P. 1
Alder Harry _ NLP w 21 Dni

Alder Harry _ NLP w 21 Dni

|Views: 203|Likes:
Wydawca: alchemik1515

More info:

Published by: alchemik1515 on Jan 24, 2012
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

02/11/2015

pdf

text

original

.

.

.

.

Słowo wstępne

Wiele lat temu, po ukończeniu programu dla trenerów NLP, uzyska­ liśmy dyplom trenera programowania neurolingwistycznego. Program był niezwykle interesujący, wymagający i prowokujący. Najbardziej zapadł nam w pamięć moment, kiedy Richard Bandler poprosił nas o zdefiniowanie i wyjaśnienie NLP. Świetnie wiedział, jak uciszyć pokój pełen trenerów! NLP jest tak szerokim tematem, że niełatwo ująć go w prostą defini­ cję. Dr Harry Alder i Beryl Heather zebrali najistotniejsze wiadomości z tego zakresu i wprowadzili w nim trochę jasności. Każdy z nas obdarzony jest wyjątkowymi zdolnościami. Harry i Beryl nie są twórcami NLP, niemniej odgrywają ważną rolę w prze­ niesieniu metody na wyższy poziom. Dzięki ich pracy przedmiot stał się jasny, klarowny i przystępniejszy dla szerszego grona osób. To ich największe osiągnięcie. W przeszłości NLP skierowane było do określo­ nego odbiorcy - przede wszystkim terapeutów. NLP w 21 dni odsłania kulisy metody i zaprasza szerokie rzesze czytelników do korzystania z tej ekscytującej, nowoczesnej techniki. NLP znajduje się we wczesnej fazie rozwoju. Termin NLP został stworzony w połowie lat siedemdziesiątych przez Richarda Bandlera i Johna Grindera w celu skodyfikowania ich pracy. Richard i John spo­ tkali się na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Cruz, kiedy Richard był studentem, a John nauczycielem akademickim. Jak głosi legenda, aby zarobić parę groszy, Richard zajął się wydawaniem transkryptów terapii Gestalt. Mając zadatki na geniusza, szybko rozpoznał strukturę działań terapeuty prowadzących do pożądanej zmiany. Do tamtej chwili terapeuci nie byli tego świadomi. Na podstawie owego doświadczenia Richard i John opracowali pro­ ces, na którym opiera się całe NLP: modelowanie. Byli przekonani, że

10

Słowo wstępne

oto stoją u progu czegoś WIELKIEGO, w każdej bowiem dziedzinie (terapia, biznes, sport) potrafili określić strukturę odpowiedzialną za osiągnięcie sukcesu. Pracowali z wojskiem amerykańskim, większymi drużynami sportowymi, rządem amerykańskim i dużymi korporacjami. Za każdym razem odnosili sukces, z tym jedynym zastrzeżeniem, że wyprzedzali swój czas. Zazwyczaj trzeba dwóch pokoleń, żeby coś nowego zyskało szersze uznanie i poparcie. Pierwszy faks powstał w 1947 roku. Sami wiecie, ile czasu upłynęło, zanim komputer osobisty wszedł na stałe do biznesu i prywatnych domów. Kiedy czytacie te słowa, wyprzedzacie o pięt­ naście—dwadzieścia lat większą część społeczeństwa! Dlatego właśnie książka ta jest tak niezwykle istotna. Rozpoczyna się tam, gdzie John i Richard przerwali swoje badania, i kontynuuje rozwój NLP w nadziei, że stanie się kiedyś ono częścią głównego nurtu. Wy również możecie mieć swój wkład w rozwój tej metody. Z jej po­ mocą możecie modelować doskonałość, którą obserwujecie w otaczają­ cym świecie. Możecie też lepiej się porozumiewać ze współmałżonkiem, pomóc dzieciom w zdobywaniu lepszych ocen, stworzyć sobie takie życie, jakiego pragniecie, pomagać tym, którzy znajdują się w większej potrzebie niż wy. Możecie rozpocząć na każdym poziomie i zmieniać swoje życie w stopniu, w jakim chcecie. Wybór należy do was. NLP będzie się więc rozwijać dzięki energii kreatywnych, kompe­ tentnych i etycznych trenerów, którym naprawdę zależy na osobach, z którymi pracują. Autorzy są ich przykładem. Beryl Heather od dwu­ dziestu lat jest cieszącą się dużym uznaniem trenerką korporacyjną. Głęboko angażuje się w badania nad granicami NLP oraz sposobami ich przekraczania w celu stworzenia nowych wzorców i programów treningowych. W Wielkiej Brytanii i na całym świecie jest ceniona za wkład w sferę biznesu, NLP i treningów. Ze względu na jej zasługi przyznano jej tytuł mistrza trenerów NLP, co w naszej dziedzinie sta­ nowi wyraz najwyższego uznania. Doktor Harry Alder jest natomiast przykładem osoby stosującej mo­ delowanie NLP. Napisał kilkanaście książek na temat NLP, począwszy od klasyki NLP: The New Art and Science of Getting What You Want po Masterstroke: Use the Power of Your Mind to Your Golf oraz Jhink Like a Leader. Harry posiada niesamowitą umiejętność zagłębiania się w rozmaite dziedziny, wydobywania z nich najistotniejszych informacji oraz przedstawiania ich w zrozumiały i łatwy do zastosowania sposób.

Słowo wstępne

11

Jest mistrzem modelowania, który znakomicie zrozumiał ducha NLP. Łączy cechy współczesnego „przeciętniaka" oraz człowieka renesansu. Znajomość z nim i możliwość zaliczania go do grona swoich kolegów to wielka przyjemność. Wchodzimy w nowe tysiąclecie. Niniejsza książka zawiera najistot­ niejsze wskazówki służące osobistej i globalnej zmianie potrzebnej w nadchodzącym czasie. Kto by się spodziewał, że słowa Alfreda Korzybskiego sprzed sześćdziesięciu pięciu lat „Mapa nie jest terytorium" („Science and Sanity") okażą się tak prawdziwe? Mapa rzeczywiście nie jest terytorium, o czym przeczytacie już w pierwszym rozdziale. Mapa jest jedynie naszą interpretacją terytorium, co w kontekście sze­ ściu miliardów osób zamieszkujących naszą planetę jest niezmiernie istotne. To właśnie stanowi wartość NLP - owe cztery słowa, które obejmują filozoficzne założenia naszej dziedziny. Bez nich NLP staje się bezużyteczne - sytuacja nasza staje się beznadziejna, nasze mapy stanowią bowiem to, o czym myślimy, że jest prawdziwe albo nie, co jest możliwe, a co nie, kim jesteśmy, a kim nie. Każdy szkicuje swoją mapę zwaną życiem. Ostatecznie wszystkie mapy prowadzą z powrotem do tego samego terytorium: do źródła, do nas samych. Dzięki zastosowanemu tutaj dwudziestojednodniowemu układowi otrzymujecie do swojej dyspozycji przetestowaną pod względem czasu mapę, pozwalającą na szybkie wprowadzenie trwałych zmian. Znaj­ dziecie tu też mało znane udoskonalenia dla praktyków NLP (sekrety powodzenia!). Z całego serca polecamy tę książkę, będącą wartościowym wkładem w rozwijającą się dziedzinę NLP oraz w życie osób zajmujących się jej badaniem. Czytając, czerpcie radość z odkrywania krajobrazu własne­ go umysłu, jego bogactwa i głębi. Odnajdźcie marzenia. Odkryjcie, kim jesteście, a kim możecie być naprawdę... i dzielcie się tym, kiedy nadejdzie odpowiedni czas! John Overdurf i Julie Siherthorn dyplomowani mistrzowie trenerzy programowania neurolingwistycznego, współtwórcy humanistycznej psychologii neurolingwistycznej Ocean City, USA

Wprowadzenie

NLP to skrót terminu Neuro-Linguistic Programming (programo­ wanie neurolingwistyczne - dop. tłum.), oznaczającego nowatorskie podejście do kwestii porozumiewania się i rozwoju człowieka. Nazywa się je sztuką i nauką tworzenia indywidualnej doskonałości bądź stu­ dium doświadczenia subiektywnego. NLP pozwala w stopniu dosko­ nałym posiąść umiejętności porozumiewania się z innymi oraz uczy praktycznych metod zmieniania sposobu myślenia i zachowania. Dzięki nim wiele milionów osób buduje lepsze związki, zyskuje pewność siebie i osiąga sukcesy w każdym aspekcie życia. Każdy się może nauczyć NLP i skorzystać z jego długofalowych rezultatów w pracy, domu, wszędzie. Nie trzeba mieć żadnej wiedzy na ten temat: ta książka zawiera przystępnie ujęte wprowadzenie do NLP oraz podręcznik treningowy dla każdego, kto chciałby zostać dyplo­ mowanym specjalistą. Gdy zaczniesz wprowadzać omawiane techniki w życie, natychmiast odczujesz ich pozytywne skutki. Książkę tę napisaliśmy, opierając się na cieszących się dużym uzna­ niem programach treningowych prowadzonych w ramach Realisation at Stenhouse. Każdemu tematowi towarzyszą obszerne wyjaśnienia i wzięte z życia przykłady. Większość ćwiczeń można wykonywać codziennie, na przykład w pracy, nie trzeba więc wykrawać dodatkowego czasu na naukę. Zmian należy się spodziewać w ciągu kilku dni.

W czym może pomóc NLP?
NLP umożliwia szybsze i efektywniejsze niż zwykle osiąganie ce­ lów. Mówiąc inaczej, możesz w pełni robić to, czego pragniesz, więcej wiedzieć i - co najważniejsze - być tym, kim chcesz. Świetne tech-

Wielu odkrywa zmiany osobowościowe. NLP nad wiedzę przedkłada działanie. aby osiągnąć swoje cele. za które podziwiałeś innych Będziesz czerpał z życia więcej przyjemności . z których istnienia nie zdajesz sobie nawet sprawy. zasady i techniki NLP pomagają radzić sobie z problemami kreatywnie i pomysłowo. które do tej pory uważałeś za nieosiągalne Nawiążesz kontakty z klientami i współpracownikami Znajdziesz twórcze sposoby rozwiązywania problemów Czynności. Co więcej. pociągające za sobą zmiany u innych i w otoczeniu. teraz staną się przyjemnością Zaczniesz efektywniej wykorzystywać czas Twoje życie nabierze sensu Nabędziesz umiejętności. jak potrafisz Będziesz panował nad swoim samopoczuciem Swój system wartości i przekonania wykorzystasz do osiągnięcia celów Zmienisz niepożądane nawyki Będziesz pewnie przystępował do realizacji zamierzeń Osiągniesz cele. Poznasz metody kontrolowania stanu swojego umysłu oraz umiejętnego wykorzystywania swoich przekonań i systemu wartości w osiąganiu celów (programowanie). Dzięki zrozumieniu i stosowaniu zasad NLP: • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Zbudujesz związki z innymi Nabędziesz umiejętności przekonywania Będziesz miał pozytywne nastawienie Wzrośnie twoja samoocena Przezwyciężysz skutki złych doświadczeń Skoncentrujesz się na celach i ukierunkujesz na nie swoją energię Będziesz działał najlepiej. związki z innymi i szeroko pojęte samodoskonalenie. Korzystnie wpływa też na osiągnięcia osobiste. Nauczysz się tak posługiwać językiem (część „lingwistyczna"). które kiedyś wywoływały u ciebie strach.14 Wprowadzenie niki komunikacji interpersonalnej pomogą ci w nawiązaniu dobrych kontaktów z innymi dzięki zasobom psychicznym (część „neuro"). Taki stopień kontroli nad sobą umożliwia osiągnięcie pewności siebie oraz wzrost samooceny. Większość adeptów tej me­ tody potwierdza jej skuteczność w praktyce.

wy­ znaczonym przez doskonały układ umysł-ciało poziomie. oferując jednocześnie zwięzły podręcznik jako uzupełnienie kursu. W ramach tego układu uczysz swój nieświadomy umysł nawyków prowadzących do osiągnięcia celu. stanowi ona całościowy podręcznik dla dyplomowanego praktyka NLP. gdyż zawiera program odpowia­ dający międzynarodowym standardom dyplomowym wymaganym dla tego poziomu.ale w swój wspaniały układ neurofi­ zjologiczny. Po pierwsze.zaczniesz dobrze wykorzystywać metodę. Po prostu otwórz umysł i spróbuj. ich forma zależy jednak od prowadzącego je dyplomowanego trenera. Ty będziesz sprawował kontrolę. Trening praktyka NLP obejmuje pewną minimalną liczbę godzin. potem działając.Wprowadzenie 15 Za pomocą praktycznych ćwiczeń. . Dzięki NLP będziesz funkcjonował na optymalnym. aby poprawić jakość swojego życia prywatnego i zawodowego. Po drugie. możesz sprawdzić zdobytą danego dnia wiedzę. jest wprowadzeniem do techniki NLP. Tematy zajęć określone są międzynarodowym rozkładem materiału. Naszym celem było przedstawienie seminariów w przystępnej książkowej formie i dlatego powstał niniejszy samouczek. Krok po kroku. Twój samouczek Książka ta pełni dwojaką funkcję. najpierw ucząc się. Mimo to jednak każdy temat opracowany jest niezwykle szczegółowo. będzie on podręcznikiem do ćwiczeń i przewodnikiem po materiałach źródło­ wych. więc nie musisz nic wiedzieć na ten temat przed rozpoczęciem czytania. NLP w 21 dni opiera się na intensywnym programie Realisation at Stenhouse. Jeśli pra­ gniesz zostać dyplomowanym specjalistą z zakresu NLP. Gdy mu zaufasz — tak jak komputerowi czy bankomato­ wi . Możesz wybrać odpowiadającą ci wersję programu: na przykład dwu­ dniowe seminaria rozłożone na kilka miesięcy albo trzytygodniowy intensywny kurs obejmujący tę samą liczbę godzin i materiał. możesz doprowadzić do zmian na lepsze. Jeśli chcesz nauczyć się NLP. Być może będziesz musiał choć trochę uwierzyć — nie w jakiegoś guru ani w starożytną wiedzę . po prostu go czytaj i wykonuj proponowane ćwiczenia. wchodzących w skład dwudziestojednodniowego programu.

które traktuje się jako założenia. a nie absolutnie prawdziwe. stwierdzisz. ulubionych przez biurokrację. ponieważ są filozoficzną podstawą przedstawianej tu wiedzy. Poza tym pobudził nas do wyrażania myśli inaczej. Wprowadzający charakter kursu oraz jego podział na dwa­ dzieścia jeden części spowodował. jego nadużywanie prowadzi do braku precyzji. Założenia te do­ tyczą myślenia i porozumiewania się i gdy zrozumiesz ich znaczenie. niejasności językowej. Stanowią fundament wielu opisywanych tutaj technik NLP. Zastosowanie go w tekście o NLP powoduje przejście o poziom wyżej. W zależności od wersji i szkół NLP ich liczba waha się od sześciu do ponad dwudziestu czterech. Założenia Z biegiem lat w NLP pojawiło się szereg koncepcji. czyli w ję­ zyku angielskim pozbawionym czasownika to be (być). możesz uznać je za pożyteczne. W przeciwieństwie jednak do założeń nauk ścisłych. Nie istnieje żaden oficjalny kanon założeń NLP. że niektóre założenia są zrozumiałe. jak i mowie. nie trzeba ich traktować jako sztywnych i niezmiennych reguł. że są rozsądne. Aczkolwiek jest to jedno z najczęściej stosowanych słów. w każdym rozdziale (Dniu) umieściliśmy jedno założenie. lecz odrzucanych przez współczesnych pisarzy. jaki wywiera na komunikowanie się i sposób myślenia. W Dniu 8. sam zaczniesz doświadczać korzyści płynących ze stosowania E-Prime. W większości wypadków mają one charakter uniwersalny. Kilka z nich pochodzi z czasów pierwszych publi- . omawiamy pułapki wynikające ze stosowania czasownika „być" oraz korzyści używania E-Prime tak w piśmie. inne zaś wydawać się będą tajemnicze. Abyś mógł gruntowniej zgłębiać tę wiedzę. Niemniej. E-Prime zyskał wielką popularność w kręgach związanych z NLP ze względu na ogromny wpływ. Jest podstawą strony biernej i form bezosobowych. że wybraliśmy ich dwadzieścia jeden. Po przejściu przez Dzień 8.1ó Wprowadzenie E-Prime Napisaliśmy tę książkę stylem znanym jako E-PRIME. które niekoniecznie ma związek z tema­ tem dnia. być może bardziej zrozumiale. Zauważysz. co możesz stwierdzić osobiście. co pozwala na ich stosowanie w różnych sytuacjach.

Każde określenie techniczne wyjaśniamy w chwili jego wprowadze­ nia. możesz wykorzystać tę książkę jako podstawowy podręcznik. każdego zaś kolejnego dnia będziesz zgłębiał nowy temat. że będziesz potrzebował czyjejś współpracy. W zależności od rodzaju ćwi­ czenia może się zdarzyć.Wprowadzenie 17 kacji z zakresu NLP i opisuje jego podstawowe idee. gdybyś po przeczytaniu rozdziału od razu wcielał w życie zdobyte wiadomości i dopiero potem przechodził do następ­ nego rozdziału. są jednak i takie. które już znasz. aczkolwiek prawdziwa ich wartość polega na zrozumieniu stojących za nimi kon cepcji i zastosowaniu ich w praktyce. Forma samouczka umożliwia pracę samodzielną. Tak praktycznego przedmiotu. dlatego też wszystkie są zawsze aktualne. poświęcając na każdy rozdział tyle czasu. których potrzebuje trener NLP. choćby nawet czekające nas zdarzenia stawiały wszystko w nieco innym świetle. które nie mają tak fundamentalnego znaczenia i pozornie stanowią powtórzenie innych założeń. Jak najlepiej korzystać z tej ksiqżki Czytaj tę książkę w odpowiednim dla siebie tempie. innym . proponujemy jednak.kilka krótkich uwag. Dzień pierwszy jest ogólnym wprowadzeniem do NLP. na ile możesz sobie akurat pozwolić. nie ucierpiało jednak na tym odpowiednie podejście do wszystkich tematów i umiejętności. Pomocne może się okazać uczenie się ich na pamięć. Dzięki codziennym prostym ćwiczeniom nabędziesz podstawowych umiejętności. Stąd też różnie do nich podchodzimy: niektórym poświęcamy wiele czasu i wyjaśnień. Byłoby idealnie. Napisaliśmy tę książkę w przystępny sposób. abyś czytał książkę chronologicz­ nie. jakim jest NLP. najlepiej nauczyć się poprzez doświadczenie. co już posiadamy. Staraliśmy się wpasować ćwiczenia w codzienne życie . Jeśli bierzesz udział w programie instruktorskim. Możesz również przeznaczyć na to dwadzieścia jeden dni. trzymając się wyzna­ czonych na każdy dzień ćwiczeń i porcji materiału do zapamiętania. W miarę potrzeb możesz również sięgać do glosariusza terminów NLP znajdującego się na końcu książki. Choć każdy stanowi odrębną całość. Każda poznawana zasada czy technika łączy się w pewien sposób z tymi. Bu­ dujemy zawsze na czymś.

zawodowe i towarzyskie.przeczytać całą książkę od razu. Postępując w ten sposób.18 Wprowadzenie domowe. możesz lepiej zaplanować potrzebny ci czas. rodzinne. Możesz też zastosować inne podejście . że to działania. a nie wiedza. są probierzem skuteczności NLP. Pamiętaj jednak. Życzymy dużo radości przy odkrywaniu siebie i samorealizacji. a potem wrócić do początku i dogłębnie przeanalizować cały program. . zorientować się w jej tematyce.

pozwalając umysłowi na rozmaite skojarzenia. W innych wypadkach nasuwająca się myśl wywołana przez przedmiot w jakiś sposób może się wydawać sprzeczna z logiką — gdy marzymy lub pozwalamy myślom swobód nie wędrować. Niekiedy związek między przedmiotem a wywoływanymi przez niego myślami będzie dla ciebie rozpoznawalny. co widzimy po drodze. Dzięki stymulującemu wpływowi obserwacji przedmiotu coś „wkradnie się" do twojego umysłu. Rozluźniony. co widzisz. Zamknij oczy i wyobraź sobie ten przedmiot. świadomego oglądu przedmiotu i pozwolisz nieświado­ mości interpretować to. bez względu na swoją niejasność czy pośredniość. Jego kształt może pobudzać wyobraźnię. gdy wpatrujesz się w chmury bądź płomienie ogniska. pojawią się nowe znaczenia. Gdy zaprzestaniesz obiektywnego. gdy sto osób spogląda na ten sam przedmiot? Jak wynika z doświad­ czeń przeprowadzonych przez nas podczas seminariów. powstanie sto rożnych interpretacji owego przedmiotu — od fantastycznych po wręcz . skoncentruj się na nim. Na przykład kolor przedmiotu może wywoływać wspomnienia z dzieciństwa.W • • • • • tym rozdziale: Doświadczenie subiektywne Myślenie i działanie Ku indywidualnej doskonałości Modelowanie sukcesu Model NLP Połóż jakikolwiek przedmiot na stole. Co się stanie. Na przykład podczas jazdy samochodem często mamy myślowe skojarzenia z tym. podobnie jak wtedy. Jest on wówczas „logicznie" zrozumiały.

Dlaczego nauka? Ponieważ o tyle. Przedmiotem zainteresowania koncepcji jest przede wszystkim komu­ nikacja interpersonalna. w pierwszym dniu pro­ gramu. negocjacje. Dlaczego sztuka? Ponieważ subiektyw­ nego myślenia i działania nie da się określić obiektywnymi metodami stosowanymi w naukach ścisłych. osiągnięciach. Mówiąc potocznie. Najpierw kilka definicji i założeń: programowanie neurolingwistyczne oparte jest na koncepcji antropologa Gregory'ego Batesona. empirycznie udokumentowane podejście. „doświadczenie" oraz dążenie ku doskonałości. a co za tym idzie. Metoda ta znajduje szerokie zastosowa­ nie: od sportu przez terapię. do jakich prowadzi. rozważymy kilka istotnych zagadnień. jedyna. Jak więc widać. edukację. interesując się jednocześnie psychologią. Dlatego mimo że widzimy i odbieramy te same zjawiska. pomocne w pra­ cy i karierze. tajemnicza. NLP nadaje doświadczeniu pewną strukturę. co odczuwa­ my. Dzisiaj. rozwiniętej w latach siedemdziesiątych przez Johna Grindera i Richarda Bandlera. całkowicie subiektywna interpretacja świata zewnętrznego kształtuje zachowanie jednostki. Nasze zachowanie. że NLP to „sztuka i nauka tworzenia indywidualnej doskonałości". Indywidualna. Rozumienie człowieka nie jest więc wypadkową mistyki i przypadku. co postrzegamy. jak sprzedaż.20 Dzień 1 dziwaczne. Nasze zachowanie determinowane jest reakcją na to. nasze osiągnięcia kształtowane są przez subiektywne doświadczenie. jakie wywołuje. otaczający nas obiektywny świat jest przez nas postrzegany niezwykle subiektywnie. możemy zachowywać się odmiennie. NLP jest to nauka o postępowaniu człowieka. o ile to możliwe. a na jej . sytuacjach rodzinnych i towarzyskich. a Bandler w matema­ tyce i technice informacyjnej. Niemniej jego rosnąca popularność wynika raczej ze skuteczności zmian w zachowaniu i osią­ gnięciach. Grinder specjalizował się w lingwistyce. W każdym z wymienionych wy­ padków NLP zdecydowanie wyróżnia się spośród wszystkich metod ze względu na swoje praktyczne. rozwój osobisty. Niektórzy nazywają to strukturą doświadczenia ludzkiego. W tej książce opisujemy praktyczne zastosowania NLP. treningi. a u ko­ goś innego radość ze względu na osobiste skojarzenia. Już na wstępie stwierdziliśmy. Akademickie podwaliny NLP są imponujące. zarządzanie zasobami ludzkimi oraz kontakty z klientami. Na przykład ten sam przedmiot z opisywanego wyżej ćwiczenia może wywołać u kogoś smutek. Proponuje ona s t r u k t u r a l n e podejście do myślenia i zachowania człowieka. aż po takie dziedziny biznesu.

Najczęściej działanie wynika z określonego myślenia. Wszyscy postrzegamy świat w sposób wyjątkowy i subiektywny. jak percepcja za pomocą pięciu zmysłów prze­ kłada się na znaczenie. Doświadczenie subiektywne Pod pojęciem „doświadczenie subiektywne" rozumie się to. Dzięki temu umiemy obiektywniej wymieniać poglądy na temat subiektywnych spraw. unaocznia. Tak na­ prawdę nikt nie wie. Tak zwane doświadczenie każdej osoby jest inne. choć jest to wysoce subiektywne pole badań z wynikającymi z tego ograni­ czeniami. modele i „język". subiektywnego doświadczenia. Myślenie i działanie Zmiana sposobu myślenia prowadzi do zmiany zachowań oraz osiągania innych celów.Jak ludzie postępują 21 gruncie powstały określone reguły. aby pomóc jednostce w lepszym funkcjonowaniu. a mówiąc dokładniej. co naukowcy nazywają rzeczywistością obiektywną. Niestety. spełnia wszystkie możliwe wymagania naukowe. więc . w przeciwieństwie do zjawisk zewnętrznych. Tak więc. co się dzieje zarówno w twojej głowie. Każdy z nas sądzi. rozumienie i d o ś w i a d c z e n i e . nie da się przeprowadzić badań laboratoryjnych naszego niepowtarzalnego. że zna rze­ czywistość. Akceptując to. Jednak nikt z nas nie ma monopolu na to. NLP pro­ ponuje kilka prostych technik zmieniających sposób myślenia (jest to część „neuro" programowania neurolingwistycznego). lepiej rozumiemy innych. Za pomocą prostych modeli pokazujących sposoby myślenia i ich wpływ na nasze postępowanie NLP wyjaśnia doświadczenie. Kartezjusz stwierdził: „Myślę. Prowadzą one do nieuniknionych zmian zachowania. jak i w świecie zewnętrznym. jak i co myślą inni. Widzimy odmiennie. skuteczniej się z nimi porozumiewamy oraz mamy większy wpływ na własne życie. NLP wychodzi na­ przeciw doświadczeniu osobistemu.

Jednak w kategorii możliwości uczenia się i rozwoju wszyscy zaczynamy od tego samego poziomu. Tak zwane doświadczenie jednostkowe wprawia naukowców stosują­ cych metody eksperymentalne w zakłopotanie. Stosując ich umiejętności i tak zwany wrodzony talent. możesz przy­ spieszyć proces uczenia się i w ten sposób skorzystać z ich doświadczenia . Aby w pełni skorzystać z NLP. Zamiast pomijać to. Modelowanie sukcesu Sukces można modelować. Ku indywidualnej doskonałości Doskonałość przypisana jest każdemu. które akceptuje wpisany w doświadczenie subiektywizm. której miejsce jest gdzieś pomiędzy zewnętrznymi przyczynami i ich skutkami. mądrze i roz­ myślnie opakowane w półtorakilogramową warstwę substancji szarej. nie potrzebujesz niczego poza otwartym. Filozofowie od wieków usiłują zgłębić tajemnice ludzkiego umysłu. dzięki którym ów subiektywizm nabierze sensu. o czym myśli". boskie niemal zasoby umożliwiające osiąganie celów. Przy­ bierają formę rezultatów. polegając na swoim wspaniałym neurofizjologicznym źródle. skarżyć się na brak talentu czy jakichś umiejętności. świadomość. przewidującym umysłem. Najczęściej nasze myśli przekładają się na działanie. wska­ zując hojniej od nas obdarowane osoby. myślącą czarną skrzynkę. wykorzystujemy zaledwie ułamek naszego mózgu. Po­ nadto. Za pomocą NLP można zauważyć do­ skonałość u innych oraz przejąć ich skuteczne strategie i umiejętności.22 Dzień 1. które wywołuje zmianę. Z drugiej strony mamy NLP. a Biblia mówi: „Człowiek jest tym. co większość z nas intuicyjnie przyjmuje do wiadomości: mamy umysł. co niewidoczne i tajemnicze. jestem". Stosując NLP. Laboratorium ludzkiego umysłu to dla nich niepewny grunt. Potem już tylko. Każdy z nas ma wyjątko­ we. sukcesów lub porażek. osiągnięć. Akcep­ tuje też to. jak podają specjaliści. rozpocznij podróż ku indywidualnej doskonałości. każdy może korzystać z tej techniki doskonałości. owych nieskończonych możliwości. celowo nastawia się na szukanie procesu czy struktury. Możemy wprawdzie.

jak udaje im się coś dobrze robić. z pewnością znajdzie się osoba.Jak ludzie postępujq 23 zdobytego metodą prób i błędów.społecz­ nych. Wrodzony talent Niekiedy zazdrościmy innym ich wrodzonych talentów . wiązania węzła żeglarskiego. sportowych czy artystycznych. dokonywania obliczeń w pamięci. przyrządzania sufletu. co budzi podziw i zazdrość innych. Wpływ modelowania jest szczególnie widoczny w rozwijaniu umiejętności komunikacji interpersonalnej (werbalnej i niewerbalnej).. jazdy na rowerze. . Chcielibyśmy podchodzić do pewnych spraw z marszu. Strategie te. malowania akwarelami albo nawiązywania znajomości? Choć owe umiejętności wydają ci się być może zupełnie zwyczajne. możesz osiągnąć w s z y s t k o . W każdej doskonałej umiejętności czy zachowaniu można doszukać się pewnej „strategii". A przecież wszyscy obdarzeni jesteśmy takimi umiejętnościami i zdolnościami. i 18. Obecnie jest ono powszechnie stosowane we wszystkich aspektach życia osobi­ stego i zawodowego. która zapyta: „Jak ty to robisz? Kiedy na ciebie patrzę. Strategie doskonałości Dzięki NLP doskonałość nie wydaje się już tak trudna do osiągnię­ cia. czasem nawet nie przyznaje się do swojej „doskona­ łości". Początkowo twórcy NLP zalecali stosowanie modelowania terapeu­ tom słynącym z niezwykłych umiejętności komunikacyjnych. Dzięki modelowaniu będziesz mógł sięgać po strategie myślenia i zachowania osób. Dzięki NLP można przejąć owe umiejętności i z powodzeniem stosować je we własnym życiu. choćby nawet stosująca je osoba nie zdawała sobie sprawy z ich istnienia. którym chciałbyś dorównać. zawodowych. tak jak nasi znajomi i przyjaciele. nie myśląc o nich (zjawisko nazy­ wane w NLP nieświadomą kompetencją). Więcej o stra­ tegiach i modelowaniu dowiesz się podczas Dni 16. 17. Może masz talent do pływania. Łącząc tę wiedzę ze swoimi nieoce­ nionymi wrodzonymi zasobami. wydaje mi się to takie proste". Być może umiesz wykonywać jakieś czynności. Wiele osób jednak po prostu nie wie. obejmują sekwencje myśli i działań. które składają się na osiągnięcie pomyślnego rezultatu.

Dobrze podkreśla jedność ciała i umysłu. określa wewnętrzny i zewnętrzny sposób myślenia. Budowanie doświadczenia „System" umysł-ciało przetwarza znacznie więcej niż tylko ze­ wnętrzne bodźce sensoryczne. że zachowu­ jemy się zgodnie z własnymi wartościami. Bodźce sensoryczne przechodzą przez niezliczone „filtry" umysłowe. uczuć i spostrzeżeń. w jaki sposób percepcja wpływa na każdy aspekt naszego zachowania. można stwierdzić. że doświadczenie powstaje w wyniku obserwowalnego zachowania i obejmuje procesy zachodzące w czarnej skrzynce umysłu. przyczynowo-skutkowymi teoriami na temat doświadczenia człowieka. Co jednak najważniejsze. Zakłada też.24 Dzień 1. jak tworzymy reprezentacje i interpretujemy otoczenie. który nazywamy własną rzeczywistością. Jak widać z modelu NLP. jak dokonujemy uogólnień. Posługując się analogią z górą lodową. a co za tym idzie . subiektywne. W szczególności zaś umożliwia zrozumienie. zniekształcamy i usuwamy wiele dostępnych informacji. W tym kontekście NLP ma pewne punkty styczne z mechanistycznymi. ale każdej innej osoby. Każdy z nas widzi. dzięki NLP zaczynamy pojmować. Twoje doświadczenie jest odmienne nie tylko od mojego.również na nasze osiągnięcia.1 ukazuje doświadczenie jako proces albo system. Dzięki owym filtrom interpretujemy świat w ograniczony. słyszy i czuje odmiennie. typowy dla siebie sposób. że NLP opisuje doświadczenie nie tylko widoczne „nad powierzchnią". . powstałe na podstawie wspomnień. pragnieniami i motywacją. czyli z tak zwanym podejściem behawiorystycznym (opartym na dokładnych badaniach i metodach stosowanych najczęściej w naukach ścisłych). Zajmuje się postępowaniem człowie­ ka — nie w ujęciu gatunku. lecz jednostki. widzimy. słyszymy i czujemy także wewnętrznie — kiedy coś sobie przypominamy lub wyobrażamy. Model NLP pokazany na rysunku 1. ale również wewnętrzne. Wykorzystując w tym celu pięć zmysłów. Model NLP Stwierdziliśmy więc. ukryte. uczuciami. przekonaniami. NLP pomaga nam zrozumieć twardą rzeczywistość i pogodzić się z nią.

że pamiętasz wspomnienie wspomnienia. będziesz nawet dokonywał zmian w swoich ustalonych przekonaniach. że to. Proste zapamiętywanie jakiegoś faktu może być zniekształcone wskutek wcześniejszego zniekształcenia albo „przefiltrowanego" doświadczenia. Podczas Dnia 7.celowo bądź nie — to zmienić. co zapamiętałeś. Może się więc okazać. Na przykład optymistyczniejsza „reprezentacja" przykrego wspomnienia lub myśli prowadzi do zmiany nastroju i stanu psychicznego. .Jak ludzie postępują 25 Powstałym na skutek działania bodźców zewnętrznych doświad­ czeniem można m a n i p u l o w a ć . Jeśli zechcesz. Dzięki możliwości manipulowania doświadczeniem można dopro­ wadzić do indywidualnych zmian. aby stworzyć nowe. będziesz wyobrażał sobie rozmaite rezultaty oraz nauczysz się zmieniać strukturę wspomnień. ma już niewiele wspólnego z d ł u gościa fal. poglądach i wartościach. co w praktyce oznacza. które oddziaływały kiedyś na twoje nerwy wzrokowe lub dotarły do twoich uszu. Można na przykład sobie coś przypomnieć i .

i tak przecież niezwykle bogate .stosować je. że z natury ich sposób percepcji różni się od twojego. jakby przywoływało się własne wspomnienia. W ten sposób ogromnie wzmacniasz swoje . jeśli zrozumiemy nasze doświadczenie i wykorzystamy je do osiągnięcia prawdziwych efektów. Masz wię­ cej możliwości wyboru: kontrolujesz swoje życie i kreujesz przyszłość. Wszyscy możemy być doskonali. \ Doświadczenie można także kreować . Co więcej. uszu czy zmysłu dotyku. można sobie wyobrażać przyszłe doświadczenia albo wydarzenia na świecie tak łatwo. W ten sposób możesz t w o r z y ć doświadczenie i inną przyszłość. a także syntetyzować. możesz porównywać owe bogate. Mówiąc inaczej . To możliwe. Uzbrojony w wiedzę o sobie zaczniesz lepiej rozumieć innych. na przykład podczas realistycznych snów czy fantazjowania. a jeszcze lepiej . Teraz jednak możesz określić ich filtry percepcyjne i zrozumieć. Przede wszystkim z a a k c e p t u j e s z .bez udziału oczu. a nie jedynie reagujesz na warunki zewnętrzne bądź przeszłe zdarzenia. Nie­ kiedy. doświadczenie wewnętrzne wydaje się niemal tak realne jak rzeczywi­ stość. zróżnicowane filtry percepcyjne lub „mapy" umysłowe. Świadomie i pewnie możesz zmusić system do osiągnięcia twoich zamierzeń.umysłowe zasoby. Znajomość siebie i innych Oznacza to na przykład. jeśli to potrzebne. . Umiejętność kreowania myśli i manipulowania nimi .można sobie wyobrażać. Dzięki NLP można zrozumieć subiektywne doświadczenie i. Klarowna wizualizacja pożądanego efektu zwiększa szanse jego uzyskania. zmieniać je na lepsze. Dalej.26 Dzień 1.tak jak wszystkie inne umiejętności . łącząc wspomnienia i pojęcia w nową całość.wymaga wysiłku włożonego w ćwi­ czenia. jaki mają wpływ na interpretację zdarzeń. próbując i dodając nowe elementy. że tworzysz doświadczenie. Zostanie on jednak sowicie nagrodzony.

U niektórych stwierdzenie to wywołuje niepokój. co uważamy za doświadczenie lub rzeczywistość. Mapa zbudowana jest z mózgowych połączeń nerwowych. że modelując strategie doskonałości innej osoby. Doskonaląc się w jakimś zakresie. gdy staramy się zrozumieć świat. Jednak odkrycie. Każde najmniejsze doświadczenie ma w tak poukładanym umyśle swoje miejsce . lecz równie dobrze mogą być wynikiem postrzegania rzeczywistości z innej perspektywy. które po­ wstały w wyniku procesów elektrochemicznych zachodzących w ciągu życia jednostki. Pomyśl. ograniczona percepcja) nie jest terytorium (rzeczywistości)".Jak ludzie postępuję 27 Założenie na dziś Mapa nie jest terytorium.percepcja rzeczy­ wistości bądź też to. zadaniem czy stanem umysłu (motywacja. różniącą się od innych mapę. Nie ma takiej możliwości. Wszystko to odbywa się automatycznie bądź nieświadomie. że inni doświadczają i interpretują świat inaczej niż my. klasyfikującą szufladkę. Odkry- . NLP daje ci szansę świadomego i przemyślanego dokonywania tych zmian. tak więc nikt nie widzi rzeczywistości.mo­ żesz dosłownie zmieniać swój umysł. Każda osoba ma więc swoją niepowtarzalną. nasze przekonania i uczucia . co dzieje się wokół nas. Mapa powstaje w umyśle wtedy. Z biegiem czasu możesz zacząć dodawać lub wprowadzać zmiany w filtrach umysłowych . można poprawić własne działanie. Twoja niepowtarzalna historia życia działa jak filtr dla tysięcy działających na ciebie bodźców sensorycznych. Mogą one mieć związek z określoną umiejętnością. jakie znaczenie dla ciebie ma dzisiejsze założenie.przegródkę. Wcze­ śniej zauważyliśmy. jakie mają dla nas poszczególne sprawy. Znajduje się na niej wszystko. tak abyś mógł osiągnąć pożądane rezultaty. a postępowanie ze świadomością tej różnicy może wzbogacić nasze życie. subiektywną „mapę" świata. znaczenia. Dlatego właśnie „mapa (subiektywna. Każdy z nas ma własną. Wszystko musi mieć sens. opanowanie. możesz jednocześnie dzielić się z innymi własnymi strategiami. jest niezwykle cenne. pewność siebie). A terytorium? Każdy z nas postrzega świat przez własne filtry percepcyjne.

Jeśli sam jesteś świadkiem jakiegoś zjawiska. Jest to. zwróć uwagę. wając m a p y rzeczywistości innych. Zaobserwuj subiektywną interpretację najzupełniej obiektywnych faktów. zachowania czy wydarzenia. Szukaj przykładów praktycznego zastosowania omawianego zało­ żenia. między krajami. Jest barierą między osobą a terytorium. Słuchaj rozmów w miejscu pracy. • Świadkowie wypadków często odmiennie opisują zdarzenie. który potwierdza. skutek subiektywnego punktu widzenia. ogranicza pra­ gnienie osiągnięć. Szukaj rzeczywistości . jak bardzo różnić się mogą między sobą „praw­ dziwe doświadczenia". rasami i partiami po­ litycznymi. jak powstaje twoja wersja. zaczynasz bowiem lepiej rozumieć jej o b s z a r . że pojawiły się przed tobą nowe możliwości wyboru. • Zauważ. Zauważaj skrajnie odmienne opinie w gazetach. słuchowych czy czuciowych.28 Dzień 1. Pomyśl o tym założeniu w rozmaitych sytuacjach. natomiast pesymista . oczywiście. w telewizji. Jest to dobry przykład ilustrujący po­ wszechną tendencję do postrzegania spraw z własnej. które widzieli. że optymista widzi szklankę w połowie pełną. Jest to widoczne podczas spotkań w pracy. Wszelkie różnice biorą początek w umyśle. niepowtarzalnej perspektywy. między rodzicami i nastolatkami. a nawet w reakcjach członków rodziny na jakąś informację. że białe jest czarne. Zwracaj uwagę na mapy. • Zauważ. Zaobserwuj mapy rzeczywistości innych osób.w połowie pustą. ich różnorodność. „Piękno (oraz w połowie pusta bądź w połowie pełna szklanka) znajduje się w oku (a tak naprawdę w umyśle) postrzega­ jącego". kontaktów towarzyskich. jak można dojść do skrajnie odmiennych wniosków. Niekiedy zniekształca i umniejsza jej doświadczenie. które znacznie zwiększają szansę osiągnięcia sukcesu. jak często ludzie usiłują udowodnić. powiększasz i wzbogacasz własne doświadczenie. Zauważaj różne interpretacje tego samego zjawiska. Gdy uświadomisz sobie te ograniczenia. zauważysz. zamiast zmienić swoje poglądy. opie­ rając się na tych samych danych. Doświadczenie życiowe każdego człowieka działa na zasadzie filtra dla wrażeń wzrokowych. • Zauważ. oryginalność i wyjątkowość.

pomyśl. wykształcenie i wychowanie. z punktu widzenia logiki. Może to być jakiś konkretny cel albo pragnienie. Zauważ. obrazów myślowych i innych metod wspomagających zapamiętywanie. Jutro nauczysz się. Wzbogacaj swoje doświadczenie. Pomyśl. Rozważ możliwość zastoso­ wania technik mnemotechnicznych. uzyskując inne perspektywy. życzenie czy ma­ rzenie. jak zwiększyć szansę realizacji twoich planów. Zadanie na dziś • Zapamiętaj dzisiejsze założenie (str. chwilowe samopoczucie i tak dalej.na przykład wartości i przekonania. wpływ przyjaciół bądź krewnych. w których znajduje ono zastosowanie. Zapisz to. jakie są możliwe. . 27) i znajdź trzy lub więcej sytuacji. • Przygotowując się do jutrzejszego dnia.Jak ludzie postępuję 29 odmiennej od twojej mapy. jakich filtrów używacie do postrzegania faktów . z którą często się spierasz albo której nie lubisz. Podczas zapamięty­ wania wykorzystuj w pełni wyobraźnię. Teraz jeszcze raz zanalizuj swoje uczucia wobec tej osoby. • Przywołaj na myśl osobę. inne mapy rzeczywistości. co chcesz osiągnąć.

czyli celów. wiarę w siebie. ze za powodzeniem całej firmy często stoi pojedynczy człowiek. Sukces ten zawdzięczają umiejętności skoncentrowania się na określonym. które wyznaczają sobie zadania do zrealizowania danego dnia. Stąd też nic dziwnego. w których pracują. Jednostka bowiem prze­ kształca dobrze określony cel w motywację.). Tak jak odczuwanie przyjemności . Wielu biznesmenów i przedsiębiorców znajduje napęd do działania w ambicji lub marzeniach. Wszyscy znamy osoby. na przykład M B O („management by objectives" . planowanie firmowe lub systemy kontroli budżetowej. tłum. Firmy mogą mieć własne cele i wytyczne. Najczęściej jednak liderzy i menedżerowie osiągają sukces jako jednostki. że twój sukces czy porażka zależały od wyraźnego określenia stojącego przed tobą celu. .może zmienić twoje życie.W tym rozdziale: • Technika osiągania celów • Czteroetapowy model sukcesu • Elementy dobrze sformułowanego celu Po ogólnym omówieniu N L P przejdziemy teraz do podstawowego jego zagadnienia. Więk­ szość z nas zna również takie osoby. tygodnia czy miesiąca i osiągają wspaniałe rezultaty. nierzadko nawet na przekór inercji instytucji. pra­ gnień. prawdopodobnie zauważysz. Patrząc wstecz. którym nie udało się do niczego dojść. Motywujące ich cele są miarą ich sukcesu.zarządzanie na podstawie celów . ponieważ nie miały jasno określonych celów. wytrwałość i podobne cechy ułatwiające osiągnięcie sukcesu.dop. wyników czy jakiejkolwiek innej) jest najistotniejszym elementem doświadczenia człowieka. wymiernym celu. Wyznaczanie i dążenie do realizacji celów (w postaci marzeń.

ale „widział siebie" na stanowisku dyrektora do spraw produkcji jeszcze przed ukończeniem dwudziestu pięciu lat. zajął pozycję dyrektora naczelnego jednej z większych firm. zrobienia. mający wiele wspólnego z uniwersalną tendencją do szukania przyjemności i unikania bólu. czy się do tego przyznajemy czy nie. że człowiek działa jak system osiągający cele. co robimy. choćby nawet po fakcie. jak i firmowe cele dzięki myśleniu wyobrażeniowemu i wizualizacyjnemu oraz ciężkiej pracy i poświęceniu. Keith Oates z Marks and Spencer czy Anita Roddick z The Body Shop osiągnęli zarówno swoje osobiste. czego się podejmujemy. Niezależnie od tego. Zachowanie prowadzi więc do jakiegoś c e 1 u. Tkwi w nas instynkt dążenia do celu. o czym tak realistycznie marzył. Później. Jednostka zachowuje się w określony sposób. a to. naszym działaniom przyświeca jakiś cel. Można by powiedzieć. za pomocą tego samego systemu wizualizacji. Młody chłopak tuż po ukoń­ czeniu szkoły pracował jako robotnik. Świadomie i dokładnie formułując cele. zasiadając w fotelu dyrekto­ ra i naprawdę doświadczając tego. Nadajemy mu znaczenie. czy to do prostego przetrwania i prokreacji — zdają się być źródłem naszego zachowania. Z całą pewnością poszerzanie wyobraźni przynosi znacznie lepsze efekty niż wydłużanie czasu pracy czy ćwiczenie silnej woli. Stanley Kalms z Dixons. poznania czegoś. że dzięki temu osiągnie jakieś korzyści. Dążenia . Nie znaczy to. W innych wypadkach ambicja może mieć związek z wizerunkiem firmy. że mamy wymówkę na wszyst­ ko. Archie Norman z Asdy. sądzi bowiem. Mówiąc inaczej. jak starannie rozwijał w sobie owo wyobrażenie i uczucie oraz jak wspaniale się poczuł. . Technika osiągania celów Praca nad osiąganiem założonych celów wydaje się częścią natury ludzkiej.V 32 Dzień 2. Istnieje szereg dowodów na to.czy to do po­ siadania. które osiągnęły sukces. NLP zasadza się na wewnętrznej potrzebie osiągania rezultatu oraz pragnieniu celu i znaczenia. Opisuje. Ian Smith z Lunn Poly. Książka Think Like a Leader Harry'ego Aldera zawiera kilkanaście przykładów osób. tłu­ maczymy posiadaniem owego celu. masz większą szansę prze­ łożenia ich na zachowanie i prawdziwe osiągnięcia. zawsze mamy na myśli jakiś rezultat.

musimy się szerzej zastanowić nad ogólnie pojętym postępem w osiąga­ niu doskonałości. skąd bierze się u nich tak niesamowita energia i poświęcenie. W istocie zazwyczaj działamy bez świadomej intencji . Niemniej jednak. Chociaż nie byli świadomi tkwiącej w nich siły motywującej do działania ani nie wiedzieli. w jaki spo­ sób programujemy własne cele. . podsycaną realistycznym marzeniem o doskonałości i uznaniu w świecie. trafu i podobnych czynników niezależnych od człowieka. Wyjątkowość NLP polega na tym. Każdy może polegać na owym wewnętrznym mechanizmie dążenia do osiągnięcia celów. którzy na począt­ ku swej drogi nieugięcie zmagali się z przeszkodami społecznymi i edu­ kacyjnymi. że w takich wypadkach nieograni­ czona. Niekiedy stwarza wrażenie szczęśliwego zbiegu okoliczności. który pokazuje. nie myśląc. dokąd nas to zaprowadzi. Działa on bez względu na to. Ten i następny rozdział zapewni ci odpowiednie narzędzia do dobrego wykorzystania twoich naturalnych zdolności do realizacji zamierzeń. to jednak ich osobista wizja sukcesu znaczyła więcej niż niejeden plan biznesowy czy uświadomione ambicje zwią­ zane z karierą.po prostu robimy coś. Okazuje się. Na przykład kilkadziesiąt lat temu największą ambicją radzieckich i innych wschodnioeuropejskich sportowców. co świadomie lub nie włączamy do systemu.Realizowanie swoich pragnień 33 że każdej najmniejszej czynności towarzyszy określony cel. Wyznaczanie celu jest częścią prostego i niezmiernie istotnego czteroetapowego modelu sukcesu. Większość podobnych historii sięga wstecz do dzieciństwa. nawet nie zdając sobie z tego sprawy. że program ten zajmuje się zarówno świadomymi. było odniesienie sukcesu. Znane są przypadki sportowców czy biznesmenów. towa­ rzyszących mu warunków i okoliczności czy wpływu jakiejś osoby. zawsze dążymy do zrealizowania jakiegoś ukrytego celu albo motywu. bujna wyobraźnia odgrywa większą rolę niż największa nawet siła woli i poświęcenie. Jest on podstawą efektywnego uczenia się i zawiera istotę NLP. Czteroetapowy model sukcesu Zanim zaczniemy szczegółowo omawiać proces wyznaczania celów. jak i nieświadomymi procesami związanymi z wyznaczaniem celów.

zauważysz jego skuteczność w rozmaitych sytuacjach. i na- . Posługując się terminologią NLP.„elementy dobrze uformowanych celów". 2. Dzisiaj zapoznasz się z tymi elementami. a co za tym idzie . inaczej kryteriami. Dalszy ciąg dzisiejszego rozdziału poświęcony jest pierwszemu etapowi modelu: określaniu swoich celów. który przebiega w sposób naturalny. znajdującego zastosowanie we wszystkich rodzajach zachowania i osiągnięć. nie myślimy o samym procesie.osiągnięcia satysfakcjonujących rezultatów. często cytowaną charakte­ rystyką celu: Konkretny Wymierny Osiągalny Realny W porę Jest ona jednak niepełna . 4. Między sukcesem a porażką przebiega ostra granica. Zdarza się jednak. Zmieniaj działanie do chwili. Wykonaj jakieś działanie. nauczysz się dobrze określać cel. gdy uzyskasz pożądane efekty. Określ swoje oczekiwania (wyznacz cel). sprowadzająca się do opuszczenia albo niewłaściwego zastosowania jednego z etapów modelu (na przykład brak jasno sformułowanych celów lub nieumie­ jętność uczenia się na własnych błędach). jakie są jego następstwa. Świadomie stosując omawiany model. Elementy dobrze określonego celu Być może spotkałeś się już z poniższą.aby efektywnie wyznaczyć sobie cele. że działania kierujemy na niewłaściwe cele. 3. Zazwyczaj gdy podążamy ku celowi. Podczas dwudziestojednodniowego programu pogłębisz wiedzę na temat wszystkich etapów tego modelu. W ciągu następnych dni zdobędziesz wiedzę i umiejętności potrzebne do przejścia każdego etapu. Dzień 2.34 1. należy uwzględniać odpowiednie wskazówki NLP . Zauważ.

który ma małe szanse na realizację. a poza tym potencjalne korzyści wynagrodzą nam włożony w ten proces czas i wysiłek. jeśli zastosujesz je do prawdziwych. W tym rozdziale omówimy szczegółowo każdy z powyższych punktów oraz podamy kilka pytań. Określaj cele w pozytywny sposób. 5. Procedura ta szybko się stanie twoim nawykiem. Niekiedy lepiej być może z któregoś po prostu zrezygnować. 2.Realizowanie swoich pragnień 35 uczysz się używać ich do swoich celów. zanim jeszcze nauczysz się podanych tutaj reguł. Należy opanować je w takim stopniu. Jeśli nie masz jeszcze własnej listy celów. życiowych celów. aby stały się umysłowym nawykiem. W ten sposób każdy wybrany cel będzie miał większe szanse na realizację. Dzięki stosowaniu tego podejścia wielu osobom udało się wprowadzić w życie radykalne zmiany. Wyrażaj cele za pomocą konkretnych pojęć. Ujęliśmy je w sześć punktów: 1. możesz je spotkać w formie dłuższych bądź krótszych list. Niektóre z nich pokrywają się z wymienioną wcześniej charakterystyką. Kiedy opanujesz już wszystkie pytania. 3. wprowadzaj zmiany do swoich celów. Umieszczaj cele w kontekście. w szczególności zaś dostrzeżesz ukryte do tej pory aspekty twoich celów. Uczciwie oceniaj stopień realizacji celu. Nie martw się odpowiedziami . Wybieraj cele warte wysiłku. że spełnia swoje zadanie.niektóre mogą ci się wydawać bardziej odpowiednie niż inne. Uparte obstawanie przy celu. 6. Stanowią one niezwykle istotną podbudowę efektywnego zachowania i osiągnięć. Jeśli to potrzebne. będzie to oznaczać. stwórz ją. i stosować jak najczęściej. Krótka rada: nie spiesz się z tym ćwiczeniem. Powiedzmy sobie szczerze. nie ma większego sensu. Bądź przygotowany na szukanie no- .po prostu stawiaj sobie pytania . nieczęsto się zdarza. stosuj je w formie testu do każdego celu. Będą one bardziej zrozumiałe. które pomogą ci w ich zastosowa­ niu. byśmy kilka razy analizowali swoje dąże­ nia. Jeśli pytanie utwierdza cię w przekonaniu o słuszności twojego celu albo zmusza do szukania innego. 4. a poza tym przyniosą ci natychmiastową korzyść w postaci zwiększenia szansy sukcesu. który sobie wyznaczasz. odpowiedzialne za sukces bądź porażkę. Wybieraj cele. pragnień czy życzeń. zadając sobie pytania. które możesz realizować samodzielnie.

która właśnie szybuje nad głowami. dół). o czym masz nie myśleć. zazwyczaj przekłada się na twoje zachowanie i staje się rzeczywistością. o czym — celowo bądź nie — myślisz. czego by chciały. Mózg działa według takich zasad. 1. Wypełnia „umysłową instrukcję" i piłka z sukcesem ląduje w dole albo odbija się od drzewa. żebyś nie myślał o swojej lewej stopie. że uwagi te odnoszą wręcz odwrotny skutek. Pozytywny sposób określania celów Wielu osobom łatwiej przychodzi mówić o tym.). najprawdopodobniej właśnie ją przepuści. czego nie chcesz. czego nie chcą robić. najistotniejsze pragnienie zrealizujesz w zupełnie inny sposób. Będzie raczej usilnie myślał o tym. a nie. wewnętrzny negatywny obraz wyrządza szkodę. Spróbuj nie myśleć o śmigle samolotu albo o palusz­ kach rybnych. gdy dążymy do celu. Spełni się negatywna myśl. czego nie mają robić („Nie potknij się!". Umysł tymczasem wykorzystuje to samo wyobrażenie (zwłaszcza jeśli jest ono silne) jako „domyślny rezultat". instynktowny. Tymczasem najczęściej okazuje się. zanim jeszcze zaczniemy wcielać go w życie.nadaj temu wydźwięk pozytywny. że mu się nie uda. myśląc o przeszkodach (drzewo. Zasada ta odnosi się nie tylko do dzieci. Postrzeganie często fascynuje ludzi. możesz osiągnąć zupełnie niepożądane efekty. To. Zacznij więc od określenia tego. musisz wytworzyć rodzaj umy­ słowej reprezentacji obejmującej wyobrażenie niechcianej rzeczy. Tak więc gracz w golfa. zachęcany entuzjastycznie przez kibiców. Zasiedziałe zmar- .. działa według swego wyobrażenia. i tak twoje wyobrażone „nie chcę" niemal natychmiast nabiera realnych kształtów. niż o tym. żeby wiedzieć. żeby „nie przepuścił tej piłki". mimo że nie znamy do końca wszystkich zaangażowanych w nie procesów neurologicznych zacho­ dzących w mózgu. Żeby zrozumieć. że ją złapie. Czasami rodzice mówią dzieciom. Niestety. czego pragniesz . Na przykład jeśli poproszę cię. że jeśli określisz swój cel w kate­ goriach negatywnych. Zawodnik w grze w krykieta. to musisz o niej pomyśleć. wych celów. że swoje największe. „Nie rozlej!" itd.36 Dzień 2. Istnieje przecież prawdopodobieństwo..

Stwierdzono na przykład. a więc rób z tego użytek. czego się nie chce? Odpowiedź: skup się na tym albo utwórz reprezentację (wzrokową. Najpierw skoncentruj się na samym celu. Język i składnia wpływają na umysł podobnie jak obrazy umysłowe. nie możemy już myśleć o niczym innym . których nie chcesz. W ten sposób możemy pokonać skłonność do wyobrażania sobie niepożądanych rezultatów. słuchową. choć wymaga to trochę ćwiczeń. niż zamierzone. jak osiągniesz to. nie poświęcając im zbyt dużo uwagi. czuciową) tego. zupełnie jak samospełniające się proroctwa. czy wyraziłeś je pozytywnie. czego chcesz. Jeśli więc wyczer­ piemy liczbę możliwych do przetworzenia informacji. czy też zacząć przychodzić na czas? Pozytywne formułowanie swoich pragnień wymaga od ciebie jedynie dokonania prostych zamian. Jeśli prosta za­ miana jest niemożliwa. Jeśli nie . Lepiej myśleć o tym. Należy po prostu zajmować się jedną kwestią naraz. ale również o tym. myśląc o tym.mówimy. Czy naprawdę chcesz stracić kilka kilogramów? Może raczej chcesz w okre­ ślonym czasie osiągnąć określoną masę ciała? Czy chcesz przestać się spóźniać. i zrób z tego pozytywnie sformułowany cel. że w jednej chwili możemy świadomie myśleć nad zaledwie kilkoma sprawami. jak wygląda. czego pragniesz Naturalnie. czego pragniesz. Pozytywne formułowanie celów wyklucza wszystko inne .nie tylko myślenie o rezultatach. można się łatwo nauczyć. Pomocne mogą się w tym okazać niektóre ostatnie badania nad mózgiem. że coś „pochłania nasze my­ śli". Myśląc o czymś bardzo intensywnie. Koncentracji na tym. Spisz kilka życzeń. czego się chce. brzmi czy odczuwa się pożądany przez nas rezultat. czego naprawdę chcesz. Mów o tym. pomyśl przez chwilę.przekształć je. celów czy pragnień.Realizowanie swoich pragnień 37 twienia przekładają się na rzeczywistość. Jak więc nie myśleć o tym. myślenie pozytywne nie każdemu przychodzi łatwo. posługując się wyrazistymi wyobrażeniami. rezultatów. Następnie sprawdź. dopiero potem na drogach ku niemu wiodących. W ten sposób dochodzi do realizacji najgorszych prze­ widywań („a nie mówiłem?!") oraz skutecznego osiągania przeciwnych. po prostu nie możemy myśleć o niczym innym. Wypróbuj. Posłużmy się kilkoma przykładami. czego .

co do ciebie mówią? Albo określony budynek lub pokój? Jeśli kontekst nie jest dla ciebie jasny. 2. co się wydarzyło. co chcesz stworzyć. a co się nie wydarzyło.. pragnąłeś. Widzisz.towarzyszy im zawsze jakiś kontekst. słyszysz i czujesz przedsmak tego. gdzie i z kim chcesz osiągnąć swój cel? Wyznaczanie celu to coś więcej niż jego zapisanie. co rzeczywiście będzie się działo. Cel kreuje wewnętrzną rzeczywi­ stość albo wielosensoryczny projekt tego. Co więcej. co chcę osiągnąć? O jakim rezultacie myślę? Co chciałbym zrobić? Pomyślmy więc: chcę. Z cza­ sem pozytywne myślenie stanie się twoim nawykiem.38 Dzień 2. Cel musi być rzeczywisty. a czego nie pragnąłeś. słyszenie i czucie nie odbywa się w próżni . Drzewo nabiera znaczenia w swoim naturalnym otoczeniu — po- . Cele i ich kontekst Dalej: kiedy. zamiast o tym.. zadaj sobie na temat celu py­ tania: Co? Gdzie? Kiedy? Kto? Odpowiedz sobie w wyobraźni. Jest nim twoja praca albo może hobby? Inni ludzie i to. widzenie. Nie można oszukać nastawionego na osiąganie celu umysłu niejasnymi abstrakcjami czy mglistymi wy­ obrażeniami. Czego pragnę? Co chcę teraz zmienić? Jaki jest mój cel? Co chcę osiągnąć? Co chcę robić inaczej? Czy myślę o tym. Pytania sprawdzające cel Pytania te pomogą ci określić i pozytywnie sformułować cele. co stanowi jedną z zasad dobrze określonego celu.

Realizowanie swoich pragnień

39

dobnie będzie z twoimi celami, kiedy umieścisz je w prawdziwym, życiowym kontekście. Może się nawet okazać, że w określonej sytuacji dany cel będzie niepożądany. Dlatego też powinieneś jak najszybciej znaleźć kontekst swojego celu.

Pytania sprawdzające cel
Poniższe pytania, umieszczone w prawdziwym kontekście, pomogą ci lepiej określić twoje cele oraz wywołają w tobie u c z u c i a. W ten sposób poczujesz przedsmak wyników, a twoja motywacja i zaangażo­ wanie jeszcze wzrosną. Oprócz tego cel twój zostanie u w e w n ę t r z n i o n y, co spowoduje, że twój system osiągania celu będzie samoistnie do niego dążył. Dokąd zaprowadzi mnie zmiana? W jakim kontekście będę korzystał z osiągniętego celu? Kiedy chcę osiągnąć cel? Gdzie go chcę osiągnąć? Czy w każdym związku? W każdej sytuacji? Z kim? W jakim innym kontekście rezultat ten może być pożyteczny? W jakich kontekstach będę mógł korzystać z nabytych umiejętności? Czy będę ich potrzebował zawsze i we wszystkich dziedzinach życia? Ile czasu chcę poświęcić na realizację celu i późniejsze korzystanie z niego? Kiedy chcę to zrobić? Czy będzie to odpowiednie w każdej sytuacji? W jakich okolicznościach rezultat ten będzie dla mnie ważny?

3. Określenie celów za pomocą konkretnych, sensorycznych pojęć
Co właściwie będziesz widział, słyszał i czuł, osiągnąwszy swój cel? Teraz możesz naprawdę zaszaleć. Jakich emocji będziesz doznawał? 1 rzenieś się w myślach w przyszłość i przeżywaj swoje osiągnięcie. Jaki kolor będzie miał twój dywan (jeśli to on jest twoim celem) ? Jak będzie brzmiał głos określonej osoby (jeśli głos to część rezultatu) ? Jak będzie ci się siedziało na krześle (jeżeli to część oczekiwanego wyniku)? Ten ro­ dzaj ćwiczeń wizualizacyjnych przygotuje cię do następnych. Już teraz

40 Dzień 2. możesz zacząć poznawać swój wewnętrzny, zmysłowy (sensoryczny) świat, w którym biorą początek twoje cele i powstaje doświadczenie. Z początku wizualizacja może się wydać trudna, w przeciwieństwie do słyszenia głosów i dźwięków. Może też być inaczej - dźwięki mogą się okazać trudniejsze niż obrazy. Z biegiem czasu jednak wszystkim nam dane jest dotrzeć do bogatszego, wewnętrznego świata. Rozpocz­ nij od prostych ćwiczeń, na przykład wizualizacji osoby, którą dobrze znasz, słyszenia jej głosu, przypominania sobie chwil, kiedy byłeś z nią (nim) szczęśliwy. Zawsze zaczynaj od rzeczy najprostszych. Zamknij oczy i wyobraź sobie, że siedzisz w sąsiednim pokoju i widzisz siebie. Staraj się zaobserwować jak najwięcej szczegółów. Możesz też wrócić pamięcią do jakichś udanych wakacji, spotkanej interesującej osoby albo dobrze wykonanego zadania. Zobacz, jak wyraźnie możesz sobie to wszystko przypomnieć. Wkrótce nauczysz się tak samo wyraźnie wyobrażać sobie przy­ szłe doświadczenia, które będą materiałem wyjściowym dla twoich osiągnięć. Składają się na nie twoje bezcenne wewnętrzne zasoby oraz wywodzące się z teraźniejszości przyszłe wydarzenia.

Wszystko, co nas otacza, miało początek w czyimś umyśle.
Sięgaj po cele łatwo przekładalne na doświadczenia sensoryczne. Pracuj nad swoimi umiejętnościami sensorycznymi i zaczynaj „tworzyć" w dosłownym tego słowa znaczeniu. Proces ten nie tylko pomaga okre­ ślać i wyznaczać cele, ale również dostraja twój układ nerwowy, czyli ćwiczy połączenia nerwowe, których mózg potrzebuje do osiągnięcia sukcesu. Wyraźne reprezentacje sensoryczne celu pomagają w stworze­ niu połączeń nerwowych, dzięki czemu przechodzisz od wewnętrznego doświadczenia do zewnętrznej rzeczywistości. Sukces w wielu przypadkach rozpoczynał się od małego pomysłu czy myśli, które pociągały za sobą następne. Może się wydawać, że pomysły pojawiają się znikąd, lecz w istocie to wyraźnie określony przez ciebie cel tworzy swoisty kanał, do którego w tajemniczy sposób wpadają wszystkie skojarzenia. Dzięki nim nie tylko utwierdzasz się co do celu i kierunku, w którym zmierzasz, ale także dowiadujesz się, jak osiągnąć cel podczas swojej podróży. A wszystko to na skutek wy­ raźnych, sensorycznych obrazów pożądanego celu.

Realizowanie swokh pragnień

41

Pytania sprawdzające cel
Nadszedł czas, abyś zaczął tworzyć własne pytania służące stymulo­ waniu swej wyobraźni - podaliśmy tylko kilka przykładów. Odpowiadaj na nie, używając umysłowych obrazów, dźwięków, odczuć, a także słów, a pomożesz sobie w osiągnięciu zamierzonego celu. Co będę widział, słyszał i odczuwał, kiedy osiągnę swój cel? Jak będę mógł się upewnić, że osiągnąłem swój cel? Jakie dane będą mi potrzebne do stwierdzenia, że osiągnąłem cel? 4. Cele, które można zrealizować samemu Sam musisz realizować cele i kontynuować osiągnięte wyniki. Nie dopuszczaj do zrzucania winy za niepowodzenie na innych albo na okoliczności. Oczywiście, wymienione czynniki wpływają na to, co się dzieje, a my czujemy się zaledwie pionkami w grze. Prawdziwy człowiek sukcesu jednak bierze odpowiedzialność za swoje osiągnięcia na siebie i próbuje się uniezależnić od zewnętrznych wpływów. Nie realizuj celów innych osób. Niech każdy cel, który realizujesz, będzie twój własny, bez względu na to, kto odniesie dzięki niemu korzyści. Możesz wyznaczyć sobie wartościowe cele, mając na uwadze innych (na przykład twoje dzieci), albo takie, które zależą od innych. Musisz jednak przez cały czas sprawować rozsądną kontrolę, niezależnie od motywów, jakie tobą kierują. Chociaż nie osiągniesz celu swojego dziecka, to przecież możesz wyznaczyć sobie taki cel, który pomoże mu dojść do zamierzonego rezultatu. Możesz na przykład pomóc w uczeniu się, możesz spędzać z nim więcej czasu, możesz pomóc finansowo w roz­ poczęciu działalności zarobkowej i tak dalej. Swoje osiągnięcia w tym zakresie możesz zmierzyć wtedy, gdy ty do nich doprowadzasz. Nie oznacza to jednak, że powinieneś rezygnować z celu, jeśli doty­ czy on kogoś innego. Możesz go w każdym razie ponownie przemyśleć i przeformułować tak, abyś to ty odgrywał w jego realizacji główną rolę. Osiąganie celu oznacza osiąganie własnego celu.

42

Dzień

2.

Oczywiście masz również możliwość pracy nad celami innych (na przykład twojego pracodawcy, szefa, partnera). Mówiąc inaczej, mo­ żesz je przejąć. Żeby jednak cel był dobrze sformułowany, musisz mieć wystarczająco dużo siły, aby do niego doprowadzić. Niekiedy napotkasz sytuacje z pogranicza. Na przykład realizacja większości celów menedżera zależy od innych. Wszyscy wiemy, że sze­ fowie, zwłaszcza w dużych firmach, muszą delegować uprawnienia. Czy oznacza to, że taka praca nad osiągnięciem celu nie zdaje egzaminu? Niekoniecznie. Jeśli tylko masz wpływ na ostateczny rezultat, nawet pośredni, z racji swojego stanowiska, wiedzy czy zasobów, masz prawo uznawać go za swój własny. Będzie to zależało od okoliczności. Na przykład, będąc młodym członkiem zespołu projektantów, nie masz możliwości ustalania ostatecznych terminów realizacji, kryteriów oceny ani nie bierzesz na siebie odpowiedzialności za ostateczny wynik pracy. Będąc szefem zespołu, masz władzę i niezbędne umiejętności (oby!) prowadzące do osiągnięcia zamierzonego rezultatu - chociaż z pomocą innych. Podobnie, możesz sporządzić szkic dokumentu proponujący pewne zmiany w firmie, nie biorąc jednak na siebie odpowiedzialności za ich wprowadzenie. Twoje cele kończą się tam, gdzie kończy się twoja wła­ dza i odpowiedzialność - tam, gdzie nie możesz już działać osobiście. Możesz więc napisać książkę, lecz nie uda ci się określić, jak będzie się ona sprzedawać. To jednak nie musi być problemem. Niekiedy możesz przekształcić cel albo ograniczyć go tylko do tej części, którą możesz osobiście wykonać. Zadaj sobie pytanie: w jakim stopniu jestem osobi­ ście odpowiedzialny za rezultat, zarówno pod względem jego wyznacza­ nia, jak i realizacji? Stosując takie kryteria, być może będziesz musiał nieco obniżyć loty. Niemniej dzięki temu ostatecznie osiągniesz więcej, poświęcisz się bowiem temu, nad czym masz odpowiednią kontrolę. Z taką samą sytuacją mamy do czynienia w zespole: tylko ty możesz ocenić, czy masz odpowiedni wpływ na wynik jego pracy. Nie musisz wszystkiego robić sam, do ciebie jednak powinno należeć wprawienie machiny w ruch. Zapytaj siebie: „Czy w wypadku porażki mogę zrzucić winę na innych?" Jeśli tak, przemyśl swój cel, zanim przystąpisz do jego realizacji. Niekiedy to nie ludzie, lecz okoliczności mają wpływ na twój cel. Na przykład niewiele możesz poradzić na wysokość stóp procentowych, kursy walut, poziom cen, stan pogody czy akcji na giełdzie.

Realizowanie swoich pragnień

43

Kontroluj to, co możliwe, resztę spraw pozostawiając własnemu biegowi.
Oznacza to, że powinieneś wyznaczać sobie cele, na które — ze zdroworozsądkowego punktu widzenia - masz wpływ.

Pytania sprawdzające cel
Z pomocą tych pytań staniesz się główną osobą każdego wyznacza­ nego przez siebie celu, wyeliminujesz możliwe wymówki na wypadek niepowodzenia i nabierzesz pozytywnej motywacji. Co zrobić, aby osiągnąć ten cel? Czy osiągnąłem już coś podobnego? Pod jakim względem obie te sytuacje są do siebie podobne? Czy coś może mi przeszkodzić w osiągnięciu celu? Czy mogę się podjąć przeprowadzenia wymaganych zmian? Co będzie dla mnie oznaczał osiągnięty rezultat? Co umożliwi mi zmiana? Czy będę odczuwał jakąś różnicę? Jak mogę osiągnąć swój cel? Jak sobie wyobrażam siebie osiągającego cel? Jakie mam możliwości osiągnięcia celu? Czy potrzebuję pomocy w dążeniu do celu? Czy realizacja celu zależy tylko ode mnie, czy też od kogpś jeszcze? Czego będę mógł dokonać dzięki realizacji celu? Jak mogę wpłynąć na rezultat? Jaki mam wpływ na rezultat? Co mogę zrobić natychmiast?

