P. 1
Panorama systemów politycznych świata

Panorama systemów politycznych świata

|Views: 575|Likes:
Prezentacja współczesnych systemów politycznych
Prezentacja współczesnych systemów politycznych

More info:

Published by: Mariusz Gulczyński on Jan 26, 2012
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/06/2013

pdf

text

original

Sections

Mariusz Gulczyński

Wydawnictwo Sejmowe Warszawa 2004

˛ Okładke i strony tytułowe projektował Zygmunt Zaradkiewicz Redaktor Jerzy S. Kugler Redaktor techniczny Anna Rowicka Korekta Zespoł ´

© Copyright by Kancelaria Sejmu Warszawa 2004

ISBN 83-7059-643-6

KANCELARIA SEJMU Wydawnictwo Sejmowe Arkuszy drukarskich 30,75 Wydanie pierwsze Warszawa 2004 Druk i oprawa Zakład Poligraficzny UWIPAL

WSTE ˛P

˛z ˛ Adresatami tej ksia ˙ ki sa Czytelnicy zainteresowani sposobami zorganizowania politycznego społeczenstw zyja ´ ˙ ˛cych w roznych regionach wspoł´˙ ´ czesnego swiata z roznych powodow: edukacyjnych, poznawczych, turys´ ´˙ ´ tycznych, wczasowych, biznesowych, zarobkowych, migracyjnych, politycznych... ˛ce ˛kszaja ˛ Zmiany zachodza za zycia wspołczesnie zyja ˙ ´ ´ ˙ ˛cych pokolen zwie ´ ˛g ˛guja motywacje do poznawania wspołzyja ˛ ˛ kra zainteresowanych i pote ´ ˙ ˛cych z nami na tej samej planecie roznorodnych społecznosci. Celem tej ´˙ ´ publikacji jest przedstawienie politycznej strony wielorakosci wspołzalez´ ´ ˙ ˛ ˛ło nego swiata. Na jej charakter, tresc i forme wpłyne kilka czynnikow. ´ ´´ ´ ˛ Pierwszym i najistotniejszym czynnikiem sa dynamiczne, wielostronne zmiany warunkow ludzkiej egzystencji. Roznia sie one od wszystkich ´ ´˙ ˛ ˛ uprzednich tym, iz nigdy w dziejach ludzkosci nie były one rownie ˙ ´ ´ ˛bokie, rownie szybkie, rownie wielostronne i nie obejmowały całego głe ´ ´ ˛ globu. Najistotniejsze z tych przeobrazen maja trojaki charakter: ˙ ´ • techniczno-ekonomiczny – upowszechnienia zastosowania odkryc ´ naukowych i reguł gospodarki rynkowej, • przestrzenny – wzrostu wspołzaleznosci losu kazdego i wszystkich ´ ˙ ´ ˙ w skali narodowej, kontynentalnej i globowej, • polityczny – upowszechnienia demokracji i aspiracji do partnerskiej podmiotowosci wszystkich jednostek, narodow i cywilizacji. ´ ´ Wpływ tych przeobrazen na byt ludzki jest dwojaki. Wielkie odkrycia ˙ ´ ˛ ˛bszego wniknie ˛cia w nature ma˛ naukowe umozliwiaja wykorzystanie głe ˙ ˛ ˛). terii (atomowa i genetyczna Przyspieszenie wzrostu gospodarczego wy´ zwala od niedostatkow i upowszechnia dostatek. Dekolonizacja i rozpad ´ ˛ imperiow skutkuja zyskaniem przez wiele narodow suwerennosci i sprzy´ ´ ´ ˛ ˛ jaja upowszechnieniu demokracji. To pozytywy. Nie mniej istotne sa ˛negatywy. Głowne z nich to wzrost zagrozen powodowany przez spote ´ ˙ ´ gowanie siły razenia i upowszechnienie broni roznego typu – od kałasz˙ ´˙ ˛ ˛ nikowa po bron ja ´ ˛drowa – oraz przez degradacje ekologicznych warunkow ´ ˛cznie burzy oczywistosc zasad, norm, instytucji i idei zycia. Wszystko to ła ˙ ´´ 5

˛cych w uprzedniej wersji ładu społecznego. Sprawia, ze ´ wiat stał dominuja ˙ s ˛ sie niezrozumiały. To stwierdzenie Hani Sienko, rozumnie dociekliwej in´ ˛d teligentki, oddaje dosc powszechny stan umysłow w narodzie. Sta pytanie ´´ ´ ˙ do mojej Zony, a jej przyjaciołki: Czy Mariusz go rozumie? Pytanie bynajmniej ´ nie retoryczne, raczej dramatyczne o to, jak byc, zyc, prognozowac i pro´ ˙ ´ ´ gramowac działania indywidualne, rodzinne, grupowe i panstwowe w nie´ ´ ˛ ˛zek wynikaja z mo˛cy zrozumiałym swiecie. Probuje zrozumiec. To obowia ´ ´ ´ jego zawodu naukowca i specjalizacji w badaniu stanu i przemian sys˛z temow politycznych swiata. Przejawem proby zrozumienia jest ta ksia ˙ ka. ´ ´ ´ ˛d Pisanie i poddawanie pod publiczny osa to najlepszy ze znanych mi ˛zywania zagadek stwarzanych przez zycie. Probuje oczy˛ sposobow rozwia ´ ˙ ´ ˛cych wiscie nie sam: sporo jest naukowcow i publicystow dostrzegaja ´ ´ ´ ˛cych, ze wspołczesne fale roznego typu kryzysow i konfliktow i ostrzegaja ˙ ´ ´˙ ´ ´ ˛ ˛ maja charakter jakosciowo odmienny od znanych z przeszłosci, wymagaja ´ ´ ˛ zatem jakosciowo nowego rozpoznania i zdefiniowania. Wymagaja prze´ ˛z zwycie ˙ enia podejscia statycznego, wykraczania poza opis systemow ´ ´ ˛ciolecia, analizowania przyczyn i spoukształtowanych przez wieki i dziesie ˛dniania sobow ich zmieniania, tworzenia nowych systemow, a i uwzgle ´ ´ kontrsystemow, czyli zinstytucjonalizowanych form kontestowania nie ak´ ˛s ´ ceptowanych przez duza cze ´ c społecznosci systemow poszczegolnych ˙˛ ´ ´ ´ ˛pienie ich jakosciowo odmiennymi. Wymaga to panstw i walki o zasta ´ ´ ˛pu poste w naukach społecznych tej rangi i skali jak ten, ktory juz dokonuje ´ ˙ ˛ ˛pstwie poznania i wykorzystywania sie w naukach przyrodniczych w naste wiedzy o atomowej i genetycznej naturze materii. Dotyczy to szczegolnie ´ ˛cej sie rozpo˛ nauki o polityce, poniewaz z natury politologii – zajmuja ˙ ˛znawaniem terazniejszych i prognozowaniem przyszłych problemow zwia ´ ´ ˛z zanych z przezwycie ˙ aniem sprzecznosci interesow duzych grup społecz´ ´ ˙ nych i uzgadnianiem ich wspołzaleznych zachowan – wynika, ze jakosc ´ ˙ ´ ˙ ´´ ˛cego sie ta problematyka osrodka naukowo˛ ˛ ˛ ´ kazdej publikacji i zajmuja ˙ ˛ ˛z -dydaktycznego mierzy sie zdolnoscia nada ˙ ania i wyprzedzania dynamiki ´ ˛ przeobrazen politycznej sceny kraju, kontynentu i swiata. ˙ ´ ´ Drugim, nie mniej waznym czynnikiem jest brak na polskim rynku ˙ ˛cej publikacji prezentuja wachlarz głownych typow systemow politycznych ´ ´ ´ ˛ce ˛ wspołczesnego swiata. Publikacje traktuja o tej problematyce sa skoncen´ ´ ˛cznie lub głownie na prezentacji systemow politycznych trowane wyła ´ ´ Europy i Stanow Zjednoczonych Ameryki. Stanowi to spadek po czasie ´ ˛dzały o losach swiata i wyminionym, gdy panstwa tego regionu przesa ´ ´ ˛cym paradokznaczały wzorce arbitralnie narzucane innym. Jest zadziwiaja sem, ze mimo polskiego uczulenia na wszelkie przejawy ignorowania ˙ polskiej obecnosci w dziejach ludzkosci i mimo nieuczestniczenia w kolo´ ´ ˛czniki akademickie, zapowiadaja w tytułach ˛ce nialnych podbojach, podre ˛dz zrelacjonowanie historii ba ´ wspołczesnego kształtu systemow politycz´ ´ ˛ nych swiata, z reguły poprzestaja na prezentacji okrojonego, euroamerykan´ ´ 6

˛ skiego fragmentu. Sa pozbawione opisu tradycji i wspołczesnosci organi´ ´ zowania swego bytu przez narody Azji, Afryki, Ameryki Łacinskiej – mar´ ˛ce ˛ ginalizowane przez wieki, lecz wspołczesnie wybijaja sie na pozycje ´ ´ ˛ce znaczenie dla losow ludzkosci. Ksia ˛dz Benedykt Chmielowski maja ´ ´ ˛ popadł w niesławe za umieszczenie w wydanej w połowie XVIII wieku encyklopedii „Nowe Ateny albo Akademia wszelkich scjencjej pełna...” hasła: „Kon jaki jest, kazdy widzi”. Autorzy wielu wspołczesnych polskich ´ ˙ ´ ˛cy dzieł politologicznych, nie wzmiankuja nawet o ustrojach i ideologiach panstw Dalekiego Wschodu, zamieszkałych przez 1/3 ludzkosci, czy o dyk´ ´ ˛cych teraz ba ´ w nieodległej przeszłosci ˛dz taturach wojskowych, panuja ´ ˛ w tyle za ksie ˛dzem Chmielowskim. Nie niemal w połowie panstw, sa ´ ˛ ˛, informuja bowiem, ze tego typy fenomeny w ogole istnieja choc nie sposob ˙ ´ ´ ´ nie dostrzec wpływu przegapianych czy przemilczanych dalekowschodnich politycznych „tygrysow”, południowo-azjatyckich „słoni”, afrykan´ ´ skich „lwow” i „hien” czy latynoamerykanskich „kapibar” na byt własnych ´ ´ ˛siedzkich, ludzkosci, a i coraz bardziej na zycie Polakow. społecznosci, sa ´ ´ ˙ ´ ˛c Totez podejmuja zadanie prezentacji panoramy systemow politycznych ˙ ´ swiata, uznałem za konieczne wyjscie poza euroamerykanskie opłotki ´ ´ ´ i własciwe im systemy demokratyczne, uzupełnienie wiedzy pomocnej ´ w poznawaniu systemow politycznych typowych dla innych regionow ´ ´ ˛dz wspołczesnego swiata, pomijanych ba ´ traktowanych jako uboczne ´ ´ ˛z w ksia ˙ kach z zakresu tej problematyki. Naleza do nich systemy polityczne ˙˛ ˛ce bazuja na konfucjanskiej tradycji kulturowej, jakosciowo odmiennej od ´ ´ europejskiej i amerykanskiej, ponadto wojskowe zamachy i dyktatury, ´ ˛ce ˛ce stanowia w niektorych regionach swiata dominuja sposoby zdobywa´ ´ nia i sprawowania władzy panstwowej, a takze wspołczesne teokracje, ´ ˙ ´ ˛ce ˛ odradzaja sie na nowej fali islamskiego (i nie tylko islamskiego) fundamentalizmu. Nie jest to moja pierwsza proba wykroczenia poza euro- i amerykocen´ ˛ tryczne spojrzenie na systemy polityczne. Wczesniejsza był dwutomowy ´ ˛cznik napisany pod moja redakcja wespoł z Tadeuszem Iwinskim ˛ ˛ podre ´ ´ i Wojciechem Lamentowiczem [1977, 1978]. Doswiadczenie zdobyte przy ´ pisaniu i redagowaniu tamtych pozycji, jak i pewne elementy jego tworzy˛ wa okazały sie wielce pomocne przy opracowywaniu dwu wydan prze´ wodnika do studiowania przedmiotu wspołczesne systemy polityczne ´ [2000; 2002]. ˛z Trzecim czynnikiem jest własciwe dla autora tej ksia ˙ ki podejscie ´ ´ ˛dnie uprawnionych sposobow politologicznego anabadawcze. Z rownorze ´ ´ lizowania i objasniania tej problematyki: instytucjonalnego – skoncent´ rowanego na konstrukcji systemow i ich prawnej legitymizacji, doktrynal´ ˛cego teoretyczne projekty i uzasadnienia systemow polinego – eksponuja ´ ˛cego głownie sposoby zdobywania tycznych, socjotechnicznego – podejmuja ´ i sprawowania władzy panstwowej, opisowego – typowego dla historio´ 7

graficznych przedstawien tego typu fenomenow, i egzystencjalnego – po´ ´ ˛cego na zastosowaniu systemowej metody badawczej z perspektywy legaja ˛dniaja ˛cej miejsce i role systemow politycznych ˛ antropologicznej, uwzgle ´ w całokształcie procesow bytowych społeczenstw, autor ma skłonnosc do ´ ´ ´´ preferowania tego ostatniego. ˛cym tresc tej ksia ˙ ki jest historiozoficz˛z Czwartym czynnikiem determinuja ´´ ˛ ne podejscie do analizowanych zjawisk. To, co sie dzieje w terazniejszosci ´ ´ ´ ˛ i dziac sie moze w przyszłosci, jest wypadkowa dwu przeciwstawnych ´ ˛ ˙ ´ ˛ skłonnosci: zachowan nawykowo powtarzalnych oraz nowatorskich. Istote ´ ´ ˛cych sta pytan zwie ´ le zdefiniował poeta: „I znow zaczyna sie ˛d ˛z ˛ wynikaja ´ ´ ˛ przeszłosc” [Rozewicz: 27, 29]. przeszłosc [...] kiedy wreszcie skonczy sie ´´ ´ ´´ ´˙ ˛s ˛dania do „kostnicy”, Odpowiedzi trzeba szukac po cze´ ci w historii. Bez zagla ´ ˛ ˛ jaka sa dzieje społeczenstw i całej ludzkosci – rozpoznawania, co w nich było ´ ´ powtarzalne, co od czego zalezało, co z czego wynikało, politolodzy byliby ˙ rownie bezradni w ocenie terazniejszosci i prognozowaniu przyszłosci jak ´ ´ ´ ´ ˛dniania medycy bez doswiadczen z prosektorium. Wymaga to zatem uwzgle ´ ´ ˛ ˙ tego, co sie juz kiedys raz czy wielokrotnie zdarzyło, lecz bez absolutnej wiary ´ w powtarzalnosc przeszłosci. Aczkolwiek przeszłosc całkowicie nie skonczy ´´ ´ ´´ ´ ˛ ˛, ˙ sie zapewne nigdy, domieszki innowacyjnosci sprawiaja ze diagnozowanie ´ terazniejszosci i prognozowanie przyszłosci wymaga kojarzenia wiedzy ´ ´ ´ ˛ o tym, co powtarzalne z tego, co było, z tym, co jawi sie jako innowacje. ˛c ˛z ˛ Konstruuja ksia ˙ ke o systemach politycznych wspołczesnego swiata, ´ ´ ˛, ˛z miałem do wyboru dwie metody: tradycyjna czyli kompilowanie ksia ˙ ki ˛ przez przetwarzanie cudzych tekstow tak, by nadac im forme tekstu ´ ´ ˛ własnego, co nie jest trudne, lub metode kompozycji własnych wypowiedzi ze streszczeniami i fragmentami tekstow innych autorow, najlepiej od´ ´ ˛cymi sedno i koloryt prezentowanych zjawisk. Uznałem za uczciwsze daja ˛ ˛ i uzyteczniejsze posłuzenie sie druga z tych metod. Nie jestem w tym ˙ ˙ ˛ ˛ciem coraz bardziej kolektywodosobniony, poniewaz pisanie staje sie „zaje ˙ ˛c nym. Podpisuja tekst własnym nazwiskiem, popełniamy pewnego rodzaju ˛tki autorow ukształtowało naduzycie, podswiadome zapozyczenie. Dziesia ˙ ´ ˙ ´ nasze widzenie problemu” [„GW” z 8.11.2002]. Ryszard Kapuscinski, autor ´ ´ ˛ tej konstatacji, dokumentuje ja znakomicie kolejnymi tomami „Lapidarium”, ˛cymi sie z jego własnych obserwacji oraz z cytatow i komentarzy do ˛ składaja ´ cudzych tekstow. Metoda ta, podobna do stosowanego w plastyce kolazu, ´ ˙ ˛s ˛ coraz cze ´ ciej jest stosowana w naukowej literaturze amerykanskiej. Staje sie ´ ˛ki to mozliwe i konieczne takze na naszym gruncie. Mozliwe dzie nowoczes˙ ˙ ˙ nym technikom skanowania, internetowego pozyskiwania i komputerowe˛d go przetwarzania informacji. Konieczne zas dlatego, ze ogla wspołczesne´ ˙ ´ go swiata z jednego punktu widzenia zniekształca jego rzeczywisty obraz. ´ ˛guje sie sens stwierdzenia, iz rzeczywis˛ Globalizacja sprawia, ze pote ˙ ˙ ˛ ˛ tosc, podobnie jak krajobraz, ma nieskonczona liczbe perspektyw, z ktorych ´´ ´ ´ ˛ ˛ ˛ ˛ wszystkie sa na rowni prawdziwe, jesli sa autentyczne. Jedyna perspektywa ´ ´ 8

˛ ˛cznosci. Całosciowa ˛ fałszywa jest ta, ktora rosci sobie prawo do wyła ´ ´ ´ ´ ˛ ˛zanie tego, co widzi nasz blizni, prawde uzyskac mozna jedynie przez powia ´ ˙ ´ z tym, co my widzimy. Stare porzekadło „Rosji rozumem nie pojmiesz” ˛, ˙ ´ ˛ ˛c mozna strawestowac zasada ze swiata nie da sie ogarna ´ jednym umysłem. ˙ ´ ˛dne jest uwzgle ˛dnienie wielu jego ogla ´ w, a im ich wie ˛do ˛cej, tym Niezbe ˛ksza szansa trafniejszego poznania. lepiej, bo tym wie ˛ło ˛ Zastosowanie tej metody takze wpłyne na tresc i forme niniejszej ˙ ´´ ˛z ˛dze ˙ ksia ˙ ki. Sa ˛, ze skojarzenie opisow roznego autorstwa i autoramentu ´ ´˙ ˛z sprzyja przezwycie ˙ aniu nieuchronnej szarosci wszelkiej teorii wobec bar´ ˛ki ˛z ˛ ˛ wnosci „drzewa zycia”. To dzie temu ksia ˙ ke te mozna uznac nie tylko ´ ˙ ˙ ´ za zrodło podstawowych informacji o systemach politycznych swiata, ´ ´ ´ ˛ce ˛dnej o nich wiedzy, ale i za przewodnik po zawieraja minimum niezbe ˛cej literaturze traktuja o analizowanych w kolejnych rozdziałach zjawiskach politycznych. Spis podstawowego zestawu literatury – zarowno wykorzys´ ˛dnianej posrednio – zawiera opublikowana tanej bezposrednio, jak i uwzgle ´ ´ na koncu bibliografia. ´ ˛cznie przesa ˛dziły o tresci i formie tych rozWszystkie te czynniki ła ´ wazan. Ich najistotniejsze własciwosci to: ˙ ´ ´ ´ • wspołczesnosc, ktora jest tu rozumiana nie w ciasnych granicach ´ ´´ ´ ˛dnianie wszystkiego, co było i jest doswiadchronologii, lecz jako uwzgle ´ czane przez obecnie zyja pokolenia, co jest aktualne, zywotne, wpływa ˙ ˛ce ˙ na terazniejszosc i przyszłosc; ´ ´´ ´´ • systemowosc, czyli prezentowanie nie tylko fotograficznego opisu, ale ´´ „filmowego” obrazu całokształtu wspołzaleznych form aktywnosci poli´ ˙ ´ tycznej społeczenstw i dynamiki ich funkcjonowania; ´ ˛dnianie wszystkich głownych form • kompleksowosc, czyli uwzgle ´´ ´ i aspektow systemow politycznych wspołczesnego swiata: panstwowych, ´ ´ ´ ´ ´ ˛cych „oprogramowanie” syspartyjnych, strategii politycznych stanowia temow politycznych; ´ • determinizm, tj. wykrywanie zrodeł wspołczesnych odmiennosci sys´ ´ ´ ´ temow politycznych w historycznie ukształtowanych roznicach kulturo´ ´˙ wych społeczenstw, poziomie ich rozwoju gospodarczego, geopolitycznych ´ uwarunkowaniach; • globowosc, czyli rownoprawne potraktowanie własciwych całej ludz´´ ´ ´ kosci sposobow organizacji zycia politycznego, w opozycji do euroamero´ ´ ˙ ˛ centryzmu (mianem tym okreslam ograniczanie sie do prezentacji sys´ ˛tych panstw swiata); temow politycznych najwyzej rozwinie ´ ˙ ´ ´ ˛dnienie poste ´ w globowej i regionalnej ˛po • internacjonalnosc, tj. uwzgle ´´ ˛zanego z nia rozwoju i wzrostu znaczenia regional˛ wspołzaleznosci i zwia ´ ˙ ´ nych i globowych zinstytucjonalizowanych systemow politycznych; ´ ˛cy na uwzgle ˛dnianiu wszystkich głownych form • realizm, polegaja ´ systematycznej aktywnosci politycznej, a nie tylko demokratycznych i for´ malnie zalegalizowanych; 9

˛cych we • typowosc, czyli opis najbardziej typowych form dominuja ´´ wspołczesnym swiecie systemow politycznych; ´ ´ ´ • komparatystycznosc, tzn. definiowanie własciwosci głownych typow ´´ ´ ´ ´ ´ przez porownawcze skonfrontowanie stosowania własciwych im reguł w kil´ ´ ˛ ku panstwach, a nie ograniczanie sie do opisu jednostkowych ich przejawow; ´ ´ ˛ przy ocenie terazniejszosci • historiozoficznosc, czyli powoływanie sie ´´ ´ ´ i prognozowaniu przyszłosci systemow politycznych na prawidłowosci, ´ ´ ´ jakie mozna wywiesc z powtarzalnosci podobnych zdarzen w przeszłosci; ˙ ´´ ´ ´ ´ • wielorakosc zrodeł wiedzy o charakterze i przemianach systemow ´´ ´ ´ ´ politycznych wspołczesnego swiata – korzystanie z roznego typu przeka´ ´ ´˙ zow: naukowych monografii, wydawnictw popularyzatorskich, publicys´ tyki dziennikarskiej, a takze z agencyjnych informacji*. ˙ ˛z ˛dzie zapewne czytana rozmaicie – w całosci ba ´ fragmen˛dz Ksia ˙ ka be ´ tami – wedle zainteresowan i potrzeb Czytelnikow. Gwoli ułatwienia ´ ´ ˛dek eksplanacji kolejnych partii zakreslonej tytulektury wyjasniam porza ´ ´ łem problematyki. ˛s ˛ W cze ´ ci pierwszej definiuje kluczowe w tej publikacji zjawiska: czym jest polityka, jakie jest jej miejsce i rola w zyciu społecznym; co to jest ˙ system polityczny, jaka jest jego wspołzaleznosc z innymi społecznymi ´ ˙ ´´ ˛ systemami; czym jest władza polityczna, jakie sa jej rodzaje i typy; czym ˛ jest strategia polityczna, jakie sa jej typy i warianty. Koniecznosc rozpo´´ ˛cia od elementarnych wyjasnien wynika ze znacznych, wre drastycz˛cz cze ´ ´ ˛c nych rozbieznosci w rozumieniu tych poje ´ nie tylko w potocznym uzyciu, ˙ ´ ˙ ˛ ˛s ale i w naukowej literaturze. Rozbieznosci te nie sa przypadkowe: najcze ´ ˙ ´ ˛ ´˙ ciej wynikaja z roznic interesow politycznych, odmiennie interpretowanych. ´ ˛s Ostatni rozdział tej cze ´ ci traktuje o przyczynach i sposobach przeobrazania ˙ ˛ ˛stsze niz kiedykolwiek systemow politycznych, ktore wspołczesnie sa cze ´ ´ ´ ´ ˙ uprzednio w dziejach ludzkosci. ´ ˛s ˛ Rozdziały zgrupowane w cze´ ci drugiej i trzeciej sa poswie ´ ˛cone dwu ˛tego tu jakosciowo roznym rodzajom systemow politycznych. Według przyje ´ ´˙ ´ ˛ podziału najistotniejszym wyroznikiem systemow politycznych były i sa ´˙ ´ ˛ ˛dz zgodnie z definicja Arystotelesa władza jednostki ba ´ niewielu, co wspoł´ ˛ czesnie okresla sie mianem systemow monokratycznych, i władza wielu, ´ ´ ´ ˛ca cechuja systemy plurokratyczne (wielowładcze) okreslane mianem demo´ ˛pnych rozdziałow. kratycznych. To kryterium podziału decyduje o tresci naste ´ ´
* Zastosowana metoda odsyłaczy do zrodeł cytatow i informacji polega – w odniesieniu ´ ´ ´ ˛z do ksia ˙ ek i artykułow w periodykach – na podaniu w kwadratowym nawiasie nazwiska ´ autora i numerow stron, jesli w spisie bibliografii jest jedna pozycja; jesli tego samego autora ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛tkowych wypadkach, gdy jest kilka pozycji, dodatkowa informacja jest rok wydania; w wyja ˛ z tego samego roku pochodza dwie pozycje tego samego autora, dodatkowym oznakowaniem ˛ po ukosniku „/” sa litery alfabetu. W odniesieniu do dziennikow i tygodnikow nazwisko ´ ´ ´ autora podane jest w tekscie, a nazwa czasopisma i data publikacji w kwadratowym nawiasie. ´ ˛s Nazwy kilku cze ´ ciej cytowanych tytułow prasowych podano w formie skrotow rozszyf´ ´ ´ ˛s rowanych w koncowej cze ´ ci bibliografii. ´

10

˛s ´ Cze ´ c druga traktuje o demokratycznych systemach – ich generalnych ˛cej własciwosciach, zasadach, odmiennosci od demokracji funkcjonuja ´ ´ ´ ˛s w przeszłosci i o podstawowych ich typach. Koncowy rozdział tej cze ´ ci ´ ´ prezentuje system polityczny III Rzeczypospolitej Polskiej. ˛s ´ Cze ´ c trzecia to omowienie systemow monokratycznych. Zaczynam od ´ ´ ˛pomowienia genezy i generalnych cech wspołczesnych monokracji, a naste ´ ´ ˛ ´ ˛dzenia społeczenstwami: systemy nie prezentuje głowne typy tej formy rza ´ postkonfucjanskie, dyktatury wojskowe, systemy teokratyczne i najdras´ ˛ tyczniejsza postac takich rezimow – totalitaryzm. ´ ˙ ´ ˛s ´ ˛c Cze ´ c koncowa jest poswie ´ ´ ˛cona procesom globalizacji, a wie szansom ˛cym z pote ˛gowania wspołzaleznosci w globowej i zagrozeniom wynikaja ˙ ´ ˙ ´ skali ludzkiej egzystencji, zatem i dla Polski – o tym traktuje ostatni rozdział. Zakładam, ze proces globalizacji stwarza zarowno koniecznosc, ˙ ´ ´´ ˛ jak i mozliwosc wkroczenia ludzkosci w jakosciowo wyzsza faze rozwoju, ˙ ´´ ´ ´ ˙ ˛ ktora okreslam mianem epoki powszechnego partnerskiego upodmiotowia´ ˛ ´ ˛dzie podobnie dramatyczne nia ludzkosci. Wkraczanie to jest wszelako i be ´ jak wszelkie dotychczasowe procesy przemian, determinowane własciwym ´ ˛z gatunkowi homo sapiens da ˙ eniem do zmieniania warunkow swej egzysten´ ˛ ˛ cji na lepsze. Zgadzam sie z Jackiem Kuroniem, ze dostosowanie sie do ˙ jakosciowo nowych warunkow czynnej egzystencji w epoce upodmioto´ ´ wienia ludzkosci wymagac be ´ ´ ˛dzie globalnej rewolucji edukacyjnej [Kuron ´ 2002: 156]. Musi to byc jednak nie edukacja jakakolwiek, lecz nowatorska, ´ ˛z ˛ca przestarzałe formy i metody. Propozycje modyfikacji przezwycie ˙ aja głownych reguł przygotowywania młodych Polakow do zycia w dynamicz´ ´ ˙ ˛cym sie swiecie stanowia puente tej ksia ˙ ki. ˛ ´ ˛ ˛ ˛z nie zmieniaja ˛tos ´ Nierownomierna obje ´ c rozdziałow wynikła ze skrotowego potrak´ ´ ´ ˛pnych publikacjach po towania tematow opisanych w powszechnie doste ´ to, by mozliwe było obszerniejsze przedstawienie problematyki istotnej, ˙ ˛po ˛dz a traktowanej w polskiej literaturze ska ba ´ w pozycjach o zbyt małym ˛ nakładzie, by mozna było odsyłac do nich Czytelnika zainteresowanego ta ˙ ´ ˛. problematyka Recenzentem pierwotnej wersji tej publikacji był prof. dr hab. Andrzej Antoszewski, ostatecznej zas prof. dr hab. Mirosław Karwat. Ich uwagi ´ ˛ ˛c ˛z okazały sie wielce pomocne w uscisleniu poje ´ i uczytelnieniu ksia ˙ ki – ´ ´ ˛ skłonieniu do koniecznych poprawek i uzupełnien, by to, co wydawało sie ´ jasne dla autora, zostało wyeksplikowane w sposob zrozumiały dla Czytel´ nika. ˙ Pierwszym czytelnikiem i krytykiem tej publikacji była moja Zona – Genowefa Gulczynska. Korzystam z kolejnej okazji by upublicznic, ze nie ´ ´ ˙ tylko w tym dziele, ale przez ponad połwiecze była i nadal jest dla mnie ´ ˛ ˛z oparciem tak istotnym, ze stalismy sie – wedle poetyki tej ksia ˙ ki – wspoł˙ ´ ´ zaleznym systemem, ktory okreslam bardziej serio niz zartem mianem ˙ ´ ´ ˙ ˙ ˛cznego. profesora ła 11

Jestesmy dziecmi epoki/ epoka jest polityczna ´ ´ ˛ ˛ /.../ Nie musisz nawet byc istota ludzka,/ by ´ zyskac na znaczeniu politycznym./ Wystarczy, ´ ˛ ˛ ˛ ˛ zebys był ropa naftowa,/ pasza tresciwa czy su˙ ´ ´ rowcem wtornym,/ a chocby stołem obrad, o kto´ ´ ´ ˛ ˛ ˛ rego forme/ spierano sie miesiacami./ Tymczasem ˛ ˛ ˛ gineli ludzie,/ zdychały zwierzeta,/ płoneły domy/ i dziczały pola/ jak w epokach zamierzchłych i mniej politycznych.
Wisława Szymborska [„Tworczosc” 1979, nr 8] ´ ´´

Czesc pierwsza ˛´ ´

POLITYKA – SYSTEMY POLITYCZNE – DETERMINANTY I SPOSOBY ICH ZMIENIANIA
˛ Prezentacje panoramy systemow politycznych wspołczesnego swiata ´ ´ ´ zaczniemy od wyjasnienia kwestii ogolnych, a mianowicie: ´ ´ • polityki – jej miejsca i roli w zyciu społecznym, ˙ • władzy politycznej – jej poziomow i metod, ´ ˛cia ˛s • poje „system polityczny” – jego cze ´ ci składowych, wspołzaleznosci ´ ˙ ´ z innymi systemami społecznymi, • ideologii i strategii politycznych, • klasyfikacji typow systemow politycznych we wspołczesnym swiecie, ´ ´ ´ ´ • genezy ich zroznicowania, powodow i sposobow ich przekształcen. ´˙ ´ ´ ´

Rozdział 1

POLITYKA – JEJ ROLA I MIEJSCE ˙ W ZYCIU SPOŁECZNYM

Zdefiniowanie polityki nalezy do szczegolnie spornych problemow. Jest ˙ ´ ´ ˛cej jest polityki w zyciu społecznym, im swoistym paradoksem, ze im wie ˙ ˙ ˛ksza role odgrywa w egzystencji nie tylko ludzkiej, lecz i przyrody – ˛ ˛ wie zarowno ozywionej, jak i nieozywionej, tym trudniej o zgodne definiowanie ´ ˙ ˙ ˛ prawidłowosci tej sfery ludzkiego działania. Przyczyny tego sa wielorakie. ´ Podstawowa przyczyna wynika z własciwej wszelkim naukowym ba´ ˛kszy stopien zmiennosci, niepowtarzalnosci analidaniom reguły: im wie ´ ´ ´ zowanych zjawisk, tym wyzszy stopien nieoznaczonosci, niejednoznaczno˙ ´ ´ sci, niepewnosci definicji. Nauka bowiem to – najkrocej – definiowanie ´ ´ ´ tego, co powtarzalne, prognozowanie na tej podstawie przyszłych zdarzen, ´ ˛cych minimalizowanie zagrozen i pomnazanie projektowanie działan rokuja ´ ˙ ´ ˙ ˛ksze stron pozytywnych. Prawdopodobienstwo trafnych definicji jest najwie ´ ˛cych zjawiska w naukach zwanych scisłymi, najwyzsze w naukach badaja ´ ˙ o wysokim poziomie abstrakcji (np. matematycznych), wysokie takze ˙ w tych, ktorych przedmiotem jest materia nieozywiona – tu ograniczeniem ´ ˙ ˛dzi badawczych. Nizsze jest natomiast w najest głownie sprawnosc narze ´ ´´ ˙ ˛cych przyrode ozywiona najnizsze zas w humanistycznych, ˛ ˙ ˛, ukach badaja ˙ ´ ˛cych sie społecznosciami ludzkimi. Ludzi bowiem cechuje zdolnosc ˛ zajmuja ´ ´´ wpływania na kształt warunkow swej egzystencji, zmieniania ich, a zatem ´ najwyzsza zmiennosc zachowan. Totez definicje i projekcje matematyczne ˙ ´´ ´ ˙ ˛ ˛s i przyrodnicze bywaja cze ´ ciej trafniejsze i skuteczniejsze niz w naukach ˙ ˛ one trudniej osia ˛galne, to humanistycznych. Choc w tych ostatnich sa ´ ˛ ˛c jednak nie sa absolutnie niemozliwe. Polemizuja z myslicielami roman˙ ´ ˛cymi bardziej „czucie i wiare niz „me ˛” ˙ ˛drca szkiełko i oko”, tyzmu, cenia ˛ Isaiah Berlin stwierdza, ze „istnieja rozległe sfery rzeczywistosci, ktore ˙ ´ ´ ˛ ˛cznie moga zostac ujawnione, opisane, wyjasnione i opanowane – wyła ´ ´ ˛ki ˛bianiu prawdy. Nalezy sie ˛ dzie metodom naukowym, hipotezom i zgłe ˙ ˛gna ´ cieszyc z tego, co moze osia ˛c nauka. W studiach historycznych, w fi´ ˙ lologii klasycznej, w archeologii, lingwistyce, demografii, studiach z zakresu zbiorowych zachowan, w wielu innych sferach ludzkiego zycia ´ ˙ ˛ ˛dnych i ludzkich dokonan – metody naukowe moga dostarczyc niezbe ´ ´ 14

wiadomosci”. Zastrzega wszelako, ze wiedza ta nie jest tak samo scisła jak ´ ˙ ´ w naukach przyrodniczych: „nie istnieje zadna przyrodnicza nauka na ˙ temat polityki, tak jak nie ma nauki przyrodniczej o etyce” [Berlin: VI]. Politologia jest wielce podobna w klasie nauk humanistycznych do ˛ ekonomii, moze sie zatem rowniez do niej stosowac konstatacja Johna ˙ ´ ˙ ´ ˛cemu ten typ nauki potrzebna jest „rzadko Maynarda Keynesa, ze uprawiaja ˙ spotykana kombinacja uzdolnien. Musi on byc w pewnym stopniu mate´ ´ ˛z matykiem, historykiem, me ˙ em stanu, filozofem. Musi rozumiec symbole ´ i umiec posługiwac sie słowem. Musi rozpatrywac to, co szczegołowe, ´ ´ ˛ ´ ´ ˛gu mysli ła ˛czyc absw kategoriach abstrakcyjnych i umiec w jednym cia ´ ´ ´ ˛ z konkretem. Musi badac terazniejszosc w swietle przeszłosci dla trakcje ´ ´ ´´ ´ ´ potrzeb przyszłosci. Nie moze pozwolic sobie na pomijanie jakiejkolwiek ´ ˙ ´ ˛s cze ´ ci natury ludzkiej i jakichkolwiek ludzkich instytucji. Powinien jednoczesnie zachowac bezinteresownosc i zmierzac do okreslonych celow. ´ ´ ´´ ´ ´ ´ ˛ Powinien byc nieprzekupny i zachowywac rezerwe jak artysta, a niekiedy ´ ´ jednak powinien byc rownie przyziemny jak polityk” [Keynes: 140–141]. ´ ´ To konstatacje mistrza w swojej dziedzinie, mozna zatem potraktowac jako ˙ ´ ˛pne stwierdzenie, ze uprawiana przezen dysprzekornie zartobliwe wste ˙ ˙ ´ ˛c, cyplina „nie wymaga szczegolnych uzdolnien. Intelektualnie biora jest ´ ´ ˛ przeciez przedmiotem łatwym w porownaniu z wyzsza filozofia czy ˙ ´ ˙ ˛ naukami scisłymi” [tamze]. Dobre sobie! W istocie ekonomia, podobnie jak ´ ˙ politologia i kazda z nauk, moze byc i bywa uprawiana na sposob ˙ ˙ ´ ´ rzemieslniczy (co jest uzyteczne w sytuacjach powtarzalnych) i na sposob ´ ˙ ´ mistrzowski – nieodzowny w sytuacjach kryzysowych, gdy stare paradyg˛. maty zawodza Keynes i wczesniej Smith, Tocqueville, Marks, Weber czy ´ Arendt byli mistrzami, bo pomogli w przekroczeniu przestarzałych w ich ˛ ˛, czasach progow wyobrazni ekonomicznej i politycznej. Sporna jest rzecza ´ ´ ˛ czy te „przekroczenia” sa dostateczne na czas wspołczesnych wyzwan. ´ ´ ˛ Czy – wzorem mistrzow – nie pora, by zdobyc sie na odwage wykroczenia ´ ´ ˛ wyobraznia poza przestarzałe paradygmaty po to, by społeczenstwa nie ´ ˛ ´ były skazywane na działanie po omacku? Wymienienie Marksa w zestawie mistrzow wymaga tu i teraz komen´ ˛dowej tarza. Naduzywanie marksizmu w czasach stalinowskich jako urze ˙ ˛ideologii, serwowanej w formie religijnych dogmatow wiary, a nie narze ´ dzia krytycznego poznawania rzeczywistosci, spowodowało w Polsce ´ i w innych krajach postsocjalistycznych odreagowywanie w formie totalnej negacji naukowych walorow tego nurtu teoretycznego. Zachod – wolny od ´ ´ ˛dnia zarowno trwałosc walorow tego typu neurotycznych reakcji – uwzgle ´ ´´ ´ ˛dy popełnione przez Marksa, poznawczych teorii marksowskiej, jak i błe duze zwłaszcza w prognozowaniu procesow zmian ustrojowych. Prognozy ˙ ´ ˛z zweryfikowała historia. To, co poznawczo trwalej uzyteczne, wcia ˙ stanowi ˙ ˛dziowej” badaczy zjawisk społecznych na wyposazenie „skrzynki narze ˙ rownych prawach z tym, co aktualne w dorobku innych wybitnych mys´ ´ 15

˛d ˙ licieli z minionych epok. Sta zywotnosc zainteresowania „marksizmem ´´ Marksa, bo nie marksizmem Brezniewa. Ktory jest strasznie nudny. Ale ˙ ´ ˛cy” [Aron 1992: 48–49]. Domarksizm Marksa jest nadzwyczaj interesuja wodem jest fakt, ze „Kapitał” jest wystawiony w bibliotece British Museum ˙ w Londynie wsrod kilku najistotniejszych dzieł swiatowej literatury, ze ´ ´ ´ ˙ w przeprowadzonym przez BBC sondazu Marks zdobył pierwsze miejsce ˙ ˛clecia – wyprzedzaw kategorii „najwybitniejszy mysliciel” minionego tysia ´ ˛c ja Einsteina, Newtona i Darwina, a w plebiscycie zorganizowanym przez ˛ ˛ ˛ niemiecka telewizje publiczna ZDF w koncu 2003 roku z udziałem 3,6 mln ´ ˛ł widzow na „Niemca wszechczasow” Marks zaja trzecie miejsce po Kon´ ´ radzie Adenauerze i Marcinie Lutrze [„GW”: 1.12.2003]. Z tego rodzaju ˛ ocenami tamtejszych społeczenstw koresponduja publicystyczne i naukowe ´ opinie. Otoz na przykład bynajmniej nie lewicowy „The Economist” ´˙ [19.12.2002] w obszernym artykule „Marks po komunizmie” stwierdza jednoznacznie, ze odrzucenie komunizmu jako praktyki nie moze powo˙ ˙ ˛ recenzji zadowac odrzucenia teoretycznego dorobku Marksa. Konkluzja ´ mieszczonej w tym pismie [14.10.1999] z krytycznej biografii tego teoretyka ´ ˛ [por. Wheen] jest konstatacja, ze obarczanie go wina za Gułag jest podobnie ˙ ˛ absurdalne jak oskarzanie Darwina o to, ze na jego teorie powoływali sie ˙ ˙ nazisci. ´ ˛cego ten tekst Marks jest jednym z najwybitniejszych Wedle pisza ˛ ´ myslicieli epoki kapitalizmu, kiepskim prognosta krotko- i sredniodystan´ ´ ˛ ˛z ˛ sowym (z ocena trafnosci dalekosie ˙ nych jego prognoz trzeba jeszcze sie ´ wstrzymac) oraz zadnym politykiem – nie tylko nie był liderem partii, ale ´ ˙ ˛ ˛ okazał sie niezdyscyplinowanym jej członkiem, za co dostał nagane od brytyjskiego stowarzyszenia komunistow. W odroznieniu oden Lenin oka´ ´˙ ´ ˛ ˛ zał sie teoretykiem bez trwalszego wkładu w wiedze o procesach społecznych, za to politykiem skutecznym „do bolu”. Podobnie Mao Zedong. ´

CZYM JEST POLITYKA? ˛ksza W odniesieniu do polityki dodatkowym utrudnieniem jest jej wie niedookreslonosc niz innych dziedzin ludzkiej aktywnosci. Nie ma w istocie ´ ´´ ˙ ´ kłopotow ze zdefiniowaniem, czym np. jest historia, czyli przeszłosc spo´ ´´ łeczenstw. Podobnie nie ma raczej trudnosci z okresleniem, co to jest ´ ´ ´ ˛ gospodarka, a zatem i system gospodarczy. Termin ten kojarzy sie logicznie ˛ ˛cych potrzeby ze sfera produkcji i dystrybucji dobr i usług zaspokajaja ´ bytowe społeczenstw – i tak tez jest przez naukowcow roznych orientacji ´ ˙ ´ ´˙ ˛kszanie stosuje sie w tej dziedzi˛ zgodnie definiowany. Propagandowe upie ˛cej ˛gnie dopiero na poziomie reklamy, eksponuja pozytki mozliwe do osia ˙ ˙ ˛cia przez odbiorcow, przemilczaja ˛cej zas zainteresowanie zyskami ofenie ´ ´ rentow zachwalanych produktow. Zdefiniowanie, co to jest polityka, a za´ ´ 16

˛ ˛ tem i system polityczny, jest trudniejsze. Głowna tego przyczyna jest ´ ˛cych przedmiot tego typu bardziej złozony charakter kwestii stanowia ˙ ˛cy aktywnosci, nieoczywisty dla potocznej obserwacji, obejmuja obok spraw ´ ˛ce stricte własciwych tej dziedzinie, takze sprawy wykraczaja poza nie, ´ ˙ ˛cznie. z ekonomicznymi, kulturowymi i ideologicznymi wła ˛bnienie z tego ga ˛szczu istoty aktywnosci politycznej i systemu Wyodre ´ ˛ ˛kpolitycznego jest tym trudniejsze, ze z tendencja do reklamowego upie ˙ ˛ce ˛ szania, rowniez przez osoby posługuja sie autorytetem nauki, mamy do ´ ˙ ˛ czynienia tym bardziej, im mniej powabne społecznie sa cele i formy ˛d danego systemu politycznego. Sta mnogosc i wzajemna sprzecznosc ´´ ´´ roznorodnych definicji tak polityki, jak i systemu politycznego. Z działal´˙ ˛ ˛zana da ˙ nosc do kamuflazu i ta˛z ´ ´ noscia polityczna immanentnie jest zwia ´ ˛ ˙ ˛dz ˛dz jemniczosci, uwiarygodnianych ba ´ przez religijny mistycyzm, ba ´ przez ´ „naukowe” skomplikowanie. Sprawowanie władzy politycznej nad pod˛dkowanymi jest raczej utrudniane przez obnazanie w sposob czytelny porza ˙ ´ ˛ w rzeczywistosci podejmowane dla ogołu, w jakim i czyim interesie sa ´ ´ działania polityczne, jak funkcjonuje „kuchnia” instytucji politycznych. Sofistyka naukowych opracowan wynika nie zawsze z potrzeb badaw´ czych, ale i z zapotrzebowania na kamuflaz, a przynajmniej na opisywanie ˙ tej sfery w sposob nieczytelny dla szerokiego ogołu. Tego typu prezentacje ´ ´ ˛, ˛ ˛ ˛słuza manipulowaniu swiadomoscia społeczna staja sie zatem nie narze ˙˛ ´ ´ ˛ dziem poznawania i upowszechniania wiedzy o polityce, ale dezorien˛ ˛ towania i oszukiwania, czyli perfidna forma uczestniczenia w procesach politycznych [por. Karwat, 1999; tenze, 2001/A]. ˙ ˛zek demistyfikacji Naukowa rzetelnosc nakłada na uczonych obowia ´´ ˛ ˛ takiego posługiwania sie politologia po to, by wspomagac demos w pano´ ˛ ˛ ˙ waniu nad ta sfera zycia, w rozumieniu jej rzeczywistej natury, kontrolo˛dza waniu poczynan rza ˛cych przez ukazywanie polityki w sposob czytelny ´ ´ ˛d ˛cia odpowiedzi na pytai przejrzysty. Sta wynika koniecznosc rozpocze ´´ ˛ ˛s nie, czym jest polityka, od „oczyszczenia pola” przez krytyke najcze ´ ciej ˛cych pojmowanie tej spotykanych, bo upowszechnianych definicji fałszuja istotnej sfery zycia społecznego. ˙ ˛ ˛, ˙ ˛ ˛dy decyduja sie ˛ ˛ Za mylna uwazam definicje ze polityka jest to, „co rza ˙ ˛ca. zrobic lub zaniechac” [Dye: 2]. Jest ona dwojako ograniczaja Po pierwsze ´ ´ ˛dom, z pominie ˛przez przypisywanie politycznej aktywnosci jedynie rza ´ ˛trznej i zewne ˛trznej opozycji ciem niebagatelnej roli roznego typu wewne ´˙ ˛dzynarodowych instytucji i organizacji. Po drugie, pomija fakt, ze oraz mie ˙ ˛ panstwa od zarania legitymizowały celowosc swego istnienia realizacja ´ ´´ zadan niepolitycznych, np. organizowaniem i nadzorowaniem systemow ´ ´ ˛cych. nawadniaja ˛ce Za niedostateczne uwazam definicje tłumacza te zjawiska pleonas˙ ˛c ˙ tycznie, czyli na podstawie sfery i metod działalnosci, a wie ze polityka ´ ˛zane z panstwem i władza panstwowa Sa one prawdziwe, ˛ ´ ˛. ˛ to działanie zwia ´ 17

˛c ˛ ale ograniczaja sie do instrumentu, jakim jest panstwo, i srodka, jakim jest ´ ´ ˛, władza panstwowa, nie wyjasniaja dlaczego panstwo powstało i po co ´ ´ ´ ˛d ˛ ˛ła funkcjonuje władza panstwowa. A zatem ska sie wzie specyficzna forma ´ ˛ ˛ ´ aktywnosci ludzkiej, jaka jest polityka? Tego typu definicje sa rownie ´ prawdziwe, ale i rownie nieodkrywcze jak stwierdzenie, ze masło jest ´ ˙ ˛zane z krowa i jest maslane. Ponadto, co rowniez istotne, sa niepełne: ˛ ˛ zwia ´ ´ ˙ ˛ pomijaja pozapanstwowe i antypanstwowe sfery i formy aktywnosci poli´ ´ ´ ˛dny dla funkcjonowania tycznej. Wszak panstwo to tylko szkielet niezbe ´ ˛ ˛ organizmu społecznego, lecz zyje, jesli jest wypełniany zywa materia ˙ ´ ˙ roznych form artykulacji, organizacji i realizacji interesow wielorako zroz´˙ ´ ´˙ nicowanych, wspołzaleznych indywiduow i grup społecznych. ´ ˙ ´ ˛ ´ Na negatywne potraktowanie zasługuja rowniez definicje o propagan˙ dowym charakterze, np. ze polityka to „słuzenie dobru publicznemu”. ˙ ˙ Bywa to niekiedy prawdziwe, ale – niestety – nie stanowi reguły, tym bardziej zas cechy własciwej tylko czy głownie polityce, a co najistotniejsze: ´ ´ ´ ˛ przyczyna wyodre ˛ ˛bniania tej sfery aktywnosci społecznej. nie jest głowna ´ ´ ˛tku lat 70. XX w. W polskiej politologii upowszechniana była od pocza bałamutna definicja, ze „polityka w najogolniejszym sensie jest działalnos˙ ´ ´ ˛ ˛ ˛ cia społeczna wytyczana przez kierowniczy osrodek (osrodek decyzji) ´ ´ sformalizowanej grupy, czyli organizacji społecznej. Działalnosc ta zmierza ´´ ˛ do realizacji celow, ktorych wybor jest podyktowany ocena ich doniosłosci ´ ´ ´ ´ dla jakiejs jednej czy wielu dziedzin zycia społecznego” [Opałek: 9]. ´ ˙ Uproszczona jej wersja w formie twierdzenia: „polityka to działalnosc ´´ wytyczona przez osrodek decyzji sformalizowanej grupy społecznej (orga´ ˛ca ˛ nizacji), zmierzaja do realizacji ustalonych celow za pomoca okreslonych ´ ´ srodkow” jest nadal bezkrytycznie powtarzana w niektorych leksykonach ´ ´ ´ politologii [por. Chmaj 1996: 231]. Definicja ta wymaga zatem nie tyle przypomnienia, ile wypomnienia i wyplenienia jako ewidentnie bezuzyte˙ czna. Logiczny rozbior zawartych w niej twierdzen ujawnia, ze tylko ´ ´ ˙ ˛ pozornie okresla, czym jest polityka przez definiowanie tego, co robia ´ ˛” politycy i instytucje polityczne, gdyz na tym poziomie uogolnienia „robia ˙ ´ ˛cej to samo co funkcjonariusze wszystkich form zorganizowanej mniej wie aktywnosci. To sprawia, ze definicja ta pasuje do kazdej zorganizowanej ´ ˙ ˙ działalnosci. Wystarczy podstawic dowolny inny rodzaj, zarowno wielce ´ ´ ´ ˛), ˛tpliwego autoramentu (np. agencje towa˛ szacowny (np. uczelnie jak i wa ˛), ˛) ˛), rzyska złozony (np. ekonomike i prosty (np. piekarnie i mozna przepro˙ ˙ wadzic dowod, ze wszystkie wymienione w cytowanej definicji własciwosci ´ ´ ˙ ´ ´ ˛. don pasuja A jesli cos wyjasnia nadmiernie wiele zjawisk, to w istocie ´ ´ ´ ´ ˛dz wyjasnia niewiele ba ´ nic. Definicja ta nie odpowiada na podstawowe ´ pytania: dlaczego działalnosc polityczna jest konieczna, co stanowi sedno tej ´´ ˛ ˛zanych z nia instytucji. ˛ sfery aktywnosci i racje istnienia zwia ´ ˛sto spotykamy definicje prezentuja sym˛ce W literaturze przedmiotu cze ˛ciem antypatycznych. patyczniejsze aspekty tej sfery aktywnosci, z pominie ´ 18