5. Uczciwa ocena efektów osiągnięcia celu
Czy przez to, że osiągniesz swój cel, możesz utracić coś, co chcesz zachować? Oto przykład szerszego myślenia o celu, które bierze pod uwagę twoje inne dążenia oraz możliwy wpływ na bliskie ci osoby. Na przykład realizowanie celu w postaci kariery zawodowej może oznaczać stratę w życiu rodzinnym albo mniej czasu na hobby czy od­ poczynek. I odwrotnie - osiągnięcie celu związanego z odpoczynkiem może wymagać poświęcenia kariery, jeśli powinieneś pracować późno

konsekwencje zmiany (zob. zalety i wady. Osiąganie celu to przechodzenie z jednego stanu do drugiego. zewnętrzne aspekty .). szybszego sposobu dotar­ cia do celu.jednym słowem . to odczuwane teraz przez ciebie korzyści (których nieświadomie kurczowo się trzymasz) pokrzyżują twoje wysiłki. Zawsze szukaj innego. Nawet jeśli całą siłę woli angażujesz w osiągnięcie źle przemyślanego celu. po południu albo w weekendy. co możesz stracić. Dzień 3. kiedy zyskujesz coś innego. Jeśli chcesz rzucić palenie. przemyśl jeszcze raz koszt swojego dążenia. jakie się z nim łączą. dlaczego ciągle nie udaje ci się dojść do celu. tańszego. co już masz. to szczerze się zastanów nad przyjemnością i towarzyskimi kontaktami.44 Dzień 2. Możesz nawet się nie zorientować. Pomyśl. Jeśli nie ma innego sposobu realizacji celu. niewidoczne plusy i mi­ nusy. a także widzialne. Pojęcie „stan" obejmuje twoje samopoczucie. . jak tylko kosztem czegoś. lepszego.

kiedy zatrzymujesz dla siebie to. zostawiając za sobą rzeszę zranionych i wykorzystanych osób. Pytania sprawdzające cel Odpowiadając na te pytania. co masz.przynajmniej pod względem przetrwania i ochrony siebie.pomyśl.Realizowanie swoich pragnień Oceniaj całość zmian idących w ślad za osiągnięciem celu. poniesiesz stratę. Jeśli rezultaty twoich działań przewyższają wszystkie pozytywne aspekty twojego obecnego położenia. a twój świat (i być może świat kilku innych osób) rozsypie się w drobny mak. co masz (nie tyle zachowanie.nic nie jest zawieszone w próżni. zorientujesz się. Musisz się więc poważnie zastanowić nad wszystkimi kosztami. 45 Nawet jeśli twoje cele i zamiary pozostaną niezmienione. Jeśli nie . co najlepsze. Idealnym rozwiązaniem byłoby znalezienie takiej sytuacji. Zachowaj z przeszłości to. Nie możemy działać w oderwaniu od innych. Nie trzeba być supermanem. żeby wspinać się po drabinie kariery. Do jakiego stopnia można ignorować albo otwarcie wykorzystywać innych dla swoich celów? Decyzja należy do ciebie. tworząc jednocześnie ekscytującą przyszłość. na rzecz blichtru nowego celu. w porządku. ile wynikające z niego korzyści). Na dłuższą metę jednak jaki jest bilans zysków i strat? Prędzej czy póź­ niej rzeczywistość nas dogoni . Nie rezygnuj zbyt szybko z tego. że tego chcę? Co zyskam. że będziesz musiał poświęcić swój związek. a nie kiedy będzie już za późno. czy twój mechanizm osiągania celu pozwala na zachowanie równowagi . ucierpieć mogą dążenia twoich bliskich. Czy jestem przekonany. Doprowadzenie do takiej sytuacji jest możliwe. Jeśli ci na nich zależy. osiągając swój cel? Czego naprawdę chcę? Jak zmieni się moje życie po osiągnięciu celu? Jak powiążę uzyskany rezultat z moim dotychczasowym życiem? . jednocześnie realizując założony cel. ponieważ ostatecznie może się okazać. gdy zastosujesz zasady realizacji dobrze określonego celu. zanim zaangażujesz się w realizację swoich dążeń.

Być może będziesz potrzebował trochę czasu na znalezienie odpowiedzi. że dosłownie kieruje tobą ku osiągnięciu zamierzonych rezultatów). twój „system" w naturalny sposób motywuje cię do osiągnięcia rezultatu i pokonania napotkanych przeszkód. Zazwyczaj nie trzeba przeprowadzać tak dogłębnej analizy celów codziennych.46 Dzień 2 Jakie znaczenie dla mnie będzie miało osiągnięcie celu? Czy osiągnięty rezultat będzie odpowiedni w każdej sytuacji? Jak wpłynie on na moje życie? Co się stanie. jak i słabości swojego celu oraz ich następstwa. Powinieneś określić jego pozytywne kon­ sekwencje. Nie spiesz się z decyzją. powinien mieć dla ciebie (a niekoniecz­ nie dla innych) dużą wartość. jak owe korzyści pasują do twojej osobowości i hierarchii wartości. Niemniej jednak jest to niezwykle istotny aspekt moty­ wacji. zastanów się nad różnymi możliwymi scenariuszami. kiedy osiągnę już wyznaczony cel? Jakie korzyści odniosę z osiągnięcia mojego celu? Jaki wpływ będzie miał na moje życie? Co się nie wydarzy. jeśli go nie osiągnę? Czy osiągnięcie rezultatu wpłynie pozytywnie na jakiekolwiek inne dziedziny mojego życia? Dlaczego osiągnięcie tego rezultatu jest dla mnie istotne? 6. Kiedy dążysz do realizacji pozytywnych. Pytania sprawdzające cel Następujące pytania pomogą ci odkryć wszelką dysharmonię między twoją osobowością. Zabieg ten nie polega na prostym zestawieniu czekających cię korzyści ze stratami. jeśli go nie osiągnę? Co się nie wydarzy. Przećwicz w myślach zarówno korzyści. jeśli osiągnę cel? Co się stanie. Umysł nieświadomie pomaga ci w sposób cybernetyczny osiągnąć cel (to znaczy. Wybór wartościowego celu Cel. który sobie wyznaczasz. Niektóre jego aspekty mogą być dla ciebie początkowo niezauważalne. Być może przyjdą one w najmniej oczekiwanym momencie. wartościowych celów. . wobec czego będziesz musiał zaufać swojej intuicji. ale na sprawdzeniu. wartościami i przekonaniami.

takie jak „chcę przestać odnosić niepowodzenia w pracy". Uczciwie oceń efekty osiągnięcia celu: Czy niepowodzenia w pra­ cy są mi do czegoś potrzebne? Na przykład. Dzięki pytaniom sprawdzającym cel podczas całego procesu będziesz skupiony i silnie umotywowany. Możesz na przykład przetłumaczyć niejasne. czy naprawdę jestem przygotowany na podjęcie nowych obowiązków. 5. masz szansę zmienić nie­ jasne i negatywne cele na pozytywne. z dużym prawdopodobieństwem będą zrealizowane. wskazówki te pomnożą twoje szanse na osiągnięcie wszystkiego.Realizowanie swoich pragnień 47 Czy rezultat jest wart moich wysiłków? Jakie następstwa będzie miało osiągnięcie celu? Jaka zmiana nastąpi w moim życiu? Czy cel stoi w zgodzie z moją osobowością i aspiracjami? Co zyskam. 4. Zobaczmy. Mój głos będzie pewny i autorytatywny. 1. które naprawdę zrealizujesz. co sobie zaplanowałeś. które niesie awans . osiągając ten cel? Co potem? Ku jakim nowym celom poprowadzi mnie osiągnięcie tego rezul­ tatu? Dla jakich celów nadrzędnych? Osiąganie dobrze określonych celów Wiesz już teraz. Osiągnij to sam: Zadbam o to. 33). Pozytywne: Chcę nabrać więcej pewności siebie w pracy i w pełni wykorzystywać swoje umiejętności. Kategorie sensoryczne: Będę odczuwał pewność siebie i chodził wyprostowany. Nie zapomnij też o pozostałych etapach modelu sukcesu (str. by wykonywać swoją pracę najlepiej. gdy muszę się kontaktować z Moniką oraz księgowymi. 3. Sumiennie i rozważnie stosowane. jak potrafię. musisz zmienić bądź wyeliminować. według jakich zasad należy wyznaczać swoje cele. Kontekst: Zwłaszcza podczas poniedziałkowych narad oraz wtedy. jak zadziała test w tym wypadku. Te. które zostaną. które są źle sprecyzowane. 2. Te. negatywne pragnienie. na dobrze sprecyzowane rezultaty. motywujące i przyjemne wyniki. Stosując kryteria dobrze określonego celu.

czy twoje doświadczenie zatrzymuje się na miejscu. pomysł. na który oboje czekaliśmy. Mówiąc inaczej — sami zasiewamy ziarno swojego przeznaczenia. Porównaj je z poprzednim założeniem: „Mapa nie jest terytorium". Wartościowy cel: Jak ma się ten cel do innych. o czym myślimy. a nie w materialnej rzeczywistości wokół nas. myśl? Dowody świadczą. którym również brakuje pewności siebie? Może mój przyjaciel mógłby razem ze mną wziąć udział w jakiejś użytecznej. na doświadczenie w najlepszym wypadku może się składać przefiltrowana wersja nie poddającego się naszej kontroli świata zewnętrznego. czy też sięga do opisywanego przez książkę świata? Doświadczenie zależy raczej od tego. czy też rzeczywistość zewnętrzną? Albo kiedy czytasz ciekawą książkę.jako zamiar. pozazawodowej terapii słabych stron osobowości? 6. Zadaj sobie następujące pytania: Co wyzwala życiowe doświadcze­ nie? Dzięki czemu coś zaczyna się dziać? Czy cokolwiek mogłoby się zdarzyć (na przykład podniesienie filiżanki. długofalowych? Na przykład. sensorycznych kategoriach (a więc . co w sytuacji.48 Dzień 2. która najpierw to wszystko wewnętrznie opracowała . będący rezultatem mojej lepszej pracy? Czy stracę sympatię kole­ gów. w którym czy­ tasz. że to. najczęściej zdarza się póź­ niej w rzeczywistości. Jak widzieliśmy. gdyby nie osoba. dostanie mój partner? Może wolałbym prowadzić własny interes? Czy w ogóle praca znaczy dla mnie tak wiele? Być może powinienem zrównoważyć sprawy zawodowe życiem rodzinnym. gdy awans. towarzyskim i wolnym czasem? Założenie na dziś Ludzie sami budują własne doświadczenie. co się dzieje w naszych gło­ wach. jak chcemy. Pomyśl o doświadczeniu. jak istotne jest wewnętrzne osadzenie pożądanego rezultatu w konkretnych. Mo­ żemy jednak myśleć tak. Dzisiaj poznałeś. a więc możemy tworzyć własne doświadczenie. włączając w to nasze działanie i osiągnięcia. rzut piłką czy wybudowanie katedry). Czy na przykład podczas fantazjowania wy­ myślona rzeczywistość jest kreowana przez twoje doświadczenie.

czy wystarczy to. na przykład po upływie jednego dnia. Sam proces osiągania celu jest już źródłem zadowolenia. Zmień lub wyeliminuj cele. Pisz zarówno o wielkich planach. które nie spełniają kryteriów.Realizowanie swoich pragnień 49 maksymalne przybliżanie ich do prawdziwego doświadczenia). czego do tej pory się nauczyłeś. Zwróć uwagę na swoje oczekiwania. Po pewnym czasie. Zadanie na dziś • Zapamiętaj dzisiejsze założenie i odnieś je do swojego życia oraz celów. jest ciągle ważne. mniej istotnych pragnieniach. opie­ ra się na tym dzisiejsza porcja wiedzy i doświadczenia. że zrealizowałeś jeden ze swoich celów. Czy możesz teraz wybrać. co będzie miało wpływ na twoje przyszłe osiągnięcia? Jeśli „widzisz siebie". aby osiągnąć prawdziwy rezultat? Czy następna minuta życia uzależniona jest od twoich wyborów? W jaki sposób mogą one zmienić cię na lepsze? Myśląc o tym założeniu w takich kategoriach. Niektórzy znają nas lepiej niż my sami. stosując wszystkie kryteria dobrze określonego celu. • Szukaj dowodów na istnienie rozmaitych map rzeczywistości. Pamiętaj . jak coś robisz. Zapisz je. • Wyobraź sobie wyraziście. Zauważ. jak i o krótkofalowych. od tych. kiedy będziesz subiektywnie (wewnętrznie) tworzył własne obiektywne (zewnętrzne) doświadczenie. Na razie nie rozgraniczaj tych. otwierasz się na nowe pomysły. rozwiązania i możliwości oraz z większym optymizmem patrzysz w przyszłość. Pamiętaj o dzisiejszym założeniu. Możesz dodać swoje marzenia i ży­ czenia. Podczas ćwiczenia mogą ci przyjść do głowy kolejne cele. W miarę możliwości skonsultuj je z przy­ jacielem czy kolegą. uczucia i zmiany w zachowaniu. Wszystko. a następnie poddaj takiej samej analizie. • Zrób listę wszystkich swoich celów. która stanie się twoim udziałem podczas prawdziwej realizacji celu. powróć do listy. do których dążysz. którego spojrzenie będzie bardziej obiektywne. których jeszcze nie prze­ myślałeś. jak doświadczasz przedsmaku przyjemności. że ćwiczenie to otworzy cię na nowe kierunki i znaczenia. które na pewno chcesz osiągnąć. Może się okazać. i czujesz silną motywację. Następnie zanalizuj każde z nich.

ale jakieś konkretne zadanie. Wybierz coś. Na razie niech nie będzie to nic wstrząsającego. gdybyś pominął któryś z jego etapów. • Zapamiętaj czteroetapowy model sukcesu. Pomyśl. Znajdź trzy lub więcej własne bądź cudze umiejętności czy zachowania. co mogłoby się stać. i wykorzystuj to. W starych wiadomościach zawsze można odnaleźć coś nowego. • Pomyśl o jakimś celu. co istniało dotychczas w twoim umyśle. zastosuj czteroetapowy model sukcesu. Zacznij szukać osobistych korzyści z wiedzy o tym. Następnie. Zauważ poczucie spełnienia wynikające z przekształcenia w rzeczywistość czegoś. bez dodatkowego uczenia się. co po zrealizowaniu przyniesie ci natychmia­ stowe korzyści. czego nauczyłeś się wczoraj.50 Dzień 2 o tym. . który chciałbyś osiągnąć. jak myślą inni. które opierają się na tym procesie. Poświęć się całkowicie temu celowi i świadomie przechodź przez każdy etap modelu. które od pewnego czasu odkładasz na później albo z którym nie umiesz sobie poradzić.

Zrozumiesz także. zależnych od prawej półkuli sposobów maksymalizowania wyników (uważa się. Dzisiaj rozpatrzymy kilka subiektywnych. Test zastosowa­ ny przez nas podczas Dnia 2. jeszcze ambitniejsze. możesz jeszcze bardziej wzmocnić swoje cele.to jeden z sekretów osiągania celów. które nie są w naturalny sposób nastawione na osiągnięcie celu. że . w pełni wykorzystasz swoje umiejętności osiągania wyznaczo­ nego celu. twierdzą. nieśmiałe próby zdefiniowania celu wielokrotnie zwiększają twoje szanse osiągnięcia sukcesu. Odpowiednio ustosunkowując się do wymienionych kwestii. Osoby. skonstruowany jest według zasad logiki lewej półkuli mózgowej. a potem sięgać po inne. to znaczy doprowadzić większość z nich do realizacji. Zmierzanie ku doskonałości zaczyna się wtedy.W • • • • • tym rozdziale: Ekologia celu Rola nies'wiadomości Tworzenie reprezentacji wyników Pytania kartezjańskie Wartości i wyniki Powinieneś już mieć kilka dobrze określonych celów. że prawa półkula odpowiedzialna jest za intuicję. gdy jasno określisz swoje pragnienia. wyobraźnię i nieświadomość). Nawet pierwsze. Stosując podejście funkcjonalnego zróżnicowania półkul mózgo­ wych. Możesz na przykład nauczyć się. jak pogodzić wyznaczane cele z własną hierarchią wartości . jak nawet nieświadome cele mogą wpływać na osiąganie celów świadomych.

a tobie osiąganie celu wejdzie w codzienny nawyk. Jednocześnie twój „drugorzędny cel" (albo . że inne. realny. że cel po prostu nie jest dopasowany do ciebie. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy. Cele osiągamy na ogół w czyimś towarzystwie . w którym mogą mieć jakiś wpływ na ciebie. w porę). co oznacza. Są to szeroko pojęte pośrednie efekty twoich celów i ich późniejszych następstw. gdy oka­ zuje się. Kiedy do głosu dojdą owe poszerzone aspekty twoich dążeń.przynajmniej w towarzystwie osób bliskich naszemu sercu. Dzisiaj cele. Jest tak dlatego. poddasz następnym istotnym testom. może nastąpić konflikt. Jeden lub dwa z tych czynników mogą stanowić klucz do sukcesu. Jak do tego dochodzi? Jak widzieliśmy.52 Dzień 3. Powiedzie ci się tylko wtedy. mierzalny. co świadomie sobie założyły. Ponieważ świadomie nie chcesz osiągniętego celu. Między nimi a twoimi wartościami. Rozumiejąc te zasady. czy nawet osobowością. str. gdy będziesz brać pod uwagę cele innych. Wszystkie nasze pragnienia. że niektórym osobom nigdy nie udaje się zdobyć tego. nabierzesz pewności siebie i będziesz panował nad sytuacją. przynajmniej w zakresie. Z tym zagadnieniem spotkałeś się już w chwili. Ekologia celu Tradycyjne podejście do zagadnienia osiągania celu bazuje na opisa­ nej podczas Dnia 2. zaliczasz kolejną porażkę. kładąc wyjątkowy nacisk na konsekwencje. które wyznaczasz. Nie­ pożądany rezultat wygrywa. Sytuacja ta jest dwukierunkowa . twój system osiągania celu dąży do realizacji tego. nieświadome „siły" oddziałujące na wynik zapanowały nad ich zachowaniem. osiągalny. bliskie ci osoby. Inny aspekt konsekwencji rezultatu uwzględnia jego wpływ na inne. że cel jest wyjątkowo dopasowany do osobowości i hierarchii wartości danej osoby. charakterystyce (konkretny. Wydaje się.efekty działań tych osób mają wpływ także na ciebie. spodziewaj się niezwykłych rezultatów.). NLP jednak idzie dalej. gdy rozwa­ żałeś piąty element dobrze określonego celu: „Uczciwa ocena efektów osiągnięcia celu" (zob. co najbardziej zaprząta twoje myśli. osiągnięte rezultaty i wartości są wzajemnie powiązane. kryteria dobrze sformułowanego celu pomagają im się skupić (zobacz Dzień 2. 43).

w takich wypadkach.co bardziej prawdopo­ dobne . że pragnie ona jakiegoś drugorzędnego celu. „Spełnienie" w jego pojęciu nie ograniczało się do bieżącego sukcesu. Jak wiemy. aby móc stwierdzić. . Jej objawy mogą równie dobrze świadczyć o tym. Nazywamy to pozytywnym zamiarem . kiedy dochodzi do jakiegoś działania. że podczas oddawania do eksploatacji dużego zakładu przemysłowego. jaki wpływ na innych będzie miało osiągnięcie własnych celów. najpierw należy się przyjrzeć hierarchii wszystkich celów oraz zanalizować. drugorzędne. nie odczuwał takiej dumy ani uniesienia jak jego koledzy. Najczęściej „udaje ci się" zdobyć to. które po osiągnięciu świadomego celu mają poczucie. Dlatego w sytuacji. racjonalnego (choć nieświadomego) celu. Poza tym oszczędność czasu i nierzadko bólu. że coś z ich nieświadomości jest jeszcze nie spełnione. to jednak nie uświadomione inne siły odgrywają tu znaczną rolę. powinien być oszołomiony sukcesem. a teraz jego marzenia koncentrowały się na następnym. ale sięgało już ku następnemu. Pragnienie to nie jest jednak świadome ani tym bardziej zaplanowane. którego był współprojek­ tantem. który może osiągnąć dzięki chorobie (na przykład uwaga czy współczucie). Choć osoba ta świadomie pragnie jedynie zdrowia. Są też osoby. że badanie konsekwencji można przeprowadzić. Osoba taka najwyraźniej wyznaczyła sobie i zrealizowała nieodpowiedni cel albo . większemu.postawiła zaledwie pierwsze kroki na prowadzącej do niego drodze. zanim jeszcze przystąpi się do realizacji celów. wydawałoby się. Tak więc. Na przykład pewien dyrektor wspominał. na jakie inne cele mogą one oddziaływać. pojawia się poczucie niedosytu. Dla­ czego? Ponieważ wszystko to już „widział".Wiedzieć. a także lepsze definiowanie celów zwiększa prawdopodobieństwo sukcesu.pozytywnym w kategorii osią­ gania pewnego wewnętrznego. Prawdziwy cel widnieje gdzieś na horyzoncie. zachowanie i ostateczny sukces. większym celu. kiedy każdy. czego się naprawdę chce 53 nieświadomy zamiar) jest opracowywany przez twoją nieświadomość. Zastanówmy się nad przykładem osoby cierpiącej na jakieś psycho­ somatyczne dolegliwości. czego (świadomie) nie chcesz. a nie dopiero w bolesnej formie post mortem. Przez długi czas przeżywał w wyobraźni ten moment. czy cel jest ekologiczny. Następnie należy pomyśleć. nieświadome cele mają przewagę. Rozważania takie pośrednio bądź bezpośrednio będą rzutować na twoją motywację. NLP zakłada .

Mówiliśmy też o tym. Niekiedy zastosowanie sześciu znanych ci już zasad wystarczy. stanowiący klucz do osiągnięcia indywidualnej doskonałości. Wszystko to wpływa na proces wyznaczania i osiągania celów. że niektóre zagadnienia związane z konse­ kwencjami rzutują na innych. Mogą więc wywierać ogromny wpływ na twoje relacje interpersonalne. musi być zharmonizowany z ową wyjątkową. jak wyjątkowo każdy z nas myśli i się zachowuje. Wszystkie „elementy". Podczas Dnia 1. Zauważysz niektóre z tych aspektów. Składają się na nie tak zwane „metaprogramy". który zamierzasz osiągnąć. W przeciwnym razie maleją szanse na osiągnięcie sukcesu. czyli wzorce myślenia wyższego rzędu. myśl też o tym. testy dobrze określonego celu oraz odpowiadając na pytania sprawdzające cel. przekonania czy inne cechy osobowości. str. 64) pomoże ci lepiej poznać zagadnienia związane z celami. Każdy cel. kiedy zaczniesz zadawać sobie rozmaite pytania i rozważać swoje dążenia. Nasze prywatne programy umysłowe stanowią mapę. uczyłeś się o subiektywnym doświadczeniu i modelu NLP .54 Dzień 3. Ta dodatkowa wiedza na własny temat okaże się bardzo potrzebna. Z początku niektóre z tych czynników mogą się znajdować poza twoją świadomością.dowiedziałeś się. takie jak wartości. jak myślisz. osobiste cele. . stanowiące wieloaspektową osobowość. Koncepcja ekologii wyników opiera się na pierwszym założeniu: „Mapa nie jest terytorium" (zob. 27). proste. jak również na mniejsze. Jak widzieliśmy. muszą współgrać. lecz prowokacyjne pytania mogą nam wiele uświadomić na temat naszych prawdziwych pragnień i wartości. zacząłeś lepiej rozumieć siebie. kiedy o nim nie myślisz. później. Określanie czynników ekologii celu W jaki sposób ustalić owe czynniki? Przede wszystkim musisz zrozu­ mieć swój sposób myślenia. Innym razem wgląd przyjdzie sam. abyś uświadomił sobie rezultaty osiągnięcia swoich celów. Zastanawia­ jąc się nad swoimi dążeniami. Czasami jednak wystarczy uczciwie pomyśleć nad rozmaitymi sprawami. indywidualną charakterystyką myślenia. Prawdopodobnie wykonując przedstawione podczas Dnia 2. „Zadanie na dziś" (na str.

Stosowane w biznesie metody wyznaczania celów pomijają za­ zwyczaj ten czynnik w postaci celów osobistych. Dlatego właśnie pierwsze kryterium dobrze sformuło­ wanego celu brzmi „Określaj cele w pozytywny sposób". ludzie ci koncen­ trują się na unikaniu tego.r Wiedzieć. systematycznym. inni zdają się w c z u w a ć w sukces. Jest ono najskuteczniejszym sposobem osiągania wewnętrznych celów. typowym dla lewej półkuli mózgowej rozumowaniu. niż dążyć ku zaplanowanym celom. o czym najwięcej myślimy. Tak jak gracz w golfa. Tymczasem wszyscy. ponieważ opierają się na logicznym. nieświa­ domy cel dochodzi do głosu i zostaje spełniony. Sukces zależy od zmaksymalizowania tego procesu. W wypadku każdego z nas ta indywidualna charakterystyka stanowi część procesu osiągania celu. Na przykład niektórzy skłonni są bardziej uciekać od pewnych wyników. Można by określić owe sposoby myślenia i zachowania jako nastawienie pozytywne albo negatywne. Innymi słowy. Dlatego drugorzędny. których chce uniknąć. Jednakże w wypadku celów świadomych często może prowadzić do dotkliwej porażki. osoba koncentruje się (nieświadomie) na czynnikach. a nie osiąganiu tego. realizuje dokładnie ten scenariusz. Wszyscy różnimy się w sposobie myślenia o naszych celach. niepokojem i tym podobnie. czego nie chcemy. rozwagą. rza­ dziej natomiast przyznajemy się do osiągania nieświadomych celów oso- . Takie unikanie można nazwać roztropnością. czego pragną. który widzi tylko przeszkody. przez cały czas osiągamy własne cele. Różnimy się także sposo­ bem motywowania siebie. Kreowanie rzeczywistości za pomocą myśli Często zauważamy owe samospełniające się scenariusze u innych. a zwłaszcza od precyzyjnego zdefiniowania celu. realizmem. świadomie bądź nie. czego nie chcą. nawet jeśli jest to coś. do którego się zmierza. W jaki sposób nieświadomy cel oddziałuje na zachowanie? Nawiązu­ jąc do wcześniejszego przykładu. Istnieją jeszcze inne różnice w naszych stylach myślenia. Osiągamy to. którego chce uniknąć. czego się naprawdę chce 55 Rola nieświadomości Nieświadomość odgrywa olbrzymią rolę we wszystkich poczyna­ niach. Podczas gdy niektórzy tworzą w z r o k o w e w y o b r a ż e n i a pożądanych celów.

biście. Jak zidentyfikować nieświadome cele Jak można poradzić sobie z owymi siłami prowadzącymi do osią­ gania nieświadomych celów? Wygląda to na sytuację rodem z Paragra­ fu 22. możesz wkładać wysiłki w dążenie do sukcesu. a odrobina praktyki pomoże ci nawiązać dialog z nieświadomością. Między świadomością i nieświadomością istnieje cienka granica.56 Dzień 3. Nie możesz zidentyfikować drugorzędnych celów. trzeba mieć jakiś cel. Wybór należy do ciebie.możesz zapomnieć o swoich najmocniejszych postanowieniach. Skoro wiesz już o nie uświadomionych siłach i uczciwie zanalizowa­ łeś wszystkie „ukryte" czy drugorzędne rezultaty. albo odwrotnie . Osoba próbująca przestać palić obiera . które są być może odpowiedzialne za całe lata niepowodzeń. W takim wypadku silniejsze wewnętrzne dą­ żenia tworzą ceł. niezależnie od kierunku. ten cel określa. które mogą na nie wpłynąć. Całe twoje zachowanie automatycznie determinowane jest przez wewnętrzny cel. którymi je określasz. co zajmuje w twoich myślach naczelne miejsce. a nie porażki. pomoże w wydobyciu czynników konsekwencji na światło dzienne.pomimo negatywnego sformułowania . a zarazem nie wiesz o nich. jaki sobie świadomie wyznaczyłeś. że nie rozumiesz.wartościowy świadomy cel. aby cokolwiek osiągnąć. Przynajmniej nie będziesz ponosił powtarzających się porażek dlatego. Niezmiennie jednak. możesz się zdecydować nie zmieniać obecnej sytuacji. Trudniej jednak będzie znaleźć nieświadome pozytywne intencje. do którego owa osoba samoistnie zdąża. Choćby palenie. ponieważ nie możesz ich zidentyfikować. . Już samo zaakceptowanie. Dla­ tego więc przy określaniu świadomych celów musisz zwrócić uwagę na odmienne nieświadome rezultaty oraz działające w tobie siły. a to. Mając kontrolę oraz możliwość wyboru. o których nigdy byś do tej pory nie pomyślał. Na szczęście można ten problem rozwiązać. ponieważ nie jesteś ich świadomy. jak działa cały „system". Jednocześnie jednak może toczyć walkę z innymi nieświadomymi drugorzędnymi celami czy też drugorzędnymi zyskami (na przykład towarzyskimi) wynikającymi z palenia. W ten spo­ sób nagle możesz uświadomić sobie sprawy. Niekiedy owe nieświadome drugorzędne cele przewyższają cel deklarowany. Być może łatwo będzie ci zauważyć negatywne cele na podstawie słów. że drugorzędne cele mogą istnieć.

Sześć kryteriów dobrze uformowanego celu. do którego zmierza wewnętrzny mechanizm osiągania celu.. Wytknięte w pośpiechu. niezależność . będąc nastawionym na słuchanie. odnajdując swe nieświadome dążenia. Wartości i przeko­ nania prowadzą nas w kierunku. które podważają twój ostateczny sukces. . Na przykład określają. dokonując jednocześnie niezbędnych zmian. jak „reprezentujemy" zewnętrzny świat oraz jak każdy bodziec sensoryczny przekłada się na rozumienie. z których kilka zdaje się nie mieć głębszego sensu. powinny pomóc w odnalezieniu owych nieświadomych czynników. Twoje wartości i przekonania su­ gerują nieświadomości. choć nie odzwiercie­ dlająca dającego się zidentyfikować celu. umysłowe reprezentacje rzutują na nasze cele? Otóż tworzą one cele wewnętrzne. masz szansę dużo zyskać. będzie skłaniała do dążenia ku pewnego rodzaju celom. Przekonanie w rodzaju: „Nie potrafię zarządzać grupą ludzi" stanie na przeszkodzie każdemu dążeniu ku kierowaniu zespołem ludzkim. Wartości i przekonania mogą zatem zainicjować spiralę sukcesów lub porażek. Na przykład jakaś silna wartość. Zaproponowane przez nas pytania służące sprawdzaniu celu. na wpół „upieczone" cele nie mają zupełnie sensu w kontekście osiągnięć całego życia. staranne rozważania. czego się naprawdę chce 57 Przede wszystkim więc otwórz się na tę możliwość dialogu. Rozumiejąc i przeformułowując swoje przekonania i wartości. co chcesz osiągnąć. pozwalaj so­ bie na niespieszne. Prześpij się ze swoimi myślami. Tworzenie reprezentacji wyników Czytałeś już o modelu NLP opisującym. czy osiągniemy świadome cele.do celów mogących doprowadzić do niezależności i tak dalej. Uczciwość będzie nakłaniać do uzyskiwania celów odzwierciedlających uczciwe zachowanie. kiedy ćwiczysz swój umysł w myśleniu o przyszłych osiągnięciach. Łatwiej wtedy wskazać mniej dostępne dla świadomości pragnienia i połączyć je z cechami świadomymi. Być może lepiej przeprowadzić test sześciu kryteriów w spokoju. Być może wyznaczasz sobie jakieś nowe cele. który jasno wskazuje nasze ostateczne przeznaczenie. Postępując w ten sposób. Mówiąc inaczej. stopniowo odsłoni mniej oczywiste aspekty twoich dążeń. o których mówiliśmy podczas Dnia 2.Wiedzieć. W jaki sposób te wyjątkowe. dominujące myśli wyznaczają punkt.

wybranego celu: . poznajesz lepiej siebie. Mówiąc ogólniej. Zadaj sobie pytania z powyższej matrycy w kontekście jednego. Pytania kartezjańskie Istnieją rozmaite techniki przechytrzania owych mniej świadomych aspektów twoich celów. pełniej dostrzegasz cele najważniejsze dla ciebie jako jednostki. filtry. a przez to doskonalisz się w osiąganiu celów.58 Dzień 3. którym chcesz poświęcić czas i energię. jak po­ strzegasz świat (poprzez swoje wartości. mapy) i jak oddziałuje to na twoje pragnienia i sposób ich realizowania. Zestawiasz swoje pragnienia z własną osobowością. Rozważając swój styl myślenia i hierarchię wartości. Rozpoznajesz większe życiowe dążenia. przekonania. Pomocne mogą się okazać na przykład pytania kartezjańskie. powinieneś zdawać sobie sprawę z tego. Rozumiejąc lepiej swoją mapę umysłu.

Być może będziesz musiał zrezygnować z małych przyjemności. ostatnie. • Co by się stało. często wydobywa na światło dzienne nie uświa­ domione wcześniej aspekty celu. których w normalnej sytuacji pewnie w ogóle byś nie zauważył (a gdybyś nawet zauważył.. a w szczególności. Dzięki temu pozbywasz się schematów myślowych i stajesz się świadom swojej hierarchii wartości oraz wewnętrznych sił. aby rozpocząć . możesz uzyskać motywację potrzebną do zmiany. jakie korzyści. gdybyś nie awansował? by się nie wydarzyło. Ten rodzaj badania konsekwencji osiągniętych celów wymaga oczywiście uczciwości. str. 43). osiągając nowy cel. gdybym nie osiągnął celu? Ta możliwość ukazuje koszt czy też ból podążania starą drogą. kiedy wizualizowałeś osiągnięcie celu. Eksperymentuj więc z odpowie­ dziami .Wiedzieć. • Co by się nie wydarzyło. wprowadzające najwięcej zamieszania pytanie. Wychodzi poza twoją świadomość i zmusza mózg do pracy nowymi drogami nerwowy­ mi. gdybyś awansował? by się wydarzyło. gdybyś awansował? by się nie wydarzyło. Masz możliwości wyboru. gdybym nie osiągnął celu? To pytanie powoduje zamęt w lewej półkuli mózgu. a także czasu na spokojną. wynikające z obecnego zachowania. czego się naprawdę chce 59 • Co by się stało. gdybym osiągnął cel? To pytanie pozwala na ujawnienie „drugorzędnych celów". że nie mają dla ciebie większego znaczenia). Twoja decyzja. których do tej pory nie brałeś pod uwagę. gdybym osiągnął cel? Prawdopodobnie już przeana­ lizowałeś tę możliwość podczas Dnia 2. niespieszną introspekcję. Dokonując przemyślanego wyboru. • Co by się nie wydarzyło. Jak mówiliśmy. Rozwiązywanie problemów i inne zastosowania Zastosujmy powyższą metodę do sprawdzenia następującego przy­ kładu: „Naprawdę chcę awansować". gdybyś nie awansował? Wynikiem tego rodzaju analizy może być ujawnienie wielu drugo­ rzędnych zagadnień. kiedy rozpatrywałeś piąty element dobrze uformowanego celu (zob. to twierdziłbyś. Zapytajmy więc: • • • • Co Co Co Co by się wydarzyło. Zauważysz. Stawiaj te pytania.raczej w intuicyjny niż logiczny sposób. mógłbyś stracić.

tożsamość i rozwój. przekonań i innych wzorców myślenia.60 Dzień 3. Być może stwierdzisz też. „Trzeba zawsze dbać najpierw o swój interes" (wynikająca z niego wartość). dialog między świadomością i nieświadomością. że rozumienie siebie niesie dodatkowe korzyści. co przyspieszy ostateczne zrealizowanie dążenia. na przykład „Cenię uczciwość" (wartość) oraz „Uważam. Przekonania i wartości narastają w nas z biegiem czasu. Ujrzysz wtedy swoje rezultaty w świetle swoich wartości. hierarchizować i . że trzeba być uczciwym" (przekonanie). nauczysz się je określać. Mówiąc w skrócie. a co za tym idzie. . motywując do działania i deter­ minując osiągnięcia. Zadaj sobie pytanie: „Co jest dla mnie istotne?" Twoja odpowiedź obejmie wartości i przekonania dotyczące tego. całkowicie kierują naszym życiem. abyś zdefiniował swoje wartości oraz ich wpływ na cele. W tym rozdziale oprócz zrozumienia. „Powinniśmy wyeliminować wypadki rasowej dyskryminacji w tej firmie" (przekonanie opierające się na wartości równości). W ten sposób zyskujesz większą szansę pełniejszego zrozumienia znaczenia swojego celu. Omawiana metoda może być również stosowana w celach organi­ zacyjnych i służbowych. co jest twoim zdaniem p r a w d ą . Jako umy­ słowe filtry. skąd biorą się twoje wartości. Możesz uzyskać dzięki temu dodatkowy wgląd oraz następną metodę sprawdzania konsekwencji osiągnięcia celu. Rozumienie wartości Każda wartość jest w jakiś sposób istotna. Wartości i rezultaty O wartościach mówiliśmy wiele razy przy okazji omawiania wyzna­ czania celów. Nadszedł czas. Czasem odwołania są mniej bezpośrednie: „Szefowie dbają tylko o siebie" (przekonanie).zmieniać. nieustannie wpływają na tworzone przez nas reprezentacje świata. Pomagają stworzyć osobistą mapę świata i rzeczywistości.jeśli uznasz to za właści­ we . Na pewno pomoże sprecyzować cele mgliste i niekonkretne oraz ułatwi wgląd na ich temat. na nasze cele i decyzje. Mamy skłonność do zamiennego stosowania pojęć wartość i przekonanie.

Zapytaj siebie: „Jakie znaczenie ma dla mnie ten rezultat? W jakich okolicznościach i sytuacji?" Zastosuj te pytania w różnych dziedzinach życia. Wśród pytań na temat pracy mogą się pojawić na przykład: „Co jest istotne w moim zawodzie pielęgniarki (księgowej. Postaraj się je ograniczać do kilku słów.Wiedzieć. że głęboko się zastanowisz nad daną wartością. zarabianie pieniędzy i tak dalej. Zabieg ten może odsłonić konflikt wartości. czego się naprawdę chce 61 Określanie wartości Wartości możesz odnieść do konkretnych celów ustalonych podczas Dnia 2. a także uświadomić ci. co przez cały czas czułeś. a ty wkrótce będziesz miał gotową listę wartości.od najbardziej do najmniej istotnej. na przykład pomiędzy życiem zawodowym i rodzinnym. które uda ci się zidenty­ fikować. Możesz je uszeregować za pomocą prostego pytania: „Która z tych wartości jest dla mnie najistotniejsza?" Pytanie to zadaj jeszcze raz w odniesieniu do pozostałych wartości. Pomyśl na przykład o: • • • • • • • Pracy i karierze zawodowej Rodzinie Życiu towarzyskim Hobby Zainteresowaniach Rozwoju osobistym Duchowym życiu i celu Weź pod uwagę także inne aspekty życia. Twoja hierarchia wartości Każdą z wypisanych wartości przeanalizuj. Niektóre słowa będą się powtarzały. aby nie opuścić mniej oczywistych celów. i tak aż do . Koncentrowanie się na poprawnym formułowaniu myśli spowoduje. spotykanie się z ludźmi. pytając: „Dlaczego uważam ją za istotną?" W odpowiedziach mogą pojawić się następne wartości. potem jeszcze raz. hydraulika i tak dalej)?" albo: „Co jest ważne w mojej pracy dla firmy ABC Ltd?" Odpowiedzi mogą obejmować bezpieczeństwo. pomaganie innym. o których wcześniej nie pomyślałeś. Jednocześnie zaczną tworzyć powoli pewną hierarchię .

co mi powiedziała. na przykład. dzięki wartościom masz wiele możliwości wyboru. Następnie możesz sprawdzić kolejność w swojej hierarchii. To koncentruje umysł. przejąłeś je od rodziny. na przykład w postaci słów takich. Niezależnie od długości listy. W towarzyszących każdemu bez wyjątku emocjach pojawi się pewien wzór. jak ma się uczciwość do lojalności? Wkrótce wyłoni się odpowiednia kolejność.. Czy. gdybym miał wybierać między niezależnością a bezpieczeństwem?" Wyobraź sobie obie sytuacje... NLP podkreśla znaczenie wyboru. Tak jak w wypadku rezultatów. możesz dyskutować z sobą na temat własnych wartości. możesz teraz dołączyć do kryteriów dobrze określonego celu podanych w Dniu 2. Postaraj się umieszczać pytania w rzeczywistym kontekście."). jak „niezależność" czy „bezpieczeń­ stwo". pytając: „Jak ma się wartość A do wartości B?" Na przykład. że. Wartości i prze- Zmiana wartości . zdaje się potwierdzać ich przypadkowe pochodzenie oraz brak związku z obecną sytuacją.") albo czasu i miejsca („Właśnie wtedy posta­ nowiłem. Na przykład: „Jak bym postąpił. Skqd pochodzq twoje wartości? Lepsze poznanie własnych wartości zapewnia znalezienie ich źró­ dła. choć nie musi mieć znaczenia w kontekście zmiany. a twoja intuicyjna odpowiedź odzwier­ ciedli twoje wartości. jako element badający cele. przyjaciół. Kościoła czy wyznawanej wiary.. tym większa szansa na ich osiągnięcie. czy i jak osiągniesz swoje cele. Zadaj sobie pytanie: „Czy ten cel jest w zgodzie z moimi wartościami?" . wartości znaj­ dujące się na jej szczycie będą miały wpływ na to. szkoły. mediów. Listę tę. I odwrotnie: po­ chodzenie wartości może potwierdzać jej związek z teraźniejszością. Im bardziej twoje cele i ich rezultaty pasują do twoich wartości. Być może trochę trudności przysporzy ci tak zwana nominalizacja. Te same pytania można stosować do hobby czy jakiejkolwiek innej dziedziny życia. nauczyciela lub szanowanej osoby? Możesz poszukać innych źródeł wartości.62 Dzień 3.. uzyskania całej listy. Odszukiwanie źródeł wartości. aby wydobyć prawdziwe znaczenia. W pewnych wypadkach sprowadzać się będą do konkretnej osoby („Nigdy nie zapomnę tego. Krótko mówiąc.

aby tego dokonać: zmiana okoliczności lub stylu życia . Będąc od- . Jest tak nawet wtedy. czego się naprawdę chce 63 konania.nie można charakteryzować na podstawie chwilowych. kiedy ponownie je przeanalizowałeś. czy i jak się zmieniasz. szybko przemija­ jących zachowań. Pogłębiające się z upływem czasu przyzwyczajenia sprawiają. Wolno ci się więc od nich odseparować. Wszystko się zmienia. Podczas gdy „Nie udało mi się" stwierdza fakt. służyły ci (bądź nie) w przeszło­ ści.Wiedzieć. Niekiedy jednak zdarza nam się rozróżniać zachowanie od osobowości. Założenie na dziś Osoba to coś więcej niż jej zachowanie. Twojej osobowości . których nabyłeś z biegiem lat. ale tamto tak". wy­ padek lub choroba.na przykład nowy partner. Całkowita identyfikacja z własnym zachowaniem prowadzi do zamknięcia się w jego obrębie („taki jestem"). Możemy i zmieniamy własne wartości i przekonania. Swoje wartości możesz zmienić w takim samym stopniu jak cele: „To już nie jest dla mnie tak istotne jak dawniej.aczkolwiek złożonej i wielowymiarowej . Wszyscy od czasu do czasu zacho­ wujemy się niezgodnie z własnym charakterem. przeprowadzka. Bogaty repertuar naszych zachowań jest odzwierciedleniem wszystkich towarzyszących nam okoliczności oraz uczuć i spostrzeżeń w danej chwili. Szanując mapy umysłowe innych ludzi. Dzisiejsze założenie można sparafrazować zdaniem „Kochaj czło­ wieka. zmiana pracy. Po zidentyfikowaniu i przemyśleniu wartości o małym znaczeniu praw­ dopodobnie szybko postarasz się ją zmienić albo zamienić. respektujesz również ich cel. że kontrolujesz to. Zmiany wartości można dokonać również metodą świadomej ponownej analizy. to „Jestem do niczego" niewątpliwie fałszuje obraz osoby. Teraz jednak. Ciągłe wybieranie oznacza. zmień zachowanie". gdy zachowanie to nie odzwierciedla naszej prawdziwej osobowości i wartości. twoje wybory opierają się na obecnych celach i wartościach. stanowiącej część wyznaczania celu. Moż­ na też zmienić ich kolejność: „To jest teraz mniej istotne od tamtego". że zazwyczaj musi zaistnieć jakiś ważny powód. Jej miejsce może przecież zająć wartość lepsza i użyteczniejsza.

kiedy zachowywałeś się i robiłeś coś wbrew swojemu charakterowi. Co więcej. że ujrzysz go w nowym świetle. • Wybierz jakąś dziedzinę życia i z pomocą omówionej techniki wypisz swoje wartości w odpowiedniej kolejności.uporządkuj według ważności. jak postrzegasz siebie jako osobę. jak wpływa na niego każda z twoich wartości. Sprawdź. Wracaj do tej listy co jakiś czas. czy widzisz je teraz w nieco innym świetle i czy chciałbyś w nich wprowadzić jakieś zmiany. nie musisz się z nimi identyfikować.angażuj zmysł wzroku. . Czy spostrzegasz swój cel w nieco inny sposób? Czy chcesz coś zmienić? Przygotuj się. Zadanie na dziś • Zapamiętaj dzisiejsze założenie. • Przejrzyj jeszcze raz swoje cele i sprawdź.64 Dzień 3. koncentrując się na najistotniejszych punktach. oraz to. słuchu i dotyku. • Wybierz jakiś cel z tej samej dziedziny życia. Przypomnij sobie sytuacje. możesz wszystko zmienić: to. Niech poczucie kontroli i świadomości życiowego celu będzie dla ciebie źródłem zadowolenia. Poeksperymentuj z nimi . i prze­ prowadź na nich test pytań kartezjańskich. • Wyobrażaj sobie swoje cele i ich rezultaty . Zacząłeś budować swoją przy­ szłość. jak postępujesz. Zasta­ nów się. • Wybierz dwa lub trzy dobrze uformowane cele z Dnia 2. Ciesz się nimi. kiedy wyrabiałeś sobie o kimś opinię jedynie na podstawie jego zachowania. jaki masz do tego stosunek i jak go chcesz zrealizować. powiedzialnym za nie.

"Wszyscy jej potrzebujemy na gruncie rodzinnym czy towarzyskim. Czasami jest też odwrotnie . wywiadu. że jest to kwestia pozytywnej „chemii". Niekiedy udaje ci się utrzymywać z kimś (na przykład z bliskim. Niekiedy tę umiejętność nazy­ wamy kontaktem. zdobywasz kontrolę nad swoimi związkami i rezultatami działań. Obejmuje ona znacznie bardziej skomplikowane i nie zawsze zauważalne interakcje. Ponadto mógłbyś stracić coś. Komunikując się znacznie efektywniej. Dobry kontakt z drugim człowiekiem umożliwia powstanie odpowiednich warunków do wymiany myśli. przeprowadze­ nie kupna/sprzedaży. Z pomocą NLP możesz nabrać dojrzalszego i bardziej profesjonal­ nego podejścia do tej kwestii. gdy twoja praca polega na kontaktach z innymi. W ta­ kim wypadku wolisz przebywać z dala od tej osoby.doświadczasz chemii negatywnej. co jednak może się okazać trudne w pracy albo w rodzinie. Potrzebujesz tej umiejętności zwłaszcza wtedy. co mogłoby się okazać cennym związkiem. co mówimy i pokazujemy za pomocą gestykulacji. Po prostu od razu „zaskakujesz" z jakąś osobą. negocjacji. Niekiedy udaje nam się nawiązać kontakt niezwykle szybko i twierdzimy wówczas. terapii oraz jakiejkolwiek innej relacji interpersonalnej. . kierowaniu nimi czy jakiejkolwiek innej formie interakcji. Dobra komunikacja to nie tylko to.W tym rozdziale: • Odzwierciedlenie • Budowanie kontaktu poprzez odzwierciedlenie Umiejętność współżycia z innymi pomaga w osiągnięciu sukcesu niemal w każdej sferze życia.

. Kiedy stosujesz już kryteria celów opisywane podczas Dnia 2. Trzeba w tym celu wypracować sobie świa­ domą wrażliwość. Podczas dzisiejszej lekcji nauczysz się budować kontakty z innymi. Dobry kontakt zatem opiera się na odzwierciedleniu. i 3. Można je zaobserwować podczas sprzedaży. o których myślałeś w ciągu ostatnich dwóch dni. Polega ona często na przekonywaniu innych do swojego punktu widzenia . Jednak tak . że realizacja pozostałych dążeń również będzie wy­ magać umiejętności komunikacyjnych. dzięki którym możliwe będzie przechodzenie do większych celów. czyli cechy. Osoby mające z sobą dobre kontakty zachowują się pod wieloma względami podobnie. omówionymi podczas Dnia 2. Inne wymagają trochę więcej umiejętności i praktyki. doradz­ twa i innych kontaktów interpersonalnych. Porozumiewanie się zależy przede wszystkim od wewnętrznych cech. One z kolei lubią nas. jakie czynniki wpływają na nawiązanie bądź zerwanie kontaktu. Wtedy nie trzeba niczego więcej. Początkowo nauka owych umiejętności wydawać się może trudną. Możesz jednak zastosować techniki NLP do stworzenia kontaktów w takich sytuacjach. wykorzystywanie umiejętności efek­ tywnego kontaktu sprawi.66 Dzień 4. jak i innych. dobry kontakt. ale z pewnością okażą się opłacalne. Umiejętność ta jest przykładem nieświadomej kompetencji. w których normalnie by do nich nie doszło. Lepiej się z nimi czujemy i porozumiewamy. Odzwierciedlenie Zazwyczaj lubimy osoby podobne do nas. świadomą pracą.na przykład wpływaniu na kogoś albo namawianiu do zmiany. Niewykluczone. żeby po­ służyć się terminologią NLP. negocjacji. którą obserwujemy u osób nawiązujących kontakty płynnie i z łatwością. Najpierw należy ustalić. że będziesz porozumiewał się jeszcze lepiej i więcej osiągniesz. Umiejętność budowania kontaktu wchodzi być może w skład jed­ nego z celów. Wszelkie cele komunikacyjne powinny oczywiście być w zgodzie z sześcioma kryteriami dobrze określonego celu. „czujność" tak w stosunku do siebie. Już za kilka minut możesz zacząć stosować kilka prostych metod do­ strojenia. sprawdzonym przyjacielem) naturalny.

umożliwia wybór bardziej empatycznego. prędkość mówienia i inne cechy 3. łącznie z umiejętnościami związanymi z kontaktem. że cofasz się w swoich kompetencjach.to.możesz zastąpić złe nawyki dobrymi.subtelny. co ludzie uważają za prawdziwe i istotne 5. Kontakt można nawiązać. wrażliwego zachowania. praktyka pozwala na stopniowe uwalnianie ich spod kontroli świadomości. Możesz na przykład zadecydować. wzrok i dotyk) 4. że chcesz ingerować w proces komunikowania się.dobór słów i systemy reprezentacji (słuch.ton. Oddychanie . abyś mógł zacząć stosować opisywane umiejętności. "Fizyczność" . lecz istotny sposób odzwierciedlenia Budowanie kontaktu poprzez odzwierciedlenie Każdy z wymienionych obszarów zostanie omówiony osobno. na tyle dokładnie. lecz z biegiem czasu będziesz się uczył coraz efektywniej. musisz zrozumieć kilka ważnych zagadnień związanych z harmonizacją. o których jeszcze przeczytasz. Uważność. Jak wynika z czteroetapowego modelu sukcesu. Doświadczenie . . stosując odzwierciedlenie w następujących obszarach: 1.Jak zdobyć przyjaciół i oddziaływać na innych 67 jak to bywa z wszelkimi umiejętnościami (na przykład prowadzeniem samochodu). które sobie wyznaczasz. Korzyści wynikające z umiejętności związanych z kontaktem wy­ chodzą znacznie poza twoje życie zawodowe. Tak jak z prowadzeniem samocho­ du . Głos .postawa ciała i ruchy 2.znajdowanie wspólnych cech w waszych zaintere­ sowaniach i działaniach 6. osiągnięcie trwałego kontaktu zakłada działanie. Zanim jednak to uczynimy. a nie jedynie ufać swoim nieświadomym umiejętnościom. Przekonania i wartości . wykształconymi niedawno umiejętnościami. Język i style myślenia . Doskonale wpływają na cele. zwłaszcza te związane z innymi ludźmi. Cała tajemnica tkwi w dostrojeniu. Przez chwilę może ci się wydawać.

skupiamy uwagę raczej na rozmówcy i treści rozmowy niż na zewnętrznych zjawiskach. Mamy również skłonność do podobnej gestykulacji oraz sposobów zachowania. Odzwierciedlenie fizyczne Osoby. że często ich sylwetki stanowią swoje lustrzane odbicie. który możemy z ich pomocą rozpoznać bądź zmierzyć. gdybyś zachowywał się naturalnie. Każdy z nas ma własny sposób stania. Jed­ nakże każdy. powinny stopniowo stawać się naturalne i spontaniczne. a nie doprowadzić do kontaktu. który odróżnia nas od innych. świadome. Powinieneś jednak wybierać takie zachowania. Zachowania „wbrew sobie" być może pozostaną nie rozpoznane w kontaktach z obcymi. na przykład potencjalnymi klientami. w niektórych sytuacjach będziesz się czuł zdecydowanie niewygodnie. Inaczej możesz kogoś obrazić. Spójrz tylko na ludzi pogrążonych w rozmowie.68 Dzień 4. Pozostań zatem w granicach wygody i na­ turalnych ram twojej osobowości. Być może niezgodność z własną postawą ciała i zwyczajami będzie dla ciebie fizycznie trudna. Każdą zmianę wprowadzaj powoli. Starsi małżonkowie po wielu wspólnie przeżytych latach wydają się do siebie podobni. aby kontakt został nawiązany niepostrzeżenie. że próbując odzwierciedlenia. Oznacza to. podczas ko­ munikowania się przyjmują najczęściej tę samą postawę ciała. Twoje działania. Szanuj drugą osobę ze względu na jej in­ dywidualność. z którymi możesz naturalnie (bądź częściowo) harmonizować. Nie znaczy to wcale. z początku uważne. Po drugie. Po pierwsze. które dobrze czują się w swoim towarzystwie. że jej zachowanie i zwyczaje różnią się od twoich. Kiedy już nawiążemy kontakt. że nie możesz próbować harmonizacji. raczej postaraj się. powinieneś darzyć szacunkiem także swoje ciało. pamiętaj. 1. Nie zmieniaj nagle postawy ciała. w miarę możli­ wości niezauważalnie. kto cię zna. głosu ani nie powtarzaj mechanicznie czyichś gestów. że niezwykle istotne są takt i szacunek. a zauważysz. Nie przyciągaj czyjejś uwagi za pomocą mowy ciała. Najczęściej nawet nie zauważamy tego tak naturalnego zjawiska. natychmiast zauważy sztuczność. który być może udałoby się utrzymać. . co od razu uniemożliwi kontakt. zwłaszcza kiedy okazuje się. co zostanie na­ tychmiast zauważone przez drugą osobę. siedzenia i zachowania. Wszyst­ kie te zewnętrzne przejawy odzwierciedlenia są znakiem nawiązanego kontaktu.

z której twarzy można wyczytać wszystko. która mogłaby zauważyć twoje zabiegi • Kiedy już nawiązałeś dobry kontakt i chcesz go utrzymać • Kiedy po raz pierwszy próbujesz odzwierciedlenia A jeśli chodzi o mimikę? Osoba. Zacznij od jednego aspektu . Następnie krok po kroku odzwierciedlaj stopień pochylenia głowy.Jak zdobyć przyjaciół i oddziaływać na innych 69 Fizyczne odzwierciedlenie może służyć do oceny kontaktu. skrzyżowanie kończyn. Częściowe odzwierciedlenie Odzwierciedlenie następuje stopniowo. ale również do jego nawiązania. tak jak to omawialiśmy wcześniej. a nie podejściem albo-albo. natężenie głosu i tym podobne. zaci- . przyjąć podobną postawę ciała oraz tak samo pochylić głowę. ogólnej postawy ciała. żeby nawiązać czy utrzymać kontakt. • Podobnie gestykulować i przybierać podobny wyraz twarzy. lepiej z początku spróbuj częściowego odzwierciedlenia. Nie trzeba natychmiast na­ śladować każdego aspektu mowy ciała danej osoby. ich ruchy. w celu nawiązania i rozpoznania kontaktu • Kiedy. Odzwierciedlenie to proces dający się określić pewnym kontinuum.powiedzmy. Częściowe odzwierciedlenie może się okazać korzystne w na­ stępujących sytuacjach: • Na początku rozmowy. całkowite odzwierciedlenie spowodowałoby. wytrzeszcza oczy lub nimi wywraca. aż nabierzesz wystarczającego doświadczenia i rozwiniesz w pełni tę umiejętność. Jeśli ktoś charakteryzuje się szczególnym sposobem stania czy sie­ dzenia. gesty. • Założyć nogę na nogę oraz skrzyżować ręce (albo mieć nogi nie za­ łożone i ręce nie skrzyżowane). aby dostroić się do postawy drugiej osoby. Na przykład można: • Siedzieć lub stać w podobny sposób. Możesz zatem eksperymentować z odzwierciedleniem różnego stopnia. która unosi brwi. Nie trzeba dokładnie naśladować danej osoby. że czułbyś się niewygodnie • Kiedy nawiązujesz kontakt z osobą żywo okazującą swoje emocje • Kiedy nawiązujesz kontakt z osobą o charakterystycznym zachowa­ niu.

tak jak w lustrze. Niemniej jednak masz mało okazji do kontaktu wzrokowego oraz do obserwacji ogólnej postawy ciała rozmówcy. Jeśli pociera dłońmi. nigdy nie ujawniającego swoich uczuć. Pomocna w skupieniu uwagi i nawiązaniu kontaktu okazuje się często teczka z dokumentami albo jakiś tekst trzymany w ręce przez . najlepiej jest poczekać trochę z odzwierciedleniem. popstrykaj długopisem i tak dalej. ty poruszaj sto­ pami. ty złóż swoje. żeby wypaść naturalnie. Możesz na przykład dostrajać się do zachowania osoby siedzącej po drugiej stronie biurka albo na krześle naprzeciw ciebie. nie rób więc nic na siłę i postaraj się raczej częściowo odzwierciedlać.70 Dzień 4. Omawiane zagadnienia wymagają odzwierciedlenia zarówno na małą. jeśli twój rozmówca krzyżuje ręce. niż nie robić tego w ogóle. albo odwrotnie. Będzie oczekiwać zachowania podobnego do swojego.masz przecież rozmówcę dosłownie po swojej stronie. ty możesz założyć nogę na nogę. na przykład zało­ żonych nóg czy skrzyżowanych na piersiach rąk. Na przykład. Można stosować również pewną odmianę. utrzymywali jednocześnie dobry kontakt wzrokowy. abyście spoglądając ciągle w tym samym kierunku (na przykład patrząc na ten sam dokument). W wypadku rzucającej się w oczy postawy ciała. W takiej sytuacji może lepiej będzie ustawić wasze krzesła pod takim kątem. Jeśli klaszcze w ręce. a mimo to odzwierciedlać swoje gesty i postawę ciała. Z pew­ nością trudno ci będzie podrobić podobne miny. robi różne grymasy. Nie trzeba koniecznie harmonizować wszystkiego w stu procentach. z pewnością nie będzie się czuła dobrze w towarzystwie człowieka o twarzy pokerzysty. Jeśli bawi się plastikowym kubeczkiem. a bogata mimika nie będzie dla niej niczym nadzwyczajnym. jak i dużą skalę (mikro i makro). Makroodzwierciedlenie Oprócz harmonizacji pomyśl także o swoim ustawieniu względem innych osób. nazywaną czasami odzwierciedleniem skrzyżowanym. ska usta. Możecie też siedzieć ramię w ramię (na przykład na kanapie). twarzą w tym samym kierunku. Niektóre z nich wymagają większej spostrzegawczości niż inne. Późniejsze zachowanie z pewnością przyczy­ ni się do powstania poczucia jedności celu i kontaktu .

Dzięki temu odzwierciedlenie następuje nie tylko w zakresie zachowania. a nie manipulację czy dominację. rozsiadając się wygodnie w fotelu w drugim . Przedmiot ten stanowi neutralny punkt od­ niesienia i zbliża was do siebie. to na pewno nie poprawisz kontaktu. Wysokość krzeseł również odgrywa ważną rolę. Pomaga w nawiązaniu kontaktu. Podob­ nie wymienianie się jednym pisakiem i wspólny wkład w tworzenie diagramu czy listy pomysłów również pomaga w powstaniu dobrego kontaktu. Trzeba więc też pamiętać o dopasowaniu poziomów. jeśli oboje wymieniacie poglądy słownie bądź za pomocą rysunków na jednej kartce. podczas którego wszyscy mają równe szanse. Odzwierciedlenie ma na celu kontakt. Jeśli dana osoba chodzi w tę i z powrotem. a druga stoi) może powodować przesyłanie niewłaściwych sygnałów.Jak zdobyć przyjaciół i oddziaływać na innych 71 jednego z rozmówców. Takie proste sprawy pomagają wszystkim w prawdziwym porozumieniu. Znajdowanie się na różnych poziomach (kiedy jedna osoba siedzi. Komunikacja oznacza zbliżanie się do drugiej osoby w odmiennym niż fizyczne znaczeniu. ale także na poziomie upodobań danej osoby do rysowa­ nia diagramów i innych rysunków służących porozumieniu.

Chociaż wymaga ono dobrych umiejętności obserwacyjnych. str. co będzie częściowym odzwierciedleniem. podobnie jak jego stopień... Mikroodzwierciedlenie Rodzaj odzwierciedlenia. wyszedłeś poza strefę. w której czujesz się wygodnie. Co ciekawe. że mogą one mieć nawet większe znaczenie niż wypowiadane przez nas słowa. że na ogół szanują oni osoby posługujące się taką metodą za umiejętności komunikacyjne. kiedy nie widzisz rozmówcy. jak istotny jest takt i szacunek (zob. jak się o tym przekona­ liśmy. Rozmówca jest nieświadomy zarówno swojego zachowania (zwłaszcza na poziomie mikro). jeśli przyłączysz się do niej albo wstaniesz. jak i twojego dostrojenia. Odzwierciedlenie głosu Niekiedy fizyczne odzwierciedlenie będzie niewłaściwe bądź wręcz niemożliwe.72 Dzień 4. na przykład podczas rozmowy telefonicznej. . że gdzieś po drodze złamałeś którąś z podanych zasad. Niektóre z tych metod mogą się wydawać ukartowane i mało praw­ dopodobne. tym skutecz- . również moż­ na opisać na kontinuum. lecz lepsze rozumienie drugiego człowieka oraz dążenie do osiągnięcia korzystnej dla obu stron sytuacji. Mikroodzwierciedlenie może na przykład dotyczyć najsubtelniejszych zmian fizycznych. z wielu badań wynika. 67). Co się stanie. Dzięki starannej obserwacji możesz zauważyć u kogoś sporo drobnych nawyków stanowiących moż­ liwości odzwierciedlenia. gdy druga strona zauważy ten proces? Zdarza się to niezmiernie rzadko. Co więcej. Niemniej kontakt zostaje nawiązany. okazało się. Wysokość i ton głosu jednak również są istotnymi składnikami komunikacji. albo zapomniałeś o tym. Im więcej aspektów danej osoby możesz odzwierciedlić. 2. możesz w tym wypadku niepo­ strzeżenie nawiązać bardzo dobry kontakt. końcu pokoju. W końcu. najprawdopodob­ niej oznacza to. które znają tę metodę? Dotyczy to czasami doświadczonych sprzedawców i negocjatorów. W takim wypadku będzie lepiej. Jak postępować z osobami. Jeśli już się jednak zdarzy. odzwierciedlenie to nie manipulacja. niemal magicznie. lecz odzwierciedlenie zdaje egzamin przy nawiązywaniu kontaktu. . Za­ stanawiaj się raczej nad makroharmonizacją niż jedynie nad postawą ciała czy gestami.

Jak pokazał model NLP (Dzień 1. Oto lista cech głosu. czy jest czysty albo ochrypły? • Ton . Odzwierciedlenie języka i stylu myślenia Kiedy zauważysz. Odzwierciedlenie stylu myślenia danej osoby owocuje doskonałym kontaktem. czy też wypowiada słowa krótko. Unikaj naśladowania lokalnego akcentu albo typowych powiedzo­ nek. 3. jak bardzo ludzie różnią się między sobą pod względem codziennej komunikacji. a na­ stępnie. rozpocznij odzwierciedlenie jednej cechy. dodawaj następne. .jak możesz go opisać? Na przykład. jako że rozmówca może odczytać to jako małpowanie. Zdecydo­ wanie jednak odzwierciedlaj ogólny poziom komunikacji (tak jakbyś rozmawiał z dzieckiem albo starszą osobą) oraz styl (formalny bądź nieformalny). jakby staccato? • Wysokość — jak wysoki jest jej głos? • Barwa głosu . Kontakt można pod wieloma względami przyrównać do tańca.jak szybko mówi? • Rytm . sposób naszego myślenia w obrębie trzech podstawowych zmysłów odzwierciedla sposób ich zewnętrznego stosowania. żebyś nie robił niczego na siłę (nie wychodź poza granice swojej wygody).jak głośno mówi? • Tempo .). w miarę nabywania umiejętności. Dąż więc do zrozumienia i dostrojenia większości możliwych obszarów.czy używa jakichś charakterystycznych po­ wiedzonek albo regionalizmów? Tak jak wcześniej.czy jej sposób mówienia jest melodyjny. Przede wszystkim pamiętaj o zachowaniu płynności rozmowy. oddzielając je. Wszelkie zmiany wpro­ wadzaj powoli i w miarę możliwości naturalnie oraz pamiętaj.jakie przekazuje emocje? • Wyrażenia i zwroty . zaczniesz rozpoznawać ich indy­ widualne style myślenia i preferencje. które możesz zaobserwować u danej osoby: • Głośność .Jak zdobyć przyjaciół i oddziaływać na innych 73 niej możesz nawiązać kontakt.

Słuch Podobnie predykaty słuchowe. takie jak „Słyszę. na przykład: „Źle to wygląda. mogą wskazywać na słuchowy styl myślenia.. samemu myśląc w ten sposób. „Wszystko poszło gładko". i stosując ten sam rodzaj „słownika sensorycznego" (znanego w NLP jako predykaty). Odzwierciedlenie przekonań i wartości Odzwierciedlenie może dotyczyć także przekonań i wartości.. zrozumiesz.. że kiedy zaczniesz dzielić ich doświad­ czenie. o których mówiliśmy podczas Dnia 3. że użyłem predykatu wizualnego). Możesz na przykład odwołać się do tego. co mówisz" czy „Nadajemy na tej samej fali"." Możesz nawiązać z nimi kontakt. Zacznij odczuwać. Więcej o kinestetycznym sposobie myślenia przeczytasz podczas Dnia 6. co mówi rozmówca. Zobaczysz (zauważ. odzwierciedlasz jego wartości . jak osoby te wyrażają siebie. Doznania kinestetyczne Osoby o kinestetycznym stylu myślenia używają najczęściej słów związanych z czuciem i dotykiem. używaj podobnych wyrażeń i zwrotów. 4. możesz trafić w czułe miejsce danej osoby.". wasz kontakt w niemal cudowny sposób się pogłębi. wyobrażając sobie to. stworzysz dobry kontakt. zidentyfikujesz się z jego stylem i zaczynając mówić jego językiem..74 Dzień 4. Ten rodzaj odzwierciedlenia może przynieść oczekiwane efekty w sytuacjach grupowych (takich jak spotkanie podczas kursu). Głęboko zakorzenione wartości mają dla ludzi wielkie znaczenie i odzwiercie­ dlając je. „Spójrzmy na to od innej strony. na przykład „Wziąłem się w garść". Naśladując te wyrażenia oraz odtwarzając dźwięki w swojej głowie. gdy inne mogą nie zdać egzaminu. że ktoś poważnie traktuje czas (którego część już poświęcił na spotkanie czy kurs). Stwierdzając: „Nie powinno się marnować czasu". Wzrok Osoby preferujące wzrokowy styl myślenia często używają języka zawierającego „wzrokowe" wyrażenia i sformułowania. jak myśli rozmówca.

Pamiętaj o postrzeganym podobieństwie. wszyscy jego uczestnicy prawdopodobnie musieli: • Przedrzeć się przez korki. takie jak lojalność. skorzystajmy więc z niego jak najlepiej". uczciwość czy kurtuazja. Z tym samym mamy do czynienia. 5. Inne wartości mogą dotyczyć niemarnowania pieniędzy. lojalności wobec innych. na którym możesz się później oprzeć. Na przykład. tym łatwiej znajdziesz wspólny grunt i nawiążesz kontakt. zwłaszcza kiedy nawiązujesz . Kiedy znajdziesz jakąś wspólną podstawę wzajemnego zrozumienia. jadąc na spotkanie • Zrezygnować z innych istotnych spraw • Zdążyć się uporać ze swoimi obowiązkami w pracy Nawet takie wspólne doświadczenie. na pod­ stawie którego można budować efektywny kurs czy podobne grupowe spotkanie. zazwyczaj możesz określić ich wspólne doświadczenie. pozostałe techniki harmonizacji na ogół dają dobry rezultat. Posługując się dalej kursowym przykładem. Zasada odzwierciedlenia doświadczenia ma szerokie zastosowanie. Im wyższy poziom wspólnych wartości czy przekonań. Kiwaj z aprobatą głową na każdym poziomie komunikacji. Ta metoda daje wyjątkowo dobre rezultaty w przedstawionej wyżej sytuacji kursowej. kiedy komunikujesz się z przypadkową grupą osób. Wartości uniwersalne (makro). pomagają w nawiązaniu wstępnego kontaktu. jak „Wszyscy poświęciliśmy cały dzień na uczestnictwo w tym kursie. a także w innych trudnych momentach komunikacyjnych. może ułatwić nawiązanie wstępnego kontaktu. Wasze doświadczenia bądź „mapy" nakładają się na siebie. stosując pozostałe rodzaje harmonizacji. a za chwilę będziesz miał do czynienia z ożywioną dyskusją i kontaktem. pielęgniarek czy entu­ zjastów samolotów. a więc stoicie na wspólnym gruncie. gdy spotykasz nieznajomego ze swojego rodzinnego miasta albo kogoś.Jak zdobyć przyjaciół i oddziaływać na innych 75 oraz wprowadzasz wspólny punkt do dyskusji. Odzwierciedlenie doświadczenia Doprowadź do spotkania dwóch księgowych. mogących się pojawić podczas mediacji. „nieczynienia drugiemu co tobie niemiłe" i tym podobne. kto uczył się w tej samej szkole. doradztwa czy negocjacji.

6. więc postarajmy się szybko uporać z tym zadaniem". Oddech to kolejna możliwość dostrajania. • „Ale tutaj gorąco! Mam otworzyć okno? Nie będzie ci przeszkadzał hałas z ulicy?" (w każdym ze sposobów odzwierciedlasz doświadcze­ nie. Może to być jakiś pośredni związek przez przyjaciela lub kolegę albo coś. to przydadzą się zebrane wcześniej wiadomości na temat ulubionej dyscypliny sportu klienta. że szybko osiągniemy porozumienie". że zaczyna się kon- . obraz czy rzeźba znajdująca się w jego gabinecie. jak jej ramiona się poruszają w rytm oddechów. jest to krok korzystny dla obu stron. Wtedy można zharmonizować z nią własny oddech. co widzieliście w telewizji. Jeśli sprzedawca dobrze się przygotował do spotkania. łatwo peryferyjnie (kątem oka) zauważyć. Podczas krótkiego spotkania dwóch osób wspólne doświad­ czenie można ustalić za pomocą następujących stwierdzeń: • „Obaj mamy sporo innych spraw do załatwienia. więc jestem przekonany. prowadzący do nawiązania kontaktu). być może udało ci się zaobserwować także pewne różnice w sposobach oddychania.76 Dzień 4. Powtórzmy: podobieństwo doświadczeń albo wspólny cel pomagają w nawiązaniu kontaktu. Na ogół zawsze znajdzie się jakiś prawdziwy obszar wspólnego doświadczenia. co dodatkowo ma taki skutek. Utrzymując kontakt wzro­ kowy z jakąś osobą. od którego można zacząć. Ludzie zawsze zaczynają mówić o swoich zainteresowaniach. Uważne słuchanie i obserwacja szybko pomogą w określeniu zainteresowań danej osoby. wrażliwego na ruch. jego hobby czy sposobu na spędza­ nie wolnego czasu. jeśli tylko da im się ku temu okazję. Nie trzeba niczego udawać. Do oceny (pomiaru) oddechu potrzebna jest praktyka oraz stosowanie widzenia peryferyjnego. Odzwierciedlanie oddechu Kiedy uczyłeś się zauważać opisywane wcześniej mikrofizyczne ru­ chy i gesty. kontakt. Wskazówką może być na przykład zdjęcie. od­ czytując wszelkie sygnały informujące o stylu życia i zainteresowaniach klienta. Sprzedawcy szeroko stosują metodę wspólnego doświadczenia. • „Oboje na tym skorzystamy.

Tylko wtedy. Jest to również zazwyczaj niezauważalny. nawet . osobę i wszelkie szczegóły techniczne poprawnego komu­ nikowania się. co tak naprawdę chce się za jego pomocą osiągnąć. jeśli tylko niesie jakieś znacze­ nie i jest zrozumiała dla obu stron. środki czy zachowanie. Wszystkie badania dowodzą też. możesz do perfekcji wyszlifować te umiejętności. Studia nad mową ciała na przykład obejmują przypisywanie każdemu gestowi i pozycji ciała precyzyjnego znaczenia. Czego spodziewam się po tej komunikacji? Czy chcę przekazać informację. co robisz. Zacznij od wyniku. zrobić wrażenie. gdy masz skrystalizowane o c z e k i w a n i a . Sama wymiana spojrzeń. Tymczasem niezależnie od stosowanej techniki. trzeba wczuć się w sytuację rozmówcy i wyobrazić sobie. marnujesz czas i energię. jeśli twoje komunikowanie się nie prowadzi do oczekiwanych efektów. że następstwem dobrego kontaktu jest lepsza komunikacja. może być skutecznym sposobem komunikowania się. którą ona powoduje. Tradycyjne metody szkolenia w zakresie komunikacji kładą nacisk na przekaz. Odzwierciedlenie jest istotne w nawiązywaniu kontaktu. rozba­ wić kogoś. odzwierciedlenie wywołuje reakcję -jest nią wynik. Inaczej mówiąc. Wcześniej proponowaliśmy. zaszokować albo jeszcze coś innego? Aby dobrze wykonać to zadanie. że zapomnisz. żebyś skupiał się raczej na działaniu niż wiedzy. Założenie na dziś Znaczenie komunikacji polega na reakcji. jakie wrażenie zrobią na nim rozmaite słowa. czego c h c e s z . tak bardzo. Nie uwikłaj się jednak w to. lecz niezwykle efektywny sposób nawiązywania kontaktu. Takie podejście. Zgodnie z dzisiejszym założeniem skuteczna komunikacja to reakcja. Ignorują jednak jego wynik . Ewentualnie można dokonać odzwierciedlenia skrzyżowanego za pomocą lekkich ruchów głową w rytm oddechów rozmówcy.Jak zdobyć przyjaciół i oddziaływać na innych 77 trolować swoje emocje.czyli to. Oznacza to przejście z twojej do jego „mapy". Z tego powodu NLP podkreśla znaczenie obser­ wacji i wrażliwości (czujności) sensorycznej. jaką ona wywołuje.

Jak to. przy zastosowaniu niekonwencjonalnego sposobu komunikowania się.może pamiętasz. następnie gestów. Pomyśl o sytuacjach.a mimo wszystko osiągnąłeś swój cel. że tak się właśnie stało? Czego nie powinieneś był robić? • Wróć do celów wyznaczonych podczas Dnia 2. Zacznij dzisiaj. Próbuj tylko jednej umiejętności. predykatów sensorycznych i wreszcie doświadczenia. że nie udało ci się dobrze przekazać informacji — na przykład podczas prezentacji czy wywia­ du . dlaczego nie zauważałeś omawianych cech u znanych ci osób. Szybko rozwiniesz swoje umiejętności i niebawem zaczniesz się zastanawiać. Z początku możesz koncentrować się na przykład na odzwierciedleniu głosu. i zastanów się. Co takiego zrobiłeś. z pewnością doprowadzi do nawiązania kontaktu. kiedy doskonała komunikacja nie doprowadziła do oczekiwanych rezultatów. jak wpływa ono na kontakt. Zadanie na dziś • Zacznij stosować odzwierciedlenie i sprawdź. może ci pomóc w ich osiągnięciu? . I od­ wrotnie .78 Dzień 4. Dzięki niemu będziesz coraz bliżej celu komunikacji. czy któryś z nich wymaga wchodzenia w interakcje oraz umiejętności nawiązywania kontaktu. • Zapamiętaj dzisiejsze założenie i znajdź trzy jego przykłady we własnym doświadczeniu. jak myślałeś. przechodząc stopniowo do wszystkich. czego się dzisiaj nauczyłeś.

Oprócz nawiązywania kontaktu powinieneś także rozpoznawać.W • • • • • tym rozdziale: Rozpoznanie kontaktu Dopasowanie i prowadzenie Zaprzestanie odzwierciedlania Tworzenie związków Spójne odzwierciedlenie Dzisiaj zdobędziesz więcej informacji na temat kontaktu . w jaki moż­ na zauważyć drobne reakcje i „zmierzyć" następujące po sobie zmiany u innych osób. Przypomina to trochę poziom „zauważa­ nia w czteroetapowym modelu sukcesu (zob.).jak można go „rozpoznać" oraz jak zmieniać zachowanie innych za pomocą „dopa­ sowania i prowadzenia".on istnieje. Rozpoznanie kontaktu Skoro przećwiczyłeś już rozmaite techniki odzwierciedlenia (Dzień 4. Rozpoznanie wymaga wielu ćwiczeń. Podczas . calibration) oznacza w NLP sposób. Rozpoznanie (ang. Następnie. Dzień 2. że skupianie uwagi na tak wielu sprawach jednocześnie jest niemożliwe.i na jakim poziomie . a początkowo może się wydawać.). jak nawiązać kontakt w sy­ tuacjach grupowych oraz kiedy i jak zaprzestać odzwierciedlenia. Dowiesz się także. można odpowiednio zmienić swoje zachowanie. możesz przejść do udoskonalenia związanych z nimi umiejętności. jeśli jest to niezbędne. Zwróciliśmy już uwagę na konieczność dokładnej obserwacji (czujność sensoryczna) w celu zidentyfikowania i oceny kontaktu. czy w ogóle .

Decyduj się więc na proste. Teraz czas na cztery nowe sposoby nawiązywania i roz­ poznawania kontaktu. napięcie mięśni twarzy i nieznaczne ruchy kończyn. doświadczenia i zainteresowań oraz oddychania).także oddychanie. . 1. i mo­ żesz puścić to mimo uszu. powagę. Jest to przykład ilustru­ jący mikrozmiany fizyczne. języka i stylu myślenia. „to prawda" czy „zdecydowanie tak". Zależne od prawej półkuli mózgowej uczucia czy też „chemia" nie stanowią jasnych przekazów. Nie sposób dowolnie odzwierciedlać takie niezależne od naszej woli zmia­ ny. Wewnętrzne odczucie Możesz odnosić wrażenie. 3. o których mówiliśmy podczas Dnia 4. rozbawienie czy jakikolwiek inny. Z odrobiną praktyki jednak możesz się nauczyć zauważania owych wewnętrznych uczuć. w których będziesz mógł eksperymentować. za które odpowiedzialna jest prawa półkula mózgowa.podekscytowanie. jeśli będziesz nastawiony na rozpoznanie jedynie ukrytych wskazówek. „Nadajemy na tej samej fali" albo „Chyba czytasz w moich myślach" . jakkolwiek wy­ dawałoby się to sprzeczne z logiką. Być może będziesz musiał kilka razy zaryzykować i zaufać swojej intuicji. Dnia 4. głosu. uczyliśmy się o różnych obszarach. którego są objawem. na który mogłyby wskazywać zmiany zachodzące w kolorze skóry. jeśli odzwierciedlisz nastrój danej osoby . co myślą o komunikacji. Dzieje się tak za sprawą naturalnych umiejętności intuicyjnych. układ ust. 2. Zmiana koloru Zauważaj zmianę koloru skóry rozmówcy. że między tobą a daną osobą istnieje jakiś związek. przekonań i wartości. na których można nawiązać i rozpoznać kontakt (odzwierciedlenie fizyczne. Na przykład nawiążesz kontakt.. a które — jeśli nie są stosowane — mogą zaniknąć.80 Dzień 5. Spontaniczny komentarz Niektóre osoby powiedzą ci wprost. Zwracaj uwagę na pozytywne stwier­ dzenia w rodzaju „zgadzam się". obciążone małym ryzykiem sytuacje.oprócz koloru skóry . średnicę źrenic. poruszenie. . Inne małe zmiany mogą obejmować . lecz z pomocą rozpoznania można odzwierciedlać stan.

słowem. ce­ chy głosu czy język. podczas harmonizacji bądź dopasowywania n a ś l a d u j e s z zachowanie w celu nawiązania kontaktu. Dopasowanie i prowadzenie Poprzez dopasowanie i prowadzenie można nawiązać i utrzymać kontakt. trzeba samemu rozpoznawać i interpretować takie spon­ taniczne wskaźniki kontaktu. aby uzyskać swoje komunikacyjne cele czy wyniki. a ty go „prowadzisz". Kiedy go nawiążesz . z którą chcesz nawiązać kontakt. j e s t e ś z tą osobą. pozostając w kontakcie. jak to omawiali­ śmy podczas Dnia 4. żeby druga osoba intuicyjnie je odzwierciedlała albo „naśladowała" ciebie. a także języka. na przykład szybkość mówienia. można wykorzystać także harmonizację doświadczenia. do wykorzystania na przykład podczas ważnych negocjacji. Jest to więc raczej umiejętność strategiczna. Aczkolwiek dopasowanie zazwyczaj stosowane jest w aspekcie fizycznym. przekonań i wartości. do których będziesz się dopasowywał. co mierzone jest jego głębokością. Twój sukces w prowadzeniu danej osoby zależy od jakości stwo­ rzonego przez ciebie kontaktu. Umiejętność prowadzenia Niekiedy rozmówca zaczyna naśladować niektóre twoje ruchy. stopniowo zmieniasz swoje zachowanie tak. kiedy musi dojść do poro­ zumienia wielu stron. Podczas p r o w a d z e n i a . Mówiąc inaczej. Z pomocą dopasowania i prowadzenia można mierzyć istniejący kontakt. Mówiąc inaczej. W prze­ ciwieństwie do natychmiastowej. wpływać i tak dalej . 4. .Techniki komunikacyjne 81 mogą wskazywać na istnienie silniejszego kontaktu. ton głosu czy gestykulacja. „Dopasowuje się" do ciebie. cechy. Termin d o p a s o w a n i e stosowany jest w NLP do opisania odzwierciedlenia jako procesu ciągłego.p r o w a d z i s z zachowanie. niemal odruchowej harmonizacji. Znajdujesz w osobie. gdy rozmówca nie udziela dokładnych komentarzy. dopasowanie ma charakter długofalowy. W bardziej for­ malnych sytuacjach albo wtedy. aby nakłaniać. Następny podrozdział zajmuje się dokładniej tym zagadnieniem. jak również wywołać zmiany u jakiejś osoby.

że istnieje kontakt oraz że masz umiejętności prowadzenia. Na ogół podenerwowanie przejawia się ekspresyjnymi. Oznacza to więc. Następnie p r o w a d ź ich do osiągnięcia swoich (oraz prawdopodobnie również ich) celów. Jeśli mówi szybko . aby nawiązać kontakt. czy druga osoba za nim podąża. Jeśli na przykład czyjś język ciała sugeruje przygnębienie. aby nawiązać kontakt. podejście. Mając do czynienia z zachowaniami skrajnymi. Jeśli teraz druga osoba za tobą podąża. oczywiście. Najpierw więc d o p a s u j się do ich zachowania i nastroju (w granicach rozsądku. możesz wpływać na zachowania drugiej osoby oraz jej uczucia. Zmień troszkę swoje działanie i zaobserwuj. Za pomocą słów i mowy ciała daj jej do zrozumienia. możesz poprowadzić drugą osobę do zmiany nastroju. możesz stwierdzić. Stosując prowadzenie.82 Dzień 5. gdy masz do czynie­ nia z osobą zdenerwowaną czy zestresowaną. zwłaszcza w skrajnych przypadkach). toteż zmieniając postawę ciała. masz dowód na to. którego potrzebujesz. gwałtownymi ruchami. Harmonizacja sprawdza się na przykład wtedy.rób to samo. głos czy język. pomagasz jej w odzyskaniu lepszego nastroju. Dopasowuj. że nie jest ci obojętna. Między fizycznością a uczuciami istnieje ścisły związek. że przyjęcie spokojnej i wyciszonej postawy może jeszcze pogorszyć sytuację (choć niektórzy psychologowie twier­ dzą. a także decyzje. Jeśli szeroko gestykuluje . że na początku musisz w pewnym stopniu zachowywać się tak jak druga osoba. nawet jeśli wydaje się. punkt widzenia. a potem spróbować jeszcze raz. że sytuacja nie sprzyja efektywnej komunikacji. że jest inaczej). Zawsze jed­ nak dostrojenie pomaga w nawiązaniu kontaktu. ton głosu i tym podobne? Jeśli nie. Czy przyjmuje to samo zachowanie.rób to samo. musisz powrócić do prostego dopasowania. że wczuwasz się w jej położenie. Dopasowanie i prowadzenie trudnych osób Zasady odzwierciedlania i kontaktu obowiązują zawsze. Odczekaj trochę. aby wprowadzić zaplanowane zmiany. Zdrowy rozsądek podpowiada nam wówczas. że nawiązanie kontaktu możliwe jest dzięki częściowemu bądź skrzy- . Stopniowo dopasowując i wprowadzając pozytywną postawę zewnętrzną. to dzięki prostemu odzwierciedleniu język twojego ciała będzie pokazywał to samo. Umiejętność dopasowania i prowadzenia można ocenić. nie oceniając jej działań.

aż druga osoba zacznie po­ dążać za tobą. W wypadku skrajnych zachowań pamiętaj też. Dzień 4. że należy harmonizować tylko do poziomu potrzebnego ci do prowadzenia. ton głosu. kiedy jest się jego przewodniczącym • radzenie sobie ze stratą bliskiej osoby • przekazywanie złej wiadomości • radzenie sobie z nieposłusznymi dziećmi • dbanie o nastrój załogi • panowanie nad ważnymi negocjacjami • „otwieranie" niekomunikatywnej osoby • przekonywanie • zmienianie nastroju danej osoby na bardziej sprzyjający komunikacji: poważniejszy. ruchy. Pamiętaj o swoim celu. bo w przeciwnym razie nie będziesz mógł efektywnie prowadzić. aby osiągnąć zamierzony przeze mnie cel? Na przykład: powinna stać czy siedzieć. wysokości głosu oraz pozycji ciała (doprowadź do tego. Możesz nie iść na całość. być spokojna czy pobudzona. Następnie stopniowo zmieniaj po jednej cesze i czekaj.Techniki komunikacyjne 83 żowanemu odzwierciedleniu (zob. by łatwiej było skutecznie się komunikować. Dopasowanie i prowadzenie w praktyce Dopasowanie i prowadzenie może okazać się przydatne w wielu sytuacjach. który być może i dla niej okaże się korzystny. sprzyjający zakupowi nastrój • uspokajanie rozgniewanego klienta lub członka personelu • poprawianie humoru zdenerwowanego szefa • opanowywanie napiętej sytuacji • ustalanie tonu spotkania.). a mimo to osiągnąć rezultaty. otwarta czy wycofywać się. żeby usiadła albo przy­ najmniej stała spokojnie). Poprowadź ją do takiego poziomu gestykulacji. wartości i przekonania powinna mieć ta osoba. na przykład: • wprowadzanie miłej atmosfery przy rozmowach wstępnych o pracę • wprowadzanie potencjalnych klientów w pozytywny. stać . Zawsze jednak najpierw dopasowuj. lżejszy i tak dalej w każdej sytuacji musisz zadać sobie pytanie: „Jaką postawę ciała.

Załóżmy. możesz na­ wiązać kontakt również podczas bardzo ożywionych dyskusji. aż druga osoba zrobi to samo (jest to powszech­ na tendencja do nieświadomej i naturalnej harmonizacji z innymi). tym większy możesz wywołać gniew. Podążając w tym kierunku. czekając. Dlatego też musisz przynajmniej częściowo odzwierciedlać jej postawę ciała. co czujesz.dzieląc go) drugiej osoby. Stopniowo ściszaj głos. nie dając się wyprowadzić z równowagi. z którą wchodzisz w kontakt. w zależności od nastroju własnego i osoby. Paradoksalnie. stosując omawiane zasady harmonizacji. . rzeczowej reakcji na emocjonalny wybuch partnera? Reguła podobnych reakcji oznacza. Stopniowo zwalniaj i włącz do tego ręce oraz ruchy ciała. kto przypomina gejzer energii. do poziomu umoż­ liwiającego lepszy dialog i dwustronną komunikację. aby osiągnąć cel?" Oczywiście przy tak wielu zmiennych będziesz musiał prawdopo­ dobnie dokonywać pewnych zmian w tym procesie. Następnym krokiem może być mówienie wolniej i niżej. Nie siedź wygodnie w fotelu albo nie trzymaj rąk skrzyżowanych na piersiach. Kolejny krok w omawianym wypadku to na przykład poprowadzenie osoby do pokoju czy biura. Kiedy druga osoba stwierdzi. masz szansę na zupełnie niezwykły kontakt. w którym lepiej możesz się uporać z jej potrzebami oraz swoimi obowiązkami. przyłączając się do świata (lub .trzeba będzie odpowiednio umotywować osobę bierną. że musisz zająć się poirytowanym gościem hotelowym. Nie zmierzaj od razu do nawiązania kontaktu. Na przykład trzeba będzie uspokoić trochę osobę nadaktywną. Na twoim miejscu czułbym to samo".84 Dzień 5. Stosuj sformułowania typu: „Wiem. poziom głosu i prędkość mówienia. kiedy nawiązujesz kontakt z kimś. Może też zdarzyć się sytuacja odwrotna . powinieneś mówić powoli i cicho. Wówczas wysiłki w celu prowadzenia będą nawet bardziej skuteczne. że rozpoczynasz. Jakiż to współmałżonek nie zna wpływu chłodnej.jeśli wolisz . Zgodnie z klasycznymi metodami komunikacji. czy się poruszać? Którą z tych cech powinienem dopasować i prowadzić. W rze­ czywistości jednak. im bardziej jesteś opanowany. ruchy. że starasz się wczuć w jej trudne położenie.cokolwiek może wyzwolić emocje w określonych momentach u określonych osób w określonych hotelach. lecz do stworzenia nastroju sprzyjającego ko­ munikacji. Nie mają znaczenia żadne okoliczności . który potem umożliwiłby ci osiągnięcie zamierzonego celu.

prezentacji czy innej interakcji). Skuteczne porozumiewanie się ma olbrzymi wkład w twój ogólny sukces w pracy czy w życiu prywatnym.wstępny warunek skutecznej zmiany zachowania. udoskonalisz jeszcze bardziej swoje dobrze sformułowane cele oraz pomnożysz sukcesy. czyli wspólnych przekonań i doświadczeń. opieraj się na znanych ci już zasadach. Dopasowanie i prowadzenie w grupach jest również do pewnego stopnia możliwe. genetycznie uwarunkowanym talentem.Techniki komunikacyjne 85 możesz nawiązać i podtrzymać kontakt . które tu poznajesz. Przewodniczący-spotkania najprawdopodobniej zastosuje umie­ jętności dopasowania i prowadzenia.. Duże grupy Rozważmy przykład formalnego spotkania (choć równie dobrze mo­ głyby to być warsztaty. Przejmując i stosując skuteczne strategie komunikacji. Nigdy nie zapominaj o swoim nadrzędnym celu (czego pragniesz) oraz celu obecnej komunikacji (czego oczekujesz po tym konkretnym wywiadzie. Niemniej jednak możesz harmonizować przekonania. jak to omawialiśmy podczas Dnia 4.. włączając w to dążenie ku obopólnym korzyściom oraz szanowanie cudzej mapy świata. rozpoczynając od wspólnego mianownika. Dopasowanie i prowadzenie w grupach Kiedy komunikujesz się w dużej grupie. wartości i do­ świadczenia. spotkaniu. Posługując się umie­ jętnościami interpersonalnymi. seminarium czy jakakolwiek inna sytuacja gru­ powa). o których uczyłeś się podczas Dnia 2. możesz doskonale naśladować to. Nie wychodź poza swoje umiejętności dopasowania i prowadzenia. oczarowywania i wygrywania. Wybierając i stosując umiejęt­ ności. co do tej pory wydawać ci się mogło wrodzonym. chociaż każdy uczestnik spotkania . takimi jak dopasowanie i prowadzenie. Twoje cele powin­ ny odpowiadać sześciu kryteriom dobrze określonego celu. Obserwując osobę obdarzoną naturalnymi zdolnościami do rozłado­ wywania napiętej sytuacji. że harmonizowanie tak wielu zachowań i głosów nie jest takie proste. być może stwierdzisz. dostrzeżesz praktyczne zastosowanie umiejętności harmonizacji (najprawdopodob­ niej jednak używane nieświadomie).

Następnie poprowadź ich od wspólnego doświadczenia. prowadząc wybraną osobę. powoli zmieniaj swoje zachowanie. Na przykład najpierw możesz wzbudzić ich ciekawość. jeśli pozostali są mało­ mówni i wycofują się. Na każdym poziomie prowadzić ich będą tak twoje zachowanie. Jeśli chodzi o temperament. wiara w to. że do swojej dyspozycji masz całe kontinuum harmonizacji. ma wpływ na jego przebieg. po­ wiedz im na przykład o korzyściach płynących z tej zmiany. następnie skupić ich uwagę. wspólne doświadczenie. maniery czy preferencje sensoryczne. prowadząc. Stosuj tę samą zasadę. Małe grupy W małych grupach możesz wchodzić w relacje z pojedynczymi osobami i dzięki nim mieć wpływ na całą grupę. Odzwierciedlenie „wspólnego" doświadczenia. przekonania i wartości niż na zachowanie. Zacznij od dopasowania doświadczeń. Zacznij od ich poziomu. potem sprowokować ich zaangażowanie i ostatecznie doprowadzić do przyjęcia założonych przez siebie celów. Pamiętaj. Zwracaj szczególną uwagę na tych. nawet bardzo dużą grupę.wspólny cel. Jest to praktyczne zastosowanie tendencji osób wchodzących w skład grupy do podobnego zachowywania się. co się mówi.86 Dzień 5. szczere zachowania. na przykład lunch. trzymanie się swoich wartości i wyrażanie ich w swym postępowaniu wpływa na każdą. przekonań i wartości do upatrzonego przez siebie celu. Jednocześnie dopasowuj ogólne zachowanie grupy. którzy swoją nie dostrojoną postawą czy ogólnym zachowaniem manifestują brak kontaktu z większością . Wygłoś kilka podzielanych przez wszystkich opinii. wspólne źródła przyjemności czy zdenerwowania (na przy­ kład wygodne bądź niewygodne otoczenie). Następnie. jak i słowne sugestie. głos czy predykaty sensoryczne. Na przykład nie bądź zbyt ożywiony i nastawiony na działanie. Jeśli chcesz nakłonić ich do większej uwagi i zaangażowania. ustał występujące w grupie podobieństwa. Dopasowanie i prowadzenie w sytuacjach grupowych wymaga większego nacisku na wspólne doświadczenia. Kieruj się na podstawowy poziom . Rób to za pomocą ma­ łych kroków. dla którego tu się zebraliście. nie staraj się być „wszystkim dla wszystkich". Jest to harmonizowanie doświadczenia albo ustalanie ram rzeczywistości — będzie o nich mowa podczas Dnia 15.

lecz druga osoba nie poświęca mu odpowiednio dużo uwagi. Dlaczego jednak miałbyś to robić? Na przykład żeby: • • • • • Zakończyć komunikację. dzięki czemu każdy jej członek będzie sam go wzmacniał.zajmuje ważną pozycję. w miarę nawiązywania coraz lepszego kontaktu. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy.twój i grupowy. który chcesz narzucić grupie. Możesz także nawiązać kontakt. Zaprzestanie odzwierciedlania Już podczas pierwszych prób nawiązania kontaktu zaczniesz zauwa­ żać brak odzwierciedlania. gdy osoba ta ma znaczenie w grupie . Kiedy przyjrzysz się bliżej otaczającym cię osobom. Możesz jednak zaprzestać odzwierciedlenia pozytywnie . Wówczas twoje zadanie będzie polegało na jego podtrzymywaniu albo doprowadzeniu do oczekiwanych rezultatów. W takim wypadku musisz uważnie dokonać odzwierciedlenia osób. która twoim zdaniem prowadzi donikąd Zmienić kierunek konwersacji Skupić uwagę pozostałych osób Chwilowo przerwać komunikację z jakiegoś powodu Zakończyć związek Może nawiązałeś dokonały kontakt. jest z jakiegoś powodu ważna albo ma silną osobowość. lecz same w sobie .aby przerwać kontakt. Wydobywaj z nich wspierające zachowania. stwierdzisz.Techniki komunikacyjne 87 grupy. Weź ich na celownik i odzwierciedlaj ich zachowanie w celu nawiązania kontaktu. prowadź ich do zgrania postawy ciała. Postaraj się o nawiązanie kontaktu wewnątrz grupy. Taki wpływ nawet na jedną nie zharmonizowaną osobę może oznaczać sukces . że proces taki odbywa się bez przerwy. które będą od­ działywać na ich kolegów. Na przykład dobre samopoczucie spowo­ dowane czyjąś obecnością. Zaczyna się to dziać automatycznie. Kiedy to już się stanie. dopasowując zachowania pozytyw­ ne. Znajdź przywódcę. wymiana myśli czy rozmowa na abstrakcyjne tematy mogą stanowić dobrą podstawę komunikacji. W tym wypadku znowu pozwól swoim „delegatom" na przeprowadzanie większości procesu. które już nawiązały kontakt. głosu i ogólnego zachowania ze swoim punktem wi­ dzenia. a nie usiłując zmieniać zachowania negatywne.

znaczące przerwy w rozmo­ wie. wiesz. Egzamin zdają również delikatniejsze sposoby. który przywołuje z powrotem jej uwagę. Możesz wypróbować ją w różnego rodzaju sytuacjach zawodowych. nie są efektywną komunikacją. że masz teraz myśli zajęte czymś innym i że rozmowa się skończyła. że ta delikatna dysharmonizacja może oznaczać: „Nie chcę się angażować w tę rozmowę". Przygotowuje ją na ważną informację. Podglądaj ich i wzoruj się na ich zachowaniu. Koncentruj się jednak na różnicach. że spotkanie dobiega końca. łagodna dysharmo­ nizacja może spowodować przywrócenie uwagi i poprawę komunika­ cji. W takiej sytuacji czasowe zaprzestanie odzwierciedlenia wywołuje efekt podobny do niewielkiego kuksańca. Postępując tak. Zauważ efekt stopnia dysharmonizacji. Połóż dłonie na stole i pochyl się lekko w przód. Możesz też robić długie. lecz być może mieści się to w granicach wyznaczonego przez ciebie celu. wystawiasz na próbę związek. Wielu skutecznych szefów intuicyjnie stosuje odzwierciedlenie i jego przerywanie. kiedy ktoś podczas rozmowy z tobą na spotkaniu towarzyskim spoglądał ponad twoim ramieniem za ciebie. Duża dysharmonizacja. Ponownie musisz odpowiednio dobrać swoje techniczne umiejętności interpersonalne do dobrze określonych celów. aby pokazać. jeśli tego chcesz.88 Dzień 5. nagle kończy rozmowę. że chcesz wstać. Nagła. zmienić ton głosu czy zachowanie. . Jeśli kiedykolwiek byłeś w sytuacji. każde działanie wskazujące na zajmowanie się czymś innym czy rozproszenie. a nie na podobieństwach. dzięki której można osiągnąć zamie­ rzone cele. którą masz do przekazania. da­ jąc do zrozumienia. Możesz też spoglądać w innym kierunku. W sytuacjach skrajnych można po prostu wstać i skierować się ku wyjściu. nieznaczne odwrócenie wzroku. Próbuj dysharmonizować każde zachowanie czy rodzaj głosu. Możesz na przykład przybrać inną pozycję ciała. Jak można zaprzestać odzwierciedlenia? Jest to w zasadzie proces odwrotny do odzwierciedlenia. aby pokazać.

Władza i manipulacja Dzięki dopasowaniu i prowadzeniu można wiele osiągnąć. Niezależnie od panującej między wami więzi. a mimo to pozostają w głębokim związku. Dlaczego chcesz prowadzić? Jak twoje prowadzenie wpłynie na inne osoby i ich interesy (konsekwencje)? Być może przy jakiejś okazji uda . o którym mógłbyś zapomnieć. Pamiętaj o dobrze określonych celach z Dnia 2.kiedy można będzie powtarzać zamówienia. wzajemnym zaufaniu i od­ powiedzialności. Jest to tak zwany marketing oparty na związku interpersonalnym i na omawianej podczas Dnia 4. Aby stworzyć wartościowy związek. lecz także na później . opłaca się stosować te techniki mądrze i przemyślanie. Nawet znacznie różniące się temperamentem osoby wchodzą ze sobą w długie związki oparte na kompetencji. czego uczyłeś się wcześniej. przestanie cię lubić ten. Na przykład sprzedaż zakłada nawiązanie takiego kontaktu. zasadzie szacunku. Każdy następny dzień opiera się na tym. należy kontakt uczynić częścią większego celu. gdyby wymagała tego realizacja długofalowego rezultatu. Jednocześnie twój cel w postaci związku powinien pozostawać w zgodzie z innymi głównymi celami. Postępuj konsekwentnie i odpowiedzialnie.Techniki komunikacyjne 89 Tworzenie związków Nawiązywanie kontaktów nie jest tożsame z tworzeniem związku. kogo zawiedziesz. z których czerpać będziecie obopólne korzyści. Musisz jednak umieścić swoje umiejętności nawiązywania kontaktu w kontekście rezultatu — czego się spodziewasz po tym związku? Ten rezultat na pewno mieści się wyżej w twojej hierarchii niż jednostkowy cel komunikacji. Miej czyste intencje. aby druga osoba cię polubiła. Nad związkiem trzeba dłużej pomyśleć i popracować. Związek jako cel Stworzenie związku wymaga znacznie więcej niż jedynie dłuższej perspektywy czasowej. Nawet zakochane pary czy bliscy współpracownicy czasami nie mogą się porozumieć. Musisz być osobą kompetentną i godną zaufa­ nia. chyba że mówimy o związku przejściowym i stworzonym ad hoc. nie tylko na czas składania pierwszego zamówienia.

. Spójne odzwierciedlanie To. Inne badanie dowodzi. Możesz to przetestować. mając określone intencje. dopasowanie i prowadzenie pomoże w niemal każdej sprzedaży. spotkaniu firmowym czy sytuacji.jedynie osoba. negocjacjach. ci się „zamanipulować" daną osobą. Spójność trudno udawać. musimy się opierać pokusie manipulacji. brzmienie głosu i tak dalej).90 Dzień 5. Wymaga to s p ó j n o ś c i . profesjonalnie i moralnie jednoznacznie. a nie słowa. że choć ludzie nie zawsze zauwa­ żają. opi­ sane podczas Dnia 3. Ro­ bią to od wieków. Po prostu jesteśmy wyczuleni na sygnały komunikacyjne. na dłuższą metę jednak ucierpiałby na tym wasz związek. musi z sobą harmonizować. stosując NLP. Przestrzegaj więc zasad szacunku i nie rób nic na siłę podczas komunikacji. niezależnie od tego. do jakichkolwiek rezultatów komunikacji czy związku. Stosowana umiejętnie. to za prawdę uważamy raczej zachowanie. w której można się czegoś nauczyć. Problemy związane z konsekwencjami. czy jest to prezentacja na forum. Na podstawie tych samych badań wiemy również. która go używa. za pomocą różnego rodzaju perswazji. z tobą włącznie. i 3. jest potężnym narzędziem komunikacji. . iż jakieś zachowanie zostało przejęte. Niekiedy. że jeśli odnotowujemy taki roz­ dźwięk. Badania dowodzą. mowę ciała. Samo narzędzie procesu nie może manipulować . Ludzie manipulują innymi. Jeśli intencja jest korzystna dla obu stron. czy też rozmowa w cztery oczy. że tak naprawdę same słowa odpowie­ dzialne są za zaledwie siedem procent skuteczności naszej komunikacji bezpośredniej. Spójna komunikacja prowadzi do niezwykłych rezultatów. co mówisz i jak mówisz (towarzyszące temu zachowanie. zazwyczaj będą prowadzić do braku spójności przy wyrażaniu wyników i wartości. stosując kryteria celu opisane podczas Dni 2. to na ogół instynktownie wyczuwają rozdźwięk pomiędzy słowami i fizjonomią mówiącego.

) pozwala nam rozważać subiektywne doświadczenie. Możemy również stosować specyficzne terminy i opisy doty­ czące procesu myślowego. Zadanie na dziś • Wypróbuj umiejętności rozpoznawania . Poza tym jest również waż­ ne dla pojedynczych osób.dopasowuj. lecz szybko zaczniesz dostrzegać różne rzeczy bez specjalnych przygotowań. ale oparte na strukturze. w jakich sytuacjach chciałbyś przerwać spotkanie czy wy­ wiad. • Kiedy nabędziesz trochę wprawy w odzwierciedleniu. zyskujemy w ten sposób trochę kontroli nad nieprzewidywalnym i irracjonalnym światem i niezliczonymi mapami percepcyjnymi innych. subiektywna część „neuro" . i wypróbuj poznane metody zaprzestania odzwierciedlenia. dopasowuj. • Pomyśl o jakimś związku. Początkowo może ci się to wydawać trudne.Techniki komunikacyjne 91 Założenie na dziś Doświadczenie ma strukturę. dopasowuj.wciąż opiera się wszelkim metodom naukowym. a który chciał- . kto łatwo identyfikuje się z tym podejściem do myślenia. który jest dla ciebie ważny. najpierw zadbaj o kontakt. Właśnie zaczęliśmy czerpać z naszego osobistego doświadczenia. podczas gdy tajemnicza. Model pięciu zmysłów NLP zazwyczaj wydaje się sensowny każdemu. poeksperymentuj z prowadzeniem. Lingwistyczne aspekty myślenia od lat mają określoną strukturę. • Pomyśl. Obecnie model NLP (zob. Nie pozostaje to bez znaczenia dla całego obszaru NLP. pozostające do tej pory poza zrozumieniem niewtajemniczonych. jako że stanowi podstawę przyszłych rozważań. Dzień 1. Wszystko to ma wpływ na nasze za­ chowanie i osiągane rezultaty. które mogą nareszcie zrozumieć i celowo zmienić swoje myśli i uczucia.umysł . Nie spiesz się za bardzo.

byś poprawić.92 Dzień 5. Zastosuj umiejętności nawiązywania (bądź ponow­ nego nawiązania) kontaktu.: „Mapa nie jest terytorium". . Pomyśl o związku w świetle założenia Dnia 1.

z którymi się komunikujesz.. słuchem i czuciem. nadaje twojemu subiektywnemu doświadczeniu pewną strukturę. poprzez które postrzegamy własny świat . i 5. zilustrowane modelem NLP. z którym spotkałeś się podczas Dnia 1.swoje oraz osób. . Ukazuje także myślenie jako system dynamiczny. wprowadziliśmy pojęcie „doświadczenia subiek­ tywnego". Widzieć za pomocą mózgu Zastanówmy się najpierw. o którym mówiliśmy podczas Dni 4. Nauczysz się też rozpoznawać preferencje sensoryczne . Model NLP. jak odczuwamy czy tworzymy reprezen­ tację rzeczywistości w swoim mózgu oraz jak istotne są nieświadome myśli i zautomatyzowane zachowania. Jest to kolejny istotny aspekt kontaktu.W • • • • • • tym rozdziale: Widzieć za pomocą mózgu Zaufać własnemu autopilotowi Systemy reprezentacji Rozpoznawanie preferencji sensorycznych Ruchy oczu Synestezja Podczas Dnia 1.wzrokiem. Dzisiaj zajmiemy się dokładniej podstawowymi zmysłami albo systemami reprezentacji.

94 Dzień 6. NLP umożliwia więc większą kontrolę widzenia mózgu. gdy fale świetlne o odpowiedniej długości dotrą do wzrokowego obszaru kory mózgowej. pamiętaj. Jesteśmy na przykład obdarzeni umiejętnością widzenia zaledwie ułamka długości fal świetlnych docierających do nas. gdzie przechowujemy nasze doświadczenia oraz powstałe na ich gruncie przekonania i wartości. możemy działać bardzo szybko i wydajnie. choć zapewne pozwala zaoszczędzić trochę cennego czasu. wpły­ wające na naszą percepcję. Niezależnie od stopnia złożoności organów percepcyjnych. a nie oczy. Nawet ten system jednak może cię zawieść w skomplikowanym nowoczesnym świecie relacji międzyludzkich. zaczynamy naprawdę „widzieć". prawdziwe „odbieranie" zachodzi w mózgu. Niemniej jednak nawet powyższy opis jest uproszczonym obrazem tego niezwykle skomplikowanego procesu sensorycznego. które prowadzą do uogól­ nień i zniekształceń. że za kierownicą znajduje się ktoś naprawdę niezwykły. Zgodnie z modelem NLP To mózg. W najlep­ szym wypadku tworzymy reprezentację czy interpretujemy innych oraz świat zewnętrzny według naszych osobistych kryteriów — opisywanych w modelu NLP filtrów percepcyjnych. ponieważ dostarcza więcej odpowiedzi na otoczenie i ludzi. co postrzegamy. zanim jeszcze zaczną filtrować zewnętrzne dane. a raczej i n t e r p r e t o w a ć to. postrzegając nawet małą część zewnętrznego świata. Tak więc. gdy wsiądziesz do samochodu. Cecha ta więc z założenia pozbawia nas doświadczania świata fal ultrafioletowych i podczerwonych. Następ­ nym razem. z pewnością nie służy owocnym związkom. . Na przykład szybkie wyciąganie wniosków. pomagają w uproszczeniu i klasyfikowaniu bom­ bardujących nas zewsząd danych. Tylko wtedy. Mamy przecież do dyspozycji zdumiewająco mądry system. Te same filtry percepcyjne. odpowiedzialny jest za to. co spostrzegły nasze oczy. W rzeczy­ wistości nasze narządy sensoryczne mają fizyczne ograniczenia.

Pominąwszy nawet najbardziej podstawowe funkcje fizjologiczne (na przykład oddychanie czy trawienie). Nasz umysł zdaje się mieć własny umysł.nie myślimy o wykonywanej czynności. nierzadko mamy poczucie. czego ta k naprawdę nie chcemy. uruchamiają setki doskonale skoordynowanych mięśni. a każdy okruch docierającej do nas informacji sensorycznej od razu umieszczamy w odpowiedniej przegródce.robimy to. kiedy myślimy i działamy zgodnie z nawykami. Świadomość musi włączyć się jedynie wtedy.Nadawanie sensu własnemu światu 95 Zaufać własnemu autopilotowi Oczywiście jest to proces przebiegający automatycznie. który odpowiedzialny jest za inne zachowania nawykowe. Robimy to. ta zaś narusza naszą wygodną wersję rze­ czywistości. Niestety. Inne punkty widzenia czy sposoby działania oznaczają zmianę. możemy zapewnić naszym działaniom zarówno skuteczność. musi stać się nawykiem. Większość naszych działań zależy więc od nieświado­ mości. W jednej chwili możemy ogarniać świadomością zaledwie garstkę spraw. Polegamy na znanych wzorcach myślenia i za­ chowania. Nawet jeśli wiedzielibyśmy. W rzeczywistości najczęściej jest tak. najczęściej jesteśmy nieświadomi nieustannie zachodzącego procesu. że jeśli się staramy myśleć o jakiejś umiejętności podczas jej wykonywania. to nie moglibyśmy myśleć jednocześnie o wszystkich etapach danej operacji. i nie robimy tego. najprostsze działania. gdy stoimy przed nową sytuacją bądź zdarzeniem. a nie nad beznadziejnie skomplikowanym procesem ich osiągnięcia. Świadomie i rozmyślnie oceniając owe systemy. takie jak wyciągnięcie ręki po szklankę czy złapanie piłki. j a k i e są nasze cele. Choć być może zdajemy sobie sprawę z naszych zamiarów (przynajmniej ich części). na przy­ kład. a nie panami swoich myśli 1 celów. co powinniśmy bądź moglibyśmy.pod względem fizjologicznym . To również po­ zostawiamy automatycznemu systemowi kontroli. Na ogół nie wiemy. Dzięki temu możemy wykorzystać potęgę myśle­ nia świadomego (nie więcej niż sześć fragmentów informacji w danej chwili). aby zastanowić się nad tym. że jesteśmy służącymi. jak . bez względu na to. jak i wydajność. . zademonstrować przed grupą. jak irracjonalna byłaby to interpretacja czy klasyfikacja. co robimy. Spróbuj. jak zawiązać krawat! Najczęściej polegamy na własnym „autopilocie" . to nic się nam nie udaje. Wszystko więc musi mieć jakiś projekt czy program.

zaczniesz panować nad uczuciami.96 Dzień 6. smak. snujemy wyobrażenia i myślimy. co trafia do twojego mózgu przez organy percepcji. Wzrokowy (W) . wartościowych celów. gdy zastanawialiśmy się nad rezultatami. Podstawowe nawet wiadomości na temat sys­ temów reprezentacji oraz ich właściwości pozwolą ci lepiej kontrolować swój umysł. Systemy reprezentacji Czytałeś już o trzech głównych stylach myślenia: wzrokowym. na­ biera znaczenia i tworzy doświadczenie subiektywne .. a potem również nad swoim zachowaniem. Pamiętamy. zapach i czu­ cie . zapamiętywanie.wzrok. wykorzystując owe modalności. Pojęcie świadomości wykorzystuje ten sam sensoryczny model umysłu. Kiedy już w kontrolowany sposób będziesz interpretował rzeczywistość. Każdy z pięciu zmysłów . w jaki tworzymy reprezentację świata. to jednak reprezentację świata tworzymy we własny.wzrok 2. Słuchowy (S) .ma swój wewnętrzny równoważnik. system lustrzany. Możemy wykorzystać tę siłę neurologiczną w celu osiągnięcia kon­ kretnych. Wszystko. Dzięki NLP zrozumiesz wszystkie te procesy i zaczniesz lepiej kontrolować swoje życie. niepowtarzalny sposób. są kodowane i przechowywane za pomocą czterech głównych systemów reprezen­ tacji: 1. W jego skład wchodzą wszystkie procesy umysłowe: myślenie. Biorąc pod uwagę to. o czym mówiliśmy pod­ czas Dnia 2. dzięki czemu nauczysz się rozpoznawać preferencje sensoryczne danej osoby (preferowany przez nią system reprezentacji). możesz zacząć tworzyć swoje doświadczenie. percepcja i świadomość. Mówimy o nich jako o modalnościach albo systemach reprezentacji . słuch. Nasze systemy reprezentacji działają trochę na zasadzie spe­ cyficznego języka opartego na doświadczeniu. Informacje ze świata zewnętrznego docierają do nas. słuchowym i kinestetycznym. wyobrażanie.słuch . Jakkolwiek wszyscy mamy mniej więcej takie same narządy zmysłów.twoją r e p r e ­ z e n t a c j ę postrzeganego świata zewnętrznego. Zajmiemy się obec­ nie systemem reprezentacji.to sposób.

odgrywają mniejszą rolę w codziennej komunikacji.rozmowa z sobą Do tej pory nie wspominaliśmy jeszcze o ostatnim. ruch 4. zdarza się. za pomocą którego dociera do zgromadzonych informacji.czucie. Określenie i korzystanie z sys­ temu podstawowego danej osoby umożliwi ci mówienie jej językiem. mamy także preferowany sposób przetwarzania infor­ macji . co słyszałeś. System reprezentacji to istotny element podobieństwa podczas na­ wiązywania kontaktu. Wzrośnie wzajemne . Co ciekawe.Nadawanie sensu własnemu światu 97 3. coś. Spotkałeś się z tym tematem podczas Dnia 4.system podstawowy. Dialog wewnętrzny (DW) . że myśli jedynie obrazami. czyli zmysłu. Etykietki w stylu „wzrokowiec" mogą więc być czasami mylące. Kinestetyczny (K) . systemy wprowadzający i podstawowy niektórych osób mogą wykorzystywać tę samą modalność.. że zapach czy smak wyzwalają w nas jakieś odległe wspomnienia. aczkolwiek większość z nas ma jakieś preferencje. Pozostałe dwa systemy. smakowy oraz zapachowy. na ogół wchodzą w skład kategorii kinestetycznej. podczas gdy u innych . za pomocą którego docierasz do wspomnień.dwie różne. czyli predykaty. kiedy omawialiśmy język sensoryczny. to czy najpierw pojawi się w twoim umyśle coś. Jeśli spotyka się je w NLP. czy coś. DW. kiedy przypominasz sobie jakieś wydarzenie z ubiegłego tygodnia. Przede wszystkim każdy ma system wprowadzający. Preferencje te przejawiają się dwojako. Osoba. Systemy wprowadzający i podstawowy Każdy używa bez przerwy wszystkich systemów reprezentacji. Sposób tworzenia i korzystania z map umysłu odzwierciedla prawdziwą osobowość. a co za tym idzie . Nie oznacza to. i w ten niezwykły sposób czasem są istot­ niejsze niż pozostałe trzy podstawowe zmysły. dotyk. która najczęściej myśli za pomocą obrazów i łatwo wyobraża sobie rozmaite rzeczy. Co więcej. co widziałeś. Na przykład.poprawę waszej komunikacji. która jest jej najbliższa 1 łatwo dostępna. charakteryzuje się podstawową preferencją wzrokową. co czułeś? Odpowiedź będzie zależała od twojego systemu wprowadzającego. czyli system reprezentacji. który bywa czasami nazywany rozmową z sobą. lecz że woli reprezentację wizualną. Po drugie.

Na przykład obraz zostanie przez niego przetłumaczony na coś. Zazwyczaj siedzą pochylone w przód. nawiązać kontakt i komunikować się z nią. I tutaj można więc dopasowywać i prowadzić. Rozpoznawanie preferencji sensorycznych Jeśli uda ci się rozpoznać preferencje sensoryczne danej osoby. odmalować jakiś obraz przed oczami osoby. wyprostowanymi plecami. by cię przez chwilę posłuchała. Rozszerzanie doświadczenia o nowe systemy reprezentacji oznacza zazwyczaj wzajemne wzbogacanie map umysłu.98 Dzień 6. mniej faworyzowanego stylu. Używają . aby dotrzeć do każdego. że słuchacz musi „przetłumaczyć" to. Jak mówiliśmy podczas Dnia 5. łatwiej odzwierciedlać. kto nie preferuje kinestetycznego sposobu myślenia. z większym prawdopodobieństwem będą podążały za tobą w kierunku innego. albo mówić o uczu­ ciach do kogoś. Na przykład da się nakłonić typowo „wzrokową" osobę do tego. Jest to trudne zadanie i często prowadzi do powstania nieporozumień. dzięki którym łatwiej się zorientować w jej preferencjach. Jak tego dokonać? Można szukać w jej zachowaniu pewnych wskazówek. co odpowiednio się „czuje" albo co „brzmi". wykorzystując zaledwie górną część płuc. dopasowując i prowadząc dużą grupę. Wchodząc w kontakt z jedną osobą. Oddychają płytko. wykazując przy tym szybkie myślenie. Stosowanie odmiennych systemów reprezentacji oznacza. co mówisz. ponieważ najczęściej myślami błądzą gdzieś daleko. Mówią na ogół szybko i dość piskliwie. a oczy mają lekko wzniesione. są zorganizowane. która zazwyczaj percypuje słuchowo. Dlatego też korzyści wynikające z harmonizacji stylu myślenia w celu osiągnięcia lepszej komunikacji są oczywiste. musimy stosować cały szereg systemów reprezentacji. Z trudem przychodzi im zapamiętywanie instrukcji słownych. po­ układane i zadbane. można zharmonizo­ wać jej system reprezentacji na takiej samej zasadzie. Większość osób niechętnie zmienia swój ulubiony sposób myślenia. Reprezentacja wzrokowa Osoby faworyzujące modalność wzrokową najczęściej siedzą bądź stoją z podniesioną głową.. Jednak gdy już nawiążesz kontakt. jak w wypadku jej postawy ciała czy zachowania. zrozumienie.

Podczas rozmowy oczekują informacji zwrotnych. Często mówią powoli. słuchając. Oddychają środkową częścią płuc.Nadawanie sensu własnemu światu 99 „wizualnych" słów (predykatów). Często stosują predykaty kinestetyczne i interesuje je odczuwanie rzeczywistości. Podczas rozmowy przechylają głowę na bok. często prowadzą we­ wnętrzny dialog. Dobrzy słuchacze. nie mających bezpośredniego . Łatwo rozprasza je hałas. Zapamiętują poprzez działanie. że ich procesy myślowe oraz mowa są znacznie wolniejsze niż osób preferujących reprezentację wzrokową. tak jakby nasłuchiwały albo rozmawiały przez telefon. że. jak w rytm oddechów porusza się ich brzuch. na przykład „Wyobrażam sobie." Osoba taka interesuje się zawsze zewnętrznym wyglądem rzeczy. i zazwyczaj lubią muzykę i rozmowy przez telefon. Osoby „kinestetyczne" podchodzą znacznie bliżej do rozmów­ cy niż osoby „wzrokowe". Zapamiętują sekwencyjnie. „przejście" jakiejś sytuacji. Reprezentacja słuchowa Osoby zazwyczaj posługujące się reprezentacją słuchową najczę­ ściej podczas myślenia poruszają oczami w linii poziomej. Reagują na nagrody materialne i dotyk. Często używają wyrazów abstrakcyjnych. reagują na określone słowa i odpowiedni ton głosu. uczą się.można zauważyć. Kiedy sięgają pamięcią wstecz. czasami poruszając przy tym ustami. Budują skomplikowane zdania i lubują się w szczegółach. jeśli wyrazisz taką prośbę. oraz interesują się brzmieniem w ogóle. posługując się przemyślanymi sformułowaniami. Bez problemu powtarzają swoje słowa. spoglądają w dół i w prawo.. krok po kroku. Ton ich głosu jest mniej piskliwy niż osób preferujących reprezentację wzrokową.. lubią słuchać czyjegoś głosu. na przykład „Zamieniam się w słuch". Reprezentacja kinestetyczna Osoby preferujące reprezentację kinestetyczna zazwyczaj oddychają bardzo głęboko . Wydaje się. wprowadzając w wypowiedź chwile ciszy. Sto­ sują predykaty słuchowe. niskim głosem. Mówią rytmicznie i melodyjnie. Dialog wewnętrzny Osoby o takich preferencjach spędzają większość czasu na rozmo­ wie z sobą.

sensorycznego odniesienia. Muszę zwolnić. Powyższe profile są jedynie stereotypową ilustracją. Wszystko poszło nie tak. Nie słyszę własnych myśli.usłyszysz je codziennie. Wszystko poszło gładko. W miarę rozwi­ jania się twoich umiejętności obserwacji mogą ci one jednak pomóc w rozróżnianiu typów myślowych (zwłaszcza gdy zauważysz więcej cech wskazujących na konkretną preferencję). Miała niezwykle barwne życie.100 Dzień 6. . czyli predykatach. Każdy z nas używa wielu takich sformułowań i figur stylistycznych . Łatwo wejść z nią w kontakt. Nie wygląda to najlepiej. Mówiła zdenerwowanym głosem. Stracił z oczu istotę sprawy. szukają sensu. Odciąłem się od przeszłości. Być może dodasz kilka swoich ulubionych sformułowań do poniższych przykładów: On zawsze zauważa tylko jasne strony. Zaiskrzyło między nami. Wytrącił mnie z równowagi. przykładają wagę do logiki. W trakcie wewnętrznego dialogu często spo­ glądają w dół. Nie mogę się skupić. Wszystko na mnie spadło jak grom z jasnego nieba. Zmierzam donikąd. Patrzę w przyszłość z optymizmem. Nawet silna preferencja któregoś z systemów nie musi koniecznie oznaczać wystę­ powania u danej osoby wszystkich typowych cech. Nie lubię wracać do przeszłości. Ponadto stanowią dobrą podstawę do rozwijania umiejętności harmonizacji. Systemy reprezentacji i predykaty Mówiliśmy już o wyrazach sensorycznych. U takich osób zauważamy cechy typowe dla innych podstawowych systemów reprezentacji. w lewą stronę. jeśli nastawisz się na ich wyłapywanie.

n Inne modalności Od czasu do czasu może się zdarzyć. że usłyszysz stwierdzenia wska­ zujące na smakowe lub węchowe procesy przetwarzania informacji. Łatwo można je odzwierciedlić. na przykład „zasmakować życia" czy „śmierdząca sprawa". Ruchy oczu Obserwacja ruchów oczu pomaga w określaniu preferencji sensorycznych danej osoby.Nadawanie sensu własnemu światu 101 Poniżej znajduje się dłuższa lista. które wydają się . NLP zazwyczaj traktuje oba te systemy reprezentacji jako składowe reprezentacji kinestetycznej. klasyfikująca predykaty sensorycze według reprezentacji. W NLP poświęca się znacznie więcej uwagi ruchom oczu niż mowie ciała czy zachowaniom werbalnym. Tak jak wcześniej wspominaliśmy.

a nie przywołuje je z pamięci . czy osoba preferuje wzrokowy (w górę) czy słuchowy (na boki) system reprezentacji. za pomocą którego można określić. kiedy spoglądająca osoba stoi przed nami. czyli tak. prawdopodobnie spojrzy w dół i na prawo. Kiedy zadasz jakiejś osobie pytanie albo poprosisz. posługując się na przykład właściwymi predykatami sensorycznymi. przekonamy się. . Jeśli ma wzrokowy system wprowadzający. W niektórych wypadkach ruchy oczu informują cię o czymś poza świadomością ich właściciela. Ruchy oczu. Kiedy zrozumiemy znaczenie ich ruchów. zwłaszcza jeśli chodzi o przetwarzanie informacji. że oczy to zwierciadło duszy. jak na ogół docieramy do naszych wspomnień wzrokowych. co wskazuje.na przykład kiedy wyobrażasz sobie zupełnie nowy wystrój swojego pokoju. przypominanie sobie. rys. Wyposażony w tę wiedzę mo­ żesz łatwo odzwierciedlać i nawiązać z kimś kontakt. Ruchy oczu odzwierciedlają prawdopodobnie przetwarzanie informacji sensorycznych w różnych częściach mózgu (czego dowodzi emisyjna tomografia pozytronowa mózgu oraz sekcje zwłok pacjentów z uszko­ dzeniem mózgu). musimy odwrócić kierunki (zob. momentalnie spojrzy ku górze i w lewo. Owe wskazówki tworzą pewien wzór. Reprezentacja „konstruująca" tworzy obrazy lub dźwięki. W praktyce niewidoczne i przeważnie nieświadome dla podmiotu ruchy oczu mają znaczenie tylko w styczności z inną osobą.1). wskazują na preferowany system reprezentacji. być może rozmawianie z sobą). Znaczenie ruchów oczu Kiedy zapytasz kogoś. razem z omówionymi do tej pory cechami.102 Dzień 6. Czasami mówimy. czy też tworzy (w prawo) jakiś obraz. W wypadku DW jest to spoglądanie w dół i w lewo. Reprezentacja kinestetyczna i dialog wewnętrzny odbiegają nieco od tego wzorca. 6. które zależą od jej procesów myślowych (wyobrażanie. Wskazówką kinestetycznego systemu reprezentacji jest spoglądanie w dół i w prawo. zauważysz wyraźne ruchy oczu w określonym kierunku. Oczywiście. że odwołuje się do swoich doświadczeń kinestetycznych. całkowicie godne zaufania. że rzeczywiście lepiej można z nich odczytać prawdę niż ze słów danej osoby. Wzór ten z kolei różni się w zależności od tego. jakie wrażenie wywołuje dotyk aksamitu. aby przywołała coś z pamięci. czy osoba przywołuje z pamięci (w lewo).

jego oczy mogą wykonywać ruchy we wszystkich kie­ runkach. W pozostałych wypadkach należy pamiętać o odwróceniu kierunków: lewo dla W i S konstruowane oraz prawo dla W i S przypominane. . co działo się wewnątrz niej.Nadawanie sensu własnemu światu 103 Omawiane wzrokowe wskazówki systemu reprezentacji mają zasto­ sowanie w wypadku znakomitej większości praworęcznych osób oraz prawie zawsze u osób leworęcznych. zwłaszcza za pierwszym razem. bez wyjaśnienia pro­ cesów wewnętrznych. za pomocą którego opracowujemy informacje. będzie musiała najpierw umysłowo gdzieś go umieścić. na którym nie sposób oszukać. trzeba będzie od nowa przejść przez cały proces. opisuje. Wszystko staje się na ogół jasne. W zderzeniu z in­ nymi wskaźnikami jednak ruchy oczu są dobrym i godnym zaufania testem. ruchy oczu pomogą ci odkryć wszelkie nieprawdziwe informacje.1 bądź jakiegoś innego). Niemniej taki szybki. co mówi bądź czuje. poczuć. a także wcześniej opisane cechy głosu i zachowania. instynktowny proces. Zazwyczaj. według jakiego wzorca zachowu­ je się dana osoba (z diagramu 6. na której powinie­ neś polegać przy określaniu systemu reprezentacji. poproszona. Ruch oczu odzwierciedla sposób myślenia danej osoby. Bezbłędnie wskazuje na system reprezentacji. czy też wyobrażała sobie przyszłe zdarzenia. czy przypominała sobie coś. Na ogół takiej samej informacji dostarczy ci również słownictwo danej osoby (predykaty). możesz też potrzebować więcej wskaźników prze­ jawiających za określonym systemem reprezentacji. Na przykład zanim dana osoba stworzy wyobrażenie jakiegoś przedmiotu. aby udzielić ta­ kich wyjaśnień. Obserwacja samych ruchów oczu może do niczego nie doprowadzić. Na dłuższą metę nie można przecież bez przerwy kontrolować ruchów oczu. zanim go wewnętrznie „zobaczy". czasami może być bardzo mylący. Dlatego kiedy określisz. Kiedy poprosisz kogoś o „zoba­ czenie" czegoś. Na szczęście ruchy oczu nie są jedyną wskazówką. Są one niezależne od naszej woli . dzięki czemu lepiej możemy odnieść się do tego. Takie „wyciąganie" może wymagać od ciebie rożnych form pytań. jeśli osoba ta.stąd też ich szczególna wartość w określaniu preferowanego systemu reprezentacji. a nawet usłyszeć.

jak wyglądał twój przyjaciel ze szkoły średniej?" Konstruowane dźwięki W tym wypadku osoba tworzy dźwięk.1. Pamiętaj. Aby wywołać ruch oczu związany z zapamiętanym obrazem. Aby potwier­ dzić tę wskazówkę. zapytaj: „Jak wyglądałby ten pokój. nie koncentrując na niczym wzroku. lub dokonuje syntezy przechowywanych w pamięci obrazów. Wzrokowe wskazówki systemu reprezentacji Wskazówki te przedstawione są na rysunku 6.104 Dzień 6. którego wcześniej nie sły­ szała. że lewa strona przedstawionej na rysunku osoby jest twoją prawą. patrząc prosto przed siebie. a nie przywołać ją z pamięci. Bardziej szczegółowe opisy wzrokowych wskazówek systemu repre­ zentacji znajdują się poniżej. albo syntetyzuje „znane" dźwięki w nową całość. że w ten sposób docierają one do dostępnych informacji. tak jakby spoglądały „przez" lub „ponad" drugą osobą. możesz na przykład zapytać: „Co to ja powiedziałem przed chwilą?" albo „Czy pamiętasz głos swojej matki?" Możesz też poprosić. czego nigdy wcześniej nie widziała. Musi więc zbu­ dować reprezentację. dokonuje myślowego aktu twórczego. Konstruowane obrazy Osoba buduje wewnętrzny obraz czegoś. Aby upewnić się co do tego wskaźnika. Przypominane dźwięki Tu dana osoba pamięta określone dźwięki z przeszłości. . możesz zapytać: „Czy pamiętasz. Zauważ. aby przypomniała sobie jakąś ulubioną melodię. gdyby ściany były jaskrawogranatowe w żółte pasy?" Przypominane obrazy Osoba przywołuje obrazy z pamięci. a nie do ukrytych wspomnień. na przykład czyjś głos. mające pomóc w ich dokładnym określeniu. że niektóre osoby docierają do wspomnień wzrokowych. że twoja szefowa ma głos Kaczora Donalda". Mówiąc dosłownie. Jak również przykładowe pytania. Możesz powiedzieć: „Wyobraź sobie. Wydaje się.

Nadawanie sensu własnemu światu 105 Doznania kinestetyczne Jak widzieliśmy. takie . ten wzór ruchów oczu widoczny jest podczas od­ czytywania własnych uczuć. W tych sytuacjach reprezentacja obejmuje ruch ciała oraz wrażenia dotykowe. gdy dotykasz mokrej flaneli?" albo „Wyobraź sobie. Do reprezentacji tej zalicza się też uczucia (emocje). czyli elementy składające się na modalność kinestetyczną. że zjeżdżasz po wypolerowanej poręczy". Możesz zapytać: „Co czujesz.

Dzięki praktyce nabierzesz także zaufania do siebie w rozszyfrowywaniu ogólnych wzorców zachowań. Po kilku dniach uważnych obserwacji w rozmaitych kontaktach bezpośrednich nabierzesz pewności siebie w określaniu rodzaju ruchów oczu. Ruchy oczu to po prostu kolejna wska­ zówka preferencji sensorycznej. „poczuj"). Już samo nakierowanie osoby na kolor spowoduje zaangażowanie systemu wizualnego. Określony dźwięk może mieć na przykład jakiś kolor. natomiast stosowane przez nią predy­ katy i mowa ciała . W poznaniu preferencji sensorycznych pomoże ci seria pytań neu­ tralnych. Jeśli chcesz wywołać specyficzne ruchy oczu (na przykład żeby sprawdzić. „pomyśl". a zarazem do żadnego kon­ kretnego systemu reprezentacji. gdy w myślach rozmawiamy z sobą. którą możesz harmonizować. Nawet szybkie i niejasne. Mamy wtedy do czynienia z synestezja — jednoczesnym działaniem dwóch (lub więcej) systemów reprezentacji. aby wejść w kontakt z daną osobą.na reprezentację kinestetyczną. fakturę albo wpływ na uczucia. a nie neutralnych („zastanów się". Możesz poszukać jakichś własnych przykładów i wypróbować je na swoich znajomych. Dialog wewnętrzny Odbywa się wtedy. „usłysz". „Wy­ obraź sobie dąb" odnosi się do wszystkich. że jakaś osoba używa dwóch systemów reprezentacji jednocześnie: na przykład ruch jej oczu wska­ zuje na reprezentację wizualną. by w myślach powiedział do siebie pierwszą zwrotkę hymnu narodowego. W niektórych sytuacjach silne . jakiego rodzaju określeń najczęściej używa dana osoba. Po prostu obserwuj i słuchaj. Poproś kogoś na przykład o to.106 Dzień 6. nie ujdą teraz twojej uwagi. „wyobraź sobie"). zastosuj pytania jasno odnoszące się do danej reprezentacji oraz kategorii „skonstruowane" bądź „przypominane". natomiast wzmianka o liściach szumiących na wietrze wyzwoli system słuchowy. Używaj konkretnych sensorycznych predykatów („zobacz". Synestezja Czasami możesz odnieść wrażenie. czy rzeczywiście jest tak. które wyłonią wprowadzający i podstawowy system reprezen­ tacji. jak opisuje teoria). „przypomnij sobie".

Osoby posługujące się nimi uważają je za zjawisko naturalne. W powyższym wypadku można by powiedzieć: „Widzę. Podobnie wyobraźnia działa w obrębie wielu zmysłów. mogły stać się źródłem zasadniczych problemów dla brytyjskiej monarchii. gdy okaże się. przeprowadzonego w 1996 roku. Osoby posługujące się synestezjami charakteryzują się dobrą pamięcią: im więcej „zapisów sensorycznych". łącznie z księciem Karolem i rodziną królewską. Okazało się. wska­ zujące. Jedno wywoływało drugie. Poruszone w nim delikatne tematy. co czujesz".Nadawanie sensu własnemu światu 107 wspomnienie może wywoływać negatywne doznania kinestetyczne. odzwierciedlają prawdziwą. rzecz jasna. co ma wpływ na jej samopo­ czucie. Wspomnienia. do których możemy się odwołać. Aby rozmawiać „w języku" takiej osoby. W naszej pracy dla telewizji brytyjskiej natknęlis'my się na interesu­ jący przykład omawianego tutaj tematu w postaci wywiadu z księżną Dianą. Dlatego nawiążesz z nią kontakt. należy stosować predykaty mieszane. W wypadku księżnej mieliśmy do czynienia z synestezją DW-K. o których dzisiaj się uczyłeś. natomiast uaktywnianie reprezentacji kinestetycznej wywoływało wewnętrzny dialog. co może . Osoby obdarzone niezwykłą pamięcią na ogół korzystają z kilku systemów reprezentacji. że nie wszyscy przetwarzają myśli w ten sam sposób. Co ciekawe. Jako „neurolingwistyczni eksperci". typowo kojarzone z kłamstwem. oglądając tas'mę z nagranym wywiadem. wiążące się z pozytywnym obrazem z pamięci. że ruch jej oczu był książkowym wręcz przykładem wzrokowych wskazówek systemu reprezentacji. Uczestnik pewnego seminarium na temat synestezji nagle . wywiad ten był więc wielkim wydarzeniem dla mediów. ku rozczarowaniu żądnych sensacji dziennikarzy. tym większa szansa przywołania wspomnień. Oznacza to. Z tego względu łatwo zauważalne były jej spojrzenia w dół i w lewo. Z synestezjami mamy do czynienia częściej. niż przypuszczamy. aż do momentu.choć nie musi . że DW towarzyszył językowi i zachowaniu K. nie znaleźliśmy dowodów na skonstruowane reprezentacje.być wynikiem naturalnej synestezji. Chociaż stwierdzenie to wydaje się dziwne. oddziałującą na wiele zmysłów rzeczywistość. obserwowalis'my ruch oczu księżnej. że w trakcie dialogu wewnętrznego powstawały w niej emocje typu K. Wówczas taka osoba prawdopodobnie nie zdaje sobie sprawy. starając się ustalić jej procesy myślowe. to jednak ma znaczenie dla osoby z synestezją WK.

trudniejsze. Osoba. Ma jakiś cel czy ideał. świadomego czy nie. Starając się rozszyfrować pozytywne intencje. Na przykład na­ tychmiastowe korzyści społeczne oraz krótkotrwałe dobre samopoczucie wywołane paleniem albo zażyciem narkotyków mogą pełnić funkcję pozytywnych intencji. spróbuj znaleźć zachowania alternatywne. Postępując tak. określonego bądź nieokreślonego. . zrozumiał. którego my jako społeczeństwo możemy nie pochwalać. dlaczego wykonywanie działań matematycznych w pamięci było dla niego prostsze niż dla innych. Założenie na dziś U źródeł każdego zachowania leżą pozytywne intencje. jakby każdemu za­ chowaniu towarzyszyły pozytywne intencje. z pewnością widzi ich uzasadnienie. osoba ta osiągnie swój zamiar. Dążymy do osiągnięcia celu. intencjonalny.108 Dzień 6. Zgodnie ze swoją mapą rzeczywistości.racjonalnie i świadomie . Otóż każde działanie „widział" w kolorach: barwy jaskrawe oznaczały obliczenia proste.przynajmniej w pojęciu jej autora. i w tym sensie jej postępowanie ma charakter pozytywny. której zachowania są antyspołeczne bądź odrażające. przestaniemy reagować na postępowanie innych z dezaprobatą. które przy znacznie mniejszych kosztach doprowadzą do tego samego celu.dana osoba może próbować rzucić nałóg. barwy zgaszo­ ne . chociaż . Każdej czynności towarzyszą dobre intencje . Obu rodzajom towarzyszyły inne procesy myślowe. Naszym działaniom zawsze przyświeca jakiś cel . Zaczniemy natomiast badać i rozumieć mapy rzeczywistości innych.choć czasami nie uświadamiamy sobie go albo nie wypowiadamy.

Możesz podzielić dzień na kilka części.na to przyjdzie czas później. • W artykule prasowym albo na kilku stronach jakiejś powieści wy­ szukaj wszystkie predykaty sensoryczne. 101).jest ich najwięcej. skupiając się podczas każdej na innych wskazówkach.wyławiaj słowa związane zwidzeniem. Początkowo nie staraj się ich odzwierciedlać (słowem czy zachowaniem) . że zafascynuje cię ruch oczu. w jakiego rodzaju tekstach . zakładając oczywiście. ponieważ do zauważenia kilku cech naraz potrzeba nieco praktyki. że spotykasz rozmaite osoby w pracy i po­ za nią. . Zauważ. Możesz rozpocząć od predykatów sensorycznych . słyszeniem i odczuwaniem (zob. str.od dokumentów firmowych po powieści akcji i artyku­ ły . kiedy już wprawnie będziesz rozróżniał podstawowe systemy reprezentacji. Potem może się okazać. Wykonuj to ćwiczenie przez kilka dni.Nadawanie sensu własnemu światu 109 Zadanie na dziś • Zwracaj uwagę na wskazówki podstawowych systemów reprezenta­ cji różnych osób.

czarno-biały lub kolorowy.W tym rozdziale • Submodalności i znaczenie doświadczenia • Zmiana doświadczenia i zachowania Podczas Dnia 6.nadaje sens. Nazywamy je submodalnościami. widzenie. duży albo mały. Submodalność nadaje subiektywne znaczenie. W ramach tej jednej modalności można opisać określony obraz we­ wnętrzny jako: bliski lub daleki. pośrodku pola widzenia albo z boku. Poniżej znajduje się lista submodalności dotyczących trzech głów­ nych systemów sensorycznych: Wzrokowy Asocjacja/dysocjacja (widziane własnymi oczami/patrzenie na siebie) Kolorowy/czarno-biały Słuchowy Głośny/cichy Odległość od źródła dźwięku Słowa/dźwięki Lokalizacja źródła dźwięku Kinestetyczny Temperatura Faktura (szorstka/gładka) Intensywność Nacisk (mocny/słaby) Czas trwania . czyli modalnościach. Submodalności i znaczenie doświadczenia Rozpatrzmy na przykład pierwszy system sensoryczny. Mówiąc dosłownie . Zawierają one tajemnicę ludzkiej myśli i doświadczenia. uczyliśmy się o głównych systemach reprezentacji. jaskrawy albo zgaszo­ ny. Każdy system reprezentacji ma określone cechy.bądź dwu­ wymiarowy (realny lub nieco odrealniony) i tak dalej. wyraźny albo zamazany. trój. panoramiczny albo ograniczony.

112 Dzień 7 Słuchowy Kinestetyczny Wzrokowy Lokalizacja (np. które z kolei wchodzą w interakcje z połączonymi w sieć miliardami synaps. Działając na zasadzie swoistego kodu. ale również twoją interpre­ tację i uczucia związane z postrzeganą rzeczywistością. jutro albo za pięć lat. z prawej Stereo/mono Waga (ciężki/lekki) czy lewej strony. nastrojowy zachód słońca albo twarz małego dziecka. Więcej na temat tworzenia reprezentacji czasu przeczytasz podczas Dnia 13- . Nadawanie znaczenia czasowi Submodalności umiejscawiają wyobrażenie w czasie. Submodalności nadają indywidualne znaczenie każdemu doświad­ czeniu sensorycznemu. Na przykład wyobrażenie wizualne to coś więcej niż określona długość fali zarejestrowana przez bystre narzędzie optyczne zwane okiem. Mówiąc inaczej. oparta na milionach wyładowań bioelektrycznych w mózgu. submodal­ ności determinują nie tylko to. Wyobrażenie wzrokowe może przywoływać coś z twojej pamięci lub dotyczyć czegoś w przyszłości: wczoraj. Ten niezwykle złożony proces przekształca bezbarwne fale energii wszechświata w przepiękną czerwoną różę. Na poziomie submodalnym odnosimy się do czasu.przyjemne czy nie. stosując określenia takie jak: „Odciął się od przeszłości" czy „Z nadzieją patrzę w przyszłość". na Ciągły/przerywany Kształt górze czy na dole) Prędkość (szybszy/wolniejOdległość szy niż w rzeczywistości) Jasność Czysty/zakłócony Ograniczony/panoraŁagodny/szorstki miczny Ostry/zamazany Kontrast Poruszający się/nierucho­ my Prędkość (szybszy/wolniejszy niż w rzeczywistości) Wielkość Submodalności dotyczą każdej reprezentacji. pięć lat temu. Dzięki nim reprezentacje są jasne . Składa się na nie twoja osobista interpretacja doświadcze­ nia. jest jednak nieskończenie bogatszy i bardziej zróżnicowany. co widzisz. Przypomina on troszkę dostrajanie telewi­ zora. nadają obrazowi umysłowemu znaczenie.

nie są one terytorium. co czyni kogoś szczęśliwym. Porównaj teraz obie listy. Założenie „Ludzie sami tworzą swoje doświadczenie" ma zatem praktyczne przełożenie na naszą codzienność. Submodalności nadają znaczenie doświadczeniu. że takie samo oddziaływanie sensoryczne może wywoływać rozmaite efekty u różnych osób. a następnie filtrowane zgodnie z doświadczeniami. Przypomnij sobie coś miłego i zapisz na ten temat jak najwięcej submodalności. zapisz związane z tym wspomnieniem submodalności. zmieniasz jednocześnie swoje doświadczenie. 111-112. słysze­ nia i odczuwania w doświadczenie subiektywne. Modalności i submodalności składają się na twoje doświadcze­ nie . Na przykład być może zdarzyło ci się dwukrotnie coś wygrać. Oczywiście okoliczności i treść obu wspomnień były również odmienne. Można to sprawdzić. Możesz się wspomóc listą ze str. Świadomie zmieniając submodalności. że grałeś w tenisa czy poszedłeś do teatru). wartościami i prze­ konaniami. Stwierdzisz prawdopodobnie. Wpływają one na twoje uczucia względem doświadczenia. fizjologiczny proces widzenia. . To. Dobrze wiemy.Zmienianie swojego świata 113 Tworzenie indywidualnego doświadczenia Submodalnos'ci wprowadzają podziały w ramach każdej modalności i przekształcają obiektywny. podobnie. które NLP nazywa submodalnościami.twoją rzeczywistość. Następnie przypomnij sobie coś bardzo nieprzyjemnego i. a teraz związane z tymi wspomnieniami Uczucia zupełnie się różnią. W ten sposób powstają zróżnicowane style myślenia. słyszymy i czujemy. tworzą nasz nastrój. Są twoją mapą świata. To efekt twoich różnych uczuć wobec każdego z tych doświadczeń. Z tego. Niemniej jednak. ponieważ bodźce sensoryczne zostają zapisane w mózgu. co postrzegamy. jak pamiętasz. Można jednak na myśl przywołać wspomnienia o bardzo podobnej treści. wywołujące odmienne uczucia. Treść i charakterystyka Submodalności to znacznie więcej niż treść myśli (na przykład. że się różnią. może unieszczęśliwić kogoś innego.