Wyrazistym tego przykładem jest twierdzenie, ze polityka to „sposob ˙ ´ ˛dzenia podzielonymi społeczenstwami w procesie swobodnej dyskusji rza ´ i bez nadmiernej przemocy” [Tansey: 17]. Autor generalizuje stan poza ˙ ˛dany ˛gany w dojrzałych demokracjach, przemilczaja iz „rza ˛c, ˙ ˛dzenie poi osia ˛s ˛ ˛ dzielonymi społeczenstwami” cze ´ ciej obywało sie i nadal sie obywa bez ´ ˛ wła ˛cznie. „swobody dyskusji” i z nadmiarem przemocy, z militarna ˛ ˛ Zauwazmy, ze definicje typu wyzej skrytykowanych okazuja sie naj˙ ˙ ˙ ˛s ˛cych władze prezentuja ich bowiem jako ˛, ˛ cze ´ ciej dogodne dla sprawuja ˛cych ex definitione dla dobra ogołu i kryja ze działaja zazwyczaj ˛, ˙ ˛ działaja ´ w sposob korzystny wprawdzie dla całej społecznosci, ktora bez politycz´ ´ ´ ˛z nego przezwycie ˙ ania konfliktow i uzgadniania wspołzaleznych zachowan ´ ´ ˙ ´ ˛ ˛ ˛ wyniszczyłaby sie w bezpłodnej walce (tak sie dzieje lub niedawno sie działo w Somalii czy Liberii), lecz z reguły bardziej korzystny dla nie˛cych sie na społeczenstwo. Polityki jednakowo ko˛ ktorych grup składaja ´ ´ rzystnej dla wszystkich grup społecznych jeszcze nigdzie i nigdy na dłuzsza ˙ ˛ ˛ nie udało sie prowadzic. Totez nieodła ˛ ˛czna cecha stosunkow politycz˛ ˛ mete ´ ˙ ´ ˛dzanie przez nych jest rywalizacja o wpływy na arenie politycznej, przesa polityczne reprezentacje duzych grup społecznych (klas, narodow) korzyst˙ ´ niejszego dla nich i kosztem innych układu stosunkow i biegu wydarzen. ´ ´ ˛cie polityki, jej miejsca i roli w zyciu społecznym moze byc rozPoje ˙ ˙ ´ maicie interpretowane. Dla uznania poprawnosci roznych definicji istotne ´ ´˙ ˛ ˛ jest, by ukazywały sedno tej sfery ludzkiego działania, głowna racje jej ´ uprawiania, wypracowanie jej tylko własciwych instrumentow – panstwa, ´ ´ ´ władzy panstwowej, prawa, partii, grup nacisku oraz specyficznych dla tej ´ dziedziny form i metod aktywnosci. ´ Najprosciej mozna stwierdzic, ze polityka jest jednym z rodzajow ´ ˙ ´ ˙ ´ ˛ ˛cy ˛ ˛ ludzkiej działalnosci. Sa ludzie zwani politykami, zajmuja sie polityka ´ ˛ profesjonalnie lub hobbistycznie, głownie lub ubocznie. Sa instytucje poli´ ˛dzynarodowe tyczne – panstwo i jego organy oraz partie, organizacje mie ´ ˛dzypanstwowym i pozapanstwowym. Mozna wie po˛c o charakterze mie ´ ´ ˙ ˛ ˛ ˛cy wiedziec, ze polityka jest tym, czym sie zajmuja politycy działaja w par´ ˙ ˛dzynarodowych, legalnych i nielegaltiach, organach panstwowych i mie ´ nych stowarzyszeniach i ruchach aktywnych politycznie. To na poziomie ˛pne, co to jest. Odpowiedz taka jest opisu – odpowiedzi na pytanie wste ´ konieczna, by stwierdzic, ze badany przedmiot istnieje realnie i materialnie, ´ ˙ ˛c ˛ a wie moze byc obiektem badan naukowych. Takie stwierdzenia sa jednak ˙ ´ ´ ˛cym wste ˛pem do definicji tego dopiero koniecznym, ale niewystarczaja zjawiska. ˛ W zdefiniowaniu istoty polityki pomocne okaze sie okreslenie, co ˙ ´ ˛ ˛, ˛powalna przez inne formy aktywnosci ˛ stanowi jej głowna funkcje niezaste ´ ´ i zorganizowania. Punktem wyjscia naukowego zdefiniowania kwestii, ´ czym jest polityka, powinna byc odpowiedz na pytanie: Po co jest polityka? ´ ´ Dlaczego jest społeczne zapotrzebowanie: 19

– na działalnosc politykow, zazwyczaj zyja ´´ ´ ˙ ˛cych na koszt reszty społe˛cej sie produkcja i usługami? ˛ ˛ czenstwa zajmuja ´ – na istnienie instytucji politycznych, zazwyczaj bardzo kosztownych? ˛ – na istnienie norm prawno-politycznych, ktore przeciez ograniczaja ´ ˙ ˛ swobode zachowan ludzkich? ´ ˛ ˛, ˛ca – na aktywnosc polityczna nie tylko legalna przynosza ˛ prestiz i ko´´ ˙ ˛, rzysci materialne, ale i nielegalna narazaja ˛ na ryzykowanie pozycji, ´ ˙ ˛ca bezpieczenstwa, a nawet zycia? ´ ˙ – i na specjalistow od nauki o polityce – politologow, na naukowe ´ ´ ˛cych nauki polityczne?* osrodki politologiczne i na studiuja ´ Odpowiedz, ze z powodu materialnych i ambicjonalnych korzysci odno´ ˙ ´ ˛ szonych przez politykow, okazuje sie niedostateczna, podobnie jak w wypad´ ku szewcow, piekarzy, aktorow i przedstawicieli wszelkich innych profesji. ´ ´ ˛cleciach, utrzymywanie sie działalnosci politycznej ˛ Trwałe, bo liczone w tysia ´ ˛cych ja politykow oraz zwia ˛ ˛zanych z nimi instytucji swiadczy, ze i wykonuja ´ ´ ˙ ˛dny dla egzystencji społeczenstw. Sta za ˛d jest to rodzaj aktywnosci niezbe ´ ´ ˛dne nalezy uznac definiowanie polityki „jako rodzaju działalnosci społeczbłe ˙ ´ ´ ˛zanej z walka o władze i z jej utrzymaniem” [Kolczynski i Sztumski: ˛ ˛ nej zwia ´ 88]. Bzdurnosc tej definicji ujawnia sformułowanie zgodnie z takim rozumo´´ ˛ ˛zana ˛ waniem twierdzenia, ze rolnictwo jest działalnoscia społeczna zwia ˙ ´ ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ z walka o ziemie uprawna i utrzymanie jej. Racja istnienia rolnictwa jest wszak wytwarzanie biologicznych komponentow zycia ludzkiego; posiada´ ˙ ˛dnym do realizacji tej funkcji nie ziemi uprawnej jest tylko srodkiem niezbe ´ społecznej. Podobnie działalnosc polityczna ma sens o tyle, o ile zaspokaja ´´ realne potrzeby nie tylko politykow, lecz takze ogołu społeczenstwa, spełnia ´ ˙ ´ ´ ˛ ˛dna w społecznym podziale pracy funkcje podobnie niezbe ˛ jak rolnictwo i inne formy aktywnosci koniecznej dla reprodukcji bytu społecznego. ´ ˛ ˛, ˙ Z wielu interpretacji najtrafniejsze sa te, ktore ujawniaja ze polityka to ´ ˛zana z ukierunkowywaniem wspołzaleznych zachowan działalnosc zwia ´´ ´ ˙ ´ ˛cych sie z grup o sprzecznych interesach, pogla ˛ ˛dach społeczenstw, składaja ´ ˛z ˛ ˛dz i da ˙ eniach, za pomoca perswazji, negocjowania kompromisow ba ´ prze´ ˛. moca
˛dzy tymi * Tu prosba pro domo sua, by nie mylic politologow z politykami. Roznica mie ´ ´ ´ ´˙ ˛, dwiema profesjami jest istotna. Jej sedno tkwi w tym, ze politykow cechuje apetyt na władze ˙ ´ ˛ ˛ ˛ a politologow na wiedze o stosunkach politycznych. Społeczna funkcja politologow jest ´ ´ analizowanie sine ira et studio prawidłowosci i nieprawidłowosci stosunkow władzy, co ´ ´ ´ ˛ ˙ wymaga niezaleznosci od politykow i polityki. Efekty badan politologicznych bywaja uzytecz˙ ´ ´ ´ ˛ ne zarowno w zdobywaniu i sprawowaniu władzy, jak i w społecznej nad nia kontroli. ´ ˛ ˛ Politolodzy bywaja narazeni na korumpowanie przez politykow. Tym bardziej musza byc ˙ ´ ´ ˛zek nieposłuszenswiadomi podstawowego przykazania etosu naukowca, jakim jest obowia ´ ´ ˛cego rezimu i ogranistwa w mysleniu. Naduzywanie politologii do legitymizowania panuja ´ ˙ ˙ ˛dza ˛pstwem od etycznej misji czanie jej roli do socjotechnicznego wspierania rza ˛cych jest odste naukowcow i nauki. Dla tego rodzaju naduzywania i wypaczania funkcji nauki zasadniejsza ´ ˙ jest nazwa politgramoty i politsromoty.

20

˛ciem społecznym” – moze istniec tylko w społeczCzłowiek jest „zwierze ˙ ´ ˛znosci zorganizowanej wedle zasad podziału rol i pracy, a zatem obowia ´ ´ ˛cych wspołzalezne zachowania. Gdy cała kow, uprawnien, norm reguluja ´ ´ ´ ˙ ˛dy, uzgadnianie wspołzaleznych społecznosc ma tozsame interesy i pogla ´´ ˙ ´ ˙ ˛dny. Wyłamuja sie jedno˛ce ˛ zachowan ma charakter spontaniczny, samorza ´ ˛ ˛dku społecznym pote ˛pieniem, w ostateczstki przywoływane sa do porza ˛cym sie skazaniu na zagłade Gdy wszyscy sie ˛ ˛. ˛ nosci wydaleniem, rownaja ´ ´ ˛ ˛, ˛c zgadzaja i zgodnie wspołdziałaja przestrzegaja uznanych norm wspoł´ ´ ˛dna. zycia społecznego, polityka jest zbe ˙ ˛ ˛ Polityka, aktywnosc polityczna, instytucje polityczne pojawiaja sie tam ´´ ˛ sprzecznosci interesow wspołzaleznych i wtedy, gdzie i kiedy powstaja ´ ´ ´ ˙ ˛ grup społecznych. Sprzecznosci te maja zazwyczaj trojstopniowy charakter: ´ ´ ˛cych ze soba lecz ˛, • Nietozsamosci (odmiennosci) interesow nie koliduja ˙ ´ ´ ´ ˛cych wspołdziałania grup tworza ˛cych ła ˛cznie samoistnie nie ukierunkowuja ´ komplementarny organizm społeczny. Ten rodzaj sprzecznosci mozna ´ ˙ ˛cej prostych rownoległych, przedstawic graficznie w postaci dwu lub wie ´ ´ ˛ ´ a ich przykładem moga byc sprzecznosci interesow partykularnych i doraz´ ´ ´ nych z perspektywicznymi interesami szerszej społecznosci. ´ ˛ ˛ce • Rozbieznosci interesow, ktorych graficznym obrazem sa oddalaja ˙ ´ ´ ´ ˛ ˛ sie od siebie linie, a ich przykładem moga byc niekoherentne wzajemnie ´ preferencje celow inwestowania srodkow społecznych czy wspierania kie´ ´ ´ runkow rozwoju gospodarczego. ´ ˛cymi sie ze ˛ • Przeciwienstwa interesow, co mozna zilustrowac zderzaja ´ ´ ˙ ´ ˛ ˛dzysoba strzałami i konfliktowoscia interesow klasowych, etnicznych, mie ´ ˛ ´ panstwowych. ´ ˛z ˛ Przezwycie ˙ anie tych sprzecznosci za pomoca negocjacji, perswazji, ´ ˛dz kompromisu ba ´ przymusu jest trescia aktywnosci politycznej. „Polityka ´ ˛ ´ ˛dzy głownymi ogniskuje w sobie zasadnicze, kluczowe sprzecznosci mie ´ ´ podmiotami zycia społecznego, antagonizmy i konflikty interesow o pod˙ ´ ˛ łozu społeczno-ekonomicznym” [Karwat 2001/B: 34]. Funkcja polityki ˙ ˛ i racja jej istnienia jest uzgadnianie zachowan wspołzaleznych duzych grup ´ ´ ˙ ˙ społecznych o interesach nie tylko zbieznych, ale i sprzecznych – nietoz˙ ˙ samych (odmiennych), rozbieznych i przeciwstawnych. ˙ ˛do Tam, gdzie nie ma sprzecznosci interesow i pogla ´ w, uzgadnianie ´ ´ ˛ wspołzaleznych zachowan i działan obywa sie bez własciwych polityce ´ ˙ ´ ´ ´ metod i instytucji. Przykładem moze byc zycie osobiste, towarzyskie, ˙ ´ ˙ rodzinne dopoty, dopoki przebiega bezkolizyjnie. To, ze politycy, organiza´ ´ ˙ ˛ ˛ ´ cje i instytucje polityczne aktywizuja sie rowniez w sferach wolnych od ˙ sprzecznosci, sprzyja ich legitymizacji – zyskiwaniu aprobaty ogołu człon´ ´ ˛z kow społecznosci, a zatem i ułatwianiu przezwycie ˙ ania kwestii konflik´ ´ ˛ towych. Aktywizacja ta nie jest jednak motywem naczelnym i racja ich ˛ ˛ funkcjonowania, gdyz tymi sprawami zajmuja sie skutecznie rowniez inne, ˙ ´ ˙ ˛dne formy samoorganizacji społeczenstw. apolityczne samorza ´ 21

˛ ˛ Polityka pojawia sie tam i wtedy, gdzie i kiedy ujawnia sie sprzecznosc ´´ ˛trz grup społecznych i mie ˛dzy grupami, doraznych interesow – wewna ´ ´ z perspektywicznymi, partykularnych z ogolnospołecznymi. Najwyrazist´ ˛ szym przykładem, jak sprawa niepolityczna stała sie za zycia dzis zyja ˙ ´ ˙ ˛cych ˛ ˛ ˛, pokolen istotna sprawa polityczna jest ochrona srodowiska naturalnego – ´ ´ ˛ ˛. czystego powietrza, wod, obrony przed zagrozeniem dziura ozonowa Te ´ ˙ ˛ kwestie stały sie sprawami politycznymi dopiero wtedy, kiedy działanie ˛ zgodne z interesami partykularnymi tych, ktorzy zarabiaja na przetwarza´ ˛cy niu przyrody na towary w sposob degeneruja ekologiczne warunki bytu ´ ˛ ludzkiego, stały sie sprzeczne z interesami wygody, bezpieczenstwa, zdro´ wia, przetrwania duzych grup społecznych – narodow, mieszkancow ˙ ´ ´ ´ ˛ ˛cia działan całych kontynentow, a nawet globu. Zrodziła sie potrzeba podje ´ ´ ˛z politycznych w celu przezwycie ˙ enia tego konfliktu interesow. Na tej glebie ´ ˛ zrodziły sie zorganizowane ruchy ochrony srodowiska – lokalne, regional´ ˛dzynarodowe („Greenpeace”), partie „zielonych”, prawne ne, krajowe i mie regulacje i strategiczne programy, czyli strategie ochrony srodowiska, ´ ˛cych srodowisko przez polityczne a takze egzekwowanie norm chronia ˙ ´ ˛dzynarodowe. instytucje panstwowe i mie ´ ˛dzy poste ˛pem w przerabianiu przyrody na towary a reKonflikt mie gresem ekologicznych warunkow bytu ludzi i w ogole organizmow zywych ´ ´ ´ ˙ ˛ jest najjaskrawszym, lecz nie jedynym przejawem upolityczniania sie sfer bytu w skali nie tylko lokalnej, regionalnej, panstwowej, kontynentalnej, ´ lecz całego globu. Wynika to ze zintensyfikowania przeobrazen warunkow ˙ ´ ´ ludzkiej egzystencji w tempie i skali niespotykanych w dziejach. ˛cej Działalnosc polityczna w odroznieniu od ekonomicznej (reprodukuja ´´ ´˙ materialne warunki ludzkiego zycia) i ideologiczno-kulturowej (uczłowie˙ ˛cej czaja proces reprodukcji materialnej) chroni własciwy danej zbiorowosci ´ ´ ˛dek (ład, ustroj, system) społeczny przed zagrozeniami zewne ˛trznymi porza ´ ˙ ˛trznymi. i wewne ˛trzne były najwczesniejsze, wyste ˛powały od zarania Zagrozenia zewne ˙ ´ istnienia gatunku ludzkiego. Wojny hord czy plemion o tereny łowiecko-zbierackie, o kobiety były najpierwotniejszymi formami aktywnosci poli´ ˛ tycznej. Na tym etapie nie wyłoniła sie jeszcze oddzielna profesja politykow ´ i instytucje polityczne. Wspołdziałanie i samoobrona owczesnych społecz´ ´ ˛du. nosci były organizowane na zasadzie samorza ´ ˛piła wraz z przejsciem od zbieracko-łowiecJakosciowa zmiana nasta ´ ´ ˛dzaja ˛cym czynkiego do rolniczo-hodowlanego sposobu produkcji. Przesa ˛ nikiem było pojawienie sie zdolnosci do wytwarzania nadwyzki ponad ´ ˙ ˛dny do przezycia, a zatem i sprzecznosci interesow, komu produkt niezbe ˙ ´ ´ ta nadwyzka ma przypasc. Cel naturalny – reprodukcja materialnych ˙ ´´ i kulturowych warunkow przetrwania hordy czy plemienia – został za´ ˛piony przez walke o optymalizowanie warunkow egzystencji grup ˛ sta ´ ˛dem i kosztem reszty społeczenstwa. Poniewaz uprzywilejowanych wzgle ´ ˙ 22

˛ pokrzywdzone grupy społeczne nie godziły sie na to bez oporu, a takze ˙ ˛ ´ ˛cia ˛kszymi zasobami przez inne, zewne ˛trzne nasiliły sie proby zawładnie wie społecznosci, powstały warunki do wydzielenia stałych strozow ładu ´ ´˙´ ˛trznymi i wewne ˛trznymi, do ustaspołecznego przed zagrozeniami zewne ˙ nowienia odpowiednich praw i instytucji zdolnych do jego obrony i eg˛dkowania normom wspołzycia społecznego. zekwowania podporza ´ ˙ ˛ W takich okolicznosciach rodzi sie aktywnosc polityczna i głowna ´ ´´ ´ instytucjonalna forma tej aktywnosci – panstwo, ktore jest „przyznaniem, ´ ´ ´ ˛ ˛zalna sprzecznosc z samym ˛ ze społeczenstwo uwikłało sie w nierozwia ˙ ´ ´´ ˛, ˛ soba rozszczepiło sie na nieprzejednane przeciwienstwa, ktorych nie po´ ´ trafi ujarzmic. Azeby zas te przeciwienstwa – klasy o sprzecznych inte´ ˙ ´ ´ resach ekonomicznych – nie pozarły nawzajem siebie i społeczenstwa ˙ ´ ˛ ˛dna pote ˛ga stoja pozornie ponad ˛ca w bezpłodnej walce, stała sie niezbe społeczenstwem, ktora miała tłumic te konflikty, utrzymac je w granicach ´ ´ ´ ´ ˛dku». Ta pote ˛ wyrosła ze społeczenstwa, ale stoja ˛ nad nim ˛ ˛ga ˛ ˛ca «porza ´ ˛ca sie od niego, jest panstwo” [Engels 1949: ˛ ˛ i coraz bardziej wyobcowuja ´ 302–303]. ˛z ˛dzy duzymi grupami jest głownym, Przezwycie ˙ anie sprzecznosci mie ´ ˙ ´ ˛cznym zadaniem działan politycznych. Istotna role odgrywa ˛ ˛ ale nie wyła ´ ˛z ˛trzrowniez koniecznosc przezwycie ˙ ania sprzecznosci interesow wewna ´ ˙ ´´ ´ ´ ˛trznarodowych, partykularnych i doraznych wzgle ˛klasowych czy wewna ´ ˛ dem ogolnych i perspektywicznych. Przykładami sa Konstytucja 3 Maja ´ i Targowica w Polsce, wojna domowa w Stanach Zjednoczonych czy ˛cych reprodukcje siły robo˛ wprowadzenie reguł zatrudnienia zapewniaja czej w Anglii i Niemczech w XIX w. Istotne dla zrozumienia natury tego ˛dnienie ambiwalencji – dialektycznej sprzecznosci zjawiska jest uwzgle ´ ˛cej zazwyczaj koniecznosc wyboru i zgody na rzecz interesow, narzucaja ´ ´´ ˛ ˛dkowanie sie ˛ doraznie niekorzystna (np. płacenie podatkow, podporza ´ ´ ograniczeniom szybkosci jazdy samochodem), lecz perspektywicznie ko´ ˛ rzystna (np. zyskiwanie bezpieczenstwa). ´ ˛ ˛ Te najogolniejsza odpowiedz na pytanie, co to jest działalnosc politycz´ ´ ´´ ˛ na, trzeba – jak z powyzszego wynika – uzupełnic: działalnoscia polityczna ˙ ´ ´ ˛ jest rowniez optymalizowanie warunkow reprodukcji własnej społecznosci ´ ˙ ´ ´ ˛s (całej lub jej cze ´ ci) kosztem innych, m.in. w drodze podbojow i grabiezy, ´ ˙ zniewolenia, protekcjonistycznej polityki ekonomicznej. ˛z Sednem działalnosci politycznej jest zatem przezwycie ˙ anie konfliktu ´ ˛dzy duzymi grupami społecznymi i wewna ˛trz nich po to, by interesow mie ´ ˙ ˛cy ´ ˙ ochraniac własciwy dla danej społecznosci ład, zapewniaja zroznicowane ´ ´ ´ ˛trznymi i zewarunki egzystencji jej członkow, przed zagrozeniami wewne ´ ˙ ˛trznymi, a takze podejmowanie prob poprawy tych warunkow kosztem wne ˙ ´ ´ ˛ innych społeczenstw. Tak najkrocej mozna zdefiniowac przyczyne pojawie´ ´ ˙ ´ ˛ ˛ nia sie i trwania aktywnosci politycznej, wyłonienia sie profesjonalnych ´ politykow, ukonstytuowania instytucji politycznych, wypracowania włas´ ´ 23

ciwych tylko polityce srodkow i metod działania. Inne rodzaje aktywnosci ´ ´ ´ politykow i instytucji politycznych – niesprzeczne, takie jak nadzorowanie ´ systemow irygacyjnych, organizowanie oswiaty publicznej czy ochrony zdro´ ´ ˛ wia – maja charakter wtorny, pomocny w legitymizacji instytucji politycz´ ˛cy nych, ale nie generuja samoistnie racji ich istnienia. Takie podejscie oznacza ´ „ujmowanie polityki jako procesu artykulacji konfliktowych interesow spo´ łecznych tych podmiotow, ktorych funkcjonowanie społeczne ma znaczenie ´ ´ dla przetrwania i rozwoju społeczenstwa jako całosci, jego adaptacji i integ´ ´ ˛cych zdobycie i uzycie dobr racji, produkcji i dystrybucji zasobow warunkuja ´ ˙ ´ ˛cych społeczne potrzeby” [Kaczmarek: 76]. zaspokajaja

PODMIOTY I PRZEDMIOTY POLITYKI Z powyzszego wynika natura podstawowych podmiotow i przedmio˙ ´ tow stosunkow politycznych. Podmiotami bazowymi działan politycznych ´ ´ ´ ˛ sa duze grupy społeczne: klasy, warstwy, stany, narody, społecznosci ˙ ´ wielonarodowych panstw i sojuszow o interesach zarowno pokrewnych, ´ ´ ´ jak i sprzecznych z interesami innych wspołzaleznych z nimi grup. Wspoł´ ˙ ´ ˛z zaleznosc stwarza koniecznosc przezwycie ˙ ania sprzecznosci interesow ˙ ´´ ´´ ´ ´ ˛ ˛ poprzez stosowne działania polityczne. Grupy te nie staja sie podmiotami ˛ciu podmiotowopolityki automatycznie – przez sam fakt istnienia. „W poje ˛ ˛ ˛ ˛zane komponenty: moment sci zawieraja sie dwa integralnie ze soba zwia ´ swiadomosci i moment aktywnosci” [Karwat 1980: 274]. Upodmiotowienie ´ ´ ´ ˛puje zatem w naste ˛pstwie zyskiwania przez grupe swia˛ ´ polityczne naste domosci swych interesow, zdolnosci do ich artykułowania i realizacji przez ´ ´ ´ wpływanie na wspołzalezne zachowania całego organizmu społecznego. ´ ˙ „Podmiotem polityki jest taka wielka grupa społeczna, ktora działa, od´ działuje na inne grupy społeczne, na swoje otoczenie, na społeczenstwo ´ ˛ ˛ jako całosc, jak rowniez na sama siebie i na swoja zwartosc”. Podstawowym ´´ ´ ˙ ´´ kryterium podmiotowosci politycznej grupy jest wedle autora fundamen´ talnej w polskiej literaturze rozprawy na ten temat ”jej zdolnosc do ´´ racjonalnych działan (racjonalnych ze swej istoty, jako działan politycz´ ´ nych); zdolnosc – dodajmy – o charakterze trwałym, co jest rownoznaczne ´´ ´ ze zdolnoscia grupy do zaspokajania własnych potrzeb poprzez wpływ na ´ ˛ inne grupy, a tym samym i do wpływania na stan ich potrzeb. Racjonalnosc ´´ ˛c działan oraz trwała mozliwosc ich podejmowania, a wie ich powtarzania ´ ˙ ´´ ˛ (jakkolwiek nie tylko powtarzania), okreslaja istote podmiotowosci poli´ ˛ ´ tycznej” [tamze: 282–283]. ˙ ˛ ˛ Jednostki upodmiotowiaja sie politycznie przez integrowanie z duzymi ˙ ˛tnych indywiduow, ale grupami społecznymi. Dotyczy to nie tylko przecie ´ i wybitnych politykow. Poniewaz w sferze polityki, podobnie jak w innych ´ ˙ ˛zuje reguła społecznego podziału prasferach ludzkiej działalnosci, obowia ´ 24

˛ ˛ ˛ cy, polityka na co dzien nie zajmuja sie całe upodmiotowione grupy ´ ˛da społeczne, lecz ich reprezentanci – politycy (elity polityczne) be ˛cy aktywnymi aktorami, czyli podmiotami gry politycznej, ktorych głownym lub ´ ´ ubocznym zawodem jest dbałosc o interesy podmiotow bazowych za ´´ ´ ˛´ pomoca srodkow własciwych dla działan politycznych. Sprawiac to moze ´ ´ ´ ´ ˙ ˛ samoistnymi podwrazenie, ze politycy, zwłaszcza wpływowi liderzy, sa ˙ ˙ ˛ ˛ ˛ miotami politycznymi. W istocie sa nimi o tyle, o ile artykułuja i realizuja ˛z interesy duzych grup społecznych. „Prawdziwy ma ˙ stanu – wedle Ottona ˙ von Bismarcka, zapewne kompetentnego w tej kwestii – nie powinien ˛do narzucac swemu krajowi własnych wzgle ´ w. Ojczyzna chce, zeby jej ´ ˙ słuzyc, a nie przewodzic” [Bismarck: 179–180]. Upodmiotowienie jednostek ˙ ´ ´ w sferze politycznej jest zalezne od zintegrowania ze zorganizowanym ˙ ˛dach i da ˙ eniach. Jest tym ˛z działaniem grup o pokrewnych interesach, pogla ˛ksze, im bardziej ich aktywnosc polityczna jest cze ´ cia aktywnosci ˛s ˛ wie ´´ ´ ˛ zbiorowej. „Działania jednostek w sferze polityki podejmowane sa prze˛du na waznie pod wpływem motywacji ponadindywidualnej, ze wzgle ˙ ˛ ˛, identyfikacje z okreslona klasa narodem, społeczenstwem jako całoscia ´ ´ ´ ˛, ˛z w da ˙ eniu do zrealizowania ich interesow (mniej lub bardziej adekwatnie ´ odczytanych). Nawet wowczas, gdy sens społeczny (interesy ponadin´ ˛ dywidualne) stanowia zaledwie parawan dla realizacji interesow partyku´ ˛cym sposobem uzasadniania takich larnych, indywidualnych, dominuja ˛ działan jest odwoływanie sie do racji ogolnospołecznych, nadawanie im ´ ´ ˛ (pozornego) sensu społecznego” [Karwat 1980: 151]. Bez odwoływania sie do interesu grupowego jednostka, chocby najwybitniejsza, nie zyskuje ´ indywidualnie podmiotowosci politycznej, czyli zdolnosci do „zaspokajania ´ ´ ˛ własnych potrzeb poprzez wpływ” na duze grupy społeczne, staje sie ˙ politycznie nieskuteczna. Historia (takze najswiezsza historia Polski) jest ˙ ´ ˙ ˛sk pełna przykładow kle przejsciowo wielkich liderow politycznych, kto´ ´ ´ ´ ˛ rych pozycja kurczyła sie niczym nakłuty balon, gdy zapominali o tej zelaznej regule. ˙ ˛ Przedmiotami działan politycznych sa grupy społeczne bierne politycz´ nie, niedostatecznie swiadome natury swych interesow, a zwłaszcza nie ´ ´ ˛ce ˛cych je politykow i organizacji i przez to poddaja ˛ce posiadaja reprezentuja ´ ˛ sie najłatwiej kierownictwu politycznemu, nawet gdy działa w sposob ´ ˛ sprzeczny z ich zywotnymi interesami. Przykładem moga byc francuscy ˙ ´ ˛ ˛ chłopi w XIX w., ktorzy niczym „worek kartofli” zdali sie na łaske władzy ´ centralnej [Marks 1984: 223], czy chłopi polscy w zaborze rosyjskim, ktorych ´ ˛s ´ znaczna cze ´ c nie miała swiadomosci narodowej i była bierna klasowo. Nie ´ ´ ˛cej cze ´ ci spo˛s brak i wspołczesnie przykładow uprzedmiotowienia znacza ´ ´ ´ łeczenstw, przede wszystkim w pokolonialnych panstwach Afryki. ´ ´ ˛p Poste w stosunkach politycznych to upodmiotowienie polityczne grup ˛dem, pozbawionych politycznej swiauprzedmiotowionych pod tym wzgle ´ domosci, zorganizowania, uprawnien – klas, narodow, ras, kobiet, mniej´ ´ ´ 25

˛ szosci etnicznych czy seksualnych. Upodmiotowienie zaczyna sie zazwy´ czaj od zyskiwania swiadomosci politycznej, od buntu, oporu przeciw ´ ´ uprzedmiotowieniu, walki o upodmiotowienie ideologiczne i organizacyj˛ ´ ne, zyskanie uprawnien obywatelskich, spełnia sie zas w postaci partner´ skiego uczestnictwa w zyciu politycznym. ˙ ˛dniaja aspekt podmiotowosci i przedmiotowosci politycznej, ˛c Uwzgle ´ ´ ˛ ˛ podana wczesniej definicje polityki nalezy uzupełnic o stwierdzenie, ze ´ ˙ ´ ˙ ˛z polityka jest przezwycie ˙ aniem sprzecznosci interesow duzych grup spo´ ´ ˙ łecznych – narodow, klas, warstw, zawodow, społecznosci lokalnych i re´ ´ ´ ˛trz nich i mie ˛dzy nimi, ukierunkowanym na uzgadgionalnych – wewna nianie ich wspołzaleznych zachowan w sposob korzystny dla nich propor´ ˙ ´ ´ cjonalnie do ich wpływu na osrodki władzy panstwowej. ´ ´

WŁADZA POLITYCZNA Głownym aspektem stosunkow politycznych jest władza polityczna. ´ ´ ˛dkowania wyste ˛puja w zyciu społecznym ˛ Stosunki władzy i podporza ˙ w wielorakiej postaci. Nim zatem zdefiniujemy, na czym władza polityczna polega, przypomnijmy, czym jest władza w ogole. Najogolniej jest to ´ ´ ˛ ˛dz ˛ „mozliwosc wywierania przez jednostke ba ´ grupe rzeczywistego wpły˙ ´´ ˛powanie innych wu na wszystkie okolicznosci swego zycia – w tym na poste ´ ˙ ˛powanie własne (władza nad soba ˛)” osob (władza nad innymi) i na poste ´ [Mleczko: 6]. W scislejszym sensie władza społeczna jest zdolnoscia ukie´ ´ ´ ˛ runkowywania zachowan innych ludzi niezaleznie od tego, czy jest to ´ ˙ ˛ ˛. ˛dne sa ˛ zgodne z ich wola osobista Gdzie jest zgodnosc woli, tam zbe ´´ stosunki władcze. Koniecznosc stosunkow władczych wynika z faktu, ze ´´ ´ ˙ ˛ reprodukcja zycia ludzkiego ma charakter społeczny. Ludzie maja interesy ˙ ˛z i da ˙ enia nie tylko tozsame, ale i sprzeczne – nietozsame, rozbiezne ˙ ˙ ˙ i przeciwstawne, dlatego ujednolicanie wspołzaleznych zachowan i działan ´ ˙ ´ ´ wymaga narzucania woli aktami władczymi w kazdej komorce społecznej: ˙ ´ rodzinie, zespole produkcyjnym, organizacji ad hoc i trwałej, panstwie, ´ ˛dzynarodowym i ponadpanstwowym. systemie mie ´ Gros stosunkow władczych ma charakter nieantagonistyczny, co ozna´ cza uzgadnianie działan w sposob zbiezny z interesem perspektywicznym ´ ´ ˙ ˛ i ogolnym, kosztem doraznego i partykularnego. Dokonuje sie to przez ´ ´ ˛z przezwycie ˙ anie swoistej ambiwalencji członkow społeczenstwa. Władza ´ ´ w tym wymiarze słuzy samoregulacji i jednoczeniu wspołzaleznego or˙ ´ ˙ ˛dnych dla jego istnienia i rozwoju w skali ganizmu społecznego, niezbe ˛dowej czy panstwa. Taka władza obywa sie ˛ rodziny, społecznosci samorza ´ ´ ˛pienie bez przymusu, wystarczy ogolna akceptacja jej decyzji i ogolne pote ´ ´ ˛cych sie spod akceptowanych przez ogoł reguł wspołzycia. Wła˛ wyłamuja ´ ´ ˙ ˛puje wtedy, kiedy pojawia sie konflikt ˛ dza oparta na przymusie wyste 26

˛dzypaninteresow duzych grup społecznych – w panstwie lub w skali mie ´ ˙ ´ ´ stwowej. ˛ Upodmiotowione politycznie duze grupy społeczne zyskuja najwyzszy ˙ ˙ ˛ksza ˛ stopien wpływu „na inne grupy i na społeczenstwo jako całosc, najwie ´ ´ ´´ ˛dnie niezamozliwosc realizacji długookresowych interesow grupy (wzgle ˙ ´´ ´ ˛dz leznie od interesow innych grup ba ´ ich kosztem) wowczas, gdy grupa ˙ ´ ´ ˛da jest podmiotem władzy politycznej w skali ogolnospołecznej be ˛cej wła´ ˛ ˛” dza panstwowa [Karwat 1980: 296]. ´ Jednostki jako takie lub zgrupowane w koterie czy partie polityczne ˛ maja szanse na zdobycie, sprawowanie i utrzymanie władzy, jesli dys´ ˛ przyzwoleniem duzych grup społecznych. „Redukowanie polityki ponuja ˙ ˛dania na zjawiska polityczne do problemu władzy prowadzi do spogla ˛przez pryzmat tych grup społecznych, ktorych zyciowa egzystencja zwia ´ ˙ ˛ ˛ zana jest z szeroko rozumiana obsługa władzy, tymczasem z punktu ˛ widzenia pozostałych grup społecznych i społeczenstwa jako całosci władze ´ ´ ˛ nie dla niej samej, a po to, by rozwia ˛zywac społeczne problemy sprawuje sie ´ ˛dnosc tej i zaspokajac potrzeby społeczne” [Kaczmarek: 78]. Bezwzgle ´ ´´ ˛ ´ prawidłowosci potwierdzaja doswiadczenia historyczne, z ktorych wynika, ´ ´ ˛z ˛do ze „nawet ten, kto da ˙ y do rza ´ w przy pomocy janczarow, uzalezniony ˙ ´ ˙ ˛ ˛ ˛ jest zarowno od opinii tych ostatnich, jak i od opinii, jaka sie oni ciesza ´ wsrod pozostałych mieszkancow kraju” [Ortega y Gasset: 131]. Kto w zdo´ ´ ´ ´ byciu, sprawowaniu i utrzymaniu władzy widzi nie srodek realizacji ´ interesow duzych grup społecznych, ale cel własny, swej koterii czy partii, ´ ˙ ˛ ten nieuchronnie ja straci. ˛ Uscislenie powyzszego wywodu wymaga zdefiniowania, jakie sa zasad´ ´ ˙ ˛ce ˛ nicze rodzaje władzy społecznej. Głowne jej rodzaje, odnosza sie do ´ ˛ ˛puja ˛ce: duzych grup społecznych, sa naste ˙ • władza ekonomiczna, ktorej zrodłem jest własnosc, srodkami zas ´ ´ ´ ´´ ´ ´ ˛ty przymus i zache ekonomiczne; ˛dz • władza ideologiczna, ktorej zrodłem bywa autorytet boski ba ´ ziem´ ´ ´ ˛, ˛ ski, srodkiem zas przekonywanie, skuteczne na dłuzsza mete gdy idee sa ´ ´ ˙ ˛ ˛ zgodne z interesami grup, do ktorych sa adresowane; ´ ˛ ˛ • władza polityczna, ktora cechuje sie tym, ze moze sie posługiwac nie ´ ˙ ˙ ´ tylko własciwymi dla dwu powyzszych srodkami, ale i wymuszac pod´ ˙ ´ ´ ˛dkowanie przewidzianymi przez prawo instrumentami przymusu porza ˛cznie z przymusem fizycznym), ktorego monopolistycznym depozyta(wła ´ riuszem jest panstwo i jego organy. ´ ˛cych o władzy politycznej jest Mankamentem wielu tekstow traktuja ´ ˛dz przeoczanie ba ´ przemilczanie faktu, ze tam, gdzie jest władza polityczna, ˙ ˛powac potencjalnie ba ´ realnie takze opor przeciw poste ˛dz ˛pomusi wyste ´ ˙ ´ ˛ waniu w zalecany przez władze sposob, i ze władza jest skuteczna, gdy ´ ˙ ˛dkowanie sie decyzjom władczym. Opor naj˛ jej rezultatem jest podporza ´ ˛s ˛ cze ´ ciej bywa tylko potencjalny – nie przekształca sie w realny na skutek 27

˛ ˛ kalkulacji, ze nie warto sie opierac, bo okaze sie to nieskuteczne lub rezultat ˙ ´ ˙ ˛dzie per saldo negatywny, lepiej wie sie podporza ˛c ˛ ˛dkowac (przykładem be ´ ˛ sa kalkulacje wielu ludzi przy opracowywaniu zeznania podatkowego). ˛c Konkluduja mozna stwierdzic, ze władza polityczna jest ukierunko˙ ´ ˙ wywaniem wspołzaleznych zachowan duzych grup społecznych za pomo´ ˙ ´ ˙ ˛ srodkow perswazji, negocjacji i kompromisu, z mozliwoscia posłuzenia ca ´ ´ ˙ ´ ˛ ˙ ˛ sie w ostatecznej instancji przymusem fizycznym. Władza polityczna, podobnie jak i ekonomiczna w duzych strukturach ˙ ˛dzenie i zarza ˛dzanie. społecznych, ma trzy poziomy: panowanie, rza ˛dzypanstPanowanie to ukierunkowywanie polityki panstwa czy mie ´ ´ wowej organizacji politycznej w sposob korzystny dla duzych grup społecz´ ˙ ˛ce; w demokracjach bezposrednia realizacja ˛ ˛ nych, uznawanych za panuja ´ ˛ ˛ panowania zajmuja sie przedstawicielskie organy władzy panstwowej. ´ Rza ˛dzenie to ukierunkowywanie aktywnosci instytucji panstwowych ´ ´ ˛powania zgodi za ich posrednictwem egzekwowanie od obywateli poste ´ nego z celami zdefiniowanymi w aktach prawnych i w zaakceptowanych ˛cych programach rza ´ w. ˛do przez panuja Zarza ˛dzanie to ukierunkowywanie działalnosci konkretnych zespołow ´ ´ ludzkich i osobnikow, słuza realizacji w praktyce decyzji władczych ´ ˙ ˛ce ˛dzenia. okreslonych na szczeblach panowania i rza ´ ˛ ´ Kolejne uscislenie definicji polityki wymaga wyjasnienia, jakie sa głow´ ´ ´ ne metody politycznego działania.

´ METODY DZIAŁAN POLITYCZNYCH
˛ ˛puja ˛ce: Podstawowe metody sa naste ˛s ˛z Perswazja jest najcze ´ ciej stosowanym sposobem przezwycie ˙ ania ˛trz– i mie ˛dzygrupowych, osia ˛gania srodsprzecznosci interesow wewna ´ ´ ´ kami politycznymi zgodnosci wspołzaleznych zachowan. Odzwierciedle´ ´ ˙ ´ niem tego w staropolszczyznie było pojmowanie przysłowka „politycznie” ´ ´ jako „grzecznie, taktownie, układnie”. A w nowszych czasach – od Sierpnia ˛głego Stołu w 1989 r. – poje ˛cie „polityczne rozwia ˛zanie 1980 r. do Okra ˛ konfliktu” traktowano umownie jako alternatywe „siłowego”, czyli prze˛zuja tym do staropols˛c mocowego (w istocie takoz politycznego), nawia ˙ ˛ kiego pojmowania „politycznosci”. Zapotrzebowanie na perswazje bywa ´ ˛ksze jest upodmiotowienie społeczenstwa. Im wie ˛ksza tym silniejsze, im wie ´ jest swiadomosc polityczna i wolnosc słowa, tym trudniejsze jest wpływanie ´ ´´ ´´ ˛dy na pogla i zachowania społeczenstwa srodkami manipulacji i prowokacji. ´ ´ ˛d ´ ˛dza Sta proby rza ˛cych o skłonnosciach autokratycznych do ograniczania ´ ˛ ˛ za pomoca cenzury mozliwosci posługiwania sie opozycji srodkami per˙ ´ ´ ˛kszania zas własnych wpływow za pomoca pote ˛ ˛gowania proswazji, zwie ´ ´ ˛dowej. pagandy partyjnej i rza 28

˛ Negocjacje i kompromis sa własciwymi dla partnerskich stosunkow ´ ´ ˛z metodami przezwycie ˙ ania sprzecznosci i uzgadniania wspołzaleznych ´ ´ ˙ ˛stsza postacia zastosowania tej metody sa negocjacje ˛ ˛ ˛ zachowan. Najcze ´ ˛dzypartyjne, słuza powoływaniu i utrzymywaniu koi kompromisy mie ˙ ˛ce ˛cych wie ˛kszosc rza ˛ca Stosowane bywaja rowniez jako ˛ ´ alicji konstytuuja ´ ´ ˛dza ˛. ˙ ˛zywania dramatycznych konfliktow, czego wyrazistym przysrodek rozwia ´ ´ ˛głego Stołu, a nawet zbrojnych konfliktow kładem jest kompromis Okra ´ ˛dzynarodowych i rasowych, tak jak w sprawach Bosni, Belfastu czy mie ´ ukonstytuowania wielorasowych władz w Republice Południowej Afryki. Przemoc, czyli stosowanie przymusu fizycznego i psychicznego (sku˛, ˛zienie, uzywanie broni i prowadzenie wanie, bicie pałka aresztowanie i wie ˙ ˛, ˛dzynarodowe wojen), jest metoda na ktora uznawany przez prawo mie ´ ˛ ˛ ˛dzypanstwowe. Te formy działan monopol maja tylko panstwa i sojusze mie ´ ´ ´ ˛s ˛ ˛ politycznych, najcze ´ ciej w postaci potencjalnej, odgrywaja role w prze˛z ˛ ˛dkowazwycie ˙ aniu antagonistycznych sprzecznosci: wymuszaja podporza ´ ˛ władzy własnego panstwa ba ´ za ˛dz ˙ ˛daniom stawianym przez inne nie sie ´ ˛dzypanstwowy po to, by unikna ´ dolegliwosci ˛c panstwo czy sojusz mie ´ ´ ´ ˛ powodowanych przez faktyczne zastosowanie srodkow przemocy. Bywaja ´ ´ ˛s ˛cych strzejednak stosowane realnie – najcze ´ ciej wobec osobnikow łamia ´ zone przez prawo reguły zycia społecznego (np. przez złodziei, morder˙ ˙ ˛cych przeciw ustrojowi czy władzom sposobami nie cow), wobec walcza ´ uznawanymi przez prawo danego panstwa, a wspołczesnie takze wobec ´ ´ ´ ˙ ˛dzynarodowemu ba ´ popeł˛dz panstw zagrazaja ´ ˙ ˛cych bezpieczenstwu mie ´ ˛cych zbrodnie ludobojstwa na swoich obywatelach. ˛ niaja ´ ˛ ˛ ˛ Opor jest głowna metoda przeciwstawiania sie władzy, odrzucania prob ´ ´ ´ ˛dza narzucenia przez rza ˛cych swej woli. Opor moze miec rozne formy, ´ ˙ ´ ´˙ ˛c poczynaja od oporu biernego (cywilnego nieposłuszenstwa), przez rozne ´ ´˙ zalegalizowane formy protestu (demonstracje, petycje, strajki), po formy ˛ce wykraczaja poza legalizm (np. nielegalne organizacje, terroryzm, wojny ˛: domowe; przykładami sa Belfast, Bosnia, Kolumbia, Afganistan, Liberia). ´ ˛ ´˙ ˛ Przemocowe formy oporu tym sie roznia od stosowanych przez władze ˛ ˛ panstwowe, ze maja charakter nielegalny, scigany przez prawo. Bywaja ´ ˙ ´ ˛stwa czy w sytuacji wszakze legalizowane post factum w wypadku zwycie ˙ ˛cych sie przy zastosowaniu przemocy. ˛ niemoznosci pokonania opieraja ˙ ´

UPOLITYCZNIANIE LUDZKIEGO BYTU Z doswiadczen historii wiadomo, ze w warunkach pokoju, stabilnosci ´ ´ ˙ ´ ustrojowej i prosperity słabnie intensywnosc politycznej sfery bytu, a za´´ ˛ ˛. razem i maleje zainteresowanie wiedza polityczna „W chwilach kryzysu, ˛dek społeczny ulega rozpadowi, pełniej wychodza na jaw pod˛ gdy porza stawowe problemy egzystencji politycznej. W okresach stabilnych nauki 29

˛cych instytucji oraz obronie racji polityczne słuza jedynie opisowi istnieja ˙˛ ˛ ´ ˛ ˛ ˛ich istnienia. Nauki te pełnia wowczas funkcje słuzebna wobec dominuja ˙ ˛ ˛ cych sił politycznych. Rozkwit nauk o polityce, ktore staja sie zarowno ´ ´ ˛ naukami o ludzkiej egzystencji w historii i w społeczenstwie, jak tez nauka ´ ˙ o ładzie w ogole, jest charakterystyczny dla epoki rewolucji i kryzysu. ´ W dziejach Zachodu mielismy do czynienia z trzema takimi momentami ´ kryzysowymi. Ustanowienie nauk politycznych przez Platona i Arystote˛zało sie z kryzysem hellenskim. Civitas Dei swie ˛ lesa wia ´ ´ ˛tego Augustyna wyznaczało kryzys Rzymu i chrzescijanstwa, a Hegla filozofia prawa ´ ´ ˛ ˛su na Zachodzie. Sa to ˛ i historii pojawiła sie w chwili wielkiego wstrza ˛ce je tysia ˛clecia sa epokami mniejszej ˛ wielkie epoki i wielkie odnowy. Dziela ˛dnymi probami odbudowywania nauki” [Voeglin: 15–16]. wagi i drugorze ´ Wiele przemawia za tym, ze do tych konstatacji amerykanskiego uczonego ˙ ´ z połowy ubiegłego wieku trzeba dopisac, iz przezywamy kolejny okres ´ ˙ ˙ ˛dku społecznego, a zatem upolityczkryzysu i rozpadu uprzedniego porza ˛p nienia ludzkiego bytu i zapotrzebowania na jakosciowy poste w naukach ´ ˛ politycznych. Tym sie on rozni od uprzednich, ze obejmuje nie tylko ´˙ ˙ ˛ Zachod, lecz cały glob i cała ludzkosc. Istotnymi aspektami wspołczesnosci ´ ´´ ´ ´ ˛ sa trojakiego rodzaju czynniki: • wzrost wspołzaleznosci bytu społecznego w skali globu, ´ ˙ ´ ˛gowanie sprzecznosci interesow przez los skazanych na wspoł• spote ´ ´ ´ istnienie społecznosci poszczegolnych panstw, regionow, kontynentow ´ ´ ´ ´ ´ i całej ludzkosci, ´ • upowszechnienie podmiotowosci i aktywnosci politycznej. ´ ´ ˛ W rezultacie byt społeczny upolitycznił sie w naszej epoce nieporow´ nanie bardziej niz kiedykolwiek w dziejach ludzkosci. Aktywnosc politycz˙ ´ ´´ ˛clecia cechuja głownie wydzielone stany czy klasy poli˛ca ´ na, przez tysia ˛ tyczne i ograniczana do instytucji panstwowych – staje sie zjawiskiem ´ ˛d nagminnym. Jak nigdy dota wzrasta wspołzaleznosc losu kazdego i wszy´ ˙ ´´ ˙ stkich w skali narodowej, kontynentalnej i globowej. Nigdy w dziejach ˛bokie, rownie przemiany warunkow ludzkiej egzystencji nie były rownie głe ´ ´ ´ ˛ce ˛guje to konieczszybkie, rownie wielostronne i obejmuja cały glob. Pote ´ ˛z nosc uzgadniania w skali globu działan i zachowan, czyli przezwycie ˙ ania ´´ ´ ´ ˛cych z nietozsamosci, rozbieznosci i przeciwienstwa sprzecznosci wynikaja ´ ˙ ´ ˙ ´ ´ ˛do ˛cych przez tysia ˛cinteresow, pogla ´ w, nawykow społeczenstw egzystuja ´ ´ ´ ˛bnych niszach plemiennych, narodowych, panstwolecia i wieki w odre ´ ˛dniej skazywanych na wspołzalezwych, wspołczesnie zas coraz bezwzgle ´ ´ ´ ´ ˙ ˙ nosc swej egzystencji. Zycie ludzkie i wszelkie inne przejawy istnienia ´´ ˛ ˛ materii organicznej i nieorganicznej upolityczniaja sie zatem wielostronnie. ˛ ˛ Wszelako nigdy nie upolityczniaja sie absolutnie. Ograniczonosc upo´´ ˛, ˙ lityczniania bytu społecznego ilustruje Stanisław Andreski konstatacja ze nawet system supertotalitarny, jakim był stalinizm, „nie miał mozliwosci ˙ ´ ˛stotliwosci zdrad małzenskich, masturbacji, palenia pakontrolowania cze ´ ˙ ´ 30

pierosow, picia wodki, powstawania małych gangow złodziejskich” [And´ ´ ´ ˛ reski: 68]. Z generalizacja innej sfery – ekonomiki – polemizował Fryderyk ˛c: Engels pisza „Wedle materialistycznego pojmowania dziejow momentem ´ ˛cym w historii jest produkcja i reprodukcja w ostatniej instancji decyduja rzeczywistego zycia. Ani Marks, ani ja nie twierdzilismy nigdy nic ponadto. ˙ ´ ˛c ktos to przekre i powie, jakoby moment ekonomiczny był ˛ci Jezeli wie ˙ ´ ˛cy, zamieni owo twierdzenie w nic nie mowia jedynie decyduja ´ ˛cy, abstrakcyjny, niedorzeczny frazes” [Engels 1951: 547]. ˛s Na szcze ´ cie zatem nie wszystko, co ludzkie, jest ekonomiczne czy ˛z ˛dzie przezywanie polityczne. Najistotniejsze było, jest i chyba wcia ˙ be ˙ ˛ jednostke i zbiorowosc ludzka niepowtarzalnej przygody, jaka ˛ ˛ ˛ przez kazda ˙ ´´ jest zycie, i jego kontynuacja przez rodzenie i przysposabianie do samo˙ dzielnosci kolejnych pokolen. Polityka, ekonomika, kultura, technika itp. ´ ´ powinny, niczym przysłowiowe tabakiery nosom, słuzyc zapewnianiu ˙ ´ ˛gania satysfakcji z zycia. Jakosc społecznosciom zdolnosci przezycia i osia ´ ´ ˙ ˙ ´´ ˛dnym kryterium jakosci systemow politycznych, tej słuzebnosci jest nadrze ˙ ´ ´ ´ ˛ ekonomicznych i wszelkich innych. Znamienne, ze reakcja na charakterys˙ ˛ ˛ tyczne dla wspołczesnosci upolitycznianie ludzkiego bytu staja sie politycz´ ´ ˛ ne formy walki o ochrone sfer intymnosci, prywatnosci, interpersonalnych ´ ´ ˛ kontaktow przed ingerencja instytucji władzy panstwowej czy religijnej, ´ ´ ˛ czyli posługiwanie sie upodmiotowionych społecznosci instrumentami po´ lityki, aby uwolnic sie od nadmiaru polityki w codziennej egzystencji. ´ ˛

Rozdział 2

POLITYCZNE SYSTEMY, IDEOLOGIE I STRATEGIE

˛ciem „system” okresla sie całokształt wzajemnie powia ˛ ˛zanych elePoje ´ ˛cych trwała wspołzalezna całosc o integralnych własciwos˛ mentow tworza ´ ´ ˙ ˛ ´´ ´ ´ ciach i prawidłowosciach funkcjonowania. Stosowanie zasady systemowo´ sci w badaniu oznacza, ze zjawisko rzeczywistosci obiektywnej jest rozpa´ ˙ ´ ˛s trywane z pozycji wzajemnego oddziaływania jego cze ´ ci składowych i prawidłowosci funkcjonowania systemu jako wspołzaleznej całosci. ´ ´ ˙ ´ Traktowanie zjawisk w kategoriach systemowych wspołczesnie stoso´ ´ wane jest w nauce zarowno w odniesieniu do zjawisk przyrody martwej ´ i ozywionej, jak i do całokształtu stosunkow społecznych, a zatem i do ˙ ´ ˛ analizowanych tu zjawisk politycznych. Nature tego podejscia badawczego ´ ˛puja ˛co: „W przyrodzie zjawisk przyrodniczych definiuje Fritjof Capra naste ˛ ´´ spotykamy niezliczona ilosc przykładow systemow. Wszystkie organizmy – ´ ´ ˛wszy, a na roslinach, zwierze ˛tach i ludziach od najmniejszej bakterii pocza ´ ˛ ˛c skonczywszy – sa zintegrowanymi całosciami, a wie systemami zywymi. ´ ´ ˙ ˛ Sa nimi komorki, jak rowniez tkanki i organy ciała, przy czym najbardziej ´ ´ ˙ ˛ ˛ złozonym systemem jest ludzki mozg. Systemy nie ograniczaja sie jednak ˙ ´ ˛sci. Podobne aspekty całosciowosci do pojedynczych organizmow i ich cze ´ ´ ´ ´ znajdujemy w systemach społecznych, takich jak mrowisko, ul pszczeli czy ludzka rodzina, oraz w systemach ekologicznych, w ktorych skład wchodzi ´ ˛ca szereg najrozniejszych organizmow i materia nieozywiona, pozostaja we ´˙ ´ ˙ ˛cym lesie trwaja nie ˛ wzajemnym wspołoddziaływaniu. W naturalnie rosna ´ pojedyncze drzewa czy organizmy, lecz skomplikowany i zawiły schemat ˛dzy nimi zwia ´ w i zaleznosci” [Capra: 365]. ˛zko wzajemnych mie ˙ ´

SYSTEMY SPOŁECZNE Systemami w stosunkach społecznych okreslamy wspołzalezne duze ´ ´ ˙ ˙ ˛dkowania normom społecznosci, ktorych przetrwanie wymaga podporza ´ ´ ˛dzyludzkich i regułom podziału pracy oraz egzekwuja ˛cemu stosunkow mie ´ ˛cemu wspołdziałanie kierownictwu. ich przestrzeganie i organizuja ´ 32

Dla opisu i analizy tej rangi organizacji zycia społecznego nauki społecz˙ ˛ ˛c ˛dz ne uzywaja takze innych poje ´ : „ustroj”, „formacja” ba ´ „typ ładu społecz˙ ˙ ´ ˛ nego”. Sa one uzyteczne do statycznego („fotograficznego”) definiowania; ˙ ˛cie „system społeczny” jest bardziej uzyteczne do dynamicznego („filpoje ˙ mowego”) prezentowania natury takich organizmow. ´ ˛ funkcjonalne, zdolne do reprodukcji Na miano systemow zasługuja ´ ˛ organizmy społeczne. Bywa, ze społecznosci popadaja w stan anarchii ˙ ´ koncza sie przywroceniem starej lub wypracowaniem nowej struktury ´ ˛cy ˛ ´ ˛dz ˛cie systemowej ba ´ rozkładem i zanikiem przez obumarcie albo wchłonie ˛ przez bardziej funkcjonalnie zorganizowana społecznosc. O ile w czasach ´´ dominowania gospodarki naturalnej systemy społeczne miały charakter ˛pnie panstwowoprosty i jednolity (pierwotnie rodowo-plemienny, naste ´ -religijny), o tyle własciwa wspołczesnosci złozonosc zycia społecznego ´ ´ ´ ˙ ´´ ˙ sprawia, ze funkcjonalnosc społeczenstw poszczegolnych krajow, regionow, ˙ ´´ ´ ´ ´ ´ a i całej ludzkosci, wymaga rozbudowy wyspecjalizowanych podsystemow ´ ´ (z ktorych głowne to gospodarczy i polityczny), nazywanych tez mianem ´ ´ ˙ ˛ ´ systemow z przymiotnikiem okreslaja ´ ´ ˛cym sfere głownego przedmiotu ich ˛ ˛ aktywnosci. Systemy te rowniez – niczym „matrioszka” – składaja sie ´ ´ ˙ obecnie z wielu wspołzaleznych elementow, takze nazywanych systemami, ´ ˙ ´ ˙ np. w sferze politycznej z systemu panstwowego, partyjnego, wyborczego, ´ wymiaru sprawiedliwosci i innych tego typu systemow. ´ ´ Zorganizowane społecznosci poszczegolnych krajow i regionow mozna ´ ´ ´ ´ ˙ ˛ce ˛ zatem opisywac i badac jako systemy składaja sie ze wspołzaleznych ´ ´ ´ ˙ systemow. Najogolniej – jako systemy społeczne; szczegołowiej – jako ´ ´ ´ systemy gospodarcze czy polityczne tych systemow społecznych; bardziej ´ szczegołowo w sferze polityki – jako systemy panstwowe, partyjne, samo´ ´ ˛du terytorialnego, a w sferze gospodarki jako systemy monetarne, rza bankowe, energetyczne czy transportowe. ˛ciem komplementarnym dla „systemu” jest „ład” zwany (w odniePoje ˛cie sieniu do mniejszych struktur systemowych) „układem”. Poje „ład/układ” ˛ jest uzywane, gdy akcentuje sie etosowy charakter danej całosci. Z ukształ˙ ´ towanym funkcjonalnym ładem/układem „mamy do czynienia, gdy jakas ´ propozycja sposobu istnienia stanowi spojna całosc i odpowiada na wszyst´ ˛ ´´ kie egzystencjalne pytania zyja ˙ ˛cych w niej ludzi – od pytan o cel i sens zycia, ´ ˙ poprzez preferowane normy i wartosci, az do zalecanych form aktywnosci ´ ˙ ´ ˛powac, by w systemie i szczegołowych wskazan socjotechnicznych, jak poste ´ ´ ´ miec udane zycie” [Mleczko: 19]. ´ ˙ Ukształtowany system społeczny jest według tego autora taki, ze na ˙ ˛ jego „strazy” „stoja ustabilizowane struktury organizacyjne”. Okreslenie ˙ ´ ˛ ˛ „system” jest adekwatne, gdy akcentuje sie organizacyjna postac tej samej ´ co ład/układ całosci [tamze: 19]. ´ ˙ Klasyfikacje systemow/ładow społecznych, ktorych istotne, lecz wtorne ´ ´ ´ ´ ˛ elementy to systemy polityczne, sa wielorakie. 33

˛ciu socjologicznym, definiuja ˛cym charakter roznej wielkosci strukW uje ´˙ ´ ˛ tur społecznych, wyroznia sie trzy typy: rodzinne, biurokratyczne i gang´˙ ˛, ˛c sterskie. Te typy struktur wspołistnieja poczynaja od poziomu społeczno´ ˛ ˙ sci lokalnej, maja tez skłonnosc do wzajemnego przenikania własciwych ´ ´´ ´ dla kazdego z nich zasad, postaw i wzorow działania. Autor tej klasyfikacji ˙ ´ ˛ podaje jako przykład koscioł, w ktorego metodach działania przejawia sie ´ ´ ´ ˛powania kazdego z tych trzech układow: „W papełna gama sposobow poste ´ ˙ ´ ˛puje wiele wzorcow rodzinnych; rafii – na najnizszym szczeblu wyste ˙ ´ hierarchia koscielna funkcjonuje według najlepszych wzorow biurokratycz´ ´ nych, a surowosc dyscypliny słuzbowej (wymogi lojalnosci wobec «firmy») ´´ ˙ ´ ˛, stanowia zwłaszcza w pewnych okresach, najlepsze pierwowzory dyscyp˛ ´ ˛ liny gangsterskiej. W tej wieloukładowosci organizacyjnej widze głowna ´ ˛ ˛ socjologiczna przesłanke nie tylko trwałosci instytucji, lecz takze jej real´ ˙ nych mozliwosci obrony wartosci rodzinnych na przestrzeni wiekow” ˙ ´ ´ ´ [tamze: 8]. ˙ ˛bnic Z politologicznego punktu widzenia mozna wyodre ´ jako odpowied˙ ˛ ˛puja ˛ce niki zaproponowanego przez Franciszka W. Mleczke podziału naste trzy typy systemow społecznych: wspolnotowe, instytucjonalne i mafijne. ´ ´ ˛ Nazwy te lepiej przystaja do natury analizowanych tu zjawisk. Zastosowa˛zi nie takiej klasyfikacji moze byc pomocne w wyjasnieniu złozonosci wie ˙ ´ ´ ˙ ´ ˛dza ˛zi ˛ w elitach rza ˛cych. Wie te zazwyczaj maja charakter wspolnotowy: ´ kolezenstwa zakorzenionego we wspolnocie studiow w tych samych elitar˙ ´ ´ ´ nych szkołach, walki w tych samych jednostkach partyzanckich lub wojskowych, przynaleznosci do aktywu tych samych organizacji młodziezo˙ ´ ˙ ˛cych byłych ZSP-owcow okreswych (np. w III Rzeczypospolitej grupuja ´ ´ lanych mianem „tych z Ordynackiej” i z ZSMP – zwanych od adresu ˛bnie siedziby władz „tymi ze Smolnej”) czy ruchow dysydenckich (np. odre ´ ˛zi ˛ ˙ ˛ „KOR-owcow”, „KPN-owcow” itp.). Z reguły wie te maja tez forme ´ ´ ˛, ˛ instytucjonalna gdyz powstaja z racji sprawowania funkcji w organach ˙ ˛ władzy panstwowej. Niekiedy nabieraja cech quasi–mafijnych, gdy stosunki ´ ˛trzne wykraczaja poza wie wspolnotowe i instytucjonalne. O ewi˛ ˛zy wewne ´ ˛zan ˛trznych i zewne ˛trznych dentnie mafijnym charakterze powia ´ wewne ˛ ˛cych korupcyjne stosunki strukdowiadujemy sie przy okazji afer ujawniaja tur panstwowych z biznesowymi i medialnymi o podobnie wieloukłado´ wym charakterze. ˛ciu globowym – przyjmuje sie ˛ W innych rodzajach klasyfikacji – w uje za głowny wyroznik ukształtowane historycznie tradycje kulturowe i na ´ ´˙ ˛bnia sie ład srodziemnomorski, postkonfucjanski, ˛: tej podstawie wyodre ´ ´ ´ indyjski, afrykanski, latynomerykanski itp. Inne klasyfikacje – według ´ ´ dominacji wpływow religijnych – to ład katolicki, prawosławny, protestan´ cki, islamski, mozaistyczny, buddyjski. Kolejnym rownie zasadnym kryterium jest monokulturowosc, ktora ´ ´´ ´ cechuje społecznosci jednolite narodowo, lub wielokulturowosc – własciwa ´ ´´ ´ 34

˛pstwie wielkich migracji i podbojow, społecznosciom powstałym w naste ´ ´ ˛ np. Stanom Zjednoczonym, Australii czy RPA. Sa to prostsze rodzaje klasyfikacji. Na uzytek tego wykładu najprzydatniejsza, bo najbardziej klarowna, ˙ ˛ wydaje sie klasyfikacja ładow/systemow społecznych autorstwa wybitnego ´ ´ ˛cego cztery typy: polskiego socjologa Stanisława Ossowskiego, wyrozniaja ´˙ • „Ład «przedstawien zbiorowych»” jest systemem, w ktorym zycie ´ ´ ˙ ˛ społeczne opiera sie na konformizmach społecznych i jest regulowane przez ˛dku społecznego „poste ˛powanie ludzi tradycyjne wzory. W tym typie porza podlega w sposob bezrefleksyjny zwyczajom i normom tradycyjnym albo ´ ˛ [...] rutynie pracy zbiorowej”, czego ilustracja jest wspołdziałanie zniwiarzy ´ ˙ i zniwiarek czy zbiorowy taniec plemienny bez wodzireja. „W srodowis˙ ´ ˛ kach chłopskich niektorych europejskich krajow rolniczych przed ostatnia ´ ´ ˛ ˛ ˛´ ˛ ˛ wojna [druga wojna swiatowa – M.G.] spotykalismy sie dosc cze ´ ´ ´ ˛sto z uwydatnianiem dwojakiej funkcji chłopskich wzorow kulturowych: jako czyn´ ˛zi i jako czynnika ładu społecznego”. Wspołczesnie silne nika społecznej wie ´ ´ ˛dku widac zarowno w pokolonialnych społecznowpływy takiego porza ´ ´ sciach Afryki i Polinezji, jak i w paternalistycznych systemach Dalekiego ´ Wschodu. ˛dek policentryczny” cechuje sie tym, ze rownowage społeczna ˛ ˛ ˛ • „Porza ˙ ´ ˛ga sie w nim „dzie «naturalnym prawom» interakcji, w wyniku ˛ ˛ki osia indywidualnych nieskoordynowanych decyzji, przy respektowaniu pewnych reguł gry, norm wspołzycia”. Ten typ ładu społecznego polega na ´ ˙ ˛czeniu wspołdziałania ze wspołzawodnictwem. Ilustruje to „dancing ła ´ ´ wielkomiejski, gdzie poszczegolne pary tancza kazda po swojemu, za´ ´ ˛, ˙ ˛ ˛ czynaja i koncza w dowolnych momentach, a ich poruszanie sie po sali ´ ˛ jest uzaleznione od ruchow innych nieskoordynowanych par”. W polityce ˙ ´ ˛ ˛dzy partiami albo bitwa ten typ interferencji odzwierciedlaja „stosunki mie dwoch zdyscyplinowanych armii”. W makrospołecznej skali znajduje od´ zwierciedlenie zarowno w regułach gospodarki wolnorynkowej, jak i w po´ litycznej demokracji. W idealnej koncepcji zachodnich demokracji miesz˛d ˛dzi. Jedyne jego zadanie to czanskich „rza jest tym lepszy, im mniej rza ´ czuwanie, aby reguły gry (normy prawne i reguły stosunkow ekonomicz´ nych) były przestrzegane przez wszystkich członkow społeczenstwa, oraz ´ ´ ˛trznym. Inaczej zabezpieczanie społeczenstwa przed zagrozeniem zewne ´ ˙ ˛ mowia utrzymywanie policji i armii. Reszta miała byc wypadkowa ´ ˛c, ´ ˛tych z prywatnej inicjatywy, kieruja ˛cych nieskoordynowanych działan podje ´ ˛ ˛ sie osobistym interesem i racjonalnym przewidywaniem zachowania sie innych jednostek”. ˛dek monocentryczny” to ład, w ktorym zycie społeczne jest • „Porza ´ ˙ ˛ki ˛cej „regulowane przez centralne decyzje dzie organizacji czuwaja nad ich ˛dkowuja sie rozkazom ˛ ˛ przestrzeganiem”. W typie tym „ludzie podporza ˛ czy dyspozycjom, ktore przychodza z gory”, czego przykładem w mikro´ ´ 35

˛dku skali jest „musztra na dziedzincu koszarowym”. Reguły takiego porza ´ ˛ społecznego sa w makroskali zastosowane w systemach autokratycznych ˛ga ˛ i totalitarnych. „Monocentryczny ład społeczny osia najpełniejsza realiza˛ cje w doskonale zdyscyplinowanych organizacjach militarnych albo biurokratycznych, gdzie istnieje hierarchia osrodkow decyzji i dyspozycji, ale ´ ´ ˛czona jakakolwiek interferencja decyzji jest w zasadzie całkowicie wyła ˛ki dzie systemowi rozgraniczania kompetencji i scisłej jednostronnej zalez´ ˙ nosci”. Fundamentalnym wymogiem tego typu systemu jest „nawyk po´ słuszenstwa”, ktore „moze wyrastac z nieograniczonego zaufania do kie´ ´ ˙ ´ ˛galnego w sytuacjach charyzmatycznej rownikow całej organizacji”, osia ´ władzy; „moze byc narzucone przez zastraszenie, gdy władza centralna ˙ ´ ˛, ´ stosuje w razie potrzeby terror. Moze byc wpajane przez perswazje ktora ˙ ´ ˛dz ˛dz ˛dz apeluje ba ´ do interesu osobistego, ba ´ do ideologii, ba ´ do bezwładnosci ludzkiej, jako ze pełne posłuszenstwo zwalnia od wahan, niepokojow, ´ ˙ ´ ´ ´ ˛z konfliktow, zwalnia od cie ˙ aru decyzji”. ´ • „Ład oparty na systemie porozumien” znajduje odzwierciedlenie nie ´ tyle w praktyce społecznej, ile w idealnych koncepcjach, „w mysl ktorych ´ ´ ˛z ˛pic wielostopniowe porozumienie i wie ´ społeczna miały zasta ´ przymus, zapewnic szerokim rzeszom obywateli udział w społecznym planowaniu ´ ˛ i pogodzic swobodne scieranie sie idei i skal wartosci z racjonalnie ´ ´ ´ ˛ ˛. ˛ skoordynowana gospodarka Te tradycje przechowały sie nie tylko w programach syndykalistycznych. Znalazły one oddzwie takze w poczyna´ ˛k ˙ niach rewolucyjnych i zrodziły szereg instytucji, ktore miały zapewnic ´ ´ socjalistycznemu społeczenstwu policentrycznemu – w pewnej mierze ´ ˛dzyludzkich i system wielostopprzynajmniej – układ stosunkow mie ´ ˛ niowych porozumien”. Lecz tam, „gdzie sie nowy ustroj utrzymał, in´ ´ ˛s stytucje owe zatraciły najcze ´ ciej swe pierwotne funkcje, a nazwy i hasła ˛z zmieniały interpretacje”. Dlatego typ ten wcia ˙ pozostaje tylko hipotetycz˛ ˛ ˛cych typow, ktora miałaby „pogodzic na alternatywa trzech realnie istnieja ´ ´ ´ policentryczny charakter zycia społecznego z racjonalnym systemem pla˙ ˛puja demokratyczno-rynkowa rywalizacje regułami „pla˛c ˛ ˛ nowania”, zaste nowego wspołdziałania najszerszej skali w policentrycznym społeczen´ ´ ˛zanie konfliktu mie ˛dzy efektywnoscia jednolitego stwie. Idzie o rozwia ´ ˛ kierownictwa i humanistycznymi wartosciami policentryzmu” [Ossowski ´ 2001: 60–80]. Zauwazmy, ze w koncowej konstatacji Stanisław Ossowski ˙ ˙ ´ ˛z ˛ zdefiniował najzwie ´ lej przyczyne wynaturzen dotychczasowych prob ´ ´ ˛ ˛powanie humanistycznych wykształcenia tego typu ładu, jaka było zaste wartosci policentryzmu przez monocentryzm (co okreslam budowaniem ´ ´ ˛dku „na gruzach” zamiast „na fundamentach” wszystkiego, nowego porza co humanistyczne i funkcjonalne z przeszłosci), ponadto wskazał na to, ´ ˛dku społeco najistotniejsze dla przyszłych prob wypracowywania porza ´ cznego opartego na planowym wspołdziałaniu w policentrycznym spo´ łeczenstwie. ´ 36

SYSTEMY POLITYCZNE ˛cie systemu politycznego upowszechniło sie niedawno – w drugiej ˛ Poje ˛ ˙ połowie XX wieku. Uprzednio okreslano sfere zycia społecznego takimi ´ ˛ciami, jak panstwo, ustroj panstwowy czy polityczny, rezim polityczny. poje ´ ´ ´ ˙ Głownym motywem zastosowania do okreslania i badania sfery politycz´ ´ ˛cia „system” stało sie upolitycznienie ludzkiego bytu. Aktywnosc ˛ nej poje ´´ polityczna przyjmuje wspołczesnie wielorako zroznicowane formy organi´ ´ ´˙ zacyjne, nie tylko panstwowe, nie tylko legalizowane przez prawo, ale i nie ´ zakodowane w przepisach. W tych warunkach niedostateczne okazywały ˛ sie dla wyjasnienia politycznych form i metod organizacji społeczenstw ´ ´ ˛cia panstwa i ustroju czy rezimu panstwowego. „Walor tradycyjne poje ´ ˙ ´ ˛cia poznawczy okreslenia «rezim», jak i bliskiego mu znaczeniowo poje ´ ˙ «ustroj polityczny» ogranicza bowiem koncentracja na analizie struktur ´ panstwa, organizacji i metodzie działan panstwa wyznaczonych przez normy ´ ´ ´ ˛, prawne. Tymczasem wymienione wczesniej przykładowo sytuacje wskazuja ´ ze formalna organizacja panstwa – jego kształt prawno-instytucjonalny – nie ˙ ´ ˛dza tresci zycia politycznego. Tworzy on jedynie generalne ramy dla przesa ´ ˙ układu złozonego z relacji, w ktorych władza panstwowa (jej aparat i in˙ ´ ´ ˛ stytucje) jest tylko jedna ze stron. Na funkcjonowanie panstwa, na jego ´ ˛ ˙ demokratyczny lub nie charakter, oddziałuja zywiołowe procesy społeczne. Wyrazaja sie one w działaniu innych niz panstwowe podmiotow polityki: ˙ ˛ ˛ ˙ ´ ´ ruchow społecznych, partii i innych organizacji politycznych, religijnych, ´ zawodowych, a takze organizacji nieformalnych (grup nacisku). Ich znacze˙ ˛ ˛zku z charakterem konfliknie, aktywnosc i formy działan pozostaja w zwia ´´ ´ ˛ ˛dzy interesami (da ˙ eniami) roznych grup społecznych, ˛z tow, jakie istnieja mie ´ ´˙ ˛ ˛ a ktore to interesy artykułuja i reprezentuja wobec władz panstwa po´ ´ ˛ szczegolne podmioty polityki. Z natury pozaformalny charakter maja te ´ ˛ wyznaczniki społecznego stosunku do władzy i panstwa, ktore wynikaja ´ ´ z doswiadczen historycznych oraz jego własnosci kulturowych: norm, war´ ´ ´ ˛zuja w poszczegolnych sferach zycia ˛ tosci i wzorow zachowan, jakie obowia ´ ´ ´ ´ ˙ ˛ społecznego. Moga one sprzyjac ba ´ utrudniac funkcjonowanie mechaniz´ ˛dz ´ mow demokratycznych. Ten szeroki kontekst społeczno-kulturowy istotnie ´ wpływa na charakterystyczne dla kazdego rezimu formy aktywnosci poli˙ ˙ ´ ˛dzenia czy sposoby rozwia ˛zywania przez panstwo konfliktycznej, style rza ´ tow społecznych” [Szczegoła: 17–18]. ´ ´ ˛gowanie aktywnosci politycznej i upolitycznienie bytu społeczSpote ´ ˛kszyło zapotrzebowanie na naukowe badanie zjawisk politycznego zwie ˛ ˛kszym stopniu niz kiedykolwiek uprzednych – na posługiwanie sie w wie ˙ ˛ nio nauka nie tylko dla ich opisywania, ale i dla wykrywania wspołzalez´ ˙ ˛ ˛dne dla prognozowania procesow zachodza ˛cych nosci. Okazuje sie to niezbe ´ ´ w tej sferze i racjonalizowania zachowan pomocnych w optymalizowaniu ´ stanow poza ´ ˙ ˛danych i minimalizowaniu niepoza ˙ ˛danych. Do tego przydatne 37

˛ okazywało sie kompleksowe podejscie, własciwe dla badan systemowych. ´ ´ ´ ˛cznie stało sie powodem wykroczenia poza tradycyjne ograniczanie ˛ To ła ˛ ˛s ´ sie do badan panstwa i ustroju panstwowego i podejmowanie przez cze ´ c ´ ´ ´ naukowcow, w szczegolnosci przez politologow, bardziej kompleksowych ´ ´ ´ ´ analiz natury całokształtu zorganizowanych form aktywnosci politycznej ´ ˛sciej mianem systemu politycznego. społeczenstw, okreslanych coraz cze ´ ´ ´ ˛bnic Analiza systemu politycznego pozwoliła wyodre ´ trzy obszary badawcze. ˛cych „Po pierwsze: zbior elementow systemu, czyli ogoł instytucji maja ´ ´ ´ ˛zanych ze funkcje polityczne (organizacji społecznych, partii itp.), powia ˛ ´˙ ˛cznie tworza one pewna strukture ˛ ˛ ˛, soba roznorodnymi zaleznosciami. Ła ˙ ´ ktorej dynamiczne – zalezne od przebiegu wzajemnych interakcji (gry ´ ˙ ˛ politycznej) – oddziaływania na osrodki władzy panstwowej daja efekt ´ ´ ˛ ˛ ˛ w postaci decyzji, jakie w swojej sumie składaja sie na polityke panstwa. ´ ˛trznego «otoczenia» systemu polityDrugi wymiar analizy dotyczy zewne cznego, czyli jego kontekstu socjologicznego – zjawiska podziału i zroznico´˙ wania społeczenstwa na grupy, ich wzajemnych stosunkow, form aktywnosci ´ ´ ´ politycznej, oraz kontekstu psychologicznego – opinii publicznej, swiadomos´ ´ ˛cych panstwa i władzy) wzorow zachowan. ci społecznej i niektorych (dotycza ´ ´ ´ ´ ˛ ˛dzy sysTrzeci wymiar obejmuje całokształt relacji, jakie zachodza mie ˛ temem politycznym a jego otoczeniem. Stawia sie tu pytanie o sposob, ´ w jaki otoczenie oddziałuje na system polityczny (wybory, akcje strajkowe, głos opinii publicznej i inne formy społecznego uczestnictwa w zyciu ˙ politycznym); o tresc i skutki oddziaływan, czyli stopien zgodnosci decyzji ´´ ´ ´ ´ ˛ ´ ˛ ˛ca polityki panstwa z ich trescia Bada sie rowniez relacje biegna ˛ w odwrot´ ´ ˛. ˙ nym kierunku: formy i sposoby oddziaływan systemu politycznego na jego ´ otoczenie oraz skutki, jakie polityka panstwa wywiera na społeczenstwo” ´ ´ [Szczegoła: 18–19]. ´ ˛ ˛ ˛ ˛ciem Powszechnosc posługiwania sie przez wspołczesna politologie poje ´´ ´ systemu politycznego nie idzie w parze ze zgodnoscia definiowania jego ´ ˛ ˛, ˙ istoty. Tu przyjmuje sie ze system polityczny to całokształt zorganizowanych, powtarzalnych form, reguł i instytucji słuza ˙ ˛cych uzgadnianiu wspoł´ ˛dzypanstzaleznych zachowan i działan społeczenstw panstwowych i mie ˙ ´ ´ ´ ´ ´ wowych o interesach zarazem zbieznych, jak i sprzecznych wzajemnie. ˙ Z definicji tej wynika, ze nie kazda aktywnosc polityczna moze byc ˙ ˙ ´´ ˙ ´ ˛ elementem systemu – nie jest nia np. spontaniczna manifestacja czy bunt. ˛ ˛cego systemu Te formy moga byc natomiast przejawem negacji istnieja ´ ˛z i zala ˙ kiem zorganizowanych trwalszych form aktywnosci, nakierowanych ´ ˛pienie przez inny system. na jego obalenie i zasta Warunkiem koniecznym systemu politycznego – jak i kazdego innego – ˙ jest zdolnosc do trwania; wyzszych zas jego typow – zdolnosc do samorep´´ ˙ ´ ´ ´´ ˛d rodukcji, adaptowania do zmiennych warunkow. Sta okreslanie poszczegol´ ´ ´ ˛dz nych systemow mianem reformowalnych ba ´ niereformowalnych. ´ 38

´ ELEMENTY, FUNKCJE I TYPY SYSTEMOW POLITYCZNYCH
˛: Podstawowymi elementami systemu politycznego sa ˛ – społecznosc, ktorej byt jest wspołzalezny i ktora składa sie z grup ´´ ´ ´ ˙ ´ o interesach zarazem zbieznych, jak i sprzecznych, ˙ ˛ce ˛ce – organizacje artykułuja i reprezentuja interesy tych grup poprzez ˛dz ˛ zdobywanie i sprawowanie władzy panstwowej ba ´ wywieranie na nia ´ wpływu, ˛ce – instytucje władzy panstwowej dysponuja monopolem uzgadniania ´ interesow nie tylko srodkami perswazji, ale i przymusu, ´ ´ ˛ce – formalne i zwyczajowe normy reguluja wzajemne relacje i funk˛s cjonowanie wszystkich cze ´ ci składowych systemu. Sednem kazdej wersji systemu społecznego – a zatem i politycznego – ˙ ˛s jest społeczenstwo. Pozostałe jego cze ´ ci składowe to instytucjonalne in´ ˛ strumenty działan politycznych. Kosccem systemu politycznego sa trwale ´ ´´ zorganizowane struktury: instytucje panstwowe, partie i organizacje o cha´ rakterze grup interesow. W stosowanym tu rozumieniu „system polityczny ´ to ogoł organow panstwowych i partii politycznych oraz organizacji i grup ´ ´ ´ ˛cych w działaniach politycznych w ramach danego społecznych uczestnicza ˛cych wzajemne panstwa, a takze ogoł generalnych zasad i norm reguluja ´ ˙ ´ ˛dzy nimi” [Wojtaszczyk 1996: 6]. stosunki mie Kazdy system polityczny funkcjonuje na podstawie norm, reguł i zasad, ˙ ˛ np. demokratyczne systemy polityczne realizuja zasady: suwerennosci, ´ ˛ one panstwa prawa, podziału władzy, pluralizmu politycznego. Okreslaja ´ ´ ˛ idee i wartosci polityczne oraz strukture instytucji politycznych. Szczegolna ´ ´ ˛ ˛ ˛ role odgrywaja w tym zakresie normy i reguły prawne, a wsrod nich normy ´ ´ prawa panstwowego zawarte w konstytucjach, ustawach, aktach nizszej ´ ˙ rangi oraz normy prawa autonomicznego, np. statuty i regulaminy partii ˛ politycznych, organizacji społecznych. Obok reguł prawnych wazna role ˙ ˛ ˛ ˛ ˛ odgrywaja normy polityczne i moralne. Systemy polityczne odwołuja sie ponadto do okreslonych wartosci i idei. ´ ´ ˛ ˛ ˛ce mie ˛dzy Na system polityczny składaja sie takze relacje zachodza ˙ ˛ ˛zania mie ˛dzy partiami politycznymi, stosunki instytucjami. Sa to powia ˛dzy rza ˛dem i parlamentem, głowa panstwa i rza ˛ ˛dem itd. mie ´ ˛ System polityczny i poszczegolne jego elementy spełniaja okreslone ´ ´ ˛ ˛ funkcje. Przez funkcje systemu politycznego rozumie sie dosc powszechnie ´´ ˛ce ˛cego stanu, kazde działanie zmierzaja zarowno do podtrzymania istnieja ˙ ´ ˛puja ˛ce jak i do jego rozwoju. Taki punkt widzenia pozwala wyroznic naste ´˙ ´ funkcje systemu politycznego: ˛ ˛, ˛ca • funkcje regulacyjna oznaczaja ˛ sterowanie procesami według reguł ˛tych w danym systemie politycznym; przyje ˛ ˛, ´ ˛ ˛zywania konflik• funkcje mediacyjna ktora sprowadza sie do rozwia ˛cych sprzecznych interesow grupowych; tow i mediacji dotycza ´ ´ 39

˛ ˛, ˛ca ˛ • funkcje adaptacyjna przejawiaja ˛ sie m.in. w usprawnianiu działania instytucji i poszerzaniu bazy funkcjonowania systemu politycznego; ˛ ˛, ˛ca • funkcje innowacyjna polegaja ˛ na wprowadzaniu do otoczenia systemu politycznego nowych reguł i mechanizmow działania [Wojtaszczyk ´ 1996: 6–7]. Klasyfikacje systemow politycznych, podobnie jak systemow społecz´ ´ ˛ ´˙ nych, sa roznorodne. Najstarsza i najprostsza klasyfikacja polega na wyroz´˙ ˛cych władze a wie rza ´ w ˛, ˛c ˛do nieniu według kryterium liczby sprawuja ˛do ˛do jednostki, rza ´ w niewielu i rza ´ w wielu [Arystoteles]. Ta klasyfikacja ˛ca ˛kszosci panstw dominowały była wystarczaja przez wieki, gdy w wie ´ ´ ˛dy jednostki, rzadziej wyste ˛poabsolutystyczne formy monarchii, czyli rza ˛dy niewielu, a sporadycznymi przywały systemy oligarchiczne, czyli rza ˛dy padkami były rza wielu, jak w demokracji atenskiej, republice rzymskiej, ´ w czasach zas blizszych w republice weneckiej czy w polskiej rzeczypos´ ˙ politej szlacheckiej. Wspołczesny wzrost wspołzaleznosci i skomplikowania zycia społecz´ ´ ˙ ´ ˙ ˛ksze zroznicowanie politycznych form organizacji nego spowodował wie ´˙ ˛dniac ich klasyfikacja. zycia społeczenstw. Zroznicowanie to musi uwzgle ˙ ´ ´˙ ´ ˛stszy sposob klasyfikacji systemow politycznych to Najprostszy i najcze ´ ´ ˛bnie dla kazdego z panstw (japonski, kanadyjdefiniowanie ich natury odre ˙ ´ ´ ski, brytyjski, francuski). Sposob ten jest uzyteczny w monografiach i en´ ˙ cyklopediach. Zastosowanie go w dydaktyce powoduje nieuchronnie skoncentrowanie uwagi na systemach niektorych panstw, zazwyczaj na sys´ ´ ˛dz ˛do temach najwyrazisciej ukształtowanych ba ´ preferowanych ze wzgle ´ w ´ pozanaukowych (demokratycznych, a do niedawna rowniez socjalistycz´ ˙ ˛cych we wspołczesnym nych), pomijanie zas innych typow funkcjonuja ´ ´ ´ swiecie. ´ Inny podział to wyroznianie typow systemow według charakteru ustro´˙ ´ ´ ju panstwowego, co jest zasadne, gdyz panstwo stanowi najistotniejszy ´ ˙ ´ element kazdej kompleksowej politycznej organizacji społeczenstwa. Po˙ ´ ˛ przestawanie jednak na tym kryterium zubaza wiedze o naturze systemow ˙ ´ politycznych. Gubi z pola widzenia niezwykle istotny fakt, ze na ich kształt ˙ ˛cy wpływ wywiera historycznie ukształtowany i funkcjonowanie znacza rodzaj systemu społecznego, opisywanego w literaturze przedmiotu row´ ˛dek/ustroj społeczny. Otoz „w kazdym systemie «noniez jako ład/porza ˙ ´ ´˙ ˙ woczesnym» mozna znalezc elementy systemu «tradycyjnego» w takim ˙ ´´ ˛ ´ zakresie, w jakim stare struktury społeczne czy polityczne działaja rowno˛ legle z nowymi lub sa w nich ukryte. W tym sensie kazdy system polityczny ˙ jest niejako konglomeratem tego, co dawne, i tego, co nowe” [Langner: ˛cz 92–93]. Klasycznym tego przykładem jest porazaja wre fakt, ze opis ˙ ˛cy ˙ systemu politycznego zawarty w Listach z Rosji Astolphe’a markiza de ˛ ˛z ˛ Custine’a z 1839 roku okazał sie w opinii George’a Kennana – „ksia ˙ ka ˛, ˛ ˛d znakomita chyba najlepsza ze wszystkich, jakie dota napisano o Rosji 40

˛z ˛ ˛ Stalina, a takze ksia ˙ ka zupełnie niezła o Rosji Brezniewa i Kosygina” ˙ ˙ [Custine, Od wydawcy: 8]. Tozsamy jest sens konstatacji, ze w „marksiz˙ ˙ mie” Stalina „silne i zywotne jest to, co rosyjskie, a nie to, co komunistycz˙ ne” [Ortega y Gasset: 142]. Bez wiedzy o Rosji carskiej nie sposob zrozumiec ´ ´ wspołczesnej Rosji Putina. Podobnie bez znajomosci konfucjanizmu nie ´ ´ sposob zrozumiec systemow panstw Dalekiego Wschodu. Bezsporny jest ´ ´ ´ ´ ˛ rowniez wpływ ukształtowanych przez historie nawykow zachowania ´ ˙ ´ ˛ politycznego na wspołczesna jakosc polskiej sceny politycznej – zarowno ´ ´´ ´ pozytywnych (tolerancji zakorzenionej w tradycji „panstwa bez stosow ´ ´ Inkwizycji”), jak i negatywnych (warcholstwa własciwego demokracji szla´ checkiej). ˛ ˛sto prezentowane i poTe nawarstwione roznice historyczne bywaja cze ´˙ jmowane jako roznice ideologiczne, zazwyczaj o religijnym charakterze. ´˙ ˛dzy Rzymem a Bizancjum na temat Przykładem moze byc „spor mie ˙ ´ ´ ´ ˛tego”. Ta trwaja przez tysia ˛ca ˛clecia i ponownie pochodzenia Ducha Swie ˛ca roznica pogla ´ w nie jest w istocie przyczyna lecz zmis˛do ˛, odzywaja ˙ ´˙ ˛ ˛, ˛dziem kultywowania i zachowywania „odre ˛bnosci tyfikowana forma narze ´ ˛go i swoistosci okreslonych kre ´ w cywilizacyjno-kulturowych. To dlatego ´ ´ ˛ ˛ Rzym i Bizancjum tworza oddzielne koscioły, ze sa to dwie rozne kultury” ´ ˙ ´˙ ˛ ˛ ´ [Karwat 2001/B: 38–39]. Podobna funkcje srodka manifestowania i kul˛ tywowania odmiennej tozsamosci kulturowej pełnia islam i mozaizm. ˙ ´ ˛ Chinski filozof Feng Youlan upatruje praprzyczyn wytworzenia sie ´ ˛go ˛cych zen odmiennosci sysroznych kre ´ w cywilizacyjnych i wynikaja ´˙ ´ ´ temow politycznych w roznicach warunkow zycia społecznego. Porownuje ´ ´˙ ´ ˙ ´ ˛ warunki egzystencji, w jakich zrodziła sie w starozytnej Grecji demokracja, ˙ z warunkami, w jakich został ukształtowany w Chinach autokratyczny ˛cleci – i nadal system paternalistyczny. W Chinach przewazali od tysia ˙ ˛cy przewazaja liczebnie – rolnicy, czyli ludzie mieszkaja na wsi i zyja ˙ ˛ ˙ ˛cy z ziemi, „ktora jest dobrem nieruchomym [...] Jesli ktos nie posiada ´ ´ ´ ˛s specjalnego talentu albo nie ma szczegolnego szcze ´ cia, musi zyc tam, gdzie ´ ˙ ´ ˛da ˙ zył jego ojciec i dziadek i gdzie potem be ˛ zyły jego dzieci. Znaczy to, ˙ ˛do ze rodzina w szerszym sensie musi zyc razem ze wzgle ´ w ekonomicz˙ ˙ ´ ˛tpienia był jednym nych. Tak powstał chinski system rodzinny, ktory bez wa ´ ´ z najbardziej złozonych i dobrze zorganizowanych na swiecie”. Ale to, ze ˙ ´ ˙ w Chinach dominowali rolnicy, „wyjasnia rowniez, dlaczego w Chinach ´ ´ ˙ ˛ nie dokonała sie rewolucja przemysłowa, ktora na całym swiecie otworzyła ´ ´ ˙ ycie rolnikow jest zgodne natura Zachwy˛ ˛. droge do wspołczesnosci [...] Z ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛, ˛ caja sie natura a gardza tym, co sztuczne, i w swojej prostocie i niewinnosci ´ ˛ ˛ ˛ poprzestaja na małym. Nie pragna zmian ani tez nie sa w stanie ich sobie ˙ wyobrazic. W Chinach dokonano wielu wybitnych wynalazkow i odkryc, ´ ´ ´ ˛sto jednak okazywało sie ze zamiast uznania spotykały sie one z nie˛, ˙ ˛ cze ˛cia che ˛”. Grecy natomiast byli głownie kupcami i mieszkancami miast. ´ ´ ˛ce ˛ Dobra stanowia podstawe ich egzystencji miały charakter ruchomy – mo41

˛ gli sie z nimi przenosic, gdy im stosunki w danej miejscowosci nie odpo´ ´ wiadały. „Dlatego Grecy zbudowali swoje społeczenstwo wokoł miasta´ ´ -panstwa, w przeciwienstwie do chinskiego systemu społecznego, ktory ´ ´ ´ ´ mozna nazwac panstwem rodzinnym, poniewaz panstwo pojmowane jest ˙ ´ ´ ˙ ´ tam w kategoriach rodziny. W miescie–panstwie organizacja społeczna nie ´ ´ ma charakteru autokratycznego, poniewaz w tej samej klasie mieszkancow ˙ ´ ´ ˛dz miasta nie ma moralnych powodow, by jeden człowiek był wazniejszy ba ´ ´ ˙ wyzej postawiony od drugiego. Natomiast w panstwie rodzinnym organiza˙ ´ cja społeczna jest autokratyczna i hierarchiczna, poniewaz w rodzinie władza ˙ ˛dna wobec syna” [Youlan: 24–25, 30]. Ta ojca jest w naturalny sposob nadrze ´ ˛drca okazuje sie bardzo pomocna w zrozumieniu ˛ konstatacja chinskiego me ´ ˛ przyczyn zakorzeniania sie w okreslonych społecznosciach systemow demo´ ´ ´ ˛dz kratycznych ba ´ autorytarnych w sposob trwalszy i efektywniejszy nie tylko ´ w przeszłosci, ale i wspołczesnie. Pomaga takze w zrozumieniu przesłanek ´ ´ ´ ˙ wspołczesnego dynamicznego rozwoju dalekowschodnich „tygrysow” – szyb´ ´ szego w panstwach i regionach nadmorskich: Japonii, Singapurze, Hong´ kongu, Tajwanie, Korei Południowej, a w kontynentalnych Chinach w Szag˛ganego z oporami haju, Kantonie i Tiencinie, wolniejszego zas rozwoju, osia ´ ˛bi i opoznieniem, w głe kontynentu. ´´ ˛ Podobnie amerykanski uczony Ken Jowitt zwraca uwage na wspołzalez´ ´ ˙ nosc funkcjonalnosci systemow ekonomicznych i politycznych od kulturo´´ ´ ´ ˛c wych cech społeczenstw, dokumentuja to przykładem Argentyny. Panst´ ´ ˛tku XX w. pod wzgle ˛dem gospodarczym wo to dorownywało na pocza ´ ˛cych po czasy wspołStanom Zjednoczonym, a o jego pozniejszych i trwaja ´´ ´ czesne problemach „zadecydował nie brak rewolucji gospodarczej, lecz ˛bokiej transformacji społecznej i kulturowej” [„GW”: 27–28.02.1993]. brak głe Upowszechnienie systemowej interpretacji nie uprosciło sposobu defi´ ˛cia „system polityczny”. „Dokonuja analizy roznych uje ´ ˛c ˛c niowania poje ´˙ ˛c systemu politycznego, mozna wyroznic pie ´ podstawowych podejsc do ˙ ´˙ ´ ´´ ˛cie instytucjonalne, w ktorym głowny omawianej kategorii. Pierwsze to uje ´ ´ ˛bnienie instytucji wchodza ˛cych w skład nacisk połozony został na wyodre ˙ ˛cie instytucjonalno-funksystemu politycznego. Drugie okreslamy jako uje ´ ˛ cjonalne, w ktorym dominuja kwestie funkcjonalnosci instytucji w stosunku ´ ´ ˛ce do podstawowych celow systemu politycznego. Normy i zasady reguluja ´ ˛dzy elementami systemu politycznego stafunkcje i wzajemne relacje mie ˛ ˛ ˛cia – normatywnego. Obieg informacji ponowia podstawe trzeciego uje ˛dzy elementami składowymi systemu politycznego jest punktem wymie ˛cia komunikacyjnego. Pia ˛tym podejsciem jest uje ˛cie akcentuja ˛ce jscia uje ´ ´ przede wszystkim funkcjonalne aspekty systemu politycznego” [Gołata: 9]. ´ Swiadomosc wielorakosci klasyfikacji moze byc pomocna w wyborze naj´´ ´ ˙ ´ ˛czniejszej definicji zjawiska. pore ˛ ˛s ˛ ˛ Najprostsza i najcze ´ ciej stosowana klasyfikacja jest dychotomiczny podział na systemy demokratyczne i niedemokratyczne. W ten sposob ´ 42

˛ okresla sie dwa diametralnie odmienne gatunki systemow politycznych. ´ ´ ˛dziemy sie nim posługiwac ze swiadomoscia grozby dwojakiego rodzaju ˛ Be ´ ´ ´ ˛ ´ ˛cia „demokracja”, gdyz pułapek. Pierwsza to pułapka naduzywania poje ˙ ˙ panuje moda na ten typ systemu. Moda ta powoduje nie tylko upowszechnianie tej formy stosunkow społecznych w ogole i politycznych w szcze´ ´ golnosci, co jest zjawiskiem pozytywnym, ale i powszechne naduzywanie ´ ´ ˙ ˛cia „demokracja” – samookreslanie sie w ten sposob przez rezimy ˛ poje ´ ´ ˙ ˛cz ˛ ˛ niedemokratyczne i wre antydemokratyczne. Druga pułapka jest nie˛cia „systemy niedemokratyczne”, akcentuja ˛cego to, jadookreslonosc poje ´ ´´ ˛, ˛ kimi nie sa bez informowania, jakie sa ich głowne własciwosci. ´ ´ ´ ˛c, ˙ Zakładaja ze najistotniejszym wyroznikiem systemow politycznych ´˙ ´ była i nadal pozostaje zdefiniowana przez Arystotelesa monokratycznosc ´´ ˛dz (czyli władza jednostki ba ´ niewielu) lub plurokratycznosc (władza wie´´ lu), mozna wszystkie wspołczesne systemy zaklasyfikowac jako mono˙ ´ ´ kratyczne lub plurokratyczne. Głownymi wyroznikami systemow monokratycznych – czyli jedno´ ´˙ ´ ˛: władczych – sa ˛ku jednostki ba ´ ˛dz • skoncentrowanie całej władzy panstwowej w re ´ grupy, ˛ • panowanie za pomoca monolitycznie i hierarchicznie zorganizowanego aparatu, • pozbawienie społeczenstwa legalnych form realnego wpływu na po´ ˛dza ˛dzenia. woływanie i zmienianie rza ˛cych oraz na programy i metody rza ˛ Ten typ systemow politycznych dzieli sie na systemy totalitarne, auto´ rytarne (zwane tez autokratycznymi), teokratyczne i paternalistyczne. ˙ ˛puja ˛ W systemach totalitarnych cechy własciwe dla monokracji wyste ´ w najbardziej wyrazistej, drastycznej postaci. W systemach autorytarnych (autokratycznych) własciwosci monokracji ´ ´ ˛ ˛ ˛sto utozsamia przejawiaja sie zazwyczaj w sposob mniej konsekwentny. Cze ´ ˙ ˛ ˛cia, jak autorytaryzm i totalitaryzm, maja one jednak odmienne ˛ sie takie poje ˛do ˛ znaczenia. „Autorytaryzm to system rza ´ w, w ktorym władze sprawuje ´ ˛ ˛ niewielka grupa przy minimalnym udziale ludu. Grupa ta moze byc ˙ ´ ˛ ˛. rodzina – wtedy mamy do czynienia z monarchia absolutna Moze to byc ˙ ´ ˛dzi przy klasa społeczna, jak w monarchii, gdzie krol lub krolowa rza ´ ´ ˛ pomocy arystokracji, albo w elitarystycznej technokracji, gdzie władze ˛ ˛ ˛ sprawuja biurokraci wysokiego szczebla. Grupa taka bywa tez silna partia ˙ ˛trznej solidarpolityczna, ktorej głownym zadaniem jest umocnienie wewne ´ ´ nosci, gdy interes panstwa tego wymaga. Taki system jednopartyjny jest ´ ´ ˛cych sie panstw Afryki i wie ˛ ˛kszosci Azji. Przewaznie typowy dla rozwijaja ´ ´ ˙ ˛dy ˛pstwie zamachu stanu. jednak rza autorytarne wprowadza armia w naste ˛dy autorytarne nie probuja na ogoł kontrolowac wszystkich aspektow ˛ Rza ´ ´ ´ ´ zycia ludzi. Wiele spraw ekonomicznych, społecznych, religijnych, kultural˙ nych i rodzinnych pozostaje w gestii jednostek [...] Dla zwolennikow ´ 43