Kiedy przypominasz sobie albo wyobrażasz takie sytuacje. 111-112. Każde spo­ tkanie może wywołać w tobie różne uczucia. Cechy myśli Wszystko.z bólem i złym samopoczuciem. spisanych na str. że: • Wszystkie myśli obejmują reprezentację wzrokową. inną „chemię". co przeczytałeś. Kodowanie natomiast najprawdopodobniej przybrało formę rozmaitych submodalności. mogą wywoływać bolesne uczucie zawstydzenia. Na przykład zbyt wczesne próby wykorzystania jakiejś umiejętno­ ści czy wykonania jakiejś czynności. Oto kolejny przykład: poznajesz dwoje różnych ludzi. Innymi słowy. nasz osobisty system sporządzania map zależy od właściwości. • Submodalności i wywoływane przez nie uczucia nie zależą od tre­ ści. 111-112. • Pewne kombinacje submodalności zdają się mieć związek z uczu­ ciem szczęścia i przyjemności. . słuchową i kinestetyczną. od submodalności. pomaga wyjaśnić przypadkowe i nielo­ giczne uczucia oraz reakcje. Nieświadomie jednak zakodowałeś oba wspomnie­ nia w odmienny sposób. może stać się źródłem przyjemności. Ta sama czynność. Kiedy będziesz się zastanawiać nad przykładami ze swojego doświadczenia. uprzedzeń. irracjonalnych uczuć i spostrzeżeń zostaje sprowadzona do submodalnego kodowania reprezentacji otaczającego świata. możesz odnaleźć w sobie wzrokowe submodalności zestawione na str. podczas gdy inne . takiej jak przemawianie przed publicznością. by powstały konkretne wrażenia.114 Dzień 7. od naszych myśli. Każde z nich miało inne cechy. Treść w jednym i drugim wypadku jest mniej więcej taka sama: nie znałeś wcześniej tych osób i nie ma żadnego logicznego powodu. kiedy uporasz się już ze swoim strachem. • Podobne uczucia czy „znaczenia" wywołują podobne submodalno­ ści. • Każda reprezentacja ma różne stopnie i właściwości w postaci sub­ modalności. powinieneś zrozumieć. Tajemnica rzuconej słuchawki telefonu.

Jeśli na przykład miłe wspomnienie widzisz w dużych. 111-112 właściwo­ ściami systemu wzrokowego. lecz teraz tak zmień właściwości obrazu. W ramach naszych możliwości leży jednak zmiana obecnego sposobu reprezentowania tych doświad­ czeń. Zmiana doświadczenia i zachowania Submodalności mogą poważnie rzutować na twój nastrój! Na przy­ kład.jak się przekonaliśmy . dźwięków i uczuć składających się na doświadczenie. Jeśli więc można zmienić owe reprezentacje. Zamiana submodalności Zrób eksperyment. Nie są one przecież . Nie można cofnąć czasu i zmienić biegu wydarzeń. zamień je. dają się zmieniać. czego rezultatem są zapisane wspomnienia i wywołane przez nie emocje. . Można zmienić właściwości obrazów umysłowych. że nasze działania naprawdę prowadzą do osiągnięcia celów. Wróć jeszcze raz myślą do nieprzyjemnego wspomnienia.Zmienianie swojego świata 115 W przyszłości nauczysz się łączyć submodalności z konkretnymi nastrojami. w nienaturalnych kolorach. miałeś do czynienia z wieloma opisanymi na str. jak już mówiliśmy. Zamień „nieprzyjemne" submodalności. aby stworzyć doświadczenie i zmienić zachowanie. wiemy. Postaraj się tak samo zobaczyć wspomnienie złe. jasnych obrazach. niejasne. warto robić to tak. które przywoływałeś wcześniej.wiernym odbiciem rzeczywistości. Masz więc wpływ na swoje uczucia i wynikające z nich zachowania. Oczywiście na treść wspomnień nie mamy wpływu. Z czteroetapowego modelu sukcesu przedstawionego podczas Dnia 2. ponieważ. aby zharmonizować submodalności towarzyszące miłemu wspomnieniu. Jeśli przykre wspo­ mnienie jawi się zamazane. lecz na razie musisz się przyzwyczaić do docierania do swoich myśli w sposób ustrukturalizowany. możesz zacząć nimi manipulować. Prawdopodobnie dokonując tego. Przeszły już przez filtry umysłu. aby podtrzymać swoje obecne rezultaty i wzmocnić swój nastrój. możesz za ich pośrednictwem zmieniać także swoje doświadczenie. Gdy uda ci się ustalić submodalności. harmonizując miłe wspomnienie.

116 Dzień 7. W NLP używamy ter­ minu a s o c j a c j a (widzenia własnymi oczami) oraz d y s o c j a c j a (patrzenie na siebie samego). Przejście z dysocjacji do asocjacji. Uruchamianie subiektywnego umysłu Być może masz już za sobą próby manipulowania swoimi myślami i zauważyłeś zmiany w swoim samopoczuciu. wraz z innymi submodalnościami. Przechodzenie między submodalno­ ściami to doskonała technika wprowadzania zmian. Może jest tak. że wspominając coś nieprzy­ jemnego. Oto następny przykład. Na przykład pojęcie „wizualizacja" czy „wyobrażanie" często odnosi się do czegoś więcej niż jedynie obrazów wzrokowych. pomaga „zakodować" pozytywne uczucia w treści przykrego wspomnienia. wychodzisz poza doświadczenie. jednostkowym (twoim) przypadku. dodające sił uczucia. Ta podstawowa umiejętność. a następnie sprawdzić.modalność wzrokowa jest najbardziej wykorzystywanym systemem reprezentacji. Można zmienić nieprzyjemny głos w głos małego dziecka albo boha­ tera kreskówki.dystansujesz się.jesteś w swoim ciele. stanowisz część obrazu. Można zmieniać dźwięki albo uczucia. Można zmienić wrażenie zimna w odczucie ciepła i wygody. którą każdy z nas miał . zazwyczaj znajdują zastosowanie w konkretnym. Jak widać. Submodalności te nie są uniwersalne. a chyba nikt nie ma wątpliwości. Dzięki asocjacji uczucie staje się silniejsze. Owa submodalność może mieć ogromny wpływ na twoje uczucia względem jakiegoś doświadczenia. Często pracę z submodalnościami opisujemy terminami wzrokowy­ mi . Doświadczenia zewnętrzne obejmują wszystkie zmysły. że warto się starać o miłe. natomiast przypominanie sobie traumatycznego zdarzenia w formie zdysocjowanej jest mniej bolesne . a zmiana doświadczenia wewnętrznego wymaga zaangażowania tej samej wielozmysłowej struktury. widzisz siebie. czy w dalszym ciągu wzbudza w tobie taki sam strach. Z drugiej jednak strony może ci się wydawać. natomiast wspominając coś miłego . niewiarygodne lub dziwne. że coś takiego jest niemożliwe. patrzysz na wszystko swoimi oczami i doświadczasz wszystkiego na własnej skórze. Niemniej jednak zamiana submodalności może się odbywać w obrębie każdego systemu reprezentacji. ponieważ repre­ zentują określone stany. zamiana podstawowych submodalności oznacza zmianę samopoczucia.

Kiedy uda ci się zamieniać submodalności dotyczące neutralnych sytuacji z twojego doświadczenia. że wygrywasz. Powodzenia. To z kolei doprowa­ dzi do pozytywniejszych. a potem ćwicz. nieświadomego umysłu. uczucia. dźwięki. W ten sposób zaczniesz docierać do swojego twórczego. . tak jak wszystkie inne. zależne od funkcjonowania prawej półkuli. Większość wykształconych osób cywilizacji Zachodu skłania się do myślenia obiektywnego.Zmienianie swojego świata 117 w dzieciństwie. można doskonalić metodą powtórek i ćwiczeń. • Zobacz swoje biurko przepiłowane na pół. że kiedy coś ci się nie udaje. odnosisz sukces. zacznij od czegoś prostego. co niezbędne. bezcenny skarb. Sekret polega na tym. możesz zacząć stosować ten zabieg do kreowania pożądanych doświadczeń i uczuć. ćwicz. umożliwiających zmiany na lepsze. opartego na racjonalnym opracowywaniu informacji przez lewą półkulę mózgową.zachowując swoją tożsamość. Umiejętności umysłowe. żeby w myślach zrobić to. • Wyobraź sobie niebieski trójkąt/krótki kawałek liny/drzewo półkilometrowej wysokości. • Zobacz oczami wyobraźni swój telewizor kołyszący się na lince przyczepionej do sufitu. pożytecznych zachowań. • Udawaj. Jeśli zdolność wyobrażania sobie zanikła w tobie przez te wszystkie lata. czego się pragnie . ćwicz. • Pozmieniaj jakieś kolory. a zmieniając to. wymaga jedynie odrobiny wyobraźni. Teraz jednak możesz wejść do swego cennego prywatnego świata i „odkurzyć" umiejętności imaginacyjne. • Wyobraź sobie niebieski dmuchawiec. . Traktuj swój umysł jak swój największy. wtedy gdy przegrywasz. • Udawaj. Oto kilka sugestii na dobry początek: • Wyobraź sobie szefa w śmiesznym kapeluszu. dodające wiary we własne siły zdania. • Zacznij mówić do siebie rozmaite.

Nauczyć się relaksować W uczeniu się wszystkich technik umysłowych pomaga relaks.118 Dzień 7. na­ wet telefon. będziesz umiał na tyle szybko zmieniać swoje samopoczucie. gorąca kąpiel czy ucieczka w zaciszne miejsce swojego umysłu.dzięki wizualizacji miłych. Pomagają także głębokie. na przykład z wakacji czy innego miejsca. niektóre prowadzone nawet w czasie rzeczywistym. Rozpocznij świadomie. Zapewnij sobie wystarczająco długą chwilę. na przykład słuchanie muzyki. podczas której nic. Określone rodzaje muzyki również mają dobroczynny wpływ — niektó­ rzy uważają. Kiedy dobrze opanujesz umiejętność relaksacji. twarzy i szczęk. uspokajających wydarzeń. jak w wypadku rozluźniania. niespiesznie. Dowodzą tego roz­ maite metody badania mózgu. po­ wolne oddechy. Podczas myślenia zmienia się struktura mózgowych połączeń nerwowych. kiedy uznasz to za potrzebne. W stanie fizycznego odprężenia łatwiej nie dopuszczać do siebie mę­ czących myśli . że ich ciało jest lekkie. i usiądź albo wygodnie się połóż. nie będzie ci przeszkadzać. w twoim mózgu zachodzą prawdziwe reakcje elektrochemiczne. Większość z nas ma wypróbowane metody „zwalniania". Być może kiedy będziesz do nich wra- . Z chwilą gdy w twojej wyobraźni powstanie obraz półkilometrowego drzewa albo niebieskiego dmuchawca. Jeśli tylko pozwolisz wyobraźni na swobodną wędrówkę i zaczniesz się koncentrować na otaczających cię obrazach. jak i ciała: zredukuje poziom twojego stresu. Są też osoby. wyswobodzisz się spod wpływu swojej krytycznej lewej półkuli mózgowej. unosi się. lecz substancji szarej) podlega bezustannym przemianom pod względem składu chemicznego. Obraz mózgu (nie nieuchwytnego umysłu. Zmienić swój neuronowy krajobraz Zawsze gdy zaprzęgasz umysł do takiej pracy. dźwiękach i uczu­ ciach. której opłacalność wynika zarówno ze sprawnego umysłu. pomoże myśleć jasno i twórczo oraz umożliwi ci panowanie nad swoim samopoczuciem. potem karku. a nie ciąży ku dołowi. że barokowe smyczki naprawdę ich odprężają. Warto też spróbować rozluźnić kolejno mięśnie wszystkich kończyn. Spójrz na to jak na inwestycję. a nieświa­ dome nawyki panowania nad ciałem i umysłem przyjdą same. które lubią sobie wyobrażać. że będziesz to robić zawsze. które kojarzysz ze spokojem. nie będziesz ich już mógł stamtąd wymazać.

aby zmienić świat. zmieniając sposób myślenia. Zmieniając sposób myślenia. . Zmieniając submodalność. Jeśli jesteś niespokojny albo się czegoś obawiasz. 4. Możesz zmienić dowolną submodalność. nawzajem na siebie oddziałujące. Oto. znajdzie to odbicie w rytmie serca. wyglądasz i zachowujesz się jak osoba pewna siebie. Odpowiednio. To działa w obie strony. mów i zachowuj w sposób pewny siebie. Jeśli będziesz zawstydzony albo zbyt skoncentrowany na sobie. Sprawdź to na sobie. aby zmienić swoje samopoczucie i częściowo przekształcić swoje życie. zmieniając zachowanie. można zmienić swoje nasta­ wienie czy też nastrój. Założenie na dziś Umysł i ciało to części tego samego systemu. tonie głosu i mowie ciała. Odczuwanie utożsamiamy z ciałem. Możesz zmienić na lepsze swoje myśli. wykonując zadanie na dziś. lecz będą obecne już na zawsze. postępowanie i osiągnięcia.Zmienianie swojego świata 119 cał pamięcią. Można jednak zmienić za­ chowanie. 5. 2. wtopione w topografię twojego umysłu. nad którym masz pełną kontrolę. możesz wpływać na swoje ciało. W znacznie większym stopniu możesz zmienić sposób jego reprezentacji czy interpretacji. Tylko tyle możesz zrobić. twoje zachowanie natychmiast to zdradzi. Możesz zacząć kreować i kontrolować swoje doświadczenia. określając i zmieniając swoje submodalności. Jeśli twoje myśli są „pewne siebie". jak jeden system. a zaczniesz się tak czuć. aby podporządkować je swojemu celowi (nie musisz już dłużej czuć się zależny od przypadku bądź okoliczności). możesz zmienić znaczenie dowolnego doświadczenia bądź związanych z nim uczuć. będą się trochę zmieniały (bez twojej wiedzy). Poruszaj się. Możesz dotrzeć do wszystkich zasobów swego umysłu. 3. co możesz zrobić: 1. To samo zjawisko można wykorzystać świadomie i celowo. Możesz zmienić swoje postępowanie i w ten sposób wpływać na swój umysł.

kiedy nikt nie będzie ci przeszkadzał. do jakich zmian jesteś od razu gotowy. . Będziesz musiał znaleźć trochę czasu dla siebie. 115).). puls.). zabierz się do niego teraz. stosuj je w sytuacjach neutralnych. Wracaj my­ ślami do rozmaitych sposobów nawiązywania kontaktu poprzez odzwierciedlenie (Dni 4. Czasami warto spróbować wykonać to ćwiczenie w łóżku przed zaśnięciem. Dzień 5. i 5. Zadanie na dziś • Jeśli jeszcze nie wykonałeś ćwiczenia polegającego na zamianie submodalności (str. 118). • W dalszym ciągu ćwicz umiejętności dopasowania i prowadzenia (zob. nie zaczynaj od dyrektora. Nie ryzykuj utraty dobrego kontraktu albo kontaktu. Możesz zmieniać podstawowe funkcje swojego ciała (na przykład oddychanie.120 Dzień Z 6. Dopóki nie nabierzesz pewności siebie i wprawy. i rozpocząć od odprężenia się (str. a nawet fale mózgowe). odprężając się i uświada­ miając sobie drobne zmiany fizjologiczne. Stosuj tę technikę do każdego nieprzyjemnego wspomnienia albo przeszkody na twojej drodze i zauważ.

jak pamiętasz.W • • • • tym rozdziale: Używanie języka dla osiągnięcia celów E-Prime Hierarchia pojęć Zamienić słowo w czyn Słowo „lingwistyczny" jest centralnym pojęciem NLP. a nawet pojedyncze słowa mogą zmieniać znaczenie. Mówiliśmy już wiele na temat mowy ciała i ko­ munikacji pozawerbalnej. co przyznajemy. Słowa jednak pełnią niezwykle istotną rolę w komunikacji . stwierdzając: „Nie mogę tego wyrazić słowami".przypomnij sobie model NLP przedstawiony podczas Dnia 1. dzisiaj więc zajmiemy się językiem. Używanie języka dla osiqgnięcia celów Dzięki NLP możemy się lepiej komunikować za pośrednictwem Języka. Ile razy zdarzyło ci się użyć jakiegoś słowa. jak i silne strony języka. że oboje mieliście zupełnie co innego na myśli? Zdarza się też. Język stanowi więc dla nas swego . Jasne bowiem stają się zarówno ograniczenia. Wszystko to ma wpływ na porozumiewanie się. potem usłyszeć kogoś innego mówiącego to samo i dojść do wniosku. i to na głębszym poziomie bądź w inny sposób niż zazwyczaj.i nie chodzi tu jedynie o proces ich wypowiadania (który. Poza tym zaczynamy rozumieć związki między językiem a sposobem re­ prezentowania i „filtrowania" rzeczywistości . odpowiedzialny jest za mniej więcej siedem pro­ cent całej komunikacji). ale także o opracowywanie języka w umyśle. że język nas ogranicza.

dające się zastosować w rozmaity sposób. czy półcentymetrowe dziury? Koncentruj się raczej na r e z u l t a c i e w postaci otworów. Pozostając przy analogii dotyczącej wierteł: czy twoim celem są półcentymetrowe wiertła. Podobnie. Jeśli tak się nie dzieje. kto chce więcej od życia za pomocą lepszej komunikacji. to jednak prowadzi do powstawania niejasności i bałaganu gramatycznego. Miej umysł otwarty. a nie na p r o c e s i e wiercenia. mamy szansę skuteczniej posługiwać się mową. musimy precyzyjnie określić. jaką ona wywołuje".: zawsze miej przed oczami swój cel i nie daj się zanadto uwikłać w proces jego osią­ gania. Chociaż jest to najczęściej stosowane słowo w języku angielskim. Przez następne trzy dni będziesz się uczył. Stworzył go David Bourland. Musimy jednak używać go właściwie i efektywnie. która opiera się na czasowniku „być". NLP w takim wypadku zazwyczaj pyta: „przez kogo?" . w tym osobom zawodowo zajmującym się prowadzeniem negocjacji. Musimy dobierać takie słowa. jak używać języka. Określenie to oznacza po prostu język angielski bez czasownika „być" {to be). E-Prime Książkę tę napisaliśmy stylem językowym znanym pod nazwą E-Prime. staje się on jedynie potencjalnie niebezpiecznym supergadżetem. Językiem posługujemy się świadomie.122 Dzień 8. które będą miały dla naszego rozmówcy odpowiednie znaczenie i będą pasowały do jego mapy rzeczywistości. Przez wiele lat pisarze preferowali stosowanie strony biernej („To było zrozumiane"). aby osiągnąć rozmaite cele. Przypomnij sobie założenie Dnia 4. a szybko zaczniesz odnosić korzyści. aby wywołać zamierzoną reakcję .: „Znaczenie komunikacji polega na reakcji. Takie umiejętności pomogą każdemu. rodzaju wielofunkcyjne narzędzie. tak jak wiertła. i 3. Rozumiejąc językowe możliwości i ograniczenia oraz przypasowując odpowiednie narzędzie do konkretnego zadania. nawet zadając odpowiednie pytania.osiągnąć cel. jakie znaczenie niosą wypowiadane przez drugą osobę słowa. kiedy my je­ steśmy odbiorcami. W ten sposób samoczynnie zaczniesz zmierzać do właściwego narzędzia pracy. którym dzisiaj jest język. Pamiętaj o tym. czego uczyłeś się podczas Dni 2. lingwista oraz absolwent wydziału biznesu na Harvardzie.

co jasno pokazuje E-Prime. Tymczasem język ma ścisły związek ze sposobem myślenia. na przykład. a drugie „jest" orzekania („Jan jest głupi" albo „Ten liść jest zielony"). Szukanie zamienników dla słowa „być" i jego odmian zmusza nas do prawdziwego zastanowienia się nad tym. Problem zaczyna się wtedy. w języku angielskim można na szczęście znaleźć wiele innych możliwości. „To jest zły człowiek" i tak dalej. że wszystko j e s t czarne lub białe. Komunikacja zostaje przerwana.Potęga języka 123 Używanie słowa „jest" może prowadzić do szerokich uogólnień. co chcemy przekazać. Takie zniekształcenia lingwistyczne tworzą jeden z wielu filtrów w modelu NLP. Nie udało więc nam się jej naprawdę Poznać. nie kończy się w tym miejscu. . Joanna. dokładniejsze sposoby wyrażenia myśli. które nie wytrzymują krytyki logicznej. co prowadzi do pomieszania pojęć. albo czegoś nie ma. pływaczką i entuzjastką zdrowego trybu życia. Kim więc ona jest? Bez wątpienia to. żoną. Zazwyczaj można znaleźć lepsze. istnieją dwa szczególnie niebezpieczne zastosowania czasownika „być". co jest dla nas wygodne. gdy inni przypisują naszym słowom inne znaczenia (albo odwrotnie). a związek osłabiony. ' Dwa zagrożenia Według Alfreda Korzybskiego. Czasow­ nik „być" nie pozwala na kompromis . Pierwsze z nich nazwał „jest" tożsamości („Joanna jest pielęgniarką"). oraz pozwala na wprowadzenie zmian za pomocą jednej prostej techniki językowej. Dlatego też mamy skłonność do uogólnień albo twierdzeń abso­ lutnych. Nawet tak popu­ larne słowo jak „jest" rzutuje na naszą percepcję i nadawane przez nas znaczenia. nie musimy się już bowiem troszczyć o precyzję swojego języka. W codziennym porozumiewaniu się za pomocą słowa pisanego i mówionego korzystamy z wielu skrótów. często stosując słowa opisujące działanie i określające. Przypina ludziom i rzeczom etykietki. jak język wpływa na znacze­ nia. twórcy semantyki ogólnej. studentką. Czasami (ale nie podczas wakacji szkolnych) pracuje na pół etatu jako pielęgniarka. kim Jest. podczas gdy życie poka­ zuje coś innego. kto jest sprawcą działania. Zakłada bowiem. Niezależnie jednak od popularności słowa „być". Uświadamia. jest również matką. w rodzaju „To jest prawda". który omówiliśmy podczas Dnia 1.albo coś jest.

niejasnych uogólnień i zobowiązuje nas do zastępowania czasownika „być" słowami opisującymi działanie. „Moim zdaniem zachował się głupio". co masz na myśli E-Prime idzie jeszcze dalej. Albo „Liść wydawał się Grzegorzowi zielony . ale także istotnym czynnikiem zmiany indywidualnej. jak rozwiązywanie problemów oraz osiągnięcia osobiste. osiągnięcia i związki. obraźliwych słów. Po prostu zadaj sobie pytanie: „Co tak naprawdę chcę powiedzieć?" E-Prime wprowadza do języka bezpośrednie znaczenia. Podobnie „Jan jest głupi" można by przetłumaczyć za pomocą E-Prime na „W tym momencie Jan zachował się głupio". E-Prime jest więc nie tylko pomocą językową o udowodnionej skuteczności. o czym myśli". Nawet ograniczone użycie E-Prime może doprowadzić do grun­ townego przeanalizowania znaczeń przypisywanych wypowiadanym słowom. wskazuje. w wieczornym świetle. Pomaga wyzwolić się od owijania w bawełnę. Większość strony biernej i szerokich uogólnień (ulubionych przez biurokratów i oderwanych od rzeczywistości na­ ukowców) po prostu znika. E-Prime z założenia opiera się na prostej zasadzie: eliminujesz słowo „być". Mówiliśmy już o istotnym powiązaniu między myśleniem i zachowaniem: „Człowiek jest tym. Abstrakcyjne słowa stają się konkretne. Jego zastosowanie staje się coraz powszechniejsze w takich dziedzinach. Musisz precyzyjnie przemyśleć to. albo jeszcze lepiej. W praktyce odgrywa ogromną rolę: zmienia sposób myślenia oraz rzutuje na zachowanie. wypowiedzi. jak i do jasnego wyrażania się.124 Dzień 8.czy raczej. c o masz na myśli. namacalne. żółtozielonobrązowy". określa bowiem autora działania. kto jest za co odpo­ wiedzialny. M ó w to. co znajduje się w centrum zainteresowania NLP. łatwe do wyobrażenia i zrozumienia. a nie tylko zmieniać s p o s ó b mówienia. Możemy więc uściślać znaczenia za pomocą prostej zamiany owych małych. E-Prime zmusza więc zarówno do jasnego myślenia. . Będziesz miał okazję wypróbować wszystko w kilku ćwicze­ niach.

będzie i tak dalej. Z jednej strony używamy bardzo konkretnego i precyzyjnego języka. Co więcej. że trudno wcielić je w życie. że osiągnęliśmy nasz cel. byliśmy. z drugiej . których znacze­ nie jest konkretne. Jeśli nie. a to prowadzi do jeszcze lepszego efektu. Z pomocą obu modeli można osiągnąć niesamowite. Omówimy je podczas Dni 9. który NLP nazywa artystycznie niejasnym. że docenisz korzyści tego wspaniałego grama­ tycznego omijania. będziesz. i 10. Hierarchia pojęć Do wyrażania pojęć i poglądów służą nam słowa. jesteś. robiliśmy jednak wyjątki od tej reguły. a jednocześnie nie zmniejszyliśmy czytelności tekstu. jeśli napotykasz jakieś niecodzienne sformułowanie. znanych powiedzeniach („Być albo nie być. stosując E-Prime. Mówiliśmy już o stosowaniu słowa „jest" oraz wszelkich jego form: być. które przecież prowadzi do jasności znaczeniowej. Model Miltona z kolei skupia się na języku. W tym ograniczonym zakresie możesz więc spotkać tutaj słowo „być" i jego odmiany.. Szczerze mówiąc. Mamy nadzieję. stosujemy w NLP metamodel. niektóre założenia NLP poprzedzające E-Prime zawierają słowo „być". czy podczas czytania zatęsknisz do słowa „być". W odpowiedniej chwili będziesz nawet musiał zacząć mówić i pisać. a zwłaszcza kilku dni poświęconych językowi. zastanawiasz się głębiej nad jego znaczeniem.Potęga języka 125 E-Prime w pisaniu i mówieniu Chociaż E-Prime wydaje się w swoich założeniach proste. to znaczy.ogólniejszego i mniej jasnego. czyli uniknęliśmy rozmaitych puła­ pek tego czasownika. na przykład przy cytowaniu innych źródeł."). Najprawdopodobniej docenisz wagę tego tematu później. Być może rozbawiły cię nasze usiłowania ominięcia najczęściej stosowanego czasownika. Tłumacząc tę książkę na styl E-Prime. czy to w potocznej mowie codziennej. ogólne albo gdzieś z kontinuum pomiędzy nimi. Kiedy chcemy uzyskać szcze­ gółową i precyzyjną informację. Mamy hi­ storycznie zakorzenioną skłonność do polegania na tym słowie.. czy też starych. Zobacz. . jednak większość osób uważa. zu­ pełnie od siebie różne rezultaty komunikacyjne. kiedy będziesz stosował E-Prime w ciągu całego dwudziestojednodniowego programu.

126 Dzień 8

W praktyce język, którym się posługujemy, reprezentuje wspo­ mniane wcześniej kontinuum. Poruszamy się wzdłuż niego, nadając słowom rozmaite stopnie precyzji. Korzystamy z pewnej hierarchii precyzji i niejasności, dobierając rozmaite poziomy w zależności od celu i okoliczności komunikacji. Słowo opisujące pojęcie abstrakcyjne czy nominalizacja, na przykład „uczciwość" („Jan ceni uczciwość"), mają bardzo ogólne znaczenie. W zależności jednak od kontekstu możesz je sprowadzić do konkret-

Potęga języka

127

niejszych pojęć („Ona mówi szefowi prawdę", „On mówi to, co ma na myśli"), a następnie do określonych zachowań, będących przykładami uczciwości. W ten sposób tworzymy hierarchię słowa „uczciwość", przechodząc przez wszystkie stopnie szczegółowości aż do „głębokiej struktury" znaczenia.

Kroki
Hierarchia pojęć dotyczy „krokowego" sposobu myślenia i komu­ nikowania się - dużymi krokami (na ogólnym albo abstrakcyjnym poziomie) bądź małymi (na odpowiednim poziomie szczegółowości). Kroki w górę oznaczają więc przenoszenie pojęcia na wyższy, ogól­ niejszy poziom. Na przykład, zamiast myśleć „krowa" bądź „owca", można kroczyć w górę, do pojęcia „zwierzęta hodowlane", bądź jeszcze wyżej - „zwierzęta". Następny krok w górę doprowadzi do „rzeczy ożywionych" i tak dalej. W ten sam sposób można kroczyć w dół. Na przykład, zamiast powiedzieć „pies", możesz mówić o konkretnym psie, o jego części (powiedzmy, łapie) albo o czymś, co pies robi (na przykład szczeka). Krocząc w bok, pozostaje się na tym samym poziomie. I tak krok w bok od psa prowadzi do kota, krowy, kangura lub jakiegokolwiek innego ssaka (od którego prowadzi do nich krok w dół). Zdarza się, że komunikacji pomaga wykonywanie kroków w górę; innym znów razem lepsze rezultaty osiąga się za pomocą kroku w dół bądź w bok. W zależności od pożądanego rezultatu, wystarczające mo­ gą się okazać niejasne uogólnienia albo wręcz przeciwnie — konkretne informacje. Z jednej strony chcesz uzyskać ogólny pogląd, spojrzeć z perspektywy, z drugiej zaś pragniesz się skupić na szczegółach. Tak jak w wypadku odzwierciedlania naszych preferencji sensorycznych, słowo może też pokazać wielkość stosowanych przez nas kroków oraz ich miejsce w hierarchii pojęć. Taki sposób rozumienia języka pomoże ci w codziennej komunikacji. Podczas negocjacji czy sprzedaży zazwy­ czaj potrzebna jest elastyczność w przechodzeniu od niejasności do szczegółów, od dużych kroków do małych. Na przykład, wykonując kroki w górę podczas negocjacji, z więk­ szym prawdopodobieństwem uzyskasz porozumienie, choćby nawet w rodzaju „Celem obu stron jest osiągnięcie wzajemnych korzyści" albo „Obie strony deklarują chęć uczciwych negocjacji" lub „Głównym

128

Dzień 8.

celem jest uzyskanie porozumienia", albo wreszcie „Wszyscy chcemy jak najszybciej rozwiązać tę sprawę". Następnie, za pomocą kroków w dół, można wyszczególnić wszystkie przeszkody stojące na drodze ku porozumieniu oraz konkretne zagad­ nienia, którymi trzeba się zająć. Może się to sprowadzać do pojedyn­ czego punktu kontraktu albo zgody na małe ustępstwa. Wskazane są także kroki w dół przy wprowadzaniu w życie planu czy porozumienia, wtedy bowiem nie wystarczą już ogólniki. Kroki w bok mogą polegać na porównaniach z podobnym, zawartym przez ciebie porozumieniem albo z podobnym do rozważanego przypadkiem. Możesz korzystać ze wszystkich trzech rodzajów kroków, stosując cha­ rakterystyczne dla nich wyrażenia i sformułowania. Aby wykonać krok w dół, zapytaj: „Co może stanowić dobry przykład tego zagadnienia?" Zadawaj to pytanie przez pewien czas i sprawdź, dokąd cię zaprowadzi. Aby wykonać kroki w górę, zadaj pytanie „Czego jest to przykładem?" albo „Jaki cel temu przyświeca?" Teraz również zadawaj to pytanie tak długo, jak uda ci się kroczyć. Krok boczny wymagałby pytania: „Co może być następnym przykładem omawianego zagadnienia?" albo „Ile jeszcze podobnych przykładów przychodzi ci na myśl?" Samo badanie określonego zagadnienia pod kątem hierarchii po­ jęć - całościowy obraz, istotny szczegół - doprowadzi cię do większej liczby pomysłów i wglądów. Wyobraźmy sobie typowe negocjacje w biznesie, podczas których strony muszą osiągnąć porozumienie w kwestii ceny, terminów i wa­ runków. Jak można w tym wypadku zastosować metodę kroków? Jestem przekonany, że wszyscy chcemy osiągnąć porozumienie korzystne dla obu stron, (do góry) Poświęćmy chwilę sprawie wstrzymania dostaw, (w dół) Ta procedura doskonale się sprawdziła kilka lat temu przy zawieraniu kontraktu z Arabią Saudyjską, (w bok) Dobrze, czy może pan wymienić pozostałe sporne kwestie? (w dół) Oboje chcemy wyjechać stąd na weekend, (do góry) Jak doszedł pan do sumy 800 funtów? (w dół) Zawsze współpracujemy w ten sposób z naszymi dostawcami, (w bok) Wszyscy chcemy, żeby nam się powiodło, (do góry) Wydaje się, że musimy się porozumieć w kwestii rozkładu, a potem zająć się jeszcze kilkoma pomniejszymi sprawami, (w dół)

Potęga języka

129

A gdybyśmy przesunęli spłatę następnej raty w zamian za dodatkowe 15 procent? (w dół) Nie możemy nic poradzić na stopy procentowe (w górę), lecz proponu­ jemy obcięcie opłat menedżerskich, (w dół) A gdyby John zajął się tym osobiście? (w dół) Jestem przekonany, że możemy rozpocząć przed dwudziestym, jeśli miałoby wam to w czymś pomóc, (w dół) Kroki w górę mogą oderwać uwagę od trudnych, lecz mało istotnych zagadnień i przywrócić porozumienie (aczkolwiek ogólne). Dzięki krokom w dół można skoncentrować się na względnie nieistotnych kwestiach do uzgodnienia. W obliczu ryzyka zerwania kontaktu me­ toda kroków pomaga w pozytywnym, bardziej ugodowym nastrojeniu drugiej strony. Pamiętaj także, że każdy z nas ma jakieś preferencje: przykłada szczególną wagę do szczegółów albo patrzy na wszystko z perspektywy. Dlatego możesz tak kierować swoimi krokami, aby harmonizować drugą stronę (strony). Nie zapomnij swoich umiejętno­ ści związanych z kontaktem, których nauczyłeś się podczas Dni 4. i 5. Tak jak zawsze w NLP, to, czego nauczyłeś się do tej pory, jest istotną podstawą poznawanych rzeczy.

Stan świadomości wewnętrznej i zewnętrznej
Posługując się pojęciami i językiem, bezustannie przechodzimy od ogółów do szczegółów. Owa właściwość zakłada więc istnienie zarów­ no kontinuum (zob. rys. 8.1), jak i hierarchii (rys. 8.2). W hierarchii instytucji być może nie jest ci łatwo odnaleźć granicę między kierow­ nictwem a pracownikami. „Kierownicy" i „pracownicy" nie dają się łatwo wpasować w czarno-białe kategorie. Podobnie, hierarchia pojęć zawiera kontinuum myślenia oraz całą sieć wzajemnych powiązań. Wiesz już, że nasze myśli tworzą reprezentacje rzeczywistości za­ równo teraźniejszego, zewnętrznego świata, jak i naszego wewnętrz­ nego świata wspomnień i wyobraźni. Tutaj też mamy do czynienia z pewnym kontinuum. Na jednym jego końcu myślimy i działamy uważnie, skupiając się na tym, co na zewnątrz, na przykład podczas rozmowy. Na drugim końcu wchodzimy w świat naszych myśli, marzeń, świat wewnętrznej rzeczywistości. Pierwszy stan nazywamy stanem świadomości zewnętrznej, drugi - stanem świadomości wewnętrznej.

130 Dzień 8. Przykładem drugiego mogą być marzenia senne, a w skrajnym wypad­ ku - śpiączka (koma). Bezustannie poruszamy się wzdłuż tego myślowego kontinuum. W jednym momencie ustosunkowujemy się do wszystkiego wokół nas i świadomie odpowiadamy na reprezentacje sensoryczne. Chwilę później zastanawiamy się nad czymś, przypominamy sobie coś lub wyobrażamy przyszłe scenariusze, a więc przechodzimy do stanu świadomości we­ wnętrznej. Nawet prowadząc samochód lub robiąc coś, zdawałoby się, wymagającego równie dużej koncentracji, możemy zagłębiać się w swój wewnętrzny świat, przekazując kontrolę nad zdarzeniami autopilotowi oraz polegając na zachowaniach nieświadomych i nawykowych. Wzorce językowe modelu Miltona, o których będziemy mówić podczas Dnia 9., dotyczą świadomości wewnętrznej, łączonej ze stanem transu. Z drugiej strony, metamodel języka opisany podczas Dnia 10. odpowiada na większość wzorców miltonowskich, wywołując specy­ ficzne znaczenia i odkrywając niektóre „głębokie struktury" języka. Dzięki temu mamy skłonność do powracania do tu i teraz, co jest odpowiednikiem zewnętrznego końca spektrum myślowego. Oczywi­ ście, przez większość czasu przebywamy gdzieś pośrodku, częściowo świadomi zewnętrznego świata, a jednak do pewnego stopnia zagłębieni w swoich myślach. Radzenie sobie ze świadomością zewnętrzną i wewnętrzną oznacza lepsze panowanie nad własnym postępowaniem i osiągnięciami. Niekie­ dy trzeba być bardzo czujnym, skierowanym na zewnątrz i posługiwać się umiejętnościami „zauważania" (czujność sensoryczna), o których już mówiliśmy. Na przykład umiejętność słuchania wymaga przede wszyst­ kim koncentracji na tym, co na zewnątrz. Taka aktywność postrzegana jest często jako bardzo męcząca, ponieważ świadomy umysł pracuje wówczas na pełnych obrotach. Zdarza się też, że trzeba przejść do we­ wnątrz, co na ogół kojarzy się z relaksacją, jest naturalne i przyjemne. W istocie wewnętrzna praca umysłu nie jest postrzegana jako myślenie, lecz jako fantazjowanie, podczas którego docieramy do nieświadomo­ ści, źródła niezwykłych wglądów i kreatywności. Dzisiaj oraz podczas Dni 9. i 10. przekonasz się, w jaki sposób język oraz kontinuum stanu świadomości (wewnętrzny - zewnętrzny) są powiązane. NLP dotyczy dokonywania wyborów. Decyzja, aby m y ś l e ć o t y m , o c z y m s i ę c h c e , jest szczególnie ważna. Z niej biorą początek następne wybory, na przykład decyzja, by kierować własnym

Bierzemy więc do ręki słownik i pod hasłem i n t e l i g e n t n y znajdujemy odniesienie do rzeczownika inteligencja oraz rozmaitych znaczeń . Weźmy na przykład zdolność pojmowania. musimy wiedzieć. zrozumienie. umiejętność. Słowa te rów­ nież stanowią dla nas pewien problem. teraz jednak nie mogę być tego pewien na sto procent) oraz skojarzeń.Potęga języka 131 spektrum myślowym i korzystać ze stanu świadomości wewnętrznej lub zewnętrznej w zależności od własnej woli. łącznie z tym. Tak naprawdę musimy zrozumieć. Zamienić słowo w czyn Już z pierwszego założenia („Mapa nie jest terytorium") wiemy. a tuż obok .wiedza. co to oznacza. W najlepszym wypadku po­ wrócimy do punktu wyjścia. zdolność pojmowania. aby o to chodziło w opisie Zosi. że każdy z nas buduje rozmaite reprezentacje świata. co znaczy. Pomimo naszych wysiłków właściwego doboru słów język jest ciągle niezwykle trudnym narzędziem do przenoszenia znaczeń. Języki jego stosowanie to część owego kierowania. Spotkaliśmy się już ze słowem zrozumienie. które mają prawdopodobnie duży wpływ na stan wiedzy. Niemniej niemal każde abstrakcyjne pojęcie będzie wywoływało te same problemy podczas prób nadania mu konkretnego znaczenia. w którym żyje. intelekt. Dotyczy to przede wszystkim pojęć abstrakcyjnych (bądź tak zwanych nominalizacji). w najgorszym będziemy bez końca kręcić . ale sprawdźmy jeszcze raz. rozum i tak dalej. że mu­ simy wrócić do punktu wyjścia. Albo wiedza i zrozumienie. Jak należało się spodziewać. co się kryje pod pojęciem „inteligentny". Aby w pełni zrozumieć to zdanie. pod tym hasłem znajdujemy słowo wiedza. które nadaje Zosi etykietkę).zrozumiały. co mówią do nas inni oraz co czytamy. Poszukiwanie znaczenia Rozważmy zdanie „Zosia jest bardzo inteligentnym dzieckiem" (zauważ zastosowanie wszechobecnego słowa „być". Ostatecznie hasło wiedza prowadzi nas do przekonań (chociaż w głębi duszy nie przypuszczam. Na tym zakończmy oparte na poszukiwaniach słownikowych sta­ rania precyzyjnego użycia słowa „inteligencja".

Innymi słowy. Możemy sobie wyobrazić Wojtka. Pomimo tych wszystkich słabości język jako podstawowe narzędzie komunikacji umieszcza nas na czele wszystkich form inteligentnego życia. jak rzeźbiarz używa swego ulubionego dłuta przy pracy nad czymś wartościowym.pewne czasowniki. się wokół tych samych znaczeń. . Z pewnością jednak zaangażowane są w ten proces zmiany elektrochemiczne w mózgu. jak ograniczone są symbole (słowne) przy przekazywaniu myśli. mózg człowieka. Uczyń z niego swój oręż. czy „potrójnie magiczne" ucho wewnętrzne nie biorą bezpośredniego udziału w powstawaniu uczuć. odpowiedzialny jest w znacznie większym stopniu za nasze słyszenie i widzenie niż oczy i uszy. A przecież nie wszystkie słowa przysparzają nam tyle samo problemów. Precyzyjna superkamera . powstające w mo­ mencie zarejestrowania sygnału wzrokowego czy słuchowego — zupełnie tak. komunikowanie się za pomocą języka (ze wszystki­ mi wynikającymi z niego korzyściami dla rodzaju ludzkiego) stanowi jeszcze jedną barierę między rzeczywistością zewnętrzną (to. możemy z o b a c z y ć siebie lub innych wykonujących określone czynności. przybliżają nas znacznie do praw­ dziwego znaczenia.ł32 Dzień 8.nasze oczy. co zakodowane jest w korze mózgowej słuchacza w formie nadanej Zosi etykietki. że do opisania ograniczeń języka wybraliśmy pojęcia abstrakcyjne i nominalizacje. zamieniając słowa na ich sensoryczne reprezentacje. Czasowniki sensoryczne Na przykład zdanie „Wojtek pokroił ciasto na cztery kawałki" nie zmusza nas do sięgnięcia po słownik. takie jak „inteligencja". Staraj się zrozumieć jego charakter i ograniczenia. które mają dla nas sens. Jak już mówiliśmy. W ten sposób unaoczniliśmy sobie. używając tak. jakbyśmy włączyli przełącznikiem światło albo połknęli prozac Czasowniki opisujące działanie mają właściwość tworzenia wyraźnych obrazów umysłowych. Dobór odpowiednich słów Zauważ. a nie niejasnych abstrakcji. krojenie i ciasto. czy też lepiej . Czasowniki. Paradoksalnie. co Zosia zrobiła lub powiedziała) a tym. w którym zachodzą elektro­ chemiczne zmiany zamieniające bodźce sensoryczne w znaczenie.

Dlatego więc istotny jest sposób.Potęga języka 13 3 Wróćmy do Zosi. Po kilku zdaniach na jej temat będziemy wiedzieć. na podstawie której ich używamy. kawałki. Tak więc "podróż" w hierarchii czasowników będzie stała nad czasownikiem "isć" . Zauważ. Dzięki tym podstawowym informacjom lepiej ją rozumiemy. że jest już bardziej zrozumiałe. czy nazwiemy ją „inteligentną" (bądź jakkolwiek inaczej). który z kolei będzie nadrzędny do „spacerować". za każdym razem akcentując inny wyraz Wojtek. Czasowniki takie. odbył na rowerze podróż z Paryża do Calais" zawiera tyle czasowników sensorycznych. wystar­ czającej liczby słów. potrafi usmażyć omlet. oraz głęboka struktura. Tak więc. byśmy poczuli się przytłoczeni zbyt wielką ilością głębokiej struktury. „przechadzać . Ciągle nie dość rozumiemy Zosię i za pomocą słów nie możemy przekazać pełnego znaczenia zakodowanego w „strukturze głębokiej" . jak różne i niezależne od użytych słów znaczenia możesz przekazywać w ten sposób: „Wojtek (nie Jan czy Piotr) pokroił ciasto" albo „Wojtek pokroił (nie upiekł ani zjadł) ciasto". jak „po­ dróżować". co potrafi zrobić. mimo jasnych sensorycznych czasowników. gwiżdżąc i wymachując rękami. tworząc w ten sposób hierarchię precyzji. cztery. czy też może nie nadamy jej żadnej etykietki. w jaki używamy słów.sieci neuronowej mózgu człowieka. to jednak różnią się precyzją znaczenia. potrzebujemy określonej. przez co normalna komunikacja stałaby się niemożliwa. Hierarchia czasowników Aczkolwiek czasowniki są zdecydowanie bardziej konkretne niż abstrakcyjne nominalizacje. Teraz powtórz to zdanie. również możemy stworzyć nieprawidłowy obraz mentalny. Otóż umie rozwiązywać długie zadania matema­ tyczne. zdobyła brązowy medal w pływaniu. Na przykład zdanie „On dużo podróżuje" nie mówi zbyt wiele na temat charakte­ ru jego podróży. Nie może jednak być ich aż tyle. ciasto. Możemy teraz zadecydować. krojącym metrowej wielkos'ci ciasto z torfu piłą łańcuchową bądź laserem. Jakie niepowodzenie mogłoby nas spotkać z prostym zdaniem „Woj­ tek pokroił ciasto na cztery kawałki" ? Otóż Wojtek mógłby „być" lwem morskim. Aby komunikować się efektywnie. „wyobrażać sobie" czy „mieć" (nierzadko tak niejasne jak rzeczowniki abstrakcyjne). pokroił. mogą prowokować wiele pytań. Natomiast zdanie „Kiedyś.

wędrować długo lub krótko. a także niejasność języka Miltona oraz precyzję metamodelu. Z zasady czasowniki określające działanie łączą się z precyzyjnym końcem kontinuum językowego i małymi krokami. Poza tym możemy ma­ szerować szybko lub powoli. podczas gdy pojęcia abstrakcyjne i nominalizacje . Przykład ten dobrze ilustruje małe i duże kroki na kontinuum językowym. Dlatego nominalizacje możemy określić jako przekształcanie czasownika określającego działanie w rzeczownik. się". „wędrować" czy „kroczyć". „maszerować".z szerokimi uogólnieniami i dużymi krokami. kie­ dy rozważaliśmy przykład zdania „Zosia jest bardzo inteligentnym .134 Dzień 8. na przykład: Porozumiewać się (cz) Szanować (cz) Przekazać (cz) Porozumiewanie się (rz) Szacunek (rz) Przekazywanie (rz) Być czy nie być? Mówiliśmy już o szczególnym znaczeniu czasownika „być".

uogólnienia i zniekształcenia. czy jest to tylko sposób. Mózg usuwa. czy ona zawsze była samotna? Co miał ktoś na myśli. Mówiąc dokładnie. a jednocześnie niezwykle istotna dla przetrwania strategia. Każdy ma odmienne „próbki" rzeczywistości. pozbyć się tego czasownika.tolerancję Wobec odmienności. Niektóre zdania będą proste: zamiast „Była samotna".mamy nadzieję . większość konfliktów na świecie po prostu by znikła. Oprócz tego jednak zaczniesz się zastanawiać nad prawdziwym znaczeniem zdania. Inne mogą się okazać nie tak proste. Pamiętaj. które w innym wypadku doprowadziłyby do jego przeładowania. Teraz przekształć te zdania tak. w jaki ktoś ją widzi? Usunięcia. „mapa nie jest terytorium". . będą i tak dalej). Poszukaj tego czasownika w jakim­ kolwiek artykule prasowym. Na przykład. można powiedzieć „Czuła się samotna". Czytałeś o tym podczas Dnia 1. że nikt z nas nie ma monopolu na prawdę. Stosowanie czasownika „być" wywołuje chyba tyle samo problemów ze zrozumieniem.Potęga języka 135 dzieckiem". Jest to proces lingwi­ styczny. Na­ sza świadomość rejestruje zaledwie niewielki ułamek z milionów bitów docierających do nas informacji. Z jednej strony musisz wymyślić coś spoza utartego wzorca językowego. Jak mó­ wiliśmy. uogólnienia i zniekształcenia Przez nominalizacje i czasownik „być" nasze rozumienie jest po­ wierzchowne. ile używanie rzeczowników abstrakcyj­ nych. Zamiana czasownika „być" na jakiś inny zazwyczaj wywołuje pytania o głębszą strukturę znaczenia. aby zachowując ich pierwotne znaczenie. mówiąc „samotna" . Uświadomienie sobie tego zazwyczaj wywołuje zainteresowanie mapami innych osób i . jednak zostawia najistotniejsze. że może on przybrać wszystkie formy gramatyczne (jest.co ona robi. uogólnia i zniekształca większość wchodzących do niego informacji. Można to łatwo sprawdzić. wskazuje na wszechobecne w codziennym języku usunięcia. jak się czuje. Gdybyśmy zaakceptowali. była. Każdy człowiek postrzega malutki wycinek rzeczywistości. Mimo to jest to najprostsza droga do powstania nieporozumień między ludźmi. co się dzieje? Czy zgodziłaby się na określenie „samotna". Szybko w ten sposób pozbę­ dziesz się strony biernej i form bezosobowych.

tak swoje. które przychodzą ci na myśl. Zadanie na dziś • Poćwicz metodę kroków na podanych wcześniej przykładach. zachowanie czy sytuację. do posiadania celu. zaczynając od określonego słowa czy pojęcia. Nie­ mniej jednak ich zachowanie jest prawdopodobnie rezultatem podjęcia z ich prywatnej perspektywy najlepszej decyzji. jak rozmaite po­ ziomy w metodzie kroczenia pasują do różnych sytuacji. Dzień 2. zapisując słowa. Dzięki temu ćwiczeniu nabędziesz płynności językowej oraz zrozumiesz. Możesz wykonać to ćwiczenie sam. Założenie na dziś Ludzie dokonują wyborów najlepszych z możliwych.) zakłada istnienie więcej niż jednego sposobu postępowania czy poglądów na ten sam problem. jak i innych .poprzez jak największą liczbę dobrych wyborów. Na ogół. Wybierać jednak możesz w ramach swojej aktualnej wiedzy i zasobów . Zobacz. NLP mówi też: „Możliwość wyboru jest lepsza niż jej brak". Dlatego też zachowanie innych może wydawać się z twojego punktu widzenia dziwne czy niewłaściwe. Podejmowanie decyzji jest dla człowieka naturalną składową skłonności do podejmowania decyzji.136 Dzień 8. im więcej możliwości wyboru. Następnie napisz kilka zdań na temat tej osoby. jak daleko możesz „zajść". • Znajdź słowo. Można zatem zmienić zachowanie . tym lepsza możliwość kontrolowania sytuacji i zrealizowania wyznaczonych celów. i budując ich hierarchię. stosując czasowniki odnoszące się do .zgodnie ze swoją mapą rzeczywistości. Mamy więc możliwość wyboru. Elastyczne podejście reprezentowane przez czteroetapowy model sukcesu (zob. Możesz też poprosić cierpliwego przyjaciela o pomoc. na przykład „pewny siebie" czy „lojalny". które twoim zdaniem dobrze pasuje do jakiejś znanej ci osoby.

• Jeśli nie zrobiłeś tego wcześniej. Przekonasz się. czy jest odpowiednią „etykietką". a następnie usuń wszystkie czasowniki „być". a jednocześnie zachowaj zrozumiałość.raportu czy artykułu. Ćwicz wszystkie metody wyrażania tego. jak zmienia się tekst i czy narastają w tobie pytania dotyczące konkret­ nych znaczeń. czy abstrakcyjne poję­ cie znajduje potwierdzenie w rzeczywistości. że twój język będzie bardziej zrozumiały i czytelny.Potęga języka 137 działania: co robi.usuń wszystkie sformułowania zawierające czasownik „być". To ćwiczenie możesz też przeprowadzić na fragmencie własnego tekstu . co mówi. Potem sprawdź. Zauważ. • Wybierz dwa akapity z jakiejkolwiek książki lub czasopisma i dokonaj E-Prime . w jakimkolwiek artykule prasowym znajdź. co twoim zdaniem autor miał na myśli. W ten sposób możesz zmienić swój sposób myślenia. .

Model Miltona obejmuje wzorce językowe. Ileż to razy jakiś sprzedawca umówił się na spotkanie. podczas gdy zastosowanie precyzyj­ niejszych sformułowań mogłoby zakończyć się niepowodzeniem. Dzisiaj zajmiemy się takimi właśnie wzorcami językowymi.. . nieświadomi ich lingwistycznej niedookreśloności. najlepszego chyba hipnoterapeuty wszech czasów.r W • • • tym rozdziale: Wzorce językowe Miltona Kontakt i wykorzystanie Zastosowanie wzorców „Masz ogień?" Takie zamknięte pod względem gramatycznym py­ tanie prowadzi do odpowiedzi „tak" lub „nie". pokazujące. ale instynktownie wyczuwając wywoływaną przez nie reakcję. które stosuje się celowo (z premedytacją). niedookre­ ślony język prowadzi do sukcesu. które twórcy NLP. Co ciekawe jednak.o konkretny cel. zamiast „tak" lub „nie". aby doprowadzić do zapla­ nowanych rezultatów. który został wyrażony za pomocą niewłaściwego pytania.najczęściej prowa­ dzi ono do lepszych efektów niż precyzyjniejsze „Czy mogę skorzystać z pańskiej zapalniczki?" Podobnie „Czy może się pani troszkę przesunąć w lewo?" wywołuje odpowiedź w postaci działania. które logicznie nasuwałyby się na myśl. pytając „Spotkamy się w czwartek czy też wolałby pan na początku tygodnia?" Klient koncentruje się wtedy na dokonaniu wy­ boru. Richard Bandler i John Grinder. Często stosujemy takie wzorce językowe. Tymczasem w praktyce chodzi tu właśnie o ogień . w jaki sposób ogólny. chociaż tak naprawdę nie chce się w ogóle spotkać. To typowe przykłady. przejęli za pomocą modelowania od Miltona Ericksona.

wówczas dobrze jest jak najmniej dyktować jej. co nie ma związku z celem komunikacji. czyli w stanie świadomości wewnętrznej. Dzięki niemu możliwe jest też typowe dla prawej półkuli podejście do rozwiązywania problemów. twórczości. aby lepiej się porozumiewać. Milton stosował je do wprowadzania swoich pacjentów w trans. a nie do rozsądku. używamy języka w rozmaity sposób. Z powodu źródła pochodzenia omawianych wzorców. docieranie do nieświadomości.140 Dzień 9. poprawiania pamięci i tym podobne. tylko chciałbyś. Kiedy indziej osiągamy cel z zastosowaniem języka ogólnego i abstrakcyjnego. nie zagłębiając się w szczegóły bądź rozmyślnie omijając to. Język Miltona wprowadza zakłócenia do pracy świadomego umysłu. dołączając przykłady ich zastosowania. Trans ma znacznie szersze zastosowanie niż hipnoterapia . Czasami musimy przejść do szczegółów i znaczeń specyficznych. dzięki czemu możliwe jest dotarcie do nieświadomości i wszystkich jej zasobów.niektóre mogą brzmieć zbyt technicznie. Być może w nie­ których. Jak widzieliśmy. Można też odwoływać się do jej uczuć. żeby kierowała się swoją wyobraźnią. W innych wypadkach możesz ominąć możliwe zastrzeżenia. jaki zamierzyłeś. niektóre dzisiejsze przykłady będą miały zwią­ zek z wywoływaniem transu podczas terapii. przysparzających ci najwięcej kłopotów wypadkach będziesz chciał stworzyć własne nazwy. zwłaszcza kiedy chce się „przeskoczyć" świadomość w celu uniknięcia zastrzeżeń i osiągnięcia zaplanowanych rezultatów. o czym ma myśleć. jeśli nie chcesz kierować jakąś osobą. Koncentruj się jednak raczej na samych . Na przykład. Wzorce językowe Miltona Jakie wzorce językowe należy rozpoznawać? Poniżej opisaliśmy kilka z nich. Każdy z nas jednak spędza dużo czasu w transie. Erickson stosował tak zwane artystycznie niejasne wzorce językowe. tak jak to opisywaliśmy podczas Dnia 5.na przykład opisane podczas Dnia 3. Z powodzeniem jednak można je stosować w codziennej komunikacji. aby dojść do porozumienia. Chociaż z owymi wzorcami językowymi mamy do czynienia w mowie codziennej. Taki rodzaj języka można stosować także do dopasowania i prowadzenia rzeczywistości danej osoby. Nie daj się zniechęcić tytułom .

. . że jedno jest przyczyną drugiego.. gdy dwa stwierdzenia mają równoważne znaczenia. nie kwestionując nawet ich logiki. to. że zna się myśli i uczucia drugiej osoby.. „skoro". że się zastanawiasz. Często zdarza się. Musisz być zmęczony". w takiej bowiem formie funkcjonują one w codziennym użyciu. w zależności od twojego celu i pożą­ danego efektu komunikacji. że wzorce te są istotne i po­ żyteczne. jak zadawać pytania do wzorców i uzyskiwać w ten sposób konkretne informacje.Wartość niedookreślonego języka 141 wzorcach. których przykłady niewątpliwie słyszysz w prywatnym i za­ wodowym życiu.. Czytanie w myślach Utrzymywanie. jak i konkretnie." Inne wyrażenia przyczynowo-skutkowe to na przykład „ponieważ". która tak sądzi." Ukryty sprawca Sądy na temat wartości. Nie możesz się porównywać ze swoimi dziećmi" albo „Cały dzień jesteś na wysokich obrotach.. Będziesz miał zatem do dyspozycji językowe narzędzia.. Jedna rzecz oznacza drugą. nauczysz się. Złożona równoważność W wypadku. że." Przyczyna i skutek Założenie. „Gdybyś. na przykład: „Wiem. bez po­ dawania sposobu uzyskania tej wiedzy... co w tym wypadku jest ich zaletą.. Zdania takie stosujemy często: „Jeśli. na przykład: „Dobrze jest pamiętać.".. Z pewnością stwierdzisz... Poza tym są dzięki temu bardziej niedookreślone. Podczas Dnia 10. to. W niektórych zostawilis'my czasownik „być". bez podawania osoby. na przykład: „Jesteś stary. że przyjmujemy stwierdzenia przyczynowo-skutkowe. które możesz stosować w sposób niedookreślony.

a jednocześnie znaczenie dla komunikacji. „Ty nigdy. Niedookreślone czasowniki „A ty możesz. na przykład musisz. Nominalizacje Słowa." (możliwość). na kogo lub co powołuje się nadawca. które oznaczają działanie... zamieniając się w rzeczowniki. „M u s i s z przyjść" (konieczność).jest nieokreślone. Pytania o potwierdzenie Pytanie dodane na końcu zdania. które nie wskazuje. które mają charakter uniwersalny bądź absolutny. Do tej kategorii zaliczają się ważne słowa w rodzaju edukacja. Założenia Założenia w rodzaju „Dużo się uczysz.. związek.. tworzące nasze życiowe zasady. na przykład „powinno się." .. Kwantyfikatory ogólne Słowa. Co. Omówimy to bardziej szczegółowo.142 Dzień 9. niezależność. ale „zamarły" w czasie. że to jest praw­ da." Operatory modalne Słowa zakładające możliwość bądź konieczność. „ P o w i n i e n e ś się nauczyć" (implikowana konieczność).. na przykład: „zapewni ci z r o z u m i e n i e " (w sen­ sie „zrozumiesz")...". szacunek. potrzebujesz i tym po­ dobne.. wgląd."Zakładasz. Próby odnalezienia znaczenia nominalizacji ze słownikiem w ręku szybko ukazują ich niedookreśloność. Warunkowanie rodziców i szkoły wzmacnia modalne operatory konieczności. mające na celu zmniejszenie oporu." Temu słowu (czasownikowi) brakuje opisu. na przykład „nieprawdaż?" Brak odniesienia Stwierdzenie.. jak i kiedy możesz . „Wszyscy pracownicy. „M o ż e s z się nauczyć...

. czy chcesz odpowiedzieć czy nie. Podwójne związki Ten wzorzec wywołuje złudzenie możliwości wyboru. na przykład: „Jesteś tutaj. Postulat konwersacyjny Komunikacja przybiera formę pytania. na przykład: „Czy możesz przez chwilę popatrzeć w górę?" albo „Czy możesz się troszkę przesunąć w lewo?" Zazwyczaj patrzymy w górę i przesuwamy się.Wartość niedookreślonego języka 143 Niedookreślone porównania Kiedy porównanie nie ma odniesienia . W pierwszym przykładzie uwaga koncentruje się na dokonaniu wyboru (teraz bądź później). który opowiedział mi o wystawie w Birmingham. Cytat.. na które może paść odpo­ wiedź tak bądź nie. kiedy spotkał kogoś. Rozbudowane cytaty „W zeszłym tygodniu rozmawiałem z Tonym. na przykład „to mniej więcej słuszne" albo „nieźle". Dopasowywanie teraźniejszego doświadczenia Kiedy opisujesz doświadczenie danej osoby (zewnętrzne. że czegoś się nauczyłeś. Ten prosty zabieg może pomóc w nawiązaniu kontaktu. ma również olbrzymi wpływ ze względu na źródło.nie wiadomo. i nie kwestionujesz nawet prawdopodobieństwa. na przykład: „Czy wolałbyś teraz coś zmienić. za chwilę czy znacznie później"." Seria odniesień kontekstowych. by zmiana sama się pojawiła podczas naszej rozmowy?" albo „Twoja nieświadomość uczy się czegoś innego i nie wiem. że tak się nie stało. oprócz depersonalizacji wypowiedzi. kto powiedział. a nie na samym założeniu (zmiany). Pozwala ci zadecydować. którego nie można podważyć. widzialne) w sposób. Wiedzą o tym wszyscy profesjonalni . czy też pozwolić. tak zwany łańcuch. przeładowuje świadomy umysł i odcina nadawcę od jego wypowiedzi. słuchasz mnie i patrzysz na mnie". W drugim natomiast skupiasz się na tym. do czego lub kogo się ono odnosi. a nie odpowiadamy „tak" lub „nie". czy to. z którego pochodzi. i wyklucza prawdopodobieństwo autorytaryzmu. kiedy odkryjesz. czego się nauczyłeś. odkryjesz te­ raz.

mówcy i inne osoby zajmujące się zawodowo wywieraniem wpływu na innych.. na przykład „Krzesło może mieć uczucia" (mają je tylko ludzie i zwie­ rzęta). na przykład „Natrętne hałasy i myśli" (czego dotyczy określenie „natrętne"?). Nielogiczności wybiórcze Źle umotywowane. Interpunkcja (a) „Przeciągnięte" zdania: „Podaj mi/szklankę/chcę napełnić sokiem" (b) Pauzy: „A więc czujesz się. Składniowe Zdarzają się wtedy. jaka część zdania odnosi się do innej części tego zdania.. na przykład „Wynajmę miesz­ kanie" (wynajmę komuś czy wynajmę od kogoś?). „Bug") może pro­ wadzić do zamieszania i nieświadomie kierować uwagę na znaczenia spoza kontekstu. to może... Jeśli możesz to zmienić. które nie ma sensu. kiedy z kontekstu lingwistycznego nie można określić. Zasięg Z dwuznacznością tego typu mamy do czynienia.•1 144 Dzień 9.." . nielogiczne stwierdzenie. Dwuznaczności Fonetyczne Zestawianie homonimów (na przykład „Bóg".. gdy nie można określić funkcji (składniowej) danego wyrazu na podstawie kontekstu. już lepiej?" (c) Niedokończone zdania: „A więc jesteś. Łańcuchowe cytaty i anegdoty nasilają jeszcze ten efekt.

" Niektóre z powyższych wzorców językowych mówią same za siebie. Są też takie. zwłaszcza wtedy. Najpierw jednak musimy przypomnieć sobie kilka podstawowych zasad komunikowania się i dodać do nich parę praktycznych wskazówek. str. które wymagają dalszych wyjaśnień i przykładów. Kroki w górę ku ogólniejszym i bar­ dziej abstrakcyjnym pojęciom. Zdarza się też. co się dokoła dzieje.. mającego na celu nawiązanie kontaktu (zob. Z chwilą gdy rozmówca poczuje się bezpiecznie w kontakcie z tobą. które pomogą nam w zastosowaniu wzorców. Wszystko to. Dzień 5. Możesz na przykład stosować umiejętności dopasowania (zob. których się do tej pory nauczyłeś. Na przykład możesz wpleść do swojej wypowiedzi nieznośny w innych okolicznościach odgłos trzaśnięcia drzwiami: „Kiedy słyszysz . wywołują ten sam efekt podczas negocjacji (zob.) rzeczywistości drugiej osoby. Oznacza to rozumienie. W niektórych wypadkach same wzorce ułatwiają kontakt. czego do tej pory nauczyłe się o komunikacji.. gdy nawiązany jest z nią dobry kontakt..Warto niedokrelonego jezyka 145 Wykorzystanie Stosowanie dopiero co usłyszanych słów albo przywoływanie wy­ darzeń odbywających się w chwili komunikacji. Nie­ które z nich nie opierają się na zasadach poprawności gramatycznej. jak pamiętasz.. na przykład: „. „Artystycznie niejasne" wzorce językowe ułatwiają zgodę drugiej osoby. Wykorzystuj wszystko.). będzie skłonny poddawać się twojemu prowadzeniu.i hałas przejeżdżających nieopodal samochodów. że do nawiązania kontaktu będziesz musiał zastosować wszystkie sposoby i techniki. Spotkałeś się już z zagad­ nieniem odzwierciedlenia doświadczenia. ma tutaj zastosowanie. Kontakt i wykorzystanie Wzorce językowe Miltona sprawdzają się przy wprowadzaniu danej osoby w trans lub stan świadomości wewnętrznej. lecz to zazwyczaj pozostaje niezauważone w mowie codziennej i nie wpływa ujemnie na efekty komunikacji. szanowanie i odzwierciedlenie. Poniżej omawiamy niektóre wzorce oraz opisujemy ich praktyczne zastosowanie. Proces wymaga więc twojego dopasowania do rzeczywistości drugiej osoby. 128). Dzień 4.

że ten stan sprzyja uwrażliwieniu na pewne formy komunikacji. co się aktualnie wokół ciebie dzieje. Stąd też założenie. trzaskanie drzwiami i hałas przejeżdżających nieopodal samochodów. może w ten sposób zostać natychmiast zaakceptowane. Jeszcze przed jego przyjściem możemy dojść do porozumienia w tej sprawie". Hipnoza wymaga głębszego transu. kiedy usłyszą: „Sie­ dzisz wygodnie? Dawno. twój umysł swobodnie błądzi i kiedy pomyślisz. których by się nie osiągnęło. Do tego samego celu możesz wykorzystać wypowiadane przez two­ jego rozmówcę słowa na temat rzeczywistości. tak więc na co dzień można spotkać się z wieloma przykładami zastosowań języka Miltona niekoniecznie kojarzonymi z transem. Odwołując się do nieświadomości... „świadomy" język." Podobnie dorośli reagują na anegdoty. prowadzących do uogólnień i niedookreśloności. Każdy z nas doświadcza codziennie lekkiego transu.. „Dobrze." To pomaga wywołać bądź pogłębić trans. Przekonasz się. które nie wytrzymałoby próby ana­ lizy logicznej. założenia i niejasny język.. ponieważ robisz użytek ze wszystkiego. dawno temu. kiedy oddaje się fantazjowaniu... ale wykorzystuje naturalny sposób działania mózgu.stan. Ponieważ zdanie formułowane językiem Miltona omija szczegóły świadomy umysł musi polegać na zmagazynowanych w nieświadomości zasobach. W niektórych wypadkach można dotrzeć do doświadczeń zmagazy­ nowanych w pamięci i skojarzonych z nimi wiadomości." Natomiast podczas spotkania w interesach: „To chyba wraca Jan (gdy słyszysz podjeżdżający samo­ chód albo otwierające się drzwi). Wspominaliśmy już. stosując precyzyjny. w którym zachowania osoby warun­ kowane są w większym stopniu przez jej nieświadomość. Jak wiemy. cytaty. język ten „przeskakuje" racjonalne obiekcje i przeszkody w komunikacji. zastanawiasz się. W poszukiwaniu znaczenia nieświa- .146 Dzień 9. aby miało ono sens. metafory. Dlatego w niektórych sytuacjach można doprowadzić do takich rezultatów. Technikę tę nazywamy wyko­ rzystaniem. Zastosowane powyżej wzorce językowe wywołują stan świadomości wewnętrznej bądź trans . Omawiane wzorce pozwalają na ominięcie świadomości i bezpośrednie dotarcie do „wewnątrz". na przykład. Dzieci bardzo szybko wprowadzają się w stan podobny do transu. o krokach w górę podczas negocjacji. język można opisać za pomocą kontinuum. W tym wypadku również odpowiedź czy rezultat komunikacji mają pierwszeństwo nad zastosowanym językiem czy środkami.

więc pewnie nie zwraca uwagi na zdrowie" oraz „Musi być mądry. oznacza coś innego. co jest równoważne z czymś innym. Przyczyna i skutek oraz złożona równoważność Niekiedy oba wzorce nakładają się na siebie. Od tej sprawności językowej może zależeć ich sukces komunikacyjny: ich przesłanie wędruje wprost do nieświadomego umysłu i oddziałuje na zachowanie bez konieczności pokonywania bariery świadomości. Zauważ. Pamiętaj. Równoważność złożona natomiast zachodzi równolegle.Wartość niedookreślonego języka 147 domość „skanuje" pamięć i dociera do możliwości niedostępnych na poziomie świadomym. skoro ma piątki" mówią o czymś. Przyczyna i skutek wykazują jednak zależność czasową: skutek następuje w jakiś czas po przyczynie. Wkrótce codziennie zaczniesz zauważać obecność wzorców języko­ wych Miltona. "Pali. że większość procesów myślowych zachodzi w nieświadomości. Politycy. jeśli służy ona osiągnięciu konkretnych celów komunikacyjnych. Równoważnością w postaci owych artystycznie niejasnych wzorców językowych można się posługiwać. „On mnie zmusza do picia" oraz „Poezja mnie inspiruje" mówią o przyczynie i skutku. że tylko w ten sposób możliwe jest znalezienie nowych. Język jest stymulatorem drzemiących w nas zasobów umysłowych. A powoduje B. Na przykład stwierdzenia: „Ona mnie rozśmiesza". nadzwyczaj twórczych sposobów rozwiązania specyficznych problemów. Tymczasem „Przyszła późno. że „być" albo „jest" zakłada całkowitą tożsamość. Na przykład wiele firm reklamowych często stosuje takie narzędzia językowe w swoich hasłach. kaznodzieje i charyzma­ tyczni mówcy najczęściej korzystają ze swoich odmian hipnotyzującego bądź „artystycznie niejasnego" języka. . Stosowanie wzorców Poniżej omówiliśmy niektóre z najpowszechniejszych wzorców języ­ kowych. więc musi być niezorganizowana". a także podaliśmy przykłady ich zastosowań w praktyce. choć może nie jest ich intencją wprowadzenie swojej widowni w trans. a B jest wynikiem A. Zdarza się.

zapalając tym samym światełko alarmowe i nie dopuszczając do przekonania i umotywowania słuchającego. co robię". W celu wzmocnienia taktyki warto połączyć wyrażaną i zakładaną ogólność. Z tych samych powodów. żaden. czy zdanie jest prawdziwe czy nie. na przykład: „Ty z a w s z e tak mówisz" albo „N i g d y nie doceniasz tego. nigdy. Jednak zdanie „Zrealizowanie budżetu zawsze oznacza awans" może budzić logiczne zastrzeżenia. Niekiedy jednak kwantyfikator ogólny zakłada ogólność nawet wtedy. Nie pozostawiają one miejsca na żadne wyjątki. Na przykład „Nastolat­ ki są leniwe" zakłada. żeby wytrzymało próbę logicznej analizy. Ponieważ wzorzec ten zazwyczaj zawiera któreś z wy­ mienionych słów uogólniających.148 Dzień 9. że wszystkie nastolatki takie „są". mówiąc: „Zrealizowanie budżetu oznacza awans" (Zauważyłeś złożoną równoważność? Jedno zdanie może zawierać kilka wzorców Miltona). Kwantyfikatory ogólne Na użycie tego wzorca wskazują „uogólniające" słowa: wszyscy. W ten sposób można bez zastrzeżeń dojść do zamierzonych rezultatów komunikacji. Aby osiągnąć swój cel. to im bardziej umiesz je ukryć. Kolejnym przykładem może być zdanie „Szybka jazda jest przyczyną śmierci". przez co będziesz musiał nauczyć się je rozpoznawać. Ogólne kwantyfikatory przybierają rozmaitą postać i wielkość. bez względu na to. łatwo będzie ci go zauważyć. Stąd rozmyślnie stosowany niejasny język może doprowadzić do pożądanych efektów (w powyższym wypadku do wolniejszego prowadzenia). Mogą nie zawierać słów uogólniających. Zakłada ono uniwersalną prawdę. tym lepiej. na przykład: „Wszyscy wygrywamy" „Nikt nie traci" „To zawsze się sprawdza" „To się zdarza za każdym razem" „Nie może ci się nie udać" (z założeniem nigdy) „Każdy może tego dokonać" „Japońskie samochody są niezawodne" (z założeniem wszystkie) . zawsze. nic. Z reguły dzięki zdaniom zawierającym założenia czy implikacje unika się odpowiedzi negatywnych czy ryzyka utraty kontaktu. Na przykład można dobrze umotywować młodego sprzedawcę. nikt. kiedy stosujesz je z preme­ dytacją. a przynajmniej sugeruje. gdy nie występują w nim takie słowa. każdy. musisz tak zbudować zdanie.