˛ ˛ autorytaryzmu społeczenstwo jest hierarchiczna organizacja ze scisle ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛, okreslona droga słuzbowa pod kierownictwem przywodcy lub grupy. ´ ˙ ´ ˛dek to wartosci wyzsze niz wolnosc, Rozkazy, posłuszenstwo i porza ´ ´ ˙ ˙ ´´ zgoda i zaangazowanie. Obywatel ma przestrzegac praw i płacic podatki, ˙ ´ ´ ˛c ˛kszego wpływu na ustanawianie jednych i drugich. Choc nie maja wie ´ ˛ niekiedy pewne elementy demokracji, w panstwie autorytarnym obecne sa ´ ich prawdziwa rola jest nikła. Ciało ustawodawcze na ogoł tylko przy´ ˛towuje decyzje rza ˛cych” [Roskin i in.: 105]. Najbardziej typowe ˛dza piecze ˛ wspołczesnie odmiany autorytaryzmu zostana przedstawione w rozdzia´ ´ łach o dyktaturach wojskowych, systemach paternalistycznych i teokratycznych. Koronnymi wyroznikami wspołczesnych systemow plurokratycznych, ´˙ ´ ´ ˛: czyli wielowładczych, sa • powszechne upodmiotowienie polityczne wszystkich członkow spo´ ˛ce łecznosci danego panstwa, zapewniaja im realnie rownoprawnosc swo´ ´ ´ ´´ bod obywatelskich i wpływu na powoływanie i zmienianie piastunow ´ ´ władzy, ˛ • swoboda zrzeszania sie aktywnych politycznie obywateli w partie ˛dz i umozliwienie wyborczej rywalizacji o zdobycie władzy ba ´ wpływu na ˙ ˛ władze w panstwie, ´ ˛downiczej • podział funkcji władzy ustawodawczej, wykonawczej i sa ˛dzy wzajemnie sie rownowaza instytucje. ˛ ´ mie ˙ ˛ce Dopiero zastosowanie tych generalnych kryteriow pozwala na zdefinio´ wanie, czy system danego panstwa – niezaleznie od tego, czy ma w nazwie ´ ˙ ˛ i konstytucji przymiotnik „demokratyczny” – jest istotnie wielowładcza ˛, ˛ ˛ demokracja czy sprzeczna z jej elementarnymi regułami autokratyczna ˛ ˛dz ˛ ˛. monokracja ba ´ demokracja pozorowana ˛dnienia takze innych Bogactwo form zycia społecznego zmusza do uwzgle ˙ ˙ ˛ form klasyfikacji. Istnieja we wspołczesnym swiecie systemy, ktorych nad´ ´ ´ ˛dnym wyroznikiem sa nie tylko powyzsze kryteria, ale takze charakter ˛ rze ´˙ ˙ ˙ zakorzenionego w tradycji ładu społecznego, jak w dalekowschodnich sys˛cej formie religijnosci, ktorej temach paternalistycznych czy w dominuja ´ ´ ˛ ˛ ˛ca ˛, wyrazem sa systemy teokratyczne. Fakt, ze odgrywaja one znacza ˛ role ˙ ˛dnienie zarowno w definiowaniu przyje tu typologii, ˛tej uzasadnia ich uwzgle ´ jak i w tematyce wykładow o systemach politycznych wspołczesnego swiata. ´ ´ ´

´ ´ WSPOŁCZESNE SYSTEMY PANSTWOWE
Efektem wielokierunkowego charakteru przekształcen systemow społe´ ´ cznych w ogole, a politycznych w szczegolnosci, jest panorama pluro´ ´ ´ kratycznych i monokratycznych systemow panstwowych wspołczesnego ´ ´ ´ swiata. ´ 44

Formy zastosowania reguł plurokratyzmu, czyli nowoczesnej demokracji, ˛ ˛ sa we wspołczesnym swiecie trojakie. Charakteryzuje sie je według przynale´ ´ ˛puja ˛cych głownych typow systemow panstwowych: znosci do jednego z naste ˙ ´ ´ ´ ´ ´ – prezydenckiego, ktorego prawzorem i najwyrazistszym przykładem ´ ˛ sa Stany Zjednoczone Ameryki; najszerzej jest on aplikowany w panstwach ´ Ameryki Łacinskiej i w niektorych panstwach pokolonialnych Afryki i Azji, ´ ´ ´ a takze w Rosji i niektorych panstwach powstałych po rozpadzie ZSRR; ˙ ´ ´ ˛kszosci panstw Europy – parlamentarno-gabinetowego, własciwego wie ´ ´ ´ ´ Zachodniej i Srodkowej (np. Wielkiej Brytanii, Włoch, Hiszpanii, Polski, ˛gier, poza Europa zas w Kanadzie, Izraelu, Japonii czy ˛ ´ Czech, Estonii, We Australii); ˛ ˙ – „mieszanego”; niektore systemy instytucjonalne nie odpowiadaja zad´ ˛ nemu z powyzszych „czystych” typow, sa to systemy okreslane w zaleznosci ˙ ´ ´ ˙ ´ ˛tej od przyje terminologii mianem „połprezydenckich”, „semiprezydenckich”, ´ ˛s „premiero-prezydenckich”. Najcze´ ciej przywoływanym przykładem tego typu jest specyficzne skojarzenie systemu parlamentarno-gabinetowego z systemem prezydenckim w V Republice Francuskiej. ˛ Bardziej zroznicowane sa systemy monokratyczne. Głowne warianty ´˙ ´ tego gatunku to: ˛ce – systemy paternalistyczne, do ktorych zaliczam systemy wywodza ´ ˛ sie z tradycji konfucjanskiej panstw Dalekiego Wschodu oraz systemy ´ ´ ˛ polityczne wspołczesnych panstw teokratycznych, ktore maja wprawdzie ´ ´ ´ charakter monokratyczny, lecz roznia sie od dyktatorskich i totalitarnych ´˙ ˛ ˛ ˛ ˛, ˛ rezimow istotna cecha jaka jest zakorzenione w tradycji filozoficznej ˙ ´ ˛dkowania; i religijnej przyzwolenie społeczne na ten typ władzy i podporza ˛ce – systemy autorytarne, do ktorych zaliczane były rezimy panuja ´ ˙ w ZSRR i panstwach obozu socjalistycznego po stalinizmie oraz dyktatury ´ wojskowe, rezimy rasowe (np. RPA za czasow apartheidu), rezimy faszys˙ ´ ˙ ˛ce ˛do towskie panuja w frankistowskiej Hiszpanii, Portugalii za rza ´ w Salazara itp.; – systemy totalitarne, za ktorych najbardziej reprezentatywne przejawy ´ ˛ ˛zku Radzieckim, uznawane sa hitleryzm w Niemczech i stalinizm w Zwia ˛cy a wspołczesnie rezim panuja w Korei Połnocnej i do niedawna w Iraku. ´ ´ ˙ ´ ˛bnego potraktowania wymagaja kontrsystemy, czyli zorganizowa˛ Odre ne instytucjonalnie formy oporu wobec władzy panstwowej, ktorej nie ´ ´ ˛ca ˛s ´ akceptuje znacza cze ´ c społeczenstwa, oraz walki o jej obalenie i za´ ˛pienie władza jakosciowo odmienna pod wzgle ˛ ˛ ˛dem narodowosciowym, sta ´ ´ klasowym, rasowym czy ustrojowym. Do kontrsystemow mozna zaliczyc: ´ ˙ ´ ˛ ˛trzna nielegalne zrzeszenia, ˛, bierny opor obywatelski, emigracje wewne ´ ˛ ˛ walke partyzancka i akty terrorystyczne, rewolucje, „panstwa podziemne”. ´ ˛ ˛, Ten typ aktywnosci politycznej odgrywa obecnie olbrzymia role a bywa ´ ˛ ˛ ˛stokroc pomijany przez prawniczo-legalistycznie uprawiana politologie cze ´ ˛cych systemach politycznych. w prezentacji wiedzy o funkcjonuja 45

˛kszym powazaniem ciesza sie systemy ˛ ˛ W swiecie wspołczesnym najwie ´ ´ ˙ demokratyczne jako najlepsze z punktu widzenia zarowno humanistycz´ nych kryteriow (zapewniania rownosci, godnosci i wolnosci obywatelom), ´ ´ ´ ´ ´ ˛z jak i zdolnosci przezwycie ˙ ania konfliktow oraz elastycznego zmieniania ´ ´ ˛dza ekip rza ˛cych i mozliwosci modernizacji stosownie do zmiennych wa˙ ´ ˛zku z tym zmniejsza sie liczba systemow autokratycznych ˛ runkow. W zwia ´ ´ ˛ ˛ ˛ na rzecz systemow demokratycznych, ktore staja sie najpowszechniejsza ´ ´ ˛ forma systemow politycznych. ´

IDEOLOGIE POLITYCZNE ˛ Warunkiem koniecznym funkcjonalnosci systemow politycznych sa ´ ´ ˛ ideologie i strategie polityczne. Sa one tym, czym dla funkcjonalnosci ´ komputera jest oprogramowanie. Samookreslenie ideologiczne nie jest bynajmniej deklarowaniem dokt´ ˛ rynerskiej wiary w abstrakcyjne, oderwane od zycia wartosci. Społeczna ˙ ´ ˛ ˛ funkcja ideologii, czyli racja ich kreowania, upowszechniania i internalizacji, jest artykulacja celow aktywnosci ludzkiej i dopuszczalnych sposobow ´ ´ ´ ˛gania oraz ich uzasadnianie wzgle ˛dami uznawanymi za wyzsze niz ich osia ˙ ˙ ˛ jednostkowy interes. Zapotrzebowanie na ideologie wynika z własciwego ´ ˛ce gatunkowi homo sapiens poszukiwania odpowiedzi na nurtuja kazdego ˙ ˛dz człowieka – w sposob uswiadamiany ba ´ podswiadomy – pytania o sens ´ ´ ´ i sposob istnienia. ´ Sednem ideologii politycznych jest definiowanie celow i srodkow ro´ ´ ´ ˛cych zwie ˛kszanie szans przezycia i osia ˛gania satysfakcji z zycia wspołkuja ˙ ˙ ´ zaleznych grup społecznych – adresatow danej ideologii. ˙ ´ Mysli przewodnie ideologii, czyli artykulacje ich głownych nakazow, ´ ´ ´ ˛ wyrazaja idee. Najogolniejszym ich wyrazem sa np. idee Dekalogu, idee ˙ ˛ ´ ˛dz praw człowieka, hierarchizacji czy egalitaryzacji, prywatyzacji ba ´ etatyzacji własnosci. W pozytywnym sensie mozna „mowic o ideologii jakiejs ´ ˙ ´ ´ ´ ˛dem historyczno-społecznym epoki lub konkretnie okreslonej pod wzgle ´ ˛ ˛bnosc i rodzaj grupy, np. klasy, w tym sensie, ze ma sie na mysli odre ˙ ´ ´´ totalnej struktury swiadomosci tej epoki czy grupy” [Mannheim: 49]. ´ ´ ˛ ˛s ˛ ˙ Immanentna cze ´ cia kazdej ideologii jest komentarz. Przykładem moze ˙ ´ ˛tego, przypisywana w anegbyc odpowiedz na pytanie o sedno Pisma Swie ´ ´ docie Rabbiemu: „Nie czyn blizniemu, co tobie niemiłe, reszta to komen´ ´ ˛, ˛s tarz”. Komentarz bywa wyjasnieniem i motywacja ale cze ´ ciej – niestety – ´ ˛ ˛ca interpretacja kamufluja ˛ wypaczanie, a bywa ze i sprzecznosc ideologicz˙ ´´ nej wykładni z jej fundamentalnymi ideami przewodnimi. Probierzem pomocnym w wykrywaniu, czy komentarz (wykładnia) ideologii jest zgodny czy sprzeczny z jej generalnym przesłaniem, moze byc dosc prosty test: ˙ ´ ´´ komentarz bywa z reguły rozbudowywany tym szerzej, zawilej i bardziej 46

ozdobnie, im mniej ideologia jest zgodna z ideami, słuzy zatem nie ˙ ujawnianiu sedna, lecz jego zakamuflowaniu. ˛ ˛c Ideologiczne samookreslanie sie ruchow politycznych – a wie i partii – ´ ´ ˛ ˛ dokonuje sie dwojako. Pozytywnie – przez artykulacje celow i metod ´ zgodnych z interesami i zasadami moralnymi jednostek i grup, ktore chce ´ ˛, dany ruch i partia reprezentowac, a negatywnie – przez artykulacje czym ´ ˛ ´˙ sie rozni jej ideologia od innych ofert ideologicznych. Samookreslaja sie ´ ˛ce ˛ ˛ ˛c ideowo ruchy i instytucje polityczne dokonuja tego odpowiadaja na sformułowane nizej kluczowe pytania o cele i srodki dwupoziomowo. ˙ ´ ˛ • Pierwszoplanowe jest pytanie: Jakie grupy społeczne uznaje sie za ˛dem zwie ˛kszania szans przezycia i osia ˛gania zypriorytetowe pod wzgle ˙ ˙ ˛ ciowej satysfakcji? Wspołzalezne grupy społeczne tworza z reguły hierar´ ˙ ˛ ˛. chiczna strukture Ruchy i partie polityczne roznia sie ideowo przede ´˙ ˛ ˛ ˛ ˛ wszystkim tym, czy akceptuja zastany układ hierarchiczny, czy tez chca ˙ go korygowac gwoli polepszenia pozycji priorytetowych dlan grup. Twier´ ´ ˛ ˛dzie dzenie, ze sa rzecznikami wszystkich grup po rowno, było, jest i be ˙ ´ ˛dz ˛dzie to kłamliwe ba ´ utopijne. Było bowiem, jest i chyba zawsze be niemozliwe. ˙ ˛pne, rownie wazne pytanie to: Jakie metody uznaje sie za ˛ • Naste ´ ˙ ˛kszac szanse przezycia i osia ˛gania satyswłasciwe, dopuszczalne, by zwie ´ ´ ˙ fakcji z zycia grup społecznych priorytetowych dla danego ruchu czy partii? ˙ Od odpowiedzi na te pytania zalezy charakter kazdej ideologii – jej ˙ ˙ ˛powej ba ´ wstecznej, humanitarnej ba ´ nie. Kryteria ˛dz ˛dz okreslenie jako poste ´ ˛ wartosciowania sa zmienne i tym uzyteczniejsze, im powszechniej akcep´ ˙ ˛ce towane. Ocena ideologii jest dosc łatwa wtedy, kiedy artykułuja je ruchy ´´ ˛ ˛ mobilizuja poparcie i aktywnosc społeczna przez ujawnianie w czyim ´´ ˛ ˛gac ˛powych, interesie, co i jak chca osia ´ . Bywa tak zarowno w ruchach poste ´ ˛ ˛ ktorych cele i srodki maja humanitarny charakter i realizuja je srodkami ´ ´ ´ optymalnie łagodnymi, np. w ruchu abolicjonistow przeciwko niewolnict´ wu w Stanach Zjednoczonych w połowie XIX wieku, w ruchu biernego ˛cego w Indiach o zniesienie kolonializmu czy w solidarnosoporu walcza ´ ciowym ruchu obywatelskiego nieposłuszenstwa w Polsce lat 80. ubiegłego ´ ˛ wieku. Bywa tak takze wtedy, kiedy cele sa szlachetne, np. odzyskanie ˙ ˛dnosc ciemie ˙ cow narzuca koniecznosc po˛z ´ niepodległosci, lecz bezwzgle ´ ´´ ´´ ˛ ´ ˛, sługiwania sie srodkami przemocowymi – partyzantka aktami terroru. ˛ Ujawnianie prawdziwej natury sedna ideologii zdarza sie takze w ruchach ˙ politycznych antyhumanitarnych, np. w ruchu hitlerowskim, otwarcie ˛cym, ze mobilizuje Niemcow do walki o panowanie nad swiatem deklaruja ˙ ´ ´ ˛ i zamierza tego dokonac przez podboje terytorialne i zagłade ras uznanych ´ za gorsze. ˛ ˛ Trudniej o jednoznaczna ocene natury tych ideologii, w ktorych komen´ tarz słuzy za kamuflaz do ukrywania ich prawdziwych celow i srodkow. ˙ ˙ ´ ´ ´ „Papierkiem lakmusowym” pomocnym w wykrywaniu, ze mamy do ˙ 47

˛cym komentarzem ideologii, jest – po czynienia z zakłamanym, kamufluja pierwsze – skrywanie stronniczosci, deklarowanie, ze celem jest interes ´ ˙ wszystkich stanow, klas, ras, nacji, a po drugie, usprawiedliwianie niehu´ manitarnosci srodkow koniecznoscia „wyplenienia zła” po to, by w przy´ ´ ´ ´ ˛ ˛s szłosci mogła zapanowac bezgrzesznosc, sprawiedliwosc i szcze ´ liwosc ´ ´ ´´ ´´ ´´ ˛ zazwyczaj utopiami. Sa pie ˛ ˛kne w zapowszechna. Tego typu ideologie sa ˛ mysle, lecz – jak wielokrotnie dowiodła historia – usprawiedliwiaja dorazne ´ ´ ˛ ´ ˛cej zbrodnie w imie „swietlanej przyszłosci”. O wiele wie dobrego przynios´ ˛ce zmniejszanie dolegliwosci ludzkiego ły ludzkosci ideologie zakładaja ´ ´ ˛ce ˛s bytu, grozne zas bywały ideologie obiecuja uszcze ´ liwianie wszystkich ´ ´ i na zawsze. Charakter wspołczesnych ideologii, a zatem i ruchow politycznych, ´ ´ bywa definiowany wielorako. Na uzytek tej analizy najbardziej pomocne ˙ ˛ ˛dniaja preferencje: ˛ moga byc definicje dwojakiego typu. Jedne uwzgle ´ ˛dz zachowanie status quo bez zmian (ideologie konserwatywne), ba ´ zakładanie w roznym stopniu przeobrazen systemu społecznego (ideologie ´˙ ˙ ´ progresywne). ˛dniaja orientacje: prawicowa lewicowa ba ´ ˛ ˛, ˛ ˛dz Drugie definicje uwzgle ˛. centrowa ˛ ˛ca Cecha wyrozniaja ˛ ideologie, ruchy i partie prawicowe jest wspołczes´˙ ´ ´ ˛cznie czy głownie na aktywnosc prywatna i „niewidzial˛ nie stawianie wyła ´ ´´ ˛ ˛ke ˛z ˛ ˛dem na re ˛ rynku”. Wia ˙ e sie z tym traktowanie zroznicowan pod wzgle ´˙ ´ zamoznosci i statusu jako naturalnej selekcji bardziej i mniej zaradnych ˙ ´ członkow społeczenstwa i sprowadzanie roli panstwa do funkcji „stroza” ´ ´ ´ ´˙ takiego ustroju. ˛ ˛ Cecha nurtow samookreslaja ´ ´ ˛cych sie jako komunistyczne było do niedawna upanstwawianie wszelkich form aktywnosci i regulowanie wszel´ ´ kich istotnych sfer zycia społecznego przez panstwo. ˙ ´ Koronnym wyroznikiem socjaldemokratycznego typu lewicowosci jest ´˙ ´ ˛dnej aktywnosci i samozaradnosci spoanimowanie bogatej gamy samorza ´ ´ łecznej oraz wyrownywanie szans zyciowych przez angazowanie panstwa ´ ˙ ˙ ´ ˛ w redystrybucje dochodow i organizowanie publicznej edukacji, słuzby ´ ˙ zdrowia itp. ˛ Te schematyczne wyrozniki raczej rzadko znajduja dzis odzwiercied´˙ ´ lenie w politycznej praktyce. Procesy demokratyzacji sprawiły, ze w sferze ˙ deklaracji ideologicznych przewaza skłonnosc zarowno do zacierania jed˙ ´´ ´ ˛noznacznosci, jak i do tonowania stanowiska w kwestiach przeszkadzaja ´ cych pozyskaniu szerszego poparcia społecznego. Tendencja ta w systemach demokratyczno-rynkowych dominuje w warunkach dobrej per saldo koniunktury. W okresach drastycznego załamania koniunktury, np. Wiel˛tku lat 30. ubiegłego wieku, wobec bezradnosci ruchow kiej Depresji z pocza ´ ´ ˛c ukonstytuowanych w pomyslnej sytuacji, ponadto skostniałych, wie nie ´ ˛cych sobie z ukierunkowywaniem zycia społeczenstw w jakosciowo radza ˙ ´ ´ 48

˛ nowatorski sposob, wpływ na swiadomosc społeczna zyskiwały ruchy ´ ´ ´´ i ideologie zarowno konstruktywne (np. neoliberalnego „panstwa dob´ ´ robytu” w Stanach Zjednoczonych , socjaldemokratycznego „panstwa opie´ kunczego” w Szwecji), jak i destruktywne (np. faszyzm, hitleryzm, stali´ nizm). Poza tymi głownymi nurtami ideologicznymi istnieje wiele innych ´ ˛cych ba ´ artykulacje interesow specyficznych grup ˛dz ˛ ideologii, stanowia ´ ˛dz ˛ społecznych, np. mniejszosci etnicznych czy religijnych, ba ´ kompilacje ´ elementow roznych. ´ ´˙ ˛ Wspołczesnie silne sa tendencje do pejoratywnego pojmowania ideologii ´ ´ politycznych i do preferowania pragmatyzmu, aideologicznej skutecznosci ´ zdobywania i sprawowania władzy. Nie jest to tendencja najswiezszej daty. ´ ˙ ˛ Mannheim przypisuje jej ojcostwo Napoleonowi, ktory „nazwał grupe ´ ˛cych go za jego cezarystyczne cia ˛goty – lekcewaza filozofow zwalczaja ´ ˙ ˛co ˛z ˛ «ideologami» [...] Ze słowem ideologia wia ˙ e sie od tej pory sens uboczny: ˛ zawodzi wobec praktyki, ze prawze kazda mysl nazwana ideologia ˙ ˙ ´ ˙ ˛dziem gwarantuja ˛cym doste do rzeczywistosci jest działa˛p dziwym narze ´ ˛c ˛ ˛ nie, i mierza ta skala myslenie w ogole lub myslenie w konkretnym ´ ´ ´ przypadku – wypada orzec, ze takie myslenie nic nie jest warte. Widac ˙ ´ ´ ˛c ˛ wie jasno, jak przy wykształceniu sie nowego znaczenia słowa zaznaczyło ˛ sie stanowisko jego tworcy, polityka. Nowe słowo sankcjonuje specyficzne ´ ˛c ´ przezywanie rzeczywistosci przez polityka, propaguja rownoczesnie jego ˙ ´ ´ ˛dzie praktyczny irracjonalizm, ktory tak nisko ceni myslenie jako narze ´ ´ ujmowania rzeczywistosci” [Mannheim: 59–60]. Utrwaleniu pejoratywnego ´ ˛cia w czasach wspołczesnych, traktowaniu ideologii pojmowania tego poje ´ jako „fałszywej swiadomosci” sprzyja instrumentalne traktowanie idei ´ ´ i ideologii przez politykow, i to zarowno w wersji „napoleonskiej” – dla ´ ´ ´ ˛ wyzwalania sie z ideologicznych powinnosci przez negowanie potrzeby ´ ˛dna definiowania celow i metod swej działalnosci, uznawanie za nadrze ˛ ´ ´ ˛ ˛ wytyczna pragmatyczne działanie w imie politycznej czy ekonomicznej ˛dzia mobiefektywnosci, jak i w postaci naduzywania ideologii jako narze ´ ˙ ˛ lizowania mas i usprawiedliwiania niegodziwosci metod pozorna szlachet´ noscia deklarowanych celow. ´ ˛ ´

STRATEGIE POLITYCZNE ˛ Strategie polityczne sa przełozeniem sformułowanych w ideologiach ˙ ˛gania przez zdobywanie wpływu na celow na konkretne koncepcje ich osia ´ ˛ ˛dz ˛dzynarodowej. Maja one wieloraki ˛ władze w panstwie ba ´ w skali mie ´ charakter. Głowne z nich to: ´ – strategie zdobywania władzy, – strategie sprawowania władzy, 49

˛cych władze panstwowa ˛ ˛, – strategie opozycji wobec sprawuja ´ – strategie lobbingu – wpływania na decyzje władcze, – strategie kontestacji władzy – negowania jej prawomocnosci, walki ´ ˛ ˛dzenia, o obalenie i zao ograniczenie jej zakresu, o zmiane metod rza ˛pienie przez inny rezim czy system panstwowy. sta ˙ ´ ˛dzie Bardziej szczegołowa prezentacja konkretnych form tych strategii be ´ potrzebna i mozliwa przy okazji omawiania roznych typow systemow ˙ ´˙ ´ ´ politycznych. Tu poprzestaniemy na skrotowej ich prezentacji. ´ ˛ Strategie zdobywania władzy bywaja czworakiego rodzaju: ˛cej głownie monarchie i rza ˛dy autokra– dziedziczenia, charakteryzuja ´ ˛do tyczne, czego wspołczesnymi przejawami jest przejmowanie steru rza ´ w ´ przez synow zmarłych władcow w Korei Połnocnej i Syrii, ´ ´ ´ ˛da ˛ – wygranej w wyborach, be ˛cej reguła w demokratycznych systemach, – zamachu stanu, zazwyczaj dokonywanego przez wojskowych, – uzurpacji władczej roli przez charyzmatycznego przywodce lub oligar´ ˛ ˛ strukture typu monokratycznej partii ba ´ hierarchii duchownej. ˛ ˛dz chiczna ˛ ˛ W praktyce politycznej zdarzaja sie wielorakie kombinacje tych strategii: ˛do w wersji łagodnej to np. kojarzenie rza ´ w stricte demokratycznych z peł˛, nieniem roli głowy panstwa przez dziedzicznego monarche a w wersji ´ ˛ autorytarnej – legitymizowanie dyktatury wojskowej za pomoca fikcyjnych wyborow, ustanawiania swoistej nadwładzy nad demokratycznie wybra´ ˛do nymi piastunami rza ´ w, co jest własciwe teokratycznym systemom, itp. ´ ˛cy Bywa niekiedy, ze charyzmatyczny lider przewodza w walce o niepod˙ ˛ ˛dz ˛dom despotyczległosc narodowa ba ´ ludowej rewolucji przeciwko rza ´´ ˛ciu rza ´ w przekształca sie z demokratycznego przywodcy ˛do ˛ nym, po obje ´ ˛ ˛cego władze wszelkimi srodkami (wspołczesnymi tego ˛ w despote utrzymuja ´ ´ przykładami jest Fidel Castro na Kubie, Muammar al-Kaddafi w Libii, Robert Mugabe w Zimbabwe). ˛dzypanStrategie sprawowania władzy w panstwach i strukturach mie ´ ´ ˛ stwowych maja bardziej złozony charakter, zatem przy ich klasyfikacji ˙ ˛dniac rozne aspekty. Głowny – decyduja o typie systemu – ˛cy trzeba uwzgle ´ ´˙ ´ to zakres władzy: ˛dem ingerowania władzy publicznej w sto– ograniczony pod wzgle sunki społeczne, własciwy systemom demokratycznym, ´ – rozszerzony na sfery, w ktorych ingerencja władzy publicznej jest ´ ˛dna z punktu widzenia funkcjonalnosci zycia społecznego, cechuja ˛cy zbe ´ ˙ systemy autorytarne. Kluczowym aspektem stosunkow społecznych jest sposob zdobywania ´ ´ materialnych srodkow egzystencji, totez sposob i zakres ingerencji władzy ´ ´ ˙ ´ ˛ ˛ panstwowej w te sfere jest najistotniejszym wyroznikiem jej typow. ´ ´˙ ´ W systemach monokratycznych bywa rozmaity. ˛ ˛ W dyktaturach wojskowych zakres ingerencji w te sfere jest zazwyczaj ˛cy ˛dy raczej nie zajmuja sie gospodarowaniem, ˛ ˛ ograniczony – sprawuja rza 50

˛c poprzestaja na egzekwowaniu od ludnosci podatkow, opłat koncesyjnych, ´ ´ na przejmowaniu kontroli nad najbardziej lukratywnymi działami gospoda˛ rki (np. nad wydobyciem cennych surowcow, produkcja i eksportem dobr ´ ´ ˛pczym, np. narkotykow), a takze uciekaja sie do ˛c ˛ o charakterze przeste ´ ˙ ˛dy rezimu korupcji i grabiezy (najwyrazistszym tego przykładem były rza ˙ ˙ Mobutu w Zairze, okreslane zasadnie mianem kleptokracji). ´ ˛ Najszerszy zakres ingerencji władzy panstwowej w sfere stosunkow ´ ´ ekonomicznych i w całokształt zycia społecznego cechuje systemy totalitar˙ ˛z ne. We ˙ szy zakres miał miejsce w wersji hitlerowskiej, bo polegał na ˛gnie ˛ciu własnosci prywatnej w realizacje planow panstwowych ˛ wprze ´ ´ ´ i poddaniu jej nadzorowi partyjno-panstwowego aparatu, a totalny zakres ´ ˛pił w wydaniu komunistycznym – upanstwawiaja ˛cym de facto cała ˛ wysta ´ ˛ produkcje i podział. W demokratyczno-rynkowych systemach zakres zaangazowania pan˙ ´ ˛ stwa w sfere ekonomiki bywa zazwyczaj: • ograniczony do roli okreslanej mianem „panstwa-stroza”, ´ ´ ´˙ • protekcjonistyczny wobec gospodarki narodowej, ˛z ˛cego sprzecznosci mie ˛• rozszerzony o funkcje arbitra przezwycie ˙ aja ´ ˛trzklasowe, dzyklasowe i wewna ˛cy podejmowanie przez panstwo • interwencjonistyczny – zakładaja ´ ˛z ˛caniu głownej roli w przezwycie ˙ aniu kryzysow gospodarczych i w nakre ´ ´ koniunktury. ˛ ˛ Doktrynalna podstawa strategii działan władzy panstwowej w pierw´ ´ szym z wymienionych wyzej typow – „panstwa stroza” – była własciwa ˙ ´ ´ ´˙ ´ liberalizmowi zasada leseferyzmu: samoregulacji stosunkow ekonomicz´ ˛ki rynku”, a zatem nych przez zywiołowe działanie „niewidzialnej re ˙ ograniczenia ingerencji panstwa w zycie gospodarcze do minimum. Uzna´ ˙ ˛ ˛ ˛. wano, ze brak polityki jest najlepsza polityka gospodarcza Zasada ta ˙ dominowała w zaraniu kapitalizmu, ale i wspołczesnie jest wyznawana ´ ´ przez niektorych politykow (przykładem rodzimym jest takaz deklaracja ´ ´ ˙ ˛ Tadeusza Syryjczyka w czasach, gdy sprawował funkcje ministra przemys˛dzie Tadeusza Mazowieckiego). „Panstwo ma w tym uje ˛ciu jedynie łu w rza ´ funkcje negatywne (negative state); jego pozytywne działanie, ingerencja oznaczałyby w tej sytuacji jedynie stwarzanie przeszkod i hamulcow, ´ ´ ˛. ˛d ˛d przynosiłyby szkode Sta teza state is best which govern least. Sta bierze ˛ ˛ce sie stanowisko, iz najlepsze jest panstwo pozwalaja swobodnie działac, ˙ ´ ´ ˛ce ˛ce ˛ chronia własnosc, ale nie ingeruja w sfere prywatnej własnosci. Sposrod ´´ ´ ´ ´ roznych okreslen uzywanych dla scharakteryzowania tej koncepcji panstwa ´˙ ´ ´ ˙ ´ ˛ (negative state, laisse-faire state) najtrafniej i najplastyczniej oddaje istote koncepcji panstwa liberalnego okreslenie «panstwo–nocny stroz» (uzyte po ´ ´ ´ ´˙ ˙ ˛te raz pierwszy przez Lassale’a), przyje dzis szeroko nie tylko w literaturze ´ marksistowskiej. Okreslenie to oddaje wiernie zarowno fakt, ze mamy tu ´ ´ ˙ ˛ ˛, ˛ do czynienia nie z funkcja aktywnego tworcy, lecz z pomocnicza usługowa ´ 51

˛ ˛ funkcja straznika, jak i to, ze cały akcent zostaje połozony na funkcje ˙ ˙ ˙ ˛powanego funkcjonowania przymusu, słuza ˙ ˛cego zabezpieczeniu nieskre mechanizmu wolnokonkurencyjnej gospodarki kapitalistycznej. Strategicz˛ nymi zadaniami sprawowania władzy panstwowej sa – oprocz funkcji ´ ´ stroza w sferze gospodarczej – obrona jednostki przed wspołobywatelami ´˙ ´ oraz obrona jednostki i społeczenstwa przed niebezpieczenstwem z ze´ ´ ˛trz. Panstwo w tym uje ˛ciu to przede wszystkim wojsko, policja i sa ˛dy” wna ´ [Zawadzki: 19–20]. Według Erica Hobbawma liberalizm jest nie tyle realistycznym pro˛ ˛ ˛, gramem, ile teologiczna wiara „w gospodarke w ktorej zasoby byłyby ´ ˛cznie przez niczym nieograniczone mechanizmy rynkowe, rozdzielane wyła w warunkach nieograniczonej konkurencji, co, jak uwazano, nie tylko ˙ ˛ spowoduje produkcje maksymalnej ilosci dobr i usług, ale takze da maksi´ ´ ˙ ˛s ˛ce na miano mum szcze ´ cia i stworzy jedyne społeczenstwo zasługuja ´ wolnego. Takie czyste społeczenstwo typu laisse fare nigdy nie istniało” ´ [Hobbawm: 513]. Tworcy teorii liberalizmu – w odroznieniu od ich poz´ ´˙ ´´ ˛tku, niejszych nadgorliwych epigonow – byli realistami i zakładali od pocza ´ ˛ ze zadania panstwa nie powinno ograniczac sie do roli typowej dla ˙ ´ ´ „stroza”. Wsrod jego funkcji akcentowali ustanawianie i utrzymywanie ´˙ ´ ´ ˛dzen uzytecznosci publicznej, ktore chocby nawet „tych instytucji i urza ´ ˙ ´ ´ ´ ˛ były w najwyzszym stopniu korzystne dla całego społeczenstwa, to sa ˙ ´ przeciez tego rodzaju, ze zysk, jaki by przyniosły, nie mogłby nigdy pokryc ˙ ˙ ´ ´ wydatkow poniesionych przez jednostki lub niewielkie grupy ludzi, od ´ ˛ ˛ ktorych przeto nie mozna by oczekiwac, ze je ustanowia i utrzymaja [...] ´ ˙ ´ ˙ ˛ do ktorych trzeba przede wszystkim zaliczyc te, ktore maja ułatwic handel ´ ´ ´ ´ ˛ ´ ´ oraz krzewic oswiate wsrod ludnosci” [Smith II: 441–442]. Przypisywali ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛ tez panstwu istotna role protekcjonistyczna wobec rodzimych producentow ˙ ´ ´ ˛ ˛ i handlowcow – angazowanie sie w ochrone przed napływem konkurencyj´ ˙ nych produktow z innych krajow i we wspieranie eksportu do innych ´ ´ panstw. Za istotne strategiczne zadanie panstw w czasach dominacji reguł ´ ´ leseferyzmu uwazano podboje kolonialne – wspieranie i asekurowanie ˙ ˛biorczosci [tamze: passim]. w tych podbojach ekspansji prywatnej przedsie ´ ˙ ˛c ´ ´ Relacjonuja zrodła sukcesow kapitalizmu Eric Hobbawm, autor wielo´ tomowej historii czasow rozkwitu tej formacji, wymienia fakt, ze „odmien´ ˙ nie niz w przypadku radzieckiej, nie probowano wprowadzic w zycie tej ˙ ´ ´ ˙ ˛tych. Przez dłuzszy okres utopii ultraliberalnej az do lat osiemdziesia ˙ ˙ Krotkiego Dwudziestego Stulecia słuzyła jako podstawa dla krytyki zarow´ ˙ ´ ˛cej gospodarki, jak i wzrostu pote panstwa ˛gi no nieskutecznosci istnieja ´ ´ i biurokracji. Najbardziej konsekwentna proba wprowadzenia jej w zycie, ´ ˙ ˛dy Margaret Thatcher w Wielkiej Brytanii, ktorej gospodarcza czyli rza ´ ˛du, musiała byc porazka została uznana jeszcze przed upadkiem jej rza ˙ ´ realizowania stopniowo. Jednak kiedy podejmowano proby wprowadzenia ´ gospodarki opartej na zasadzie laissez faire w krajach dawnego bloku 52

˛pic ˛ radzieckiego, by zasta ´ gospodarki socjalistyczne za pomoca terapii szokowej doradzanej przez zachodnich ekspertow, rezultaty były fatalne ´ ˛dem gospodarczym i jeszcze gorsze pod wzgle ˛dem społecznym pod wzgle ˛ ˛, i politycznym. Teorie, na ktorych oparto neoliberalna teologie były ładnie ´ ˛zku z rzeczywistoscia [Hobbawm: 513]. pomyslane, ale nie miały zwia ´ ´ ˛” Autor ten nazywa takie strategie polityczne mianem kontrutopii wobec utopii radzieckiej, ktora rowniez zbankrutowała w sposob oczywisty. ´ ´ ˙ ´ ˛ Polskie realia dowodza niestety, ze „utopia ultraliberalna” jest nadal ˙ ˛ nie tylko wyznaniem wiary kilku teoretykow, lecz takze strategia prak´ ˙ ˛cych panstwem. Według Jose Ortegi y Gasseta jest to rownotykow steruja ´ ´ ´ znaczne z podobnym jak w wypadku utopii socjalistycznej i jak w astro˛ nomii zdawaniem sie na determinizm w procesach ekonomicznych. To sprawia, ze ortodoksyjni liberałowie tak samo jak doktrynerscy marksisci ˙ ´ ˛ ˛ki ˛ ˛ „wypuszczaja z re ster historii, przestaja byc czujni, traca elastycznosc ´ ´´ ˛ ˛k, i skutecznosc działania. W ten sposob zycie wymyka im sie z ra wypo´´ ´ ˙ ˛zo wiada posłuszenstwo i uwolnione z wszelkich wie ´ w mknie teraz w ja´ ˛powiec, przybieraja maske doskonałego ˛c ˛ kims nieznanym kierunku. Poste ´ ˛ futurysty, nie zajmuje sie przyszłoscia jest przekonany, ze ta ostatnia nie ´ ˛; ˙ kryje zadnych tajemnic czy niespodzianek, ze nie czeka nas zadna istotna ˙ ˙ ˙ ˛da ˛ nowosc, a be ˛c przeswiadczony o tym, ze swiat rozwija sie juz we ´´ ´ ˙ ´ ˙ własciwym kierunku, bez odchylen czy krokow wstecz, traci niepokoj co ´ ´ ´ ´ ˛ do przyszłosci. Czy moze nas zatem dziwic, ze dzisiejszy swiat wydaje sie ´ ˙ ´ ˙ ´ pozbawiony zamierzen, oczekiwan czy ideałow?” [Ortega y Gasset: 43]. ´ ´ ´ Rozszerzanie roli panstwa w demokracjach rynkowych było determi´ ˛trznych, wymagaja ˛cych wykranowane narastaniem sprzecznosci wewne ´ czania władz panstwowych poza funkcje „stroza” i podejmowania roli ´ ´˙ ˛piły mie ˛dzy arbitra. Sprzecznosci te miały wieloraki charakter. Jedne wysta ´ zwolennikami ekstensywnych a zwolennikami intensywnych form gospodarowania. Ich najwyrazistszym i najostrzejszym przejawem była Wojna ˛dzy Domowa w połowie XIX wieku w Stanach Zjednoczonych Ameryki mie Południem zdominowanym przez rzecznikow kontynuacji ekstensywnej ´ ˛ ˛ ˛ produkcji bawełny w oparciu o prace niewolnicza a Połnoca zainteresowa´ ˛ ˛kszeniem potencna intensywnymi formami produkcji przemysłowej i zwie jału wolnej siły roboczej przez zniesienie niewolnictwa. ˛ ˛ Inna sfera arbitralnego ograniczania przez panstwo leseferystycznych ´ reguł gospodarki rynkowej było wprowadzane od połowy XVIII wieku ˛ce ˛ ˛ ustawodawstwo limituja czas pracy, dolna granice wieku zatrudnionych, ˛z zakaz pracy nocnej cie ˙ arnych, ustanawianie minimum płacy itp. Nadmier˛kszała doraznie zyski indywidualnych na eksploatacja siły roboczej zwie ´ pracodawcow, lecz powodowała wyniszczanie siły roboczej, a zatem per´ spektywicznie zagrazała interesowi zbiorowemu kapitalistow, a takze spra˙ ´ ˙ ˛zana z kolejna rewolucja prze˛ ˛ wnosci armii rekrutowanej z poboru. Zwia ´ ˛ mysłowa na przełomie XIX i XX wiekow koncentracja kapitałow i po´ ´ 53

˛cych całe działy gospodarki zagroziła wstawanie koncernow monopolizuja ´ ˛cej rozwoj konkurencji rynkowej. Przezwycie ˙ ono to przez ˛z dynamizuja ´ ˛ ustawodawstwo antymonopolowe – ingerencje panstwa, ktorej najswiez´ ´ ´ ˙ ˛cy szym głosnym przejawem był wyrok obliguja Microsoft do rezygnacji ´ ˛s z monopolizowania istotnej cze ´ ci rynku komputerowego. Zauwazmy, ze ˙ ˙ ˛dna prognoza Marksa o nieuchronnosci upadku kapitalizmu wynikła błe ´ z niedocenienia strategicznych zdolnosci panstw do łagodzenia przeci´ ´ ˛dzy praca a kapitałem, Lenina zas – z nieuwzgle ˛ ˛dnienia roli wienstw mie ´ ´ ˛z ustawodawstwa antymonopolowego w przezwycie ˙ eniu grozby „zastoju ´ i gnicia, własciwych monopolowi” [Lenin: 315]. ´ ˛ksze zaangazowanie władzy panstwowej w sfere gospodarki ˛ Najwie ˙ ´ ˛tkował kryzys w latach 1929–1933, ktorego szczegolny rynkowej zapocza ´ ´ ˛ charakter sprawił, ze okresla sie go mianem Wielkiej Depresji. W warun˙ ´ ˛cej przez całe lata trzydzieste recesji stało sie ˛ kach tego kryzysu i trwaja ˛oczywiste, ze cykliczne działanie mechanizmow rynkowych, wyznaczaja ˙ ´ cych na zasadzie swoistego „fotela na biegunach” rytm rozwoju gospodarki ˛ rynkowej od hossy do bessy i na odwrot, funkcjonuje juz tylko w jedna ´ ˙ ˛ ˛biaja ˛cej sie depresji. Warunkiem przywrocenia ˛ strone – w kierunku pogłe ´ ˛z funkcjonalnosci gospodarki, przezwycie ˙ enia tego kryzysu – a przyszłosc ´ ´´ ˛pnego – stała sie szeroka ingerencja panstwa ˛ pokazała, ze i kazdego naste ˙ ˙ ´ w proces gospodarczy. „Nowym aktorem w dramacie cyklu, a co najmniej ˛cym do głownej roli, stał sie budzet panstwowy” ˛ czynnikiem pretenduja ´ ˙ ´ [Hansen: 4]. ˛ Aktywnosc panstwa w tej sferze zasadza sie na stosowaniu wielu srod´´ ´ ´ ˛cych przebieg depresji i pobudzaja ˛cych koniunkture takich ˛, kow łagodza ´ jak tworzenie popytu na dobra konsumpcyjne i inwestycyjne, ograniczanie ˛c poziomu bezrobocia i napie ´ społecznych przez roboty publiczne i zasiłki ˛ dla bezrobotnych, sterowanie rozwojem za pomoca polityki walutowo-kredytowej i fiskalnej. Ukształtowane w latach 30. ubiegłego wieku stra˛z tegie przezwycie ˙ ania kryzysu i pobudzania koniunktury gospodarczej ˛ maja dwojaki charakter. ˛ Jedne – okreslane mianem panstwa socjalnego – polegaja na łagodzeniu ´ ´ ˛gowanych przez kryzys napie ´ społecznych i niedostatkow popytu ˛c spote ´ ˛kszanie siły nabywczej mas, skracanie czasu pracy, rozbudowe ˛ przez zwie panstwowej opieki społecznej. Teoretyczne autorstwo tej rewolucji w eko´ ˛ nomicznej roli panstwa uosabia John Maynard Keynes. Charakterystyke ´ ˛ jego postaci i roli tak oto przedstawia Robert L. Heilbroner: „Urodził sie w 1883 r., w tym własnie roku, w ktorym umarł Karol Marks. Jednak ci ´ ´ ˛li ˛ dwaj ekonomisci, ktorzy w ten sposob zetkne sie w czasie i ktorzy mieli ´ ´ ´ ´ ˛bszy wpływ na filozofie systemu kapitalistycznego, stano˛ wywrzec najgłe ´ ˛z ˛ wili skrajne przeciwienstwo. Marks był zgorzkniały, ocie ˙ ały, czuł sie ´ osaczony i zawiedziony; jak wiemy, był projektantem kapitalizmu skaza˛. nego na zagłade Keynes kochał zycie, zeglował przez nie swobodnie, ˙ ˙ 54

˛c ˛ z optymizmem, odnosza pełne powodzenie i stał sie z czasem architektem ˛tne proroctwo zagłady systemu, kapitalizmu zywotnego. Byc moze namie ˙ ´ ˙ głoszone przez Marksa, mozna przypisac cia ˙ ´ ˛gowi neurotycznych niepowo˛cych jego zycie osobiste; jesli tak, to z pewnoscia skuteczne dzen znacza ´ ˙ ´ ´ ˛ nawoływanie Keynesa do rekonstrukcji systemu mozemy przypisac radosci ˙ ´ ´ ˛gnie ˛ciom, cechuja ˛cym jego własne zycie” [Heilbroner: 225]. i osia ˙ Sedno nowatorstwa w zdefiniowaniu przez Keynesa prawidłowosci ´ funkcjonowania ekonomiki rynkowej stanowi teza, ze „gospodarka przy˙ ˛, ´ pomina nie tyle hustawke ktora zawsze wraca do własciwego połozenia, ´ ´ ˙ co dzwig; moze jechac w gore lub w doł, ale moze tez znajdowac sie ´ ˙ ´ ´ ˛ ´ ˙ ˙ ´ ˛ w całkowitym bezruchu. Moze rownie dobrze stac na parterze, jak na ˙ ´ ´ ˛trze. Innymi słowy, moze byc tak, ze kryzys sam wcale sie ˛ najwyzszym pie ˙ ˙ ´ ˙ nie uleczy; gospodarka moze przez nieokreslony czas byc w stanie stagnacji ˙ ´ ´ ˛d jak zaglowiec przy bezwietrznej pogodzie [...] Keynes znalazł bła w ro˙ ˛cych «niewidzialna re ˛ rynku» ˛ ˛ke zumowaniu teoretykow liberalnych traktuja ´ ˛c jako niezawodny samoregulator procesow gospodarczych, wskazuja na ´ ˛ najprostszy i najbardziej oczywisty fakt (gdy sie go juz odkryje): w fazie ˙ ˛bszego kryzysu nie ma nadmiaru oszcze ˛dnosci. Kiedy gospodarka najgłe ´ ˛g, ˛, ˛, wpada w ekonomiczny korkocia dochody maleja a gdy dochody maleja ˛ ˛dnosci. Keynes pyta: W jaki sposob społecznosc miałaby to znikaja oszcze ´ ´ ´´ ˛dzac, jesli wszystkim zle sie powodzi, ile oszcze ˛ ˛dzała, gdy tyle oszcze ´ ´ ´ wszyscy byli zamozni? Oczywiscie, nie jest to mozliwe. Wynikiem kryzysu ˙ ´ ˙ ˛dnosci, lecz ich niedobor; nie powodz, lecz nie byłby nadmiar oszcze ´ ´ ´ ´ strumyczek. Tak tez było w rzeczywistosci. W 1929 r. obywatele amerykan˙ ´ ´ scy odłozyli ze swoich dochodow 3,7 mld dolarow; w latach 1932 i 1933 ˙ ´ ´ ˛cej, zuzywali oszcze ˛dnosci z poprzednich lat. nie odłozyli nic – co wie ˙ ˙ ´ Korporacje, ktore u szczytu koniunktury odłozyły 2,6 mld dolarow po ´ ˙ ´ opłaceniu podatkow i wypłacie dywidend, trzy lata pozniej straciły niemal ´ ´´ 6 mld dolarow. ´ ˛: ˛dzanie stanowiło luksus, Było oczywiste, ze Keynes miał racje oszcze ˙ ˛z ˛pstwa na ktory nie mozna sobie było pozwolic w cie ˙ kich czasach. Naste ´ ˙ ´ ˛dnosci były w skali globalnej znacznie powazniejsze niz tego spadku oszcze ´ ˙ ˙ utrata osobistego bezpieczenstwa przez poszczegolnych ludzi. Do na´ ´ ˛pstw nalezało sparalizowanie gospodarki własnie wtedy, kiedy najbarste ˙ ˙ ´ ˛ddziej potrzebne było jej zdynamizowanie. Jesli nie ma nadwyzki oszcze ´ ˙ ˛puje nacisk na obnizenie stopy oprocentowania, ktore nosci, to nie wyste ´ ˙ ´ ˛ciłoby przedsie ˛biorcow do zacia ˛gania pozyczek. Jesli zas nie zacia ˛ga zache ´ ˙ ´ ´ ˛ ˛ sie pozyczek i nie wydaje sie ich na inwestycje, nie ma zadnego bodzca ˙ ˙ ´ do rozwoju. Gospodarka nie drgnie ani na cal; pozostanie w stanie ˛ «rownowagi», mimo ze sa bezrobotni oraz niewykorzystane maszyny ´ ˙ ˛dzenia. Na tym polega paradoks ubostwa wsrod obfitosci i anomalia i urza ´ ´ ´ ´ bezczynnosci ludzi i niewykorzystywania maszyn. U podłoza recesji istnieje ´ ˙ ˛dzy potrzeba dobr a niedostatkiem produkcji. ˛ ´ bezlitosna sprzecznosc mie ´´ 55