) „Przynajmniej postarał się na miarę swoich możliwości". Albo. jak skutecznym narzędziem językowym są.) „Jesteś tak samo uparta jak Ilona". Im więcej założeń uda ci się wtrącić do rozmowy. należy do rodzaju męskiego i tak dalej. mogą doprowadzić do spodziewanego rezultatu komunikacji. określa efektywność. (Założenie. że pojedyncze zdanie może zawierać kilka założeń. że nie dość dobrze. ma ich dwa lub więcej. (Założenie. jaką ona wywołuje". (Założenie. (Założenie. posługujemy się językiem powierzchownym. które już znasz: „Znaczenie komunikacji polega na reakcji.) „Edek opuścił skrzydła". a nie zastosowany język czy proces. Założenia .) Zauważ.z równie „ekonomicznych" powodów . tym większe prawdopodobieństwo. Na razie poszukaj założeń w jakiejś gazecie albo czasopiśmie. czy jest to stała czynność? Na ziemi czy na niebie? Zagadnieniu temu poświęcimy więcej uwagi podczas Dnia 10. biorąc pod uwagę założenie komunikacyjne. Na przykład: czy zdanie to odnosi się do jakiegoś skonstruowanego przez człowieka urządzenia. Kiedy zro­ zumiesz. że z pomocą artystycznej niejasności osiągniesz swój cel. że Edek jest ptakiem albo inną skrzydlatą istotą bądź przedmiotem. możesz zacząć je . często rodem z Miltona. zgodzisz się ze mną". Najpierw trzeba je zauważyć i zrozumieć.Wartość niedookreślonego języka 149 Celowe uogólnienia czy niejasności. Na przykład: „Kiedy pomyślisz nad tym jeszcze trochę. Stosowane pozytywnie mogą pomóc w efektywnej komunikacji. Weźmy pod uwagę ostatni przykład: Edek musi mieć skrzydła. owada czy anioła? Czy opuścił skrzydła raz. Rezultat bo­ wiem. Zazwyczaj aby jak najszybciej uporać się ze wszystkimi sprawami. Założenia Język obfituje w założenia i praktycznie trudno cokolwiek prze­ prowadzić bez ich dokonywania. że ty nie dzwonisz wystarczająco często.pomagają osiągnąć cele.) „Jan dzwoni do mnie co tydzień". że już trochę nad tym myślałeś. (Założenie. W zdaniu możesz zastosować również jeszcze jakieś inne wzorce Miltona. że Ilona jest uparta.

jeśli tego nie chce. że kierownik stosował podczas niego „czysto miltonowski język". masz szansę przeskoczyć kilka etapów w osiąganiu celu komu­ nikacji. kiedy sam jesteś odbiorcą informacji. Kiedy poznał model Miltona. wówczas rozpoznawanie założeń pomaga ci szukać dodatkowych informacji. czy cel jest ekologiczny. . uważają. Omijając w ten sposób opór. obejmujący wymienione wzorce. stosować celowo jako część swej strategii komunikacyjnej. twoi słuchacze lub czytelnicy przyjmują je. Pewien kierownik sprzedaży podczas treningu praktyka NLP przyznał. to jej decyzja czy postępowanie będą zawsze spójne z jej wartościami i pragnieniami. zwłaszcza jeśli pożądany rezultat polega na zmianie nastawienia czy określonego zachowania. aby nadać zdaniu sens. po którym otrzymał doskonałe oceny od swego zespołu. Kiedy osiągasz cele za pomocą modelu Miltona. że mogą stracić kontrolę nad sobą albo że przejdzie ona w czyjeś ręce. Jeden z naszych kolegów wziął udział w tym spotkaniu i stwierdził. Często szczegóły czy głębsze znaczenie nie wnoszą nic do celu rozmowy. Ludzie zazwyczaj nieufnie podchodzą do transu. a co gorsza. Tak więc twój niejasny język jest jeszcze skuteczniejszy. Język Miltona zwiększa tę skuteczność. wpływa na słu­ chacza relaksująco. zastanów się. I odwrotnie. jak je poprawić. Tymczasem słowo hipnoza tak naprawdę oznacza autohipnozę. mogą go jedynie zaciemnić. I chociaż na daną osobę wywierany jest wpływ językowy. o czym opowiemy podczas Dnia 10. a on nie miał pomysłu na to. Kiedy wprawnie posługujesz się założeniami. gdyż zwraca się bezpośrednio do nieświadomego umysłu. Ten rodzaj języka. zachęca go do myślenia kreatywnego i oddziałuje na niego na znacznie głębszym poziomie niż język racjonalny i szcze­ gółowy. po­ nieważ nikt nie wejdzie w trans. poprowadził najlepsze w życiu spotkanie. Pracujący w jego dziale sprzedawcy nie lubili tych spotkań.150 Dzień 9. Rozmowy „wszystko albo nic" podczas negocjacji bądź sprzedaży w najlepszym wypadku doprowadzą do krótkofalowych korzyści i mogą się zakończyć fiaskiem. że ma kłopoty podczas spotkań podsumowujących sprzedaże miesięczne.

Możesz też nastawić się na przyczynę i skutek lub złożoną równoważność. "każdy". które ci odpowiadają albo które. twoi . Nawet jeśli jestes'my świadkami czyjegoś niewłaściwego pod względem społecznym czy moralnym zachowania. Układ neurofizjologiczny człowieka pełni funkcję prawdziwie zadzi­ wiającego zasobu. zazwyczaj umiemy w nim znaleźć jakieś pozytywne intencje (lub zna­ czenie) tej osoby. Funkcjonuje tak samo doskonale jak podczas zawiadywania podstawowymi funkcjami organizmu: kontrolą temperatury ciała i oddychaniem. nadbudowując na istniejących już umiejętnościach i wiedzy. które podaliśmy wcześniej.Wartość niedookreślonego języka 151 Założenie na dziś Wszyscy działamy doskonale. skutecznie przez nią realizowane. Działa doskonale. bez względu na to. Na początku nie musisz ich przyporządko­ wywać odpowiedniej kategorii ani pamiętać ich nazw. nastawionym na realizację celu systemie jakiekolwiek zamierzenie. co do niego dociera. czyli sytuacje. zwracając uwagę na wyrazy uogólniające. „zawsze". że mapa ta obejmuje jej percepcję. według ciebie. Staraj się raczej dostrzegać przykłady podobne do tych. Wszyscy działamy doskonale. a nie zmuszając się do zbyt szybkich i gwałtownych zmian. w których pytasz „Czy tu naprawdę o to chodzi?" albo „Czy to wynika z tamtego?" Wybierz inne wzorce. Zadanie na dziś Zwracaj dzisiaj szczególną uwagę na przykłady zastosowań wzorców językowych Miltona. Choć ty i ja nie znamy mapy rzeczywistości drugiej osoby. to jednak możemy być pewni. Działa on na jednym poziomie. takie jak „nigdy". dzięki temu możemy programować w owym cybernetycznym. Omawiany układ nie przeprowadza podziału na intencje świa­ dome bądź nie . „wszyscy". Zacznij od najłatwiejszych. odzwierciedla jej stan wiedzy i doświadczenia. Na przykład wyłapuj kwantyfikatory ogólne. Jak najlepiej spełni swe zadanie .biorąc pod uwagę realizację jej celów.po prostu koncentruje się na celu.

). wrodzonych talentów. wartości i ukrytych oraz ujawnionych zdolności. jeśli musisz. koledzy z pracy nieświadomie przyswoją. Ponieważ za pierwszym razem możesz przeoczyć jakieś wzorce. Następnie zastanów się. . Najpierw naucz się je dobrze rozpoznawać. przejrzyj fragment dokładnie jeszcze raz. przeczytaj więc artykuł jeszcze raz. jakie zmiany w swoim życiu chciałbyś wprowadzić i jak możesz w tym celu wykorzystać swoje osobiste zasoby. że jedno zdanie może zawierać kilka założeń. • • • • . Prawdopodobnie nie zauważysz wszystkich od razu. Zwracaj uwagę na wszystkie rodzaje materiałów. Myśl o dzisiejszym założeniu i zrób listę wszystkich swoich zaso­ bów. Pamiętaj. Koncentruj się na kilku akapitach artykułu albo kawałku prozy. Wróć do dopasowania i prowa­ dzenia (Dzień 5. poszukaj jak najwięcej założeń w ja­ kimś artykule prasowym. Nie posługuj się jeszcze nimi. w których stosuje się szczególnie dużo lub szczególnie mało założeń. Jeśli nie zrobiłeś tego wcześniej.152 Dzień 9. Szukaj przykładów zastosowań języka Miltona w czasopismach. Ćwicz prowadzenie w kontakcie.

jak i myślenia.W • • • • tym rozdziale: Metamodel . Bada on głęboką strukturę języka za pomocą serii pytań dotyczących struktury powierzchniowej (języka. Jeśli posłużyć się określeniami z Dnia 9. Metamodel może być stosowany w celu lepszego rozumienia map innych osób. metamodel umożliwia wyjaśnianie zarówno języka. aby połączyć słowa wypowiadane przez określone osoby z ich doświadczeniem. Jako istotny element NLP. . polegającą na stosowaniu języka dla wyjaśniania języka. metamodel odzyskuje znaczenia utracone wskutek stosowania języka Miltona. Wykorzystywała ona szczegól­ ną metodę zbierania informacji.struktura głęboka i powierzchniowa Pytania metamodelu Zadawanie pytań Zastosowania Metamodel obejmuje wzorce językowe określone przez współ­ twórców NLP Bandlera i Grindera na podstawie modelowania Virginii Satir. Pokazuje on drugą stronę językowego medalu albo drugi koniec kontinuum językowej ogólności. doskonałej terapeutki rodzinnej. którym posługujemy się na co dzień)..

154 Dzień 10. Wszystkie dodatkowe informacje na temat Liii i jej inteligencji (w jaki sposób. zniekształceń i uogólnień językowych.do skutecznego porozumiewania się wystarcza „struktura powierzchnio­ wa". za pomocą których można dotrzeć do głębokiego znaczenia użytych słów. Jej przykładem jest zdanie „Lila jest bardzo inteligentnym dziec­ kiem". które dzisiaj poznasz. które kryją się za tym. o których czytałeś podczas Dnia 9. Nasze myśli obejmują nieskoń­ czenie więcej znaczeń. tak też tworzymy ze struktury głębokiej strukturę powierzchniową. można za jego pomocą wyrazić drobne szczegóły. Podaje też podstawowe pytania. musimy się najpierw przyjrzeć. w porównaniu z kim. uogólnienia i zniekształcenia. niż język może przekazać. zniekształceń i uogólnień. Pomimo nawet tego ograniczenia język ma dostęp do głębokich poziomów naszego ukła­ du nerwowego i jeśli zachodzi taka potrzeba. Metamodel dzieli wzorce językowe na trzy główne rodzaje: usunięcia. jeszcze przed dokonaniem wszelkich usunięć. Tak jak filtrujemy informacje bombardujące nasze zmysły. We wszystkich naszych reprezentacjach sensorycznych (nie tylko w języku) istnieją pewne skróty. Na co dzień jednak posługujemy się językiem nie sięgającym aż tak głęboko . dokonując bezustannych usunięć. „Odpowiedzi" metamodelu.struktura głęboka i powierzchniowa Aby zrozumieć metamodel. Metamodel . odno­ szą się do większości wzorców językowych Miltona. według kogo i tak dalej) formują już strukturę głęboką powierzchniowego stwierdzenia. zniekształcenia i usunięcia albo opuszczenia). Język owego głębokiego poziomu nazywamy „strukturą głęboką". Pytania metamodelu: • • • • • • • • Pokazują uogólnienia Odsłaniają niejasności Odzyskują usunięcia Poprawiają zniekształcenia Wyjaśniają ogólniki Wydobywają konkretne znaczenia Wywołują stan świadomości zewnętrznej Odsłaniają strukturę głęboką języka . w jaki sposób myśli tłumaczą się na słowa. co mówimy. przybliżenia i „sensoryczne zgady­ wanki" (mówiąc inaczej: uogólnienia.

oba użyteczne i potrzebne. Mamy skłonność do intuicyjnego używania języka. ułatwiają nam uporanie się z olbrzymią liczbą informacji. Najczęściej . aby wydobyć na powierzchnię różne poziomy znaczenia. W istocie procesy te. W trakcie każdej konwersacji dokonujemy uogólnień. zniekształceń i usunięć.Przejdźmy do szczegółów 155 Rysunek 10. w każdym momencie czyhających na nasz mózg. naturalnie „uwal­ niając" tylko to. co pasuje do kontekstu i służy komunikacji.1 przedstawia w uproszczeniu ten podział językowy. Zniekształcanie i usuwanie nie oznacza nic złego.

Są jednak sytuacje. posługujący się monosylabami. dwudziestosiedmioletnia żona i matka dwójki dzieci noszących imiona. Typowej. jeśli nie znudzenie czy iry­ tację (na przykład: „Marysia.. czego się spodziewasz po konwersacji. Stąd też omijamy je albo usiłujemy wypowiedzieć w postaci kilku ogólników." i tak dalej). kiedy potrzebujesz znacznie więcej informacji. Niemniej jednak zdarza się nam stosować skróty do struktury po­ wierzchniowej bez względu na potrzeby zaangażowanych stron. Na przykład rozmowna i komunikatywna osoba ma skłonność do częstszego ujawniania struk­ tury głębokiej niż ktoś małomówny. Zależy to od celu twojej konwersacji. Tak więc każdy uogólnia. Owe skróty przybierają formę uogólnień. Skróty językowe W większości sytuacji zdanie w rodzaju „Marysia miała wypadek i będzie na zwolnieniu przez dwa tygodnie" jest elementem komunikacji powierzchniowej. prawdopodobnie szybko zacząłby odczuwać przeładowanie... Przez trzy tygodnie i jeden dzień duży palec u nogi miała w gipsie. która jest całkiem do przyjęcia. Lecz nawet gaduła podczas każdej konwersacji wykorzystuje zaledwie ułamek teoretycznie dostępnej informacji. Gdyby odbiorca informacji miał wysłuchać wszystkiego. a metamodel pomaga odzyskać utracone znaczenie w tym uniwersalnym procesie filtrowania. i osiągnąć to. w kontekście zasił­ ków zdrowotnych albo konieczności znalezienia zastępstwa na czas jej nieobecności w pracy.. jednak komunikacja i większość innych działań dokonywana jest przez nas „bez myślenia". co nadawca ma do powiedzenia na temat Marysi. Zakładamy jednak (choć nie zawsze świadomie). Wracając do Marysi. od tego. Istnieją oczywiście różnice indywidualne. usunięć i zniekształceń. co chcesz. która wychowała się.. codziennej komunikacji na poziomie powierzchniowym służą megabajty informacji w postaci struktury głębokiej.). informację o niej możesz przekazać z medycznego punktu widzenia. ile zrozumiałej treści chcesz przekazać rozmówcy. W takich okolicznościach łatwo o błędne . aby powiedzieć dokładnie to. opisanych modelem Miltona (Dzień 9. że nie potrzebujemy ich wszystkich w celu porozumiewania się. zniekształca i usuwa. W każdym wypadku będziesz sięgał do szcze­ gółów struktury głębokiej..156 Dzień 10. zwłaszcza w środo­ wisku pracy.

Zakładamy. czy w firmie. że jej mapa rzeczywistości pokrywa się z naszą. że język metamodelu związany jest z „zewnętrznym" końcem spektrum myślowego. Podobnie to. zniekształcenia i usunięcia stosowane przez daną osobę. od struktury głębokiej do powierzchniowej. otwiera kolejne pole możliwości odzwierciedlenia osobowości i łącze­ nia m a p umysłu. Staraj się dopasować do potrzeby każde narzędzie językowe. gdzie tłumaczą strukturę głęboką na świadome znaczenie oraz celowe. w przekona­ niu że druga osoba „powinna była wiedzieć". i nie widzimy potrzeby wyjaśniania niektórych spraw. Dzieje się tak często . W rezultacie często nadużywamy skrótów. „nie słuchała". Podczas D n i 6. Duża część znaczenia umyka gdzieś na drodze od myśli do ję­ zyka. Skanują nieświadomość w poszukiwaniu szczegółów odpowiadających temu.). Zaczną wtedy działać artystycznie niejasne wzorce Miltona (opisane podczas Dnia 9. Kiedy zaczniesz rozumieć językowe uogólnienia. na gruncie zawodowym. Ten proces może się .Przejdźmy do szczegółów 157 zrozumienie pozornie prostych przekazów. Powstały w ten sposób język znacznie lepiej odda to. Po pewnym czasie okazuje się jednak.czy to w sytuacjach rodzinnych i towarzyskich. Pytania metamodelu odkrywają i wyjaśniają owe brakujące i podejrzane informacje. przekonaliśmy się. Niemniej można również stosować me­ tamodel do penetracji zasobów nieświadomych. które stymulowane jest wzorcami metamodelu. Metamodel to seria pytań. i umożliwi lepszą komunikację i obustronne zrozumienie. że sposób wewnętrznego reprezentowania rzeczywistości w kategoriach modalności i submodalności odzwierciedla całą tożsamość i osobowość człowieka. Pytania metamodelu docierają do po­ ziomu nieświadomości. Innym znowu razem stwierdzisz potrzebę logicznego i uważ­ nego działania. i 7. Tak więc metamodel pomoże wszędzie tam. co ma na myśli dana osoba.jej rzeczywistość. W takim wypadku musisz o m i n ą ć świadomość. że nie czytamy nawzajem w swoich myślach i że nasze mapy są w rzeczywistości odmienne. zniekształcenia i uogólnienia typowe dla normalnego języka. „musiała sobie zdawać sprawę" i tak dalej. Nie­ kiedy trzeba będzie pozwolić nieświadomości popracować trochę nad sytuacją. poznasz jej niepowtarzalną mapę świata . racjonalne zachowanie. co chcesz zro­ zumieć. w jaki sposób każdy z nas posługuje się językiem i na niego reaguje. w inny jednak sposób niż w wypadku języka Miltona. gdzie charakter rozmowy wymaga więcej zewnętrznej koncentracji i uwagi. za pomocą których można znaleźć i od­ wrócić usunięcia. Wydaje się.

Im bardziej będą szczegółowe. abyś mógł w przyszłości stosować je nieświadomie. Skąd wiesz. do których dążysz. który zasadza się na „zbieżności umysłów". a co za tym idzie . musisz zaznajomić się z wzor­ cami językowymi metamodelu. czego pragniesz. Być może w miarę poznawania procesu zaczniesz sam wymyślać rozmaite pytania. Po prostu im bardziej rozumiesz mapę drugiej osoby. który odsłoni „głębokie" znaczenie. Skąd wiesz. a więc mieć takie życie. Jeśli rezultaty komunikacji są częścią twojej hierarchii celów.158 Dzień 10.dłu­ gofalowego związku. Jeśli jednak cele. Pytania metamodelu Do każdego wzorca językowego modelu Miltona proponujemy py­ tanie bądź komentarz. Tak jak to było z modelem Miltona. jakiego pragniesz. Zniekształcenia Czytanie w myślach „Nie lubisz mnie". że cię nie lubię? Brak wykonawcy „Nie powinno się krytykować". stać podwaliną kontaktu w każdej konwersacji. za­ czniesz otrzymywać to. że nie powinno się tego robić? Kto tak twierdzi? Przyczyna i skutek „Złościsz mnie". Co w moim postępowaniu wywołuje u ciebie złość? . tym głębsze znaczenie odsłonisz. nie obejmują rezultatów komunikacji. aby zrealizować swoje zamierzenia p o p r z e z ludzi. tym lepsze jest wasze porozumienie. to i tak potrzebujesz umiejętności komunikacyjnych (na przykład metamodelu).

Skąd wiesz. „Muszę to dzisiaj skończyć".w ogóle ci na mnie nie zależy!" Dlaczego to. Z jakiego powodu miałbyś go nie zdać? Co by się stało. nie powinien. „Nie zdam tego egzaminu". Kto z kim nie może się porozumieć? O czym chciałbyś powiedzieć? . że nie zależy mi na tobie? Czy krzyczałeś kiedyś na kogoś. że jesteś przepracowany? Uogólnienia Ogólne kwantyfikatory „Ona nigdy mnie nie słucha". musi. ko­ niecznie. gdybyś nie skończył? Modalne operatory możliwości Uważaj na słowa: mogę. niemożliwe. że on nie wie? Skąd wiesz. gdybyś zdał? Nominalizacje „Nie ma tutaj żadnego porozumienia". Nigdy? Co by się stało. niezbędnie. jak bardzo jestem przepracowany.Przejdźmy do szczegółów 159 Złożona równoważność „Zawsze na mnie krzyczysz . na kim ci zależało? Założenia „Gdyby mój szef wiedział. ma oznaczać. moż­ liwe. nie mogę. nie będę. gdyby słuchała? Modalne operatory konieczności Uważaj na słowa: powinien. Co by się stało. być może. nie prosiłby mnie o to". że na ciebie krzyczę. będę. nie wolno.

W jaki sposób? Proste usunięcia „Mam dosyć". Tajemnica tkwi w tym. że w wielu wypadkach można zastosować więcej niż jedno. gorszy. mniej. Najistotniejsze jest. aby zadawać odpowiednie pytania w celu dokład­ nego zrozumienia znaczenia. W miarę nabywania umiejętności możesz zadawać sobie więcej pytań. „To jest jej najgorszy chłopak". mniejszość. w jakim kontekście należy stosować dany wzór. W porównaniu z kim? Zadawanie pytań Nie każdy podczas uczenia się metamodelu łatwo zapamiętuje roz­ maite nazwy. stwierdzisz. Tak naprawdę w wypadku modelu Miltona nie trzeba ich wcale pamiętać. najgorszy. by wiedzieć. większość. co mówi druga osoba • Powtarzanie sobie tego w duchu • Zastanowienie się: „Czego ona nie powiedziała?" Kiedy poznasz już wszystkie możliwe rodzaje pytań.160 Dzień 10 Czasowniki nieokreślone „Zranił mnie". Kogo? Czego? Brak odwołań „Nie zależy im". lepszy. Komu dokładnie? Usunięcia porównawcze Uważaj na słowa: dobry. na przykład: . pod warunkiem że rozpoznaje się same wzory. więcej. Podczas nauki modelu Miltona pomocne może się okazać: • Słuchanie tego.

słuchający musi brać pod uwagę. Aby zrozumieć sens zdania. może pozytywnie oddziaływać na efektywność co­ dziennego języka. Staniesz się n i e ś w i a d o m i e k o m p e t e n t n y . Tak jak w wypadku każdej techniki NLP. to jaki osiągnę rezultat? Czy znajdę jeszcze jakieś inne przydatne pytania? a ć ? . Częste korzystanie z założeń. Dzień L). . Język. zauważyliśmy. z początku będziesz skłonny do jej stosowania w ściśle określony sposób. Wszystkie te komentarze ułatwiają też zrozumienie odwrotnej roli. kiedy nabierzesz praktyki. aby osiągnąć cel. Zakładana rzecz staje się umysłowo praw­ dziwa. którym zaczynasz zawierzać. W każdym momencie będziesz więc miał możliwość świadomego zauważania wzorów językowych i interwe­ niowania. możesz określać i odsłaniać znaczenie ominięte przez założenie oraz wpływać na zachowanie. Każda inter­ wencja świadomości potencjalnie poprawia umiejętności nieświadome. Podczas Dnia 9. Wybory dokonywane na tym poziomie są szczególnie wartościowe. pozbawione zniekształceń znaczenia. co jest jednym z warunków doskonałości (zob. Założenia Podczas Dnia 9. choć stanowią one część zniekształceń lingwistycznych. często prowadzi do zakładanych zachowań czy wydarzeń. W rezultacie założenie to „tworzy" w nim sieć neurologiczną. Później. ponieważ dzięki nim można wpływać od podstaw na komunikację i jej efekty. że zawarte są w nim jakieś założenia. Dzisiaj dodamy jeszcze kilka uwag na temat założeń i pomożemy w rozwinięciu umie­ jętności ich zauważania. Stosując metamodel. Stosując odwrotnie działający metamodel. omówiliśmy szerzej niektóre spośród wzorców językowych modelu Miltona. jaką pełni metamodel.Przejdźmy do szczegółów 161 • • • • • Czym są spowodowane te ograniczenia? W jakim kierunku trzeba z m i e r z Na co powinienem nakierować swoje pytania? Jeśli ich użyję. uczysz się rozpoznawać owe założenia i znajdować prawdziwe. że c e l o w e ich użycie pomaga ominąć opór i szybko dojść do zakładanego rezultatu. będziesz postępował coraz bardziej instynktownie i kreatywnie. za pomocą którego dokonuje się założeń.

). Liczebniki porządkowe „Na trzecie danie podano wieprzowinę". To zdanie zakłada. Możliwość „Zastanawiam się. z których siedem poda­ jemy poniżej. że istnieje „ja" i „to". Zdanie to zakłada. To założenie. 3.poszerzaj swoje horyzonty". w nadziei że sprowokują cię do zastanowienia. szybko opanujesz t umiejętność". Zauważysz na pewno kilka znanych ci już kategorii. jak szybko nauczysz się grać w szachy". Umysł przeskakuje więc do „łatwiejsze". To zdanie zakłada. Czas „Następnym razem będzie to łatwiejsze". Założenia można podzielić na kilka kategorii. Założenie może obejmować kilka wzorców językowych naraz. ile to ma lat?" Aby zaakceptować to zdanie. że posiadasz umiejętności potrzebne do nauczeni się gry w szachy. 6. 1. że w niektórych wypadkach czasownik „być" pozwala na ominięcie szczegółów (jak mówiliśmy podczas Dnia 9. Istnienie „Ciekaw jestem. 4. Umysł więc pracuje nad tym. na przykład „przyczyna i sku­ tek".162 Dzień 10. . Złożona równoważność „Podróżuj . że jedna rzecz oznacza bądź jest równoważna z inn 5. Większość zdań zawiera założenia na temat istnienia. „jak szybko". Być może zorientujesz się też. że czas ma na coś wpływ oraz że będzie jakiś „następny raz". Przyczyna — skutek (założenie sekwencyjne) „Jeśli będziesz wprawiać się w gotowaniu. 2. musisz założyć. omijając kwestię możliwości. że jakieś wydarzenie wynika z innego albo jes przyczyną innego.

oraz..po­ siada talent do zadawania najtrudniejszych pytań. że pytania metamodelu są bardzo wymagające i mogą kogoś obrazić. Oto przykłady zdań łagodnego frontu: „Naprawdę bardzo chciałbym to zrozumieć. gdyby. żeby to zapakować. zwłaszcza w sytuacji nieterapeutycznej? Tajemnica polega na stosowaniu podejścia.?" „Zastanawiam się. Jeśli chcesz skorzystać z tej techniki. aby dojść do potrzebnych ci informacji. że najpierw postanowiłeś coś kupić. Jak można utrzymać kontakt. że pytania zadaje się tak. mówiąc. które nazywamy „łagod­ nym frontem". Łagodny front Często spotykamy się z uwagami. co by się wydarzyło. aby ukryć jego głębię i odniesienia oraz podtrzymać kontakt. które wywołujesz. aby nie obrazić nikogo ani nie doprowadzić do kłótni. godna zaufania czy nawet naiwna. . Amerykański detektyw telewi­ zyjny.. porządek oraz pierwsze i drugie danie... czy zostawić to bez opakowama? Tutaj mamy do czynienia z założeniem. zadając takie pytania.Przejdźmy do szczegółów 163 Zdanie to zakłada sekwencję. w jaki sposób x oznacza y?" „Nie słyszałem jeszcze o tym. porucznik Columbo. Oznacza to. co najważniejsze. podczas gdy sam jest szczery i daleki od zamiaru obrażenia kogoś. Musisz być postrzegany jako osoba o przejrzystych zamiarach. 7.?" Ćwicz pytania metamodelu z zastosowaniem łagodnego frontu i bez oraz zauważ różnicę w reakcjach. wzmocnić kontakt.„Lub" „Czy chce pan. Czy tak jest zawsze?" „Czy przez chwilkę możesz sobie wyobrazić. opanował tę technikę do doskonałości . nie zagrażająca. po prostu tak zaaranżuj pytanie („obramuj" je). co masz więc dokładnie namyśli.

Możesz je wypróbować i sprawdzać. Z odrobiną praktyki możesz je stosować w każdych niemal okolicznościach. że z punktu widze­ nia osoby zainteresowanej problem rozwiązuje się samoistnie. Tak naprawdę tworzy ona nową sieć neurologiczną. które ustaliłeś podczas Dnia 2. i 9.164 Dzień 10. metamodel odnawia związek języka z doświadcze­ niem. (jako kontynuację testu ich sformułowania). Jak widzieliśmy. Możesz więc zastosować metamodel w charakterze techniki służącej rozwiązywaniu problemów. Możesz na przykład zaobserwować. sugerują jeszcze inne możliwości zastosowań. która stymulowana two­ imi pytaniami dostarcza nowych znaczeń. Możesz go stosować. Używaj modelu sam bądź z innymi. Kiedy inni nie są świadomi zachodzącej zmiany czy twojej „interwencji". aby: • • • • • • • • • Zebrać informacje Uściślić znaczenia Określić ograniczenia Otworzyć możliwości wyboru Sformułować lepsze wyniki Zerwać albo nawiązać kontakt Stworzyć lepsze związki Rozwiązać problemy Uzyskać więcej możliwości wglądów Niektóre przykłady zastosowane przez nas podczas Dni 8. doświadczając zjawiska olśnienia. Albo że raczej rozwiązuje go sama osoba. nie napotkasz oporu z ich strony. Po prostu zadawaj pytania do „problemu" albo stosuj odpowiedzi do celów. Zastosowania Umiejętności językowe oferowane przez N L P są doskonałym narzędziem do wprowadzania zmian. widzi wszystko w innym świetle. Nabiera innej perspektywy. jakie wywołują rezultaty. że stosowanie pytań metamodelu w celu omawiania problemu danej osoby sprawia. .

w rezultacie czego osiągasz inny cel. 3. a w odpowiednim czasie okazuje się. To. stosuj więc powyższe założenie. to traktowanie „porażki" jako pożytecznej "informacji zwrotnej" może pomóc w osiągnięciu celu. Dzień 2. Dzisiejsze założenie potwierdza czteroetapowy model sukcesu (zob. czego chcesz. 2. Gdy masz wątpliwości. Jeśli zmieniasz swoje zachowanie. Jest to część niezwykle istotnego procesu dochodzenia do sukcesu. to przynajmniej uzyskasz pożyteczne informacje zwrotne. gdy zrealizujesz swój cel.): 1. Model zakłada. reprezentujące kolejną porażkę. że jest to cel. W rzeczywistości jednak „niewłaściwe zastosowanie" jest częścią procesu uczenia się (zwłaszcza w wypadku zaprzęgania nowo wyuczonych umiejętności do nieświa­ domych kompetencji). wówczas do głosu dochodzą złe wspomnienia. Zdecyduj. co wydawało się porażką. że choć za pierwszym podejściem nie uda ci się zre­ alizować swoich pragnień.Przejdźmy do szczegółów 165 Założenie na dziś Porażki się nie zdarzają. Zasada ta ma uniwersalne zastosowanie. Zrób coś. Jest tylko informacja zwrotna. Zazwyczaj zrozumienie modeli językowych i rozwinięcie umiejętno­ ści posługiwania się nimi zabiera wszystkim trochę czasu. Zmieniaj swoje postępowanie aż do chwili. . już nią nie jest. 4. to zmienia się cały kontekst sytuacji. którego pragniesz. Jeśli nie uda im się zastosować ich od razu właściwie. Obserwuj. co się dzieje. Jeśli twoje postępowanie nie przynosi upragnionego efektu. Zaletą metamodelu jest uzyskiwanie wielu informacji zwrotnych.

odniosłeś porażkę. jak mógłbyś na nie reagować. że odpowiadasz komuś. Tak jak w wypadku modelu Miltona. zastanów się. Przygotuj się na wglądy. Zauważ. kiedy to nie pracujesz świadomie nad zagadnieniem. Twoja pewność siebie wzrośnie sama. Zbyt wczesne i nadmiernie entuzjastyczne stosowanie pytań metamodelu może doprowadzić do zerwania związku! Najpierw popracuj nad swoją wiedzą z zakresu wzorców i wywoływanych przez nie reakcji. który według ciebie jest łatwy do zaobserwowania. jak zagadnienia stają się coraz bardziej szczegółowe. Zadanie na dziś • Zrób listę sytuacji. które nastąpią być może po jakimś czasie uśpienia. i zacznij go zauważać w ciągu dnia. Pomyśl. • Wybierz jakiś wzorzec metamodelu. nie staraj się początkowo zapamięty­ wać nazw. co czujesz teraz bądź w przeszłości. . Stosuj podane wcześniej przykłady. • Pomyśl. a pro­ blem — lepiej określony. kto przedstawił ci ten problem. Wyobraź sobie. • Kiedy zaczniesz zauważać wzorce. dokonując w miarę potrzeb ich modyfikacji bądź przechodząc do następnych. zgodnie z tym. czego się dzięki nim na­ uczyłeś i jak możesz dzięki nim osiągnąć swoje obecne cele. przeformułowując je odpowiednio do okoliczności. Zastosuj teraz pytania metamodelu. w których. Zapisz je w kilku prostych słowach.166 Dzień 10. jeśli jakieś nie ma odniesienia do sytuacji. Na tym etapie wykonuj jeszcze wszystko w myślach. jaki problem czy zagadnienie musisz rozwiązać.

Dzisiaj porozmawiamy o metaforach i ich ogromnej roli podczas komunikowania się. Metafory proste i złożone W NLP termin „metafora" określa porównania. żarty. Na przykład zdanie „Zosia to prawdziwy dy­ namit" mówi nam coś o Zosi. znajomym kontekście. przypowieści i opowiadania. ponieważ mamy pojęcie. przeno­ śnie. Pomaga zrozumieć coś nieznanego czy mniej znanego w innym. Nierzadko z uwagi na cel łączymy metafory z porównaniami. tak samo jak „Ten nauczyciel to marzenie" albo „Ten przedmiot to droga . zauważać możliwości i tym podobne. Każde z tych narzędzi możesz zastosować. rozwiązywać problemy. aby prowadzić lepszą konwersację. bez względu na poprawność gramatyczną („Dziecko jest piękne jak obrazek").W • • • • tym rozdziale: Metafory proste i złożone Metafora jako narzędzie komunikacji Metaforyczne pułapki Tworzenie metafor złożonych Metafora mówi o czymś innym albo reprezentuje jakieś inne zna­ czenia. co to jest dynamit i obrazek. Wiemy trochę więcej o Zosi i dziecku. Dzięki metaforze zyskujemy także inną perspektywę w spojrzeniu na sytuację czy zachowanie. „To dziecko jest śliczne jak z obrazka" z kolei mówi nam coś o dziecku. analogie. „Zosia to prawdziwy dynamit" jest przykładem metafory prostej.

Ściślej. z tym jednym zastrzeżeniem. metafora może pomóc w osiągnięciu lepszych rezultatów komunikacji. „aktywności" czy innych cech osobowości danej osoby. W przeciwieństwie do abstrakcyjnych wzor­ ców językowych i nominalizacji. nie obytych z takimi niuansami języka. Nie można jednak tak łatwo wyobrazić sobie „energii". przenośnie i opowiadania. dotknąć. ponieważ jest kojarzona z umysłowym obrazem. chociaż do przyjęcia przez osoby znające te określenia. Stymulują umysł. W codziennej komunikacji metafory (proste i złożone) umożliwiają przekazanie znaczeń bez ob rażania słuchacza czy też wywoływania z jego strony jakichś obiekcji W innych sytuacjach pozwalają osiągnąć niezwykły poziom kreatywności i rozwiązywać sytuacje pozornie bez wyjścia. usłyszeć (w szczególnych warunkach). opisywanych za pomocą podobnych . czyniąc język żywszym i barwniejszym. Bez względu na stosowane narzędzie koncentruj się na celu. Opowiadanie łatwo rozprasza świadomy umysł i budzi myśli świadomości wewnętrznej. a potem się z nią porozumiewać. Podobnie „nudny jak flaki z olejem" czy „znać się jak łyse konie". oddziałują na wyobraźnię i łatwo przekładają się na wizualne i inne sensoryczne obrazy. a komentarz nasz jest obrazowy i zapada w pamięć. stąd nie pełnią pomocniczej roli przy komunikowaniu się. lecz raczej odblokować niedostępne w innej sytuacji zasoby słuchacza. Niemniej jednak. odsłaniają problemy.168 Dzień 11. Metafory stymulują myślenie holistyczne. Wiele prostych metafor i porównań przekształciło się we frazesy. Porównanie „biały jak ściana" na przykład wywodzi się z czasów. NLP kładzie szczególny nacisk na metafory złożone . z których istnienia nie zda­ wał sobie sprawy nawet sam mówiący. Dobrze dobrana metafora może motywo­ wać bądź zniechęcać. na skutek docierania do nieświadomości. W sytuacji terapeutycznej metafora pomaga wprowadzić osób w trans. jaki wywołuje. Mówiąc krótko. charakterystyczne dl prawej półkuli mózgu.analogie. Stąd też wśród młodych ludzi może ono pełnić nieco słabszą rolę porównawczą. mogą budzić dziwaczne skojarzenia wśród innych. Zapobiega przedwczesnemu krytycyzmowi lub racjonalizowaniu. Dynamit można zobaczyć. Nie mają one przekazywać jakichś szczegól­ nych informacji. frazesy mogą wzbogacić twój metaforyczny arsenał komunikacyjny. Niekiedy. kiedy ściany mieszkań były najczęściej białe. W ten sposób oszczędzamy słowa. przez mękę". posługuje się opowiadaniami o wie­ lopoziomowym znaczeniu.

a szczególnie z procesami. w ostatnich latach straciliśmy umiejętność posługiwania się metaforami. zainspirować czy umotywować. Znaczenie metafor. aby wywrzeć wpływ. Wzmacnia niejako tajemnicze procesy myślowe. to zejdźmy na ziemię" pokazuje. Oferuje wgląd. jest nie do przecenienia. ale także w wielu dziedzi­ nach ludzkiej działalności. zestawiać ów problem ze wszystkimi pozycjami w naszej roz­ budowanej bazie danych. gdy myślimy o czymś zupełnie innym. wywoływaniu zmian i rozrywce. Niemniej każdy może ponownie zgłębić sztukę metaforycznych opowieści. dawno temu" wywołują u większości natychmiastowy trans. Jest to cena telewizji. Dzieje się tak najczęściej wtedy. Nieświadomość zdaje się łączyć. Wielcy nauczyciele i mówcy wszech czasów posługiwali się prostymi opowiadaniami do przekazania odwiecznych prawd. Metafory leżą u źródeł wielu światowych odkryć i wynalazków. W wielu kulturach tradycja przekazów ustnych ma wielką wartość. tak wśród dorosłych. Każdy ma rozmaite skojarzenia. Słowa: „Dawno. a nasze szanse na zrozumienie siebie nawza­ jem rosną dzięki stosowaniu zabarwionych sensorycznie słów. otwierając nieświadomość w taki sposób. Metafora jako narzędzie komunikacji Metafory stosujemy do: Upraszczania Depersonalizacji Stymulowania kreatywności . Metafora bywa też utożsamiana z nieświadomością. kiedy „nosimy w sobie" jakiś problem. Metafora to sprzymierzeniec w ko­ munikowaniu się. zwłaszcza w społecznościach Zachodu. które w niej zachodzą. nie tylko w literaturze. Metafora działa na zasadzie ogniwa bądź katalizatora. dawno temu 169 nominalizacji. tempa życia. jak metafora nadaje językowi konkretne. sensoryczne znaczenie. uczeniu. świadomie się nim nie zajmując. Metafora pomaga połączyć nasze mapy umysłu. który może doprowadzić do zmian i znalezienia rozwiązań. wideo. które mają jakieś znaczenie. w jaki nigdy by tego nie do­ konała żadna forma bardziej obiektywnej komunikacji.Dawno. „No. Niestety. jak i dzieci.

Zazwyczaj wywołuje ona zjawisko olśnienia. Wyzwala ona kreatywność oraz jest podstawą przekazywania pomysłów innym przez osobę kreatywną. pojedyn­ cze słowo może przekazać wiele znaczeń. Działa na zasadzie mostu mię­ dzy odległymi nawet mapami umysłu. W szczególności metafora ma właściwość upraszczania znaczeń dzięki stosowaniu pojęć. filozofowie. które jest wskaźnikiem zrozumienia. aby zdystansować się do zagadnienia w jakiejkolwiek konwersacji. które są znane innym. bogatych znaczeń między mapami umysłu. Możesz uczynić komunika­ cję zarówno wydajniejszą (oszczędną w słowa i inne środki wyrazu). Można więc stosować metafory w charakterze mostu upraszczającego. jak i efektywną (pod względem osiągania zamierzonych rezultatów). jakie z niej wynikają. pomagając prosto i efektywnie rozmawiać o skomplikowanych zagadnieniach. ze wszystkimi korzyściami. często lepiej wyra­ żają swe myśli za pomocą analogii i innych środków wyrazu. a także artyści i pisarze potrzebują metafor. pozwalając w ten sposób na wy­ mianę skomplikowanych. Co równie istotne. Prowadzi to do lepszej komunikacji. zazwyczaj pochodzącej ze świata przyrody. Często przełomowym momentem w procesie twórczym jest odnalezienie wła­ ściwej metafory.170 • • • • • • • • • Dzień 11 Wywoływania wglądu Odzwierciedlenia Personalizacji Skupienia uwagi Przełamywania oporu Tworzenia wyraźnych wspomnień Dokonywania introspekcji i wglądu Określania problemów Wywoływania emocji Upraszczanie Jak widzieliśmy na przykładzie zdania „Zosia to dynamit". które wspomagają ich myślenie. Niekiedy mówienie o czymś wprost może wywołać uczucie zażenowania czy wrażenie napastliwościMoże też stać się źródłem natychmiastowych obiekcji. Zastosowanie Depersonalizacja . Metafory można stosować również po to. Naukowcy.

Nawet jeśli będzie wiedział. Docierają do nieświadomości. Stymulowanie kreatywności Metafory mają związek z pracą prawej półkuli mózgowej. że ktoś. to odnie­ sienia czynione do trzeciej osoby najprawdopodobniej sprawią. dawno temu 171 „pośredniczącego" opowiadania zakłada komunikację mniej wprost. dzięki czemu pomysł przeradza się w innowację. że opowiadanie jest wycelowane w niego. możesz pomóc rozmówcy w uzyskaniu wglądu w sytuację i doprowadzeniu do zmian. Łatwiej będzie ci wtedy osiągnąć cel. wybierając się w podróż kosmiczną z prędkością światła. pod warunkiem że historia ma jakiś związek z zachowaniem bądź sytuacją słuchacza. Metafora pozwala zdystansować się do zagadnienia. można w wyważony sposób przekazać informacje. W końcu dlaczego ktoś miałby wpadać w złość z powodu historii o kimś innym? Kiedy opanujesz ten nowy sposób myślenia. Co więcej. kreatywnych zasobów da­ nej osoby. dzięki czemu w rozpoznawaniu i rozwiązywaniu problemu mogą dotrzeć do wewnętrznych. . Wreszcie — odblokowuje wglądy. aczkolwiek słuchacz bez trudu odczytuje z niego odpowiedni komu­ nikat. Dlatego zaczynając od „Któregoś dnia słyszałem.. najprawdopodobniej będziesz umiał stymulować powstawanie zmian. Metafory okazują się kluczem w wypadkach niecodziennej kreatyw­ ności. ponieważ nie będziesz uruchamiał instynktownych mechanizmów obronnych u innych. Dobrze dobrana metafora sama spełni swoje zadanie. Będzie korzystać z uwag kierowanych pod czyimś adresem. Innym razem pomaga rozkwitnąć uśpionym pomysłom. sam brał udział w tej historii (tak jak małe dziecko). Taka umiejętność ł ą c z e n i a s i ę z metaforą za pomocą wszystkich zmysłów czyni z niej niesłychanie Ważne narzędzie kreatywności. Nawet nie próbując znaleźć rozwiązania problemu. W s z e d ł w metaforę. że nie będzie się czuł obrażony.Dawno. kiedy opra­ cowywał teorię względności.. Niekiedy zasiewa ziarno jakiegoś pomysłu. Einstein stosował metaforę promienia słonecznego.".

W ten sposób sporo dowiadujemy się o ich mapach rzeczywistości oraz wartościach i przekonaniach. współpraca. uprawianie ogródka czy cokolwiek innego) wszystko zaczyna nabierać sensu. W ten sposób łatwo przekonasz wojowniczo usposobioną osobę do logiki wygrany-wygrany oraz zmian w strategu. Z pewnością jednak możemy wejść w relację z nimi. Dopasuj jej doświadczenie poprzez użycie metafor. W innych wypadkach metafory mogą wskazywać na przykład na przekonanie „wszyscy wygrywają". „oddziały". Me­ tafory. jak siła.). Stosowanie metafor to kolejna możliwość znajdowania podobieństw. według których żyjemy. przejmując rodzaj stosowanych przez nich metafor. Niektórzy stosują na przykład sporo terminów wojskowych. Niemniej jednak w kate­ goriach ich metaforycznego świata (wojsko. Harmonizując warto­ ści najbliższe sercu twojego rozmówcy. Harmonizacja . To kolejna szansa do wejścia z nimi w kontakt poprzez odzwierciedlanie doświadczenia (o czym mówiliśmy podczas Dni 4. a potem prowadź do innych możliwości. wiarę w przeznaczenie albo takie wartości. z którymi najczęściej się kontaktujesz. „zwyciężyć". Zacznij rozpoznawać metafory. harmonizowania wartości i zainteresowań drugiej osoby. na przykład „w krzyżowym ogniu pytań". Zrozumienie siebie bez wątpienia pomoże ci nawiązać kontakty oraz poprawić jakość związ­ ków. mówią o nas tyle samo. Nie mamy możliwości w p i s a n i a s i e w uczucia i sposób my­ ślenia innych. Dzień 6. które mogą do niej doprowadzić. a także pielęgno­ wania istniejącego związku. „namierzyć". ile o naszych preferencjach sensorycznych stosowane przez nas predykaty (zob. lecz prowadzące do rezultatu „wszyscy wygrywają (zakończenie opowiadania). Warto to robić w celu osiągnięcia lepszych rezultatów komunikacji. Łączy ono mapy umysłu. Poprzez metafory ujawniamy własne wartości. „przegrać".172 Dzień 11 Olśnienie Metafory dużo nam mówią o nas i o innych. „pole bitwy" i tak dalej. Niekiedy czyjś punkt widzenia i zachowanie wywołuje negatywne uczucia.). Można na przykład stosować metafory wojskowe typu wygrany-przegrany. niezależność czy pionierski duch. których używasz ty oraz osoby. możesz łatwiej nawiązać kontakt. sport. i 5.

Ćwiczenie takie przeprowadzone w firmie pokaże. a nie jednostką prawną. Drzewo może przywieść na myśl skromną brzozę. aby opisać swoje posłannictwo. która szczyci się swoją wiedzą na temat sztuki. rzeczach wykonanych przez człowieka. a tak­ że . Przyjazna i godna zaufania osoba. Możesz też chcieć zmienić swój firmowy wizerunek. Organizacja może się wydawać bezosobowa.wśród konkurencji i klientów. wyobraźnią i zdolnościami twórczy­ mi. Osoba obdarzona intelektem.jeśli to możliwe . Oto przykłady prawdopodobnych rezultatów: A. potrzebny jest odwrotny zabieg. bezimienna. C. B. Niektóre firmy stosowały metafory w ten sposób. która kocha wolność i radość życia. twoim pragnieniem zaś jest komunikacja z człowiekiem.Dawno. Spróbuj tworzyć własne analo­ gie. ceniąca życie rodzinne i dawne wartości. dawno temu 173 Metafora to droga bezpośrednio do jego wnętrza. Na nich też opiera się stosowany w firmie język. Na poziomie firmy metafory często odzwierciedlają i wspierają kulturę i posłannictwo organizacji. Personalizacja Wcześniej mówiliśmy. . Możesz przyłączyć się do świata jego opowieści. Osoba młoda. Takie wyobrażenia mogą nierzadko lepiej niż jakiekolwiek słowa spersonifikować firmę. których potrzebujesz. że czasami trzeba zdepersonalizować komuni­ kację. na ile spójne są wyobrażenia o firmie wśród jej kierownictwa i pracowników. aby ją utrzymać). Na myśl może przyjść wiele pomysłów: możesz szukać analogii w przyrodzie. ambitna i współczesna. Na przykład można zapytać: gdyby firma była samochodem. Kiedy jednak przemawia się na przykład w imieniu jakiejś orga­ nizacji. płaczącą wierzbę albo potężny wiekowy dąb. stosując język jego metafor. możesz zacząć pracować nad swoją pozycją na rynku (albo percepcją klienta i cechami. to jakim? I analogicznie: jakim zwierzęciem? Książką? Gwiazdą filmową? Drzewem? Miejscem do zamieszkania? Filmem? Miejscem na wakacje? Jedzeniem? Do zamieszkania można wybrać krytą strzechą chałupę albo potężny zamek. prawdziwych czy fikcyjnych bohaterach i tak dalej. Rozpoznając odpowiednie metafory i personalizując anonimową organizację.

być gwiazdą. lać wodę. Niekiedy twoim celem może być personalizacja jakiegoś konkretne­ go zagadnienia. którego się samemu nawarzyło. droga pod stromą górkę.czy odbywa się ona twarzą w twarz.poprzez „swoich ludzi" . ślepy zaułek. rozkwitać. W takim wypadku powinieneś sprowokować ją. cicha woda. Metafora jest efektywna. głową muru nie przebijesz. jaką sama odgrywa w nim rolę. strategii i promocji oraz lepiej je skoordynować. piąte koło u wozu. uwagi prezesa czy wreszcie formalne wystąpienie na konferencji. co się posiało. gdy to ona właśnie go wywołała. twardy orzech do zgryzienia. wypić piwo. flaki z olejem. być spłukanym. takie jak „dosko­ nały". „żywo reagujący". Na pewnym poziomie można posługiwać się prostymi metaforami. Firma może się skoncentrować na swoich celach. wylać dziecko z kąpielą. Dzięki temu firma . jakby go kto na . od­ płynąć myślami. zamknąć przed kimś drzwi wypisz wymaluj. jeśli jest atrakcyjna dla klientów. odgrzany kotlet. nawet w sytua­ cji. twierdząc. liczyć każdy grosz. ostatni gwóźdź do trumny. gumowe ściany. wrzucić wyższy bieg. zasiać niepewność. bardziej zrozumiały i efektywny sposób. to szczwany lis. na dywaniku. „najlepszy". Używamy ich na co dzień. które pod koniec odzwierciedla częściowo (bądź w całości) zaistniały problem. nie zauważa. czy jest to prezentacja na forum grupy. na najwyższych obrotach.może przedstawić swoje przepisy i zadbać o swoją kulturę w dający się zmierzyć. spływać. Na przykład dana osoba. anonimowymi. Metafory można więc z powodze­ niem stosować w firmach i organizacjach w celu poprawy komunikacji personalnej. szarymi firmami. co widać z poniższych przykładów: Zapuścić korzenie. że rozumie jakiś problem. drabina kariery. bułka z masłem. Trzeba więc nakłonić ją do utożsamienia się z opowiadaniem.174 Dzień 11 Taki „firmowy wizerunek" (osobowość) z większym prawdopo­ dobieństwem wywoła pożądane cechy i zachowania (w postaci wy­ obrażeń. by osobiście zastosowała metaforę czy analogię. zebrać to. być w zalążku. ciepłe kluchy. dźwięków i uczuć) niż abstrakcyjne słowa. w cudzych piórkach odpłacić pięknym za nadobne. „godny zaufania". które przychodzą do głowy intuicyjnie. być przypartym do muru. To widoczny kontrast z dużymi. Wybór i zastosowanie metafor zależy od rodzaju komunikacji . którym nie udaje się zaistnieć w publicznej wyobraźni. a działal­ ność firmy jest z nią zgodna.

zachodzić w głowę. natomiast dobrze dobrane metafory prowadzą do najlepszych efektów komunikacji. policzyć kości. Od zarania dziejów ludzie łatwo posługiwali się metaforami. oko w oko. argument nie do zbicia. siedzieć komuś na głowie. Cały sekret polegał oczywi­ ście na tym. przypiąć komuś łatkę. wziąć sobie coś do serca. że Erickson zwracał się do nieświadomości. na rozżarzonych węglach. spiec raka. mieć mleko pod wąsem.można je usłyszeć. wsadzać nos w nie swoje sprawy. zobaczyć albo wyczuć.bez świadomego oddziaływania lewej półkuli mózgowej — skupia się wiele prostych problemów. Nawet jeśli jest to przesłanie. gdy nagle zauważał. rzucić rękawicę. stąpać twardo po ziemi. zastana­ wiając się. Metodę tę stosował. że jego problem został w tajemniczy sposób rozwiązany. mieć twardą rękę. jak i podczas wykładów czy spotkań terapeutycznych. chodzić z głową w chmurach. Oprócz zacytowanych prostych metafor. twardogłowy. czytać zust. jeść komuś z ręki. które wymagały sensorycznego (a nie intelektualnego) przetwarzania infor­ macji . i to zarówno w zwykłej rozmo­ wie. dawno temu 175 sto koni wsadził. kij ma dwa końce. słynny hipnoterapeuta Milton Erickson. nabrać wody w usta. nadstawiać karku. jak i nieformalnie. które w czytelny sposób od- . ugryźć się w język. co dwie głowy to niejedna. osiągając zaskakujące efekty. dotyczącej osoby albo zwierzęcia. rozpychać się łokciami. a słuchacz niemal na pewno rozumie zakamuflowane przesłanie. ramię w ramię. stosowanych w codziennej komunikacji. jajogłowy. ściśnięci jak sardynki w puszce. Za pomocą oddzia­ łującej na wiele zmysłów metafory. tak formalnie. jak śliwka w kompot. można przetłumaczyć pozornie abstrakcyjne pojęcie na coś „wyobrazalnego". zacisnąć zęby. pięta achilleso­ wa. włożyć w coś serce. przymknąć na coś oko. zacisnąć pasa. zasznurować usta. Wielozmysłowe reprezentacje mogą dodatkowo wywierać wpływ emocjonalny. twarzą w twarz. dopiąć swego. Proste opowiadanie otwiera nowe możliwości wyboru oraz nowe Perspektywy. można używać metafor rozbudowanych (w formie opowiadań). wstąpić na wojenną ścieżkę. zakopać topór wojenny. Zdezorientowany pacjent wychodził z jego gabinetu. chować głowę w piasek. stanąć murem za kimś. „Obrazowe" reprezentacje zazwyczaj powstają w wyniku niezwykłych aktów pa­ mięci. serce wgardle. dzięki czemu lepiej je pamiętamy. wychodzić ze skóry. być jedną nogą na tamtym świecie. gdzie . dusza na ramieniu.Dawno. za co właściwie zapłacił. chomikować.

Na pierwszy składa się poprawniejszy. bardziej logiczny i opisujący głębsze pojęcia język. co daje jej motywację do dalszego. pełna metafor i sensorycznych wyrażeń. Im bardziej zakamuflowane powiązanie. Wydaje się. Dlatego też nie powinieneś doprowadzić do zerwania kontaktu. jak pisarz skupia uwagę czytelnika. nosi się do słuchacza. czy też wielotysięcznej publiczności. ani osoba opowiadająca. czy to jednej osoby. ale wyłoniło się w postaci zakończenia opowiadania. Przesłanie metafory wędruje wtedy prosto do nieświadomości i zaczyna działać z pominięciem oporu świadomości. Podczas rozwiązywania problemu możesz opowiedzieć historię. która go opisuje. Pamiętaj. abyś osiągnął swoje cele komunikacyjne.176 Dzień 11. dzięki czemu nie stajesz się samozwańczym doradcą. nie próbuje do ni­ czego przekonać. a zauważysz. Nie spiera się. żeby zauważyć. to osoba z problemem zdobywa i ma wgląd. Ta druga natomiast. o jej dokończenie. Przełamuje opór bez wiedzy danej osoby. sensorycznego języka. która boryka się z tym problemem. Co najciekawsze jednak. że stosuje wiele me­ tafor. . wywiera jednak większy wpływ i na dłużej pozostaje w pamięci. Przełamywanie oporu Z metaforą nie można walczyć. Umysł nie może się oprzeć opo­ wiadaniu czy anegdocie opowiedzianym za pomocą bezpośredniego. Porównaj typowy podręcznik z powieścią o szybkiej akcji. tym lepiej: świadomość może go nie zauważyć. Wgląd zawsze wydaje się naszą zasługą. Co ważne. Posłuchaj tylko charyzmatycznego. że rozwiązanie problemu leżało w wyobraźni tej osoby. skutecznego jego rozwiązywania. przyjemnego w odbiorze lub zabawnego mówcy. nie wnosi sprzeciwów ani obiekcji. jego symboliką. Skupianie uwagi Metafory zawsze skupiają uwagę słuchacza. ciągle pozostaje jednak metaforą. a następnie poprosić osobę. Często wgląd powstaje w wyniku skojarzenia z owym opowiadaniem. ani samo opowia­ danie nie spotykają się z późniejszym uznaniem.

Wykorzystywanie metafor drugiej osoby działa na zasadzie do­ pasowania jej doświadczenia (zob. co było głównym tematem przemó­ wienia. „Zapisuje" przekaz i zapamiętuje rozmowę. Przemowa. a zapamiętać usłyszaną wtedy opowieść czy anegdotę? Metafory robią użytek ze wszystkich zmysłów. Buduje kontakt i pomaga uporać się z pozornie nie dającymi się rozwiązać zagadnieniami. Poprzez metafory możesz więc dotrzeć do swojej prawej półkuli mózgowej. wyczaro­ wując obrazy. tak jak pokazaliśmy wcześniej na przykładach wojsko­ wych (zob. poszuka możliwych zastosowań. Musisz tylko umieć wybrać (bądź zbudować) dobrą metaforę oraz odpowiednio ją przekazać. 177 Tworzenie wyraźnych wspomnień Ile razy zdarzyło ci się zapomnieć. Pierwsze myśli wywołane tym procesem odsłonią twoje nieświadome intencje i wartości. na którą składają się abstrakcyjne i niesensoryczne sformułowania. takie jak jazda pociągiem czy budowanie tamy. Cała siła tkwi w skojarzeniu.. budynek. Pytanie: „A gdy­ bym tak. albo procesy mechanicz­ ne. Nieświadomość drugiej osoby sama dokona interpretacji. Można też wykorzystać naturalne procesy. dźwięki i uczucia. hibernację czy wschody i zachody słońca.). . Nie musisz wprowadzać metafory w życie ani sugerować żadnego roz­ wiązania. roślinę i tak dalej. Mogą mieć niejasne zakończenie albo nie mieć go w ogóle. Dzień 5.. Może się to zdarzyć na wiele sposobów: metafora może obejmować jakiś przedmiot bądź istnienie. Można opowiadać historie. Kiedy stosujesz metafory. Robienie użytku z metafor odzwierciedlających szczególne zainteresowania również prowadzi do nawiązania kontaktu. Ożywiają komunikację. znajdzie rozwiązania i sformułuje nowe Pytania. bohatera ze znanego opowiadania. samochód. z których głównym bohaterem słuchacz łatwo się identyfikuje. dawno tomu . Dokonywanie introspekcji i wglądy Metafora może służyć samorozwojowi i autoterapii. na przykład drzewo. nie zapada w pamięć i wywołuje mniejszy efekt.Dawno. str. W podobny sposób możesz wykorzystać metaforę albo nawet poje­ dyncze słowo.?" pomaga wejść w dialog z własną nieświadomością. 172). Nie musisz udzielać żadnych odpowiedzi ani zalecać rozwiązań. twój słu­ chacz utożsamia się z tworzonymi przez ciebie obrazami umysłowymi. które powstaje w danej osobie w związku z metaforą. zwierzę. na przykład opadanie liści. wykładu albo prezentacji.

Gdy zrozumiesz prawdziwą istotę problemu. Ilustracją niech będzie zastosowanie prostej metafory w stosunku do grupy. Wtedy bez zbędnego tłumaczenia Beryl opowiedziała historię swojej donicz­ kowej roślinki.178 Dzień 11. Kilka różnych wglądów może rozwiązać w tym samym czasie rozmaite problemy. aby roślina przeżyła. . Odniosła sukces. Niektóre działy organizacji pracowały chaotycznie i wydawały się jej odrębnymi częściami. która rozrosła się ponad miarę. który towarzyszył wcześniej­ szym próbom omawiania stanu firmy. niezależnie od tego. a nie tylko pełnili rolę konsultantów. jak poprawić stan organizacji i rozwiązać jej obecne problemy. stymulujących wglądów. Metafora odnosi się do twoich zasobów i twojego problemu. Nie ogranicza cię więc pod względem bogatych. która rozrosła się ponad miarę. Rozpoznawanie problemów Metafora złożona może rozwiązać wiele zagadnień nawet wtedy. a niektóre jej pędy usychają. szefowie sami również wyszli z pewnymi propozycjami (rozwiązania były „ich"). Opowieści uczestników doprowadziły do powstania kilku bardzo kreatywnych sugestii. Naiwnie prosta historia najwyraźniej za­ angażowała ich na poziomie nieświadomości. gdy nadawca nie próbuje znaleźć żadnego rozwiązania albo nie zdaje sobie sprawy z istnienia problemu. a nie elokwencja opowiadacza historii. Wyrosła już z doniczki. niż rozwiązać problem. Interpretacja czy zastosowanie metafory. Padło wiele propozycji. a po kilku dniach do­ prowadzić do wglądu w związku z jakąś sprawą rodzinną czy osobistą. jak różni są ludzie i ich zmar­ twienia. Najczęściej pomaga ci raczej określić. że nie wie. Poprosiła uczestników spotkania. W ten sposób uniknięto nic nie wnoszącego cynizmu. co ma zrobić. rozwinęła się. pojawi się jego rozwiązanie. gdzieniegdzie opada. Na przykład w danej chwili może się odnosić do problemu zaistniałego w pracy. na czym polega problem!" Autorzy niniejszej książki pracowali kiedyś w pewnej organizacji. Beryl powiedziała. prowadzi do przełomu: „Tak! Teraz widzę. lecz nikt w niej nie zadbał o rozsądne planowanie. Co więcej. aby następnego dnia pojawili się z pozytywnym zakończe­ niem tej historii.

Dobry mówca doprowadza do pożądanych wyników. a nie jedynie do niezależnych efektów pracy nieświadomości rozmówcy. jakie wywoła ona skojarzenia u innej osoby. W pewnych wypadkach możesz jednak ukierunkować metaforę. . K-ażdą metaforę wspierającą komunikację. wywołuje zmiany. Tym lepiej dobierzesz metaforę. dawno temu 179 Wywoływanie emocji Metafory mogą wywoływać emocje. Składnik decyzyjny w skutecznej komunikacji opanowuje wyobraźnię. Jej rezultat jednak niekoniecznie będzie spełniał twoje oczekiwania. im bardziej znasz daną osobę. musisz tak dobrać. jak rozumiemy dynamit. lew czy drzewo. Jak widzieliśmy. Często staje się podstawą decyzji . aby działać. ostrzegający i tym podobne). Jeśli „Zosia to prawdziwy dynamit". Zazwyczaj metafora prowadzi do jakiegoś rezultatu. Bezcenne będą informacje na temat charakterystyki myślenia danej osoby. aby cos' zmienić. Emocja oznacza mo­ tywację. aby pasowała zarówno do osoby. u innych natomiast wywołuje strach bądź nienawiść. takich jak preferencje sensoryczne. dobrze opowiedziana hi­ storia może doprowadzić do łez bądź śmiechu nierzadko o wiele lepiej niż fragment prozy czy publicznego wystąpienia. Jednakże znaczenia. mogą się znacznie różnić. Jej rezultat może jednak różnić się od zamierzonego przez ciebie. Forma owego ukierunkowania zależeć będzie od interpretacji i kre­ atywności słuchacza. Krótka.Dawno. motywujący. Dzikie zwierzę na przykład dla jednych jest obiektem uwielbienia. Metaforyczne pułapki Doskonale rozumiemy podstawowe i metaforyczne znaczenie słów dy­ namit. łącznie z uczuciami. wpasujesz się w mapę percepcyjną słuchacza i osiągniesz zamierzony cel (na przykład w trakcie perswadowania czy wywierania wpływu). mającą jakiś określony cel (informacyjny. Nie masz przecież pojęcia. które osobis'cie przypisujemy wszystkiemu. jej "metaprogramów". której będziesz chciał nadać kierunek. przemawiając raczej do serca niż do rozumu. tym lepiej. metafora skutecznie czerpie z nieświadomych zasobów drugiej osoby. A więc przy wybieraniu i wygłaszaniu metafory.aby kupić. jak i zagadnienia. ponieważ docierają do wszyst­ kich zmysłów. to nasz sposób myślenia o niej zależy od tego.

Możesz też budować swoje albo stosować stare w nowym. co daje rezultaty podczas spotkania z nieznajomym. bo możesz zerwać kontakt. może się nie powieść w intymnej rozmowie w cztery oczy. Masz do dyspozycji nieskończoną liczbę metafor. żeby zobaczyli inni. Tak jak zawsze. tracąc swoją wyrazistość. przed inną trzeba będzie odmalować cały metaforyczny obraz. aby metafora nie była ani zbyt oczywista i realistyczna. Cała sztuka polega więc na tym. Bez wątpienia sformułowania typu „Mam związane ręce" były szeroko stosowane w negocjacjach. jakie skojarzenia może wywoływać. Jednej osobie wystarczy drobna wzmianka sugerująca metaforę. co działa na wysportowaną osobę. może nie mieć żadnego wpływu na mola książkowego. zanim przeszły do codziennego użytku. Najpierw sprawdź. którą chcesz przekazać. zupełnie tak jak sprzedawca. co chcesz. To.180 Dzień 11. To. Wybieraj więc i stosuj metafory w nowatorski sposób. Słowo przestrogi: nie przesadzaj z mówieniem. Niemniej jednak. Rozpocznij od świadomego doboru i używania metafor w codziennych rozmowach. również ta umiejętność wymaga praktyki. w tym względzie nie jest ci więc potrzebny żaden trening. aby wypracować nawyk graficznej komunikacji oddziałującej na wyobraźnię. to stereotypy. może nie wyjść z dobrze znaną osobą. Opatrzone wersje ciekawych niegdyś metafor nie robią już wrażenia. choćby nawet pośrednie w stosunku do prezentowanego przez ciebie zagadnienia. Następnie stopniowo poszerzaj zakres ich stosowania. Tworzenie metafor złożonych Każdy posługuje się metaforami. To. Ostatnia rzecz. ani zanadto trudna do skojarzenia z myślą. co się nie sprawdza. jeśli chcesz zbudować . Powtarzaj to. zanie­ chaj tego. Mów prosto i spójnie. Wejdź w opowiadanie i zobacz to. o którym chcesz zako­ munikować. Jeśli rzucają się w oczy albo wydają się dziwaczne. nie spotykanym kontekście. co sprawdza się podczas poobiedniego przemówienia. na którą musisz uważać. Zbyt znana metafora nie pomoże nikomu znaleźć żadnego własnego znaczenia poprzez nieświadome skojarzenia. co zdaje egzamin. który traci klienta na skutek zbyt wielkiego rozgorączkowania. problemu czy wglądu. niemal dosłownie zawładną wyobraźnią.

dla których trzeba zmienić bądź rozwiązać sytuację. Podobieństwo jednak powinno być na tyle niewielkie. ufaj. żeby w ogóle skojarzenia były możliwe. oraz kilka możliwych sugestii • Sposoby wybierania i/lub eksperymentowania z rozwiązaniami • Wszystko. które mogą wzmocnić sukces • Wnioski i możliwos'ci na przyszłość W ten sposób zobaczysz możliwości uzyskania celu. nie mają wiele wspólnego z racjonalnym rozwiązywaniem problemów. dawno temu 181 poprawną złożoną metaforę. żeby nie prowokowało świadomych skojarzeń. Samo dobieranie metafor nie podlega żadnym regułom.Dawno. jak też ich tworzenie. a nie na logice. że twój kreatywny umysł zarzuci cię pomysłami. Za­ razem jednak musi być na tyle bliskie. przyda ci się kilka podstawowych zasad. Metafory. oraz przydatne przekonania. Następnie wymień: • Powody. która może być podobna do obecnego problemu. czego można się po drodze nauczyć. Wymień: • • • • Jej elementy Związki między nimi Obecny problem lub sytuację Emocje i inne efekty wywoływane przez sytuację W ten sposób uzyskasz „fabułę opowiadania". Polegaj raczej na swojej intuicji. Następnie przenieś owe czynniki na inną sytuację. Najpierw trzeba zastanowić się nad sytuacją. . Bądź cierpliwy. Może to nastąpić już podczas zastanawiania się nad sytuacją albo po pewnym czasie „dojrzewania" w głowie.

• Pomyśl. Może być znakiem niewystarczającego dopasowania. zwłaszcza gdy do głosu dochodzą emocje. lepiej reagował i współpracował. przekazywanych donośniejszym głosem. i zastanów się. lepiej potraktuj to jako sygnał. jaka metafora określa c i e b i e . jakie masz odczucia związane z problemem po wykonaniu tego ćwiczenia. Zauważ. Zazwyczaj gdy to. Dzisiejsze założenie obarcza nadawcę odpo­ wiedzialnością za komunikację. W trakcie rozmowy bardzo łatwo zapomnieć o dopasowywaniu i podtrzymywaniu kon­ taktu za pomocą odzwierciedlenia. co mógłbyś zrobić. Puść wodze fantazji. Jeśli chcesz się w jakiś spo­ sób zmienić. zamiast używać silnych argumentów. W innym wypadku możesz wprawdzie wygrać spór. Teraz odnieś swój problem do metafory. wybieraj alfabetycznie: anakonda. gwoli przete­ stowania swoich umiejętności. Zastanów się. znajdź jakąś ilustrującą go naturalną metaforę. Kiedy napotykasz opór. chmura i tak dalej. burza. Założenie na dziś Opór to komentarz na temat nadawcy. poszukaj metafory opisującej nowego ciebie. nie spotyka się ze zrozumieniem. obwiniamy za to innych.182 Dzień 11. Cała przyroda służy ci przykładami do wyboru! Jeśli uważasz to za celowe i przydatne. Twój rozmówca będzie uważniej słuchał. jak metafora może ci pomóc w przeprowadzeniu potrzebnych zmian. Następnie. ale nie osiągniesz założonego celu komunikacji. aby dojść do kontaktu i utrzymać go za pomocą dopasowania. a metaforę do problemu. Zadaj sobie trochę trudu. . co mówimy. Wiesz już. że do zbudowania lepszego kontaktu potrzeba więcej dopasowania. aby zmienić stan rzeczy. jak proste odzwierciedlenie może pomóc w nawiązaniu kontaktu i doprowadzić do lepszej komunikacji. Zadanie na dziś • Pomyśl o dręczącym cię właśnie problemie.

Dawno, dawno temu

183

• Poeksperymentuj z metaforami podczas codziennych konwersacji. Zastanów się przez chwilę nad tym, co zrobiłeś źle, na przykład próbowałeś do czegoś przekonać kolegę bądź szefa albo doprowa­ dziłeś związek do impasu. Poszukaj odpowiednich metafor i zastosuj je w tych sytuacjach. Zauważ, jak zmienia się twoja perspektywa, . jak pojawiają się nowe pomysły, które możesz zastosować podczas następnego spotkania z osobami, o których myślałeś. Zmiana bierze początek oczywiście w tobie, lecz szybko zacznie wpływać na tych, którzy twoim zdaniem wywołali problem. Sprawdź, na ile sposo­ bów metafora może pomóc komunikacji, na przykład upraszczając zagadnienie. Badaj jak najwięcej metafor, które mogłyby znaleźć zastosowanie w twojej sytuacji.

W tym rozdziale: • Pozycje percepcyjne • Jaką przyjąć pozycję NLP to przede wszystkim patrzenie na rzeczywistość z różnych punktów widzenia, w celu nabrania innej perspektywy. Dzięki temu na­ bieramy umiejętności rozumienia map rzeczywistości innych osób oraz wzbogacamy swoje. Lepiej się wzajemnie rozumiemy, budujemy kontakt i osiągamy lepsze porozumienie ze wszystkimi jego korzyściami. Podczas Dnia 7. spotkałeś się już z określeniami „zasocjowany" i „zdysocjowany". W doświadczeniu zasocjowanym widzisz wszystko własnymi oczami i masz wrażenie, że uczestniczysz w danym wydarze­ niu. W doświadczeniu zdysocjowanym widzisz siebie jako część świata zewnętrznego. Te dwie perspektywy obrazują subiektywny i obiektywny sposób myślenia. Odnoszą się one odpowiednio do pierwszej osoby („ja") i trzeciej („on, ona, ono, oni"). Owe różne punkty widzenia nazywamy p o z y c j a m i p e r c e p c y j n y m i .

Pozycje percepcyjne
Przypomnij sobie jakiekolwiek wydarzenie z ostatnich trzech lat.

Pierwsza pozycja percepcyjna
Pozycja ta, czyli „zasocjowany punkt widzenia", przedstawia twój punkt widzenia: „W jaki sposób to na mnie wpływa?" Kiedy przypo-

186 Dzień 12. minasz sobie doświadczenie w ten sposób, widzisz wszystko własnymi oczami, jesteś uczestnikiem. W szczególności zaś przypominasz sobie związane z wydarzeniem uczucia. Spróbuj. Pomyśl o jakimś ważnym wydarzeniu z twojego życia, jak na przykład poznanie kogoś, rozpoczęcie nowej pracy, cokolwiek. Dokonaj asocjacji z tym wydarzeniem, stosując wszystkie modalności (zob. Dzień 6.). Opisując takie wydarzenie, mamy skłonność do wypowiadania się w pierwszej osobie, na przykład: „Czuję", „Widzę to w sposób..." i tak dalej. Ta pozycja percepcyjna równa się „świadomości". Na przykład, czy jesteś pewien, że kolor czerwony oznacza to samo dla kogokolwiek innego? Obiektywni naukowcy z reguły nie zawierzają subiektywnym oświadczeniom (co częściowo tłumaczy powolny rozwój nauki o po­ znaniu oraz rozumieniu ludzkiego umysłu). Z drugiej jednak strony, znajdując się w pierwszej pozycji percepcyjnej, nie możemy myśleć w pełni obiektywnie.

Druga pozycja percepcyjna
Druga pozycja percepcyjna to ogląd sytuacji przez zainteresowanego obserwatora, uczestnika komunikacji. Z tej perspektywy zaczynasz rozumieć uczucia drugiej osoby. Wszyscy podczas każdej konwersacji czy jakiegoś wspólnego doświadczenia rozmaicie postrzegamy rze­ czywistość. Uświadomiło nam to założenie Dnia 1., „Mapa nie jest terytorium". Starając się zrozumieć mapę rzeczywistości drugiej osoby, nabierasz ważnej nowej perspektywy. Aby tego dokonać, wyobraź sobie, że wchodzisz w czyjąś skórę i do­ świadczasz świata w jego sposób. Słuchaj „siebie" i zauważaj reakcje. Omawiana pozycja percepcyjna nazywana jest często empatią albo wczuwaniem się w czyjąś sytuację. Umiejąc przyjąć drugą pozycję, zdobywasz dokładniejsze informacje, niż kiedy zastanawiasz się nad tym, co czuje druga osoba. Konflikt podczas konwersacji czy w związku zazwyczaj wymaga wejścia w drugą pozycję. Kiedy lepiej zrozumiesz, jak druga osoba wi­ dzi i czuje, najprawdopodobniej zmienią się twoje uczucia. Zmienione w ten sposób nastawienie do tej osoby wzmocni kontakt. Zmieni się też ona sama. Lepszy kontakt z kolei ułatwi ci rozumienie innego punktu widzenia.

Inna perspektywa

187

Zmiana pozycji percepcyjnych może rozpocząć spiralę lepszej ko­ munikacji. Zachowanie, które wydawało się do tej pory niewłaściwe bądź dziwne, nabiera znaczenia, kiedy je zobaczyć z innej perspektywy. Większość z nas sądzi, że zachowuje się właściwie, rozsądnie, normal­ nie - mając na myśli dobry powód. Prawdziwe przyjęcie drugiej pozycji oznacza, że zaczyna się rozumieć zasadność odmiennych perspektyw. Można też odkryć, jaki cel stoi za zachowaniami i słowami innej osoby (choć ona sama być może nie zdaje sobie z niego sprawy). Może się to okazać kluczem do dobrej komunikacji. Oczywiście nigdy nie będzie nam dane w pełni zrozumieć subiek­ tywnej świadomości drugiej osoby. NLP nie rozdaje psychicznych prezentów. Dzięki tej technice jednak masz możliwość ujrzenia rze­ czywistości tak, jak ją widzą inni, bez względu na to, czy się z nimi zgadzasz czy nie. Przyjęcie innej pozycji percepcyjnej wymaga zależnej od wyobraźni umiejętności „jak gdyby", którą z czasem każdy może w sobie wykształcić. Nawet małe dzieci używają swojej bujnej wyobraź­ ni, aby wczuwać się w sytuację cierpiącego rodzeństwa czy przyjaciół. W zdecydowanej większości wypadków przyjmowanie drugiej pozycji percepcyjnej zmusza nas do pozbycia się umysłowych zasłon i oducze­ nia się zastarzałych wzorców myślenia. W miarę nabywania praktyki wszyscy możemy wskrzesić naszą uśpioną, naturalną empatię.

Trzecia i n-ta pozycja percepcyjna
Patrząc na sytuację z trzeciej pozycji percepcyjnej, postępujesz jak nie zaangażowana w komunikację, niezależna trzecia strona, jak klasyczna, zupełnie obiektywna, niezależna „mucha na ścianie". Przyjmujesz punkt widzenia naukowca, obserwatora. Dystansujesz się od wydarzeń i ich głównych uczestników, stoisz z boku i obserwujesz. Pozycja ta reprezentuje każdą perspektywę odmienną od zaanga­ żowanych w komunikację stron. Możesz na przykład przyjąć punkt widzenia konsultanta, rodzica, przypadkowego widza, nauczyciela i tak dalej - aż do n-tej możliwości. Zadaj sobie pytanie: „Jak wyglądałaby ta sytuacja dla XYZ?" W ten sposób otwierasz się na nieskończoną liczbę punktów widzenia.

188 Dzień 12.

Jakq pozycję przyjqć?
Każda pozycja jest ważna z jakiegoś określonego powodu. Różni się od innych, nadając inne znaczenia w różnych kontekstach i okoliczno­ ściach. Wespół wszystkie punkty widzenia dają całościową percepcję doświadczenia. Jakkolwiek pozycje percepcyjne są wyraźnie określone i oddzielne, w praktyce przechodzimy od jednej do drugiej, nie podejmując w tym celu świadomych działań, a jedynie myśląc nad jakimś zagadnieniem. Wszyscy preferujemy określony sposób myślenia. Osoba spoglądająca na rzeczywistość z bezosobowego, obiektywnego, abstrakcyjnego, nie związanego z sytuacją punktu widzenia będzie z upodobaniem sto­ sowała trzecią pozycję percepcyjną. Osoba, której łatwo przychodzi wczuwanie się w sytuację innych, będzie spontanicznie przyjmowała pozycję drugą. Natomiast osoba, która zdaje się polegać jedynie na subiektywnym doświadczeniu, odruchowo przyjmuje pierwszą pozycję percepcyjną. Możesz rozwinąć u siebie możliwości przyjmowania wszystkich pozycji, harmonizować je z innymi osobami i w ten sposób osiągać lepsze kontakty. Doświadczeni sprzedawcy, negocjatorzy i doradcy z powodzeniem stosują w pracy każdą pozycję percepcyjną. Dzięki przyswojeniu wszystkich pozycji maksymalnie wykorzy­ stujemy komunikację, ale również umożliwiamy umysłowi tworzenie kreatywnych rozwiązań trudnych problemów. Taki sposób myślenia uruchamia nowe połączenia nerwowe; „obcość", czy też „odmienność", stymuluje mózg do szczególnej koncentracji. Przyjmowanie różnych pozycji percepcyjnych wywołuje nagłe pojawianie się wglądów, prowo­ kuje intuicję do działania. Korzyści wynikające ze stosowania różnych pozycji percepcyjnych wykraczają więc znacznie poza komunikację poprawiają niemal każdy aspekt twojego myślenia. Pozycje percepcyjne wchodzą w skład podejścia znanego jako po­ trójny opis, opracowanego przez Johna Grindera i Judith De Lozier. Mówiąc krótko, lepsze rozumienie zarówno własnych, jak i innych map umysłu zapewnia nam swobodne poruszanie się między pozycjamiMożemy wtedy w pełni smakować różnice w percepcji. Ćwicz przyjmo­ wanie różnych pozycji. Ta umiejętność przyda ci się w nawiązywaniu najważniejszych kontaktów, które potrzebne ci są do wywołania zmiany w sobie i innych.

Cały czas. które czeka cię w niedalekiej przyszłości. wydaje się. Zadanie na dziś • Pomyśl o osobie. Niemniej jednak cały system pracuje doskonale . szanowanego mentora i tym podobne. Uczenie się to sposób. gdy nam się coś nie udaje.masz pewne wątpliwości albo odczuwasz pewien niepokój. z chwilą gdy dziecko zacznie kojarzyć naukę ze szkołą (często z bolesnym podtek­ stem). w jaki człowiek przeżywa i realizuje swoje pragnienia. jak szybko uczy się dziecko w wieku przedszkol­ nym. i spróbuj przyjąć trzecią pozycję. Wybierz zagadnienie. i przyjmij drugą pozycję. co chcesz powiedzieć (pozycja pierwsza). dziadka. próbujemy innych sposobów i ostatecznie osiągamy swój cel (mogą tego dokonać nawet najmłodsze dzieci).choć pragniesz osiągnąć zamierzony cel . • Pomyśl o czymś. . kiedy musimy nadawać sens nie­ ustającemu bombardowaniu sensorycznemu.Inna perspektywa 189 Założenie na dziś Życie to ciągła nauka . że nabrałeś do niego trochę dystansu i spojrzałeś nań z nowych. co wywołuje u ciebie negatywne emocje. szybkość prawdziwego uczenia się może znacznie zmaleć. • Zastanów się nad jakimś prawdziwym wywiadem czy spotkaniem w cztery oczy. co do którego . Nie można ograniczyć nauki do sali lekcyjnej. usiądź na „swoim" krześle i przećwicz w mysialach to. Niestety. Przearanżuj trochę pomieszczenie. Jeśli chcesz. słuchaj i odczuwaj tak jak ona. że zarówno twoje nastawienie do niej.nie możemy się nie uczyć. możesz się wcielać w różne oso­ by: mądrego doradcę. pięcioletnie dziecko. Zauważ. Patrz. na przykład ustaw stół i krzesła tak jak podczas prawdziwego spotkania. z którą trudno ci się porozumieć. Uczymy się za każdym razem. że teraz zagadnienie nie wywołuje już tyle emocji. Życie wtedy wydaje się wielką przygodą. interesujących punktów widzenia. funkcjonujemy w trybie uczenia się. Zauważ. Każdy rodzic wie.nie możemy się nie uczyć. jak i zachowanie ulegają zmianie.

że nawet z najodleglejszych wspomnień możesz się czegoś nauczyć i odnieść korzyści. twoim zdaniem. Zacznij oczekiwać. Zaobser­ wuj. Następnie przesiądź się na krzesło rozmówcy. Bądź kreatywny. i chciałbyś o niej zapomnieć. co będziesz musiał być może zmienić. w której poniosłeś. jak pytasz o coś w jego imieniu (pozycja druga). • Teraz przenieś się na drugi koniec pokoju i stań się „reżyserem filmowym" (trzecia pozycja). że doświadczenie to okazało się (bądź może się okazać) przydatne. czy można wnieść do niej poprawki prowadzące do osiągnięcia zamierzonych celów. wejdź w jego skórę i posłuchaj. Z tej obiektywnej pozycji możesz dojść do zupełnie nowych wniosków i zmienić zgod­ nie z nimi cały swój plan. porażkę. odpowiedz na pytanie i zastanów się. • Pomyśl. aby uzyskać lepszą odpowiedź. Wróć na swoje krzesło.190 Dzień 12. • Przypomnij sobie jakąś sytuację. czego mogłeś się nauczyć z tego przykrego wydarzenia. Znajdź trzy przykłady na to. kiedy dopiero nabierasz wprawy. Zauważ. Nie musisz za każdym razem odgrywać pozycji percepcyjnych. Który z nich najlepiej rozumiesz? Który z nich najbardziej na ciebie oddziałuje? Jak możesz zastosować pozycje percepcyjne w swojej komunikacji ustnej i pisemnej? . Przebiegnij przez całą scenę w my­ ślach i jako reżyser sprawdź. jakie rodzaje pisarstwa najlepiej charakteryzują każdą z po­ zycji percepcyjnych. aczkolwiek jest to przydatne. jakie przyjmowałeś pozycje percepcyjne.

W końcu. Na przykład musimy wiedzieć w jakiś sposób. posługujemy się tym samym rodzajem bodźców (obrazami. Niemniej jednak teoria linii czasu czy chronologicznych sekwen­ cji życia wydaje się sensowna. teraźniejszość.podczas gdy mózg wszystko magazynuje. przyszłość . . jak się zachowujemy i określamy siebie. dźwiękami i uczuciami). Doświadczamy w każdej chwili naszego życia. dlatego też nasze wspomnienia mogą być zupełnie niedawne albo pochodzić z zamierzchłej przeszłości. czy coś się wydarzyło pięć minut temu. myśląc o przeszłości czy przyszłości. czy pięć lat temu. jeszcze się nie zdarzyło. Kodowanie czasu Bardzo mało wiemy na temat neurologicznych podstaw zapamięty­ wania. Stanowi kodowanie naszej pamięci . To.kolekcji wspomnień. zależy od naszych niepo­ wtarzalnych przeszłych doświadczeń . Tak więc linia czasu danej osoby przedstawia jedyną w swoim rodzaju chro­ nologię doświadczeń. To właśnie owe rozsypane w czasie doświadczenia odpowiedzialne są za naszą wy­ jątkowość.W • • • • tym rozdziale: Kodowanie czasu Czas w rozmaitych kulturach W czasie i przez czas Jak określić linię czasu Wielu trenerów i autorów zajmujących się NLP używa pojęcia linii czasu do opisania. Albo że coś. jak zapisujemy i magazynujemy nasze doświadczenia. co sobie wyobrażamy.przeszłość. Kształtują naszą świadomość i osobowość.

dniach i latach. chociaż przecież mierzymy go za pomocą standardowych jednostek na zegarze. wszyscy postrzegamy czas linearnie. które podejmowałeś w przeszłości. Sytuację tę dobrze ilustruje stare porzekadło: „Jeśli chcesz skoń­ czyć jakąś pracę. Wydaje się więc. Zgodnie z teorią linii czasu. jak odmien­ nie myślimy na temat czasu. kiedy to pracowałeś na submodalnościach w celu zmiany swoich uczuć). Stanowi to raczej odbicie twojej osobowości bądź stylu myślenia. Pojęcie linii czasu (na podobieństwo rzeki płynącej od źródła do morza albo drogi. a mówiąc ściśle. Wydarzenia następują po sobie. określa. Możesz zadecydować. w jaki wewnętrznie postrzegasz czas. I odwrotnie. podczas gdy dla innych dwadzieścia cztery godziny na dobę to za mało. żeby je zmienić (tak jak zmieniałeś wspomnienia podczas Dnia 7. Obrazy. czasem z trudem przypominamy sobie coś ze znacznie bliższej przeszłości. Każdy z nas ma własną linię czasu. że odległe wspomnienia są bardzo wyraziste. że nie zależy to od wykonywanej pracy czy osiąganych rezultatów. który nadaje sens czasowi. O tym mózgowym aspekcie myślenia wiemy mało. Niektórzy zdają się mieć zawsze na wszystko czas.coś. co miało miejsca . Ustawianie wszystkich doświadczeń w porządku chronologicznym wymaga jakiegoś innego wymiaru rozumienia . jaki ma on na ciebie wpływ i jak go wykorzystujesz.).. Okazuje się. Mówiąc bardzo dosłownie. aby osiągnąć obecne cele. Ten osobisty zapis czasu udostępnia nam ważne informacje na nasz temat. Mogą też doprowadzić do zmian. a które doprowadziły cię do miejsca. Dzień 7.procesu neurologicz­ nego.twojej indywidualnej historii liczo­ nej w godzinach. Zdarza się przecież. Do ciebie należy decyzja. aby wykorzystać czas w inny sposób. Niektóre techniki wykorzystujące pojęcie linii czasu umożliwiają wprowadzenie zmian we wspomnieniach na poziomie ich neurologii. twoja dzisiejsza tożsamość odzwierciedla twoją linię czasu. po której odbywa się podróż przez życie) jest dobrą metaforą. poproś o pomoc zapracowaną osobę". Sposób. które pozwalają nam lepiej siebie zrozumieć.192 Dzień 13. Odbicie w niej znajdują na przykład decyzje. Możesz nimi manipulować w najlepszym tego słowa znaczeniu. Pomyśl na przykład. w jaki k o d u j e s z czas. sekwencyjnie . dźwięki i uczucia nie są sposobem kodowania czasu. tak jakby coś wydarzyło się wczoraj. w którym obecnie się znajdujesz . że kodowanie zachodzi na poziomie submodalnym (por. sposobu.

Tak zwany czas arabski. że magazynujemy wspomnienia niejako za sobą. tak jak w wypadku rozpoznawania predykatów sensorycznych (zob. zostaniesz w tyle. Każdy z nas inaczej koduje owe roz­ różnienia czasowe (albo magazynuje je w swoim umyśle). ale we wszystkich tropikalnych. musisz się mocno spieszyć. Ludzie żyją chwilą obecną. gorących regionach świata. czas bowiem nie upłynął.). Sformułowania typu: „Kiedy spoglądam w przeszłość. Dla Europejczyków niedotrzymywanie terminów spotkań może być wyra­ zem braku uprzejmości. podczas gdy dla reprezentanta kultury arabskiej nieuprzejme będzie niestosowne traktowanie aktualnego gościa. mówiąc o czymś. a ty na zawsze stracisz czas. z którym mamy do czynienia nie tylko w krajach arabskich. z której prędkością musisz skoordynować wszystkie swoje poczynania. Wszystko dzieje się teraz. Tutaj jednak podobieństwa się kończą. jestem z siebie zadowolony" sugerują. Podobnie „spoglądamy w przyszłość". prezentuje zupełnie inne podejście. Wszystkie wydarzenia ze swojego życia musisz wpasować w ów linearny proces. Jeśli nie zakończysz spotkania przed szesnastą. co się jeszcze nie wydarzyło. Odmienne pojęcie czasu może doprowadzić do furii kogoś z innej kultury albo posługującego się linearnym wyobrażeniem czasu. Rozważmy teraz niektóre kulturowe różnice dotyczące pojęcia czasu. Czas w rozmaitych kulturach Tak zwane europejskie podejście do czasu wykorzystuje pojęcie linearności: jedno wydarzenie następuje po drugim. których używamy w codziennych rozmowach. Niektórzy opisują czas jako podążanie od lewej strony (przeszłości) ku prawej (przyszłości). Czas jest jak rzeka. wydarzyło się przed tym. Metafor na temat przestrzeni i kierunku używamy instynktownie. Na spotkanie możesz więc przyjść w każdej chwili. bez . Dzień 6. a „czas ucieka".Oswajanie czasu 193 rok temu. co nastąpiło tydzień temu. Linearne ujęcie czasu nadaje szczególne znaczenie rozkładom dnia i terminom spotkań. Istnieje tylko tu i teraz. Jeśli tego nie zrobisz. praca zostanie nie wykonana. tworząc ciąg. Jak zatem „opracowujemy" w umyśle czas? Za wskazówkę mogą służyć słowa. Czas upodabnia się do taśmy prze­ nośnikowej. w kolejce bowiem czeka następne. która bez przerwy płynie od swego źródła do morza.

jak w kulturze arabskiej. w postaci niepowtarzalnego procesu neurologicznego. jak długo trwa jego wizyta ani kto musi z jego powodu czekać na gospodarzy. W wielu krajach podobne różnice zauważamy między mieszkańcami miast i wsi. Nastawienie do czasu może się też zmieniać z wiekiem i doświadczeniem. Różnice indywidualne Stereotypy podobne do kulturowych odnaleźć można również u poszczególnych osób. w jaki przechowujemy . mąż „na wszystko ma czas". względu na to. Jeśli czas dzieje się tylko teraz. nie istnieje żadne pojęcie przyszłości.194 Dzień 13. Jest tak na przykład w wypadku południowych i północno-wschodnich stanów Ameryki Północnej. Mamy tu więc do czynienia z różnicami w kul­ turze i pojęciu czasu. co Europejczycy nazywają nastawieniem fatalistycznym bądź brakiem wyobraźni co do przyszłych wydarzeń wśród narodów arabskich. że u jednej osoby występuje swoiste rozszczepienie osobowości. Takie założenie leży u podstaw tego. Wielu przed­ stawicieli kultury Zachodu zdaje się mieć taki sam niefrasobliwy stosunek do czasu. wska­ zują na naszą osobistą linię czasu albo sposób. nie spieszący się (lub odwrotnie). w wyniku czego zachowuje się ona inaczej w pracy niż podczas urlopu czy świąt. że nawet w obrębie jednej kultury występować mogą znaczne różnice. W ramach tych geograficznych. Pojęcie czasu oddziałuje na każdy aspekt życia milionów ludzi. narodowych czy kulturowych norm odnajdujemy dodatkowo cały szereg różnic indywidualnych. Zdarza się też. W każdym wypadku inaczej kodujemy czas. zwroty i wyrażenia. Wszystko dzieje się w mózgu. Szczególnie drastycznie uwidacznia się to w obliczu śmiertelnej choroby. ani wychowanie nie stanowią odpowiedzi. Tak więc ani kultura. którymi się posługujemy. Nierzadko małżeństwa mają również odmienne podejście do czasu — żona bardzo punktualna i zorganizowana w najmniejszym szczególe. W czasie i przez czas Jak mówiliśmy. Widzimy więc. niezależnie od ich pochodzenia.

We wszystkich tych wypadkach wspomnienia. które jest bardziej typowe dla kultury arabskiej. Czas można także reprezentować podejściem „w czasie". Gdybym poprosił cię o pokazanie ręką jakiegoś punktu w przeszłości. część linii czasu „w czasie" ucieka poza twoje pole widzenia. co przed tobą (przyszłość) do tego. a następnie w przyszłości. czasem w odwrotnym kierunku. w twoim polu widzenia. Omówmy dokładniej owe istotne różnice. Czas można również wyrażać przestrzennie. Dlatego „widzisz" przeszłość w postaci wspomnień. lecz dla nich istotne jest t r w a n i e . a także przeszłość i przyszłość znajdują się przed tobą. to o czym mogłoby to świadczyć? Najczęściej wyobrażamy sobie czas jako linię. że przechodzisz nad tym do porządku dziennego i intuicyjnie coś wskazujesz. to jak byś to zrobił? Ta prośba może wydać się niemądra. Podczas gdy linia czasu „przez czas" znajduje się całkowicie przed tobą.Oswajanie czasu 195 wspomnienia. Czas może mijać szybko bądź wolno. W tym procesie nie powinno być niewytłumaczalnych przerw. że osoby „przez czas" są świadome czasu i denerwują się. Taką sytuację nazywamy „przez czas" i stanowi ona przykład opisywanego europejskiego pojęcia czasu. a jedno­ cześnie „patrzysz w przyszłość". Wspomnieliśmy już. Zakładając jednak. Cała linia czasu znajduje się w polu . W tym wypadku czas rozciąga się od tego. w związku z czym widzi siebie w swoich wspomnieniach. Zazwyczaj biegnie ona od strony lewej do prawej (od przeszłości do przyszłości). Dla nich czas biegnie nieprzerwanie. Za­ zwyczaj taka osoba dysocjuje wspomnienia. przy czym jego część znajduje się w tobie samym. gdy inni tej świadomości nie mają. co za tobą (przeszłość).

Natomiast osoba „w czasie" ceni terapię ze względu na jej efekty. jako nie przykładające wagi do punktual­ ności. Owe cechy osobowości mogą więc mieć początek w indywidualnej linii czasu. Możesz na przykład odzwierciedlić kogoś w pracy (mając na celu kontakt) albo zmienić swoje postrzeganie czasu. Na przykład osoba „przez czas" będzie określać wartość usług (choćby terapii) na podstawie przeznaczonego na nią czasu. lecz również niepokój i zmartwienia. Widzą tylko to. Odzwierciedla to również sposób percepcji codzienności. łatwiej będzie ci nawiązywać kontakt z osobami posługują­ cymi się innymi liniami czasu niż twoja. ponieważ czas sam w sobie jest wartością. Czy pamiętasz. Niemniej jednak elastyczność w podejściu do czasu jest wskazana i pomocna. co się zdarzyło. dlaczego? . Zwykle osoby „w czasie". Możesz też zaeksperymentować i zmienić (chwilowo bądź na dłużej) swoją linię czasu. często spóźniają się na spotkania. Zazwyczaj żąda więcej czasu za tę samą cenę. co znajduje się bezpośrednio przed nimi. to prawdopodobnie przedstawiasz czas na oba sposoby. jaką stanowi przeszłość.196 Dzień 13 jej widzenia. Nie rozpamiętują tego. aby osiągnąć jakieś cele. to jak ci się wydaje. Jeśli odnajdujesz w sobie oba rodzaje cech. Tak więc nie przykładają specjalnej wagi do robienia planów albo patrzenia wstecz. Może też oznaczać rozżalenie i wyrzuty sumienia. „Właściwe" i „niewła­ ściwe" nie istnieje. co wydarzyło się tydzień temu? 2. poza bądź za bieżącym wydarzeniem. Kiedy zaczniesz dostrzegać różne pojęcia czasu i ich oddziaływanie na łudzi. Przyszłość znajduje się przed. To on jest wartością określaną pieniędzmi. Patrzenie w przyszłość może oznaczać optymistyczne planowanie. nawet jeśli trwałaby ona zaledwie kilka chwil. Zawsze jednak trzeba zacząć od określenia linii czasu. Jeśli tak. Jak określić linię czasu Linię czasu danej osoby można określić za pomocą następujących kilku pytań: 1. Każda linia czasu doskonale pasuje do swojego „właściciela". dlatego nie jest w polu widzenia. w wyniku lekcji.

o czym się chce zapomnieć. Najprawdopodobniej jednak nieświadomość dostarczy rzetelnych wskaźników fizjologicznych. • Zrozumiesz. pięć czy dziesięć lat temu? 4. Postępując według tego samego schematu. to jakie mogłoby to być miejsce?" Możesz też zbadać pamięć dotyczącą lokalizacji. że nie trzeba się skupiać na tym. Pamiętaj jednak. Czy pamiętasz coś. Gdyby jednak z odpowiedzi nic nie wynikało. w którym praco­ wała. kiedy jesteś odprężony i myślisz raczej instynk­ townie. Każdy ma jakieś pojęcie czasu. spróbuj trochę innego podejścia: „Gdyby to wspomnienie było gdzieś umiejscowione. dwa. Wsłuchuj się w swoją nieświadomość albo poproś przyjaciela. czego się pragnie. Czy wspomnienia i wyobrażenia na temat przyszłości układają się w linię? Czy sugerują porządek linearny? Odpowiedzi mogą wskazywać na niepewność czy zmieszanie. co może się zdarzyć w przyszłości: za miesiąc. tak samo jak szanujesz umysłowe mapy rzeczywistości innych. Nie wywieraj jednak na rozmówcę takiego wpływu. choćby nawet nie było ono natychmiast rozpoznawalne. mowę ciała. a nie logicznie. jak inni myślą o czasie. W y b ó r będzie należał do ciebie.mniej żalu i d a r e m n e g o rozpamiętywania. jakie osiągniesz z tego krótkiego wprowadzenia do teorii linii czasu. Możesz zasugerować linearną linię czasu. za dziesięć. wyobraź sobie coś. aby przeszedł z tobą przez cały proces. Odpowiedzi werbalne racjonalnej świadomości nie zawsze są w pełni czytelne. albo miejsca. za pięć lat. tak samo jak stosowałeś metafory podczas D n i a 11. co wydarzyło się miesiąc lub dwa temu? Rok. natomiast mniej myśle­ nia o przeszłości . za rok. . będą natychmiastowe: • Będziesz się świadomie skupiał na przeszłości bądź przyszłości. Nie musisz więc go kreować. i nawiążesz lepsze kontakty. 5.Oswajanie czasu 197 3. aby zaczął ją aranżować. na przykład domu. lecz na tym. Na przykład mniej myślenia o przyszłości oznacza mniej zmartwień. Dla­ tego zwracaj uwagę na spojrzenia rozmówcy. a zwłaszcza wskazywanie czy jakiekolwiek inne gesty wykonywane w jakimś kie­ runku. Korzyści. w którym mieszkała kiedyś dana osoba. Musisz je uszanować. Ten sam proces łatwo zastosować w celu określenia własnej linii czasu. Wybierz chwilę.

akceptując założenie. przedstawiony problem nie odzwierciedla prawdziwego problemu czy też jego źródła. może określać ich linię czasu? • Zapamiętaj dzisiejsze założenie. masz większą szansę na znalezienie rozwiązania. Jeśli spojrzeć na to od tej strony. a następnie. zapanujesz nad swoimi uczuciami i zacho­ waniem. tak jak ich wypowiedzi. Zdarza się. Czy ich zachowanie. dzięki któremu dochodzisz do celu.198 Dzień 13. Często się zdarza. • "Przeramujesz" każdy problem bądź zagadnienie. wyobraź sobie kilka rozwiązań. • Zrozumiesz lepiej siebie. Zadanie na dziś • Stosując powyższe wskazówki. Zrób listę kilku swoich problemów. Założenie na dziś Każdy problem ma swoje rozwiązanie. gdzie ona przebiega w stosunku do ciebie. . usunąć albo się po nim wspiąć. • Słuchaj osób. że problem wówczas zni­ ka. Przedstawiony problem może stanowić część procesu uczenia się. Jak twierdzą osiągający sukcesy biznesmeni. to można go przecież ominąć. że początkowy. Odpowiada to założeniu Dnia 10. umieszczając je w innym kontekście czasowym (na przykład: „Jak będę się czuł za pięć lat?"). Wszystko zależy od twojego punktu widzenia. jeśli wierzysz. i zauważ ich podejście do czasu. Według niektórych badań. Jest tylko informacja zwrotna". z którymi pracujesz albo często się spotykasz. każdy problem przybiera postać milowego kroku w kierunku celu.: „Porażki nie istnieją. każdy problem niesie szansę. Określenie prawdziwego problemu rzuca nowe światło na sytuację. Choć jest przeszkodą na drodze do realizacji zamierzeń. określ swoją linię czasu: „przez czas" czy „w czasie"? Narysuj. Możliwe jest też odkrycie innej drogi. że jakiś problem można rozwiązać.

że każdy problem jest już rozwiązany. kto mógłby ci udzielić wskazówek. jak sam możesz wpłynąć na rozwiązania. i ciesz się. a techniki. . To ćwiczenie i dzisiejsze założenie pomoże ci w przeramowywaniu podczas Dnia 15. doświadczając sensorycznych dowodów tej sytuacji. w jakim kierunku ich szukać. i zmiany zachowań podczas Dnia 21. których się uczysz.Oswajanie czasu 199 Zastanów się. przeramują problemy. Założenie wprawi cię w pozytywny nastrój oczekiwania. Wyobraź sobie także.

Zachowanie jest rezultatem wszystkich tych wewnętrznych reprezentacji. Antropolog Gregory Bateson stworzył model poziomów neurologicz­ nych. nie pojawi się. gdzie woda z wyższych poziomów zawsze spada na poziomy niższe. znajdujących się na rozmaitych poziomach. przynajmniej trwała zmiana. a także takie obszary w nas. Niemniej jednak zmiana czegoś na wyższym poziomie zawsze pociąga za sobą zmianę na poziomie niższym. trochę jak w kaskadowym wodospadzie. Brak wewnętrz­ nego uporządkowania może prowadzić do konfliktu między różnymi poziomami umysłu.1). jeśli nie zajdzie w umyśle danej osoby. Zasa­ dy zmiany na określonym poziomie różnią się od zasad obowiązujących na niższym poziomie. Dla pełnego życia typowa jest spójność owych poziomów myślenia. Nazywamy ją często uporządkowaniem. Zmiana zazwyczaj obejmuje nie tylko zewnętrzne zachowanie. że każda część osoby jako całości zmierza w tym samym kierunku. ale pewien głębszy poziom: nasze przekonania i wartos'ci. Zgodnie z modelem poziomów neurologicznych. zmiana przekonań prowadzi do . który został później rozwinięty przez Roberta Diltsa (rys. 14. Znaczy to. oddziaływać na poziom wyższy. Zmiana czegoś na niższym poziomie może. które nie zawsze udaje nam się rozpoznać.W • • • tym rozdziale: Zachowanie a poziomy neurologiczne Poziomy neurologiczne i organizacja Uporządkowanie NLP koncentruje się głównie na zmianie indywidualnej. Trwała indywidualna zmiana wymaga zrozumienia owych poziomów. Zmiana. ale niekoniecznie musi. Każdy poziom organizuje informacje dla poziomu poniższego.

w którym żyjesz. tworzenie zestawień. Rozumienie i poprawne rozróżnianie poziomów oraz sposobu. jak omawiane poziomy funkcjonują w twoim życiu. że mylenie poziomów neurologicznych prowadzi do problemów. w jaki na nas wpływają. w sytuacjach towarzyskich. hobby. na przykład słuchanie. może prowadzić do zmiany. a potem stopniowo przesuwać się w górę. powinieneś rozpocząć od poziomu najniższego (otoczenie). jeśli nie stoi za nią jakaś nowa wartość czy przekonanie. rzeczy i ludzie. . Zachowanie a poziomy neurologiczne Aby zrozumieć. którzy cię otaczają (w domu. w pracy). Badania dowiodły. Zachowanie Konkretne zachowanie. Oto kilka przykładów. robienie list. działasz. w którym jesteś najlepszy. Otoczenie Świat.202 Dzień 14 zmiany zachowań. podczas zajęć sportowych. Zmiana zachowania najprawdopodobniej nie będzie długotrwała.

że ważni są ludzie. której jesteś wyznawcą? Na przykład gołąb. przekłada się na twoją zdolność odnoszenia się do ludzi. wymagającymi podjęcia decyzji. Na przykład twoje przekonanie o tym.współ­ życia z ludźmi. Teraz wyobraź sobie zmianę zachodzącą na niższym poziomie. abyś posiadał tę zdolność? Jakie masz przekonania co do własnej osoby? Na przykład. czy wierzysz. Ta zdolność z kolei pozwala założyć. głęboki ocean albo zaciszny ogród? Stosowanie modelu poziomów neurologicznych Na podstawie powyższych przykładów zastosuj ów model do zachowania. w którym jesteś dobry. Duchowość Jaki symbol bądź metafora reprezentuje twoją duchowość albo wyższą siłę. I odwrotnie. tworząc logiczną hierarchię. Zauważ. zdrowie albo własny rozwój? Tożsamość Jakie zdanie charakteryzowałoby twoją tożsamość (kim jesteś)? Na przykład: „Jestem osobą nastawioną na drugiego człowieka" albo „Jestem urodzonym organizatorem". jak ważny jest człowiek. Wyobraź sobie. gdyby w obrębie wyższego poziomu (na przykład przekonań czy tożsamości) zaszła jakaś zmiana. że posiadasz umiejętność słuchania. organizowania. jak każdy poziom przechodzi naturalnie w dół do następne­ go. planowania.Gdzie wprowadzić zmiany? 203 Zdolności Częścią jakiej zdolności jest to zachowanie? Na przykład . Przekonania Co to mówi o tobie? Jaki warunek musi być spełniony. . co by się stało. Zastosuj go potem do innego za­ chowania. umiejętność słuchania stanowi podbudowę twoich zdolności społecznych i przekonań na temat człowieka. Która zmia­ na bardziej rzutowałaby na twoje życie? Która byłaby trwalsza? Którą byłoby trudniej wprowadzić w życie? Model ten możesz stosować podczas zastanawiania się nad proble­ mami czy ważnymi zagadnieniami.

Poważniejsze zagadnienie osobiste z kolei najprawdopodobniej będzie brało początek na najwyż­ szym. Sprawdź. Oto typowy przykład: Otoczenie Zachowanie Zdolności Przekonania Tożsamość Na moim biurku panuje bałagan. Następnie zastanów się. Ważniejsza jest kreatywność niż przesadny porządek. Nie rozumiem systemu katalogowania. Pomaga on też zro­ zumieć innych i porozumiewać się z nimi. jakie są jego korzenie. W podanym przy­ kładzie pominęliśmy kategorię duchowości. Zacznij od określenia poziomu „przedstawionego" problemu . przyczyny. i pomyśl. Poziomy neurologiczne ilustrują mapy umysłu i filtry neurologiczne.2 0 4 Dzień 14. duchowym poziomie. W każdym wypadku rozwiązania należy szukać na wyższym poziomie. który pojawia się przed twoimi oczami pierwszy. „Problem" może się pojawić (przedstawić) na którymś z tych pozio­ mów. również w kategorii poziomów. W tym wypadku powiązane z sobą problemy niższych poziomów po­ wstają w wyniku twojego problemu. Nie odkładam rzeczy na swoje miejsce. słabość w zakresie zdolności albo ograniczające przekonanie o sobie. Jestem osobą niezorganizowaną. jakie jest jego znaczenie w kategorii zmiany indywidualnej. o których mówiliśmy podczas Dnia 1. Na przykład możesz zauważyć kwestię związaną z otoczeniem.czyli tego. Omawiany model można stosować do wszystkich form własnego rozwoju. a także do rozwiązywania problemów. Poziomy neurologiczne i organizacja Poziomy neurologiczne (z wyjątkiem najwyższego) można łatwo przenieść na grunt organizacji: . czy możesz przeprowadzić to zagadnienie przez każdy poziom. Większość pomniejszych zagadnień związanych z zachowaniem można zmienić jeden bądź dwa poziomy wyżej.

klientów i systemów. Wspólne przekonanie wpływa na to. Mają wspólną świadomość kierunku i celu. lokalizacja Zdarza się. Ma jasne przepisy dotyczące nagród. w jaki sposób firmy motywują swój personel albo wprowadzają zmiany: Misja i wizja Pracownicy identyfikują się i czerpią natchnienie z misji. gdy firma. Dzieje się tak wtedy. Poziomy neurologiczne ilustrują też. środowisko. duchowy poziom.Gdzie wprowadzić zmiany 205 misja i wizja filozofia i kultura umiejętności i wiedza zwyczaje i praktyki wyposażenie. Praca dla firmy jest źródłem dumy. promującą zdrowie czy chroniącą środowisko naturalne. Pracownicy mogą działać samodzielnie i mają wpływ na podejmowanie decyzji wyższego szczebla. Firma ma wyraźną „osobowość". firma postępuje według wyznawanych wartości w stosunku do personelu. Pracownicy spełniają wymagania. jaką firma ma do spełnienia. często nie przynosząca zysku. ponieważ rozumieją sytuację. że w wypadku organizacji można również zastosować najwyższy. Umiejętności i wiedza Kierownictwo jest źródłem informacji i zrozumienia. ponieważ czują się szanowani. kursów i ubezpieczeń. ma na celu działalność charytatywną. Filozofia i kultura Firma szanuje różne wartości. wprowadza efektywne systemy zarządzania. Pracownicy są lojalni. „co my tutaj ro­ bimy". Zapoznaje pracowników z nowinkami techniczny­ mi. Kierownictwo umożliwia kursy. .

Zwyczaje i praktyki Organizacja nagradza i karze indywidualne zachowania. Stosuje za rządzanie w oparciu o wyjątki: kierownictwo koncentruje się na tych zagadnieniach. nie harmonizującymi jednak z jej zachowaniem czy otoczeniem. Stosuj się do norm obowiązujących w firmie. Ludzie tacy żyją w kłamstwie i prawdopodobnie nie od niosą sukcesu. służą swoimi sugestiami. 207. która szczyciła się swoją misją bądź przekonaniami. Większość z nas spotkała kiedyś osobę. Uporządkowanie Odpowiedź na poniższe pytania pomoże w określaniu poziomów neurologicznych. musi być spójny z poziomem nadrzędnym. Wyposażenie. . Pracowni biorą udział w dowolnych kursach. na których występują rozważane przez nas problemy Duchowość/cel Tożsamość/misja System wartości i przekonania Zdolności Zachowanie Otoczenie Kto jeszcze? Kto? Dlaczego? Jak? Co? Gdzie? Zastosuj ćwiczenie opisane na str. aby z jak największym prawdopodobieństwem wywołał zmiany.zmierza w tym samym kierunku. Co więcej. Każdy poziom. które pod jakimś względem wykraczają poza plan. W efekcie wszystkie twoje poziom zaczną współpracować dla osiągnięcia celu. Wyrównanie natomiast oznacza wzmocnienie. Nie lekceważ znaczeni tego procesu (obojętne jak prosty by ci się wydawał) dla wprowadzani zmian w twoim życiu. aby wyrównać poziomy neu rologiczne swojego doświadczenia. w wyniku którego cała organizacja — niczym jedna osoba . taki brak spójności może prowadzić do urazy i cynizmu. środowisko i lokalizacja Firma zapewnia dobrą infrastrukturę i warunki pracy.206 Dzień 14.

albo: „Które z moich przekonań pozwala mi na zastosowanie tych zdolności i podjęcie tych działań w tym otoczeniu?" 7. pozwól się im połączyć. gdzie i kiedy chcesz go doświadczyć. Wyobraź sobie reakcje. kolor. 4. jak wizja celu przenika wszystkie poziomy czekających cię zmian indywidualnych. jak zachodzi ich połączenie. co mówisz do siebie. 9. gdzie dokona się ich połączenie. roślina . przejdź teraz z powrotem na poziom tożsamości i poczuj. g d z i e chcesz doświadczyć X. brzmienie głosu. mimikę. Wybierz jakiś stan. spokój i tym podobne). Przenieś wizję celu. tożsamość i przekonania na poziom zdolności. . kreatywność. 12. Przejdź do „przekonań" i zapytaj. tożsamość. komentarze i zachowanie innych. 8. 13. Przejdź ostatecznie na kartkę „duchowość" i zapytaj: „Do czego zmie­ rzam w życiu? "albo „ K t o lub co motywuje mnie na najgłębszym (najwyższym) poziomie?" Zwróć uwagę na to. Opisz w myślach to oto­ czenie. d l a c z e g o robisz to. na zaangażowaną wiedzę i umiejętności. Stań na kartce „otoczenie". przekonania. Mając ciągle przed oczami swój cel. 11. tożsamość.Gdzie wprowadzić zmiany? 207 1. podczas Dnia 11. zwierzę. Przejdź na kartkę „tożsamość" i zapytaj: „K i m jestem. Przenieś wizję celu. 2. pewność. Posłuż się kartkami. Przenieś teraz wizję celu i tożsamość na poziom przekonań i pozwól się im połączyć. 10. na to. gesty. co robisz. Przenieś wizję celu. 3. uczucia. tyłem do pozostałych poziomów. Ułóż wszystkie poziomy neurologiczne (od duchowości po otocze­ nie) w jednej linii na podłodze. Nazwij go stanem X. 6. 51 Przejdź na kartkę „zdolności" i zapytaj: „Dlaczego zachowuję się tak w tym otoczeniu?" Zwróć uwagę na to.cokol­ wiek podpowie ci nieświadomość. przekonania i zdolności na poziom zachowania. Zrób krok na kartkę „zachowanie" i zapytaj siebie: „Co chcę zrobić w tym miejscu i czasie?" Zwróć uwagę na swoją postawę. jak wyobrażasz sobie (kodujesz) ten układ. Mówiliśmy o tym w rozdziale poświęconym metaforom. Pomyśl. do którego dążysz (doskonałość. na przykład jakiś symbol. że mam takie przekonania?" Znajdź jakąś metaforę dobrze cię charaktery­ zującą. Określ. zdolności i zachowania na poziom otoczenia i pozwól im się połączyć.

Dzisiejsze założenie każdemu (a zwłaszcza osobom nastawionym na cel) pomoże poprawić swoją skuteczność. Ciesz się nowym uczuciem wyrównania i pamiętaj. co myślisz". To ty możesz zmieniać swoje przekonania i wartości. dzięki czemu oni działają i wchodzenia z nimi w lepsze związki i kontakty • Rozwiązywania problemów • Wyjaśniania celów wyznaczonych podczas Dni 2. a więc możesz wziąć na siebie odpowiedzialność za swoje działania i osiągnię­ cia. 14. jak chcesz. swoich celów i motywów — tego. Bez względu na przeszłość. i 3.208 Dzień 14. Możesz decydować. „Jesteś tym. Możesz myśleć. o której mówiliśmy w pierwszym założeniu. Mapa umysłu. dzięki czemu działasz • Lepszego rozumienia innych . że jeśli będziesz chciał skorzystać ze swoich zasobów. znaczy m o j a mapa . a także sposób reagowania na innych ludzi i okoliczności. masz je wszystkie w zasięgu ręki. • Nadawania sensu swoim poczynaniom • Dystansowania się od swojego życia dzięki poznawaniu różnych poziomów percepcyjnych Założenie na dziś Odpowiadam za swój umysł i osiągane rezultaty.tego. . Żadne okoliczności zewnętrzne nie pozbawią cię tych podstawowych wyborów przynależnych człowiekowi. możesz zacząć przejmować kontrolę nad swoją teraźniejszością i przyszłością. Model poziomów neurologicznych można stosować do: • Rozpoznawania i wyjaśniania problemów osobistych i organizacyj­ nych • Wybierania najlepszego poziomu do inicjowania zmian • Lepszego rozumienia siebie.t w o j a mapa. co jest ważne.

• Zastanów się. Na przykład. jak można zastosować ten sam proces w wypadku problemów organizacyjnych. organizacja pracy czy przemawianie publiczne to przykłady z poziomu zdolnos'ci i tak dalej. 207-208) .Gdzie wprowadzić zmiany? 209 Zadanie na dziś • Wymień kilka stojących przed tobą problemów — zawodowych bądź jakichkolwiek innych. Może uważasz. umiejętność pisania czy jakąkolwiek inną. jeśli jeszcze go nie zrobiłeś (zob. Przypisz każdy innemu poziomowi neurologicznemu. politycznych czy systemowych w pracy. • Wykonaj ćwiczenie wyrównania. że twój gabinet jest zbyt mały? Albo że potrzebujesz jeszcze jednej sypialni? A może twój komputer już nie odpowiada twoim potrzebom? Takie problemy zalicz do kategorii „otoczenie". która cię zawiodła. jak twoje zachowanie rzutuje na otoczenie? Jak twoja tożsamos'ć czy wizerunek samego siebie wpływa na twoje zdolności? Dotrzesz w ten sposób do samego źródła problemu i zrozumiesz. Język. zalicz do zachowania. • Pomyśl teraz o tych problemach w kategoriach innych poziomów. str. Zarządzanie grupą ludzką. na którym poziomie powinieneś wprowadzić zmiany.

przede wszystkim w postrzeganiu. dokonasz przeramowania. przez które nie zauważamy nowych sposobów rozwiązywania proble­ mów i postrzegania zagadnień. że człowiek odczuwa potrzebę porządkowania rzeczywi­ stości. które zakłada nowe. Wydaje się. zobaczeniu wycinka rzeczywistości w in­ nym świetle. jak coś postrzegasz. Rama. wypowiedzią bądź wydarzeniem. Działają na zasadzie szablonów (wzorców). Jest to raczej nastawienie. najczęściej kończy się to myśleniem rutynowym. pokazuje. Kiedy naprawdę wyjdziesz poza ramę. którą świadomie bądź nieświadomie tworzysz.W • • • tym rozdziale: Ramy i przeramowania Przeramowanie dla osiągnięcia celu Ramy spotkań Ramy i przeramowania Większość z tego. dotyczyło zmian. do których dopasowujemy miliardy informacji podlegających świadomemu przetwarzaniu. a nie określona umiejętność. zmienisz ją. Niestety. klasyfikując jej elementy do określonych umysłowych przegródek czy ram. znajdowaniu innego znaczenia czy interpretacji. P r z e r a m o w a n i e polega na zmianie ramy w związku z jakimś zachowaniem. kreatywne i odbiegające od schematów myślenie. . R a m y to część systemu filtrów. czyli sposobie myślenia o rzeczy­ wistości i jej „widzenia". poprzez które dokonujemy wewnętrznej reprezentacji rzeczywistości. o czym do tej pory czytałeś.

W sytua­ cjach konfliktowych przeramowanie jest znacznie skuteczniejsze niż perswazja bądź sprzeczka. to jednak prowadzi do natychmiastowych zmian w zachowaniu. Twoje ramy odniesienia różnią się między sobą.choćby nawet minimalnie . a co za tym idzie . Pomyśl. Przeramowanie dla osiągnięcia celu Przeramowanie szybko przynosi rezultaty. Przeramowania można dokonać w każdej sytuacji. a efekt zaskoczenia i nowości przynosi reakcję w postaci . rozwoju osobistym. Niespodziewana zmiana zawartości bądź kontekstu stawia znaczenie na głowie. odbierzesz („obramujesz") z pewnością inaczej niż późno wieczorem.sposób myślenia bądź postrzegania rzeczywistości. w jakiej ramie je postrzegamy. Chociaż jest to proces umysłowy. Zawsze jednak możesz zmienić . Znajduje ono szerokie zasto­ sowanie w biznesie. Przeramowanie zmienia twoje samopoczucie. Stymuluje tak zwane myślenie lateralne (boczne). To doskonałe narzędzie rozwiązywania problemów.na przykład miejsca lub czasu. w jakim kontekście określone zachowanie wydawałoby się pozytywne i pożyteczne albo można by je zobaczyć w innym świetle. zachowania lub wydarzenia. kiedy nikogo nie oczekujesz. Zmiana znaczenia to zmiana rezultatu komunikacji. przy zastosowaniu technik opartych na prostej zasadzie „zmiany ramy". kiedy spodziewasz się miłego gościa.twoje działanie. cieszy się więc wśród praktyków NLP dużą popularnością. Zmiana zachowania innej osoby (a nawet twojego) może wydawać ci się trudna. Można też przeramować samą treść sytuacji. Przeramowanie treści i kontekstu Przeramowanie może dotyczyć kontekstu sytuacji .212 Dzień 15. Pukanie do drzwi w sytuacji. komunikacji i terapii. tak samo jak znaczenia. Znaczenie każdego wydarzenia zależy od tego. Puenta dowcipu natych­ miast wprowadza zmianę w znaczeniu i związanych z nim emocjach. czyli poza schematem.

że twoja nastoletnia córka wraca do domu później. dzięki czemu powstaje nowe znaczenie. a co za tym idzie .zdrowie w ogóle. Zmiana znaczenia wywołana przez kontekst czy treść oznacza.twój stan. rzutuje na twoje zachowanie.. kiedy tylko chcecie!" Metafory. na nasze doświadczenie składa się jedynie przefiltrowana wersja rzeczywi­ stości. Wyobraź sobie na przykład. Jak dotąd. pełne zaufania i pozornie niewzruszone czekanie. Przyjęta rama określa postrzeganie. a interpretacja sytuacji zależy od c i e b i e . Wypracuj sobie zwyczaj pytania: „Co to może oznaczać?". o których mówiliśmy podczas Dnia 11. nic nie może . w jaki dokonujesz obramowań. Nowy kontekst powoduje. niż powinna. Jak widzieliśmy z modelu NLP przedstawionego podczas Dnia 1. pośred­ nio wpływając na zachowanie i osiągnięcia. „W jakiej sytuacji wyglądałoby to inaczej?" albo „W jakim kontekście zachowanie to wydawałoby się pozytywne i pożyteczne?" W twoim umyśle może się wtedy natychmiast pojawić kilka przeramowań.. sposób obramowania sytuacji czy zachowania nie wpłynął na twoją córkę. Czy miała wypadek? Czy celowo nie wypełnia twoich próśb? Może dzwoniła wcześniej? Przeramowań można dokonywać bez końca. Sposób. tylko będziesz musiał to pamiętać" albo „Weźcie na przykład moją żonę. że zmieniają się twoje reakcje i zachowanie.Myśleć poza schematem 213 śmiechu. Odzwier­ ciedleniem dokonanego przez ciebie obramowania jest nawet spokojne.. jak „obramujesz" sytuację.. Nieustannie dokonujemy więc nieświadomego jej zniekształca­ nia. ciśnienie. Poprzez przeramowanie można więc łatwo i bez większych wysiłków dojść do rezultatów. na przykład: „W wieku osiemdziesięciu lat będziesz już wiedział wszystko. a w dłuższej perspektywie . Komik George Burns często posługiwał się żartami jednozdaniowymi. Kontrolowanie nastroju Ty kontrolujesz proces przeramowania. Z pewnością jednak wpłynął na c i e b i e . że znany problem czy zagadnienie umieszczane jest w nowym otoczeniu. Twoje uczucia i zachowania przed jej powrotem zależą od tego. który nie powinien być uzależniony od żadnych zewnętrznych czynników. są skarbnicą nie kończących się przera­ mowań. Nasz umysł nadaje wszystkiemu jakieś znaczenie... Uzyskanie nowej perspektywy prowadzi do natychmiastowych zmian twojego samopoczucia.

choć sam nie wiesz dlaczego. stwierdzisz. kiedy opanujesz już nieświadomą umiejętność (stanie się twoim nawykiem). często zdarza się. Zawsze możesz zdecydować się na przeramowanie Stosując techniki przeramowania. że takiej kategoryzacji dokonujemy instynktownie. Zalicza się do nich również umysłową zdolność przeramowywania. Tymczasem. Żeby jednak stało się ono twoim nawykiem. wybierasz nastrój. warto spróbować przeramowania negatywnego czy nieprzyjemnego zachowania. pozostać nieokreślone. Już samo rozpoznawanie możliwości wyboru może wprawić cię w lepszy nastrój. Dzięki przeramowaniu można rozwiązać wiele trudnych problemów. sprawiając że w jakimś względzie czujesz się czegoś pewien. to znak. Wkładamy więc wszystko do odpowiednich przegródek umysłowych. Każdy rodzic doskonale wie. jak nastolatek reaguje Ulepszanie związków . że jest ona naprawdę prosta. dzięki którym twoje reakcje są skuteczne. wzmacniające. która lepiej odzwierciedli rzeczywistość bądź to. Przeramowanie wymaga mniej umiejętności niż dopasowanie i prowadzenie. Masz przed sobą wyjście . kiedy twoje przeramowywanie zacznie oddziaływać na innych. ułatwiający radzenie sobie z sytuacją czy podejmowanie decyzji. Dzięki otwartemu. Przeramowanie prowadzi do ponownej kategoryzacji.światełko na końcu tunelu. musisz stosować je na co dzień. celowe. kreatywnemu umysłowi możesz małym nakładem sił osiągnąć niezwykłe rezultaty Nadejdzie chwila. Dzieje się to szybko i poza świadomością. co decydujesz się uznawać za możliwą rzeczywistość. Jeśli dostrzegasz kilka możliwych ram. zamiast dokonywać realistycznej i racjonalne reprezentacji. że masz z czego wybierać Możliwości wyboru reprezentują zasoby. tak jak to jest z jazdą na rowerze czy pływaniem. co potem odczytywane jest jak graniczące z cudem wglądy. Zawsze dąż do sytuacji wyboru. Kiedy cały ten proces nie jest już dla ciebie tajemnicą. aby stało się pożyteczne. obramowujemy w najoczywistszy i najwygodniejszy sposób. giętkiemu.214 Dzień 15. Umiejętności myślenia mogą przekształcić się w myślowe nawyki. Niestety. Nawyk widzenia rzeczywistości na różne sposoby Sytuację nastoletniej córki rodzic mógłby skwitować stwierdzeniem „łatwo mówić".

źle zrozumiane spojrzenie czy słowa przeznaczone dla innej osoby mogą wywołać jakiś efekt. Niewątpliwie więc twoje zachowanie będzie pośrednio oddziaływało na tę osobę. Ich „posiadacz" prawdopodobnie próbował . jaką ona wywołu­ je". W takim wypadku „punkt widzenia" przesuwa się o zaledwie kilka stopni. Podczas Dnia 4. Wówczas określasz jego pochodzenie. reagowanie na pojedynczą. tym mniejsza szansa na rozwiązanie problemu czy zagadnienia. brak zaufania czy nadmierne martwienie się.na ile poważnie je traktujesz. Przeramowanie często oznacza otrząśnięcie się ze starych nawyków. a nie przyczyny.parafrazując znane już założenie . Wiadomo. do jakiego stopnia pozwalasz mu rzutować na swoje emocje czy jak je interpretujesz. może szybko stać się nieadekwatne do wypowiedzianych słów czy zaistniałych okoliczności i otrzeć się o roz­ wód. In­ nym razem dokonuje się w nim zmiana. Kreatywne rozwiązywanie problemów Zdarza się. na przykład lepiej odzwierciedlają aktualną sytuację. Niektóre przeramowania wydają się bardziej praktyczne od innych. im mniej radykalne (kreatywne) przeramowanie. Z tego względu nie zgadzaj się na „sensowne" interpretacje. wywierając w ten sposób na kogoś wpływ. W jeszcze innych wypadkach dzięki przeramowaniu dochodzimy do całkiem nowych rozwiązań. Komunikujesz coś nawet wtedy. Niemniej jednak proces ten z pewnością niemal natychmiast wpłynie na to. Komunikacja nie musi być świadoma. sztywną ramę (interpretację). jak postrzegasz to zachowanie . konflikt czy wojnę. Niemniej. Przeramowanie zachowania danej osoby nie doprowadzi bezpośred­ nio do jego zmiany. przybiera formę skutku. Warto przyjąć to do wiado­ mości. Nie możemy nie komunikować. że twoje uczucia i myślenie determinują twoje zachowanie. mówisz coś bądź nie. Zachowanie spontaniczne. że przeramowany problem po prostu sam znika. w tym również wypowiedzi. Nie możesz się odizolować od wpływu uczuć ani . Nasze ciało oraz wypowiedzi nieustannie o czymś informują.„nie możesz się nie komunikować".Myśleć poza schematem 215 na przedwczesne wyciąganie wniosków. Milczenie. Sama świadomość tego może doprowadzić do większej kontroli naszego oddziaływania na innych i jego rezultatów. kiedy robisz coś bądź nie. przeczytałeś założenie: „Znaczenie komunikacji polega na reakcji.

wybieraj prawdziwe problemy. zaczynasz dostrzegać jej zalety. Następnie szybko i intuicyjnie podaj co najmniej trzy przeramowania do każdego z nich. lecz raczej uwalnianie się od ograniczającego modelu. rozmaitych punktów widzenia. prawdziwa przyczyna leży w naszych mapach umysłu. tworzysz szansę dla pożytecznych działań. które wydają ci się bez wyjścia. potrzeba czegoś więcej. Z pewnością spróbowałeś już logicznego. racjonalnego podejścia do ich rozwiązania. domem. Spróbuj.216 Dzień 15. „Problem" tkwi w umysło­ wym schemacie. szczęściem w nieszczęściu. Według innej osoby problem ten może okazać się szansą. Chociaż często zrzucamy winę na oto­ czenie czy okoliczności. . W domu żona trzyma go krótko. Pomyśl o jakichś trzech aktualnych problemach związanych z pracą. lecz z zastosowaniem przepuszczonego przez własne filtry doświadczenia. w przeciwnym wypadku nie stanowiłyby przecież problemów. Od kiedy jednak rozwinąłeś w sobie tę umysłową umiejętność. Aby wydostać się ze schematów. Paradoksalnie. Denerwuje cię jego grubiaństwo i nastawienie. Aby przejść dobry test na przeramowanie. a nie w treści. który wkładasz w realizację swoich zadań. Przeramowanie nie oznacza logicznego dopasowania czy modelowania sytuacji. podczas usilnego poszukiwania rozwiązań problemu najczęściej nie dostrzegamy najlepszego z nich. więc w pracy znajduje ujście dla swoich emocji. Przeramowywanie w praktyce Załóżmy. przyjaciółmi czy życiem towarzyskim. tylko dlatego że został przez nią inaczej obramowany. • Zgłosił twoją kandydaturę do specjalnego awansu i musi sprawdzić. Zmieniając sposób percepcji. Jak mo­ żesz przeramować tę sytuację? • • • • Jest w złym stanie zdrowia. że twój szef ma zwyczaj udzielać ci reprymendy na oczach współpracowników i nie docenia wysiłku. Zachowuj się jak osoba rozdająca karty. Jego szef traktuje go podobnie. Czuje się niepewnie i znajduje się na granicy załamania nerwowego. Jakieś dziwaczne przeramowanie może z początku wydawać się ukartowane bądź niemądre. które mogą doprowadzić do pożądanych rezultatów.

W kon­ sekwencji. tobie się najwięcej obrywa. gdybym wygrał na loterii? Jak osoba ta wpływa na moje podstawowe cele życiowe? Zauważ. Jak dotąd jednak nie doszedłeś do wyrównania. • Wyobraź sobie. że zakochał się w tobie. Zapytaj na przykład: • • • • • • • • A gdybym tak miał grubszą skórę (jak XYZ)? Może zmienić pracę? A gdybym dziękował mu za każdą uwagę? A gdybym podczas każdej konwersacji miał uśmieszek na twarzy? Może kupiłbym mu ładny długopis? Co by się stało. • Trzy miesiące temu pochował starszego brata.. siwą brodę. • Jak zachowywałby się w jakiejś sytuacji towarzyskiej. • Cierpi na nieuleczalną chorobę. Działa ono na podobnej zasadzie jak . • Wyobraź sobie. jak dajesz sobie radę w wypadku szorstkiego kierowania. • Inni twierdzą. • W ciągu ostatniego roku trzy razy włamano się do jego domu. prawdopodobne czy nawet zdroworozsądkowe. gdybym dostał ofertę pracy z innej firmy? Co by się stało. że nad firmą gromadzą się ciemne chmury. do głowy będzie ci przychodzić nieskończenie wiele przykładów przeramowań. ponieważ najlepiej pracujesz. że są przez niego traktowani tak samo. że ta sytuacja potrwa tylko dwa miesiące/dwa ty­ godnie/dwa dni. rozmawiając na temat waszych wspólnych zainteresowań. że ma długą. któremu . • Wyobraź sobie. ale nie może o tym mówić pracownikom. że zapisał ci w testamencie fortunę. Kiedy nabierzesz w tym wprawy. ale trudno mu to pokazać. albo na proszonym obiedzie? • Wie. • Jego żona i dzieci uwielbiają go. • Nie wie. że jest twoim szwagrem. • Zleca ci najtrudniejsze zadania.Myśleć poza schematem 217 . • Wyobraź sobie. będziesz musiał stawić czoło. jak jego zachowanie na ciebie wpływa. • Wyobraź sobie. że przeramowanie nie musi być logiczne. • Miał trudne dzieciństwo.

Szczególną uwagę należy poświęcić utrzymaniu kontaktu (zob. Masz więcej możliwości wyboru samopoczucia i działania. Dzień 4. żeby utrzymać kontakt.). Zawsze harmonizuj wartości i doświadczenie. Taki percepcyjny wgląd w we­ wnętrzny świat drugiej osoby może pomóc w nawiązaniu doskonałego kontaktu. Kiedy kontakt jest dobry. druga osoba (zakładając. cała sztuka polega na takim przeramowaniu. o których mówiliśmy podczas Dnia 11. metafory. Kiedy jednak mówisz o przeramowywaniu. Aby się przekonać. kreatywne sieci neuronowe. Kiedy indziej możesz stworzyć własną nazwę. Prawdopo­ dobnie rozpoznasz niektóre ramy z wymienionych niżej. a raczej wywołaj w drugiej osobie przełom spowodowany „olśnieniem" (aha!). Unikaj jednak szokowania i epatowania swoją wiedzą. Przerywa tok myślenia i otwiera nowe. Zdrowy rozsądek i logika przychodzą zazwyczaj trochę później. nie musisz zapamiętywać ich nazw ani dokładnych definicji. Nie trzeba artykułować przeramowania. Tak jak w wypadku innych poznanych już wzorców językowych. jak duży jest zasięg stosowania ram. żeby prowadziło do rezultatów. Postaraj się rozpoznać wzorce oraz rodzaj pytań. a także w treningach i poradnictwie. łącznie z dobrze uformowanym celem omawianym podczas Dnia 2.218 Dzień 15. spróbuj zastosować tę technikę podczas jakiegokolwiek spotkania. Może ono pozostać jedynie w twojej głowie. Ramy spotkań Przeramowywanie to doskonałe narzędzie w komunikacji. W tych wypadkach znajdują zastosowanie wszystkie zasady dobrej komunikacji. . na przykład żeby po­ móc komuś w rozwiązaniu problemu. aby je lepiej zilustrować i pokazać ich zastosowanie prowadzące do lepszej efektywności spotkań. które stymulują prze­ ramowanie. że naprawdę szuka jakiegoś rozwiązania) może dobrze reagować na najbardziej nawet lateralne przeramowanie. Czasami już sama nazwa będzie pomocna (na przykład mówiąca sama za sie­ bie rama „jak gdyby"). Dodaliśmy do nich kilka pytań.

?" Rama zgody Rama ta wykorzystuje każdy możliwy punkt dyskusji do odzwier­ ciedlania. Rama zgodności Procedura mająca na celu utrzymanie spotkania na odpowiednim torze. że już osiągnąłeś swój cel. Na przykład: „Zgadzam się.Myśleć poza schematem 219 Rama wyniku Procedura stosowana na początku spotkania oraz każdej jego części. co mówisz. aby zrealizować określony cel. co wi­ dzisz. że potrzebujemy x. Nadbudowuje na wspólnym gruncie. Określa wspólny cel (zajrzyj do Dnia 2. którą mamy obecnie?" albo „Jak ma się to w porównaniu z. Co w tym. Pytanie: „Czym się różni twój opis od sytuacji. która pomaga wyobrazić sobie siebie osiągającego za­ mierzony cel i określa sensoryczne doznania związane z osiągnięciem sukcesu. Pytanie: „Wyobraź sobie.. Szcze­ gólnie przydatna wtedy.. „jak gdyby" cel został osiągnięty. dopasowania i prowadzenia. że zrealizowałeś swój cel?" Rama kontrastu W tym wypadku porównujesz różne opcje.. Myślisz tak. eliminująca niepotrzebne błądzenie i marnowanie czasu. gdy zostało osiągnięte porozumienie co do celu spotkania albo ustalono już rozkład dnia. . z zamierzonym celem?" . słyszysz i czujesz. Pytanie: „Jaki jest związek tego. kiedy pracowałeś nad ustala­ niem celów i wyników). że przyda się też y". a ty może zauważysz. przekonuje cię. Pytanie: „Czego konkretnie oczekujemy po tym spotkaniu?" Rama „jak gdyby" Technika. aby ocenić ich względną wartość albo żeby usprawnić swój proces decyzyjny.

Można łączyć wszystkie techniki. łagodnego frontu. Zwróć też uwagę na użycie opisanego podczas Dnia 10. Znaczy to. kazaniach i naukach. czy dobrze cię zrozumiałem".2 2 0 Dzień 15. komunikacji rodzinnej i towarzyskiej. negocjacjach. Założenie na dziś Niezależnie od tego. Porzekadło „Jeśli inni potrafią. albo na streszczeniu podjętej decyzji. zawsze jesteś kimś lepszym. czy określona osoba rozumie. Pytanie: „Postanowiliśmy więc.. stosując wzorce obramowywania. Na efektywność spotkania wpłynąć może jednak każdy jego uczestnik. mająca ułatwić podjęcie decyzji. jaki jest teraz porządek działań. za kogo się uważasz. czy wszyscy się z tym zgadzają?" albo (do konkretnej osoby): „Sprawdźmy. które odpowiadają za doskonałość człowieka. treningach. Przydają się jako swego rodzaju przewodnik przy ustalaniu programu dnia albo jako lista kontrolna dla przewodniczą­ cego. że nie trzeba trwonić możliwości swojego umysłu na zniechęcające myśli i niechciane zachowania. aby sprawdzić jednomyślność uczestników. Możesz zacząć panować nad swoimi filtrami umysłowymi za pomocą myśli.. kontrolującą tak zwane nieświadome kompetencje albo funkcje autopilota. ale także we wszystkich typach komunikacji. na przykład wywiadach. Obejmują one nieograniczoną nieświadomość. Ramy mogą się okazać przydatne nie tylko podczas spotkań. Powyższe ramy można stosować według potrzeby w każdej chwili podczas spotkania. Adaptowanie różnych ram do rozmaitych okoliczności konwersacji nie powinno przysparza ci większych problemów. Rama ścieżki powrotnej Technika polegająca na streszczeniu omówionych punktów. poradnictwie i medytacji. to ja też" otwiera przed tobą . Można w ten sposób uniknąć późniejszych nieporozumień i sprawdzić. Założenie to podkreśla zadziwiające możliwości ludzkiego ciała i umysłu.

zdarzenie?" Zauważ. opisany na stronach 216-217. • Jutro w pracy zacznij zauważać i przeramowy wać zachowania wokół siebie. pytanie. • Poćwicz przyjmowanie różnych pozycji percepcyjnych (zob. jak inaczej zaczniesz myśleć i działać (albo nie działać). czy twoje przeramowanie jest „realistyczne" i „możliwe do spełnienia" (twoja lewa półkula może sądzić. i wymyśl dla nich przynajmniej po trzy przeramowania. Zadanie na dziś • Jeśli nie wykonałeś jeszcze ćwiczenia przeramowania. jak możesz puścić wodze fantazji. że twoje pomysły są zupełnie nieodpowiednie i głu­ pie). a to zazwyczaj stanowi początek prawdziwej zmiany. Nie ma znaczenia. Niewątpliwie zaczniesz nadawać swoim doświadczeniom intuicyjne znaczenia i interpretacje.) i zauważ. Przyjmij je jako neurologiczną rzeczywistość. informację. które spędzają ci sen z powiek. lecz zacznij zadawać pytania: „Co jeszcze mogło to oznaczać? Jak można przeramować to zdanie. Znajdź trzy problemy bądź zagadnienia. pokazuje. jak zmieniają się twoje uczucia. Jednak nawet nonsensowne przeramowania mogą zmienić twój sposób myślenia o sytuacji. Przykład z pracy. zachowanie. Dzisiejsze założenie właśnie w tobie lokuje ten nieskończony potencjał jako podstawę motywacji i poczucia własnej wartości.Myśleć poza schematem 221 świat potencjalnej doskonałości. spróbuj te­ raz. . Dzień 12.