Sprzecznosc ta ma jedynie charakter moralny, poniewaz gospodarka nie ´´ ˙ ˛ funkcjonuje po to, aby zaspokajac ludzkie potrzeby – sa one zawsze rownie ´ ´ wielkie jak marzenia. Gospodarka wytwarza dobra, by zaspokajac popyt, ´ popyt zas jest rownie mały jak zawartosc portfela. Zatem bezrobotni ´ ´ ´´ ˛cej od zera, z ekonomicznego punktu widzenia znaczyli niewiele wie z punktu widzenia wpływu wywieranego przez nich na rynek rownie ´ ˛z dobrze mogli znajdowac sie na Ksie ˙ ycu” [tamze: 240–241]. Jedynie sku´ ˛ ˙ ˛ ˛ ˛ke tecznym remedium mogło byc nie zdawanie sie na „slepa re ˛ rynku”, ´ ´ ˛ce lecz interweniowanie w proces gospodarczy przez panstwo pobudzaja ´ popyt poprzez inwestycje, roboty publiczne i zapomogi socjalne. Finansowane z czego? Chocby z deficytu budzetu panstwa – z rachubami, ze ´ ˙ ´ ˙ deficyt zostanie z nadwyzka wyrownany wpływami z podatkow od ozy˙ ˛ ´ ´ ˙ wionej popytem gospodarki. To najkrotszy wykład idei przewodniej nowej, keynesowskiej ekonomii ´ ˛dny, poniewaz rzecz jest znana i wielokrotnie politycznej. Szerszy jest tu zbe ˙ ˛cznikowym przykładem zastosowania tego typu remeopisywana. Podre diow jest polityka Nowego Ładu ekipy prezydenta Franklina D. Roosevelta. ´ Najpełniejszy opis tej strategii w polskiej literaturze naukowej zawiera praca Sylwestra Zawadzkiego Panstwo dobrobytu. Socjaldemokratyczny wa´ ˛ riant wypracowano w Szwecji pod nazwa „panstwa-domu ludu”; teoretycz´ ˛ ˛ nie został zdefiniowany przez Gunnara Myrdala (zainteresowani ta wersja ˛ ˛ ˛ znajda rzetelna prezentacje w rozprawie Wojciecha Lamentowicza Reformizm szwedzki). Konsekwentniejsze przekształcanie wszystkich wyzej roz˙ ˛tych panstw ze „stroza” kapitalistycznej własnosci i porza ´ w ˛dko winie ´ ´˙ ´ ˛ w „socjalne panstwo opiekuncze” dokonało sie po II wojnie swiatowej. ´ ´ ´ ˛ ˛ Głowna cecha drugiej strategii – okreslanej mianem „panstwa wojny” – ´ ´ ´ ˛zanych z nim napie ´ społecznych za ˛c było rozładowywanie kryzysu i zwia ˛ pomoca wzrostu popytu militarnego. Najwyrazistszych przejawow tej ´ strategii w latach 30. ub. wieku dostarczyły III Rzesza Niemiecka i Japonia. ˛ Strategia „panstwa wojny” okazała sie efektywniejsza od „panstwa socjal´ ´ ˛caniu koniunktury i pacyfikowaniu społeczenstwa. O ile nego” w nakre ´ ˛ w krajach wdrazaja ˙ ˛cych recepture reform socjalnych gospodarki „dreptały w miejscu”, o tyle w Niemczech i Japonii zlikwidowano bezrobocie, ˛gnie wysokie tempo wzrostu gospodarczego i wzrost płacy realnej ˛to osia [por. Gałkin]. Rowniez Stany Zjednoczone dopiero w latach II wojny ´ ˙ ˛ki zwie ˛kszonemu popytowi militarnemu – nie tylko swiatowej – dzie ´ ˛z ˛, przezwycie ˙ yły recesje ale podwoiły swoj potencjał gospodarczy [por. ´ Gulczynski 1972]. Cechy strategii pobudzania koniunktury metodami „pan´ ´ ˛ stwa wojny” sa stosunkowo mniej znane niz cechy „panstwa socjalnego”, ˙ ´ ˛dzie szersza ich prezentacja. zasadna zatem be ˛kszania popytu Pobudzanie koniunktury gospodarczej w drodze zwie ˛dami rozni sie od regulowania gospodarki ˛ militarnego pod wieloma wzgle ´˙ ˛ przez panstwo za pomoca podnoszenia siły nabywczej na artykuły kon´ 56

˛ sumpcji cywilnej. Najbardziej oczywiste odmiennosci wynikaja ze specyfiki ´ produktow przemysłu zbrojeniowego i z innego niz na rynku cywilnym ´ ˙ sposobu realizacji popytu militarnego, ktory jest zaspokajany głownie na ´ ´ ˛dzy odpowiednimi agendami rza ˛dowymi a przepodstawie kontraktow mie ´ mysłem zbrojeniowym. ˛ ˛dzaja ˛cy Zasadniczy wpływ na specyfike koniunktury wojennej – przesa o ograniczonej skutecznosci tego kierunku interwencjonizmu panstwowe´ ´ ˛ go – maja jednak nie te oczywiste odmiennosci, lecz charakter spozycia ´ ˙ militarnego, a zwłaszcza jego miejsce w procesie reprodukcji ekonomicznych warunkow bytu społecznego. Istota schematu reprodukcji w ekono´ ˛ mice sprowadza sie do tego, ze spozycie podstawowej masy wytworow ˙ ˙ ´ pracy ludzkiej przynosi efekty w postaci odtworzenia co najmniej rownej ´ ˛dz ˛kszej lub doskonalszej (reprodukcja roz(reprodukcja prosta) ba ´ wie ˛cych kontynuacje bytu danej ˛ szerzona) ilosci produktow i usług, zapewniaja ´ ´ społecznosci – rodowej, plemiennej, narodowej czy jeszcze szerszej. Wraz ´ z rozwojem sił wytworczych i wzrostem złozonosci społecznego podziału ´ ˙ ´ ˛ ˛dzy roznymi pracy kształtuje sie proces wymiany produktow i usług mie ´ ´˙ dziedzinami aktywnosci ludzkiej. Podstawowym kryterium funkcjonalno´ sci poszczegolnych systemow społeczno-ekonomicznych oraz warunkiem ´ ´ ´ koniecznym ich przetrwania i rozwoju jest zdolnosc dodatniego bilan´´ ˛ sowania sie tej wymiany, czyli takiego podziału efektow pracy, ktory ´ ´ ˛dzi pracy oraz prowazapewnia odtworzenie zuzytych surowcow i narze ˙ ´ dzenie działalnosci wytworczej przez ogoł pracownikow, jak rowniez ´ ´ ´ ´ ´ ˙ wychowanie nowego pokolenia wytworcow. ´ ´ Zaspokajanie popytu militarnego – podobnie jak w produkcji na po˛dzi i pracy zywej, trzeby cywilne – powoduje zuzycie surowcow, narze ˙ ´ ˙ jednakze efekty działalnosci wytworczej z punktu widzenia procesu re˙ ´ ´ ˛ produkcji warunkow bytu społecznego sa w tym wypadku bezuzyteczne. ´ ˙ ˛kszosc produktow ma tu bowiem charakter uzbrojenia, Zdecydowana wie ´´ ´ ktorego w zaden sposob nie mozna wykorzystac ani do odtworzenia ´ ˙ ´ ˙ ´ ˛dzi, ani tym bardziej do regeneracji zdolzuzytych nan surowcow i narze ˙ ´ ´ ˛pnej generacji. nosci produkcyjnych wytworcow i przygotowania ich naste ´ ´ ´ ˛tych Bezuzytecznosc te dodatkowo utrwala sposob spozycia produktow obje ˙ ´´ ˛ ´ ˙ ´ popytem militarnym – zarowno broni, jak i srodkow konsumpcji personelu ´ ´ ´ ˛biorstw przemysłu zbrojeniowego. militarnego oraz pracownikow przedsie ´ ˛ Zatrudnieni w sektorze wojennym sa w istocie pracownikami nieproduk˛do cyjnymi. Dotyczy to nie tylko sił zbrojnych i pracownikow urze ´ w ´ militarnych, ale i wszystkich pracownikow zatrudnionych przy wytwarza´ ˛tu niu sprze na potrzeby wojenne. W ekonomice bowiem „tylko taka praca jest produkcyjna, ktorej produkt jest w stanie ponownie wejsc do cyklu ´ ´´ ˛dz produkcyjnego, ba ´ w postaci srodkow produkcji, jako dobra i usługi ´ ´ ˛dz producenta, ba ´ w postaci srodkow konsumpcji, jako dobra i usługi ´ ´ ˛ konsumenta. Stalowa belka i projekt konstrukcyjny moga byc uzyte do ´ ˙ 57

˛ ´ ˙ budowy mostu, a talerz zupy i łaznia parowa moga byc uzyte do reproduk´ ˛ cji siły roboczej pracownika. Armata lub pocisk nie moga byc uzyte do ´ ˙ nowego cyklu produkcyjnego, chyba ze w postaci złomu. Jest to czyste ˙ marnotrawstwo gospodarcze” [Gillman: 253]. W rezultacie koszty wy˛tu produkowania i zuzycia sprze zbrojeniowego, i koszty utrzymania wszyst˙ kich pracownikow sektora militarnego i cały zysk producentow techniki ´ ´ ˛ wojennej nie pochodza z wartosci dodatkowej wyprodukowanej w ramach ´ kompleksu militarno-przemysłowego, lecz z wartosci wytworzonych w cy´ wilnych działach gospodarki. Pozornie paradoksalny w swietle powyzszych konstatacji fakt, ze wzrost ´ ˙ ˙ ˛tkowo daje sie odczuc jako pomyslny bodziec ˛ wydatkow wojennych pocza ´ ´ ´ ˛ dla koniunktury gospodarczej, tłumaczy sie tym, ze marnotrawne spozycie ˙ ˙ ˛cznym elementem kapitalistycznego sposobu produkcji, jest w ogole nieodła ´ ˛ ˛d militarny zas jego rodzaj okazuje sie ponieka mniej dotkliwy od innych, ´ a nawet w ograniczonym wymiarze uzyteczny dla funkcjonowania gos˙ podarki kapitalistycznej. Wynika to z powstawania w maszynowym stadium produkcji pewnej nadwyzki wartosci dodatkowej, z ktorej zmaterializowaniem w postaci ˙ ´ ´ ˛ ˛ce nowego czystego kapitału powstaja istotne trudnosci, wynikaja z reguł ´ kapitalistycznego podziału efektow społecznego procesu wytwarzania. Trud´ ˛ ˛ nosci te ujawniaja sie w postaci kryzysow nadprodukcji. Zastosowanie ´ ´ ˛cym nie maszyn spowodowało wzrost wydajnosci w stopniu umozliwiaja ´ ˙ ˛dnego dla rozszerzonej reprodukcji tylko wytworzenie produktu niezbe ˛dnie bezproduktywnej, nadwyzkapitału i siły roboczej, ale i pewnej, wzgle ˙ ki. Spozytkowanie tej nadwyzki w sposob najprostszy – przez zmniejszenie ˙ ˙ ´ stopy zysku, realny wzrost płac, a zatem i podniesienie stopy zyciowej ˙ ˛cia w systemie gospodarki rynkowej. pracownikow – jest trudne do przyje ´ ˛s Zdolnosc konsumpcyjna pracownikow jest ograniczana cze ´ ciowo przez ´´ ´ ˛s ˛ „prawo płac”, a cze ´ ciowo dlatego, ze otrzymuja oni płace tylko tak długo, ˙ ˛ ´ jak długo moga byc zatrudniani z zyskiem. Mozliwosci przeciwdziałania kryzysom ogranicza zatem z jednej strony ˙ ´ ˛dnej bezproduktywnej nadwyzki wartosci dodatkowej w wawzrost wzgle ˙ ´ ˛pu sił wytworczych, z drugiej zas – niezdolnosc runkach stałego poste ´ ´ ´´ systemu rynkowego do racjonalnego spozytkowania nadwyzki wobec wy˙ ˙ ˛ mogu dokonywania operacji, ktore obiecuja dalsze pomnazanie kapitału. ´ ˙ ˛ W rezultacie spozytkowanie nadwyzki dokonuje sie w sposob zywiołowy ˙ ˙ ´ ˙ ˛bszych, im wie ˛ksza jest dysw postaci kryzysow gospodarczych tym głe ´ ˛dzy potencjałem wytworczym danego narodu a mozliwosproporcja mie ´ ˙ ´ ˛ki ciami spozytkowania wytworzonych dzie niemu dobr w warunkach ˙ ´ kapitalistycznych reguł podziału. ˛ W tej sytuacji wzrost wydatkow militarnych odgrywa w istocie taka ´ ˛ ˛ ˛dna sama role jak kryzys – pochłania wzgle ˛ nadwyzke nie wykorzystanych ˙ ˛ mocy produkcyjnych, surowcow i rezerwowej armii bezrobotnych, ktorej ´ ´ 58

˛nadmierne narastanie jest grozne dla istnienia i funkcjonowania przedsie ´ biorczosci kapitalistycznej. Przygotowania do wojny i wojna przenosi ´ ˛trz, a to dlatego, ze pod wzgle ˛dem ekonomicznym wykryzys na zewna ˙ ˛c ˛c wołuje ten sam efekt co kryzys, moze wie zaja ´ jego miejsce. Wojna stała ˙ ˛ ˛cych” sie dla hitlerowskich Niemiec, a w latach „zimnej wojny” i „gora wojen lokalnych dla Stanow Zjednoczonych sposobem spozytkowania ´ ˙ ˛z nadwyzki, a zatem zapobiegania i przezwycie ˙ ania kryzysow nadproduk˙ ´ cji. Z punktu widzenia reprodukcji ekonomicznej wojna stanowi bowiem ˛ „nowa postac kryzysu ekonomicznego” [tamze: 253]. ´ ˙ ˛cych przenosic Ta forma spozytkowania nadwyzki jest dla panstw moga ˙ ˙ ´ ´ wojny poza własne terytorium (było to do niedawna szczegolnym przywi´ ˛dami korzystniejsza niz lejem Stanow Zjednoczonych) pod wieloma wzgle ´ ˙ strategia „panstwa socjalnego”. Umozliwia stopniowe i w pewnym zakresie ´ ˙ regulowane zuzycie bezproduktywnej nadwyzki sił wytworczych i produk˙ ˙ ´ tow, bez koniecznosci generalnej rewizji zasad produkcji i podziału. Wojen´ ´ ˛ ne spozytkowanie bezproduktywnej nadwyzki odbywa sie w sposob czyn˙ ˙ ´ ˛cy wzrostu zatrudnienia – w odroznieniu od biernego, ny, wymagaja ´˙ ˛czonego z rosna ˛cym bezrobociem, rozładowywania nadwyzki w trakpoła ˙ cie kryzysow o nie kontrolowanym przez panstwo przebiegu. Przeciw´ ´ działa to radykalizacji mas, pozwala na czasowe zachowanie „pokoju ˛ziach klasowego”, a jednoczesnie łagodzi ostrosc depresji w cywilnych gałe ´ ´´ ˛c gospodarki, tworza nowe zapotrzebowanie na srodki produkcji, surowce ´ i przedmioty konsumpcji indywidualnej dla zatrudnionych w sektorze wojennym. Wszystko to sprawia, ze – w odroznieniu od kryzysu, ktory ˙ ´˙ ´ wraz z ogolnym zmniejszeniem produkcji ogranicza rowniez wytwarzanie ´ ´ ˙ wartosci dodatkowej – ta aktywna forma zuzycia bezproduktywnej nad´ ˙ wyzki umozliwia pomnazanie wartosci dodatkowej. ˙ ˙ ˙ ´ ˛Skutecznosc popytu militarnego jako srodka łagodzenia i przezwycie ´´ ´ zania kryzysow nadprodukcji jest jednak ograniczona i nadmierne po˙ ´ ˛ sługiwanie sie tym instrumentem powoduje skutki odwrotne do zamierzonych i poza ˙ ˛danych. Doswiadczenie panstw, ktore zastosowały w szerszym ´ ´ ´ wymiarze militarne formy interwencjonizmu panstwowego, moze stanowic ´ ˙ ´ ˛gane na tej drodze ozywienie koniunktury ma ograniostrzezenie, ze osia ˙ ˙ ˙ ˛ ˛ czony zywot i z czasem trzeba płacic wysoka cene w postaci negatywnych ˙ ´ ˛pstw ekonomicznych i politycznych. naste Militaryzacja gospodarki powoduje tylko odroczenie konfliktowych ˛puje kumulowanie nie rozwia ˛zanych kwesproblemow. W tym czasie naste ´ tii społecznych i nabrzmiewanie stanow zapalnych, groza ´ ˙ ˛cych wybuchem ˛ ˛. walk klasowych i buntow społecznych ze zwielokrotniona siła Po pewnym ´ czasie problem „pokoju klasowego” wraca w jeszcze ostrzejszej postaci, ˛c ˛dza ˛ ˛ ˛dzy ograniczeniem militaryzzmuszaja rza ˛ca oligarchie do wyboru mie ˛zania wewne ˛trznych problemow społecznych a zdłamu na rzecz rozwia ´ ˛cej agresywnosci zewne ˛wieniem buntu społecznego w drodze wzrastaja ´ 59

˛trz kraju. Nieco pozniej trznej i wprowadzenia „stanu wojennego” wewna ´´ ˛ ´ ˛gnie na tej drodze poste przedsie ˛ty ˛p ˛biorczosci okazuje sie rowniez, ze osia ˙ ˙ ´ ˛s ˛zanej ze zbrojeniami rynkowej przynosi zyski jedynie cze ´ ci kapitału zwia ˛, ˛c i ekspansja stawiaja inne grupy społeczne wobec przykrej koniecznosci ´ partycypowania w kosztach militaryzacji. Podwaza to jednosc społeczen˙ ´´ ´ ˛trznej opozycji antymilitarystycznej. stwa i powoduje narastanie wewne Sprzecznosci te mozna załagodzic przez ograniczenie wydatkow wojen´ ˙ ´ ´ ˛dz ˛cia wojennego. nych ba ´ zdławic przez zaostrzenie napie ´ ˛ Zjawiska te ujawniły sie w najbardziej klasycznej postaci w hitlerowskiej ˛dzie III Rzeszy, w ktorej militaryzacja posłuzyła za podstawowe narze ´ ˙ ˛zenia Wielkiej Depresji i była pote ˛gowana az do konca drugiej przezwycie ˙ ˙ ´ ˛piły w tej gospodarce wojenwojny swiatowej. Prawidłowosci, jakie wysta ´ ´ ˛ce nej, przypominały zjawiska zachodza w tym samym panstwie podczas ´ pierwszej wojny swiatowej, a takze znalazły potwierdzenie w skutkach ´ ˙ militaryzacji gospodarki innych panstw, w szczegolnosci faszystowskiej ´ ´ ´ Japonii i Wielkiej Brytanii podczas drugiej wojny swiatowej. Pozwala to na ´ ˛cych sie we wszys˛ zdefiniowanie stadiow gospodarki wojennej, powtarzaja ´ tkich dotychczasowych przypadkach długotrwałego angazowania gospo˙ darki rynkowej do obsługi zadan wojennych. ´ ˛ ˛dnie korzystnym wpływem Pierwsze stadium charakteryzuje sie wzgle ˛ ˛: wzrostu wydatkow wojennych na koniunkture gospodarcza zapotrzebo´ ˛ga ˛ wanie na uzbrojenie pocia za soba zamowienia na maszyny i surowce ´ potrzebne do produkcji broni, rosnie rowniez zatrudnienie – a zatem ´ ´ ˙ i popyt na srodki konsumpcji – w siłach zbrojnych, w przemysle zbroje´ ´ ˛cych na potrzeby przemysłu niowym i zapotrzebowanie na ludzi pracuja ˛ca i wojska. W rezultacie powstaje swoista reakcja łancuchowa, pozwalaja ´ ˛z na przezwycie ˙ enie tendencji depresyjnych w gospodarce, a nawet na ˛ okresowe podtrzymanie prosperity. Granice tego stadium wyznaczaja roz˛dnie bezproduktywnej nadwyzki sił wytworczych, dla ktorej miary wzgle ˙ ´ ´ ˛puje kryzys nadprodukcji. marnotrawne spozycie wojenne zaste ˙ W drugim stadium dalsze rozszerzanie produkcji wojennej i prowadze˛ ˛dnie bezproduktywnej nie wojen dokonuje sie nie tylko kosztem wzgle ˛s ´ ˛nadwyzki, lecz pochłania rowniez cze ´ c mocy produkcyjnych uczestnicza ˙ ´ ˙ ˛ cych w procesie reprodukcji gospodarki. W tej fazie dzieje sie to głownie ´ kosztem zaspokajania cywilnych potrzeb konsumpcyjnych ludnosci, co ´ znalazło najbardziej dobitny wyraz w hitlerowskim hasle „armaty zamiast ´ masła”. Gospodarka zachowuje jeszcze zdolnosc reprodukcji rozszerzonej, ´´ ˛ jednak dokonuje sie ona kosztem stopniowego pogarszania warunkow ´ bytowych społeczenstwa, a zwłaszcza swiata pracy. Stany Zjednoczone ´ ´ ˛ przekroczyły ten prog w koncowej fazie wojny wietnamskiej, co stało sie ´ ´ ˛ istotnym powodem wycofania sie z niej Amerykanow. ´ W trzecim stadium produkcja na potrzeby wojenne staje w konflikcie ˛ ˛ z reprodukcja rozszerzona przemysłu, zwłaszcza z odnawianiem i moder60

nizowaniem srodkow produkcji, co powoduje zahamowanie wzrostu gos´ ´ ˛dnego podarczego, a w ostatecznosci moze doprowadzic do bezwzgle ´ ˙ ´ regresu zdolnosci wytworczych gospodarki danego kraju. Miało to miejsce ´ ´ w ostatnich latach wojny w faszystowskich Niemczech i w Japonii. W Sta˛pu nach Zjednoczonych przejawem tej fazy – konkurencyjnosci poste w mo´ ˛ cywilnych działow gospodarki – był dernizacji uzbrojenia z modernizacja ´ drastyczny spadek konkurencyjnosci amerykanskich towarow (tekstyliow, ´ ´ ´ ´ ˛dem towarow japonskich w latach 70. i 80. elektroniki uzytkowej) wzgle ˙ ´ ´ ˛cym do porozumien ograniub.w., co było istotnym czynnikiem skłaniaja ´ ˛cych wyscig zbrojen ze Zwia ˛zkiem Radzieckim. czaja ´ ´ Doswiadczenie nie tylko dodatnich, lecz i ujemnych stron strategii ´ „panstwa wojny” sprawia, ze w czasach wspołczesnych ten typ stosowany ´ ˙ ´ ˛ bywa zazwyczaj w skojarzeniu ze strategia „panstwa socjalnego”. Jedne ´ ˛ administracje mocniej akcentuja aspekty „panstwa socjalnego” (np. Stany ´ ˛do Zjednoczone za rza ´ w Billa Clintona), inne zas aspekty „panstwa wojny” ´ ´ ˛ sie w strategii administracji George’a ˛ (tego rodzaju skłonnosci ujawniaja ´ W. Busha). ˛cie w opisie tych strategii Zwia ˛zku Radzieckiego i innych Pominie panstw socjalistycznych nie jest przeoczeniem czy przemilczeniem. Wyni´ ˛cej tam etatyzacji ka – po pierwsze – z tego, ze w warunkach panuja ˙ gospodarki strategia polityki panstwa jest rezultatem arbitralnych decyzji ´ ˛dza rza ˛cych, a po drugie, ze w panstwach tych panuje stan okreslany ˙ ´ ´ zasadnie mianem „gospodarki niedoboru” [Kornai], nie ma tam zatem ˛ ˛ ˛c ˛tku zadnej nadwyzki. Militaryzacja i wojny dokonuja sie wie od pocza ˙ ˙ kosztem spozycia mas i rozwoju cywilnych działow gospodarki, czyli ˙ ´ ˛ ˛ odnosza sie do nich własciwosci drugiej i trzeciej fazy „panstwa wojny” ´ ´ ´ czego drastycznym dowodem jest wspołczesnie Korea Połnocna. ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛ ´ ˛ Istotna sfera angazowania sie panstwa w ekonomike jest podtrzymywanie ˙ ˛dnych do funkcjonowania organizmu działow nierentownych, lecz niezbe ´ gospodarczego. Ograniczonosc kapitalistycznego sposobu produkcji objawia ´´ ˛ sie bowiem – obok wczesniej omowionych zakłocen w reprodukcji siły ´ ´ ´ ´ ˛ ˛biorroboczej i koniunktury – takze w koncentrowaniu sie prywatnej przedsie ˙ czosci na najbardziej zyskownych sferach produkcji i usług, w zaniedbywa´ ˛dnych dla funkcjonowania całej gosponiu natomiast działow rownie niezbe ´ ´ ˛cych dostatecznych profitow. Naleza do nich przede darki, lecz nie przynosza ´ ˙˛ wszystkim: transport kolejowy i miejski, gospodarka mieszkaniowa, energe˛z tyka. W tych wszystkich dziedzinach cie ˙ ar bezposredniego prowadzenia ´ produkcji i usług spada na panstwo, ktore opłaca deficytowosc takiej ´ ´ ´´ ˛biorczosci z ogolnospołecznych funduszow scia przedsie ´ ´ ´ ´ ˛ganych za posrednic´ ˛c ˛kszaja przez to ˛c twem opodatkowania ogołu obywateli, podtrzymuja i zwie ´ ˛biorczosci w pozostałych działach. rentownosc prywatnej przedsie ´´ ´ ˛ ˛ ˛ca Kolejna sfera aktywnosci gospodarczej panstwa, nabieraja ˛ wspołczes´ ´ ´ ´ nie szczegolnego znaczenia, jest inwestowanie w rozwoj nowych działow ´ ´ ´ 61

ekonomiki, w ktorych skala inwestycji przekracza mozliwosci kapitałowe ´ ˙ ´ ˛biorczosci. Ujawnia sie to wyraznie ˛ i organizacyjne prywatnej przedsie ´ ´ ˛zanych z poste ˛pem naukowo-technicznym. Skala nakładow w działach zwia ´ ˛ na odkrycia i wdrozenia stała sie tak wielka, ze wszelkie istotniejsze ˙ ˙ ˛ ˛ ˛ki innowacje dokonuja sie dzis dzie aktywnosci panstwa. Na przykład ´ ´ ´ w odniesieniu do pasazerskiego samolotu ponaddzwie ˙ ´ ˛kowego Concorde ˛czenia wysiłkow panstwa francuskiego i brytyjnakłady wymagały poła ´ ´ ˛ skiego i one tez, a scislej podatnicy tych panstw, ponosza olbrzymie koszty ˙ ´ ´ ´ ˛wzie ˛cia. Programy wypraw na Ksie ˙ yc lub ˛z deficytowosci tego przedsie ´ wysyłania pojazdow badawczych na Marsa i inne planety takze prze´ ˙ ˛kszych koncernow, powoduja ˛c kraczały mozliwosci organizacyjne najwie ˙ ´ ´ ˛cia organizatorskich działan kojarza ˛cych aktywnosc tykoniecznosc podje ´´ ´ ´´ ˛cy ˛biorstw przez agendy rza ˛du federalnego Stanow Zjednoczosie przedsie ´ nych. ˛ce ˛ ˛ Wszystkie te rodzaje aktywnosci składaja sie na funkcje regulatora ´ ˛guja sie wzajemnie, sprawiaja ze wspołczesnie panstwo ˛ ˛ ˛c, ˙ ekonomiki pote ´ ´ ´ ˛ca ˛ kapitalistyczne odgrywa decyduja ˛ role nie tylko w politycznej ochronie kapitału i zapewnianiu warunkow jego reprodukcji, do czego sprowadzała ´ ˛ sie rola panstwa we wczesniejszym stadium rozwoju gospodarki rynkowej. ´ ´ ˛c ˛ Wpływa to bardzo na wzrost siły i pozycji panstwa, nakładaja sie na ´ ˛cy ˛gowania sie funkcji „stroza”, ˛ działaja w podobnym kierunku wpływ pote ´˙ ˛cznie, ze strategie „protektora”, „arbitra” i „innowatora”. Sprawia to ła ˙ ˛ sprawowania władzy politycznej maja dzis daleko bardziej złozony charak´ ˙ ter, a od ich trafnosci i efektywnosci coraz bardziej uzalezniona jest ´ ´ ˙ ˛dzynarodowych organizmow społeczfunkcjonalnosc narodowych i mie ´´ ´ ˛ ˛ ˛gonych. Potwierdza to teze eksponowana w rozdziale pierwszym o pote waniu upolitycznienia zycia społecznego. ˙ ˛dne jest zasygnalizowanie, ze na strategie Dla pełni obrazu niezbe ˙ sprawowania władzy w demokracjach rynkowych istotny wpływ wywie˛ raja strategie opozycji, sił lobbistycznych i kontestuja ˛cych system. ˛cych władze jest immanentnym zjawiskiem ˛ Opozycja wobec sprawuja ˛cych sie na swobodzie zrzeszania, ˛ systemow demokratycznych – zasadzaja ´ wolnosci słowa, rywalizowania w pozyskiwaniu poparcia społecznego, ´ ˛dza ˛cie steru rza ´ w. ˛do wywierania wpływu na rza ˛cych i zabiegania o przeje ˛ Strategie opozycyjne sa swego rodzaju „czysccem” dla strategii partii ´´ ˛dza ˛. rza ˛cych oraz ich alternatywa Sednem strategii lobbistycznych jest wywieranie wpływu na decyzje władcze roznorodnymi srodkami. Nalezy do nich pozyskiwanie korzyst´˙ ´ ˙ nego stanowiska politykow w zamian za poparcie w wyborach (nie tylko ´ głosami wyborcow, lecz i srodkami materialnymi, co jest powodem przy´ ´ padkow korupcji zwalczanej z miernym powodzeniem prawnymi srod´ ´ kami), a takze wywieranie nacisku demonstrowaniem niezadowolenia grup ˙ ˛cych sie za pokrzywdzone przez decyzje osrodkow władzy. W ob˛ uznaja ´ ´ 62

˛cej te problematyke na szczegolna uwage ˛ ˛ ˛ szernej literaturze podejmuja ´ ˛ zasługuje wnikliwe dzieło Stanisława Ehrlicha Władza i interesy. ˛ce Strategie kontestacji stosowane przez siły neguja prawomocnosc os´´ ´ ˛z ˛ce ˛da rodkow władzy publicznej, da ˙ a do zmiany systemu politycznego, be ˛ ´ ˛pnego rozdziału, tu zatem poprzestaniemy na zasygprzedmiotem naste ˛c ˛ ˛tym porownaniem do systemow nalizowaniu, ze – posługuja sie przyje ˙ ´ ´ komputerowych – w wachlarzu politycznego „oprogramowania” systemow ´ ˛ ˛ ˛ ˛cych ba ´ ˛dz politycznych pełnia one role podobna do wirusow zakłocaja ´ ´ ˛cych funkcjonalnosc systemu. nawet burza ´´

Rozdział 3

˙ PRZEOBRAZANIE ´ SYSTEMOW POLITYCZNYCH

˙ „Zadna cywilizacja – produkt ludzki słuza zadomowieniu kolejnych ˙ ˛cy ˛cych pokolen – nie byłaby nigdy mozliwa bez stabilnych ram stwarzaja ´ ˙ przestrzen dla strumienia zmian” [Arendt 1998: 175]. Skojarzenie trwałosci ´ ´ zasadniczych reguł i form organizacji zycia społecznego z przekształcaniem ˙ ˛ istotnych ich elementow jest unikatowa własciwoscia gatunku ludzkiego. ´ ´ ´ ˛ ˛ Zmiany te miewaja charakter zarowno generalnych przekształcen ustroju ´ ´ społecznego, jak i tylko czy głownie przeobrazen jego sfery politycznej, ´ ˙ ´ czyli systemu politycznego. Wspołczesnie tempo i zakres tych przekształcen ma charakter szczegol´ ´ ´ ´ ˛ nie intensywny. Obejmuja one w istocie, w roznym wprawdzie stopniu ´˙ i w roznych formach, cały swiat. „Nieuchronnosc zmiany politycznej oraz ´˙ ´ ´´ ˛dzie raczej niepodobny do wieku XX, wydaja ˛ przekonanie, ze wiek XXI be ˙ ˛, sie na podstawie doswiadczen z przeszłosci, niemal jedynymi pewnikami, ´ ´ ´ ktore mozna bezpiecznie przewidziec w tej dziedzinie. Warto to podkreslic, ´ ˙ ´ ´ ´ ˛sto zbyt łatwo przyjmujemy, ze przyszłosc be poniewaz cze ˙ ˙ ´ ´ ˛dzie stanowiła ˛ jedynie kontynuacje terazniejszosci” [Tansey: 246]. ´ ´ ˛bokich transformacji sa kraje postko˛ Najwyrazistszym przejawem głe munistyczne – nie tylko te, w ktorych realny socjalizm został obalony ´ i jednoznacznie odrzucony, ale i te, w ktorych formalnie ustroj ten nadal ´ ´ ˛ panuje, ale istota stosunkow społeczno-ekonomicznych staje sie jakosciowo ´ ´ inna, jak w Chinach. Trwa rowniez proba wykształcania nowych form ustrojowych w krajach ´ ˙ ´ pokolonialnych i zaleznych. Po dosc krotkim okresie złudzen, ze satysfak˙ ´´ ´ ´ ˙ ˛ca ˛ ˛ cjonuja ˛ ogoł zmiane da sie sprowadzic do ustanowienia niepodległosci ´ ´ ´ ˛pu cywilizacyjnego z byłych panstwowej i zaadaptowania wzorcow poste ´ ´ ˛so metropolii, nadszedł czas dramatycznych wstrza ´ w typu tych, ktore ´ obserwujemy zarowno w Kongu–Zairze, Rwandzie, Algierii, Birmie czy ´ ˛bokiej Indonezji, jak i w Czeczenii czy Afganistanie. Innym przejawem głe zmiany ustrojowej jest Republika Południowej Afryki. ˛te ˛ Nawet najwyzej rozwinie demokracje rynkowe nie sa wolne od ˙ istotnych przekształcen, determinowanych przez kreowanie olbrzymich ´
64

˛dzypanstwowych. Najbardziej zaawansowanym przykłaorganizmow mie ´ ´ ˛ ˛ dem tego jest Wspolnota Europejska z jej wieloraka siecia nowych instytuc´ ˛zan ´ jonalnych i społecznych powia ´ . Swiadectwem tego, ze nie jest to ˙ ˛tkowanie procesow instytucjonalizuja ˛cych zjawisko unikatowe, jest zapocza ´ ˛cych cała Ameryke Połnocna Podob˛ ˛ ´ ˛. wspołdziałanie gospodarcze, obejmuja ´ ˛puja w Ameryce Południowej i Azji. ˛ ne tendencje integracyjne wyste ˛ ˛ce ˛pieniu Zmiany bywaja pozytywne, polegaja na modyfikacji lub zasta ˛kszaja ˛cy przestarzałego czy mniej humanitarnego ustroju przez ustroj zwie ´ ˛gania satysfakcji z zycia członkow społecznosci. szanse przezycia i osia ˙ ˙ ´ ´ Sednem takich przemian jest dostosowywanie ustrojowych form organizacji ˛dzypanstwowego do nowych warunkow stwarzazycia panstwowego i mie ˙ ´ ´ ´ ˛ ˛pu cywilizacyjnego. Przekształcenia te rokuja ˛ nych przez eskalacje poste powszechniejsze i pełniejsze zaspokojenie aspiracji do poprawy warunkow ´ ˛z ˛gowanych zagrozen rownowagi przyrodzycia oraz przezwycie ˙ enie spote ˙ ˙ ´ ´ niczej i egzystencji ludzkiej. ˛ ˛ce Bywaja jednak przeobrazenia o negatywnym charakterze, powoduja ˙ ˛ ˛pienie go przez gorszy z punktu widzenia degeneracje ustroju lub zasta wymogow reprodukcji zycia społecznego. Zarowno dzieje ludzkosci, jak ´ ˙ ´ ´ ˛, ˙ ˛ i wspołczesnosc swiadcza ze historia nie toczy sie gładko i systematycznie ´ ´´ ´ ˛ ˛ naprzod; zdarzaja sie przypadki regresu i degrengolady poszczegolnych ´ ´ społeczenstw, czego jednym z wyrazistszych przejawow bywa wsteczny ´ ´ charakter zmian ich systemow politycznych. ´ ˛ ˛puja ˛cych pytan: Co jest powodem zmian Na tym tle widac wage naste ´ ´ ˛ ustrojow społecznych i systemow politycznych? Jakie sa rodzaje i sposoby ´ ´ ˛ tych przekształcen? Jakie bywaja skutki roznych metod transformacji? ´ ´˙ Jakimi sposobami mozna i trzeba wpływac na poza ˙ ´ ˙ ˛dany kierunek i charakter przeobrazen? Jak minimalizowac negatywne i optymalizowac pozytyw˙ ´ ´ ´ ne strony tego typu przeobrazen? ´ ´ W odpowiedzi na te pytania – istotne nie tylko teoriopoznawczo, lecz ˛ ´ takze z całkiem pragmatycznych powodow – pomocne moga byc dwojakiego ˙ ´ ˛ce z historycznych doswiadczen ludzkosci, typu nauki. Jedne, wynikaja ´ ´ ´ ˛ ˛zanych umozliwiaja wydedukowanie najogolniejszych prawidłowosci zwia ˙ ´ ´ z ustrojowymi przekształceniami. Drugie zas, przydatne zwłaszcza do ana´ lizy i racjonalnego ukierunkowywania transformacji ustrojowej w Polsce, to wnioski wywiedzione z analizy dwu kolejnych przekształcen w naszym ´ kraju: czterdziestolecia „budowy” socjalizmu i kilkunastolecia – kapitalizmu.

´ ´ WNIOSKI Z DZIEJOWYCH DOSWIADCZEN
˛ ˛ Systemy społeczne, jak wiadomo z historii, zmieniaja sie zarowno ´ ˛s ˛ cze ´ ciowo, z czym mamy do czynienia, gdy zmianie ulegaja elementy ˛stsze), ekonomiczny, społeczny czy składowe, system polityczny (co najcze 65

ład ideologiczny, jak i całkowicie, gdy na miejsce jednych sposobow ´ ˛ ˛ organizacji zycia społecznego pojawiaja sie jakosciowo odmienne, np. na ˙ ´ miejsce feudalnego absolutyzmu – kapitalistyczna demokracja. ˛ ˛ Przekształcenia systemow społecznych dokonuja sie pod wpływem ´ ˛ ˛cych w srowielorakich czynnikow. Sa rezultatem zarowno zmian zachodza ´ ´ ´ dowisku przyrodniczym (kataklizmow, degeneracji srodowiska), jak i od´ ´ ˛cy tu przedmiot zainteresowania wpływ zadziaływan ludzi. Stanowia ´ chowan i działan ludzkich na kształtowanie ustroju przyjmuje zazwyczaj ´ ´ ˛ trojaka postac: ´ ˛z ˛cych do dokonania lub zahamowania 1) zorganizowanej akcji sił da ˙ a zmian, 2) spontanicznej reakcji odłamow społeczenstwa na przekształcenia ´ ´ ˛cej ustrojowe roznego charakteru, zarowno wymuszaja zmiany, przyzwala´˙ ´ ˛cej ˛cej ˛ ja na nie, jak i stawiaja im opor, 3) biernego poddawania sie biegowi ´ ˛ce w stan samozadwolenia, wydarzen, co cechuje cywilizacje popadaja ´ ˛cy ˛ ˛dz ˛ ˛. powoduja stagnacje i upadek ba ´ wielowiekowa hibernacje ˛ Ostateczny kształt systemu bywa zazwyczaj wypadkowa zmian przyrodniczych i działan ludzkich. ´ ˛ Przeobrazenia systemow społecznych maja wieloraki charakter. Naj˙ ´ ˛bsze z nich to epokowe modyfikacje, determinowane przez kolejne fazy głe ˛kszania mozliwosci adaptowania przyrody do potrzeb bytowych ludzzwie ˙ ´ ˛z kosci. Własciwe tylko gatunkowi homo sapiens da ˙ enie do zmieniania ´ ´ warunkow swej egzystencji na lepsze prowadziło nie tylko do doskonalenia ´ ˛gnie ˛tego sposobu zdobywania srodkow do zycia, lecz takze do zaosia ´ ´ ˙ ˙ ˛powania go przez jakosciowo wydajniejszy. Skumulowanym rezultatem ste ´ ˛powanie zbieracko-łowieckich sposobow, włastej aktywnosci było zaste ´ ´ ´ ciwych od zarania i najbardziej długotrwałych w dziejach ludzkosci, przez ´ ˛ ˛t ˛ ´ ˛ hodowle zwierza i uprawe roslin (co datuje sie od zaledwie kilkunastu ˛cleci), a tych zas przez uprzemysłowienie (nasta ˛piło to przed niespełna tysia ´ trzema wiekami). Wiele przemawia za tym, ze zyjemy w czasach kolejnego ˙ ˙ ˛pu okreslanego mianem rewolucji informatycznej. jakosciowego poste ´ ´ Kazdy z tych poziomow wymagał odmiennego sposobu organizacji ˙ ´ zycia społecznego. Najodpowiedniejszym dla okresu zbieracko-łowieckiego ˙ były wspolnoty pierwotne – podobne do sposobu bytowania stadnie ´ ˛t. zyja ˙ ˛cych zwierza Epoce hodowlano-rolniczej własciwe były najpierw ´ ˛pnie – gdy rolnictwo koncentrowało sie ˛ stosunki rodowo-plemienne, naste w dolinach wielkich rzek – okreslane mianem niewolnictwa. Upowszech´ nianie hodowli i uprawy na szersze połacie globu spowodowało wykształ˛ cenie systemow feudalnych. Uprzemysłowienie okazało sie najbardziej ´ funkcjonalne w społecznosciach zorganizowanych według reguł ładu ryn´ kowego. ˛ W kazdej z tych epok kształtowała sie odmienna konfiguracja systemow ˙ ´ politycznych. W epoce wspolnoty rodowo-plemiennej, niewolnictwa i feu´ 66

˛do ˛dz dalizmu dominowały systemy rza ´ w jednostek ba ´ niewielu – mono˛dz kratycznych patriarchatow, despotii ba ´ demokracji ograniczonej urodze´ niem lub statusem materialnym. W epoce przemysłowej upowszechniały ˛ sie systemy demokratyczne. Kształtowanie systemu politycznego odpowied˛ niego dla epoki informatyzacji znajduje sie in statu nascendi; analizie przeja˛cona jest ostatnia cze´ c tej ksia ˙ ki. ˛s ´ ˛z wow tego procesu poswie ´ ´ ˛pu Koniecznym uzupełnieniem tej skrotowej prezentacji procesow poste ´ ´ ˛ ˛puja trzy konstatacje. ˛ce cywilizacyjnego sa naste ˛s ´ Pierwsza dotyczy tego, ze w kazdej epoce tylko cze ´ c społecznosci była ˙ ˙ ´ ˛ ˛pu cywizdolna do skorzystania z szans, jakie daja kolejne szczeble poste ˛kszosc wykorzystuje je tylko cze ´ ciowo ba ´ nie wykorzys˛s ˛dz lizacyjnego. Wie ´´ ˛ tuje ich wcale. Tak działo sie w przeszłosci i tak jest obecnie. Ewidentnym ´ tego swiadectwem jest to, ze niespełna połowa ludzkosci jest zorganizo´ ˙ ´ wana w demokratyczno-rynkowe systemy, a zdecydowana mniejszosc ´´ moze w pełni korzystac ze zdobyczy cywilizacyjnych. Dowodzi tego ˙ ´ ˛ ˛ rowniez wikłanie sie społeczenstw w walke o zmiany ustrojowe irracjonal´ ˙ ´ ˛pu, czego najtragiczniejszym przene z punktu widzenia wymogow poste ´ ˛ jawem jest to, co sie niedawno działo w byłej Jugosławii. Dowodem jest ˛ ponadto bezradnosc prob racjonalniejszego zorganizowania sie przy po´´ ´ ˛trznej społeczenstw Somalii i innych krajow Afryki. mocy zewne ´ ´ ˛ Druga konstatacja dotyczy przemieszczania sie centrow szczytowego ´ rozwoju cywilizacji z jednych regionow swiata w drugie. Bertrand Russell ´ ´ ˛puja ˛co: „W okreslonym momencie tego procesu, kiedy przedstawia to naste ´ ˛ społecznosc znacznie sie wzbogaca i zapewnione zostaje bezpieczenstwo, ´´ ´ ˛biorczosc typowe dla bardziej prymitywnych epok a energia i przedsie ´´ ˛puja zwykle wielkie osia ˛ ˛gnie ˛cia rozwijaja ˛cej sie ˛ jeszcze nie wygasły, naste ˛, ˛d cywilizacji. Kiedy jednak nowa cywilizacja popada w rutyne kiedy rza ˛ ˛, ma dosc czasu, by skonsolidowac swa władze a obyczaj, tradycja i prawo ´´ ´ ˛ ˛co ˛biorczosc, narzucaja reguły wystarczaja drobiazgowe, by dławic przedsie ´ ´´ ˛ społeczenstwo wchodzi w faze stagnacji [...]. Ten typ procesu rozwojowego, ´ ˛pił w Chinach, Indiach, Mezopotamii, zakonczony skostnieniem, wysta ´ Egipcie i swiecie grecko-rzymskim. Obcy podboj kładzie przewaznie kres ´ ´ ˙ ˛ takiej cywilizacji: w uzyciu sa stare formuły do zwalczania starych wrogow, ˙ ´ ˛ ale gdy pojawia sie wrog nowego typu, podstarzała społecznosc nie jest ´ ´´ ˛c na tyle elastyczna, by przyja ´ nowe formuły, a tylko one mogłyby zapewnic ´ bezpieczenstwo” [Russell 1997: 48–49]. Mozna i trzeba do tej listy dopisac ´ ˙ ´ takze losy Rzeczypospolitej Dwojga Narodow – Polski i Litwy – wspaniałej ˙ ´ ˛pnych wiekach. za Jagiellonow i skarlałej w naste ´ Trzecia konstatacja ujmuje prawidłowosc wyrastania nowych centrow ´´ ´ ˛cych, cywilizacyjnych nie na gruzach starych, lecz na obrzezach upadaja ˙ czyli tam, gdzie przejmowane jest to, co trwalej funkcjonalne z poprzedniej epoki, a brak rutyny umozliwia innowacyjnosc. Dobitnym tego dowodem ˙ ´´ z czasow starozytnych było przemieszczenie centrum cywilizacyjnego ´ ˙ 67

z Grecji do Rzymu; ze sredniowiecza – z Rzymu do panstwa Karolingow ´ ´ ´ i Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego; z czasow nowozytnych – ´ ˙ ˛cie dominacji po Wielkiej Brytanii przez powstałe z byłych kolonii przeje tego mocarstwa Stany Zjednoczone Ameryki i awans Japonii; z najnowszych – wyrastanie nowego centrum na Dalekim Wschodzie. Przykładem ˛cych sie pote koncza sie epoki ˛ ˛g nieskutecznosci prob animacji rozkładaja ´ ´ ´ ˛cej ˛ ˛ sa losy Bizancjum, imperium osmanskiego czy rosyjskiego; temu ostat´ niemu nie pomogła nawet drastyczna zmiana ustroju. Dramatyzm procesow modyfikacji wynika głownie z własciwej nasze´ ´ ´ mu gatunkowi skłonnosci do optymalizowania warunkow swej egzystencji ´ ´ ˛c „zwykle srodkami przemocy, zmuszaja innych, by dzwigali za nich ´ ´ ˛ ˙ ˛guje sie w okresach ˛ brzemie zycia” [Arendt 1991: 114]. Skłonnosc ta pote ´´ ˛ przełomowych, gdy pojawia sie mozliwosc i koniecznosc jakosciowych ˙ ´´ ´´ ´ zmian sposobow wytwarzania srodkow do zycia, a zatem i przekształcania ´ ´ ´ ˙ ˛ganiu wyzszych szczebli poste ˛pu systemow społecznych. To sprawia, ze osia ´ ˙ ˙ ˛ w fazie pocza ˛tkowej kryzysy i konflikty. Bywaja one ˛ z reguły towarzysza ˛bsze sa przeobrazenia ładu społecznego. Post factum ˛ tym ostrzejsze, im głe ˙ ˛sto okazuje sie ze kryzysy tej rangi i skali sa perspektywicznie korzystne. ˛, ˙ ˛ cze ˛ Sa przejawem zaznawanego wielokrotnie przez ludzkosc w czasach przeło´´ mowych stanu przejsciowego: okresu, gdy stare reguły zycia społecznego ´ ˙ ˛ ˛, ˛. ´ ˛ ˛ksze, im sie kompromituja nowe zas w bolach klaruja Bole sa tym wie ´ ´ ˛ ˛, ˛ ˛ bardziej stare systemy sie kompromituja a nowe rodza sie nie w sposob ´ ˛ ´ ˛do oswiecony – w procesie intelektualnym, lecz metoda prob i błe ´ w w pro´ ˛clecia. cesach społecznych. Ten ostatni sposob panował absolutnie przez tysia ´ Zmiany sposobow organizacji zycia społeczenstw bywały głownie niezamie´ ˙ ´ ´ ˛trznych i przyrodrzonym rezultatem czynnikow spontanicznych, zewne ´ niczych. ˛p ˛ł ˛ ˛ Poste w tej sferze zacza sie wraz z pojawieniem sie około 2500 lat temu swieckiej refleksji nad optymalnymi formami organizacji zycia ´ ˙ społecznego. Najdonioslejszymi tego przejawami były grecka filozofia, ´ ˛dzenia w Chinach. Takie były rzymskie prawo i konfucjanska nauka rza ´ ˛tki procesu podejmowania prob swiadomego kształtowania norm pocza ´ ´ ˛ i instytucji ładu społecznego. Jakosciowy skok dokonał sie w XVIII wieku ´ – epoce okreslonej mianem oswiecenia, z własciwym jej upowszech´ ´ ´ nianiem przekonania o mozliwosci dopasowywania systemow społecz˙ ´ ´ ˛cych odłamow społeczenstwa. Stworzyło to podnych do aspiracji znacza ´ ´ stawy burzliwego okresu prob z gory zaplanowanego kształtowania ´ ´ formacji społecznych. „Dopiero w trakcie osiemnastowiecznych rewolucji ˛tek moze byc uswiadomiono sobie po raz pierwszy, ze nowy pocza ´ ˙ ˙ ´ zjawiskiem politycznym, czyli wynikiem tego, co dokonali ludzie i co ˛ ludzie moga z rozmysłem zaprojektowac” [Arendt 1991: 45]. Pierwszymi ´ probami swiadomego programowania i kształtowania systemow społecz´ ´ ´ nych były Rewolucja Amerykanska i Rewolucja Francuska. Apogeum ´ 68

zastosowania tego sposobu było „budowanie realnego socjalizmu” po ˛pnie w panstwach Rewolucji Pazdziernikowej – najpierw w Rosji, a naste ´ ´ zamieszkałych przez 1/3 ludzkosci. ´ ˛ Rozne bywaja rezultaty tak dokonywanych zmian: dramatyczne, gdy ´˙ ˛ sa przeprowadzane głownie srodkami zbrojnej przemocy, tj. rewolucji ´ ´ ˛ ˛trzi kontrrewolucji, a mniej dotkliwe, gdy sa dokonywane siłami wewne nymi i metodami nieprzemocowymi, czyli w drodze negocjacji i porozu˛zanych z uprzednim systemem z elitami mienia elit politycznych zwia ˛ opozycyjnymi wobec niego. Jaskrawym tego przykładem sa zmiany zapo˛tkowane porozumieniami Okra ˛głego Stołu w 1989 r. w Polsce, naste ˛pnie cza ˛cego sie radzieckiego ˛ zas upowszechnione w wielu innych krajach rozpadaja ´ ˛cy ˛ciolecia amerykanimperium. Oceniaja te procesy z perspektywy dziesie ´ ski naukowiec stwierdza, ze „zmiany te nie przyszły wraz z rozwojem ˙ społecznym, nie dokonała ich historia, tylko ludzie. Oni To Zrobili”. Dokonanie tego „bez rozlewu krwi, bez społecznych zamieszek i bez ´ nieodwracalnych strat gospodarczych było wspaniałe. Swiat patrzył na Polakow z szacunkiem, szczegolnie po dramatycznych wydarzeniach w Ru´ ´ munii w grudniu tego samego roku, a tym bardziej po tragedii w byłej Jugosławii” [Porter, „GW”: 4.02.1999]. Opłakane – w dosłownym i przenos´ ˛ ´ ˛ ˛trzne nym znaczeniu – sa proby zmian dokonywane przemoca przez zewne ˛gsiły. Dosc przypomniec krach tego rodzaju ingerencji radzieckiej na We ´´ ´ rzech, w Czechosłowacji i Afganistanie czy Stanow Zjednoczonych w Wiet´ ˛dz namie ba ´ w Somalii. ˛c Konkluduja mozna stwierdzic, ze wiedza bywa pomocna w doskonale˙ ´ ˙ ˛ niu ładu społecznego, wszelako dopoki nie staje sie dogmatem i nie wyradza ´ ˛ ˛. ˛ ˛cej szkod, im sie w wiare Wiara w omnipotencje rozumu czyniła tym wie ´ ˛ksza była arogancja projektuja ˛cych stworzenie Krolestwa Rozumu czy wie ´ ˛ Ustroju Sprawiedliwosci Społecznej. Wiedza natomiast – gdy posługiwano sie ´ ˛ ˛ ˛sto nia bez zadufania i bezkrytycznego zaufania – okazywała sie cze pomocna w rozumieniu, prognozowaniu i usprawnianiu systemow społecznych. ´

˙ INZYNIERIA USTROJOWA
Planowe i zorganizowane wpływanie na kształt systemow społecznych ´ ˛dz bywa okreslane w literaturze mianem konstruktywizmu ba ´ inzynierii ´ ˙ ˛ ´ ´ społecznej. Proponuje uscislenie tej terminologii przez nazwanie takich ˛cie działan mianem inzynierii ustrojowej. Jest to poje pochodne od inzynierii ´ ˙ ˙ ˛z społecznej, lecz we ˙ sze, to ostatnie bowiem obejmuje wszelkie formy ˛dy i zachowania społeczne, wła ˛cznie z tak wyrazista ˛ wpływania na pogla ˛stsza forma jaka jest reklama, i z tych powodow jest ˛ ˛, ˛ i wspołczesnie najcze ´ ´ ´ zbyt ogolne, by bez zaproponowanego tu uscislenia wystarczało do ozna´ ´ ´ czenia natury analizowanych zmian społecznych. 69

˛dzia inzynierii ustrojowej maja roznorodny charakter. Głowne ich ˛ ´˙ Narze ˙ ´ typy to: – perswazja, – wynegocjowywanie konsensu lub kompromisu, ˛dz – nakaz egzekwowany potencjalnymi ba ´ realnymi srodkami przy´ musu, – manipulowanie swiadomoscia i zachowaniami społecznymi za pomo´ ´ ˛ ˛ ca kłamliwej propagandy, skłocania roznych grup społecznych, prowokacji ´ ´˙ politycznej, – terror stosowany zarowno przez kontestatorow, jak i w celu ich zwal´ ´ czania. ˛cy ˛gaja Probuja wpływac na kształt ustroju sie ˛ zazwyczaj do całego ze´ ´ ˛dzi. Gdy dominuja typ pierwszy i drugi, mamy do czynienia ˛ stawu narze ´ z demokratycznymi metodami, gdy zas trzeci – z autokratycznymi. Srodkami ´ inzynierii ustrojowej najskuteczniej – jak dowodzi doswiadczenie historycz˙ ´ ne – mozna oddziaływac na kształt systemu panstwowego, głownie przez ˙ ´ ´ ´ zmiany regulacji prawnych i przekształcenia instytucji panstwowych. ´ ˛ ´ Z kolei władza panstwowa staje sie głownym srodkiem kształtowania ´ ´ ˛s systemu ekonomicznego i ładu ideologicznego, czyli pozostałych cze ´ ci ˛ składowych formacji społeczenstwa. Sa one jednak bardziej oporne na ´ konstruktorskie zabiegi, zwłaszcza z arsenału nakazu i przymusu. Te sfery ˛ ˛ materii społecznej przekształcaja sie najmniej bolesnie, a zarazem bardziej ´ ˛ trwale, gdy zabiegi ukierunkowane na zmiany wspomagaja spontaniczne ˛puja czy blokuja ich. Optymalnym sposobem przekształ˛ ˛ procesy, a nie zaste cania ustroju jest zatem wspieranie w poza ˙ ˛danym kierunku naturalnych spontanicznych procesow społecznych, czyli działanie bardziej na wzor ´ ´ agrotechnicznego kultywowania zywej przyrody niz technokratycznego ˙ ˙ konstruowania nowych form, dopuszczalnego w odniesieniu do materii martwej. Inzynieria ustrojowa słuzy roznorodnym celom: ˙ ˙ ´˙ ˛ – zachowawczym, ukierunkowanym na obrone i konserwowanie ist˛cego ładu społecznego (co zazwyczaj powoduje poste ˛puja ˛ degenera˛ca nieja ˛ cje i upadek, niekiedy nie tylko okreslonej formy ustrojowej, ale i społecz´ ˛ nosci, czego klasycznym dowodem sa losy Bizancjum czy wspołczesniej – ´ ´ ´ ˛zku Radzieckiego); Zwia ˛cego funkcjonalnosc systemu – modyfikacji, czyli dostosowywaniu traca ´´ ˛ce do nowych wymogow przez kosmetyczne korekty nie zmieniaja jego ´ ˛cej formacji, czego istoty (z reguły nieskuteczne w ratowaniu upadaja przykładem jest Konstytucja 3 Maja i roznorodne modyfikacje realnego ´˙ socjalizmu); – modernizacji, czyli pragmatycznego usprawniania systemu odpowied˛cego z reguły na kojarzeniu nio do nowych mozliwosci i aspiracji, polegaja ˙ ´ ˛cego przekontynuacji tego, co funkcjonalne, z innowacjami (umozliwiaja ˙ 70

˛z ˛cego poste społeczny, ˛p zwycie ˙ anie kryzysowych sytuacji i gwarantuja ˛ czego dobitnym przykładem sa wspołczesne demokracje rynkowe); ´ – transplantacji, czyli przenoszenia modelu ustrojowego z innych społecznosci, co ma miejsce zazwyczaj w krajach pokolonialnych i zaleznych ´ ˙ ˛ ˛dnie skuteczne przy przeszczepie ustroju politycznego (i okazuje sie wzgle ˛cej temu sytuacji, czego swiadectwem jest transplantacja wzorw sprzyjaja ´ cow demokracji zachodniej w Japonii po drugiej wojnie swiatowej; jest ´ ´ jednak mniej skuteczne, gdy jest proba totalnego zaszczepienia cudzych ´ ˛ ˛ wzorcow ustrojowych, czego dowodem sa zarowno losy transplantacji ´ ´ ustroju radzieckiego do innych krajow, jak i wzorcow zachodnioeuropej´ ´ skich do panstw pokolonialnych); ´ – rewolucyjnej zamianie dotychczasowego systemu na jakosciowo od´ mienny w drodze przemocy (czego bylismy swiadkami i uczestnikami od ´ ´ rewolucji socjalistycznej); ˛ – restauracji, ktora ma przywrocic obalony przez rewolucje system (o za´ ´ ´ ˛ najwyrazisciej rezultaty restauracji we wodnosci prob tego typu swiadcza ´ ´ ´ ´ Francji po 1815 r.); ˛powaniu traca ˛cego – refolucyjnej transformacji, czyli pokojowemu zaste ˛cy funkcjonalnosc ustroju społeczenstwa przez ustroj lepiej odpowiadaja ´´ ´ ´ ˛ciem „refolucja” trafnie nazwał Timoty Garton Ash nowym wymogom. Poje ´ ˛bokie zmiany ustrojowe w panstwach Europy Srodkowej – na tyle głe ´ ˛cz i szybkie, ze wre rewolucyjne, wprowadzane jednak w drodze reform ˙ ˛da ˛ ˛ odgornych, be ˛ce zatem skojarzeniem rewolucji z ewolucyjna reforma ´ ˛c ˛głego Stołu. [Ash: 9]. Uczestniczymy w takim procesie poczynaja od Okra ˛ Sa to modelowo zdefiniowane sposoby oddziaływania na kształt sys˛s ˛puje kompilacja temu społecznego. W praktyce natomiast najcze ´ ciej wyste ˛dkuja je z punktu widzenia ˛c roznych typow inzynierii ustrojowej. Porza ´˙ ´ ˙ skali i tempa przekształcen ustrojowych, mozna je podzielic na dwa ´ ˙ ´ przeciwstawne typy zmian: – stopniowe – dokonywane w drodze ewolucyjnych „małych krokow”, ´ ˛cych do usprawnienia istnieja ˛cego ustroju oraz zmierzaja ˛ce ˛powaniu dotychczasowe– skokowe – polegaja na gwałtownym zaste go ustroju przez kompletnie inny. Karl R. Popper zdefiniował i zarazem ocenił te dwa typy, okreslaja ´ ˛c ˛stkowa inzynierie społeczna drugi zas jako „utopijna ˛ ˙ ˛ ˛”, ˛ pierwszy jako „cza ´ ˛ ˛”. ˛stkowej”, za inzynierie społeczna Za głowne własciwosci „inzynierii cza ˙ ´ ´ ´ ˙ ˛cy ˛ ˛ ktora sie zdecydowanie opowiadał, uznawał to, ze przyjmuja te metode ´ ˛ ˛ ˙ polityk „moze miec na uwadze projekt społeczenstwa albo nie, moze ˙ ´ ´ ˙ ˛gnie tu wierzyc, ze ludzkosc ktoregos dnia zrealizuje ideał panstwa i osia ´ ˙ ´´ ´ ´ ´ ˛s na ziemi szcze ´ cie i doskonałosc, lub tez moze nie wierzyc [...]. W przeci´´ ˙ ˙ ´ ˛z ˛c wienstwie do tego utopista da ˙ y do realizacji stanu idealnego, posługuja ´ ˛ ˛cym wizje społeczenstwa jako całosci” [Popper ˛ sie jakims wzorem stanowia ´ ´ ´ 1993: 181–182]. 71

˛ ˛ ˛ Z opinia ta mozna sie zgodzic, lecz z istotnym uzupełnieniem. Utopie, ˙ ´ ˛ ˛ ˛ ˛”, ˛ ˛ca gdy staja sie „siła materialna czyli idea organizuja ˛ zachowania duzych ˙ ˛ ˛ ˛dzaja ˛cym zmiany ruchow społecznych, staja sie istotnym czynnikiem nape ´ ˛ ˛z społeczne. Zazwyczaj nie sa tak dalekosie ˙ ne i idealne jak nakreslone ´ ˛sto owocuja realnym poste ˛ ˛pem. Trzeba wie dopowiedziec ˛c w wizji, lecz cze ´ ˛ polskiego badacza tej problematyki: „Bez do konstatacji Poppera opinie ˛pu, ruchu, działania” [Szacki 1968: 196]. Wagi tego utopii nie ma poste twierdzenia nie przekreslaja rozczarowania spowodowane przez krach ´ ˛ realnego socjalizmu. Nadal zywotne „jest zapotrzebowanie na pewne wizje ˙ przyszłosci. Europejskie społeczenstwa nie potrafiły długo zyc bez tego ´ ´ ˙ ´ ˛trodzaju wizji. Nie ulega jednak zadnej kwestii, ze utopia w stylu dziewie ˙ ˙ nastowiecznym [...] juz nie wroci. Utopia musi dostosowywac sie do ˙ ´ ´ ˛ ˛ rzeczywistosci. Wbrew pozorom jest pochodna rzeczywistosci” [Pomian, ´ ´ „P”: 21.11.1992]. ˛c ˛ Akceptuja zatem popperowskie stanowisko, ze lepsze sa ewolucyjne, ˙ stopniowe modernizacje systemow od podrywania społeczenstw do rewo´ ´ ˛ lucyjnych przekształcen za pomoca utopijnych wizji, nalezy dodac, ze ´ ˙ ´ ˙ ˛ ˛. wybor metod przeobrazen ustrojowych nie jest sprawa dowolna Bywa on ´ ˙ ´ determinowany przez stan funkcjonalnosci systemu, jego społecznej akcep´ ˛dz tacji, a zatem i mozliwosci modernizacji ba ´ – wobec kontestowania ˙ ´ ˛kszosc – przez koniecznosc sie systemu przez wie ´´ ´ ´ ˛gania po „srodki bogate” ´ z arsenału „inzynierii utopijnej”, czyli rewolucyjne, skokowe. ˙ ˛z Arnold Toynbee – wybitny angielski historiozof – wia ˙ e skłonnosci do ´ ˛dz skokowego ba ´ stopniowego przeprowadzania zmian ustrojowych z cha˛cej w danym kre ˛gu religii. Własciwe monoteistycznym rakterem dominuja ´ ˛głos religiom negowanie innych wierzen skłania do zrywania cia ´ ci i two´ rzenia „na gruzach” uprzedniej tradycji kulturowej. Znajduje to odzwier˛ ciedlenie w rewolucyjnych zmianach, jakie sie dokonały w Europie w roz´˙ nych momentach historii: w tworzeniu feudalizmu na gruzach cywilizacji ˛pnie kapitalizmu, wreszcie prob stworzenia w ten sam starozytnej, naste ˙ ´ sposob komunizmu [Toynbee i Ikeda: 319–322]. ´ Wiara w skutecznosc inzynierii ustrojowej, czyli mozliwosc konstruo´´ ˙ ˙ ´´ ˛cych tego ludzi, jest wania systemu zgodnie z zamierzeniami dokonuja najsilniejsza w przypadku rewolucji, restauracji i transplantacji, czyli zmian ˛zanych ze stosowaniem nakazu wprowadzanych szybko i zazwyczaj zwia ˛, ˙ ˛ i przymusu. Zdarza sie ze i modernizacje systemu bywaja odgorne, ´ ˛dza z nakazu autokratycznie rza ˛cych przywodcow (np. Bismarcka czy ´ ´ Atatürka), jak i dokonywane metodami demokratycznej umowy społecznej ˛pstwie Wiel(przekształcenia zachodnich panstw kapitalistycznych w naste ´ kiego Kryzysu i drugiej wojny swiatowej). ´ ˛c Uogolniaja historyczne doswiadczenie wielu roznych społeczenstw ´ ´ ´˙ ´ ˛, ˙ w tej materii mozna postawic teze ze bardziej skuteczne (czyli trwałe na ˙ ´ ˛) ˛kszaja szanse przezycia i osia ˛ce ˛gania dłuzsza mete i pozytywne (czyli zwie ˙ ˛ ˙ 72

satysfakcji z zycia) były zastosowania inzynierii ustrojowej zbiezne ze ˙ ˙ ˙ ˛ce odłamy spontanicznym wymuszaniem zmiany systemu przez znacza ˛dz społeczenstwa ba ´ dokonywane przynajmniej za ich przyzwoleniem. ´ ˛kszosci aktywnych sił społeczProby narzucenia ustroju wbrew woli wie ´ ´ nych skutkowały zazwyczaj negatywnie dla bytu społecznego i konczyły ´ ˛ dosc szybkim krachem kreowanej w ten sposob formacji. sie ´´ ´

´ WSPOŁCZESNE FORMY I SPOSOBY ´ ZMIAN SYSTEMOW POLITYCZNYCH
Wspolnym mianownikiem determinant wszelkich przemian ustrojow ´ ´ społecznych, a zatem i systemow politycznych, jest nieusatysfakcjonowanie ´ ˛s aktualnym ich stanem dostatecznie wpływowej cze ´ ci społeczenstwa. Do´ bor metod dokonywania tych przemian w istotnej mierze zalezy od celow, ´ ˙ ´ charakteru i zakresu zakładanych zmian systemowych. Najbardziej typowe ˛z ´ wspołczesnie cele da ˙ en do przeobrazen systemowych to: ´ ´ ˙ ´ – skorygowanie systemu politycznego bez zmiany jego istoty – przez zniesienie niewolnictwa, apartheidu (formalnego i realnego w RPA do ˛cego realnie, choc wbrew prawu, w południowych stanach 1994 r., a istnieja ´ Stanow Zjednoczonych do połowy ub.w.), upowszechnienie praw obywa´ ˛do telskich, zakaz dyskryminacji z roznych wzgle ´ w itp.; ´˙ – istotna zmiana systemu politycznego bez zmiany charakteru ustroju ˛pienie systemu demokratycznego dyktatura wojsko˛ społecznego, np. zasta ˛ wa lub na odwrot; ´ ˛bnienie sie nowego lub odtworzenie uprzedniego systemu ˛ – wyodre ˛dkopolitycznego przez wyzwolenie od okupacji, kolonialnego podporza ˛ wania, zyskanie autonomii przez mniejszosc etniczna itp.; ´´ – generalne przeobrazenie charakteru systemu społecznego, a zatem ˙ ˛dz i politycznego, w drodze rewolucji ba ´ refolucji. Promotorem zmian ukierunkowanych na zachowanie systemu przez ˛ ˛dz ˛ ˛ jego modyfikacje ba ´ modernizacje bywaja bardziej swiatłe odłamy elit ´ ˛dza aktualnie rza ˛cych. Wyrazistym tego potwierdzeniem jest Konstytucja 3 Maja w Polsce czy reformy Nowego Ładu za prezydentury Franklina D. Roosevelta w Stanach Zjednoczonych. ˛ ´ ˛bokie reformy systemowe sa ˛ Wspołczesnie zdarza sie rowniez, ze głe ´ ´ ˙ ˙ ˛s ˛ ˛cy ˙ rezultatem kompromisu cze´ ci elit, ktore reprezentuja wytracaja zywotnosc ´ ´´ ˛ ˛s ˛ ˛cych o zasta ˛pienie go rezim, z koncyliacyjnie nastawiona cze´ cia sił walcza ˙ ´ ˛gły Stoł w 1989 roku w Polsce, innym. Swiadectwem tego jest zarowno Okra ´ ´ jak i sposob zniesienia apartheidu i rownouprawnienia kolorowych z białymi ´ ´ w Republice Południowej Afryki. W obydwu przypadkach mielismy do ´ czynienia ze zmianami w drodze reform, czyli z przeobrazeniami wprowa˙ ˛ce dzanymi odgornie, ewolucyjnie, bezkrwawo, przez legalnie funkcjonuja ´ 73

˛ władze panstwowe. Skuteczne okazuje sie to o tyle, o ile jest wymuszane ´ ˛ca ˛s ´ i wspierane przez znacza ˛ politycznie cze´ c danej społecznosci. Niedostatek ´ ˛ takiego oddolnego wsparcia był jedna z istotniejszych przyczyn krachu reform przewidzianych w Konstytucji 3 Maja. ˛s ˛ Najcze´ ciej zmiany sa inicjowane i wywalczane przez siły opozycyjne ˛cych w danej społecznosci. Nie kazdy typ opozycyjnosci wobec sił panuja ´ ˙ ´ prowadzi jednak do przeobrazen systemowych, poniewaz opozycja politycz˙ ´ ˙ ˛, ˛ ˛ na ma roznorodny charakter. Najbardziej cywilizowana łagodna jej postacia ´˙ ˛cych jest własciwa demokracjom opozycja parlamentarna partii nie wchodza ´ ˛du, wyrazaja sie w kojarzeniu krytyki rza ˛cych ze wspoł˛dza w skład rza ˙ ˛ca ˛ ´ działaniem w sprawach istotnych dla funkcjonowania panstwa i bytu naro´ ˛ksza efektywnosc systemu. W tym nurcie miesci sie tez opozycja ˛ ˙ du, co zwie ´´ ´ pozaparlamentarna, czyli siły polityczne, ktore nie zdobyły dostatecznego ´ ˛ poparcia wyborczego, lecz wykorzystuja legalne formy wyrazania swych ˙ ˛dza postulatow i wywierania wpływu na rza ˛cych. Ten typ opozycyjnosci ´ ´ ˛dowej polityki i ewentualna zamiana ekipy ˛ ˛ owocuje jedynie korektami rza ˛dza ˛drza ˛cej w razie wygrania wyborow przez opozycjonistow. Mniej uwzgle ´ ´ niana w prawniczej literaturze przedmiotu jest nielegalna opozycja pozapar˛ ˛dza lamentarna. Jej wpływ na kształt systemu i polityke rza ˛cych bywa bardzo ˛dz ˛kszanie represyjnosci systemow panistotny, powoduje bowiem ba ´ zwie ´ ´ ´ ˛trznych, ba ´ ich reformowanie ˛dz stwowych i zaostrzanie konfliktow wewne ´ ˛dnianie postulatow tej opozycji przez rza ˛cych lub przez jej ˛dza przez uwzgle ´ ˛ ˛do legalizacje i inkorporowanie w legalne struktury parlamentu i rza ´ w. ˛ ˛głego Stołu w Polsce Przykładem ostatniego typu sa Porozumienia Okra w 1989 r. i wynikła z nich jakosciowa zmiana ustroju. ´ ˛, ˙ ˛ ˛dniane interesy Zdarza sie ze formy dopominania sie o nieuwzgle ˛cych sił społecznych przyjmuja ostrzejszy charakter. Skrajna ich ˛ ˛ znacza ˛ ˛dkowania sie władzy i dobijanie ˛ postacia jest generalna odmowa podporza ˛ ˛cie ˛dza ˛pienie ich innymi – ongis, np. w Rzeczysie o odsunie rza ˛cych i zasta ´ ˛ ˛s pospolitej szlacheckiej, za pomoca rokoszu, a wspołczesnie najcze ´ ciej ´ ´ strajku generalnego. Dopoki jest to kontestowanie okreslonych politykow ´ ´ ´ ˛cych władze motywowane powszechnym przekonaniem o nad˛, sprawuja uzywaniu przez nich władzy i drastycznym naruszaniu uprawnien, moze ˙ ´ ˙ słuzyc grosso modo przywracaniu funkcjonalnosci systemu. Dlatego od dosc ˙ ´ ´ ´´ ˛go dawna normy obyczajowe i akty prawne roznych kre ´ w cywilizacyjnych – ´˙ zarowno okreslaja ´ ´ ˛ce normy paternalistycznego ładu panstw Dalekiego ´ ˛ca ˛ca Wschodu nauki Konfucjusza sprzed dwoch i poł tysia lat, jak i stanowia ´ ´ kamien we ´ ˛gielny demokracji zachodnich angielska Wielka Karta Wolnosci ´ ˛ z 1215 roku – przewiduja w ekstremalnych sytuacjach prawo poddanych ˛powania przeciwko władcom w obronie zasad systemu. do wyste ˛ce ˛ Bywa jednak, ze znacza odłamy społeczenstwa nie tylko nie akceptuja ˙ ´ ˛cych władze lecz rowniez totalnie kontestuja system ˛, ˛ aktualnie sprawuja ´ ˙ polityczny czy szerzej – system społeczny danego panstwa. Jest to powo´ 74

˛dami, z ktorych najcze ˛stsze to negowanie dowane roznorodnymi wzgle ´˙ ´ ˛dz systemu jako reprezentanta sił obcych narodowo, klasowo ba ´ rasowo. ˛ Jesli tego typu kontestacje systemu politycznego podejmuje duzy odłam ´ ˙ ˛ ˛ społeczenstwa i steruja nia akceptowani przezen liderzy i zorganizowane ´ ´ ˛dz struktury, przyjmuje ona formy umotywowane ideologicznie ba ´ religijnie ˛ w planowo prowadzonych akcjach, to jest w istocie walka ˛ i wyraza sie ˙ ˛cym systemem o zamienienie go na jakosciowo inny. Taka konz panuja ´ testacja zasługuje na miano kontrsystemu politycznego. ˛ ˛ Totalne formy kontestowania systemu mieszcza sie w ramach legalizmu ˛ dopuszczanego przez wspołczesne demokracje, dopoki nie wykraczaja ´ ´ ˛, demonstrowania i wolnosci słowa poza reguły swobody zrzeszania sie ´ (ograniczane w niektorych wspołczesnych panstwach zakazem upowszech´ ´ ´ ˛ ˛ niania idei i tworzenia partii totalitarnych). Wkraczaja one w kolizje ˛ ˛ce ˛dek publiczny, polez prawem, gdy podejmowane sa akcje burza porza ˛ce gaja na stosowaniu zbrojnej przemocy. W systemach monokratycznych wszelkie formy zorganizowanego kon˛dza ˛ testowania zarowno rza ˛cych, jak i systemu sa z reguły uznawane za ´ ˛ nielegalne i podlegaja represjom. Formy kontestacji i przekształcania systemow politycznych mozna – ge´ ˙ ˛c neralnie biora – podzielic na nieprzemocowe i przemocowe. Nieprzemo´ ˛ cowe formy maja dwojaki charakter: ˛cych władze słuza ˛, • reform dokonywanych przez sprawuja ˙ ˛cych modyfikowaniu systemu, ˛dza • wymuszania zmian w polityce rza ˛cych, korygowania norm praw˛ ˛s ´ nych, a nawet zmiany systemu przez opozycyjna cze ´ c społeczenstwa ´ ˛dkowania sie władzy. ˛ w drodze odmowy podporza Formy przemocowe to akty ukierunkowane na wymuszenie zmiany ˛dku w atakowanym systemie. Naleza do przez burzenie spokoju i porza ˙˛ nich: ˛ce • rewolucje zmierzaja do generalnej zmiany ustroju, • partyzanckie walki zbrojne, powstania i wojny domowe, • terroryzm.
NIEPRZEMOCOWE METODY ´ PRZEKSZTAŁCANIA SYSTEMOW POLITYCZNYCH

˛ ˛ ˛czymy na ogoł z gwałtownym przewrotem”, Choc „zmiane polityczna ła ´ ´ to wspołczesnie „wiele pokojowych zmian ewolucyjnych moze przyczynic ´ ´ ˙ ´ ˛ sie do powstania «nowego» systemu politycznego, opartego na zasadniczo ˛ odmiennych zasadach. Mowia krotko, zmiany polityczne nie musza byc ´ ˛c ´ ´ ˛głe” [Tansey: 246–247]. ani gwałtowne, ani cia ˛s Najbardziej oczywistymi i najcze ´ ciej stosowanymi metodami takich przekształcen sa reformy. Reformy to – najkrocej – stopniowe zmiany ´ ˛ ´ 75

˛cych władze w systemie prawnym, ˛ legalne, dokonywane przez sprawuja instytucjach panstwowych oraz strategiach i polityce panstwa. ´ ´ Ta metoda modyfikacji i modernizacji systemow politycznych jest row´ ´ nie stara jak instytucja panstwa. Z doswiadczen historii wynika, ze od ´ ´ ´ ˙ zdolnosci dostosowywania systemu politycznego do zmiennych wymogow ´ ´ czasu zalezała jego trwałosc i funkcjonalnosc. Gdzie tego zabrakło, system ˙ ´´ ´´ ˛dz ˛. upadał ba ´ zostawał obalony przemoca Ewidentnym tego przykładem ˛tej ´ jest upadek I Rzeczypospolitej na skutek zbyt pozno podje proby reform ´´ ˛ w postaci Konstytucji 3 Maja i ich odrzucenia przez skonfederowana ˛ ˛kszosc owczesnej klasy rza ˛cej. Reformy Piotra Wiel˛dza w Targowice wie ´´ ´ ˛ ˛. kiego i Katarzyny Wielkiej wyniosły do pozycji mocarstwa Rosje carska ˛pco Odrzucanie przez ich naste ´ w propozycji jakichkolwiek zmian w kierunku monarchii konstytucyjnej – czego najwyrazistszym przejawem była wypowiedz ostatniego cara o „bezmyslnych marzeniach o uczestnictwie ´ ´ ˛du wewne ˛trznego” i zadeklaroprzedstawicieli ziemstw w sprawach zarza ˛dzie „trzymac sie silnie i niezmiennie zasady samowładztwa” ˛ wanie, ze be ˙ ´ [Mikołaj II: 159] – uwazane jest zasadnie za istotny zapalnik trzech kolej˙ nych rewolucji w tym panstwie (w 1905 r., w lutym 1917 r. i w pazdzierniku ´ ´ ˛ 1917 r.) i przyczyne upadku tego systemu. Znamienne, ze własciwy ˙ ´ ˛pnym rza ˛dcom tego mocarstwa antyreformizm – motywowany piernaste ˛ wotnie opozycja rewolucjonistow wobec zwolennikow reformowania kapi´ ´ ˛cych w ruchu robotniczym, ale w trakcie sprawowania talizmu działaja ˛da ˛ władzy be ˛cy ewidentnie spuscizna po carskim samodzierzawiu – spo´ ˙ wodował niereformowalnosc i rozpad systemu radzieckiego. ´´ Reformowalnosc słusznie uwazana jest za warunek konieczny trwania ´´ ˙ ˛ i rozwoju demokracji rynkowych. Za pomoca reform kształtowano pod˛dku ekonomicznego, społeczstawowe składniki kapitalistycznego porza ˛pnie podtrzymywano jego funkcjonalnosc, nego i politycznego, a naste ´´ ˛c ˛cych sie warunkow. Reformy takie przeprowa˛ adaptuja go do zmieniaja ´ ˛z dzono w celu przezwycie ˙ enia Wielkiej Depresji w latach 30. ub.w., a po ˛z drugiej wojnie swiatowej skutecznie przezwycie ˙ ono zagrozenie wzrostu ´ ˙ wpływu tendencji rewolucyjnych w Europie Zachodniej przez nadanie kapitalizmowi „ludzkiej twarzy”. Innym nurtem reformowania były zmia˛ ny polityczne, z ktorych głowna było upowszechnienie uprawnien wybor´ ´ ´ czych, a niekiedy instytucjonalne przekształcenia, w ktorych wyniku za´ ˛piono we Francji system parlamentarno-gabinetowy systemem semista ˛da prezydenckim. Konkretne przykłady reformowania be ˛ omawiane w innych rozdziałach, tu mozna poprzestac na zdefiniowaniu i zaakcentowaniu ˙ ´ rangi tej podstawowej metody przekształcania systemow politycznych. ´ ˛ ˛ Nieprzemocowa forma wymuszania zmian systemowych przez człon˛cych w sprawowaniu władzy w ogole kow społeczenstwa nie uczestnicza ´ ´ ´ ˛dz ba ´ tylko doraznie – jako wyborcy – jest odmowa podporza ´ ˛dkowywania ˛ ˛ sie władzy. Okresla sie ja dwojako: jako nieposłuszenstwo obywatelskie, ˛ ´ ´ 76

˛dkowania odnosi sie do rza ´ w własnego panstwa, ˛ ˛do gdy odmowa podporza ´ lub jako cywilne nieposłuszenstwo, gdy nieprzemocowe formy odmowy ´ ˛dkowania sie władzy panstwowej stosuja poddani nie posiadaja ˛ ˛ ˛cy podporza ´ uprawnien obywatelskich, np. w koloniach. ´ ˛cej normy Uprawnienie poddanych do sprzeciwu wobec władzy łamia ˛c od Konfucjusza ładu społecznego zakładały rozne cywilizacje – poczynaja ´˙ ˛ ˛ ˛ w starozytnych Chinach, przez angielska Wielka Karte Wolnosci, prawo ˙ ´ ˛ polskiej szlachty do rokoszu, po połnocnoamerykanska Deklaracje Niepod´ ´ ˛ ˛ ˛ ległosci i Deklaracje Praw Człowieka i Obywatela proklamowana przez ´ ˛ ˛. rewolucyjna Francje ˛dkowywania sie władzy ˛ Nieprzemocowe metody odmowy podporza ˛cych ja za nielegalna ba ´ łamia ˛ prawo sa wielorako funk˛ ˛ ˛dz ˛ca ˛ przez uznaja ˛ cjonalne. Bywaja stosowane zarowno do korygowania demokratycznych ´ systemow, jak i do walki o wyzwolenie z zaleznosci kolonialnej, a takze ´ ˙ ´ ˙ ˛pienie rza ´ w autorytarnych demokratycznymi. Zaliczenie konkret˛do o zasta nych przejawow stosowania tej formy walki politycznej do nurtu korygu´ ˛cego system ba ´ stanowia ˛dz ˛cego forme kontrsystemu – zala ˙ ka jakosciowo ˛ ˛z ja ´ nowego systemu – zalezy od ich celow, a ostatecznie od ich skutkow. ˙ ´ ´ ˛dkowywania sie władzy poja˛ Koncepcja i praktyka odmowy podporza ˛ wiła sie w Stanach Zjednoczonych Ameryki w połowie XIX stulecia. ˛ ˛ Zastosowanie jej na szersza skale przez ruch narodowowyzwolenczy w In´ ˛tkach XX wieku doprowadiach pod przywodztwem Gandhiego w pocza ´ dziło do zyskania niepodległosci przez społeczenstwa tamtego regionu. ´ ´ Najswiezszym potwierdzeniem jej aktualnosci i skutecznosci było pokojo´ ˙ ´ ´ ´ ˛powanie realnego socjalizmu w Europie Srodkowej we, refolucyjne zaste ˛cych w skład ZSRR przez demokratyczno-rynkowe i w panstwach wchodza ´ ˛tkowane w 1989 roku Okra ˛głym Stołem w Polsce. systemy, zapocza Wiesław Lang, wspołautor fundamentalnej w polskiej literaturze pracy ´ ˛tkowo „był to raczej pewien niezorna temat tej metody, pisze, ze pocza ˙ ganizowany ruch polityczny lub typ działalnosci politycznej niz wyraznie ´ ˙ ´ ˛zany ukształtowana doktryna polityczna lub moralna. Był to ruch zwia ˛ z walka o zniesienie niewolnictwa. Wspolnym wyznacznikiem tego ruchu ´ był przedmiot protestu, a nie forma politycznej działalnosci lub jej moralne ´ uzasadnienie” [Lang i Wroblewski: 121]. ´ Pierwotnie strategia ta słuzyła do korygowania demokracji amerykan˙ ´ ˛dzy generalnym załozeniem jej konskiej – eliminowania sprzecznosci mie ´ ˙ ˛ ´ ˛ stytucji, ze wszyscy ludzie sa rowni, a legalizacja niewolnictwa przez prawo ˙ stanowe. Taki był cel i sens promotora tej idei, tak w praktyce jak i w teorii – Henry’ego Davida Thoreau (1817–1862). Thoreau twierdził, ze aby chronic ˙ ´ zycie, potrzebujemy odwagi i uczciwosci. Prawo moralne uwazał stosownie ˙ ´ ˙ do tradycji purytanskiej za prawo podstawowe. W panstwie, narodzie czy ´ ´ ˛ społeczenstwie istnieja dla niego jedynie indywidualni ludzie zyja w gro´ ˙ ˛cy ˛ ˛ ˛, madzie na zasadach umowy; maja oni prawo ja uniewaznic, jezeli uznaja ˙ ´ ˙ 77

˛ ze narzucona im droga kłoci sie z wymogami prawa moralnego, ktorego ˙ ´ ´ ˛zani sa bronic. Aktem zapocza ˛ ˛tkowuja ˛cym kontestowanie władzy obowia ´ ˛ panstwowej metoda nieposłuszenstwa obywatelskiego była odmowa za´ ´ płacenia przezen w 1845 r. podatku w protescie przeciw owczesnej polityce ´ ´ ´ ˛du, prowadza ˛cego wojne z Meksykiem i sankcjonuja ˛ ˛cego niewolnictwo. rza ˛to ˛zieniu (spe ˛dził tam jedna noc, gdyz ˛ Aresztowano go i zamknie w wie ˙ podatek zapłaciła zan ciotka). Na pytanie przyjaciela: „Henry – dlaczego ´ ˛co: „Dlaczego ty tutaj nie siedzisz?” siedzisz tutaj?” miał odrzec znacza ˛ Incydent ten i pozniejsze zaangazowanie w walke o zniesienie niewolnictwa ´´ ˙ ˛cym wyzszosc tej uzasadnił tekstem pt. Obywatelskie nieposłuszenstwo, głosza ´ ˙ ´´ ˛ zbrojna po dzis uchodza ˛, ˛cym za biblie ruchow stosuja ˛ ˛cych formy nad walka ´ ´ ˛ tego typu strategie kontestacji władzy. ˛ ´ ˛ Stwierdzał w tej publikacji, ze „kiedy jedna szosta ludnosci narodu, ˙ ´ ˛z ˛ ktory postanowił dawac schronienie uciemie ˙ onym, stanowia niewolnicy, ´ ´ ˛ i kiedy cały kraj zalany zostaje i podbity bezprawnie przez cudzoziemska ˛ [Meksyk przez armie St. Zjedn. – M.G.] oraz podporza ˛ ˛dkowany armie ˛, prawu wojskowemu, wowczas, wydaje mi sie nadchodzi pora, aby uczciwy ´ ˛” ˛ ˛. ´ człowiek burzył sie i wywoływał pokojowa rewolucje Srodkiem przeciw˛ stawiania sie złu dokonywanemu przez panstwo powinna byc odmowa ´ ´ ˛, ˙ płacenia podatkow – z gotowoscia poniesienia za to kary i z rachuba ze ´ ´ ˛ ˛kszosc tak posta ˛pi, to przeciez wszystkich panstwo nie uwie ˛zi jesli wie ´ ´´ ˙ ´ ˛ ˛c i wymusi to zmiane polityki i prawa. „Gdyby tysia osob nie zapłaciło ´ w tym roku podatkow, nie popełniłoby tak krwawego gwałtu jak wtedy, ´ ˛ gdyby je zapłaciło i w ten sposob ułatwiło panstwu dopuszczenie sie gwałtu ´ ´ i przelewu krwi niewinnych ludzi. Powyzsze zdanie stanowi w zasadzie ˙ ˛ definicje pokojowej rewolucji, jezeli przeprowadzenie jej w ogole jest ˙ ´ ˛dnik panstwowy mozliwe. Kiedy poborca podatkow albo jakis inny urze ˙ ´ ´ ´ ˛ ˛ pyta mnie, jak to juz zreszta jeden zrobił: «Ale co ja moge poradzic?» – ˙ ´ odpowiadam na to: «Jezeli rzeczywiscie chcesz cos poradzic, zrezygnuj ze ˙ ´ ´ ´ ˛dnik swojej posady». Kiedy obywatel odmawia posłuszenstwa, a urze ´ ˛ rezygnuje z posady, wowczas dokonuje sie rewolucja. I chocby nawet polała ´ ´ ˛ ˛ ˛ sie krew, to czyz nie leje sie ona wtedy, gdy zadaje sie ciosy swiadomosci? ˙ ´ ´ ˛ Przez rane w niej wypływa prawdziwe człowieczenstwo i niesmiertelnosc ´ ´ ´´ ˛d człowieka, ktory krwawi, dopoka nie zawładnie nim wiekuista smierc. ´ ´ ´ ˛ Wiem, ze teraz przelewa sie ten własnie rodzaj krwi” [Thoreau: 67, 93]. ˙ ´ ˛tkowana przez Thoreau szeroko rozwine sie w prak˛ła ˛ Strategia zapocza tyce i została obudowana doktrynalnie w XX wieku. Szczegolnie istotne ´ ˛ ˛ ˛puja ˛cych trzech podjest zdefiniowanie przez doktryne prawnicza naste stawowych cech „cywilnego nieposłuszenstwa: ´ ˛ ˛ 1) nieposługiwanie sie przemoca (unikanie przemocy); ˛ 2) gotowosc dobrowolnego poddania sie karze (wymierzonej przez ´´ ˛dy); sa 3) publiczny charakter aktu” [Lang i Wroblewski: 243]. ´ 78

˛ce, czy mamy do Hannah Arendt za głowne kryterium wyrozniaja ´ ´˙ ˛pca ˛cym prawo, czy z bojownikiem czynienia ze zwykłym przeste ˛ łamia ˛, ˛cia kazdej kary, jaka prawo moze nan za ˛ o sprawe uznaje gotowosc przyje ´´ ˙ ˙ ´ ˛cy ten czyn nałozyc. „Łamia prawo obywatel, ktory chce nakłonic sa do ˙ ´ ´ ´ ˛d orzeczenia o konstytucyjnosci jakiejs ustawy, musi byc gotow, podobnie ´ ´ ´ ´ ˛cy, zapłacic za swoj czyn – zanim sa podejmie decyzje ˛d ˛ jak kazdy inny łamia ˙ ´ ´ ˛ albo jesli decyzja ta okaze sie dlan niekorzystna” [Arendt 1998: 141]. ´ ˙ ´ ˛cy przeciw W swietle tego kryterium młodzi Amerykanie protestuja ´ ˛ ˛ ˛ciem konangazowaniu ich panstwa w wojne wietnamska – z pominie ˙ ´ stytucyjnego wymogu uprzedniego jej wypowiedzenia przez Kongres – ˛cy ˛ ˛zienia za odmowe pojscia do wojska poste ˛ ´´ ˛powali i poddaja sie karze wie ˛ ˛ zgodnie z zasadami cywilnego nieposłuszenstwa. Nie kwalifikuja sie do ´ ˛cy ˛ ˛ ˛, tej kategorii unikaja poboru przez ukrywanie sie lub czasowa emigracje jak to uczynił przyszły prezydent Stanow Zjednoczonych Bill Clinton. ´ ´ ˛ Swiadectwem konsekwentnego stosowania sie do reguł obywatelskiego nieposłuszenstwa były zarowno odmowy Jacka Kuronia i innych przywod´ ´ ´ ˛ ˛zienia cow KOR-u wyrazenia zgody na zamiane w stanie wojennym wie ´ ˙ ˛, ˛ w PRL na emigracje jak i domaganie sie przez Adama Michnika procesu ˛dowego i protestowanie przeciw opuszczeniu wie ˛zienia na podstawie sa aktu amnestii. ˛towskiej „obywatelskie nieposłuszenstwo wymaga Zdaniem Ewy Łe ´ ˛ ˛ bardzo wiele od tych, ktorzy decyduja sie z niego skorzystac. Przede ´ ´ ˛ wszystkim musi byc spełniony wymog tego, aby wszystko odbywało sie ´ ´ bez przemocy. Wywiezienie na taczkach przedstawicieli miejscowej władzy ˛cych w jakiejkolwiek sprawie juz chocby z tej przyczyny przez protestuja ˙ ´ ˛ nie miesci sie w ramach prawidłowo uzytego «prawa do oporu». Ten ´ ˙ ˛sto mowi sie o «nieposłuszenstwie cywil˛ własnie wymog powoduje, ze cze ´ ´ ˙ ´ ´ nym» jako o synonimie dozwolonego nieposłuszenstwa obywatelskiego. ´ Dalej motywem działania nieposłusznych powinno byc wykazanie niekon´ stytucyjnego charakteru praktyki lub prawa nizszej niz konstytucja rangi, ˙ ˙ ˛. ˛c przeciw ktoremu protestuja Motywem działania jest wie w rzeczywistosci ´ ´ ˛z działanie w obronie konstytucji, a przeciw «wydra ˙ aniu jej z tresci» ´ w praktyce. Oczywiscie powstaje problem, kto jest uprawniony do orze´ ˛ kania o niekonstytucyjnosci pewnych zjawisk. Musza w tej mierze istniec ´ ´ ˛tpliwosci – na podstawie istnieja literatury, publicystyki, ˛cej uzasadnione wa ´ ˛bokie przekonanie samego wyrazanych publicznie opinii. Nie wystarczy głe ˙ ˛cego. Sie ˛gnie ˛cie do tak drastycznego srodka, jakim jest niepoprotestuja ´ ˛cy słuszenstwo, musi byc poprzedzone innymi działaniami, ktore protestuja ´ ´ ´ ˛zuja ˛cego porza ˛dku prawnego ma do swej dyspozycji w ramach obowia (demonstracje, działanie poprzez stowarzyszenia itp.). Tu wskazac nalezy, ´ ˙ ˛ ˛trznym gwarancji zwia ˛zaze w miare rozwoju w ustawodawstwie wewne ˙ ˛do ˛pnych dla obywatela nych z istnieniem sa ´ w administracyjnych, doste ˛do ˛dzynarodowych (takich np. jak sa ´ w konstytucyjnych czy organow mie ´ 79

˛ organy europejskie, do ktorych mozna sie odwołac na wypadek naruszenia ´ ˙ ´ ˛ praw człowieka), kurczy sie pole, gdzie mozna byłoby dopuscic działanie ˙ ´ ´ ´ w ramach obywatelskiego nieposłuszenstwa. Srodki i formy protestu po´ winny byc proporcjonalne do celu; nie nalezy tez zaczynac od razu od ´ ˙ ˙ ´ ˛cy w tej formie musi byc srodkow najostrzejszych. Wreszcie: protestuja ´ ´ ´ ˛zanych z ukaraniem za zakłocenie gotowy na poniesienie konsekwencji zwia ´ ˛dku i nieposłuszenstwo władzy. Spełniaja te warunki akcje moga ˛ce ˛ porza ´ byc uznane za przykłady cywilnego (obywatelskiego) nieposłuszenstwa, ´ ´ ˛ ˛ ktore w swym załozeniu jest swoista forma obywatelskiej obrony kon´ ˙ ˛towska: 181–182]. stytucji” [Łe W Stanach Zjednoczonych XX-wieczne przejawy aktow obywatelskiego ´ nieposłuszenstwa miały bardzo roznorodny charakter polityczny i rozno´ ´˙ ´˙ ˛ rodne uzasadnienia ideowe. W panstwie, w ktorym sie ten typ oporu ´ ´ ˛ ˛ ˛powych, jak i reakcyjzrodził, stał sie metoda walki zarowno ruchow poste ´ ´ ˛ ˛ ˛ ˛tych uprzedniego nych. Posługiwali sie ta forma w latach szescdziesia ´´ ˛cy pod przywodztwem Martina L. Kinga o prawa stulecia zarowno walcza ´ ´ obywatelskie i zniesienie prawnych i obyczajowych podstaw dyskryminacji rasowej ludnosci murzynskiej południowych stanow, jak i przeciwnicy ´ ´ ´ desegregacji rasowej w szkołach. Był to głowny sposob studenckiego ruchu ´ ´ ˛ oporu przeciw wojnie wietnamskiej. Cywilne nieposłuszenstwo stało sie ´ w tamtym okresie w Stanach Zjednoczonych istotnym problemem prawnoustrojowym, moralnym i filozoficznym. W innych regionach swiata strategia nieposłuszenstwa cywilnego, czyli ´ ´ ˛ ˙ nieprzemocowego, okazała sie uzyteczna nie tyle do korygowania demokratycznych systemow, ile do generalniejszych zmian – wywalczenia nie´ podległosci i transformacji ustrojowej pokojowymi srodkami. ´ ´ Najbardziej spektakularnym przejawem jej zastosowania w pierwszej połowie XX wieku był ruch cywilnego nieposłuszenstwa zastosowany ´ w walce o wyzwolenie Indii spod kolonialnej podległosci wobec Wielkiej ´ Brytanii. Przywodca tego ruchu – Mohandas Karamchand Gandhi ´ ˛cy (1869–1948), uchodza za ojca niepodległosci Indii, zawsze nosił przy sobie ´ egzemplarz Obywatelskiego nieposłuszenstwa, niezaleznie od tego, czy prze´ ˙ ˛zieniu. Jego wersja strategii kontestacji władzy bywał na wolnosci, czy w wie ´ kolonizatorow nie stanowiła jednak prostej aplikacji idei Thoreau. Wy´ ˛puja jako polityczny przywodca Hindusow w walce o niepodległosc, ˛c ste ´ ´ ´´ Gandhi głosił program etyczny oparty na tradycji hinduskiej mysli religijnej ´ ˛ i konsekwentnie go realizował. Program ten opierał sie na trzech głownych ´ ˛dzania zła, zyczliwosci), satji (zycia w prawdzie) zasadach: ahinsy (niewyrza ˙ ´ ˙ ˛z i brahmaczarji (ascezy, da ˙ enia do opanowania ciała przez ducha). Gandhi ˛ ˛ zastosował własne metody walki zbiorowej: satjagrahe – walke bez stosowania gwałtu i bez zywienia nienawisci wobec przeciwnika, wyrazaja ˛ ˙ ´ ˙ ˛ca ˛ ˛ sie w zaprzestaniu wspołpracy i niestosowaniu sie do nakazow uznanych ´ ´ ˛ciu Gandhiego wymagała postawy czynnej, za niesłuszne. Metoda ta w poje 80

˛ przeciwstawiania sie złu i łamania niesprawiedliwych praw; Gandhi usi˛cznie tych metod walki. łował nakłonic narod hinduski do stosowania wyła ´ ´ Program etyczny Gandhiego zyskał mu ogromny autorytet nie tylko w Indiach, gdzie otrzymał tytuł Mahatma – „wielki duchem”. Gandhi za˛ce stosował po raz pierwszy metody wynikaja z głoszonego przezen pos´ tulatu etycznego „walki bez gwałtu” w latach 1893–1914, gdy przebywał w Afryce. Uposledzenie emigracji hinduskiej (głownie robotnikow) i jej ´ ´ ´ ˛cia walki o jej prawa; prowadyskryminacja skłoniły Gandhiego do podje ˛ dzona przez około 20 lat pod jego kierownictwem walka zakonczyła sie ´ ˛ciem przez rza dominium Południowej Afryki jego postulatow. Po ˛d przyje ´ ˛ powrocie do Indii w 1914 r. stał sie jednym z przywodcow Indyjskiego ´ ´ ˛ł Kongresu Narodowego i stana na czele walki narodowo-wyzwolenczej. ´ ˛ziony. Jedna z jego metod demonstrowania przeciwko ˛ Był wielokrotnie wie ˛z władzy kolonialnej były protestacyjne głodowki. Da ˙ ył do politycznego ´ i gospodarczego usamodzielnienia tego olbrzymiego kraju, do stopniowej demokratyzacji stosunkow politycznych, reform społecznych, m.in. znie´ sienia dyskryminacji kastowej, rownouprawnienia kobiet. Po krwawym ´ stłumieniu przez Anglikow w 1919 r. pokojowej demonstracji w Amritsarze, ´ Gandhi wezwał do „zaprzestania wspołpracy”, „cywilnego nieposłuszen´ ´ stwa” i ogolnohinduskiego hartalu (strajku powszechnego) wobec Wielkiej ´ ˛ł Brytanii. W 1922 r. wysuna program bojkotu towarow angielskich, wpro´ ˛cznych do kazdego domu chłopskiego. Po wadzenie kołowrotka i tkanin re ˙ drugiej wojnie swiatowej brał udział w negocjacjach, ktore doprowadziły ´ ´ do ogłoszenia w 1947 r. niepodległosci Indii. ´ ˛gnie niepodległosci wywalczonej ˛cia Dramatycznym spuentowaniem osia ´ ˛ metoda bezkrwawego cywilnego nieposłuszenstwa był krwawy podział ´ tego najludniejszego po Chinach kraju według kryterium wyznaniowego na hinduistyczne Indie i muzułmanski Pakistan. „Jakies 5–6 milionow ludzi ´ ´ ´ ˛ uciekało przed smiercia we wszystkich kierunkach, na przykład pochod ´ ´ ˛gna ˛ przerazonych Hindusow i Sikhow z Zachodniego Pendzabu cia ˛ł sie na ˙ ´ ´ ˙ ˛czne siły ochrony granic były zbyt przestrzeni 57 mil. Dwudziestotrzytysie ˛ ˛c ˛ słabe; zreszta niektorzy zołnierze sami mogli zacza ´ sie zabijac [...]. Wsrod ´ ˙ ´ ´ ´ ofiar był Gandhi, zamordowany w styczniu 1948 roku przez jednego ˛ z fanatykow, ktorzy uwierzyli, ze nadeszła ich godzina. Nigdy sie nie ´ ´ ˙ ˛ło dowiemy, ilu jeszcze zgine wraz z nim. W tamtym czasie oceniano ilosc ´´ ˛ zabitych na 1 do 2 milionow. Nowsze obliczenia podaja ilosc 200 do 600 ´ ´´ ˛cy, istnieje bowiem ogolna tendencja do pomniejszania i zapominania tysie ´ ˛ tych wypadkow z obawy, by sie nie powtorzyły” [Johnson: 510]. ´ ´ Wspołczesny pisarz pochodzenia hinduskiego – Salman Rushdie – po´ ˛tpliwosc zasługi Gandhiego w zdobyciu niepodległosci tego daje w wa ´´ ´ ˛dzi sie ze Indie zdobyły niepodległosc ˛, ˙ subkontynentu. „Powszechnie sa ´´ ˛ki własnie dzie metodzie Gandhiego, czyli bez zastosowania przemocy. ´ ˛d (Pogla ten podtrzymywany jest w Indiach rownie gorliwie jak w innych ´ 81

krajach). A jednak w indyjskiej rewolucji przemoc doszła do głosu, co tak bardzo rozczarowało Gandhiego, ze na znak protestu nie uczestniczył ˙ ˛cej, II wojna swiatowa, w niepodległosciowych uroczystosciach. Co wie ´ ´ ´ ˛ ktora tak wyczerpała gospodarke Zjednoczonego Krolestwa, a takze – jak ´ ´ ˙ ˛z zauwazył niedawno w swej ksia ˙ ce brytyjski pisarz Patrick French – trwa˙ ˛cy ˙ ja juz od połowy lat 30. powolny upadek biurokratycznej władzy radzow ˙´ ˛ w Indiach, przyczyniły sie do owej wolnosci w rownym stopniu co ´ ´ działalnosc Gandhiego czy nawet całego ruchu nacjonalistycznego. W grun´´ cie rzeczy nie jest wykluczone, ze to wcale nie metody Gandhiego zade˙ ˛ cydowały o tym, ze Indie stały sie niepodległe. Wprawdzie nadały niepod˙ ˛bsze i mroczniejsze ległosci kształt, ale ten upragniony rezultat wywołały głe ´ siły dziejowe” [„GW”: 13–14.06.1998]. Sedno tej metody kontestacji i wymuszania zmiany systemu nazywa˛z ˛ nego „realnym socjalizmem” Vaclaw Havel najzwie ´ lej okreslił „siła bez´ ˛ ˛ silnych”. Wywiedziona z tej idei strategia stała sie zasada walki najpierw ˛pnie „Solidarnosci” o generalna ˛ Komitetu Obrony Robotnikow, a naste ´ ´ ˛ ˛ zmiane ustrojowa w Polsce. Wyraziste zdefiniowanie reguł tej strategii ˛zanych z jej stosowaniem zawiera polemiczny tekst i konsekwencji zwia ˛ Zbigniewa Bujaka w sporze o role wspołpracownika wywiadu amerykan´ ´ skiego Ryszarda Kuklinskiego, ktory przekazał informacje o stanie wojen´ ´ nym CIA, lecz nie powiadomił o tym kierownictwa „Solidarnosci”*. „Puł´ kownik Ryszard Kuklinski twierdzi, ze nie zawiadomił kierownictwa ´ ˙ „Solidarnosci” o stanie wojennym, bo oznaczałoby to przelew krwi. Ta ´ ˛ sprawa wymaga wyjasnienia – pisze Bujak. – Krew przelewa sie obficie ´ ˛ tam, gdzie strony postanawiaja walczyc z uzyciem broni. Taka strategia ´ ˙ ˛tku. To stanowisko było była przez «Solidarnosc» odrzucona od pocza ´´ ˛zku powszechnie podzielane przez działaczy. Wszelkie struktury Zwia pracowały nad technikami walki bez uzycia przemocy. Tylko przy tej ˙ strategii i dostosowanej do niej taktyce moglismy odniesc sukces. Zasada ´ ´´ ˛ walki bez uzycia przemocy dawała nam bardzo silne poparcie za granica – ˙ ˛zki zawodowe, fundacje i stowarzyszenia. popierali nas politycy, zwia ˛dny dla wielkiego poparcia, jakiego Mysle ze był to takze warunek niezbe ´ ˛, ˙ ˙ ˛ udzielił nam Papiez. Stosowana strategia sprawdziła sie nadspodziewanie. ˙ ˛sy Popularnosc «Solidarnosci» i Lecha Wałe pobiła wszelkie rekordy. Nam ´´ ´ ˛ ˛ dawała polityczna siłe i gwarancje bezpieczenstwa. Nasze jednolite stano´ wisko nie wynikało bynajmniej z wrodzonej skłonnosci do zgody. Wtedy ´ ˛ kazdemu wystarczyło spojrzenie na mape – wokoł sowieckie wojska. ˙ ´ ˛piły Kierownictwo polityczne panstwa i Słuzba Bezpieczenstwa przysta ´ ˙ ´ oczywiscie rutynowo do przygotowania «dowodow», ze «Solidarnosc» ´ ´ ˙ ´´ gromadziła bron, materiały wybuchowe, instrukcje sabotazu. To schemat ´ ˙
˛ła * Pierre Hassner – francuski politolog – wypomina, ze „Ameryka nawet nie kiwne ˙ palcem, choc najprawdopodobniej wiedziała o przygotowaniach do stanu wojennego” [„GW”: ´ 15–16.02.2003].