W NLP termin „strategia" oznacza zazwyczaj „przygotowany program umysło­ wy. Tak jak z kulinarnym przepisem . lecz wyjas'ni się w miarę czytania. że określone działania będą skuteczne.W • • • • • tym rozdziale: Strategie sukcesu Systemy informacji zwrotnej Rozpoznawanie i stosowanie strategii Model T O T E Fragmenty strategii Realizujemy swoje zamierzenia. Strategie umysłowe działają w odpowiedniej kolej- . czy w ogóle powinieneś brać działanie pod uwagę. co robisz. Brzmi to może nieco technicznie. że to. ponieważ wiemy. przyniesie określony wynik. aby potrawa była wys'mienita. Strategią początkową może być na przykład ocena bądź test stwierdzający. Doskonałość wymaga doskonałych strategii. Strategia to myślenie nastawione na osiągnięcie celu. czyli sekwencję reprezentacji prowadzących do konkretnego celu".trzeba użyć odpowiednich składników w odpowiedniej kolejnos'ci. jaki jest ich cel i jak mamy go osiągnąć. Oczekujesz. Następnie potrzebujesz strategii do rozpoczęcia procesu motywacyjnego. żeby wziąć się do jakiegoś działania bez jakiegokolwiek czynnika motywacyjnego albo jeśli nie uznają. po której powinna pojawić się strategia prak­ tycznego działania. Brak kompetencji jest wynikiem stosowania złych strategii. Strategie sukcesu Większość ludzi nie wyobraża sobie nawet.

jak wpływać na swoje rezultaty i samopoczucie. o których czytałeś podczas Dnia 7. które będą się zaraz toczyły w pracy. aż do poziomu submodalności. Potrzebu­ jesz odpowiedniej strategii.224 Dzień 16. co zjesz na śniadanie. Oczywiście strategie te są w większości nieświadome. Możesz rozbić jajko na wiele sposobów. na który składają się wspomnienia i doświadczenie. Bezustannie widzimy. decydujesz. o czym myślisz" można poszerzyć do „Robisz to. Zrozumienie sposobu porządkowania i zmiany strategii stanowi więc podstawę doskonałości indywidualnej. smażysz je i zjadasz. co zachodzi w naszym bezpośrednim otoczeniu. słyszymy i czujemy to. które motywują cię do działania. NLP kładzie nacisk na te wewnętrzne reprezentacje. Strategie obejmują oba te światy. Strategie jako sieci neuronowe Stwierdzenie „Jesteś tym. tak jak kombinacja cyfr szyfru do sejfu. opisywane podczas Dnia 7. jeśli chcesz zwieńczyć dom dachem albo sprzedać firmę. Każdy z powyższych przykładów obejmuje mniejsze segmenty strategii. To samo dotyczy podejmowania decyzji czy motywowania. Poziomy strategii Strategie obejmują duże segmenty zachowań aż po bardzo szczegó­ łowe submodalności myślowe. które służą ci do osiągania . a przynajmniej „to. wartości i przekonania. zawiązujesz sznurowadła. Do tej pory na­ uczyłeś się już. Strategia może przyjąć formę konkretnych słów bądź obrazów umysłowych. co zaprząta twoje myśli". które są przyczyną zachowań prowadzących do pożądanych efektów. Zycie to nie kończąca się seria reprezentacji — tak zewnętrznych. Strategie te tworzą w mózgu człowieka niesłychanie skomplikowane sieci neuronowe. Dzięki NLP możemy świadomie je rozpoznać i zmienić na lepsze.zewnętrzny i wewnętrzny. ności. rozbijasz jajko. Zwróć uwagę na różne poziomy czynności oraz ich róż­ norodność. podliczasz coś w głowie. co myślisz". Strategie wyższego poziomu mogą zawierać kilka mniejszych segmentów. Strategia jest ci potrzebna na przykład: kiedy chcesz wstać rano z łóż­ ka. jak i wewnętrznych. odczuwasz niepokój w związku ze sprawami. W tym sensie zamiesz­ kujemy więc dwa światy . Teraz czas na wprowadzanie zmian do strategii.

musisz mieć: • konkretny cel • umiejętności służące jego osiągnięciu • skalę. na ile minąłeś się ze swoim celem • umiejętność wprowadzania zmian w działaniu aż do chwili. gdy uzyskasz pożądane efekty Aby zastosować owo cybernetyczne. Kiedy uświadomisz sobie. gdy osiągniesz cel . Wszystkie elementy strategii muszą być odpowiednie (tak samo jak słowa. aby wypowiadane zdanie miało sens). Systemy informacji zwrotnej Osiągamy cele. według której można określić. o którym mówiliśmy podczas Dnia 2. trzeba myśleć i działać według określonego porządku. Umiejętnos'ć ta zapewni ci większą kontrolę nad swoim samo­ poczuciem. jakie są jego następstwa Zmieniaj działanie do chwili.Klucz do indywidualnej doskonałości 225 celów. Składnia strategii Aby osiągnąć sukces. aby miały one odpowiednią k o l e j ­ n o ś ć . że nawet na najprostsze nawyki składają się skomplikowane strategie. stosując system strategii. Zasada ta obowiązuje podczas strategii dzia­ łania. Wkrótce przekonasz się. pracujące dla naszego dobra.: • • • • Zdefiniuj swoje oczekiwania (wyznacz cel) Wykonaj jakieś działanie Zauważ. Musisz też zadbać. na jakiej zasadzie on działa. nastawieniem. W przybliżeniu oparty jest na czteroetapowym modelu suk­ cesu. które starannie dobierasz. będzie zawsze prowadzić do tego samego rezultatu. wartościami i przekonaniami. swoistą składnię. zorientowane na cel podejście. zachowania czy umiejętności.

który ustawiliśmy). Potrzebujesz więc konkretnego celu . może też zauważać. aby uzyskać jak najlepsze efekty. dzięki niezwykłemu systemowi neurofizycznemu . Określone podczas Dnia 2. że zadziała. NLP pozwala nam dostać się do niektórych wbudowanych zdolności cybernetycznych (nastawionych na cel). pozostaje jedy­ nie tak wykorzystać nasze zasoby. Nie zawsze jednak kojarzymy z nimi zachowanie człowieka. Wyznaczanie celu Elektromechaniczne czy zautomatyzowane systemy to przykład systemów wykorzystujących informację zwrotną. tak jak nauka mówienia czy chodzenia w dzie­ ciństwie albo zdolność naśladowania umiejętności innych.ciała i umysłu. od utrzymywania odpowiedniej temperatury ciała po leczenie skaleczeń. jak bardzo temperatura pomieszczenia różni się od „celu". za pomocą narzą­ dów zmysłów. czego się pragnie (pierwszy etap modelu sukcesu). Tę umiejętność można wyćwiczyć za pomocą tak zwanej czujności sensorycznej (w wypadku układu centralnego ogrzewania funkcję tę pełni termostat. Większość tego procesu jest jednak nieświadoma. W i e m y nieświadomie. albo konkretne operacje.świadomego bądź nie. Tenże system. Ponieważ każdy z nas spełnia powyższe wymagania. miasto. gdy chodzi o cele świadome. Docieranie do celu Drugi etap czteroetapowego modelu sukcesu zapewnia ci możliwość wykonania jakiegoś d z i a ł a n i a . W niektórych bardzo istotnych wypadkach ustalamy i osiągamy cele nieświadomie. w które wycelowane są wyrzutnie rakietowe. Na szczęście w sytuacji. cele przydadzą się więc przy omawianiu systemów informacji zwrotnej. możesz wprowadzać zmiany. który wyczuwa. Celem może być utrzymanie odpowiedniej temperatury przez centralne ogrzewanie czy zmywarkę do naczyń. które ma wykonać robot. W tych ważnych wypadkach po prostu u f a m y systemowi. Wreszcie. Syste­ mów działających na tej zasadzie w naszym otoczeniu nie brakuje.2 2 6 Dzień 16. Trzeba rozpocząć od zadecydowania. Bojler w systemie ogrzewania włącza się bądź wyłącza. jakie są n a s t ę p s t w a podjętego działania (etap trzeci). Na przykład system zwany naszym organizmem osiąga wszystkie „wbudowane" cele. aby odpowiednio dostosować temperaturę .

Ponadto możesz rozpoznać własne strategie. Dzień 4. którą później wykorzystujesz. Na tym polega między innymi leczenie fobii. Rozpoznawanie i stosowanie strategii Z pewnych powodów może być ci potrzebne określenie strategii myślowych jakiejś osoby. opisywana podczas Dnia 21. negocjacji czy wywierania wpływu. Umiejętnos'ć odzwierciedlania strategii myślowych jakiejś osoby stanowi dobre narzędzie podczas sprzedaży. możesz ją wykorzystać tak. często stosowana metoda NLP. aby wywołać zmianę. przez co staje się nieefektywna. że „ludzki bojler" działa w o wiele bardziej zaawansowany sposób niż urządzenie skonstruowane przez człowieka. Podobnie jeśli odkryjesz. umożliwi ci motywowanie jej. a więc będziesz musiał sam rozpoznać jej strategię. która prowadziła do pewnych zachowań. składających się na tak zwaną nies'wiadomą kompetencję. jaka jest jej strategia podejmowania decyzji. Jeśli zakłócisz strategię. Na przykład: 1. wrodzonym systemie informacji zwrotnej opiera się szereg zachowań typu „autopilotowego". lecz łatwiej i przyjemniej. z którą nawiązałeś kon­ takt (zob. W sytuacji terapeutycznej rozpoznanie czyjejś' strategii pozwala na jej zakłócenie. Do pracy zaprzęgamy bowiem sys­ tem neurofizjologiczny. Na tym wewnętrznym. 4. Możesz je dowolnie zmieniać w celu osiągania rozmaitych rezultatów bądź też osiągać te same rezultaty. Oprócz prostego kopiowania zachowania musimy także zrozumieć. Aby modelować wspaniałe zachowanie.Klucz do indywidualnej doskonałości 227 i w ten sposób zbliżyć się do swojego celu. Kiedy odkryjesz strategię „doskonałą". 2. żeby podejmowała zaplanowaną przez ciebie decyzję. jak myśli ta osoba. możesz sam zacząć ją stoso­ wać. dana osoba nie będzie ich już mogła podejmować. Zdobywasz więc informację. Nie dziwi więc. Odkrycie strategii motywacyjnej osoby. .). 3. Może ona nie być s'wiadoma procesu stojącego za jej zachowaniem („po prostu to robię"). Osiągniesz wówczas swoje cele.

tłum. czyli twoimi uczuciami. Podczas pierwszego testu wyobrażasz sobie sweter na tobie bądź na kimś innym. być może również z DW (dialogiem wewnętrznym).228 Dzień 16. możesz zacząć się nim posługiwać. Model TOTE NLP przyjęło komputerowy model T O T E (Test-Operate-Test-Exit) [Test-Operacja-Test-Wyjście . kiedy rozglądasz się po otoczeniu. Załóżmy. jak i wewnętrznie (Ww) swoje wyobrażenie. Test Pierwszy test pełni funkcję bodźca.] w celu określania strategii. Test (drugi) Drugi test porównuje niektóre aspekty zgromadzonych danych oraz kryteriów ustalonych podczas testu pierwszego. kiedy w myślach rozważasz wszystkie możliwości. który masz naprawdę przed oczami. Wykazuje pewne podobieństwa ze wspomnianym wcześniej czteroetapowym modelem sukcesu. Porównań dokonujesz zawsze w tym samym systemie reprezentacji .dop. Niewąt­ pliwie będziemy mieć do czynienia z Wz (reprezentacja wzrokowa zewnętrzna). słuchowym bądź kinestetycznym.wzrokowym. które spotkały się już z nim w kontekście inżynierii. . Czy spełnia twoje wymagania? Teraz widzisz zewnętrznie (Wz). Wyniki porównania odczuwasz (K) jako pozytywne bądź negatywne. i jeśli uznasz to za słuszne. W omawianym wypadku poziom ten obejmuje wszystkie twoje operacje mające na celu znalezienie odpowiedniego swetra. Wyobrażenie to nazwiemy Ww (reprezentacja wzrokowa wewnętrzna). Może on przemawiać do osób. Spotkałeś się z tym rodzajem oznaczeń podczas Dnia 7. że chcesz kupić sweter. za i przeciw. Operacja Na poziomie operacji gromadzimy dane dzięki zapamiętywaniu. który daje początek strategii. wskazówki czy wyzwalacza. wreszcie z K (reprezentacja kinestetyczna). Porównujesz sweter z wyobraźni z tym. które stanowi kryterium. tworzeniu i zbieraniu informacji ze świata zewnętrznego i wewnętrz­ nego.

to rezultat testu.wyjście przybiera formę braku zakupu. Poniżej podajemy dwa dalsze przykłady zastosowania testu TOTE. jeśli: • Zmienisz cel albo inaczej skierujesz strategię („W zamian kupię buty"). Pieczenie ciasta Test (pierwszy) Decyduję.i ten myślowy obraz stanowi kryterium. Jeśli kryte­ rium zostało spełnione. • Zgromadzisz więcej danych („Rozejrzę się jeszcze po tych skle­ pach"). dokonasz zakupu. że chcę zjeść ciasto do popołudniowej herbaty . możesz dalej rozglądać się po sklepach.wyzwalacz. • Zmienisz cel albo wykonasz kroki w bok („Odłożę te pieniądze na wakacje"). które będę dalej stosował. czyli inaczej podjęcie decyzji.czekoladowe . na przykład wyobrażając sobie coś innego. W razie niespełnienia założonego kryterium strategia wraca do pierwszego etapu (Test) lub drugiego (Operacja). bardziej realnego. Jeśli dokonasz zaku­ pu.Klucz do indywidualnej doskonałości 229 Wyjście Wyjście. Możesz też przejść do tego etapu. decydując się nic nie kupować. Sytuacja ta może się powtarzać (powstaje pętla). Wyobrażam sobie gotowe ciasto . albo po prostu zmie­ niając swoją decyzję. kończy się twoja strategia kupowania. wówczas następuje wyjście w postaci zakupu. Jeśli jesteś niezadowolony. Jeśli nie jest spełnione . Jeśli znajdziesz coś odpowiedniego. po czym nastąpi etap wyjścia. • Dokładniej zdefiniujesz cel („Poczekam na swetry zimowe lepszej jakości"). co będzie odpowiadało etapowi operacji. Tym razem możesz zmienić pierwszy test. . W takim wypadku możliwe jest ponowne rozpoczęcie całego procesu.

że zadzwonię do ogrodnika i poproszę go o pomoc w pieleniu. cukier. margarynę. jak mam zaplanowany tydzień. że nie mam czasu na pielenie. Test (drugi) Jeśli ogrodnik się zgodzi. można za pomocą prostych pytań określić strategię danej osoby: . Test (drugi) Mam wymagane składniki potrzebne do zrobienia wyobrażonego przez siebie ciasta. czekoladę i tak dalej. i stwierdzam. Rozpoznawanie strategii z zastosowaniem modelu TOTE Stosując model TOTE. Wyjście Wychodzę ze strategii myślenia i wykonuję telefon. Wyjście Wychodzę ze strategii myślowej i rozpoczynam operacje polegające na przygotowaniu ciasta. Decyduję.230 Dzień 16 Operacja Analizuję w myślach wszystkie pytania i czynności: „Czy mam wszystkie składniki potrzebne do zrobienia ciasta czekoladowego?" Sprawdzam. Operacja Sprawdzam. Pielenie ogródka Test (pierwszy) Trzeba wypielić ogród — wyzwalacz. ogródek będzie wypielony. czy mam jajka.

„wyobrażam sobie. które będziesz poddawał strategii: . kiedy kupujesz coś w przeświad­ czeniu. gdy znajdujesz w sobie motywację do kupna czegoś. Starannie obserwując ruchy oczu danej osoby.. Nie myśli o myśleniu ani nawet . że podjąłeś dobrą decyzję.).? Skąd wiesz. operacje bądź wrócić do początku strategii. musisz posługiwać się „fragmentami" informacji.... Fragmenty strategii Gdzie znajduje się początek i koniec strategii? Na przykład strategia kupowania rozpoczyna się wtedy. że jej strategie są nieświadome. wygodniejsze „fragmenty".. Kupując dom czy bochenek chleba. Pamiętaj. że mówię.? Kiedy zacząłeś. żeby. że przyszedł czas."). W takich wypadkach ruchy oczu potwierdzą aktywny system reprezentacji (zob. Tak więc możesz się zdecydować na mniejsze. możesz lepiej zro­ zumieć jej umysł. natomiast kończy..w sytuacji „autopilota" .Klucz do indywidualnej doskonałości Test (pierwszy) Skąd wiesz.? Operacja Jak to robisz? Jak znajdujesz alternatywne operacje? Jak tworzysz alternatywy? Test (drugi) Skąd wiesz.. musisz dalej przeprowadzać test (drugi). że twoje działanie się powiodło? W jaki sposób określasz stopień zadowolenia? Jak oceniasz alternatywy? 231 Wyjście Zakończyłeś strategię.o działaniu.. Jeśli masz jeszcze jakieś pytania. Dzień 6... Niemniej natychmiastowe pytania (w trakcie działania strategii) mogą ją określić („słyszę.". kiedy.

czy trochę zaczekać.232 Dzień 16. czy komuś to zlecić. jak przypiąć kwiatek do butonierki świadka. trzeba oddzielić wzorce myślenia od działania na mikropoziomie (na przykład zmiana pracy bądź pisanie opowiadania). na któ­ rym chcesz zrozumieć czy zmienić określone zachowanie. Określanie i opisywanie długich działań związane jest ze skompli­ kowanymi procesami. Możesz więc zastosować strategię na wiele różnych sposobów. Na przykład może się okazać. począwszy od decyzji. słyszysz. Będziesz więc musiał wykonać „kroki w dół". że strategia motywacyjna danej osoby ma zasto­ sowanie w wielu kontekstach z wyjątkiem kupowania. Proces ten może obejmować submodalności i modalności (por. czy zrobić coś samemu. aby zrozumieć strategię. Ważne decyzje traktuj zawsze jako samodzielne strategie (na przykład. . Wielkość fragmentu strategii powinna odzwierciedlać poziom. czujesz bądź mówisz do siebie przy podejmowaniu określonej decyzji? Często. Dzień Z). czy wymienić stare okna. Jednocześnie będziesz musiał zrozumieć pewne aspekty (fazy) owych długich działań. czy raczej stary samochód). Na przykład. Podobnie. co widzisz. Podobnie. Wtedy można dokonywać porównań z innymi kontekstami. W niektórych wypadkach będziesz zmuszony zejść do poziomu szczegółów. na ile minut nastawić mikrofalówkę. • • • • Motywowanie Podejmowanie decyzji Przekonywanie Upewnianie się Wcześniejsze przykłady stanowią ilustrację tych strategii. aby zrozumieć makrostrategie. na przykład. poznasz lepiej strategię „przekonywania". W takim wypadku będziesz musiał radzić sobie z dużymi fragmentami. strategia podejmowania decyzji jest odpowiednia do innych sytuacji. Po pierwsze. zanim jeszcze zaczniesz ją zmieniać czy stosować. czy zrobić coś teraz. strategia motywacji będzie częścią zadania wy­ magającego motywacji. Podczas Dnia 17. trzeba rozbić strategię na oddzielne części. po wybór kandydata do małżeństwa! Rozmiar fragmentów strategii Cel może wymagać zakrojonych na szeroką skalę działań (na przy­ kład planowanie konferencji czy organizacja przyjęcia weselnego).

Założenie na dziś Jeśli choć jedna osoba potrafi coś zrobić. Wkrótce zrozumieją zasady i pomogą ci w określeniu twoich strategii (kupowania i nie tylko). jeśli jedna osoba potrafi coś zrobić. że powtarzasz jakąś część strategii przed wyjściem. że objąłeś więcej niż jedną strategię (na przykład połączyłeś motywację i podejmowanie decyzji) albo nie zauważyłeś pętli. Posługują się w swoich dziedzinach skutecznymi strategiami. Osoby. Z kolei więcej niż sześć czy siedem może świadczyć. Często dana osoba nawet nie zdaje sobie sprawy z tego. Mówiąc słowami dzisiejszego założenia. jeden bądź dwa fragmenty oznaczają. Pętla (zobacz model TOTE) oznacza.tak jak widzieliśmy . Wszyscy mamy standardowe oprogramowanie w mózgu. Mówiąc ogólnie. które uważamy za doskonałe (geniusze). że nie rozpoznałeś całej strategii. Dlatego też trzeba rozpoznać ową strategię. po prostu efek­ tywniej wykorzystują swój mózg. to znaczy. jaki rodzaj myślenia czy konkretne zachowanie przynosi jej sukces (tak zwana nieświadoma kompetencja). . że każdy może to zrobić. i programować go za pomocą myśli. możesz ją zmienić bądź powtórzyć. każdy to potrafi. Zadanie na dziś • Określ strategię kupowania bliskiego przyjaciela bądź krewnego.Klucz do indywidualnej doskonałości 223 Liczba fragmentów strategii Sama decyzja będzie określała liczbę elementów w sekwencjach strategii. Kiedy tego dokonasz. jak chcesz. Każdy może stosować czteroetapowy model sukcesu opisywany pod­ czas Dnia 2. lecz . Nie są to jakieś magiczne formuły postępowa­ nia. Możesz korzystać z niego tak.odpowiednie reprezentacje sensoryczne w odpowiednim porządku.

jakie modalności stosujesz (zobacz Dzień 6. przygotowywanie posiłku).)? . Pomyśl o tym. • Wybierz strategię.234 Dzień 16. Zwróć uwagę na . Czy możesz określić. wykonywanie telefonów służbowych. jak myślisz pod­ czas tych strategii. procesy zewnętrzne i wewnętrzne. i rozbij ją na jak najwięcej fragmentów. którą często stosujesz (na przykład sporządzanie raportu.

ile czasu potrzebuje na jej podjęcie.. Na przykład. Strategia przekonywacza Strategia ta odnosi się do tego. żeby siebie przekonać. a także do charakterystyki strategii. zanim podejmie decyzję? Oto cztery podstawowe strategie przekonywacza (albo „osobowości nabywcy"): 1. ile rozmaitych produktów musi ona zobaczyć. Automatyczna Osoba taka raz tylko zobaczy coś bądź o czymś usłyszy i potrafi natychmiast podjąć decyzję — marzenie każdego sprzedawcy! . lecz ma znacznie szersze zastosowanie w wypadkach zachowań obejmujących przekonywanie. którą stosuje. Poświęcimy jej trochę więcej uwagi. ile razy dana osoba przebiega w my­ ślach sekwencję podejmowania decyzji. zanim się zdecyduje na dokonanie zakupu? Jak długo się zastanawia.W • • • tym rozdziale: Strategia przekonywacza Strategia pisowni 21 wskazówek dotyczących rozpoznawania strategii Dzisiaj zajmiemy się dwoma rodzajami strategii. o którym pisalis'my podczas Dnia 16. Strategia przekony­ wacza stanowi częs'ć procesu kupowania.

Niemniej jednak strategia przekonywacza może znaleźć zastosowanie we wszystkich sytuacjach. którą możesz wykorzystać podczas dążenia do swoich celów. gdy chcesz przewidzieć czy zmienić zachowanie. zanim będzie całko­ wicie przekonana. na przykład: zatrudnianie personelu. słowem. w wyniku której następuje szybki przeskok do działania. wybór życiowego partnera. Do tej pory omawialiśmy dobrze każdemu znany przykład ku­ powania. odłożyć podjęcie decyzji na kilka dni. Dostarcza też bezcennej wiedzy na własny temat. ile razy uruchamiana jest strategia podejmowania decyzji (wiele razy). Strategia ta wiele mówi o osobie w sytuacji.2 3 6 Dzień 17. przeczytać wszystkie techniczne czasopisma. przemeblowywanie. w których zachodzi element przekonywania. koszmar dla sprzedawcy. Długo Osoba taka potrzebuje czasu. przymierzyć kilka rzeczy i tym podobne. skonsultować się z przewodnikami dla klientów. • Uwzględnia czynnik czasu (długo). przespać się z tym. 2. popro­ sić przyjaciela o towarzystwo w wyprawach do sklepów. podejmowanie decyzji na temat przepisów. Musi wszystko przemyśleć. 3. Strategia przekonywacza rzutuje na strategię podejmowania decyzji danej osoby i może stanowić odrębny fragment ogólnie rozumianej strategii kupowania: • Poprzedza główną (ostateczną) strategię podejmowania decyzji (konsekwentna). • Odzwierciedla silną strategię motywacji. . 4. Wiele razy Taka osoba przed zakupem musi porównać kilka produktów. Konsekwentna Taka osoba musi wejść do każdego sklepu. • Pokazuje. bez widocznego procesu decyzyjnego (automatyczna).

Niemniej w niektórych wypadkach. żeby podejmować decyzje w z góry określonym czasie. Tutaj możemy określić strategie „standardowej" doskonałości. na przykład w sztuce pisania ortograficznego. aby wywołać zmiany w określonym zachowaniu i osiągnąć aktualne cele. to jednak pod­ dają się zmianie. Strategia pisowni Każdy z nas ma rozmaite strategie pomagające nam w różnych umie­ jętnościach. Każdy. pojawiają się zazwyczaj pewne wspólne elementy. może skorzystać. Osoba charakteryzująca się strategią „długo" może postano­ wić. na przykład „Czy to jest mi naprawdę potrzebne?" albo „Czy mogę sobie na to pozwolić?" Z kolei osoba stosująca strategię „wiele razy" może potrzebować innego aspektu DW. To właśnie dlatego są one tak potężnym narzędziem służącym przemianie indywidualnej. kto ma problemy z ortografią. że porzucasz strategię. która dobrze ci służyła zwłaszcza w sytuacjach nacisku z zewnątrz. Rzutuje na wiele decyzji — od podejmowania pracy czy przeniesienia się do innego kraju po wybór nowego samochodu. negocjacjach i wielu innych rodza­ jach komunikacji. które niemal zawsze prowadzą do poprawienia umiejętności pisania ortograficznego. że najlepsi w tej dziedzinie preferują reprezentację wzrokową. Możesz zadecydować. Możesz też posta­ nowić. na przykład „Zrób to teraz". Opierając się na istotnych w tym zakresie pracach Roberta Diltsa.Strategie sukcesu 2 3 7 Chociaż omawiane strategie są głęboko zakorzenione. Rozumienie własnej strategii przekonywacza dostarcza nam po­ żytecznej wiedzy na własny temat. stosując prostą strategię: . że zmienisz swoją strategię. Z kolei rozumienie strategii innych osób pomaga w dokonywaniu sprzedaży. NLP oferuje pożyteczne wskazówki stosowania strategii. Jeśli chcesz przekonać kogoś do czegoś. Na przykład osoba z „automa­ tyczną" strategią przekonywacza może chcieć zacząć stosować test DW (dialog wewnętrzny). Poznanie własnych i innych strategii przekonywacza otwiera możliwości wyboru. Różnorodność i pomysłowość strategii ciągle nas zaskakuje podczas prowadzonych przez nas seminariów. z jakiegokolwiek powodu. Badania dowodzą. wówczas znajomość stosowanej przez niego strategii przekonywacza będzie twoim kluczem do sukcesu. Możesz ją wykorzystać do zmiany sposobu podejmowania decyzji.

również wykorzystują reprezentację wzrokową. 21 wskazówek dotyczqcych rozpoznawania strategii Rozpoznawanie strategii jest istotną częścią procesu modelowania. Pomocne może się okazać umieszczenie wyrazu w górze i po lewej stronie. 2. możesz wyobrazić sobie ten wyraz napisany pisakiem na dużym kawałku kartonu albo za pomocą neonowych liter. o których trzeba pamiętać. spójrz na jego wyobrażenie i zapisz je. która ma na ciebie wpływ i którą łatwo ci będzie zapamiętać.). Umiejętność ta wyma­ gać będzie maksymalnej czujności sensorycznej. jak łatwo będzie ci przypomnieć sobie poprawną pisownię. Poniżej wymieniamy inne wskazówki. 4. Spójrz jeszcze raz na wyraz.238 Dzień 17. Teraz. Zobaczysz.). wróć do pierwszego kroku i powtórz cały proces. 3. Jeśli chcesz. Nawiąż kontakt (zob. Inne umiejętności pamięciowe. litera po literze. w pewnym oddaleniu. . o którym będziemy mówić podczas Dnia 18. Jeśli zrobisz błąd. takie jak wykonywanie działań mate­ matycznych w pamięci. Znów nie patrz na wyraz. próbując rozpoznać czyjąś strategię: 1. Odwróć wzrok od wyrazu. Dzień 8. Spójrz na umysłowy obraz tego słowa i spróbuj odczytać je od tyłu. Utrzymuj stan świadomości zewnętrznej (zob. Powtarzaj cały proces tak długo. aż oczami wyobraźni ujrzysz wyraz napisany poprawnie. aby uzu­ pełnić wszelkie brakujące litery i dokonać ewentualnych poprawek w dowolnej części słowa. wyobraź sobie jego poprawną pisownię. Niech ten sposób uczenia się pisowni stanie się twoim nawykiem. Wybierz taką reprezentację wzrokową. patrząc w górę i w lewo. Przez chwilę przyglądaj się wyrazowi. 1. usłysz towarzyszące temu dźwięki. Może to być na przykład dynamiczne wyobrażenie: zobacz siebie piszącego to słowo. 2. Dzień 4. jakkolwiek. odczytaj swoje uczucia. którego pisownię chcesz za­ pamiętać. aczkolwiek submodalności dotyczące obrazów wzrokowych u każdej osoby są inne.

. Okreś1 kontekst strategii . 9.na przykład sprawa związana z dziećmi. czy też jako rzecz na całe życie? Wiele strategii można zastosować w rozmaitych okolicznościach i sytuacjach życiowych. Ustal ramę (zob. nieświadomego umysłu (dla którego czas nie ma znaczenia) i sty­ muluje niedostępne w innym wypadku wspomnienia. W obu wypadkach określenie kontekstu znacznie upraszcza proces rozpoznawania. określając strategię kupowania. że kiedy wracasz myślą do wspomnień.). w czym pomocne jest kotwiczenie. 5. Czas teraźniejszy jest typowy dla intuicyjnego. Niekiedy będziesz musiał wrócić do strategii. Są też takie. Stosuj czas teraźniejszy. to wejdź w swoją skórę i zacznij doświadczać wszystkiego sa­ memu". Kiedy dana osoba wyraźnie przypomni sobie taką sytuację. którego potem żałujesz.. Zauważyłeś pewnie. 8.Strategie sukcssu 2 3 9 3. dzięki czemu możesz więcej „wydobyć" z jej strategii. dzięki czemu będzie przebiegał w myślach strategię. zdrowiem itd. Zakotwicz ten stan (o kotwiczeniu będziemy mówić podczas Dni 19. na ogół używasz czasu przeszłego (na przykład „Co potem zrobiłeś?"). „uwol­ nić" doświadczenie. Dzień Z). że skończyłeś? . Pytaj: „Czy widzisz siebie z zewnątrz? Jeśli tak. stosując podstawowe pytania kto/co/gdzie/jak/ /skąd Skąd wiesz? Co wydarzyło się najpierw? Co wydarzyło się później ? Co się wydarzyło przed chwilą? Skąd wiesz. karierą. Jeśli chodzi o dokonanie zakupu. zacznie prawdopodobnie w tym samym czasie odpowiadać. 6. Kiedy rozmów­ ca usłyszy. Badaj strategie. Korzystaj ze wzrokowych wskazówek systemu reprezentacji. co widzisz najpierw?" Potem: „A więc patrzysz. wówczas jej zakotwiczenie umożliwia szybkie przypominanie sobie tego wspomnienia. czy też cudzymi? Czy postrzega towar jako dobro konsumpcyjne.). Asocjuj (zob. Dzień 15. i 20. mówisz: „Jesteś w sklepie. Na przykład. 7. które się do tego nie nadają." Pomagasz w ten sposób zasocjować wyobrażenia. to czy dana osoba będzie dysponowała własnymi środkami. że zwracasz się do niego w czasie teraźniejszym. 4. Na przykład czasami zdarza ci się zakup.

Jeśli uważasz to za konieczne.). prześledź „ramę" (zob. że znasz podstawowe funkcjonalne fragmenty. czy to dobrze zrozumiałem. aby umożliwić ewentualne wprowadzenie popra­ wek. Być może więc. i tak da­ lej . złożona z wielu pomniejszych fragmentów. „Sprawdźmy. I odwrotnie. 10. Oznacza to powtórne. pamiętaj jednak. aby rozpoznać strategię. Strategia wysokiego poziomu. że możesz spotkać mniejsze pętle. że działanie strategii jest nieświadome. Zdecyduj się. co wcze­ śniej określiłeś. 11. może zabrać dużo czasu. choć zdarza nam się przechodzić przez wiele pętli czy ponownych testów. gdybyśmy nigdy nie wychodzili z cyklu strategii. 12. Osoba ta może ci powiedzieć. Na przykład możesz sko­ mentować coś. ruchy jej oczu pokażą ci. Najpierw. Później będziesz miał większą szansę zadawania odpowiednich pytań i kierowania danej osoby do ponownego przejścia strategii.kółko się zamyka. 14. jakie fragmenty chcesz określić. skrótowe przeanalizowanie tego.). przerwy . co wydaje się wyjściem. ale twoja obserwacja dostarczy ci bardziej szczegółowych informacji. który z kolei wzmacnia uczucie. strategia polegająca na podjęciu szybkiej decyzji czy zachowaniu intuicyjnym może trwać kilka sekund. Uważaj na pętle. Kiedy już dana osoba będzie zdysocjowana i na twoich oczach będzie przechodziła swoją strategię. W takim wypadku wróć z indagowaną osobą do wyzwalacza albo nakłoń ją do ponownego przejścia strategii. Stosowane przez nią predykaty i sensoryczne słowa opisowe będą to potwierdzały. Upewnij się. na przykład kupowanie domu czy rzucanie palenia. Uważaj na tak zwane wskaźniki słyszalne: ton głosu. z jakiego systemu reprezentacji korzysta." Przejdź przez strategię i zwracaj uwagę na wskaźniki zewnętrzne. Na przykład uczucie może doprowadzić do negatywnego dialogu wewnętrznego (DW). aby do­ trzeć do istotnych fragmentów strategii. Pa­ miętaj. Prawdopodobnie nie będziesz miał problemów z rozpoznaniem cyklu opisanego za pomocą modelu T O T E (Dzień 16. Dzień 15. Jak sugerują ostatnie pytania. będziesz musiał przejść ją kilka razy. nigdzie byśmy nie zaszli. W prawdziwym życiu. musisz pójść trochę dalej..2 4 0 Dzień 17. W skład rozpoznawania strategii wchodzi określanie jej początku i końca. które być może potwierdzą twoje przypuszczenia. 13.. o czym myśli.

może z powodzeniem stanowić podstawową część strategii. Stosuj pytania „wielokrotnego wyboru". zachowując czujność sensoryczną. spraw. K Czy uważam.. wywołuje w tobie jakieś uczucia. co mówi. Niemniej jednak pojawienie się jasnej i czystej. 16.Strategie sukcesu 241 w mówieniu. albo przeciwnie. pewność siebie lub wahanie i tak dalej. Jeśli nie. kiedy razem z tobą przechodzi wewnętrznie całą strategię. na przykład „Czy to przy­ wołuje jakiś obraz. Zauważysz. DW.. osoba z rozjaśnioną twarzą przytaknie głową. ani określenia modalności (Wz. Następnie. na poprzedniej stronie). porównujesz ją ze swoim wyobrażeniem. że strategia jest zakończona. zauważ. Może też poprawiać cię. czy pozawerbalne zachowanie tej osoby jest spójne z tym. żeby dana osoba przeszła ją jeszcze raz. Dzień 7). używając ramy powrotu (zob. DW i tak dalej) nie dotyczą submodalności oraz rozróżnienia wewnętrzne/zewnętrzne. aż będzie ci się wydawało. Ta sama zasada obowiązuje w wypadku innych submodalności. postaraj się uzyskać potwierdzenie swoich przypuszczeń albo całą strategię (a nie zaledwie chwilowe streszczenie). zadajesz sobie pytanie. Dla wywarcia większego nacisku określ submodalności (zob. Uzyskiwanie infor­ macji zwrotnej mogłoby wyglądać następująco: „Widzisz sukienkę na wieszaku.). coś ci mówi. choćby naj- . Ww. że masz do czynienia z sekwencją. głos zdradzający emocje. 17. czy jej cena odpowiada jakości i czy jej kupienie wywoła w tobie miłe uczucia . K. i obserwuj (zob. Dzień 5. będzie spoglądała zmieszana albo nieszczęśliwa. przypomina jakieś dźwięki?" Jeśli myślisz. Rozpoznawaj wszystkie główne modalności tak długo.czy tak?" W tej sytuacji uzyskałeś więc sekwencję: Wz. 18. punkt 11. Mówiąc inaczej. 19. albo będzie krę­ ciła przecząco głową. że kryteria zostały spełnione? Wyjście Zakup bądź dalsze poszukiwania Stosuj predykaty ogólne („Co myślisz o. Poniższy przykład ilustruje strategię kupowania domu: Wyzwalacz Ww i lista kryteriów Operacja Porównanie Ww i Wz DW na temat pieniędzy: Czy stać mnie na to? Test DW. że ani strategia. niejasnej reprezentacji wizualnej. 15. Jeśli przedstawiłeś wszystko poprawnie.?").

Pamiętaj. o którym mówi­ liśmy podczas Dnia 7). A. Założenie na dziś Możliwość wyboru jest lepsza od jej braku. 21. Czasami. że więcej danych płynie czasami z mowy ciała. czy strategia się sprawdza. na przykład kupowanie jakiegoś innego towaru. masz w ręce niezbity dowód. Zapytaj: „Czy strategię tę można stosować z inną treścią?" C. jest to możliwe. czy strategia zawiedzie. bez których strategia nie działa. bardziej z pozoru niewinnych. choć nie zawsze. Trzy lub więcej możliwości zapewniają ci o wiele większą kontrolę nad wynikami.. podejmowanie innej decyzji i tak dalej.. tonu głosu i ruchów oczu niż z wypowiadanych słów. jak się spisałeś. którym jest określenie strategii danej osoby. jak on wygląda? Jaskrawy? Kolorowy? Czy widzisz na nim siebie? Czy widzisz go własnymi oczami? Czy słyszysz wewnątrz jakieś głosy? Jak to brzmi?" (te pytania pomogą uściślić rozróżnienie zasocjowany/zdysocjowany. czy strategia działa w innym kontekście. Dzisiejsze za­ łożenie przypomina trochę prawo koniecznej różnorodności: „System . Dwie opcje mogą prowadzić do powstania dylematu. Możliwość dokonania jednego wyboru nie jest wyborem. Zapytaj na przykład: „A więc masz przed oczami jakiś obraz. Sprawdź. Sprawdź. jeśli osoba opuści jeden bądź dwa jej elementy albo zmieni układ sekwencji. Na przykład skuteczna strategia może zostać przeniesiona z układów rodzinnych czy towarzyskich na grunt pracy. Dąż do okre­ ślenia głównych elementów. Sprawdź. Jeśli stwierdzisz. Posłuż się innym przykładem podobnej strategii. że dobrze ją rozpoznałeś. 20.242 Dzień 17. czytanie innej książki. Czy możesz sam zastosować strategię i uzyskać takie same bądź podobne rezultaty? B. Sprawdź. D. Zbierz jak najwięcej informacji potrzebnych do osiągnięcia celu. i odwrotnie. że ta sama sekwencja zdaje egzamin w różnych kontekstach.

Dzień 10. Czy uda ci się.Strategie sukcesu 243 dysponujący największą liczbą zmiennych stanowi element kontroli". Nie wypowiadaj odpowiedzi na głos. Myślenie typowe dla prawej półkuli mózgowej (lateralne) zakłada natomiast. Wyobraźnia człowieka także kreuje takie możliwości.). inaczej się zachowywać bądź nauczyć się czegoś z tych sytuacji? . • Przećwicz odpowiedzi metamodelu (zob. Elastyczność zachowania. zakładana w czteroetapowym modelu sukcesu (zob. Dzień 2. Myślenie pionowe (za pomocą lewej półkuli mózgowej) zatrzymuje się na pierwszym możliwym do przyjęcia rozwiązaniu. aby znaleźć alternatywne sposoby widzenia stanu rzeczy. również zakłada istnienie wyboru. Możesz też połączyć wymowę słowa z jego pisownią lub poeksperymentować z kolorami. Jak przydaje ci się uzyskana w ten sposób wiedza w komunikacji z nimi? • Jeśli chcesz poprawić swoje umiejętności poprawnego pisania. inaczej odczuwać. na przykład. • Pomyśl o jakimś swoim teraźniejszym problemie czy zagadnieniu i stwórz co najmniej pięć możliwości wyboru. że istnieją lepsze sposoby. tylko żeby udowodnić sobie jej efektywność. w kon­ tekście prawdziwych. życiowych sytuacji. Wypróbuj ją na trudnych wyrazach ze słownika. Zacznij myśleć poza schematem i twórz nowe rozwiązania. Na przykład możesz chcieć „poczuć" dane słowo w takim samym stopniu. może przeramowywać proble­ my i sytuacje. Zadanie na dziś • Określ strategie przekonywacza dobrze ci znanych osób. inaczej interpretować wydarzenia. za­ stosuj strategię opisaną na stronie 237. dopóki nie przećwiczysz ich w umyśle. żeby sprawdzić. czy w ten sposób można ją ulepszyć. Stopniowo dodawaj do niej po jednym elemencie.) i poszerz swój repertuar rozpoznawalnych wzorców i odpowiedzi. jak mieć jego wy­ obrażenie.

Odpowiednie narzędzie służące modelowaniu ułatwia szybsze osiągnięcie doskonałości. Technika ta pomaga zwykłym. musisz najpierw znaleźć osobę charakteryzującą się zachowaniem. bizne­ sie. Nie jesteśmy jednak zwykłymi szaraczkami. zarządzaniu. W zasadzie NLP wywodzi się od modelowania. które przynoszą rezultaty Umiesz już określać strategie. Tak więc w zupełnie zrozumiały sposób modelowanie pozostało podstawowym zagadnieniem metody. sprzedaży. które chciałbyś przejąć. Aby zdobyć tę umiejętność. przeciętnym ludziom znaleźć niezwykłą drogę do indywidualnej doskonałości. Modelowanie Modelowanie stanowi centralny punkt NLP. często nieświadomych. Czas teraz je kopiować bądź „po­ życzać" (w NLP proces ten nazywa się modelowaniem). Każdy człowiek ma jakieś doskonałe umiejętności czy . dla których idolami muszą być osoby o nad­ ludzkich cechach. które stosowane jest przez wybitnych terapeutów.W • • • • tym rozdziale: Modelowanie Zdolności i umiejętności Proces modelowania Strategie. dlaczego osiągają tak doskonałe wyniki. Doskonałość obserwujemy zawsze u innych. negocjacjach. związkach (w tym również rodzinnych) i szeroko rozumianym rozwoju osobistym. a jego zastosowanie wykracza daleko poza pracę terapeutyczną: wykorzystuje się je w sporcie.

246 Dzień 18. obejmuje strategie myślenia konkretnej osoby. Dlatego osoba dobra na przykład w sporcie czy biznesie może się utrzymać dzięki swoim umiejętnościom. Nawiasem mówiąc. bez względu na wyniki. Z pewnością słyszałeś o niezwykle uzdolnionych dzieciach. Nawet gdyby tak nie było. „Modelem" może być każdy. jakie osiągamy. a przynajmniej nasz system. Specjalne umiejętności i talenty dostrzegamy szybko. a my powinniśmy być zadowoleni z jakichkolwiek umiejętności. Jest to argument świadczący. czym się zajmuje. Niemniej jednak rząd ko mamy do czynienia z wybitną pod jakimś względem osobą. która nie przypisywałaby swojego sukcesu nie kończącym się treningom próbom i ciężkiej pracy. Mówiąc inaczej. i tak może osiągać wartościowe cele i czerpać przyjemność z tego. jak widzieliśmy. Na nie z kolei składają się je wartości i przekonania. W obu wypadkach powinieneś odwzorowywać nie tyle osoby. jak i ja mamy pewne umiejętności. W innych dziedzinach życia umiejętności sportowca mogą się okazać zupełnie nieprzydatne. wyćwiczonych podczas długoletnich treningów. Możesz na przykład u kogoś zauważyć niezwykły dar robienia ra­ chunków pamięciowych. a to. Musimy jednak dokonać przełożenia tak zwanych talentów wrodzonych na rezultaty. które przypadły nam w udziale. każdy z nas. Mówiąc inaczej. działa doskonale przez cały czas. Podobnie „doskonałość" sportowca może polegać na niesłychanie wyspecjalizowanych umiejętnościach. należy poszukiwać raczej doskonałych zachowań ni' doskonałych ludzi. którzy chcieliby posługiwać się podobnymi umiejętnościami z taką samą łatwością i na takim samym poziomie.niezależnie od . Modelujesz umiejętności. które motywują ją do działania. zachowania. NLP nazywa je nieświadomą kompetencją. Jednocześnie jednak osoba ta może nie być dla ciebie modelem na przykład w kwestii porannego wstawania czy utrzymywania porządku na biurku. które wykonujemy automatycznie. sam talent . Natura czy kształcenie? Osoby o jakichś specjalnych umiejętnościach często przejawiają je już w dzieciństwie. ile raczej ich umiejętności. a nie samego człowieka. Zawsze znajdą się tacy. Zarówno ty. Trzeba je tylko rozpoznać i skupić na nich zainteresowanie. że uzdolnienia są warunkowane genetycznie. Modelowanie doskonałości oznacza modelowanie niektórych aspektów zachowania i umiejętności człowieka.

Okazuje się wtedy.Jeśli inni mogą. nakładając na niego niesłychanie wymagający reżim wprawek klawiaturowych. mogą oni zacząć zauważać tę nie uświadomioną do tej pory zdolność. kształcił jednak dar syna. Dzień 7. jego matka. inna). obejmuje ona sekwencję (składnię) reprezentacji WSK. zgodnie z tym. Weźmy na przykład Wolf­ ganga Amadeusza Mozarta. Jego ojciec. jeśli wydaje się ona trafniejsza. która stanowi napęd do działania. oddania i wytrwałości niż wrodzonego talentu. to ja też 247 źródła . Często determinacja w dążeniu do osiągnięcia sukcesu zależy od doświadczeń z wczesnego dzieciństwa. każdy potrafi odtworzyć niemal każdą pożądaną strategię. rozwijania.. który ujawniał niezwykły talent już we wczesnym dzieciństwie.wymaga troski. Należy zastano­ wić się również nad innymi istotnymi aspektami modelowania. Aczkolwiek mamy wszystkie niezbędne nam zasoby i umiejętności (takie jak motywacja). grając w największych salach koncertowych Europy w wieku szes'ciu lat. po .). że nie stoją za nią żadne magiczne sztuczki. to jednak ich zastosowa­ nie wyznaczają granice naszego doświadczenia. że natura obdarza nas wyjątkowy­ mi uzdolnieniami. Zdarza się. Leopold. osoby o określonych umiejętno­ ściach tak naprawdę mają strategię (świadomą lub nie) działania. zamiana submodalności. lecz najczęściej nie idzie to w parze z umiejętnością dążenia do celu.. Motywacja Sukces częściej bywa następstwem motywacji. Natura i kształcenie to zaledwie część całej historii. Strategia Jak czytaliśmy podczas Dnia 17. Nawet tak zwane cudowne dzieci czerpią zachętę i inspirację z otaczającej je swoistej cieplarni przekonań i oczekiwań. Kiedy Charles Dickens był dzieckiem. Tak jak każda strategia (choć może wydawać się dziwna. o czym mówiliśmy podczas Dnia 1. Co jednak warto zauważyć. Wszyscy jednak doświadczamy motywacji w pewnych dziedzinach życia czy też przy szczególnych okazjach. zanim zostanie zauważony przez s'wiat zewnętrzny. Można dokonać jej transferu (kolejna strategia) z jednego obszaru życia do drugiego (zob. a nierzadko specjalistycznego treningu. Jeśli zaczną o niej myśleć albo ktoś z zewnątrz obserwuje i komentuje ich wrodzony talent. Można też „pożyczyć" (modelować) czyjąś strategię.

natomiast przyjemność jego osiągania musi zadośćuczynić naszym wysiłkom. dieta czy styl życia mają wpływ na osiągnięcia fizyczne. Ignorowałbyś wtedy potrzebę prawdziwego doświadczenia. zmusiła go do pracy w fabryce. Granice wyznaczać może ci tylko twoja wyobraźnia. Podobnie stan fizyczny. na których się chcesz wzorować. aresztowaniu męża za długi. Kolejny czynnik ma wiele wspólnego z dobrym sformułowaniem twojego celu (zob. Nawet jeśli nie zostaniesz mistrzem świata ani członkiem kadry narodowej. do pomiaru stosując własne standardy. biorąc poprawkę na późny start czy budowę fizyczną. Po uwolnieniu ojca zastraszony Charles pod wpływem matki kontynuował pracę. nie powinniśmy pomijać możliwości. z powodzeniem będziesz mógł grać w zespole miasta czy gminy. Twoje wewnętrzne zasoby neurofizjologiczne nie znają ograniczeń. że dzięki modelowaniu zdobędziesz olimpijski medal czy pokonasz swoich biznesowych rywali. od których zależy sukces. w dużym stopniu warunkujące nasze osiągnięcia. Ponadto osoby. nawet przed żoną i bliskimi przyjaciółmi. Doświadczenie Nie oczekuj. Ten rodzaj oceny zachodzi nieświadomie podczas wczesnego wychowania. Niezależnie jednak od źródła naszych zróżnicowanych pragnień i motywacji. Możesz udoskonalić się względem swojej obecnej pozycji. Niemniej jednak te doświadczenia z dzieciństwa wpłynęły na jego energię twórczą i stały się przyczyną jego zainteresowania alienacją i zdradą w takich powieściach jak David Copperfield czy Wielkie nadzieje. Niemniej jednak. i 3. „Doskonałość" musi zakładać jakiś wynik. Przez całe życie Dickens ukrywał swoje mroczne wspomnienia. Dni 2.). możesz w znacznym stopniu odwzorować strategię. Składają się nań „drugorzędne zyski" oraz konsekwencje. Osoby stosujące proces modelowania doszły do niezwykłych osiągnięć. mają nad tobą przewagę kilku lat. Sama na­ tomiast wraz z resztą rodziny zamieszkała w więzieniu. Nawet mniej drastyczne przeszkody z czasów dzieciństwa mogą stanowić motywację do niezwykłych osiągnięć.248 Dzień 18. a w szczególności wielu „porażek" (bądź informacji zwrotnych). Dla bieżących celów możesz więc zapomnieć o naturze Wyniki .

Inne czynniki Nawet najzagorzalsi zwolennicy teorii genetycznej zgadzają się. że dziedziczność to tylko jeden z wielu czynników. oddaniu i prak­ tyce. o którym czytałeś podczas Dnia 14. że posiada zdolność kucharzenia. Podobnie umiejętność nawiązywania kontaktu ze słuchaczami nie oznacza pełnej zdolności do wystąpień publicznych. krojenia czy podawania do stołu. Musisz traktować je jako osobne fragmenty. akceptacja rówieśnicza i kulturowa. to ja też" bardziej się liczy w życiu niż genetyka bądź wczesnodziecięce wychowywanie. Każda wrodzona cecha zapewnia jedynie lepszy początek. trzeba pamiętać o różnicy między zdolnością i umiejętnością. dobrze uformowany cel ma na ciebie i twoje osiągnięcia znacznie większy wpływ. Modelo­ wanie jest praktycznym narzędziem służącym do przekształcania „ja też" w rzeczywistość.Jeśli inni mogą. jak to opisywaliśmy podczas Dnia 16. można mo­ delować wydawałoby się „wrodzone" umiejętności. . Co więcej. Być może pamiętasz to rozróżnienie widoczne na poziomach neuro­ logicznych.to dobra wiadomość dla tych. „Jeśli inni mogą. że modelowanie zachowań i umiejętności wymaga modelowania strategii myślowych wyższego poziomu. to ja też 249 i wychowaniu. takich jak pewność i wiara w siebie. którzy czują się oszukani przez genetykę.to ważna wskazówka w skutecznym modelowaniu. Modelowanie dotyczy raczej pojedynczych umiejętno­ ści. Przejęcie naturalnego talentu innych osób często możliwe jest dzięki pilności. Zdarza się. a nie zdolności obejmujących wiele umiejętności. Umiejętność znajduje się na niższym poziomie neurologicznym niż zdolność . Ku­ charz musi posiadać umiejętność ubijania. stosując ten sam proces . zanim będzie mógł twierdzić.bez względu na ich źródło . a także odpowiednie warunki i ćwiczenia najwyraźniej mają udział w osiąganiu ostatecznego sukcesu. Na przykład wczesne zachęty rodziców.jako dobrą podstawę do modelowania. Najlepiej jest traktować jakąkolwiek zdolność czy talent . Zdolności i umiejętności Stosując modelowanie. Obejmuje ona więcej umiejętności.

jak to było w dzieciństwie. • Następnie wybierz osobę służącą za model. Patrz własnymi oczami i odczuwaj tak. które leżą u podstaw konkretnej umiejętności. kto jest doskonały jedynie pod względem konkretnej. • Kiedy model ponownie wykonuje sekwencję czynności. Świetny kierowca gokarta może nawet nie zdał egzaminu na prawo jazdy? • Musisz mieć jakiś dostęp do modela. Jeśli masz możliwość porozma­ wiania z nim. że opa­ nowałeś umiejętność. Każda wykorzystana przez ciebie informacja zwrotna przyczyni się do ostatecznego sukcesu. wybranej przez ciebie umiejętności. aż stwierdzisz. W wypadku sportu czy sztuki gotowania można wykorzystać nagrania wideo. Pomyśl. lecz nie za dobrze znać się na rysunku czy perspektywie. jakiejś dyscyplinie sportowej. możesz nakłonić go do przejścia przez etapy strategii i obserwować ruchy oczu. Musisz poszukać kogoś. najlepiej w różnych sytuacjach i bez jego wiedzy. Powtarzaj proces tak długo. jakbyś sam posługiwał się daną umiejętnością. Wreszcie rozpocznij działanie. uczeniu się nowych figur tanecznych: • Najpierw wybierz umiejętność. Na przykład osoba ta może świetnie malować akwarelami. . którego obserwujesz. przekonany. • Wszystkiego dokonuj w myślach. patrząc na siebie z zewnątrz). • Postaw siebie na miejscu modela (w stanie zdysocjowanym. postaraj się z nim zasocjować. Nie wahaj się ani niczego nie analizuj. • Obserwuj modela posługującego się wybraną umiejętnością i za­ pamiętuj sekwencję zachowań. na przykład sztuce. której wybrana umiejętność jest częścią. które doskonale przybliżają modela. zobacz siebie. Model nie musi robić na tobie wrażenia jako człowiek ani nawet w dziedzinie. Stań się jednością z modelem i jego uczuciami. którą chcesz modelować. kiedy przez samą obserwację poczynań kolegi naśladowałeś jego zachowanie. Trzeba go dokładnie obserwo­ wać.2 5 0 Dzień 18. W skórze modela. że możesz wejść w skórę modela. Możesz też zadawać mu pytania związane z wartościami i przekonaniami. Proces modelowania Modelowanie można łatwo zastosować w wypadku aktywności fizycznej. Nie staraj się na siłę.

wyższego celu.). Możesz dobrze wykorzystać to. to ja też 251 Człowiek nigdy nie osiągnie doskonałości w pełni. korzystając ze swojej wrodzonej kreatywności. W ten sam sposób możesz wprowadzać zmiany do modelowanych strategii. Możesz świadomie eksperymentować i samodzielnie ulepszać umiejętność. że niektóre twoje strategie. Kiedy cieszysz się tym. że modelujesz gracza w tenisa czy sąuasha.Jeśli inni mogą. Świadomie dodając do każdego sukcesu wyzwanie w postaci nowego. będziesz stale napędzać spiralę doskonałości. podtrzymujesz spiralę sukcesu. W miarę sprawdzania rozmaitych taktyk i podejść możesz wprowadzać do strategii odpowiednie zmiany. szybko dojdziesz do dobrego poziomu umiejętności.) i wykorzystujesz umiejętności ćwiczeń myślowych. a jednoczes'nie ciągle wprowadzać poprawki. i zaniechaj tego. Szybko .zorientujesz się. a nie można się nie uczyć (założenie Dnia 12. czego się uczysz. rób to. Załóżmy. Dzięki temu stajesz się jeszcze lepszy. To z kolei pozy­ tywnie wpłynie na twój obraz samego siebie jako gracza w tenisa czy sąuasha. masz ochotę więcej ćwiczyć i traktujesz wszystko poważniej. Mówiąc krótko. Dlatego podczas modelowania nie popełnisz błędów . również nieźle się sprawdzają. postępując według prezentowanego podczas Dnia 2. Kiedy stosujesz czteroetapowy model sukcesu (zob. Dzień 2.osią­ gane przez ciebie rezultaty będą niewspółmiernie małe w stosunku do twojego wysiłku. Od tego momentu. co robisz. choć nie wywodzą się od modela.być może przypadkiem . Każdy sukces jeszcze bardziej podbudowuje twoją wiarę w siebie. czteroetapowego modelu sukcesu. Jeśli jest to dobry zawodnik. Zaczynasz pozytywnie interpretować porażki i złe dni.jest to uczenie się. nawet nieświadome zachowania prowadzą cię w kierunku osiągnięcia celu. co jest dowodem zadowo­ lenia z siebie i podążania w górę spirali sukcesu. co ich nie przynosi. Poziom kompetencji będzie zależał oczywiście od tego. że zaczyna działać prawo zmniejszających się korzyści . Niekiedy możesz odnieść wrażenie. . co przynosi dobre rezultaty. Pozytywne przećwiczenie w myślach strategii modela wzmocni twoją umiejętność bez potrzeby pojawiania się porażek. do jakiego stopnia udało ci się odwzorować modela.

oczywiście. Następnie. które przynoszą rezultaty Proces modelowania nie zatrzymuje się. podstawowym zagadnieniem znaj­ dującym się w centrum uwagi NLP jest komunikacja interpersonalna. modelowanie zawsze pozostaje najlepszą drogą do prawdziwej zmiany. możesz przejąć jego umiejętności. Teoretyczny model map i filtrów umożliwił lepsze zrozumienie pro­ cesów komunikacji. a ktoś inny na niejasnych przeczuciach. a także zrozumienia ich modelowania. Ludzie „doskonali" niekoniecznie są dobrymi nauczycielami. Pamiętaj o założeniu z Dnia 4. jak i dostępna. Dzięki modelowaniu doskonałość jest zarówno wy­ raźna. poszerzamy granice doskonałości: przenosimy strategie między osobami. omówiony podczas Dni 16. Dotarcie do ich umiejętności wymaga więc dodatkowych umiejętności komunikacyj­ nych (strategii). zgodnie z którą jeden bądź dwa elementy strategii odpowiadają za cały sukces. Można też nauczyć się ważnej umiejętności uczenia innych. Ktoś może wprawdzie polegać na DW (dialogu wewnętrznym).252 Dzień 18. To samo może dotyczyć elementów słuchowych w umiejętnościach muzycznych albo elementów kinestetycznych w umiejętnościach sportowych. obok modelowania. Poszukaj jakiegoś dobrego mówcy. i 17. jaki stosuje proces czy do jakiego modelu można go zali­ czyć.: „Znaczenie komunikacji polega na reakcji. musisz skorzystać z podstawowego testu modelowania: „Czy mogę sprawić. Strategie. Na przykład w umiejętności czytania i pisania ortograficznego dominuje zazwyczaj element wzrokowy. ale także skuteczne jej włączenie w swoje bądź cudze umiejętności. Modelując. . a najbardziej uzdolnieni stosują jakąś for­ mę strategii wizualnej. bez względu na to. jaką ona wywołuje". czyli porządek następowania po sobie. Niezależnie jednak od poziomu naszej wiedzy z teorii komunikacji. Znajduje tu zastosowanie wszechobecna zasada 80/20. lecz ich umie­ jętność nie zależy od tych elementów strategii. Jeśli twoim zamiarem jest nie tylko poznanie strategii. na ujawnianiu strategii. W przenoszeniu (mo­ delowaniu) strategii najistotniejsze są właśnie te główne elementy. żeby to działało w moim wypadku?" Proces poznawania strategii. Umiejętności komunikacyjne Drugim. określa elementy zachowania i ich składnię.

o których czytałeś podczas Dnia 14. „jak gdyby" tak było. Dzień 14. możesz osiągnąć każdą pożąda­ ną umiejętność. że pośrednio bądź nie. Choć modelowanie dotyczy zachowań. Tak więc zdolność musi się opierać na spójnych przekonaniach. Podczas rozmowy zdarza się. Na przykład przekonanie: „Jestem do niczego w robieniu obliczeń" nie jest dobrą podstawą do zdolności matema­ tycznych czy księgowych. w której poziomy wyż­ sze „kontrolują" poziomy niższe. aby doprowadzić do takiego samego jakościowo zachowania. jak dana osoba robi to. Możesz na przykład modelo­ wać czyjąś strategię motywacji czy pewności siebie. jeśli chcesz odwzorować wyniki swojego modela. Warto więc mieć pewną strukturę. Tworzą one część hierarchii neurologicznej (zob. które na nie wpływa. Stosując prosty proces modelowania. podobną do poziomów neurologicznych. Można też pytać: „Dlaczego to takie istotne?" albo „Dlaczego tak czujesz?" W ten spo­ sób można się dostać do następnych przekonań i wartości.). Znalazły się wśród nich doświadczenie. Choć być może nie wyznajesz takich samych wartości. jak czytałeś podczas . omówiliśmy różne aspekty mo­ delowania. będziesz musiał zachowywać się. wartości i obraz samego siebie). Musisz je rozpoznać. dzięki któ­ rej łatwiej będzie wybierać odpowiednie kategorie i planować proces wydobywania. i 17. to ja też 253 Przekonania i wartości Modelowaniu podlegają także przekonania i wartości. co robi.Jeśli inni mogq. strategie myślowe i kodowanie oraz przekonania i wartości — jest to sekwencja układająca się w górę poziomów neurologicznych. fizjologia. Dzięki modelowaniu możesz opanować owe skuteczne strategie. to jednak nie możemy jednocześnie zapominać o poziomach wyższych czy myśleniu makro (strategie motywacyjne. Prawdopodobnie twój model nie dostarczy ci infor­ macji ustawionych w tak nienagannym porządku. Próbuj modelować cały pakiet umiejętności. przekonania i wartości są ujawniane. żeby uchronić się przed pominięciem najistotniejszego elementu. W ten sposób granice doskonałości indywidualnej ulegają niezwykłemu wręcz rozszerzeniu. Wydobywanie strategii umożliwia ci zrozumienie. Składnia strategii Dzisiaj oraz podczas Dni 16. Trzeba jednak słuchać. Stanowią one bowiem część stosowanych przez niego strategii.

która wpływa na zmianę. Nasze przekonania wpływają na to. Czeka nas więc swego rodzaju przeprogramowanie.stąd właśnie biorą się trzymające nas w swoich szponach umysłowe schematy. Założenie na dziś Zmiana może być szybka i łatwa. możesz przeramować jakąkolwiek sytuację. wprowadzając tym samym zmiany w budowie neurologicznej mózgu.). Jak widzieliśmy.254 Dzień 18. Niemniej jednak już sam nowy rodzaj percepcji może przynieść natychmiastową zmianę. Dnia 7. Zazwyczaj mamy skłonność do trzymania się naszych przekonań i wartości. Poza tym. Znajdź osobę. że możesz się szybko zmienić . czy zmianę bę­ dziesz postrzegać jako trudną. Takie przekonanie jest silne i wzmacniające. Równie dobrze możesz też modelować strategie umysłowe czy fizyczne. ile zabiera ci zdanie sobie sprawy ze zmiany. wówczas uda ci się to zrobić szybko i łatwo. która posługuje się nią na zasadzie nieświadomej . Sieć nerwowa. „autopilotowych" do­ świadczeń. System przekonań zakładający możliwość i korzystne efekty zmian samoczynnie wzmacnia ten proces. jaką umiejętność chciałbyś opanować bądź udoskonalić. Jeśli będziesz chciał przeprowadzić zmianę na właściwym poziomie neurologicznym (zob. każde nowe doświadczenie wzmacnia istniejące już „szufladki" percepcji . działa szybko — tyle. Warunkowanie kulturowe. że zmiany wprowadza się niezwykle trudno. Uwierz.a na pewno tak się stanie. które stanowi najgłębiej zakorzenioną niechęć do zmian. aby nabyć pożądanych umiejętności. która w tobie zaszła. o których nie musimy myśleć. wymaga przejścia fazy bólu przed osiągnięciem jakiegoś rezultatu. Im głębsze przekonania. Dzień 14. Zadanie na dziś • Zdecyduj. tym bardziej zakorzenione są owe automatyczne zachowania i tym trudniejsza jest ich zmiana. czy też jako łatwą. jak dowiedziałeś się z Dnia 15. oscylujemy wokół nawykowych. Od twojej decyzji zależy..

na któ­ rym poziomie neurologicznym się znajdują (Dzień 14.).. Pracuj nad no­ wymi umiejętnościami.). • Zastanów się.Jeśli inni mogą. i 17. Dzień 16. a nie od zdolności (przeczytaj jeszcze raz rozdział o fragmentach strategii. stosując proces wydobywania stra­ tegii. o którym czytałeś podczas Dni 16. Modeluj tę osobę. jak dzięki modelowaniu możesz osiągnąć dobrze uformowane cele.) i do jakiego innego poziomu będziesz musiał się być może odnieść. . oraz prosty proces modelowania opisany powyżej. Zacznij od konkretnej umiejętności. na przykład trwającej kilka chwil i nie zanadto skomplikowanej. Dzień 5. Pomyśl. to ja też 255 kompetencji. które określiłeś podczas Dnia 2. • Ćwicz dopasowanie i prowadzenie (zob.

pokój bądź budynek albo kolor. Niektóre z tych kotwic działają na nas wzmac­ niająco.W • • • tym rozdziale: Co to jest kotwica? Wchodzenie w odpowiedni nastrój Tworzenie silnych kotwic Wyobraź sobie. smak albo zapach. To samo może się zdarzyć. Co to jest kotwica? W NLP k o t w i c a oznacza bodziec. Bodź­ cem tym może być widok. kiedy tego potrzebujesz. Wszystko to dzieje się oczywiście mimowolnie. Technika kotwiczenia pozwala odwoływać się do wzmacniających rodzajów samopoczucia zawsze. dźwięk. inne nie. część ubrania. że umiesz na zawołanie wywołać u siebie dowolny rodzaj samopoczucia. przykre doświadczenia życiowe powodu- . z pewnos'cią będziesz wysoko cenił umiejętność kontrolowania swojego samopoczucia. który wyzwala specyficzny stan fizjologiczny bądź emocjonalny oraz określone zachowania. kiedy usłyszymy jakieś imię. jakieś miasto. Co gorsza. zobaczymy czyjąś twarz. Kotwice mimowolne Fragment melodii może natychmiast przywołać jakieś wspomnie­ nie i związane z nim przyjemne emocje. Jeśli kiedykolwiek trudno było ci zachować pogo­ dę ducha podczas deszczowego dnia albo spokój w rozmowie z kolegą z pracy czy krewnym. uczucie.

Większość kotwic poznajemy na poziomie nieświadomości. jesteś chodzą­ cym dowodem na to. a nie mimowolnego samopoczucia. Zgodnie z teorią NLP tego rodzaju „źródła' nie są zanadto istotne. jak „doskonale" można stosować kotwice. Dla wielu innych podobne banalne kotwice w ogóle nie mają znaczenia. Fobie to oczywiście przykład kotwic negatywnych. W niektórych wypadkach nie będziesz nawet umiał dojść do tego. których chętnie byśmy się po­ zbyli. Możliwe jest ich świadome zmienianie. Wiele podejść psychologicz­ nych odwołuje się do odległych wspomnień. a także zamiana na kotwice zaprojektowane. Musisz po prostu postarać się o jakieś bardziej pożyteczne. Kotwice zaprojektowane Kotwice wyzwalają szereg nawyków. możemy spędzić większość życia na niewolniczym reagowaniu na kotwice. Kotwice mogą prowadzić do pożytecz­ nych i niepożytecznych rezultatów. Trzymanie kciuków to prosty przykład zaprojektowanej kotwicy. ją nieświadome powstawanie niepożądanych kotwic. Kotwice chorobliwe (fobie) Bodźce wywołujące reakcje w postaci fobii również ilustrują sku­ teczność działania kotwic: na przykład widok pająka. Pochodzenie kotwic Każda kotwica ma jakieś pochodzenie. Wszyscy to znamy aż za dobrze. nagłej zmiany samopoczucia na lepsze. Można zacząć doświadczać zaprojektowanego. celowy sposób.258 Dzień 19. To ciągle ten sam „system" — czy to mimowolny. spojrzenie z ostat­ niego piętra budynku czy ryk silnika odrzutowego. Można też dokonywać zamiany między nimi. być może nie będziesz chciał wymazać prawdziwego doświadczenia. Niemniej proces podobny do wyżej opisanego może prowadzić do niezwykłej. do badania zależności przyczynowo-skutkowych. W tym wypadku proste zachowanie wywołuje u niektórych nadzieję i optymizm. Z pomocą NLP można stosować kotwice w przemyślany. Jeśli jednak ci się to uda. . jak powstał jakiś proces. czy też kontrolowany. Jeśli sobie tego nie uświadomimy. Fobie ukazują siłę kotwic. Jeśli cierpisz na jakąś fobię.

Z modelu poziomów neurologicznych (Dzień 14. zwycięstwie czy przegranej decyduje twój nastrój. Na koniec . modelu NLP pamiętamy. niestabilnych uczuć. zasoby. Dzień 2. instynktowne za­ chowanie czy stan. a wiemy już. Technika kotwiczenia pozwala na natychmiastowe przy­ pominanie sobie stanu. Kiedy twoje cele są dobrze sformułowane (zob. Kiedy uporządkujesz teraźniejszość. kiedy nastrój może mieć wpływ na twój stan zdrowia. uczyłeś się. jak można zmieniać nastrój poprzez zmianę submodalności. Niekiedy nie podejmujesz się nawet jakiegoś wartościowego działania. gdybyś każdy dzień rozpoczynał w na­ stroju pewności siebie. Na przykład. jak istotny jest wpływ uczuć na nasze działanie. którego warunkową odpowiedzią na bodziec jest ślinienie się). Inne zmieniają nasze uczucia. nie będziesz doszukiwał się ich źródeł. wartości i tak dalej. jak by to było. Wchodzenie w odpowiedni nastrój Zazwyczaj kotwiczenie bywa kojarzone z reakcjami odruchowymi (jak w wypadku psa Pawłowa. że zachowanie rozpoczyna się w umyśle i zależy od na­ szych uczuć. że zmiana sposobu myślenia ma znacznie większe znaczenie niż zmiana na poziomie zachowania.tak jak dzwonek alarmowy czy czerwone światło. Teraz jednak możesz rozpoznać i zmienić niepożądane automatyczne zachowania. przeszłość uporządkuje się sama. aby wprowadzić się w stan pewności siebie i wysokiej moty­ wacji.) pamiętamy też. Podczas Dnia 7. Z opisanego podczas Dnia 1. ponieważ po prostu nie czujesz się najlepiej. Innym razem znów możesz zniszczyć kawał dobrej roboty czy zerwać jakiś związek z powodu negatywnych. z których niewątpliwie możesz się czegoś nauczyć.).możesz zadecydować.Doskonalenie samopoczucia 259 nawet negatywnego. że chcesz zmienić jakieś nawykowe. Zdarzają się takie okresy życia. Gdy zaczniesz pa­ nować nad negatywnymi konsekwencjami przeszłych wydarzeń czy skojarzeń. bez względu na ich pochodzenie. Jest to nieoceniona pomoc w dążeniu do indywidualnej doskonało­ ści. Niektóre często spotykane kotwice wywołują automatyczne zachowanie . Stanowi przecież część ciebie. Często o sukcesie czy porażce. możesz zacząć stosować kotwice. stąd wypływają jej liczne zastosowania. W efekcie powstaną zachowania prowadzące do osiągnięcia celu. pełen energii i optymistycznie nastawiony? Gdy- .