82

˛, ˙ znany z «czeskiego scenariusza» z 1968 r. Mam nadzieje ze płk Kuklinski ´ ˛ nie poddał sie tej propagandzie. Spotkałem wprawdzie wielu oficerow ´ ˛ wojska i milicji, całkiem normalnych ludzi, ktorzy dali sie nabrac na ten ´ ´ ograny numer, byli to jednak zwykli oficerowie. Asy słuzb specjalnych ˙ wiedziały znakomicie, jaka jest rzeczywistosc. Stan wojenny nie był dla nas ´´ ˛ ˛ta wielkim zaskoczeniem. Przygotowywalismy sie do niego zgodnie z przyje ˛ ´ ˛. ˛dze, maszyny do drukowania i pisania, strategia Ukrywalismy pienia ´ ˛ ˛ papier, farby. SB zdawała sobie sprawe z tych przygotowan. Udało im sie ´ ˛zku. w wielu regionach podwazyc zaufanie do wybranych władz Zwia ˙ ´ ˛ ˛dzmi, co z papierem, co Poprzez zwykłe pytania, co dzieje sie z pienie ˛ z maszynami poligraficznymi – bardzo ograniczyli skale przygotowan. Tak ´ ˛du było na przykład w Warszawie. Wielu członkow Zarza Regionu i Komisji ´ ˛ta, ze na kilka dni przed 13 grudnia 1981 r. Rewizyjnej zapewne pamie ˙ zmusiło prezydium do wpłacenia na konto w banku dewiz chowanych na ˛ ˛». ˛ «czarna godzine Udało nam sie obronic przed powołaniem komisji, ktora ´ ´ ˛ w tajne miejsca, by sprawdzic, czy sa tam maszyny i papier. ˛ miała udac sie ´ ´ ˛dko ˛ Inicjatorem tych «porza ´ w» był pracownik SB. Pisze o tym, aby wykazac, ´ ˛ze obie strony owczesnego konfliktu wiedziały dosc dobrze, jakimi narze ˙ ´ ´´ ˛dzie prowadzona walka. Czego nie wiedzielismy? Nie znalismy dziami be ´ ´ ˛dzie «wojenny» i ze tak wiele daty i godziny, nie wiedzielismy, ze «stan» be ´ ˙ ˙ ˛dzie przeciwko nam wyprowadzone. wojska be ˛c ˛ Co wie by sie stało, gdyby płk Kuklinski powiadomił nas o tym ´ ˛cej pienie ˛dzy z konta, wszystkim? Przede wszystkim wycofalibysmy wie ´ ˛c ˛ ˙ ukrylibysmy maszyny, papier, farby itp. Znaja skale uzycia wojska, wie´ ˛c, ˙ ˛dzie wydana ostra amunicja, ostrzeglibysmy strajkuja ˛cych przed dza ze be ´ stosowaniem zbyt drastycznych technik obrony zakładow. Jest dla mnie ´ oczywiste, ze o zadnym przelewie krwi z naszej strony nie mogło byc ˙ ˙ ´ ˛c mowy. Mam poczucie, ze mozna było unikna ´ ofiar w kopalni «Wujek», ˙ ˙ gdybysmy zostali powiadomieni przez płk. Ryszarda Kuklinskiego o ter´ ´ minie stanu wojennego, o mozliwym uzyciu wojska i wydaniu ostrej ˙ ˙ amunicji. Mam tez prawo przypuszczac, ze cały stan wojenny mogłby ˙ ´ ˙ ´ wtedy trwac krocej” [„GW”: 12.05.1998]. ´ ´ ˛ Zastosowanie strategii obywatelskiego nieposłuszenstwa okazało sie ´ ˛cych refolucyjna transformacje ˛ ˛ w Polsce i innych panstwach przechodza ´ ˛ skuteczne, gdyz zbiegło sie z ewidentnym wytracaniem przez realny ˙ socjalizm ekonomicznej efektywnosci i społecznej atrakcyjnosci, co powo´ ´ ˛” dowało zjawisko okreslane „zwijaniem sie socjalizmu. To zrodziło sytua´ ˛, ˛dzeni nie chcieli zyc w dotychczasowym systemie, cje w ktorej nie tylko rza ´ ˙ ´ ˛ca ˛s ´ ˛dza ale i znacza cze ´ c rza ˛cych dochodziła do swiadomosci, ze konieczne ´ ´ ˙ ˛ ˛ce procesy sa generalne zmiany systemowe. Wobec faktu, ze zachodza ˙ ˛ powoduja rozkład nie tylko dotychczasowego systemu, ale rozkład Polski, ˛ ˛głym Stole, zwiendokonało sie porozumienie elit politycznych przy Okra ´ ˛puja ˛cej system socjalisczone pokojowym charakterem transformacji zaste 83

tyczny przez demokratyczno-rynkowy. Podobny był charakter „aksamitnej ˛grzech i w Bułgarii oraz pokojowego rewolucji” w Czechosłowacji, na We zjednoczenia Niemiec. W istotnej mierze odmiennie, bo z zastosowaniem ˛ aktow przemocy, dokonały sie procesy transformacji w Rumunii, Rosji, ´ a najbardziej w Jugosławii. Wspołczesnie stosowanie metod obywatelskiego nieposłuszenstwa do ´ ´ ´ ˛ korygowania demokracji stało sie zjawiskiem powszechnym. „Czarnosko´ ˛cy ˛tych przeciw segrzy obywatele USA protestuja w latach szescdziesia ´´ ˛cy miejsca np. w autobusach regacji rasowej i demonstracyjnie zajmuja ˛ce demonstracje», szkolnych przeznaczonych dla białych dzieci; «siedza w roznych krajach, przeciwnikow budowy zbiornikow wodnych, lotnisk, ´˙ ´ ´ ˛ce elektrowni i smietnisk atomowych; akcje «Greenpeace» polegaja na tro´ ˛kaniu realizatorow przedsie ˛wzie ´ szkodza ˛c ˛cych (w opinii demonpieniu i ne ´ ˛cych) srodowisku, akcje obroncow natury, polegaja na oblewaniu ˛ce struja ´ ´ ´ ˛cymi substancjami naturalnych futer, kolorowymi farbami lub smierdza ´ ˛ ˛c ˛tych połozenie sie na ˛ w jakich paraduja elegantki; w latach pie ´ dziesia ˙ ˛z szynach kolejowych, ktorymi zda ˙ ały transporty wojskowe, bojowniczki ´ ˛ce protestuja przeciw udziałowi Francji w wojnie w Wietnamie; palenie ˛z ksia ˙ eczek wojskowych obywateli amerykanskich powołanych do wojska ´ ˛ ˛; w czasie, gdy ten kraj prowadził wojne wietnamska francuscy chłopi ˛cy na szosy pomidory i wype ˛dzaja ˛cy tam owce w protescie wysypuja ´ przeciw importowi taniej zywnosci; podobnie inspirowane akcje rybakow ˙ ´ ´ ˛cych importowane ryby; działania wyznawcow Swiadkow Jehowy, ´ niszcza ´ ´ ˛ce na odmowie poddania sie obowia ˛ ˛zkowi słuzby wojskowej; polegaja ˙ ˛ ˛» blokady drog dokonywane przez polska «Samoobrone i wiele innych, ´ głosnych i mniej głosnych akcji protestacyjnych za czyms lub przeciw ´ ´ ´ czemus, głosnych i mało spektakularnych, czasem dramatycznych, czasem ´ ´ ˛ ˛ smiesznych – co maja z soba wspolnego? Podane przykłady, a znajdziemy ´ ´ ˛czy to, ze sa przy˛ ich wiele, chocby przy codziennej lekturze gazet, ła ´ ˙ kładami akcji podejmowanych w ramach działan okreslanych (czasem tylko ´ ´ ˛cych w nich udział) jako «obywatelskie nieposłuszenstwo»” przez biora ´ ˛towska: 180]. [Łe ˛ Autorka ta zwraca uwage na tendencje do naduzywania tej metody – ˙ ˛ ˛ posługiwania sie nia wbrew jej fundamentalnym regułom. „Jest to instytucja podatna na anarchistyczne czy terrorystyczne naduzycia, co decyduje ˙ ˛ o jej słabosci. Moze byc w miare skutecznie wykorzystywana tam tylko, ´ ˙ ´ gdzie obywateli charakteryzuje wysokie poczucie dyscypliny obywatelskiej ˛boka znajomosc zasad własnej konstytucji. W młodych, niedoswiadi głe ´´ ´ czonych demokracjach stosowanie – nawet w dobrej wierze, w obronie konstytucji – instrumentow obywatelskiego nieposłuszenstwa stosunkowo ´ ´ łatwo moze obrocic sie przeciw kruchym strukturom panstwa demokra˙ ´ ´ ˛ ´ ˛ tycznego i z trudem budowanemu autorytetowi prawa. Zreszta rozwoj ´ praw człowieka, wzbogacenie legalnych instrumentow ochrony praw i wol´ 84

˛dy!), a takze rozwoj mie ˛dzynarodowej ochrony praw nosci obywatelskiej (sa ´ ˙ ´ ˛, ˙ ˛ człowieka powoduja ze istnieja inne, mniej niebezpieczne społecznie srodki ´ wyrazania aspiracji politycznych i ochrony konstytucji niz działanie bez˙ ˙ posrednie obywateli w ramach cywilnego nieposłuszenstwa. Rozwoj zasad ´ ´ ´ ˛zanych powoduje bowiem, ze coraz panstwa prawa i instytucji z nim zwia ´ ˙ ˛ ˛tpliwosci – w ogole bardziej zmniejsza sie pole, gdzie – bez wszelkich wa ´ ´ istnieje miejsce dla obywatelskiego nieposłuszenstwa. Cel przeciez mozna ´ ˙ ˙ ˛cym panstwie prawa osia ˛c w inny sposob, z mniejszym ˛gna ´ w funkcjonuja ´ ´ ˛tkowe, ryzykiem [...]. Obywatelskie nieposłuszenstwo to działanie wyja ´ ˛tkowych wypadkach, przez wyja ˛tkowych ludzi: inpodejmowane w wyja spirowanych duchem poczucia obywatelskiego, zrozumienia konstytucji, ˛ci wolnych od che anarchizowania i nieodpowiedzialnosci. W natłoku ´ gazetowych doniesien o rozmaitych formach protestu w rozmaitych spra´ ˛cych sie załatwic inaczej, ˛ wach, czasem błahych, czasem waznych, ale daja ˙ ´ ˛ce ˛tpliwosci” [tamze: 182–183]. niełatwo znalezc przykłady nie budza wa ´´ ´ ˙ ˛ Strategia ta okazuje sie mozliwa do stosowania nie w kazdych okolicz˙ ˙ ˛ ˛c, ˙ nosciach. Zwraca na to uwage Hanna Arendt, konstatuja ze „gdyby ´ ˛ca nadzwyczaj silnie oddziałuja strategia Gandhiego, opor bez przemocy, ´ ˛ napotkała innego wroga – zamiast Anglii Rosje Stalina, Niemcy Hitlera, ˛ ˛ nawet przedwojenna Japonie – wynikiem mogłaby byc masakra i pod´ ˛dkowanie, a nie dekolonizacja” [Arendt 1998, 69]. Zasadne jest doporza ˛głym Stołem i pokojowa refo˛, mniemanie, ze skuteczne, zwienczone Okra ˙ ´ ˛ ˛ ˛ lucyjna transformacja ustrojowa stosowanie strategii nieprzemocowej kontestacji w Polsce mogłoby przybrac kształt masakry podobnej do tej na ´ ˛grzech w 1956 roku czy do takiej jak w Czechosłowacji ponurej dykWe tatury po stłumieniu Praskiej Wiosny w 1968 roku, gdyby zamiast we˛trznego „stanu wojennego” i polityki reform ekonomicznych i polityczwne ˛piła zewne ˛trzna interwencja radziecka. nych nasta ˛ Procesy integracji europejskiej i – szerzej – globalizacji stawiaja na ˛dku dnia nowy wymiar strategii obywatelskiego nieposłuszenstwa. porza ´ ˛, ˙ ˛ Agnieszka Rybak zwraca uwage ze jezeli uznaje sie „za dopuszczalne ˙ nieposłuszenstwo obywatelskie jako protest przeciw aktom prawnym da´ nego panstwa – nie mozemy wykluczyc dopuszczalnosci obywatelskiego ´ ˙ ´ ´ nieposłuszenstwa wobec aktow prawnych UE lub działan podejmowanych ´ ´ ´ ˛ przez jej organa [...]. Z cała pewnoscia zatem, jesli uznajemy za dopuszczal´ ˛ ´ ne nieposłuszenstwo obywatelskie w ramach panstwa, nalezy dopuscic ´ ´ ˙ ´ ´ takze nieposłuszenstwo obywatelskie obywatela UE, swiadomie podejmo˙ ´ ´ wane w celu zakwestionowania prawa lub działan organow Unii, ktore ´ ´ ´ ˛ naruszaja jej naczelne wartosci – prawa człowieka zawarte w konwencji” ´ [„RZ”: 26.05.2000]. ˛pami Instytucjonalizacja prawna i organizacyjna Europy, a wraz z poste globalizacji takze swiata, otwiera zatem nowe pole ludzkiej aktywnosci, ˙ ´ ´ ukierunkowanej na przekształcanie systemow politycznych juz nie tylko ´ ˙ 85

w wymiarze panstwowym, lecz rowniez kontynentalnym i globowym. Nie ´ ´ ˙ tylko – i niestety nie głownie – metodami cywilnego nieposłuszenstwa, ale ´ ´ ˛ ˛ cała paleta innych, przemocowych sposobow i prob zmieniania swiatowego ´ ´ ´ ˛, ˙ ładu, kazdorazowo z motywacja ze na lepsze, z efektami jednakoz rzadziej ˙ ˙ ˛, ˛s zgodnymi z deklaracja cze ´ ciej przeciwnymi do zakładanych.
PRZEMOCOWE METODY KONTESTACJI I PRZEKSZTAŁCANIA

W przeszłosci i wspołczesnie zarowno wymuszanie zmian systemowych ´ ´ ´ ´ poza ˙ ˛danych przez grupy społeczne nieukontentowane z jego kształtu, jak ˛cych systemow przybieraja ˛ i obrona i poszerzanie sfer wpływow istnieja ´ ´ ˛s ˛ najcze ´ ciej przemocowe formy. Tego typu metody maja – najogolniej – ´ trojaki charakter: ˛cych na obaleniu władzy i przeje ˛ciu rza ´ w ˛do – zamachow stanu polegaja ´ ˛bnie omowione w rozdziale o wojskoprzez puczystow, co zostanie odre ´ ´ wych zamachach i dyktaturach; – spontanicznych, bezprogramowych aktow atakowania kontestowane´ go władcy czy rezimu, czego przejawami były niegdys chłopskie bunty ˙ ´ i rabacje, obecnie zas rewolty (np. studenckie w 1968 r. na Zachodzie) ´ i terroryzm; – zorganizowanych form walki politycznej, w ktorej dominuje przemoc, ´ takich jak partyzantka, powstanie, wojna domowa, rewolucja i zbrojna ingerencja obcych panstw. ´ ˛ Aczkolwiek wspolnym ich mianownikiem jest posługiwanie sie prze´ ˛, moca to jednak roznia sie istotnie zarowno w sferze celow, jak i srodkow ´˙ ˛ ˛ ´ ´ ´ ´ oraz reguł. Franciszek W. Mleczko okresla wszelkie formy zorganizowanej przemocy ´ ˛dz ˛puja ˛cymi zarowno w formianem drapieznictwa ba ´ gangsteryzmu, wyste ˙ ´ ˛ ˛ mie oficjalnie usankcjonowanej, gdy stosuja ja aktualni władcy, jak i w formie bandytyzmu, terroryzmu, partyzantki, janosikowania, robinhoodyzmu, czyli ˛ w formach nieusankcjonowanych, gdy sa działaniami grup społecznych nie ˛cych w aktualnym establishmencie władzy. Z tego punktu uczestnicza ˛puja typy drapieznictwa społecznego: ˛ce widzenia autor ten wyroznia naste ´˙ ˙ ˛ce – „białe (formalne), tj. uprawiane legalnie przez dominuja w danym ˛ce społeczenstwie warstwy społeczne, działaja zgodnie lub na pograniczu ´ ˛zuja ˛cego w tym społeczenstwie prawa, ktore we wspołczesnych obowia ´ ´ ´ społeczenstwach z łatwoscia jest modyfikowane; ´ ´ ˛ – gangsterstwo (drapieznictwo) czarne (nieformalne), tj. realizowane ˙ ˛ce przez srodowiska aktualnie nie wchodza w skład establishmentu, pole´ ˛ce ˛zuja ˛cym prawem, działaniach gaja na działaniach niezgodnych z obowia ˛cych prawa ba ´ na granicy prawa [...]. ˛dz naduzywaja ˙ ˛ ˛, ˙ Jest rzecza zrozumiała ze z perspektywy roznych utrwalonych juz ´˙ ˙ ˛piane, bo narusystemow społecznych gangsterstwo czarne musi byc pote ´ ´ 86

˛ ˛ ˛ sza ich aktualna dominacje i nie liczy sie z ustalonymi regulaminami. Lecz na gruncie nauki, z perspektywy funkcji, ktore całe drapieznictwo społeczne ´ ˙ spełnia w historii ludzkosci, nie tylko gangsterstwo białe, ale i czarne nie moze ´ ˙ ˛cznie negatywnie oceniane. Nie tylko dlatego, ze w praktyce – ze byc wyła ´ ˙ ˛du na szczegolna skutecznosc – zawsze było wykorzystywane nawet wzgle ´ ˛ ´´ ˛piaja ˛cych je moralnie władcow (jak chocby piraci na przez najbardziej pote ´ ´ ˛zku z czym trudno je rozdzielic. Takze usługach krolowej angielskiej), w zwia ´ ´ ˙ ˛puja ˛cych form czarnego gangsterstwa, dlatego, ze bez ostrych, bieza wyste ˙ ˙ ˛co ˛ ˛, białe gangsterstwo traciłoby swa dynamike a tzw. rozwoj społeczny mogłby ´ ´ ˛ sie dokonywac – jak wielokrotnie w historii ludzkosci bywało: ´ ´ ˛ ˛c – albo metoda wybuchow społecznych (rewolucji), a wie przez gang´ sterstwo czerwone; ˛ – albo metoda zamachow lub wojen i dramatycznych upadkow dotych´ ´ ˛g czasowych pote i systemow (przez gangsterstwo khaki)” [Mleczko: 10–11]. ´ ˛ ˛ ˛ Najdrastyczniejsza i wspołczesnie najpowszechniejsza forma aktow ´ ´ ´ ˛ciem tym okresla sie „stosowanie siły lub jej ˛ przemocy jest terroryzm. Poje ´ grozby przez jednostki lub grupy osob w celu wywarcia wpływu zarowno ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛, na władze i opinie publiczna jak i na grupy osob czy poszczegolne osoby. ´ ´ Lepiej jest definiowac dalej to zjawisko przez wyliczanie cech charakterys´ tycznych. Naleza do nich: ˙˛ ˛cznej metody – ujmowanie przez terrorystow stosowania siły jako wyła ´ czy techniki działania; – uznawanie, ze celem bezposrednim akcji jest przede wszystkim wy˙ ´ tworzenie poczucia zagrozenia w społeczenstwie; ˙ ´ – spektakularny, pozbawiony skrupułow sposob działania, co ma wy´ ´ wołac efekt psychologiczny; ´ ˛z ˛cia kary za popełniony czyn, ktore – gdy jest – da ˙ enie do uniknie ´ skuteczne – podrywa autorytet władzy i obnaza jej bezradnosc; ˙ ´´ – nastawienie działan terrorystycznych na uzyskanie rozgłosu, a nie na ´ zniszczenie aparatu czy siły zywej władzy; ˙ ˛cie za cel strategiczny przebudowy społeczenstwa, ktora prze– przyje ´ ´ ˛ ˛ ˛ca prowadza zdeterminowane masy, gdy władza walcza z terroryzmem zacznie ograniczac ich prawa. ´ Jednoczesnie nalezy przedstawic tez pewne zastrzezenia. Przede wszyst´ ˙ ´ ˙ ˙ ˛ ˛ kim uznac, ze do terroryzmu nie zalicza sie aktow, ktore maja charakter ´ ˙ ´ ´ ˛ kryminalny. Ma to miejsce, gdy motywy i cele działalnosci nie pozostaja ´ w zadnym stosunku do zagadnien politycznych, ekonomicznych lub spo˙ ´ łecznych. Nie jest rowniez terroryzmem walka ruchow narodowowyzwo´ ˙ ´ ˛ lenczych, np. guerrilli. Przywodcy guerrilli pragna zdobyc teren, stabilizo´ ´ ´ ˛, wac na nim sytuacje budowac wojsko i struktury administracji” [Cesarz ´ ´ 1996: 342–343]. ˛cych rezim czy panstwo W wydaniu nielegalnych ruchow kontestuja ´ ˙ ´ terroryzm polityczny to – wedle definicji Ryszarda Herbuta – „metoda walki 87

˛ca politycznej, strategia i taktyka uznaja stosowanie przemocy (np. porwania, zamachy bombowe) za najbardziej skuteczny sposob i zarazem srodek ´ ´ ˛gnie ˛z słuza osia ˛ciu okreslonych celow politycznych, kojarzonych z da ˙ eniem ˙ ˛cy ´ ´ ˛cego status quo” [Antoszewski, Herbut 1996: 412]. do likwidacji istnieja ˛, ˙ Zbigniew Cesarz zwraca uwage ze „terroryzm nigdy nie był zjawiskiem ˛stym w panstwach totalitarnych i rza ˛dzonych dyktatorsko. specjalnie cze ´ Silne słuzby o charakterze policyjnym, wysoki stopien kontroli społeczen˙ ´ ´ stwa oraz mozliwosci tłumienia rozgłosu akcji (cenzura) skutecznie hamo˙ ´ ˛ wały potencjalnych terrorystow. Tym tez mozna uzasadniac brak na szersza ´ ˙ ˙ ´ ´ ˛ skale zjawiska terroryzmu w byłych krajach socjalistycznych Europy Srodkowej, ZSRR czy Chinach, pomimo ze sprzecznosci i konflikty społeczne ˙ ´ ˛cy tworzyły ku temu sprzyjaja klimat” [Cesarz 1996: 344]. ˛dach Do niedawna zasadna była teza, ze rowniez „silne panstwa o rza ˙ ´ ˙ ´ demokratycznych (np. Stany Zjednoczone czy Japonia) nie odczuwały ˛kszej grozby ze strony terroryzmu wewne ˛trznego”. Obecnie zagrozenie wie ´ ˙ terroryzmem nabrało wymiarow globowych – „działalnosc grup terrorys´ ´´ ˛dzynarodowiona co do obszaru prowadzonych opetycznych została umie racji, form wspołpracy i atakowanych celow” [tamze: 345]. Nie ma juz – ´ ´ ˙ ˙ poza panstwami sterroryzowanymi przez autokratyczne rezimy – społecz´ ˙ nosci wolnych od tego zagrozenia. ´ ˙ ˛ca sie przez swiat fala terroryzmu budzi groze odraze ˛ ˛, ˛ Przetaczaja ´ ˛pienie. W mniejszym stopniu wywołuje refleksje ze jest w istocie ˛, ˙ i pote ˛ ˛pna jedna z niewielu form uczestnictwa w polityce, doste ˛ najsłabszym ˛z w starciu z pote ˙ nymi – wspołczesnym odpowiednikiem rozpaczliwych ´ aktow protestu społecznosci zniewalanych i upokarzanych w przeszłosci: ´ ´ ´ buntow niewolnikow, chłopskich smut i rabacji, anarchistycznych zama´ ´ chow i rewolt – bezprogramowych i bestialskich. ´ Z uogolnienia przeszłych i wspołczesnych przypadkow terroryzmu ´ ´ ´ ˛stsze i najdrastyczniejsze jego przejawy zdamozna suponowac, ze najcze ˙ ´ ˙ ˛ ˛ ˛puje zderzenie arogancji i bezwzgle ˛dnosci rzaja sie wtedy, kiedy naste ´ silnych: panstw, rezimow, grup narodowosciowych czy religijnych z de´ ˙ ´ ´ ˛ ˛cych sie za pokrzywdzone społecznosci słabych. ˛ speracja uznaja ´ ˛sto przeocza sie ba ´ przemilcza, ze rozne ˛ ˛dz W literaturze przedmiotu cze ˙ ´˙ ˛ formy terroru sa stosowane nie tylko przez bojownikow nielegalnych, ´ antypanstwowych ruchow. Terror był i jest stosowany takze przez panstwa ´ ´ ˙ ´ ˛si ich siły zbrojne jako srodek represji, pacyfikacji czy wymuszania zwycie ´ ˛ ˛ ˛ twa w toczonej własnie wojnie. Z posługiwaniem sie ta forma przez władze ´ ˛ panstwowe spotykamy sie zarowno w odległej barbarzynskiej przeszłosci, ´ ´ ´ ´ ˛cy jak i w cywilizowanej wspołczesnosci. Opisuja to zjawisko amerykanski ´ ´ ´ uczony David Morgan stwierdza jednoznacznie: „Stanowisko Dzyngis˙ ˛d -chana przypominało pogla prezydenta Trumana w sprawie Hiroszimy i Nagasaki. Rozumowanie było takie: jesli ludnosc jednego miasta zostanie ´ ´´ ˛ta ˛dzie bardziej skłonne poddac sie [Morwycie w pien, kolejne miasto be ´ ´ ˛” 88

gan: 93]. Stosowany przez rezim Stalina terroryzm miał swe korzenie ˙ bynajmniej nie w komunistycznych teoriach, lecz w wielowiekowej tradycji ˛dzenia w Rosji za pomoca grozy, uosabianej zarowno przez Iwana ˛ rza ´ Groznego i jego „opricznikow”, jak i przez ostatniego z carow, ktory w 1905 ´ ´ ´ ´ ˛dek” przez roku polecał „nie bawic sie w aresztowania” i „przywracac porza ´ ˛ ´ ˛ce ekspedycje karne pacyfikuja strajki armatnim ostrzałem fabryk, masowymi rozstrzeliwaniami i okrutnymi torturami [Mikołaj II: 295–296]. O tym zas, ze torroryzm panstwowy nie był bynajmniej specjalnoscia tylko nizej ´ ˙ ´ ´ ˛ ˙ cywlizowanych krajow Euroazji, lecz takze „kolebek wspołczesnej demo´ ˙ ´ kracji”, swiadczy zdławienie okrutnym terrorem Komuny Paryskiej, czy ´ konstatacja Normana Daviesa: „Wielka – demokratyczna – Brytania potrafi˛dna ła traktowac swoich poddanych z bezwzgle ˛ surowoscia i okrucien´ ´ ˛ ´ stwem godnym carow rosyjskich lub dyktatur totalitarnych”, zilustrowana ´ ˛cym ponurej aktualnosci: „Po pierwszej przykładem ponownie nabieraja ´ wojnie swiatowej Brytyjczycy uzyskali od Ligi Narodow mandaty do ´ ´ sprawowania władzy w roznych krajach pootomanskich. W jednym z nich ´˙ ´ tubylcy, z ktorymi nikt nie konsultował ich losu, wywołali powstanie ´ zbrojne. Odpowiedz była niesłychanie nieludzka: postanowiono nie wysy´ łac do walki z powstancami oddziałow wojskowych, raczej uzywac lotnic´ ´ ´ ˙ ´ ˛ ˛, twa, ktore wowczas było nowa bronia zbombardowac miasta i wioski, ´ ´ ´ ˛ ostrzeliwac powstancow i ludnosc cywilna z powietrza i tak wyludnic ´ ´ ´ ´´ ´ zbuntowane regiony, by dalszy opor był niemozliwy. To, czego dokonał ´ ˙ dowodca brytyjskiego lotnictwa w tych operacjach, spowodowało o wiele ´ ˛cej strat w ludziach niz akcja lotnictwa hitlerowskiego w Guernice wie ˙ ˛ w Hiszpanii w 1937 roku. Dowodca ten nazywał sie Arthur Harris «Bomber ´ Harris», pozniejszy niszczyciel Drezna. Kraj, ktory Harris tak okrutnie ´´ ´ ˛ ˛ doswiadczył, nazywa sie Irak” [„Rz”: 12.05.2003]. Działo sie to w czasach, ´ ˛ce w ktorych – jak wspomina Winston S. Churchill – „panuja w Wielkiej ´ ˛dziły, ze moga nauczyc ˛ Brytanii siły były pewne siebie i swych doktryn. Sa ˙ ´ ˛dzenia i naukowych zasad ekonomiki”. Pozniejszy bieg swiat sztuki rza ´ ´´ ˛ wydarzen zmusił Brytyjczykow do wyzbycia sie tej arogancji – zapanowała ´ ´ ˛tpliwosci, [ktora] w niczym nie przypomina atmosfera „pełna obaw i wa ´ ´ tamtej” [Churchill: 7]. Arogancja odzywała wszakze i nadal odzywa w in˙ ˙ ˙ nych mocarstwach o imperialnych ambicjach. Wspołczesnym dramatycz´ ˛ nym przejawem takiej arogancji sa słowa, ktorymi zwykli konczyc amery´ ´ ´ ˛ kanscy marines w Afganistanie modlitwe za ofiary terrorystycznego ataku ´ na World Trade Center: „Zaniesiemy smierc i zniszczenie do kazdego ´ ´ ˙ ˛tka swiata w obronie naszego wielkiego narodu” [Woodward: 285]. zaka ´ ˛cie tej formy walki przez obydwie strony konfliktu Bywa, ze przyje ˙ ˛caja ˛ ˛ ˛ ˛cego sie terroru z obu stron, czego ˛ wywołuje nakre ˛ca sie spirale nasilaja wczesniejszym przykładem był Belfast, nadal jest Czeczenia, najwyrazist´ szym zas i najostrzejszym wspołczesnie – konflikt izraelsko-palestynski. ´ ´ ´ ´ ˛d Doka taka eskalacja tego typu konfliktow moze zaprowadzic, swiadczy ´ ˙ ´ ´ 89

zburzenie 11 wrzesnia 2001 roku, przy uzyciu porwanych samolotow ´ ˙ ´ ˛cami ofiar oraz pasazerskich, Pentagonu i World Trade Center – z tysia ˙ zagrozeniem aktami terrorystycznymi głownych osrodkow władzy tego ˙ ´ ´ ´ supermocarstwa. ˛ ˛ce, ze był to pierwszy w dziejach Okazało sie to tym bardziej szokuja ˙ ˛trzStanow Zjednoczonych przypadek zaatakowania przez wrogie siły zewne ´ ne cywilnych obiektow na terytorium tego panstwa. Społecznosc tego ´ ´ ´´ ˛cego – mocarstwa przywykła do uprzywilejowanego połozenia wynikaja ˙ wedle potocznego powiedzenia – z „otoczenia od połnocy i południa przez ´ ˛siadow, zas od wschodu i zachodu przez ryby”. Wszystkie słabszych sa ´ ´ wojny amerykanskie – od czasow uzyskania niepodległosci i Wojny Domo´ ´ ´ wej w połowie XIX wieku – były toczone na terytorium innych krajow; ´ ˛dzie nie amerykanskiej ludnosci cywilnej i obiektom na amerykanskim la ´ ´ ´ ˛piła dopiero w drugiej zagrazały. Utrata tego bezpiecznego połozenia nasta ˙ ˙ ˛pstwie pojawienia sie broni ja ˛ ˛drowej i rakietopołowie XX wieku, w naste wych srodkow jej przenoszenia. „Rownowaga zagrozenia” mocarstw dys´ ´ ´ ˙ ˛cych ta bronia – Stanow Zjednoczonych i ZSRR – stworzyła szanse ˛ ˛ ponuja ´ ˛cych przed kataklizporozumien skutecznie przez połwiecze zabezpieczaja ´ ´ ˛drowym. mem ja ˛ ˛ Obecnie, gdy urealnia sie zagrozenie, ze bron ja ˙ ˙ ´ ˛drowa moze sie dostac ˙ ´ ˛ce ˛dziem w re nielegalnych organizacji terrorystycznych i stac sie narze ´ ˛ ˛ce zastraszania panstw i narodow silnych przez działaja skrytobojczo ruchy ´ ´ ´ ˛ce ˛ składaja sie z desperatow, a bywa, ze i furiatow, oczywista jest koniecz´ ˙ ´ nosc zrewidowania dotychczasowych sposobow zapewniania bezpieczen´´ ´ ´ ˛z ˛cych pozywke terroryzmu. Nie ˛ stwa i przezwycie ˙ ania konfliktow stanowia ´ ˙ ˛ tylko nieskuteczne, lecz takze grozne w skutkach okazuje sie zwalczanie ˙ ´ ˛ce ˛dna terroryzmu srodkami przemocy przez panstwa dysponuja bezwzgle ˛ ´ ´ ˛ ˛gi przewaga pote militarnej, powoduje bowiem nasilanie aktow terroru ze ´ ˛cych swoja wzgle ˛ przewage wynikaja ˛ ˛ ˛dna ˛ ˛ca strony ruchow wykorzystuja ´ z nielegalnosci, gotowosci do skrytobojstwa, atakow samobojczych. Okazuje ´ ´ ´ ´ ´ ˛, ˙ ˛ ˛ ˛ sie ze najgrozniejsza bronia nie sa wspołczesnie posiadane przez super´ ´ ´ ˛, mocarstwa arsenały rakiet wyposazonych w bron ja ˙ ´ ˛drowa ale „zdespero˛” wany samobojca z bomba [„GW”: 22–23.09.2001]. ´ ˛z ˛pW tych warunkach najpote ˙ niejsze mocarstwa – najpierw Rosja, naste ˛ ˛ nie Stany Zjednoczone – nie moga zakładac, ze maja nad terrorystami ´ ˙ ˛ ˛. ˛s ´ „przewage technologiczna Znaczna cze ´ c muzułmanskich bojownikow to ´ ´ ˛ synowie miejskiej biedoty, pierwsze pokolenie, ktore dostało sie na uniwer´ ˛ ˛ sytet, a wybieraja tam zwykle studia techniczne i nauki scisłe, humanistyke ´ ˛c pozostawiaja młodziezy z lepiej sytuowanych rodzin. Wsrod afganskich ˙ ´ ´ ´ mudzahedinow, ktorzy walczyli z Sowietami w latach 80., z najwyzszym ˙ ´ ´ ˙ ˛zał sie tytuł inzyniera. To, ze grupa terrorystyczna potrafiła ˛ prestizem wia ˙ ˙ ˙ znalezc ludzi zdolnych pilotowac samolot pasazerski i nakierowac go na ´´ ´ ˙ ´ ˛ce, niz mogłoby sie wydawac. Ktokol˛ konkretny cel, jest mniej zaskakuja ˙ ´ 90

wiek odpowiada za ostatni zamach, terrorysci przyszłosci – chocby nawet ´ ´ ´ ˛cych sie – be ˛ reprezentowac wysoki poziom ˛ ˛da pochodzili z krajow rozwijaja ´ ´ sprawnosci i techniki” [„GW”: 22–23.09.2002]. ´ Terroryzm we wspołczesnym wydaniu jest – byc moze – jakosciowo ´ ´ ˙ ´ ˛gu. nowym sposobem wojny, juz nie o lokalnym, ale swiatowym zasie ˙ ´ ˛ zmian zachodza ˛cych w tej dziedzinie Joseph S. Nye jr. – dziekan Nature Kennedy School of Government Uniwersytetu Harwarda – proponuje ˛ nazwac prywatyzacja wojny. Termin ten oznacza, ze mamy do czynienia ´ ˙ juz nie – jak uprzednio – z aktami terroru, lecz z wojnami prowadzonymi ˙ ˛ ˛ ta metoda nie przez panstwa, lecz przez pozapanstwowo zorganizowanych ´ ´ w luzne komorki terrorystow, zdolnych do atakowania swych przeciw´ ´ ´ ˛ nikow w skali swiatowej. Zdaniem tego autora, przesłanki tej zmiany maja ´ ´ ˛ dwojaki charakter. „Pierwszy [zespoł tendencji] skupia sie wokoł ekonomii ´ ´ ˛czone działanie sił rynkowych i otwartosci podnosi skuteczi techniki. Poła ´ nosc wielu zywotnie waznych systemow – transportu, informacji i ener´´ ˙ ˙ ´ ˛ksza ich wrazliwosc. Dzie demokratyzacji tech˛ki getyki, ale zarazem zwie ˙ ´´ ˛pne srodki masowej niki mozna wytwarzac mniejsze, tansze i łatwiej doste ˙ ´ ´ ´ ˛z zagłady. Niegdys bomby i zapalniki czasowe były cie ˙ kie i drogie, dzis ´ ´ ˛ natomiast plastyczne materiały wybuchowe i zapalniki cyfrowe sa lekkie ˛cej niz bilet. i tanie. Porwanie samolotu niekiedy kosztuje niewiele wie ˙ ˛pnosc nieRewolucja informatyczna takze sprzyja terrorystom przez doste ˙ ´´ ˛cznosci i organizacji, dzie ktorym grupy, niegdys ˛ki drogich srodkow ła ´ ´ ´ ´ ´ ˛ce ˛ ˛ operuja w granicach działania lokalnej i krajowej policji, staja sie globalne. ˛ce Trzydziesci lat temu praktycznie tylko wielkie jednostki, dysponuja ´ ˛z ˛dy, wielonarodowe firmy, Koscioł katolicki), pote ˙ nymi budzetami (rza ˙ ´ ´ ˛ ´ ˛cznosci. Dzis dzie Inter˛ki posługiwały sie srodkami natychmiastowej ła ´ ´ netowi mozna z niej korzystac niemal za darmo. Drugi zespoł tendencji ˙ ´ ´ odzwierciedla zmiany w motywach terrorystycznych grup i ich organizacji. Terrorysci z połowy XX w. mieli zazwyczaj dosc wyraznie zdefiniowane ´ ´´ ´ polityczne cele, ktorym miały słuzyc akty masowego zniszczenia. Wiele ´ ˙ ´ ˛do ˛ ˛. ugrupowan działało przy wsparciu rza ´ w i pod ich ukrywana kontrola ´ Pod koniec wieku na obrzezach niektorych religii wyrosły radykalne ˙ ´ ˛ksze liczyły dziesia tysie młodych muzułmanow, ˛tki ˛cy ugrupowania. Najwie ´ ˛ ˛ ˛ ktorzy szli walczyc z radziecka okupacja Afganistanu. W miare jak zmie´ ´ ˛ niały sie motywy – z ograniczonych, politycznych, na nieograniczone lub ˛ odwetowe, wsparte obietnica nagrody w przyszłym zyciu – terroryzm ˙ ˛ stawał sie coraz bardziej brutalny i uderzał bez wyboru. ˛ Zmieniła sie takze organizacja. Siatka al-Qaidy, ktora ma w blisko ˙ ´ ˛ciu krajach dziesia tysie członkow, zorganizowanych w lu˛tki ˛cy szescdziesie ´´ ´ ˛zane komorki, osia ˛ła niespotykany dotychczas zasie Oby˛gne ˛g. zno powia ´ ´ ˛ dwa trendy utrudniaja radzenie sobie z problemem terroryzmu. Dzis ´ ˛ ˛zany z islamisw centrum uwagi znajduje sie – i słusznie – terroryzm zwia ˛dem byłoby koncentrowac sie wyła ˛cznie tycznymi ekstremistami. Jednak błe ´ ˛ 91

na islamskich terrorystach, poniewaz w ten sposob nie dostrzeglibysmy ˙ ´ ´ ˛kszej gamy wyzwan. szerszych skutkow demokratyzacji techniki i wie ´ ´ ˛ce Nowa technologia oddała w re dewiantow – i tych zorganizowanych ´ ˛ ˛ w grupy, i tych, ktorzy działaja w pojedynke – niszczycielski potencjał, ´ ˛dy [...]. Ekstrapoluja te trendy ˛c jakim dawniej dysponowały jedynie rza ˛c mozliwosc, ze taka czy inna grupa dewiantow uzyska i dopuszczaja ˙ ´´ ˙ ´ ˛p doste do broni biologicznej lub nuklearnej, nie mozna wykluczyc, ze ˙ ´ ˙ ˛ terrorysci wymorduja miliony. Aby zabic tylu ludzi, dewianci tacy jak ´ ´ ˛dy. Dzis natomiast Hitler czy Stalin musieli wprowadzic totalitarne rza ´ ´ ˛ łatwo sobie wyobrazic, ze dewiacyjne ugrupowania lub jednostki zabijaja ´ ˙ miliony bez oparcia w aparacie panstwa. Ta «prywatyzacja terroryzmu» ´ ˛ ˛” dramatycznie zmieniła swiatowa polityke [„Rz”: 28.01.2003]. ´ ˛Po pierwszych spontanicznych reakcjach oburzenia, wspołczucia, pote ´ ˛cych do wykrycia i bezwzgle ˛dnego pienia, wspierania działan zmierzaja ´ ˛bszy namysł i racukarania sprawcow aktow terrorystycznych pora na głe ´ ´ ˛ refleksje Timothy Garton Ash – wnikliwy obserwator wspoł˛. jonalniejsza ´ czesnej swiatowej sceny politycznej – prognozuje trzy mozliwe scenariusze ´ ˙ dalszego biegu wydarzen: ´ ˛ ˛ Pierwszy – Stany Zjednoczone zaczynaja sie zachowywac jak Izrael: ´ ˛ ˛ ˛ ˛ „Wala wysoka technika wojskowa w kazdego, komu mogłaby chocby ˙ ´ ˛ga za soba ˛ zaswitac mysl o napasci. Kazdy atak terrorystyczny pocia ´ ´ ´ ´ ˙ natychmiastowy odwet i szukanie dowodow winy podejrzanych. Oko za ´ ˛b ˛b ˛b ˛c oko, za za za i niewazne, czyje to oko i czyj za [...]. A wie gdzies tam, ˙ ´ ˛ ˛ w Afganistanie, spadaja bomby, gina – niewinni razem z winnymi – ludzie, ˛ a ku Ameryce płyna kolejne fale gniewu”. ˛ Drugi – Zachod staje przeciw całej reszcie swiata. Uwikłanie sie sprzy´ ´ ˛ ˛ mierzonego z Ameryka Zachodu w walke z terroryzmem sprawi, ze stanie ˙ ˛ sie on tak samo jak Stany Zjednoczone obiektem nienawisci i atakow. ´ ´ ˛ce ˛z W rezultacie „nadchodza lata wypełni niekoncza sie bitwa z wcia ˙ ´ ˛ca ˛ ˛cymi sie siłami terroryzmu. Terrorysci znajduja schronienie ˛ ˛ przemieszczaja ´ w krajach, ktore my mozemy sobie nazywac łajdackimi, lecz ktore uwazaja ´ ˙ ´ ´ ˙ ˛ siebie za braci w islamie, braci w antysyjonizmie lub prosciej braci w wiel´ kim przymierzu ubogich tego swiata przeciw bogaczom. Tych z kolei ´ ˛ ˛gi ˛ ˛ cichaczem popieraja pote takie jak Chiny, ktore staraja sie znalezc sojusz´ ´´ nikow lub klientow własnej gry globalnej”. ´ ´ ˛puje ONZ, czyli wychodza poza ˛ca Trzeci – przeciw terrorystom wyste ˛ca ˛ rubieze Zachodu koalicja antyterrorystyczna obejmuja Rosje i Chiny. ˙ ˛ „Uzgodnione w wielkich bolach działania wielu krajow moga na krotka ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛ ˛ mete stanowic mało skuteczna zapore dla terrorystow. Jednakze na ´ ´ ˙ ˛ ˛z ˛ dłuzsza mete – zwia ˙ a rozmaite kraje najmocniejszym ze znanych nam ˙ ˛ ˛ klejow, ktoremu na imie wspolny wrog. «Bitwy wielu cywilizacji» Samu´ ´ ´ ´ ˛puje obrona cywilizacji. Jednej. Tej, ktora zbudowaela Huntingtona zaste ´ ˛ ˛zuja ˛cych praw człowieka no na trwałym gruncie powszechnie obowia 92

˛dzynarodowego” [Ash, „GW”: i jednakowego dla wszystkich prawa mie 17.09.2001]. ˛ ´ ˛ganiem ludzkosci Dwa z tych scenariuszy sa rownoznaczne z wcia ´ ˛ ˛guja ˛cej sie walki dwu rodzajow terroryzmu: desperackiego ˛ w spirale pote ´ terroryzmu determinowanego poczuciem krzywdy i zagrozenia przez Sta˙ ˛dna ˛ ny Zjednoczone czy szerzej – przez Zachod – z bezwzgle ˛ riposta ´ amerykanskiego hipermocarstwa i z nim sprzymierzonych. ´ ˛tpliwe z tego prostego Zrealizowanie trzeciego scenariusza jest wa ˛du, ze wymagałoby przezwycie ˙ ania przyczyn: poczucia krzywdy, ˛z wzgle ˙ ponizenia, zacofania, zagrozenia wartosci istotnych dla społecznosci stano˙ ˙ ´ ´ ˛cych baze dla wspołczesnych mutacji terroryzmu. Przypomnijmy, ze ˛ wia ´ ˙ nie przez nasilanie walki z aktami terroru motywowanego poczuciem ˛ki krzywdy klasowej, rasowej, religijnej czy narodowej, lecz dzie usuwaniu zrodeł tych deprywacji wygaszano wczesniejsze fale tego typu kontestacji. ´ ´ ´ ˛ ˛ Z doswiadczen historii wiadomo, ze pierwsza reakcja na terror sił anar´ ´ ˙ ˛do chistycznych jest zaostrzenie represji ze strony zagrozonych nim rza ´ w. ˙ ˛ ˛ ´ Z reguły na dłuzsza mete represje sa rownie bezskuteczne jak w Rosji za ˙ ˛ ˛ caratu, wspołczesnie w Izraelu, do niedawna w Belfascie. Doprowadzaja ´ ´ ´ raczej nie do kompromisu i pokoju, lecz do wojen i rewolucji kierowanych ˛c juz nie przez anarchistyczne, lecz zorganizowane siły, powoduja cierpienia ˙ ˛ksze niz zywiołowy terroryzm. Skuteczne przei ofiary wielokrotnie wie ˙ ˙ ˛z ˛gano tylko przez przemiany usuwaja ˛ce zwycie ˙ anie tych zagrozen osia ˙ ´ ˛gano je tym lepiej i łagodniej, im szybciej społeczne zrodła konfliktow. Osia ´ ´ ´ ˛dniaja ˛zmiany były dokonywane w drodze porozumien i reform uwzgle ´ ˛cych sie za skrzywdzone przez dotych˛ cych racjonalne roszczenia sił uznaja czasowy kształt stosunkow. ´ Szanse na potraktowanie tego doswiadczenia historii jako wytycznej dla ´ ˛ wspołczesnej polityki sa jednak dramatycznie małe. Dowodem jest fakt, ze ´ ˙ zrozumienie jakosciowej zmiany terroryzmu, a wraz z tym i charakteru ´ ˛ lokalnych i globowych wojen, z oporami przebija sie do swiadomosci ´ ´ ˛tnych smiertelnikow, ale i politykow społecznej. Dotyczy to nie tylko przecie ´ ´ ´ ˛cych o losach panstw i swiata. Porzekadło, ze generałowie zwykli decyduja ´ ´ ˙ ˛ toczyc poprzednie wojny, mozna odczytac nie tylko jako przyware dowodcow ´ ˙ ´ ´ ´ ˛ wojskowych, ale szerzej: ludzka skłonnosc postrzegania wszelkich zjawisk – ´´ oceniania ich i reagowania na nie – w kategoriach znanych z uprzedniego ˛ doswiadczenia, a to sie nie sprawdza wobec zjawisk jakosciowo nowych. ´ ´ ˛d ˛ Sta moze sie brac niezauwazanie, ze III wojna swiatowa moze byc rownie ˙ ´ ˙ ˙ ´ ˙ ´ ´ odmienna od I i II – okopowo-frontowych – jak one od uprzednich – starc ´ ˛dzy wrogimi armiami zlokalizowanymi na ograniczonym terenie, w romie ˛z ´ dzaju bitew pod Grunwaldem czy Borodino, oraz oble ˙ en fortec jak ˛stochowy przez Szwedow. Jest bardzo prawdopodobne, ze prawzorce Cze ´ ˙ III swiatowej powstawały w Wietnamie, Afganistanie, Czeczenii, w ktorych ´ ´ ˛ supermocarstwowe Stany Zjednoczone i ZSRR okazywały sie słabsze w wal93