że kiedy organizm dyktuje ci konieczność odczuwania. tym bardziej skuteczna kotwica. Wydaje się. Wartość kotwic polega na ich natychmiastowym oddziaływaniu na nastrój. do którego możemy się odwołać w odpowiednim czasie. Nie tylko panujesz nad sytuacją. w któ­ rym kiedyś odczuwałeś lęk? Dzięki umiejętności kotwiczenia osiągasz odpowiednie samopoczucie w najwłaściwszym momencie i miejscu. jaki stan chcemy zakotwiczyć i jak można go wywołać. Na przykład większość osób bardzo szeroko wykorzystuje stan „pewności siebie". że świadomość nie zdąży już z tym nic zrobić. nie masz wyjścia. Kiedy mamy do czynienia z osobami działającymi nam na nerwy albo z błahostkami. Dlatego też wybór silnego. Większość z tych codziennych i chwi­ lowych nastrojów pojawia się bez konkretnej przyczyny. gdy nagle w niebezpiecznej sytuacji zatrzymujesz samochód i czujesz pulsowanie krwi w skroniach i nagły przypływ adrenaliny. czy wyniku. do którego chcesz dojść.2 6 0 Dzień 19. która następuje tak szybko. która nam to umożliwia. które często są naszym udziałem. potrzebuje­ my czegoś więcej niż reakcji odruchowej. Być może zaszkodziłeś już kontaktowi w pracy czy jakiejś sytuacji towarzyskiej. należy przypomnieć sobie prawdziwe doświadczenie pożądanego stanu. Techniką. Niestabilne i niepożądane uczucia. które nas doprowadzają do furii. którego chcesz się podjąć. okradają nas z celów. Potrzebujemy odpowiedniego samopoczucia. Przede wszystkim należy się zastanowić. Aby ustanowić kotwicę. właściwego . wdzięczny swojemu systemowi przetrwania za pomoc. Tworzenie silnych kotwic Przyjrzymy się teraz szczegółowo rozmaitym rodzajom kotwic i spo­ sobom ich tworzenia. Im silniejszy stan i silniejsze wspomnienie. Fizyczne reakcje następują momentalnie. na przykład pewności siebie. byś szedł na spotkanie spokojny i pełen wiary we własne siły? Gdybyś opanowany i przekonany o swojej wartości wchodził do biura. ale także wybierasz najodpowiedniejszy nastrój dla danego działania. Niekiedy są one wynikiem odwiecznej odpowiedzi „walki bądź ucieczki". tak jak wtedy. włączenia emocji. Można go potem wyko­ rzystać w rozmaitych sytuacjach. Na szczęście po kilku minutach wracasz do normy bez uszczerbku na zdrowiu. jest kotwiczenie.

sprawdź. Możesz używać odpowiedniego tonu głosu oraz wła­ snego stanu.Doskonalenie samopoczucia 261 stanu jest istotnym momentem kotwiczenia.. Po prostu przy­ pominaj stan (umysłu). który szerzej omówimy podczas Dnia 20." 4. Pamiętaj. wykorzystując swą czujność sensoryczną. na przykład „stan srebrny kubek". Możesz prosić o jakiś znak. gdy dokonywałeś zamiany submodalności podczas Dnia 7.). Jeśli chcesz. Być może osoba ta wygrała kiedyś bieg sprinterski w szkole albo otrzymała pochwałę od szefa (co zdarza się jej niezwykle rzadko). 263-267). żeby przypomniała sobie jakąś inną okazję i przeszła cały proces jeszcze raz. 5. co widziałeś.. w innych warunkach. „stan niedzielny poranek". że nie trzeba się zastanawiać nad obecnymi warunkami czy zawartością pamięci. możesz nadać mu jakąś nazwę. który wywoła natychmiastowe skojarzenie z doświadczeniem z pamięci. str. zmotywowany. czuj to. Kiedy pomagasz innym w tworzeniu kotwic. słysz to. czy dana osoba asocjuje doświadczenie. Przypomnij sobie i wyraźnie doświadcz stanu. . możesz zasugerować. aby przypomnieć sobie wybrany stan: „Przy­ pomnij sobie konkretny czas. „stan wybrzeże Bałtyku" czy „stan juhu". „pewny". co słyszałeś. co czułeś. Zarzuć kotwicę (o tym ostatnim etapie przeczytasz podczas Dnia 20. „opa­ nowany"). 1. który równie dobrze mógł pojawiać się przy innych okazjach. kiedy czułeś się w pełni. Korzystanie z zasobów pamięci Jeśli ta osoba nie doświadcza pożądanego stanu wystarczająco moc­ no. Poniżej znajdziesz krótki opis całego procesu. 2. pewny siebie itd. na przykład. trzy słowa (na przykład „spokojny". Zazwyczaj do jego opisu wystarczą dwa. tak jak wtedy. 3. Zastanów się. Musisz go dokładnie określić. kiedy doświadczenie osiąga apogeum. spokojny. na jakim stanie ci zależy." „Kiedy wracasz pamięcią do tamtego momentu. Wybierz odpowiednią kotwicę (zob. pozostań sobą i patrz własnymi oczami na to. aby poprowadzić ich do pożądanego stanu. Następnie. Stosuj na­ stępujące wskazówki. posiłkuj się procesem opisanym wyżej.

będziesz miał mniej możliwości wyboru. żeby umieć sprostać rozmowom wstępnym o pracę. a następnie wykorzystywać w dowolnie wybranym momencie. Wyizolowane zasoby pamięci są równie wartościowe. że ma mnóstwo odpowiednich wspomnień związanych z naturalnym talentem bądź pewnością siebie. Może być też odwrotnie. Załóżmy. Ktoś może twierdzić. Pamięć każdego z nas przepełniona jest zarówno pozytywnymi. podczas którego nie chcesz ulec panice. z których może czerpać. że wykazujesz się niezwykłą pewnością siebie w jakiejś aktywności sportowej. Mniej odległe czasowo wspomnienia łatwiej sobie przypomnieć. pod wa­ runkiem że możesz je (a zwłaszcza związane z nim uczucia) u w o l n i ć . ulubiony sport. zakotwiczyć taki stan. że nie ma żadnych wspomnień dotyczących swoich sukcesów albo nie potrafi sobie ich przypomnieć. W takim wypadku musisz wybrać kon­ tekst. hobby czy coś. a nie jakaś niezwykła umiejętność. Zrób listę swoich najwspanialszych . Jeśli stanu tego doświadczałeś raz lub dwa. Niektórzy przeżywają pewne problemy w sytuacjach związanych z pracą. to jednak osoba ich doświadczająca będzie wiązała z nimi pozytywne uczucia i znaczenia. co robiłeś w dzie­ ciństwie. które posiadasz. Zamiana kontekstów Rozważ teraz stan swego umysłu w innym kontekście. Możesz zastosować wszystkie swoje wewnętrzne zasoby. lecz sama technika będzie możliwa do zastosowania. w którym jesteś pewny siebie . lecz równie efektywne mogą się okazać jaskrawe wspomnienia z dawnej przeszłości. szukaj ich więc i ceń na równi z wszystkimi cennymi rzeczami. na przykład. Niemniej jednak w jakimś innym kontekście może się okazać. Chcesz. a przed tobą jakieś ważne wystąpienie. Każde takie wspomnienie może się okazać wystarczające. Traktuj je jak przydatne środki i wykorzystuj do osiągania swoich celów.na przykład spotkanie towarzyskie podczas weekendu.262 Dzień 19. jak i negatywnymi stanami umysłu. W takim wypadku s t a n u m y s ł u . Możesz pochwycić ten stan przez kotwiczenie. tworzy istotne zasoby. podczas gdy ten sam stan w domu czy podczas spotkania towarzyskiego nie przysparza im żadnych kłopotów. Chociaż wspomnienia te mogą się postronnym wydawać błahe.

którego pragniesz. osiągniesz lepsze rezultaty. lecz gotowa do działania przy odrobinie zachęty.Doskonalenie samopoczucia 263 wspomnień i pomyśl. Tak jak w wypadku reprezentacji sensorycznych. kiedy będziesz odprężony. Mamy nadzieję. Jako dzieci mieliśmy bogatą wyobraźnię. Wybór kotwicy Masz do dyspozycji kotwice wzrokowe. jeśli pomagasz komuś innemu. masz szansę stworzyć wzmacniające stany. kiedy z jakąś osobą łączy nas empatia („Wyobra­ żam sobie. Kotwice wzrokowe Codziennie wzrok nasz pada na reklamy w gazetach. W większości wypadków jest ona uśpiona. Tak jak w większości podobnych technik. żeby był zrelaksowany. zaprojektowanych kotwic musisz mieć nieprzerwany dostęp do bodźców wzrokowych. telewizji czy na plakatach. jaki jest zasięg twoich „silnych" stanów. jak się czujesz"). żebyś wszędzie z sobą zabierał uko- . mogą one być zewnętrzne i wewnętrzne. Możesz więc wyobrażać sobie. jak i zachowań. Musisz kontrolo­ wać proces. Wszystkim nam dana jest moż­ liwość wyobrażania sobie zarówno stanów umysłu. jakiejś historycznej postaci. a który był mistrzem uczucia czy doświadczenia. Poświęć trochę czasu na dokładne przypominanie sobie tych. gdy jest się pewnym siebie. bohaterem książki lub filmu. spokojnym i tak dalej. Osoby obda­ rzone silną wyobraźnią mogą doprowadzić do istotnych zmian pomimo braku pamięciowego zapisu. Możesz posłużyć się tu przykładem znajomego. niestety. których będziesz w przyszłości potrzebować. Podobnie. W wypadku celowych. słuchowe i kinestetyczne. kiedy twój mózg będzie pracował w powol­ nym rytmie „alfa". Nie ma szansy. jakie to jest uczucie. postaraj się. zanim jeszcze przejdziemy do procesu ich instalacji podczas Dnia 20. że skorzystasz z okazji i wybierzesz kilka odpowiednich kotwic. z którym się utożsamiasz. Pożyczanie wzmacniających zasobów od innych Nawet nie posiadając żadnych „wzmacniających" wspomnień. Korzystamy z niej.

Nigdy nie wiadomo. że wewnętrzne kotwice wzrokowe będą ci bar­ dziej odpowiadać. Musisz więc stworzyć w e w n ę t r z n ą kotwicę wzrokową. jakiś przedmiot czy mo­ tywującą scenę pochodzące z czasów. który masz zawsze przy sobie. na które chce się oddziaływać (ude­ rzenie kijem). Upewnij się. Możesz na przykład zakotwiczyć stan spokoju. że przypominanie wewnętrznego obrazu przychodzi ci łatwo. jak tylko zechcesz. chyba że stanowią część twojego „zestawu podręcznego". realistycznych kotwic wewnętrznych. co mogłoby doprowadzić do niepożąda­ nych efektów. cichego od­ poczynku. skojarzone z określonym stanem. Możesz też sprawić. łatwo wybierzesz odpowiednią kotwicę wzrokową. gdy doświadczałeś pożądanego stanu. Kotwice słuchowe Kotwice słuchowe mają związek z każdym dźwiękiem zewnętrznym bądź wewnętrznym. Wyobraź sobie na przykład twarz szanowanego powszechnie mentora. więc musisz starannie wybierać. który osiągałeś w pięknym wakacyjnym otoczeniu bądź podczas błogiego. zapadająca w pamięć i zabarwiona emocjonalnie. „Uspokój się". Może on przybrać na przykład formę zdania: „Możesz to zrobić". Przeczytawszy powyższe wskazówki. że będzie ona tak jaskrawa. Rozmaite „obrazy umysłowe" mają na nas różnoraki wpływ. „Nie garb się!" Może ono działać wewnętrznie (dialog wewnętrzny) albo zewnętrznie (głośno wypowie­ dziane zdanie). Musisz popracować trochę nad stworzeniem jaskrawych.2 6 4 Dzień 19. Musisz być pewien. Pełna kontrola wewnętrzna oznacza łatwy dostęp do stanu w każdej sytuacji. które nie są sprzeczne znaczeniowo. że żadna z kotwic nie wywołuje mieszanych skojarzeń w twoim umyśle. Staraj się o kotwice zaprojektowane (skierowane na cel). chanego kota albo miał bez przerwy przed oczami egzotyczny zachód słońca. W tym wypadku kotwica wzrokowa zawsze będzie towarzyszyć zachowaniu. Musisz mieć zawsze dostęp do swojej kotwicy. a więc obrazy ze­ wnętrzne nie zawsze będą do niej pasować. Być może okaże się. nie wyłączając stanu zagrożenia. Wybierz niepowtarzalny dźwięk. Na przykład gracz w golfa może dokonać kotwiczenia na piłce bądź znaczku na swoim lewym bucie. na przykład fragment jakiejś muzy- . Powinna być tak realistyczna jak zegar na ścianie twojego biura. Po chwili łatwo zobaczysz to w myślach. kiedy będziesz musiał dotrzeć do danego stanu.

ponie­ waż twoje ciało jest zawsze z tobą. który dodatkowo wzmocni jego znaczenie i wyjątkowość. fizyczna kotwica. Niemniej jednak podobne. W takim wypadku już samo sko­ jarzenie kotwicy doda ci sił. Nierzadko pomaga wyobrażenie sobie głosu konkretnej osoby. motywujący ton głosu. Powinieneś się również zdecydować na wyraźne kotwice dotykowe (zewnętrzne lub wewnętrzne). Na przykład możesz „poczuć" czyjąś rękę na swoim ramieniu (wewnętrzna) albo połączyć swój kciuk i mały palec w kółko (zewnętrzna). Jednak mogą ci dać znacznie mniej niż wewnętrznie stworzone obrazy i dźwięki. „trzymam kciuki". Zawsze można stworzyć reprezentację wewnętrzną. możesz stosować również kotwice zewnętrzne. Zewnętrzne. wyświechtane kulturowo . że będzie dobrze. na równi ze wspomnieniem. Pamiętaj. Niemniej powinieneś wybrać kotwicę kinestetyczną. na przykład „spokój" (najbardziej pożądany przez ciebie stan). Wystarczy prosta. powinny być równie dostępne. Jak widzieliśmy. Jakieś słowo czy kwestia mogą nadać mu nazwę. pożądany stan. W tym wypadku. uspokaja czy wprowadza w inny. do której będziesz miał natychmiastowy dostęp. Wskazówki dotyczące wyboru kotwicy Wybierając odpowiednią kotwicę. pamiętaj o poniższych wskazówkach: • Wybieraj kotwicę w y j ą t k o w ą dla ciebie i stanu. jedna z najpopularniejszych kotwic. związane z pożądanym przez ciebie stanem. Jeszcze lepiej jest zastosować konkretny. jakie przywo­ łuje. W zależności od preferencji sensorycznych może się okazać. konkretne słowa.Doskonalenie samopoczucia 265 ki. zwłaszcza jeśli jej obecność dodaje ci pewności siebie. jeśli ich używasz. Jak się za chwilę przekonamy. że czasami wystarczy „włączyć" kotwicę. jest to zaleta kotwic kinestetycznych. który chcesz wywołać. że wewnętrzne wywołanie uczucia nie będzie dla ciebie proste. Kotwice kinestetyczne Kotwice kinestetyczne (na przykład „trzymaj kciuki") uważane są za najefektywniejsze. ma wywołać optymizm i wyraża nadzieję. Nie decyduj się na „makro kinestetyczne uczucia".

która ma wzmacniające znaczenie. który chcesz sobie przypo­ mnieć. . To. w jakich się znajdujesz. albo przedmioty bądź obrazy. może mieć na ciebie większy wpływ. gdybyś zginał duży palec u stopy (nawet jeszcze dyskretniej) albo drapał się nieznacznie po karku (pod warunkiem że nie jest to twój odruch). Możesz. Przyjaciele i współpracowni­ cy nie powinni zauważać. że przynajmniej w początkowej fazie kotwica. którą kiedyś uważałeś za swojego idola. kotwica powinna dodawać ci sił. stosowane wobec przełożonego. Prawdopodobnie nie będą kojarzyć ci się z określonym miejscem. ale aby zachować wyjątkowe skojarzenie. wyobrażać sobie osoby. uderzając w duży dzwon. każda kotwica wewnętrzna również będzie spełniać ten warunek. • Kotwice muszą być w y t r z y m a ł e . włączając utwór Czajkowskiego na pełny regulator albo wąchając starą fotografię w kolorze sepii w biurze klienta za każdym razem. • Kotwice powinny być p o d r ę c z n e . kotwice mogą okazać się zupełnie nieodpowiednie dla twoich obec­ nych celów. aby kotwica była d y s k r e t n a . jak dziwaczna jest kotwica. Niezależnie od tego. Znaczenia się zmieniają. na przy­ kład. aby wywołać u siebie pożądany stan? Niektóre bodźce zewnętrzne nie wytrzymują próby tego testu. kiedy ją uruchamiasz. czasem bądź stanem umysłu. co początkowo jest kotwicą neutralną (na przykład łączenie w kółko kciuka i małego palca). Unikaj kotwic ulotnych: osoba. • Dbaj. może się okazać kolosem na glinianych nogach. Oczywiście. Czy możesz ją uruchomić w każdej sytuacji. lecz bardziej specyficzne kotwice kinestetyczne mogą więc polegać na stykaniu kciuka i małego lub środkowego palca (jeśli nie jest to twoim nawykiem). Tak samo byłoby. niezależnie od okoliczności. zachowujesz dyskrecję.2 6 6 Dzień 19. Możesz wywołać spore zainteresowanie. które mają dla ciebie takie znaczenie. mogą doprowadzić do przedwczesnego zakończenia kariery! Pa­ miętaj o swoim celu: chcesz szybko i dyskretnie przypomnieć sobie pożądany stan. Warunek ten spełniają również wspomniane już kotwice polegające na łączeniu palców. kiedy znajdujesz się pod presją. Wewnętrznie jednak dopuszczalne jest wszystko. Pamiętaj jednak. które tak na ciebie wpływają. Podobne. • Jeśli to możliwe. niech jedna kotwica będzie odpowiedzialna za konkretny stan. szybko może nabrać znaczenia. Używaj obu rąk (bądź nawet stóp). Kotwice w postaci dziwnych grymasów czy gestów.

spróbuj działać inaczej" wyraża podobną myśl. pozwalające myśleć to. że każde twoje osiągnięcie.. każdy wzmacniający stan umysłu. znajdziesz dla niej szersze zastosowanie. o którym mówiliśmy podczas Dnia 2. Podkreśla też. a NLP wpro­ wadziło je do zagadnienia komunikacji interpersonalnej w formie założenia. Pokazuje także. Zdanie „Jeśli twoje działania nie przynoszą rezultatu. • Przywołuj na myśl jakieś budujące wspomnienia. nauczysz się je instalować oraz uruchamiać wtedy. Doskonale ilustruje. które nie prowadzą do zmiany zachowań. Po raz kolejny mamy tu do czynienia z czteroetapowym modelem sukcesu. jak często marnujemy wysiłki na kolejne próby. jeśli podczas komunikacji (na przy­ kład negocjacji czy wywiadu) zdecydujemy się na większą elastyczność. co . Założenie na dziś Osoba charakteryzująca się największą elastycznością panuje nad systemem. na podstawie któ­ rych można przeprowadzić zmianę (tak jak w wypadku kotwiczenia). można je oczywiście stosować także w przedsiębiorstwach. nie będąc elastycznym. Zadanie na dziś • Zapamiętaj dzisiejsze założenie. gdy chcesz zmienić swój stan. Zrób listę swoich zasobów. W ten sposób poprawisz umiejętność manipulowania myślami.Doskonalenie samopoczucia 267 Wiesz teraz. aż do momentu osiągnięcia celu. Aczkolwiek omawiane założenie w zamyśle dotyczyło komunikacji interpersonalnej. jakie straty ekonomiczne można ponieść. ile możemy zyskać. Panowanie nad tym systemem zakłada panowanie nad osiąganym wy­ nikiem i przygotowuje nas na sukces. czego się nauczyłeś. z któ­ rych możesz teraz i w przyszłości korzystać. Pamię­ taj. oraz potrze­ bą wypróbowywania czegoś innego. Powyższe „prawo" znalazło zastosowanie w technice. zalicza się do twoich zasobów. wszystko. jak wybierać kotwice. Podczas Dnia 20.

zobaczyć wszystko w innym s'wietle. odkryć swoją prawdzi­ wą tożsamość. chcesz. • Powtórz. . Weź pod uwagę różne poznane do tej pory techniki.2 6 8 Dzień 19. jak można dokonywać zamiany submodalności. • Zastanów się. Granice wyznaczy ci tylko twoja wyobraźnia. Możesz stosować tę umiejętność do udoskonalenia wspomnienia. które mogą ci się przydać do wprowadzenia niezbędnych zmian. jakie wspomnienie z dzieciństwa pomoże ci dopro­ wadzić do celów. którą przy odrobinie wprawy możesz rozwinąć do poziomu z dzieciństwa. które ustaliłeś podczas Dnia 2. które chcesz zakotwiczyć.

Zastosuj wskazówki opisane w poprzednim rozdziale. jak dostać się do pożądanego stanu i wybrać odpowiednią kotwicę. Wybierz kotwicę. żeby była dyskretna. 3. Nie spiesz się z pełnym odczuwaniem tego doświadczenia. w której mocno doświadczałeś pożądane­ go stanu. nauczyłeś się. 4. do jakiego doświadczonego w przeszłości uczucia (bądź stanu) chciałbyś się odwoływać w przyszłości (ten i następny punkt opisane zostały podczas Dnia 19. Pamiętaj.).W tym rozdziale: • Kotwiczenie • Używanie kotwic Podczas Dnia 19. wyjątkowa. Poszukaj miejsca. którą możesz wykorzystywać w każdej sytuacji. Dzisiaj nauczysz się. podręczna i sama miała budujące znaczenie. w którym nikt ci nie będzie przeszkadzał. . jak instalować kotwice i korzystać z nich. aby się znaleźć w lepszym. Kotwiczenie W celu zarzucania kotwic na własny użytek stosuj poniższy sposób postępowania: 1. budującym stanie. Przypomnij sobie sytuację. Zdecyduj. 2. Zapew­ nij sobie wystarczająco dużo czasu na relaks i zacznij przywoływać na myśl wspomnienia.

Pomyśl o jakimś momencie w przyszłości. głosy. Teraz uruchom kotwicę i obserwuj. Powtórz ten proces k i l k a r a z y . Szybko stwierdzisz.wspomnienie. możesz próbować je wzmocnić. jak podczas wyobrażania sobie samej sytuacji. Zwracaj uwagę na szczegóły. Przypomnisz sobie ten stan równie łatwo w nagłej potrzebie. czucie). dźwięki i faktury. że twój umysł traktuje „wyraźne" rzutowanie w przyszłość jak prawdziwe doświadczenie. która może być inspiracją podczas prób. słuchową i kinestetyczną) jednocześnie. Wtedy będziesz wiedział. że zainstalowałeś w swoim mózgu kotwicę na stałe. Co najważniejsze. robiąc bądź myśląc coś zupełnie innego. Przyjrzyj się jeszcze raz liście submodalności. 7 Teraz „zmień stan" albo „przerwij stan". zbliżanie się do biura trudnego klienta i tym podobne). Możesz sprawdzić swoją kotwicę poprzez rzutowanie w przyszłość. co się dzieje. Pomyśl. Podtrzymaj to wrażenie. uru­ chom wszystkie trzy kotwice (wzrokową. kiedy będziesz potrzebo­ wać określonego stanu. a nie z pozycji obserwatora. W innym wypadku powtórz cały proces. Rzutując w przyszłość. a dźwięki spotęgować. słyszenie. .patrz własnymi oczami. W końcu powoli wróć do teraźniejszości.jeśli chcesz . Asocjuj . Uruchom ponownie kotwicę (lub kotwice) i za­ obserwuj. uwolnij kotwice. 8. 6. możesz zbadać swoją kotwicę w różnych kontekstach. Na przykład możesz nadać obrazom jaskrawsze barwy. Pamiętaj. włączając w to kolory. wczuj się osobno w każdą modalność (widzenie. zmieniając . czy wywołują one pożądany stan. za każdym razem wzmagając in­ tensywność wspomnienia poprzez dodawanie szczegółów sensorycznych. zanim jeszcze intensywność zacznie spadać. Wyobraź sobie. Następnie. następnie je połącz. odczuwaj wszystkie wewnętrzne emocje tak jak wtedy. 5. czego doświadczysz (w formie znaku czy ostrzeżenia) tuż przed tą chwilą (na przykład podchodzenie do pulpitu albo wychodzenie na środek sali konferencyjnej. Potraktuj to jako znak wywoławczy dla swojej kotwicy. Wymyśl kilka możliwych przyszłych scenariuszy i sprawdzaj kotwicę we wszystkich okolicznościach. że przeżywasz to doświadcze­ nie jeszcze raz. 9. że uruchamianie kotwic bez wywoływania pożądanego stanu jest niemożliwe. Kiedy już osiągniesz największą intensywność wspomnienia.270 Dzień 20. Kiedy już przypomnisz sobie owe emocje. otaczające osoby.

Używanie kotwic Opisany powyżej proces kotwiczenia ilustruje. Gdy tylko nadarzy się ku temu okazja. wyko­ rzystując każde nowe doświadczenie osiągania pożądanego stanu do kolejnej sesji kotwiczenia.Doskonałość od zaraz 2 71 10. Kotwiczenie jest szczególnie pomocne przy postępowaniu z dziećmi i młodzieżą. Z powodzeniem jednak można zastosować go w odniesieniu do innych. kiedy tylko chcesz . Po pewnym czasie kotwice staną ci się niepotrzebne. tym lepiej. bu­ dując lepszą przyszłość. Świadomie czy nie. musisz zdobyć pewność. Wkrótce urucho­ mienie zaledwie jednej (kinestetyczna jest na ogół najefektywniejsza.im częściej. Już samo myślenie o „oswojonym" stanie pozwoli ci go wywołać. że możesz zawsze na niej polegać. Następnego dnia powtórz test. Kiedy stwierdzisz. Proces ten możesz powtarzać. Są one podstawą cennych indywidualnych zasobów. jak dokonać tego samemu na własny użytek. aby wywołać pożądany stan. będącą jednocześnie źródłem zasobów służących osiąganiu doskonałości. ale możesz popróbować) wystarczy. że kotwica jest trwała. Jeśli technikę tę będziesz stosował regularnie i dla rozmaitych sta­ nów. Do tej pory stosowałeś wszystkie trzy kotwice. Każdy sukces wzmocni kotwicę i wywoływane przez nią skojarzenia. Kotwiczenie innych Możesz na przykład wykorzystać swoje umiejętności. z których możesz skorzystać. stosuj ją w prawdziwych sytuacjach. szybko nauczysz się określać stopień intensywności doświadczenia i czas odpowiedni do uruchomienia kotwicy. Potem możesz zacząć budować na swoim sukcesie. stale reagują oni na ustalone przez ciebie . aby pomóc przyjacielowi czy współpracownikowi osiągnąć bardziej zasobny stan. Nauczysz się też szybko sobie przypominać doświadczenia wielozmysłowe. Znasz już więc technikę panowania nad sytuacją w rozmaitych okolicznościach.

Docieraj do pożądanego stanu w opisany wyżej sposób. Wykorzystuj wyobraźnię i wymyślaj rozmaite zastosowania.272 Dzień 20. Możesz więc mieć rozmaite kotwice służące do wywołania spokoju. uwagi. Na przykład pobrzękiwanie filiżanek z kawą z całą pewnością zakłóci sesję treningową . radzenie sobie ze złymi wieściami. motywacji. Niektóre osoby kotwiczą różne stany za pomocą różnych palców.myśli obecnych na sali skoncentrują się na mile widzianej przerwie. przygotowania do egzaminu czy wywiadu. co stanie na twojej drodze: spotkanie z ważną osobą. . obojętności. przeprowadzenie ważnej sprzedaży. w którym druga osoba może uruchomić swoją kotwicę. jak je wywoływać. takiej jak wywiad. Mając taki repertuar umiejętności związanych z różnymi stana­ mi oraz wiedząc. łatwiej będzie ci go zastosować w stosunku do innych. zastosować do jakiegokolwiek „budują­ cego" stanu. przemówienie czy finały mistrzostw sporto­ wych. Wejdź w położenie drugiej osoby. koncentrowanie się na dokumencie bądź prezentacji. i innych kotwice. gniewu. również w sytuacjach grupowych. Mo­ żesz wykorzystać własne oryginalne pomysły w doborze i zastosowaniu kotwic. nadchodzącej sytuacji.). asertywności. oczywiście. przywoływanie personelu do porządku. korzystając z konkretnego wspomnienia i przeprowadzając proste kotwiczenie. Wejdź w kontakt i przyjmij „drugą pozycję" (zob. poświęcenia. pozwalającą osiągnąć cele obu stron. że wszystkie osoby na sali przyłączą się do aplauzu. Podobnie dwa bądź trzy klaśnięcia sprawią. spokoju i opanowania. Technika kotwiczenia znajduje szerokie zastosowanie. Możesz więc stosować tę samą podstawową technikę świadomego ustalania kotwic. W każdym wypadku musisz wybrać odpowiedni stan i kotwicę. Poniżej przedstawiamy kilka naszych propozycji. Jeśli udało ci się samemu przeprowadzić ten proces. radości i tak dalej. stawisz czoło wszystkiemu. Dzień 12. dbałości i współczucia. Repertuar zakotwiczonych stanów Kotwice możesz ustanawiać z myślą o konkretnej. pewności siebie. wy­ głaszanie przemówienia „z głowy". Wykorzystuj czujność sensoryczną. Proces ten można. aby wychwycić odpowiedni moment.

poprzez kotwiczenie bardziej „budujących" można zmieniać zachowania kojarzone na przykład z gniewem. Uruchamiaj kotwicę. Kotwice warstwowe Możliwe jest także jednoczesne przypomnienie sobie więcej niż jednego odpowiedniego stanu. pociąga to za sobą również zmianę zachowania.) oraz pytania na temat konsekwencji (Dzień 3. Wobec powyższego samo kotwiczenie nie zmieni głęboko zakorzenionych nawyków. drugorzędne cele. o których przeczytasz podczas Dnia 21. Oczy­ wiście techniczne wyszkolenie okazałoby się z pewnością pomocne. Pomyśl o tym. kiedy odczuwasz narastającą złość (powiedzmy. W większości wypadków. uruchamiając jednocześnie tę samą kotwicę. w formie „strategii dobrej na wszystko". potem dopiero fizycznych. które chcielibyśmy zmienić. Możesz skojarzyć kilka budujących stanów z jedną kotwicą. Tak jak możliwe jest warstwowe nakładanie rozmaitych uczuć. Na przykład zdarza się. Na przykład. stosując kry­ teria dobrze uformowanego celu (Dzień 2. Niemniej jednak kotwiczenie wzmocni każdą zmianę i pomoże wy­ wołać potrzebny ci w danym momencie stan umysłu. nad którym musimy zapanować. kiedy zaczyna się panować nad niepożądanym stanem umysłu. Większość za­ chowań. Po prostu przypomnij sobie rozmaite stany. Podobnie. Już sama twarz tej osoby działa jak kotwica. Sprawdź to. W ten sposób unikasz zachowania ujawniającego złość. gdy widzisz człowieka. Możesz je określić. Stoją za nimi najczęściej jakieś inne korzyści. jeśli czujesz większą pewność siebie. zawiera stan umysłu. pewny siebie. a ich kotwiczenie nie dotyczy. że w jednej chwili chcesz być spokojny.). lecz na ogół musimy najpierw dokonywać zmian umysłowych. lecz także współodczuwający i uważny. Głębiej tymi rodzajami zmian zajmują się też techniki dokonywania zmian. który w ten sposób na ciebie oddziałuje). z pewnością lepiej dasz sobie radę z wystąpieniem przed jakimś audytorium. rzutując w przy­ szłość tę sytuację. dla . takich jak palenie czy obgryzanie paznokci. a teraz dodatkowo jako tymczasowa wskazówka do uruchomienia kotwicy prowadzącej do lepszego stanu umysłu.Doskonałość od zaraz 273 Kotwiczenie zachowania Jak dotąd kotwiczyliśmy stany umysłu. ale i asertywny. niezależnie od twoich umiejętności.

W celu wywo­ łania wrażenia łańcuchowego. który chcesz zmienić. Należy zmienić opisany przed chwilą proces tak. 265—266. Podczas gdy warstwowość przebiega równolegle. Taka technika może prowadzić do zasadniczych zmian. Tak samo postępuj z ostatecznym stanem. wzmocnienia efektu można też kotwiczyć różnorodne wspomnienia dotyczące jednego stanu. aby wywołać efekt łańcuchowy. oraz ten. nakładaj na siebie naciski podczas przenoszenia palców z jednego kłykcia na następny. Od tej chwili narastający w tobie gniew automatycz­ nie „przebiegnie" przez łańcuch i doprowadzi cię do końcowego pożądanego stanu — spokoju. Każda kotwica powinna przez kilka sekund zachodzić na poprzednią. aż osiągniesz pożądany stan. • Najpierw określ stan. który chcesz zmienić. że twój problem stanowi gniew blokujący racjonalne postępowanie oraz spokój. • Teraz uruchom drugą kotwicę. powiązaną ze stanem pośrednim.274 Dzień 20. układ łańcuchowy zakłada sekwen­ cję. . który chcesz osiągnąć (w tym wypadku niech będzie to „gniew" oraz „spokój"). Załóżmy. i ostatecznie trzecią. • Po kilku takich ćwiczeniach już pierwsza kotwica wywoła pożądany stan końcowy. aczkolwiek kotwice należy stosować w określonym porządku. na przykład „obiektywizm" albo „neutralna obserwacja". • Następnie wybierz stan (stany) pośredni. • Aby stosowanie następujących po sobie kotwic było łatwiejsze. • Zakotwicz stan. która wywoła gniew. wprowadź stan pośredni. Przejście będzie następować niemal natychmiastowo. można sukcesywnie dotykać kłykci drugiej dłoni. pomiędzy gniewem i spo­ kojem. testując jednocześnie kotwice. aby objął różne stany bądź dodatkowe wspomnienia dotyczące pożądanego stanu. Kotwice łańcuchowe Kotwice łańcuchowe automatycznie wynikają z siebie. który chcesz zakotwiczyć. kierując się wska­ zówkami opisanymi na str. Następnie. Uruchom pierwszą kotwicę. • Po zakotwiczeniu możesz ustanowić łańcuch.

że stworzone przez ciebie połączenie neuronowe prowadzi do automatycznej i nagłej zmiany. Najczęściej nie doceniamy roli wewnętrznych zasobów w zmienianiu siebie i innych. że niektó­ re z nich są już „przeterminowane" i nie odgrywają pozytywnej roli w teraźniejszości. Wiemy jednak. Założenie na dziś Każdy ma wszystkie zasoby potrzebne do wprowadzenia zmian i osiągnięcia sukcesu. Może wyda ci się to fascynujące. Nauczyłeś się. A nasze zasoby fizyczne? Często narzekamy na ciało. a także uczucia. w co wierzysz na swój temat (i swoich możliwości). Nikt nie może cię unieszczęśliwić bądź uszczęśliwić bez twojej zgody. masz wszystkie niezbędne zasoby. ludzi czy pecha. Łańcuchowe połączenie kotwic wywołuje szybkie zmia­ ny stanów za pomocą jednej kotwicy. Zgodnie z dzisiejszym założeniem. Musisz jedynie określić je i stosować tak. że im częs'ciej stosujesz tę technikę. którą sami tworzymy. Pamiętaj. To kolejny przykład twierdzenia „Jeśli . co dzieje się w twojej głowie. Kiedy nie udaje nam się osiągnąć zamierzonych celów. kiedy przekonasz się. nadawać znaczenia i reagować zgodnie ze swoją wolą. To. Praw­ dziwa zmiana polega na zmianie sposobu myślenia i postrzegania. Nawet w naj­ trudniejszych warunkach możesz kreować myśli. tym bardziej będzie ona skuteczna i niezawodna. To. Wiemy też. sam możesz podnieść. które są istotnym źródłem motywacji i sukcesu.Doskonałość od zaraz 275 Pod względem technicznym łańcuchy mogą mieć rozmaitą długość. interpretując i filtrując przeszłe doświadczenia. tak jak wielu osobom przed tobą. W praktyce jednak więcej niż trzy bądź cztery połączone kotwice będą wystarczające. Nie trzeba jednak daleko szukać przykła­ dów osób. Kotwicę. zależy tylko od ciebie. w znacznym stopniu determinuje twoje osiągnięcia. że owe przekonania stanowią część „neurologii". aby osiągnąć swój cel. które pomimo głębokich upośledzeń fizycznych cieszą się niezwykłymi osiągnięciami. jak zmieniać swoje przekonania. którą sam zarzuciłeś. zazwyczaj zaczynamy obwiniać o to warunki zewnętrzne.

to ja też". których nie żal będzie ewentualnie poświęcić. Słuchając i obserwując. Zacznij stosować pytania metamodelu w sytuacjach o małym stopniu ryzyka. Sprawdzaj reguły.). Zacznij od sytuacji mniej istotnych. czy to w sytuacji sam na sam. możesz określić i w pełni korzystać z mniej lub bardziej nieograniczonych zasobów neurofizjologicznych. Zobaczysz. aż nabierzesz wiary we własne siły i zaczniesz korzystać z tych umiejętności intuicyjnie. stale poszerzaj repertuar wzorców języko­ wych Miltona i metamodelu. i ustanów kotwicę. że badanie map umysłu innych oraz efektywniejsza komunikacja przyniosą ci wiele radości. Zadanie na dziś Zastanów się. czy też w grupie. i 10. inni potrafią. która pomoże ci w jego osiągnięciu.276 Dzień 20. Być może będziesz musiał wrócić do wzorców opisanych podczas Dni 9. jaki stan będzie ci potrzebny w najbliższej przyszłości. Akceptując to założenie (Dzień 16. . Zastosuj dzisiaj umiejętność dopasowania i prowadzenia.

że inni postrzegają odmiennie. Możesz też odczuwać potrzebę zmiany jakiegoś nawyku. Techniki wprowadzania zmian Dzisiaj omówimy trzy popularne techniki wprowadzania zmian. Owe trzy techniki pokazują. w twoich prze­ konaniach i nastawieniu. czego nauczyłeś się podczas dwudziestojednodniowego kursu. a także ostatnio poznane umiejętności kotwiczenia. Można wywoływać zmiany u innych. który drażni drugą osobę i prowadzi do zerwania kontaktu. dzięki którym łatwiej utrwalisz sobie wszystko. Wykorzystasz swoją czujność sensoryczną i umiejętności związane z kontaktem. wchodząc w kontakt w celu poprawienia komunikacji. mają inne przekonania i wartości. W wy­ padku tworzenia lepszego kontaktu może to oznaczać rozumienie. tak jak widzieliśmy podczas Dnia 4. co robisz. mają cele i aspiracje tak samo prawdziwe i przemyślane jak twoje. . jak myślisz.. jak skutecznie można wywoływać zmiany za pomocą NLP.W • • • • tym rozdziale: Techniki wprowadzania zmian Zmiana historii indywidualnej Leczenie fobii Szczegółowy kwestionariusz historii indywidualnej NLP zakłada zmiany: w tym. Musi to być jednak poparte zmianami osobistymi.

aż osoba ta określi możliwie najwcześniejsze doświadczenie. i 20. słów. które przekształciły się w dobrze znane. W świetle nowych informacji poproś go. Utrzymaj negatywną kotwicę i poproś drugą osobę. Zasoby mogą zo stać określone takimi słowami. Richardem Bandlerem. Ta technika nie wymaga znajomości skomplikowanych metod ani odbycia kursu dla terapeutów i trwa zaledwie dziesięć minut. wreszcie zakotwicz go (Dni 19. współautora Time Line Therapy Zmiana historii indywidualnej Technikę tę można stosować. Muszą pochodzić z wnętrza osoby. 3. Poczekaj. wywołaj go i rozpoznaj (poszukaj dowo­ dów pozawerbalnych. Przydatna jest w rozwiązywaniu wszystkich rodzajów problemów osobistych. i 20. gdy czuła podobnie. aby określił. 2. Technika zmiany historii indywidualnej: Skutkuje w wypadku pomniejszych uczuć negatywnych. 3. Wywołaj i zakotwicz konkretne i pełne doświadczenie stanu pozą danego zasobu i przetestuj pozytywną kotwicę (Dni 19. jak bezpieczeństwo.). aby wróciła myślami do czasów. odzwierciedlaj również dla nawiązania kontaktu). „przerwij stan" i przywołaj rozmówcę do teraźniejszości. a nie od innych osób w grupi (jeśli pracujesz z grupą). Leczenie fobii: Technika ta szczególnie łączy się z NLP i jej współ­ twórcą. Za pomocą tradycyjnych metod terapeutycznych można wyleczyć fobie w ciągu kilku miesięcy. 4. Określ stan negatywny. lecz niepożądane nawyki. Szczegółowy kwestionariusz historii indywidualnej: Seria pytań. 1. Wy­ braliśmy jedną z jej kilkunastu wersji. być kochanym. niechcianych nawyków oraz przekonań prowadzących do niskiej samooceny. 2.). . 1. jakie zasoby w ówczesnej sytuacji pomogłyby mu przekształcić to doświadcze­ nie w przyjemne albo przynajmniej „do zniesienia". które można zadawać drugiej osobie w celu osiągnięcia głębszego poziomu niż prezentowany problem. Uwolnij kotwicę.278 Dzień 21. aby się pozbyć negatywnych emo­ cji. Oparliśmy go na kwestiona­ riuszu opracowanym przez Tada Jamesa.

aby zebrać własne dane. Jeśli na którymś poziomie pojawi się niezadowolenie. nakłoń rozmówcę. których już doświadczył. czy pamięta któreś z doświadczeń. żeby wszedł z nowym zasobem w sytuację (utrzymuj kotwicę) i ponownie przeżył doświadczenie. których potrzebuje. • Jeśli nie potrafisz określić żadnego zasobu. którzy jego zdaniem mają takie zasoby: „Wyobraź sobie. i . Dzień 5. żeby zwracał uwagę na otoczenie: reakcje innych oraz własne uczucia i wnioski.Wszędzie zmiany 279 5. Poproś. 7. Obserwuj jego zachowanie (zob. żeby wrócił do najwcześniejszego doświadczenia. Oto kilka pomocnych wskazówek dodatkowych: • Na samym początku wyznacz kotwicę pozytywnych zasobów. 6. poprzednio wywołujących u niego negatywne uczu­ cia. na wypadek gdyby rozmówca obstawał przy uczuciach negatywnych (zob. poproś rozmówcę. i dodaj więcej zasobów. wróć do kroku 4. Utrzymując pozytywną kotwicę. poproś. i zauważył. że zacho­ wujesz się tak samo pewnie jak Jan" albo „O czym pomyślałaby Kasia?" Określ pozytywną intencję u źródeł zachowania i zaproponuj rozmówcy zasoby. jak zmieniły się te wspomnie­ nia. jak zmienia się doświadcze­ nie. które mogą pozytywnie wpłynąć na znalezienie rozwiązania (rozwiązanie oznacza. że osoba ta przeżywa doświadczenie bez znajomych. żeby rozmówca poszedł do przodu. W miarę potrzeby dodaj kilka dalszych zasobów. Na koniec sprawdź zmianę. Następnie rzutuj w przyszłość: poproś go. oraz „Używanie kotwic" podczas Dnia 20. który mógłby skutecznie zmienić doświadczenie. Zauważ. Zwolnij kotwicę i przerwij stan. Poproś. która w przeszłości wywołałaby u niego złe odczucia. „Tworzenie silnych kotwic" podczas Dnia 19. pytając rozmówcę. z pomocą jakich zasobów zmienia się jego doświadczenie. żeby z zewnątrz obserwo­ wał siebie z nowym zasobem i zauważył.). aby „wszedł w innych". Poproś.). nieprzyjemnych uczuć. Następnie zachęć go. że nie wywołują już w nim znanych. aby zwrócił uwagę na to. żeby wyobraził sobie przyszłą sytuację. negatywnych emocji i uczy się na jego podstawie). przez inne podobne przeżycia. Ciągle utrzymując kotwicę.

Leczenie fobii Fobie to doskonały przykład negatywnych kotwic. Z tego miejsca widzisz też siebie na zdjęciu na ekranie. wykorzystując umiejętności związane z kontaktem. Będę ci wydawać po jednym poleceniu naraz. którego każdy z nas bez przerwy doświadcza na mniejszą skalę. Chociaż wyda­ ją się skrajnym przypadkiem. że technika ta unika bezpośrednich skojarzeń z czynnikiem wywołu­ jącym stres. Następne kroki przybierają formę instrukcji werbalnej. aby twoja fobia nigdy nie dawała ci się już we znaki. wszystko będzie się działo odwrotnie. Jak ci się wydaje. Teraz przekształć nieruchome zdjęcie w czarno-biały film. Najpierw chcę. Pokiwaj głową. skąd możesz oglądać siebie o g l ą d a j ą c e g o s i e b i e . że ty jesteś w nim obecny. 4. Wskocz teraz do filmu i puść go o d t y ł u . Poproszę cię o szybkie wykonanie w myślach kilku rzeczy po to. oglądaj go od początku do końca tego nieprzyjemnego doświadczenia.) i narzędzia dysocjacji (Dzień 7. a ty je wykonaj. 1. Co byś zobaczył. powstają w wyniku prostego procesu. budującego stanu umysłu. Zwróć też uwagę na zastosowanie pozycji percepcyjnej (Dzień 12. że jesteś w kinie. na przykład spokoju. Wszyscy będą chodzić w tył. . 3. Teraz chcę. żebyś wyobraził sobie. czego się bałeś. żebyś wydostał się ze swego ciała i odpłynął do pokoju operatora. Na ekranie widzisz czarno-białe zdjęcie siebie w sytuacji tuż przed reakcją lękową. Fobie prowadzą do wyolbrzymionych i nieprzyjemnych rezultatów. Kotwica bezpieczeństwa natychmiast przyczyni się do powstania pozytywnego.280 Dzień 21.). Teraz pomyśl o tym. jeśliby tam było? 7. Możesz je przystosować do panujących warunków oraz osoby. 5. co wywoływało ten problem? Na podstawie Using Your Brain for a Change Richarda Bandlera. 2. tak jakbyś przewijał film . Zauważ.z tym tylko wyjątkiem. kiedy skończysz. 6. Najpierw ustal kinestetyczną kotwicę bezpieczeństwa i poddaj ją testowi.

że nie będziesz pewien. z której z nich skorzystać. Czego pragniesz? Czego jeszcze?. Zajmowanie się objawami (a nie przyczynami) prowadzi do krótkotrwałych rozwiązań.Wszędzie zmiany 281 Szczegółowy kwestionariusz historii indywidualnej Nauczyłeś się do tej pory wielu technik wprowadzających zmiany. z którymi spotkałeś się podczas Dnia 3. poprzez zmianę w myśleniu. Nie każdy tak naprawdę pragnie zmiany. pytania kartezjańskie. problem przedstawiony prawie na pewno pozostanie bez rozwiązania. Jeśli nie możesz rozpoznać podsta­ wowego problemu. polegająca na zadawaniu pytań. przypominających pracę detektywa. Oprócz podanych niżej pytań możesz też stosować omówione pod­ czas Dnia 3. przynajmniej na poziomie ujawnionego. Poeksperymentuj z nim i dowiedz się czegoś więcej na temat siebie i innych. Zazwyczaj radzenie sobie ze źródłem problemu nie tylko pomaga w rozwiązaniu problemu przedstawionego. ale także wpływa na wiele innych aspektów życia danej osoby. Może się jednak zdarzyć. 2. 1. Czego jeszcze? W ten sposób ustalisz prawdziwe cele osoby oraz spójność.. Pomaga w tym szcze­ gółowy kwestionariusz historii indywidualnej. Dlaczego to stanowi dla ciebie problem? W ten sposób ustalisz złożoną równoważność (zob. Dlatego zawsze najpierw musisz się co do tego upewnić. określenie rodzaju i roz­ miaru problemu jednak może zająć o wiele więcej czasu. Niemniej już sam kwestionariusz może doprowadzić do zmian osobistych. że obecny problem jest jedynie znakiem większego problemu.. na przykład podczas terapii czy udzielania porad. a nie przyczyną. prawdziwego problemu.) dlaczego t o oznacza t a m t o . Dni 9. Odpowiednio dobrana technika zajmie około piętnastu minut pracy. oszczędzasz więc czas w dłuższej perspektywie. . Owa technika. masz więc narzędzia dla własnego użytku oraz do pracy z innymi. Mowa tutaj o konsekwen­ cjach. i 10. czego uczyłeś się o czujności sensorycznej. Odnalezienie źródła problemu wymaga zadania szeregu pytań. Czy jej niewerbalne zachowania odzwierciedlają rezultaty? Pamiętaj. symptomem. zakłada. Określając źródła problemu.

na pewnym poziomie. Skąd wiesz. 4. Jaki mają oni związek z obecną sytuacją? 8.. Kiedy słuchasz i patrzysz na te wydarzenia. (a) Kiedy powstał ten problem? (b) Kiedy go nie miałeś? (c) W jakich sytuacjach nie masz go obecnie? (d) Co robiłeś w tej kwestii do tej pory? Te pytania określą granice problemu..282 Dzień 21. to co by to było? W ten sposób określisz pozytywne intencje leżące u źródeł zachowania.rodzicach i tak dalej. 10. Czy jakieś wydarzenie z twojego dzieciństwa ma związek z tym problemem? 9. 3. że to jest problem? To p o w i n n o ustalić strategię rzeczywistości — pdwołuje się do prawdziwych. 11. tego problemu? Jak się wtedy czułeś? (b) Jakie przykłady tego problemu pojawiły się do tej pory? Jak się z t y m czujesz? 6. aby stworzyć tę sytuację? (b) Dlaczego? Te pytania dotyczą samej osoby jako możliwego źródła proble­ mu. Czy musisz się czegoś nauczyć bądź coś zrozumieć. kiedy po raz pierwszy doświadczyłeś . (a) Czy przypominasz sobie. sensorycznych dowodów. aby dopuścić do rozwiązania tego problemu teraz? Ustalisz możliwość uczenia się. w jaki sposób odnoszą się one do teraźniejszości? 7. . Gdyby ten problem miał według ciebie jakiś cel czy intencję. 5. Opowiedz mi o swojej rodzinie . (a) Kiedy zdecydowałeś się.

jak i nies'wiadomym poziomie. jak się czujesz po jego wypełnieniu. Zgoda na poziomie nieświadomości może nie przybrać formy werbalnej. pozycji percepcyjnych i poziomów neurologicznych. poznałeś podobne założenie na temat uczenia się: „Nie możemy się nie uczyć". niż się tego spodziewasz. Technikę tę możesz stosować również dla siebie. zwróć uwagę na wszystkie pomysły na temat zmiany. że zawsze masz do czynienia z jakąś reakcją. Wszystkie te metody pomogą ci lepiej zrozumieć samego siebie i precyzyjniej określić problem. Zauważ. Uważaj na brak spójności. To. Dlatego powinieneś tak długo próbować różnych podejść. Dzisiejsze założenie ma jeszcze szer­ sze zastosowanie i oznacza. że znasz rozwią­ zanie. Czy zgadzasz się. które przychodzą ci do głowy. pozwalając swojemu twórczemu. że zawsze reagujemy w jakiś sposób na zachowanie. aż uzyskasz swój cel. Założenie na dziś Nie można nie reagować. używaj innych podejść. zarówno na s'wiadomym. nieświadomemu umysłowi pomóc ci w udzielaniu odpo­ wiedzi.Wszędzie zmiany 283 12. na przykład wyjaśniania celów. odzwierciedla ich różnorodne mapy rzeczywistości. na przykład. Ponieważ nie bę­ dziesz mógł zaobserwować swojej mowy ciała. Założenie to oznacza. kiedy już skończymy razem pracować? Próba „zakontraktowania" zmiany. jaką sytuację osobistą chciałbyś zmienić. każdy bodziec sensoryczny. Używaj swoich umiejętności nawiązywania kontaktu. Twoja czujność sensoryczna podniesie wartość kwestionariusza. wydarzenia. . aby teraz wyjas'nić problem oraz uznać. przeramowywania. uważaj na ton głosu i całą fizjologię osoby. Zadanie na dziś • Zastanów się. W stanie re­ laksu i spokoju przeczytaj kwestionariusz zmian. Podczas Dnia 12. że ludzie odpowiadają inaczej.

abyś mógł bez przerwy cieszyć się pozytywnymi zmianami. Po­ dejmij wyzwanie indywidualnej zmiany. Może by tak przy­ brać trzecią pozycję. Zacznij programować siebie. • Poćwicz jeszcze pozycje percepcyjne (Dzień 12. ty zaś masz możliwość wyboru.). że jeśli coś się nie udaje. jak zmienia się twoja per­ cepcja (nierzadko dość gwałtownie). prowadzi do zmian.. . Wywołuj konkretne reakcje u innych. Zauważ. Pamiętaj: Niezależnie od tego. Dni 8. Najważniejszy efekt NLP polega jednak na kumulowaniu zasad (założeń) i zestawie umiejętności. Dzień 5. począwszy od Dnia 1.2 8 4 Dzień 21. NLP wykorzystuje techniki. okoliczności.). Dzięki takiemu podejściu można uniknąć pułapki polegania na jednej bądź dwóch technikach „do wszystkiego". ćwicz przeramowania (Dzień 15. zawsze jesteś kimś więcej. Niech już t e r a z NLP zacznie pracować — dla ciebie. Mamy nadzieję. Dzień 4. premiera. Ponadto mogłeś od razu sprawdzić natychmiastowe korzyści wynikające z tej nauki. które będzie łatwo zauważalne dla twoich przyjaciół i bliskich znajomych. czego się uczyłeś. Doświadcza­ jąc tego. jak zmieniają się twoje emocje.-11. • Zacznij kontrolować swoje reakcje na zachowania i wydarzenia. stosując dopasowanie i prowadzenie (zob. Opisane dzisiaj trzy techniki pokazują zastosowanie NLP w doko­ nywaniu zmian indywidualnych.) i nawiązywał kontakt. pomnażałeś efekty swojej pracy. czego się uczyłeś. jeśli będziesz z rozmysłem stosował odzwierciedlenie (zob. można wypróbować coś innego. Mądrość podejścia polega na tym. za kogo się uważasz.). Ciesz się odkrywaniem swoich nieograniczonych możliwości. Jeszcze więcej zyskasz. wydarzeń. że spodobały ci się praktyczne ćwiczenia. prawnika. pięciolatka? Zastosuj ją w jakimkolwiek zachowaniu w ciągu dnia do tego. Niemniej wszystko. Nawet zaakceptowanie jed­ nego założenia może doprowadzić do zmiany nastawienia. Używaj umiejętności kotwiczenia.) oraz umiejętności językowe (zob. aby dotrzeć do pożądanego sta­ nu. co słyszysz z ust innych.

aby wydawał się osiągalny. w jaki przechowujemy obrazy. Ekologia (ecology) w NLP Wszystkie związki między osobą a jej myślami. Kotwiczenie jest zjawiskiem naturalnym. może też być przeprowadzane świadomie. wartościami i przekonaniami. „nigdy". Można dopasowywać przekonania. dźwięki i uczucia z przeszłości. Kwantyfikatory ogólne (universal quantifiers) Termin lingwistyczny opisujący słowa takie. Intencja (intention) Cel bądź pożądany wynik działania. które kształtują nasz model świata. pojęcia. Podstawa stałych osiągnięć i rezultatów typu wygrany-wygrany. weryfikowalny i mo­ tywujący. Filtry percepcyjne (perceptual filters) Pojęcia. Czujność sensoryczna (sensory acuity) Umiejętnos'ć precyzyjnego i przydatnego rozpoznawania sensu docierających do nas informacji. świadomość szerszych efektów uzyskanych wyników. nie dopuszczające wyjątków. zachowaniem. przekonania i język. jak „każdy". Badanie konsekwencji. Kroczenie (chunking/stepping) Poruszanie się wzdłuż spektrum od ogółu do szczegółu albo od niejasności do precyzji. Kotwiczenie (anchoring) Proces.Glosariusz terminów NLP Cel (outcome) Konkretny. ułatwiające komunikację. doświadczenia. Dopasowanie (pacing) Nawiązywanie i utrzymywanie kontaktu z drugą osobą poprzez dzielenie jej modelu świata. w którego wyniku bodziec bądź reprezentacja (zewnętrzna lub wewnętrzna) wywołuje reakcję. Jedna z kategorii metamodelu. „wszyscy". Za pozornie niewłaściwym lub bezcelowym zachowaniem może stać pozytywna. spójny z pozostałymi osobistymi celami. strate­ giami. Kontakt (rapport) Wzajemne zaufanie i zrozumienie dwóch osób. zdolnościami. oparty na odczuciach. teraźniejszości i przyszłości. Zmiana sposobu percepcji poprzez zmianę „poziomu logicznego". Umiejętność odczytywania zachowań niewerbalnych. Kryteria dobrego formułowania (well-formedness criteria) Myślenie o celu i wyrażanie go w taki sposób. pożądany rezultat. Linia czasu (timeline) Sposób. Spójność. a także zachowania. . choć nieświadoma in­ tencja.

Niepowtarzalna indywidualna reprezentacja świata. Modalny operator możliwości (modal operator of possibility) Termin lingwistycz­ ny określający możliwości (może. Niespójność (incongruence) Wewnętrzny konflikt w sytuacji niepełnej zgody ze zdaniem czy wynikiem. polegające na stoso­ waniu czyichś słów kluczowych i tonu głosu. Wynik zasad działania jednostki. a także powstały w wyniku tego procesu rzeczownik. usunięciu i zniekształceniu. przez co nie pokazują. do kogo bądź czego się odnoszą. stosowanie językowych wzorców artystycznej niejasności w celu dopasowania się do doświadczenia innej osoby oraz dotarcia do nieświadomych zasobów. Odzwierciedlanie (matching) Przejmowanie części zachowania drugiej osoby w celu nawiązania bądź wzmocnienia kontaktu. musi i tak dalej). Obraz poddany uogólnieniu. Podstawa szybkiego uczenia się. Odtworzenie (backtrack) Podsumowanie bądź streszczenie. Niedookreślone rzeczowniki (unspecified nouns) Rzeczowniki nie opisujące. że jej znaczenie zostało zrozumiane. oparta na własnej percepcji i doświadczeniu. jak coś działa. czemu służy. które zaciemniają znaczenie komunikacji poprzez zniekształcenia. Modalny operator konieczności (modal operator of necessity) Termin lingwistycz­ ny określający konieczność (powinien. Model świata (model of the world) Indywidualna reprezentacja świata. Proces nie jest określony. Zawiera konkretne pytania służące wyjaśnieniu nieprecyzyjnego języka i ponownemu połączeniu go z doświadczeniem sensorycznym i strukturą głęboką. Bug). przenośnie. Modelowanie (modelling) Rozpoznawanie sekwencji pojęć i zachowań. Niejasność fonetyczna (phonological ambiguity) Niejasność wywołana takim samym brzmieniem dwóch słów (Bóg. Odzwierciedlenie skrzyżowane (crossover matching) Odzwierciedlenie mowy . usunięcia i uogól­ nienia. oparta na własnej percepcji i doświadczeniu. które umożliwiają danej osobie realizację zadań. Może przyjąć formę rozbieżności między słowami a działaniem danej osoby. przypowieści i opowiadania. Model Miltona (Milton model) Przeciwieństwo metamodelu. jak dane działanie zostało przeprowadzone. W NLP metafory obejmują porów­ nania. reprezentowanie rozmowy w celu upewnienia się.286 Glosariusz terminów NLP Mapa rzeczywistości (map of reaiity) Nazywana niekiedy modelem świata. nie może i tak dalej). Metafora (metaphor) Komunikacja pośrednia za pomocą opowiadania bądź figury stylistycznej wprowadzającej porównanie. Metamodel (meta model) Model rozpoznawania wzorców językowych. Niedookreślone czasowniki (unspecified verbs) Czasowniki bez opisującego je przyimka. Nominalizacja (nominalisation) Termin lingwistyczny opisujący proces prze­ kształcania czasownika w rzeczownik abstrakcyjny. Model (model) Praktyczny opis. żarty.

myślenie. zachowanie. Pozycja pierwsza (first position) Postrzeganie świata jedynie z własnej perspektywy i punktu widzenia. Rama (frame) Kontekst. kreatywne rozwiązywanie prob­ lemów za pomocą omijania myślowego przeszkód na drodze do pożądanych rozwiązań. tożsamość i duchowość. rama kontaktu. Poziomy neurologiczne (neurological levels) Inaczej poziomy logiczne doświadczenia: środowisko. w celu nadania im innego znaczenia. Rama „jak gdyby" (As-if frame) Udawanie. w której pytanie traktowane jest jak polecenie. rama odtworzenia. Prowadzenie (leading) Zmiana własnego zachowania podczas odpowiedniego kontaktu z osobą mającą podążać za nami. na przykład stukanie butem w podłogę w rytm jej oddechów. Reprezentacje wewnętrzne (internal representations) Wzorce informacji. drugiej osoby (pozycja druga). Programowanie neurolingwistyczne (Neuro-Linguistic Programming) Studium doskonałości i model strukturalizowania rzeczywistości przez jednostkę. Postulat konwersacyjny (conversational postulate) Hipnotyczna forma języka. dzięki której można uzyskać wglądy oraz więcej możliwości wyboru.Glosariusz terminów NLP 187 ciała danej osoby przez odmienne zachowania. przekonania. zdolności. Potrójny opis (triple description) Proces odbierania doświadczenia poprzez wszyst­ kie trzy pozycje. zachowania czy sytuacji. Kontakt z rzeczywistością wewnętrzną. Pozycja percepcyjna (perceptual position) Punkt widzenia świadomości: nasz (po­ zycja pierwsza). Jedna z trzech pozycji percepcyjnych. Reprezentacja (representation) Kodowana bądź przechowywana w umyśle określona sensorycznie informacja. Przeramowanie (reframing) Zmiana ramy odniesienia wokół jakiegoś stwierdze­ nia. Zmiana perspektywy widzenia problemu. Pozycja trzecia (third position) Postrzeganie świata z punktu widzenia niezależnego obserwatora. które . Szersza perspektywa. Predykaty (predicates) Oparte na odczuciach słowa wskazujące na stosowanie któregoś z systemów reprezentacji. Ułatwia pozytywne. punkt widzenia bądź sposób postrzegania. że wydarzyło się coś wywołującego myślenie „jak gdyby". niezaangażowanego obserwatora (pozycja trzecia). Pozycja druga (second position) Postrzeganie świata z punktu widzenia drugiej osoby. reakcja byłyby właściwe?" Przeramowanie zawartości (content reframing) Nadawanie innego znaczenia zda­ niu bądź sytuacji poprzez zadawanie pytania: „Co jeszcze mogłoby to oznaczać?" Koncentrowanie się na dowolnie wybranym elemencie w celu uzyskania innej perspektywy. obiektywnego. na przykład podczas konwersacji (wejście w skórę drugiej osoby). na przykład rama wyniku. Przeramowanie kontekstu (context reframing) Zmiana kontekstu zdania bądź za­ chowania poprzez nadawanie im innego znaczenia: „Gdzie (w jakim kontekście) to zachowanie.

słuchowego. a nie na świat zewnętrzny (na przykład podczas fantazjowania). Synestezja (synaesthesia) Automatyczne przejście z jednego systemu reprezentacji do drugiego. Strategia (strategy) Sekwencja reprezentacji prowadzących do konkretnego celu. Tożsamość (identity) To. które nadają im szczególne znaczenie i mogą odzwierciedlać stan umysłu.288 Glosariusz terminów NLP tworzymy i przechowujemy w umyśle w formie obrazów. Stan gotowości umysłu do osiągania celu. kinestetycznego. testowanie wyniku w mys'lach. usunięć i zniekształceń) Struktura powierzchniowa (surface structure) Termin lingwistyczny określający komunikację słowną bądź pisemną. dzięki któremu widzisz w umyśle pewne . zapachów i smaków. dźwięków. jak się będę czuł". Pojawia się w pozornie nielogicznym użyciu predykatów sensorycznych w wyrażeniach takich. Stan (state) Twoje uczucia. Suma procesów neurologicznych i fizycznych zachodzących w danym momencie w jednostce. uogólnień i zniekształceń. zapachowego i smakowego. poprzez który informacja przekazywana jest do świadomości. słuchowy. System reprezentacji (representational system) Kodowanie informacji w mózgu za pomocą jednego z pięciu systemów sensorycznych: wzrokowego. Wizualizacja (visualisation) Proces. jedność wszystkich „składników" jednostki. Najmniejsze elementy składowe myśli. Stan zasobny (resourceful state) Stan. jakości systemów reprezenta­ cji. Rzutowanie w przyszłość (futurę pace) Ćwiczenie. od której pochodzi powierzchniowa struktura codziennej komunikacji (po dokonaniu uogólnień. Usunięcie (deletion) Opuszczanie części doświadczenia w mowie bądź myślach. Zgodność. uczuć. kinestetyczny). Trans (trance) Odmienny stan charakteryzujący się uwagą skupioną do wewnątrz. nastrój. System wprowadzający (lead system) System reprezentacji (wzrokowy. Sensoryczne przetwarzanie myśli. System preferowany (preferred system) System reprezentacji najczęściej stosowany przez jednostkę w myśleniu i organizowaniu własnego doświadczenia. która powstała ze struktury głębokiej na skutek usunięć. jak „zobaczymy. Submodalność (submodality) Rozróżnienia. skoncentrowaną na zaledwie kilku bodźcach. Stan świadomości wewnętrznej (downtime) Stan lekkiego transu. aby zapewnić pojawienie się pożądanego stanu bądź zachowania. samopoczucie. Uogólnienie (generalisation) Proces. podczas którego uwaga skierowana jest na myśli i uczucia. dzięki któremu konkretne doświadczenie zaczyna reprezentować całą klasę doświadczeń. w którym uwaga i zmysły skie­ rowane są na zewnątrz. w którym jednostka odczuwa pełnię swoich zasobów. modalności. cechy. Spójność (congruence) Stan absolutnej zgodności wszystkich aspektów osoby dążącej do osiągnięcia wyniku. za kogo się uważamy i jak siebie widzimy. Stan świadomości zewnętrznej (uptime) Stan. Typowe dla struktury powierzch­ niowej codziennej komunikacji. Struktura głęboka (deep structure) Kompletna forma językowa bądź znaczenie.

ludzie. myśli. strategie. Wzrokowe wskazówki systemu reprezentacji (eye accessing cues) Ruch oczu w określonym kierunku. sięganie do wspomnień z perspektywy innej osoby. emocje oraz wrażenie ruchu i zmysł równowagi. < * • • ' • • . wskazujący na wzrokowe. Zasoby (resources) Jakikolwiek środek. odczuwany własnymi zmysłami. Obiektywizm. Niekiedy odnosi się do wyobrażeń w którymś z systemów reprezentacji albo prób w myślach. wydarzenia. doświadczenie. prze­ rywanie bądź kończenie spotkania lub rozmowy. Wskazówki systemu reprezentacji (accessing cues) Sposób. Perspektywa subiektywna. Złożona równoważność (complex equivalence) Dwa zdania uważane za równo­ znaczne. za pomocą którego można doprowadzić do osiągnięcia rezultatu: fizjologia. więc nie słucha tego. posiadane przedmioty. gesty i ruch oczu do różnych sposobów myślenia.Glosariusz terminów NLP 289 obrazy. Zaprzestanie odzwierciedlania (mismatching) Przyjmowanie innych wzorców zachowań niż rozmówca. pytań (metamodelu). Zmysł kinestetyczny (kinaesthetic) Zmysł czucia: wrażenie dotyku i uczucia we­ wnętrzne takie jak zapamiętane odczucia. na przykład: „Nie patrzy na mnie. widziany własnymi oczami. samopoczucie. Założenia (presuppositions) Pojęcia bądź stwierdzenia. słuchowe bądź kinestetyczne opracowywanie informacji. Wywoływanie (elicitation) Zdobywanie informacji o zachowaniach i procesach myślowych (strategiach) danej osoby za pomocą bezpośredniej obserwacji. w jaki dostra­ jamy nasze ciało poprzez oddychanie. zrywanie kontaktu w celu jego przekierowania. które przyjmuje się jako pewniki w celu nadania sensu komunikacji. Zasocjowany (associated) „Wewnątrz" doświadczenia. . co mówię". na przykład podczas modelowania jej zachowań bądź określania wyznawanych przez nią wartości i osiąganych rezultatów. Zdysocjowany (dissociated) Widziany i słyszany „z zewnątrz" doświadczenia.

151. 46-47 rozpoznawanie nieświadomego 56-57 technika osiągania 32-33 wartość 46 czas 191-199 kodowanie 191-203 określenie linii 196-198 teoria linii 192-193. 185 hierarchia 133-134 kontinuum 125. 197. 45-46. 169. 170. 215 dopasowanie i prowadzenie 81-87 trudnych osób 82-83 w grupach 85-87 przydatność 83-85 rozpoznanie kontaktu 79-81 kotwica 257-268 fobie 258 leczenie 280 mimowolna 257-258 tworzenie 260-263 wybór 263-267 zaprojektowana 258 źródło 258-259 kotwiczenie 269-271 innych 271-272 łańcuchowość 274-275 zachowania 273 M manipulacja doświadczeniem 25 w komunikacji 89-90 mapa umysłu 26. 97-98. 27-28. 43. 96. 188. 195 w różnych kulturach 193-196 D doświadczenie subiektywne 21. 135. 114. 39.Indeks asocjacja 116. 150 kontekst 38-39 kryteria 35 ocena efektów osiągnięcia 43-45 określanie pozytywne 36-37 pytania sprawdzające 38. 126 porozumiewanie się „krokowe" 127-129 stosowanie 121-122 znaczenie słów 131-132 K komunikacja 77-78. 180-181 elastyczność 267 E-PRIME 16. 75. 41. 186. 122-125 J język 121-137 „być" 123-124 czasowniki sensoryczne 132-133 dobór słów 132 . 185 c cel 31 charakterystyka 34-35 ćwiczenia wizualizacyjne 39~40 ekologia 52-54. 204. 216 metafory 167-181 jako narzędzie komunikacji 169-179 proste i złożone 167-169. 157-158. 113 zmiana 115-119 dysocjacja 116. 77.

165. 20 model 24-26 założenia 16-17 przeramowanie 211. 227 nieświadomość 55-57 nominalizacja 134. 212 kontrolowanie nastroju 213-214 kreatywne rozwiązywanie problemów 215-216 przykład 216-218 treści i kontekstu 212-213 ulepszanie związków 215 pytania kartezjańskie 58-60 R ramy 211-220 relaksacja 118 S strategia 223-254 doskonałości 23 elementy 231-232 informacja zwrotna 225-227 model T O T E 228-231 pisowni 237-238 poziomy 224-225 przekonywacza 235-237 rozpoznawanie i stosowanie 227. 238-242 składnia 253-254 sukcesu 223-225 submodalności 111-119 cechy 114-115 umysł nieświadomy 116-117 zamiana 115-116 zmiana myślenia 118-119 sukces .292 NLP w 21 dni pułapki 179-180 metamodel językowy 153-158 łagodny front 163 pytania 158-161 skróty językowe 156-158 struktura głęboka i powierzchniowa 156-158 modalności 96-98 charakterystyka 98-100 predykaty 100-101 synestezja 106-108 systemy wprowadzający i podstawowy 97-98 wskazówki wzrokowe 104-106 model T O T E patrz strategia modelowanie 245-255 cztery etapy modelu 33-34 doświadczenia 248 motywacja 247-248 przebieg 150-151 przekonań i wartości 253 strategia 247 sukcesu 22-23 umiejętności komunikacyjnych 252 wyniki 248-249 myślenie świadome 100-101 N niedookreśloność języka 139-150 oddziaływanie na nieświadomość 146-147 wykorzystanie 145. 142 O odzwierciedlenie 66-77 częściowe 69-70 fizyczne 68-69 głosu 72-73 jako pomoc w nawiązywaniu kontaktu 6768 języka i stylu myślenia 73-74 makroodzwierciedlenie 70-72 mikroodzwierciedlenie 72 oddechu 76-77 przekonań i wartości 74-75 skrzyżowane 70 spójne 90 zaprzestanie 87-88 P percepcja 93-96 poziomy neurologiczne 202-206 a organizacja 204-206 a zachowanie 202-204 ćwiczenia wyrównujące 206-208 pozycje percepcyjne 185-188 druga 186-187 pierwsza 185-186 trzecia 187 programowanie neurolingwistyczne (NLP) 13-15. 148-149 wzorce Miltona 140-145 założenia 149-150 nieświadoma kompetencja 23.

Indeks 2 9 3 czteroetapowy model patrz modelowa­ nie systemy reprezentacji patrz modalności W wartości 60-63 hierarchia 61-62 określanie 61 zmiana 62-63 źródło 62 Z zmiany historii indywidualnej 278-279 kwestionariusz 281-283 techniki wprowadzania 277-278 związków tworzenie 89 ś świadomość zewnętrzna i wewnętrzna techniki komunikacji patrz komunikacja terytorium 27 .

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->