˛ ˛ ce z partyzanckimi „cieniami”, teraz zas maja forme palestynskiej intifady ´ ´ ˛ ˙ ˛tki i setki, i terrorystycznych atakow, ktorych ofiarami sa juz nie dziesia ´ ´ ˛ce, a lada moment moga byc miliony. Mozliwe, ze maja racje ci, ˛ ´ ˛ ˛ lecz tysia ˙ ˙ ˛, ˙ ˛ła, ktorzy twierdza ze III wojna swiatowa juz sie w istocie rozpocze a my ´ ´ ˙ ˛ ˛dziemy to przeoczac, dopoki bezposrednio nie odprzeoczamy to i be ´ ´ ´ czujemy jej na własnej skorze, podobnie jak nie doceniono rangi podboju ´ ˛, Mandzurii przez Japonie rozbioru Czechosłowacji, radzieckiej napasci na ˙ ´ ˛, ˛ ˛. Finlandie zagrozenia napascia hitlerowska na Polske ˙ ´ ˛ ˛ce ˛z ˛ ˛ Najdalej ida zmiany systemowe wia ˙ a sie od konca XVIII wieku ´ ˛dku, okreslanym z przemocowym obalaniem dotychczasowego porza ´ ˛cie to pochodzi od łacinskiego wyrazu revolutio, mianem rewolucji. Poje ´ ktory oznacza obrot, przewrot. Pierwotnie był on terminem astronomicz´ ´ ´ nym, ktoremu takie znaczenie nadał Mikołaj Kopernik. Obecnie wyraz ´ „rewolucja” ma dwojakie znaczenie. W znaczeniu szerszym oznacza ˛cych zasadnicze proces gwałtownych zmian jakosciowych, powoduja ´ ˛cego stanu rzeczy lub układu stosunkow i ich nagłe przekształcenie istnieja ´ przejscie z jednego stadium rozwojowego w drugie. Przykładami takich ´ ˛ ´ procesow moga byc: rewolucja kulturalna, rewolucja naukowa, rewolucja ´ ˛z ˛ciem przemysłowa czy rewolucja techniczna. W znaczeniu we ˙ szym poje ˛ ˛cie władzy oraz zmiane ˛ „rewolucja” okresla sie zbrojne i krwawe przeje ´ ustroju. ˛ Hannah Arendt zwraca uwage na istotny fakt, ze „«rewolucja» ozna˙ ˛c czała pierwotnie «przywrocenie» (a wie cos, co dla nas stanowi jej ´ ´ ˛cie redokładne przeciwienstwo)” [Arendt 1991: 41]. „Nowozytne poje ´ ˙ ˛cznie zwia ˛zane z mysla ze tok historii rozpoczyna sie ˛ wolucji (nierozła ´ ˛, ˙ ˛c ˛, ˛ od nowa, rodza zupełnie nowa nigdy nie słyszana opowiesc) było ´´ nieznane do czasow wielkich rewolucji konca osiemnastego wieku [...]. ´ ´ ˙ ˛c ˛ Zeby wie zrozumiec istote rewolucji nowozytnych, koniecznie trzeba ´ ˙ ˛tac ˛ pamie ´ o tym, ze idea wolnosci zbiegła sie w nich z doswiadczeniem ˙ ´ ´ ˛tku” [tamze: 27]. Rewolucje sa czyms wie niz insurekcjami, ˛ ˛cej ˙ nowego pocza ˙ ´ zamachami stanu czy wojnami domowymi. Choc ła ´ ˛czy je z nimi element przemocy, „przemoc nie jest dla rewolucji czyms bardziej charaktery´ ˛ stycznym niz zmiana; dopiero tam, gdzie pojawia sie zmiana w sensie ˙ ˛tku, gdzie gwałt zostaje uzyty do ustanowienia zupełnie nowego pocza ˙ innej formy ustrojowej i gdzie wyzwolenie spod ucisku przynajmniej ˛z da ˙ y do zaprowadzenia wolnosci, tam mozemy mowic o rewolucji. I choc ´ ˙ ´ ´ ´ historia znała takich, ktorzy, jak Katylina, byli rerum novarum cupidi (za ´ ˙ ˛dnymi nowych rzeczy), to duch rewolucyjny ostatnich stuleci, czyli prag˛czone z pragnieniem zbudowania nowego gmachu nienie wyzwolenia poła ˛cego stanowic przybytek wolnosci, nie ma precedensu ani analogii moga ´ ´ w dotychczasowych dziejach” [tamze: 33]. ˙ ˛ Determinanta rewolucji jest z reguły nadzieja na wyzwolenie od cier˛kszosci rewolucji polega na tym, ze „zamiast ludzi, pien. Dramat wie ´ ´ ˙ 94

˙ ˛s ˛dzy. Zycie ludzkie jest ne ˛ ˛dza wyzwoliła smiertelne siły nieszcze ´ cia i ne ´ ˛tnych czasow i ludzkosc wcia ˙ jeszcze ugina sie pod tym ˛z ˛ od niepamie ´ ´´ ˛tkiem panstw zaprzeklenstwem we wszystkich krajach swiata z wyja ´ ´ ´ ˙ ˛zała nigdy «kwestii socjalnej» i nie chodnich. Zadna rewolucja nie rozwia ˛dzy, lecz wszystkie z nich [...] poszły za przykładem uwolniła ludzi od ne ˛z ˛dzy i ubosRewolucji Francuskiej i uzyły (oraz naduzyły) pote ˙ nych sił ne ˙ ˙ ´ ˛ twa do walki z tyrania lub uciskiem. I choc niezliczone swiadectwa ´ ´ ˛ce ˛ ˛ ˛tpliwosc, ze dotycza minionych rewolucji wykazuja ponad wszelka wa ´´ ˙ ˛zania kwestii socjalnej srodkami polityki wiedzie do kazda proba rozwia ˙ ´ ´ terroru, terror zas prowadzi rewolucje do zguby, to trudno zaprzeczyc, ´ ´ ˛cie tego fatalnego błe ˛du jest prawie niemozliwe, gdy rewolucja ze uniknie ˙ ˙ ˛dzy. Pojscie zgubna sciezka wytyczona ˛´ ˙ ˛ ˛ wybucha w warunkach masowej ne ´ ´ ˛ ˛ ˛ce, nie tylko dlatego, ze przez Rewolucje Francuska bywa bardzo kusza ˙ wyzwolenie od koniecznosci, od jej natarczywej siły, zawsze bierze gore ´ ´ ˛ nad budowaniem wolnosci, lecz przede wszystkim dlatego, ze rebelia ´ ˙ ˛dzarzy przeciw bogaczom niesie z soba całkowicie odmienna i daleko ˛ ˛ ne ˛ksza siłe i rozpe anizeli bunt uciskanych przeciwko ciemie ˙ com. Owa ˛ ˛ ˛d ˛z wie ˙ ˛, wsciekła siła nie bez kozery moze uchodzic za nieodparta bo zyje ´ ˙ ´ ˙ ˛z ˛ki i ozywiana jest wcia ˙ na nowo dzie koniecznosciom samego zycia ˙ ´ ˙ biologicznego” [tamze: 112–113]. ˙ ˛cy Lew Trocki, uchodza zasadnie za jednego z czołowych teoretykow ´ ˛ i praktykow wspołczesnych rewolucji, podkresla, ze „cecha rewolucji, ´ ´ ´ ˙ ˛ca ˙ nie podlegaja ˛ zadnym zastrzezeniom, jest bezposredni udział mas ˙ ´ w wydarzeniach historycznych. Normalnie panstwo monarchiczne czy ´ demokratyczne panuje nad narodem; historia jest tworzona przez specjalistow w swoim zawodzie, monarchow, ministrow, biurokratow, par´ ´ ´ ´ ˛cych momentach zwrotlamentarzystow, dziennikarzy. Ale w decyduja ´ ˛ ˛ nych, kiedy stary ustroj staje sie nie do zniesienia dla mas, łamia one ´ ˛ce je od areny politycznej, obalaja swoich tradycyj˛ bariery oddzielaja ˛ nych reprezentantow i przez to stwarzaja punkt wyjscia dla nowego ´ ´ ˛dza ustroju. Czy to dobrze, czy zle, niech sa ˛ moralisci. Co do nas, ´ ´ ˛ bierzemy fakty takimi, jakie sa w ich obiektywnym rozwoju. Historia rewolucji jest dla nas przede wszystkim opowiescia o gwałtownym ´ ˛ ˛ciu mas w dziedzine w ktorej rozstrzygaja sie ich własne losy. ˛, ˛ ˛ wtargnie ´ ˛tym rewolucja klasy sa w walce. Jest jednak rze˛ ˛ W społeczenstwie obje ´ ˛ ˛, ˙ ˛ce ˛dzy pocza ˛tkiem a koncem cza oczywista ze zmiany zachodza pomie ´ rewolucji w bazie ekonomicznej społeczenstwa i jego strukturze klaso´ ˛, wej absolutnie nie wystarczaja aby wytłumaczyc sam przebieg rewolu´ ˛ce cji, ktora w krotkim czasie obala odwiecznie istnieja instytucje, stwa´ ´ ˛c rzaja nowe, ktore odrzuca z kolei. ´ Dynamizm wydarzen rewolucyjnych jest bezposrednio uwarunkowany ´ ´ ˛z przez nagłe, pote ˙ ne, zywiołowe przemiany psychiczne klas utworzonych ˙ ˛. przed rewolucja W gruncie rzeczy społeczenstwo nie modyfikuje swych ´
95

˛ ˛dzia pracy. instytucji w miare potrzeby, tak jak rzemieslnik zmienia narze ´ ˛, Przeciwnie: społeczenstwo uwaza instytucje, ktore nad nim goruja za ´ ˙ ´ ´ ˛tki lat krytyka opozycyjna jest ustanowione raz na zawsze. Przez dziesia ˛ tylko klapa bezpieczenstwa wobec niezadowolenia mas i warunkiem trwa´ łosci ustroju społecznego: taka jest na przykład, w zasadzie, wartosc krytyki ´ ´´ ˛tkowych ze strony obozu socjaldemokratow. Trzeba dopiero absolutnie wyja ´ okolicznosci, niezaleznych od woli jednostek czy nawet partii, aby uwolnic ´ ˙ ´ ˛zo malkontentow od wie ´ w konserwatyzmu i doprowadzic masy do buntu ´ ´ ˛ [...]. Tylko przez badanie rozwoju politycznego mas mozna zrozumiec role ˙ ´ partii i ich przywodcow, ktorej bynajmniej nie chcemy lekcewazyc. Jest to ´ ´ ´ ˙ ´ element rozwoju politycznego nie autonomiczny, ale bardzo wazny. Bez ˙ ˛cej energia mas ulotniłaby sie jak para, nie zamknie ˛ ˛ta organizacji kieruja ˛ w cylindrze z tłokiem. Jednakze przyczyna ruchu nie jest ani cylinder, ani ˙ tłok, ale para [...]. ˛ce ˛ W rzeczywistosci radykalne zmiany zachodza w czasie rewolucji sa ´ ˛sy gospodarcze, maja miejsce ˛ce wywoływane nie przez dorazne wstrza ´ podczas tego okresu, ale przez zasadnicze przemiany, ktorym ulegały ´ podstawy społeczenstwa podczas całego poprzedniego okresu. Fakt, ze ´ ˙ ˛dzy lutym a pazdziernikiem, w przeddzien obalenia monarchii, jak tez mie ´ ˙ ´ ˛gle sie wzmagał, podtrzymuja i podniecaja wzbu˛ ˛c ˛c chaos gospodarczy cia ˛tpliwosci i nigdy nie uchodziło to rzenie mas, nie ulega najmniejszej wa ´ ˛dem, gdyby ktos myslał, ze druga naszej uwagi. Ale byłoby grubym błe ´ ´ ˙ ˛cy rewolucja, w osiem miesie po pierwszej, miała miejsce dlatego, ze w tym ˙ ˛ ˛c, czasie obnizono racje chleba, przyznaja zamiast połtora funta, tylko trzy ˙ ´ ˛. ˛pnych, bezposrednio po rewolucji czwarte funta na osobe W latach naste ´ ˛dem zaopatrzenia w zywnosc pazdziernikowej, połozenie mas pod wzgle ´ ˙ ˙ ´´ ˛ stale sie pogarszało. A jednak nadzieje politykow kontrrewolucyjnych na ´ ˛głe porazki. Moze to wydawac sie ˛ nowe powstanie mas ponosiły cia ˙ ˙ ´ ˛ zagadka tylko temu, kto sobie wyobraza powstanie mas jako ruch «sił ˙ ˛tnie wyzyskany przez przyzywiołowych», to jest jako bunt stada, umieje ˙ ˛cym motywem wodcow. W rzeczywistosci niedostatek nie jest wystarczaja ´ ´ ´ rewolucji, inaczej masy byłyby w stanie nieustannego wzburzenia; trzeba ˛ca dopiero, aby uderzaja nieudolnosc ustroju uczyniła te braki nieznosnymi ´´ ´ ˛ i aby nowe warunki i nowe idee otworzyły perspektywe rewolucji. Po˛wszy swiadomosc wielkich zamierzen, masy okazuja sie zdolne do ˛ ˛ wzia ´ ´´ ´ znoszenia potem niedostatkow dwa i trzy razy dotkliwszych” [Trocki: ´ 239–240, 242]. ˛cie rewolucji bywa wspołczesnie naduzywane: jako rewolucyjne Poje ´ ´ ˙ ˛ ˛ ˛cia władzy ekipy, nie roznia sie usiłuja sie przedstawiac da ˙ a do przeje ´ ˛z ˛ce ´ ˙ ˛ce ˛ ˛, jakosciowo od obalanych przemoca a nawet w stosunku do nich wsteczne. ´ ˛sto zdarza sie to w wypadku wojskowych zamachow ˛ Szczegolnie cze ´ ´ i dyktatur. Jak zasadnie zauwaza S.D. Tansey, „wiele panstw latyno˙ ´ ˛ ˛ ˛do amerykanskich ma długa historie zmian rza ´ w cywilnych na wojskowe ´ 96

i odwrotnie bez zasadniczych zmian roli panstwa ani składu społecznego ´ ˛dza ˛ elity rza ˛cej. Choc od czasu do czasu w walce o sukcesje wykorzystuje ´ ˛ ˛kach sie poparcie miejskiego plebsu, władza pozostaje w gruncie rzeczy w re białych, wykształconych przedstawicieli klasy wyzszej lub sredniej, po˙ ´ chodzenia hiszpanskiego lub portugalskiego, kosztem wiejskich społeczno´ sci Indian i Metysow (rasy mieszanej) oraz ich potomkow zyja ´ ´ ´ ˙ ˛cych w miej˛d skich slumsach”. Sta koniecznosc podkreslenia, ze „za prawdziwe rewolu´´ ´ ˙ cje mozna uznac rzadsze gruntowne zmiany w systemie politycznym, ˙ ´ ˛ w ktorych wyniku do władzy dochodza nowe grupy społeczne, a panstwo ´ ´ podejmuje nowe zadania w odmienny sposob i, byc moze, na mocy innych ´ ´ ˙ zrodeł legitymizacji”. ´ ´ ˛puja – zdefiniowane na podstawie badan – ˛ce Autor ten formułuje naste ´ ˛sto upada po fazy wydarzen o charakterze rewolucyjnym: „stary rezim cze ´ ˙ ˛stwie mas wskutek utraty legitymizacji stosunkowo bezkrwawym zwycie ˛ i widocznej niemoznosci uporania sie z za ˙ ´ ˙ ˛daniami ekonomicznymi, poli˛cach» naste ˛puje chaos tycznymi lub militarnymi. Po «miodowych miesia ˛dzy siłami rewolucyjnymi. W obliczu prawdziwej lub wyi konflikt mie ˛sto przejmuja wowczas kontrole ˛ ´ ˛ imaginowanej reakcji kontrrewolucyjnej cze ˛ siły ekstremistyczne, ktore uruchamiaja mechanizm terroru nie tylko prze´ ciwko zdeklarowanym kontrrewolucjonistom, ale rowniez przeciw umiar´ ˙ ˛ ˛ ˛zac ˛cie władzy kowanym reformatorom. Taka sytuacje moze rozwia ´ przeje ˙ przez dyktatora (Cromwell, Napoleon, Lenin i Stalin), ktory wprowadza ´ ˛zuja ˛cy do tradycji przedrewolucyjnej ba ´ ˛dz rezim porewolucyjny, nawia ˙ okreslaja sie wobec dziedzictwa samej rewolucji. Mozna zauwazyc, ze ´ ˛cy ˛ ˙ ˙ ´ ˙ ˛ ˛ z upływem czasu prawdopodobne staja sie dalsze kompromisy na rzecz tradycji przedrewolucyjnej. Trudno temu przeciwdziałac, niemniej jednak ´ ˛ ˛sto zasadnicza rewolucje zmieniaja społeczenstwa – towarzyszy im cze ´ zmiana roli władzy panstwowej, szerokie przekształcenia praw własnosci ´ ´ oraz typu przyznawanej panstwu legitymizacji. Z pozycji sceptyka warto ´ ˛ zwrocic uwage potencjalnych rewolucjonistow na fakt, ze wynik takich ´ ´ ´ ˙ procesow jest w znacznej mierze nieprzewidywalny, a prawdopodobien´ ´ ˛da stwo, ze tworcy rewolucji zakoncza jej proces, be ˛c u władzy, jest bardzo ˙ ´ ´ ˛ niewielkie” [Tansey: 248–249]. ˛ ˛ ˛ski zakładanych przez nia ˛ Słaboscia rewolucji i głowna przyczyna kle ´ ˛ ´ ˛ ˛cemu celow jest to, ze sa one nie tylko powstaniem przeciwko istnieja ´ ˙ ˛dkowi, ale i proba wprowadzenia nowego, maja ˛cego byc „odwroceporza ´ ˛ ´ ´ niem starego” [Ortega y Gasset: 54]. To zas nie jest mozliwe, gdyz ´ ˙ ˙ ˛c rewolucje, nie zawieraja w sobie „skondensowanej przeszłosci”, nie dys´ ˛ ˛dne, by przeszłosc przewyzszyc. „Z przeszłoscia ponuja tym, co jest niezbe ´´ ˙ ´ ´ ˛ ˛ ˛z nie walczy sie jak rowny z rownym. Przyszłosc zwycie ˙ a dopiero wtedy, ´ ´ ´´ ˛ kiedy ja [przeszłosc – M.G.] w całosci połknie. Jesli choc cze ´ c zostawi na ´´ ´ ´ ´ ˛s ´ ˛trz – jest stracona” [tamze: 94]. Wszelkie proby budowania lepszej zewna ˙ ´ przyszłosci „od zera”, na gruzach totalnie negowanej przeszłosci, konczyły ´ ´ ´ 97

˛ ˛p sie ostatecznie krachem. Ich wkładem w poste było zmiecenie tego z przeszłosci, co przezyte i zawadza w rozwoju, i w ten sposob oczyszczenie ´ ˙ ´ ˛ ˛cej to, co funkcjonalne z dorobku pola pod budowe przyszłosci kojarza ´ ˛pominionych ustrojow, z nowatorstwem, czyli budowanie bardziej poste ´ wego ładu „na fundamentach”, a nie „na gruzach” tego, co jest trwalej funkcjonalne z dziejowego dorobku. ˛stszymi niz rewolucja przemocowymi formami wpływania na zmiaCze ˙ ˛ ny systemow politycznych sa walki zbrojne prowadzone w formie par´ tyzantki, powstania i wojny domowej. Partyzantka to wojna nieregularna prowadzona przez oddziały ochot˛dza ˛dz nicze na terenie własnego panstwa przeciw rza ˛cemu rezimowi ba ´ ´ ˙ obcemu najezdzcy celem odzyskania niepodległosci lub zmiany ustroju. ´ ´ ´ ˛ Meksykanski historyk J. S. Herzog podzielił partyzantke na cztery rodzaje: ´ ˛ca 1) partyzantka rewolucyjna, maja na celu zdobycie niepodległosci w kraju ´ kolonialnym, np. partyzantka dowodzona przez G. Washingtona w 1775 r., ˛ca ˛ rozpoczynaja walke o niepodległosc 13 amerykanskich kolonii; 2) par´´ ´ ˛dnie niepodległym, z zadaniem wytyzantka w kraju politycznie wzgle ˛cego porza ˛dku i wprowadzenia strukturalnych zmian ze wrocenia istnieja ´ wszystkimi tego konsekwencjami, np. partyzantka chłopska E. Zapaty w Meksyku od marca 1911 do czerwca 1920 r.; 3) partyzantka obronna wobec inwazji obcych wojsk, np. meksykanska (1862–1906) przeciw najez´ ´ dzcom francuskim, filipinska (1898–1906) przeciw najezdzcom amerykan´ ´ ´ ´ ´ skim, w Nikaragui w latach 1924–1934 przeciw okupantom amerykanskim, ´ w Europie (1939–1945) przeciw hitlerowskiej okupacji; 4) partyzantka ˛ca reakcyjna, probuja przeciwstawic sie ruchowi rewolucyjnemu w obronie ´ ´ ˛ starego rezimu, np. w Meksyku Ruch Chrystusowy (1927–1929) [Osman˙ ´ czyk: 669]. ˛ ˛ Walka partyzantow jest powszechnie uznana za legalna forme wojny. ´ ˛dzynarodowego przewiduja ze status kombatan˛, ˙ Konwencje prawa mie ˛ce cki i wynikaja z niego prawo traktowania jak jencow wojennych w ra´ ´ ˛ zie schwytania przysługuja członkom zorganizowanego ruchu oporu, ˛cego na terytorium naleza ˙ ˛cego do jednej ze stron konfliktu i działaja własnym, okupowanym lub innym, jezeli członkowie tego ruchu speł˙ ˛ ˛puja warunki: 1) znajduja sie pod dowodztwem osoby od˛ce ˛ ˛ niaja naste ´ ˛ ˛cy sie rozpoznac ˛ powiedzialnej za podwładnych; 2) maja stały i daja ´ ˛cy; 3) jawnie nosza bron; 4) prowadza działania ˛ ˛ z daleka znak wyrozniaja ´˙ ´ zgodnie z prawami i zwyczajami wojennymi. Zamiarem autorow tych ´ postanowien miało byc pozbawienie praw kombatanckich ugrupowan ´ ´ ´ ˛cych z zamieszania o niejasnym lub podejrzanym obliczu, korzystaja ˛cych nic wspolnego z obrona ˛ wojennego dla realizacji celow nie maja ´ ´ ˛, ˙ ˛ ojczyzny. W praktyce jednak okazało sie ze te normy prawne sa wykorzystywane przez okupanta do tłumienia legalnego ruchu oporu ludnosci terytorium okupowanego. Szczegolnie jaskrawym przykładem gwał´ ´ 98

˛dzynarodowego było uznawanie przez Niemcow parcenia prawa mie ´ ˛tych w Polsce i w innych panstwach okupowanych za tyzantow uje ´ ´ ˛pco ˛ ´ pospolitych przeste ´ w, skazywanie ich na kare smierci albo rozstrzeliwanie na miejscu. „Zdaniem wielu autorow juz obecnie prawo traktatowe zostało skory´ ˙ gowane w tej dziedzinie przez prawo zwyczajowe. Poniewaz zmiany ˙ organizacji i metod prowadzenia wojny wymagały rownoległego dostoso´ wania do nich norm prawnych [...], prace kodyfikacyjne poszły w kierunku złagodzenia warunkow wymaganych od partyzantow dla przyznania im ´ ´ statusu kombatanckiego i uznania za jencow w razie schwytania. Sposrod ´ ´ ´ ´ ˛ utrzymac dwa: przestrzeganie przez czterech wymogow proponuje sie ´ ´ partyzantow praw i zwyczajow wojennych oraz przynaleznosc do or´ ´ ˙ ´´ ˛cz ganizacji typu wojskowego. Trudne natomiast lub wre niemozliwe do ˙ spełnienia przez partyzantow (np. w warunkach partyzantki miejskiej) ´ wymogi jawnego noszenia broni oraz posiadania stałego i widocznego ˛ ˛pic z daleka znaku rozpoznawczego proponuje sie zasta ´ bardziej elastycz˛ nym wymogiem odrozniania sie partyzantow od ludnosci cywilnej podczas ´˙ ´ ´ działan wojennych. Warunek ten ma na celu nienarazanie ludnosci cywilnej ´ ˙ ´ na kontratak wojsk przeciwnika pod pretekstem zwalczania partyzantki, ale nie powoduje utraty statusu kombatanckiego przez partyzantow, ktorzy – ´ ´ jak to z reguły ma miejsce we wspołczesnych wojnach partyzanckich – poza ´ ˛ ˛ ˛” ˛browa: samym momentem walki mieszaja sie z ludnoscia cywilna [Da ´ ˛ 169–170]. Podczas II wojny swiatowej oddziały partyzanckie działały na niezwyk´ ˛ ˛, le szeroka skale m.in. na szczeblu dywizji. W Jugosławii partyzantka komunistyczna pod dowodztwem Josipa Broz Tito (notabene wspierana ´ ˛ ˛) ˛ce logistycznie przez Wielka Brytanie kontrolowała znacza połacie kraju ˛ca ˛ i w koncowej fazie wojny odegrała decyduja ˛ role w wyzwoleniu tego ´ panstwa. ´ Zorganizowany ruch oporu przeciw okupantom w Polsce był kiero˛duja w Londynie władze panstwowe, działaja za ˛ce ˛ce wany przez urze ´ ˛du Delegata Rza ˛du na Kraj. Ta instytucja panstwa posrednictwem Urze ´ ´ podziemnego była w owym czasie oryginalnym i bezprecedensowym ˛zaniem ustrojowym, umozliwiaja ˛cym naczelnym organom Rzeczyrozwia ˙ pospolitej Polskiej na uchodzstwie sprawowanie zwierzchnictwa nad ´ ˛zania wyniokupowanym panstwem polskim. „Oryginalnosc tego rozwia ´ ´´ ˛du kała z takiego usytuowania urze Delegata w całym systemie naczelnych ˛zuja ˛cej konstytucji organow, ze nie naruszało ono przepisow obowia ´ ˙ ´ z 23 kwietnia 1935 r., ktora nie przewidywała ewentualnosci okupacji ´ ´ całego terytorium panstwa, a zatem i sposobu wykonywania władzy ´ w takiej sytuacji. Bezprecedensowosc natomiast polegała na braku od´´ ˛, ´ powiednika w innych, okupowanych przez III Rzesze panstwach europejskich” [Pasnik: 7]. ´ 99

˛dkowane rza ˛dowi na emiPodziemne organizacje i organy podporza gracji były oparte na podziale na dwa piony: cywilno-polityczny i wojsko˛dzy nimi, mimo rywalizacji, układały sie w zasadzie na ˛ wy. „Stosunki mie ˛dnosci. W praktyce w dobie wojny i okupacji pion płaszczyznie rownorze ´ ´ ´ ˛, ˛c ˛ ˛ ˛ ˛ca ˛ wojskowy zdobywał przewage staja sie głowna siła kształtuja ˛ linie ´ ˛ obozu londynskiego, ła ˛cznie z rza ˛dem na emigracji [...]. Działalpolityczna ´ nosc Delegatury obejmowała szeroki zakres zagadnien. Na podkreslenie ´´ ´ ´ zasługuje w szczegolnosci działalnosc departamentu oswiaty i kultury, ´ ´ ´´ ´ ktory kierował tajnym nauczaniem. W konspiracyjnych szkołach srednich ´ ´ ˛ ˛t ˛cy uczyło sie kilkadziesia tysie uczniow, a w szkołach wyzszych studiowało ´ ˙ ˛cy kilka tysie studentow. Departament sprawiedliwosci powołał do zycia ´ ´ ˙ ˛dy karne, ktore rozpatrywały sprawy osob cywilnych dopuszspecjalne sa ´ ´ ˛cych sie działan skierowanych przeciwko organom władz podziem˛ czaja ´ ˛dy mogły orzekac kare smierci, przekazanie sprawy sa ˛ ´ ˛dom po nych. Sa ´ ˛ce wojnie lub uniewinnienie. Istniały rowniez sa obywatelskie, rozpatruja ´ ˙ ˛dy ˛cych z władzami okupacyjnymi. Orzekały one sprawy osob wspołpracuja ´ ´ ˛ kare infamii. Departament informacji kierował oficjalnymi wydawnictwami Delegatury. Wiele wysiłku poswie ´ ˛cała Delegatura zorganizowaniu admi˛pczej, ktora w chwili wyzwalania kraju miała obja ´ władze ˛c ˛ nistracji zaste ´ w wojewodztwach, powiatach i gminach. Utworzona została tez policja ´ ˙ ˛ pod nazwa Panstwowego Korpusu Bezpieczenstwa” [Bardach, Lesnodor´ ´ ´ ski, Pietrzak: 615–616]. Pion wojskowy stanowiła Armia Krajowa, ktora pod koniec okupacji ´ liczyła ok. 250 tys. oficerow, podoficerow i zołnierzy, w tym ok. 30 tys. ´ ´ ˙ uzbrojonych. „Armia Krajowa obok szkolenia kadr prowadziła w roznych ´˙ ˛ ˛c formach walke z okupantem, organizuja akcje bojowe, sabotazowe i dy˙ wersyjne. Obejmowały one niszczenie lub uszkadzanie srodkow transportu, ´ ´ palenie magazynow, wadliwe wykonywanie produkcji dla celow wojsko´ ´ wych, zamachy na funkcjonariuszy niemieckich. Organizowała tez i pro˙ ˛ ˛. wadziła walke partyzancka Dysponowała szeroko rozbudowanym aparatem propagandowym i wywiadowczym. Informacje przekazywane alian˛dy specjalne tom przez wywiad AK miały wazne znaczenie wojskowe. Sa ˙ AK skazały w 1943 i 1944 r. około 1,5 tys. osob” [tamze: 618]. ´ ˙ Wspołczesnie ten sposob organizowania w podziemiu i na emigracji ´ ´ ´ ˛ce ˛ ˛ alternatywnych organow władzy przez podejmuja walke partyzancka siły ´ ˛ ˛stszym. Podobna była pierwotnie forma polityczne stał sie zjawiskiem cze ˛cych pod wodza Jasira Arafata z oku˛ organizacyjna Palestynczykow walcza ´ ´ ˛ ˛. ´ ˛cy ˛ pacja izraelska Rowniez w Kosowie walcza o autonomie Albanczycy – ˙ ´ ˛cy ˛ ˛kszosc mieszkancow – utworzyli w podstanowia tam zdecydowana wie ´´ ´ ´ ˛ ziemiu alternatywne organy władzy, uczelnie i Wyzwolencza Armie Ko´ ˛ sowa. Innymi przykładami toczonych od lat walk o uzyskanie własnej ˛dz ˛ panstwowosci ba ´ autonomii sa organizacje i akcje zbrojne Kurdow ´ ´ ´ w Turcji i Iraku, Tamilow na Sri Lance. ´ 100

Przełomowym momentem partyzanckiej walki zbrojnej bywa powsta˛pienie z zamiarem przeje ˛cia władzy na nie, czyli otwarte zbrojne wysta ˛tym nim terenie. W mie ˛dzynarodowych konfliktach zbrojnych rozobje ˛ roznia sie powstania na terytorium nieokupowanym i powstania na ´˙ ˛dzynardowe konwencje stanowia ze ˛, ˙ terytorium okupowanym. Mie „mieszkancy terytorium nieokupowanego, ktorzy w obliczu zblizaja ´ ´ ˙ ˛cego ˛ ˛ ˛ ˛ sie nieprzyjaciela spontanicznie chwytaja za bron i przeciwstawiaja sie ´ ˛z zbrojnie najezdzcy, a nie zda ˙ yli zorganizowac sie w regularne oddziały ´ ´ ´ ˛ ˛ wojskowe, maja prawo w razie schwytania do statusu jencow wojen´ ´ ˛ ˛ nych pod warunkiem, ze jawnie nosza bron oraz przestrzegaja praw ˙ ´ i zwyczajow wojennych. Powstancow nie nalezy mylic z partyzantami. ´ ´ ´ ˙ ´ Z czterech warunkow wymaganych od partyzantow, w przypadku ´ ´ ˛ ˛browa: 298–299]. powstania masowego, wymagane sa tylko te dwa” [Da ˛ Powstanie masowe ludnosci na terytorium okupowanym jest jedna ´ z form ruchu oporu i walki partyzanckiej z okupantem. Przykładem powstania masowego na terytorium okupowanym było Powstanie Warszawskie w 1944 r. ˛ Istotnie odmienne od walki zbrojnej z okupantem sa przemocowe formy ˛ca ˛s ´ walki o obalenie kontestowanego przez znacza ˛ cze ´ c społeczenstwa ´ ˛ ˛s rezimu politycznego danego panstwa. Jedna z cze ´ ciej stosowanych form ˙ ´ ˛ stała sie wojna domowa. Forma ta jest wspołczesnie nagminnym zjawis´ ´ ˛tych gospodarczo panstwach Afryki, Azji i Ameryki kiem w niedorowinie ´ ˛ Łacinskiej. Zaczyna sie zazwyczaj od wymierzonych przeciw okupantom ´ partyzanckich form walki, a w szczytowym momencie rozwoju przeradza ˛ ˛ca ˛dz ˛ ˛. sie w obejmuja ˛ cały kraj ba ´ jego znaczne połacie wojne domowa Najbardziej znanymi wojnami domowymi były: wojna secesyjna w Stanach Zjednoczonych (1861–1864), wojna domowa w Hiszpanii (1936–1939), a po II wojnie swiatowej wojna domowa w Nigerii z powodu proby secesji Biafry ´ ´ (1967–1970), wojna z rezimem Mobutu w Kongu-Zairze w latach 90. ub.w. ˙ ˛trzne w Afganistanie. W swietle czy toczone w tym czasie wojny wewne ´ ˛dzynarodowego „wojna domowa to konflikt zbrojny mie ˛dzy prawa mie ˛cymi sie pod dowodztwem ˛ zorganizowanymi siłami zbrojnymi znajduja ´ ˛cy sie na terytorium jednego panstwa bez ˛ odpowiednich władz, tocza ´ ˛dzynarodowego. Najcze ´ ciej ma cha˛s udziału innego podmiotu prawa mie rakter wojny partyzanckiej [tamze: 432]. ˙ ˛stszym bodaj przemocowym sposobem dokonywania zmian poliNajcze ˛ tycznych były i sa zbrojne ingerencje obcych panstw. Ten typ ingerencji ´ w zycie innych społecznosci ma wielorakie cele i formy. Nagminne jest ˙ ´ ˛trznych dla rozszerzenia swych wpływow wykorzystywanie walk wewne ´ ˛stwa jednej ze stron walcza ˛cych. Inny rodzaj przez wspieranie szans zwycie ˛powanie przemoca z zewna ˛ ˛trz niewygodnego władcy czy rezimu to zaste ˙ ˛czania sie podporza ˛ ˛dkowaniem wpływom przez osoby skłonne do odwdzie ˛cego panstwa. Cze ˛stsze w minionych dziejach niz i interesom ingeruja ´ ˙ 101

wspołczesnie było podbijanie i kolonizowanie terytoriow zamieszkałych ´ ´ ´ przez społecznosci słabsze, gorzej zorganizowane, niezdolne do samoobro´ ˛ ˛ ny. Wspołczesnie upowszechniaja sie interwencje militarne motywowane ´ ´ ˛cia rezimu zagrazaja koniecznoscia prewencyjnego usunie ´ ˛ ˙ ˙ ˛cego pokojowi lokalnie czy nawet w skali globowej oraz celowoscia transplantowania ´ ˛ lepszego, demokratycznego systemu na miejsce jakiejs formy autokracji. ´ Prezentacja konkretnych przykładow tej formy wpływania na kształt ´ ˛cym o historii i wspołczesstosunkow społecznych zawarta jest w traktuja ´ ´ nosci globowej ekspansji rozdziale dwunastym. Mozemy tu zatem poprze´ ˙ ˛clecia wojny stac na trzech konstatacjach. Pierwszej, ze o ile przez tysia ´ ˙ napastnicze uchodziły za naturalny, uprawniony sposob aktywnosci pan´ ´ ´ stwowej, o tyle wspołczesnosc cechuje skłonnosc do traktowania napasci ´ ´´ ´´ ´ ˛ ˛ na inne panstwo negatywnie, usprawiedliwia sie ja jedynie wymogami ´ ˛ pacyfikacji tych, ktorzy prowadza wojny ludobojcze (np. w Bosni i Koso´ ´ ´ ˛dz wie) ba ´ prewencji (np. przeciwko rezimowi Husajna w Iraku, oskar˙ ˛dzynarodowego terroryzmu i produkcje broni ˛ zanego o wspieranie mie ˙ ˛dzynarodowe coraz rygorystyczmasowej zagłady). Drugiej, ze prawo mie ˙ niej okresla kryteria tych motywacji oraz ogranicza sposoby i srodki ´ ´ ˛ stosowania zbrojnej przemocy do usprawiedliwionych bezsporna koniecz˛cych ofiary. Trzeciej, ze egzekwowanie tych norm noscia i minimalizuja ´ ˛ ˙ ˛ ˛ ˛d okazuje sie trudne, utrudniane niepoddawaniem sie takim regułom, jak sa nad zbrodniarzami wojennymi Stanow Zjednoczonych Ameryki – najak´ tywniejszego wspołczesnie w tego typu wojnach mocarstwa, ale nie nie´ ´ mozliwe. Upowszechnienie w dobie rewolucji medialnej informacji o fał˙ szywosci motywacji akcji zbrojnej przeciwko Irakowi istnieniem tam broni ´ masowej zagłady czy scen mordowania strzałami z helikoptera do bez˛cych sie Irakijczykow, rokuje poste rowniez w tej sferze. ˛ ˛p ´ bronnych, poddaja ´ ˙ ˛p ˛ Poste ten jest wprawdzie okupiony cierpieniami i smiercia ofiar tego typu ´ aktow, ale w swietle historii nie ma innego sposobu kompromitowania ´ ´ przejawow działan nieludzkich i antyludzkich, budzenia sumien, zmienia´ ´ ´ ˛ce ˛dzynia obyczajow, a zatem i praw na prawa humanizuja stosunki mie ´ ˛ ´ ludzkie w skali globu, praw skutecznych w pełni wtedy, kiedy „sa corami obyczajow” [Tocqueville 1996 I: 79]. ´ Efektywnosc zmieniania systemow społecznych srodkami zbrojnej prze´´ ´ ´ ˛ksza tam, gdzie naste ˛puje bezlitosne mocy obcych panstw jest najwie ´ wytrzebienie tubylczej ludnosci i tworzenie nowego ładu przez osadnikow, ´ ´ ˛ jak to sie stało w Ameryce Połnocnej i w Australii. Owocuje natomiast ´ ˛kszym, im bardziej zywotne sa ˛ oporem przeciw obcej przemocy tym wie ˙ ˛z ˛cych niezmiennie do wyzwolenia sie ˛ siły miejscowych społecznosci, da ˙ a ´ ˛dzenia po swojemu, czego najblizszym terytood obcych wpływow i urza ´ ˙ rialnie dowodem jest historia Polski, a chronologicznie Wietnam, Belfast, Afganistan, Czeczenia, Palestyna czy Kurdystan. Trwałych zmian ustrojo˛ ˛ ˛ ˛. ˛ wych nie daje sie bowiem wprowadzic obca zbrojna przemoca Przekonuja ´ 102

o tym nie tylko losy narzucania radzieckiej wersji realnego socjalizmu innym narodom, lecz takze reakcja społeczenstw islamskich na wspołczesne proby ˙ ´ ´ ´ demokratyzacji tym sposobem Iraku. „Demokracji nie mozna wprowadzic ˙ ´ ˛ czołgami” – stwierdza jednoznacznie Szirin Ebadi, uhonorowana pokojowa ˛ ˛ nagroda Nobla w 2003 r. za walke o demokratyczne zmiany w Iranie. „To ˛gła walka ludzi o to, zeby zostały zrealizowane zasady władzy pochodza ˛cej cia ˙ z wyboru”. Jej zdaniem „wojna przyniosła przede wszystkim chaos i znisz˛ło ˙ czenie kraju oraz bezposrednie korzysci dla Amerykanow: mine juz wiele ´ ´ ´ ˛cy, ˛z ˛ ˛gi, ˛ ˛ miesie a w Iraku wcia ˙ nie działaja wodocia ludzie boja sie wychodzic na ´ ˛. ˛ ˛z ˛c ˛ ulice Za to kurek z ropa wcia ˙ jest otwarty”. Nagradzaja autorke tej opinii ˛ ˛ ˛cy ˛ pokojowa Nagroda Nobla, przyznaja go Komitet „opowiedział sie za innym sposobem demokratyzacji swiata islamu niz proponowane przez Biały Dom ´ ˙ ˛. usuwanie miejscowych rezimow siła Na «osi zła», z ktora walczy prezydent ˙ ´ ´ ˛ ˛ Bush, znalazł sie przeciez takze Iran” [„GW”: 13–14.03.2004]. ˙ ˙ * * *

˛c: Konkluduja analiza procesow przekształcen ustrojowych w ogole, ´ ´ ´ ˛zane z nimi szanse a systemow politycznych w szczegolnosci, ujawnia zwia ´ ´ ´ ˛ ˛cych i zagrozenia. Zagrozenia wynikaja z przemoznej tendencji sił dokonuja ˙ ˙ ˙ przekształcen do: ´ – totalnej negacji uprzedniego systemu i jego dorobku oraz bezkrytycznej gloryfikacji wprowadzanych form ustrojowych; – prob budowania „od zera”, na gruzach tego, co powstało w uprzed´ nim ustroju, bez prob ratowania wszystkiego, co nadal jest funkcjonalne, ´ i nieuznawania go za fundamenty; – eliminowania uprzednich organizatorow zycia społecznego, niezalez´ ˙ ˙ ˛ nie od ich gotowosci do lojalnego zachowywania sie wobec nowych ´ ˛dko porza ´ w i instytucji; ˛zanego z nim egzekwowania moral– totalizmu ideologicznego i zwia nosci srodkami przymusu bardziej niz perswazji; ´ ´ ˙ – nieograniczonej wiary w skutecznosc inzynierii ustrojowej we włas´´ ˙ nym wydaniu – przekonania, ze to jedynie uprzedni system był zły, a nie ˙ ˛ ˛powania ze złe sa wszelkie forsowne i odgorne proby szybkiego zaste ˙ ´ ´ uprzedniego ustroju przez inny. Warunkiem koniecznym pozytywnego scenariusza zmian jest angazo˙ ˛tnych do naprawy i rozwoju niezaleznie wanie wszystkich zdolnych i che ˙ od wczesniejszych dramatycznych podziałow. Konsekwentne realizowanie ´ ´ takiej strategii transformacji ustrojowej wymaga: – tolerancji, kompromisowosci i wspołdziałania wszystkich, niezaleznie ´ ´ ˙ od uprzednich zaangazowan i aktualnych podziałow ideowych i politycz˙ ´ ´ nych, gdyz jest to warunkiem koniecznym pełniejszego wykorzystania ˙ ˛da potencjału talentow i aktywnosci społeczenstwa, be ˛cego najistotniejszym ´ ´ ´ czynnikiem kazdego rozwoju; ˙ 103

– kontynuacji wszystkiego, co było obiektywnie pozytywne i nadal jest funkcjonalne w uprzednich ustrojach (m.in. Polski, z realnym socjalizmem ˛cznie), czyli tworzenie nowego ładu nie na gruzach (co było grzechem wła ˛tko głownym zarowno socjalistycznego czterdziestolecia, jak i pocza ´ w de´ ´ mokratyczno-rynkowej transformacji), lecz na fundamentach dorobku przeszłosci; ´ – zawierzenia oddolnym, spontanicznym, ewolucyjnym procesom, a zatem ograniczenia inzynierii ustrojowej do stymulowania tego, co w nich ˙ korzystne, i blokowania tego, co niekorzystne, głownie przez demokratycz´ ˛ ne zmiany systemu panstwowego i przez polityke panstwa; ´ ´ ˛ce z teorii i z cudzych – otwarcia na innowacje i modyfikacje wynikaja doswiadczen, elastyczne ich wdrazanie metodami oddolnego eksperymen´ ´ ˙ tu i upowszechniania w naturalnym procesie usprawniania systemu, a nie ˛ metoda nakazu „centrali” i przymusu. ˛ Takie sa wnioski z doswiadczanych przez ludzkosc przemian systemo´ ´´ wych. Zauwazmy, ze nadmierna wiara w zastosowanie wnioskow nauki ˙ ˙ ´ z historycznych doswiadczen jest takze przejawem zadufania w mozliwosci ´ ´ ˙ ˙ ´ ˛ inzynierii ustrojowej, choc skorzystanie z doswiadczen historii zdarza sie ˙ ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛ czasami. Zdarza sie jednak tylko wtedy, kiedy pojawiaja sie siły i warunki ˛ce stwarzaja popyt na racjonalne usprawnianie systemu, tak jak pojawiły ˛ sie np. w czasach konstytuowania Stanow Zjednoczonych Ameryki, czy – ´ wspołczesniej – w Hiszpanii pofrankistowskiej. Podobna szansa zaistniała ´ ´ ˛głego Stołu. Reformatorzy z obu stron owczesnej i w Polsce w okresie Okra ´ ˛ barykady zjednoczyli sie w naprawianiu Rzeczypospolitej, czego bezspor˛tkowanie głe ˛bokiej transformacji ustronym efektem było pokojowe zapocza ju Polski. Ponowienie tej szansy zalezy od zdominowania naszej sceny ˙ politycznej i ideologicznej przez siły umiarkowane, swiadome ograniczo´ nych mozliwosci kształtowania systemu i obosiecznych skutkow naduzy˙ ´ ´ ˙ wania inzynierii ustrojowej. Czyli krojenia społeczenstwa – niczym szalony ˙ ´ ˛ ˛ krawiec klienta – na miare ustrojowego garnituru, miast ustroju na miare społeczenstwa. ´

˛ ˛ Mozna powiedziec, nie obawiajac sie przesady, ˙ ´ ze niemal wszystkie instytucje demokratyczne – ˙ w szczegolnosci demokratyczny ustroj panstwa – ´ ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛ powstaja w walce mniej lub wiecej zaciekłej miedzy uprzywilejowanymi a uposledzonymi. ´
Czesław Znamierowski [501]

Czesc druga ˛´ ´

´ WSPOŁCZESNE DEMOKRACJE
Omowienie systemow politycznych wspołczesnego swiata zaczynamy ´ ´ ´ ´ od demokracji, poniewaz system ten: ˙ ˛ ˛gu kulturowego zarowno w sensie szer– wywodzi sie z naszego kre ´ ˛z szym – europejskim, jak i we ˙ szym – polskim, gdyz jego najwyrazistsze ˙ przejawy w starozytnosci to Grecja i Rzym, w czasach feudalizmu zas ˙ ´ ´ Rzeczpospolita szlachecka Polski i Litwy; – jest uznawany za najlepszy z dotychczas znanych i stosowanych; ˛kszosc panstw i prze– jest obecnie najbardziej rozpowszechniony – wie ´´ ´ ˛ wazaja cze ´ c ludzkosci stosuje sie do własciwych demokracji reguł i form ˙ ˛ca ˛s ´ ´ ´ organizacji zycia politycznego; ˙ ˛pstwie zapocza ˛t– został ponownie wprowadzony w Polsce w naste kowanej w 1989 roku transformacji ustrojowej. ˛s ˛: W tej cze ´ ci zajmiemy sie • tym, co odroznia wspołczesne panstwa zaliczane do demokratycznego ´˙ ´ ´ typu systemow zarowno od rozmaitych wersji wspołczesnych systemow ´ ´ ´ ´ monokratycznych, jak i od demokracji w przeszłosci, ´ • zaprezentowaniem generalnych załozen i instytucji wspołczesnych ˙ ´ ´ demokracji, • głownymi wersjami wspołczesnych demokratycznych systemow pan´ ´ ´ ´ stwowych, ˛ ˛cych warunek konieczny • rola partii i systemow partyjnych, stanowia ´ funkcjonalnosci wspołczesnych demokracji, ´ ´ ˛ • specyfika aplikowania demokratycznych zasad i instytucji w III Rzeczypospolitej Polskiej.

Rozdział 4

´´ NOWA JAKOSC ´ WSPOŁCZESNYCH DEMOKRACJI

˛ ˛ Demokracje wspołczesne to zgodnie z definicja sformułowana w roz´ ˛do dziale o typach systemow politycznych plurokratyczne systemy „rza ´ w ´ ˛ce ˛: wielu”, cechuja sie – powszechnym upodmiotowieniem politycznym wszystkich członkow ´ ˛cym im realnie rownoprawnosc społecznosci danego panstwa, zapewniaja ´ ´ ´ ´´ swobod obywatelskich oraz wpływu na powoływanie i zmienianie pias´ tunow władzy, ´ ˛ ˛ – swoboda zrzeszania sie aktywnych politycznie obywateli w partie ˛dz ˛ i wyborczej rywalizacji o zdobycie władzy ba ´ wpływu na władze w panstwie, ´ ˛dow– podziałem funkcji władzy ustawodawczej, wykonawczej i sa ˛dzy wzajemnie sie rownowaza instytucje, ˛ ´ ˛ce niczej mie ˙ ˛ – dominacja reguł gospodarki rynkowej. Choc w przeszłosci mogła istniec (np. w Polsce) demokracja szlachecka ´ ´ ´ bez rynku, wspołczesnie zas moze (np. w Chinach) rozwijac sie dynamicz´ ´ ´ ˙ ´ ˛ nie gospodarka rynkowa bez demokracji, to jednak demokracje wspołczes´ ˛ sie pełne i trwałe tylko w skojarzeniu z gospodarka rynkowa ˛ ˛ ˛. ne okazuja

TRZECIA FALA DEMOKRATYZACJI ˛tkiem: Do niedawna ten typ ładu politycznego był chlubnym wyja w starozytnosci Ateny i Rzym, w epoce feudalizmu oligarchiczna Republika ˙ ´ ˛cej znajdziemy Wenecka i szlachecka Rzeczpospolita Polska. Niewiele wie w historii panstw o trwałym demokratycznym ustroju. Dopiero wspołczes´ ´ ´ ˛ nie demokracja polityczna i ekonomiczna staje sie powszechniejsza. Upod˛ miotowieni ludzie i narody zyskuja szanse wpływania na bieg wydarzen ´ nie incydentalnie i negatywnie – podczas wojen i rewolucji, ale permanentnie i pozytywnie – przez wspołdecydowanie o sprawach panstwowych ´ ´ ˛dzynarodowych. W tej skali jest to jakosciowo nowe zjawisko. Wspołi mie ´ ´ ˛ czesnie „zwolennicy demokracji to ludzie, ktorzy pragna miec pewien ´ ´ ´ 106

˛powanie innych, ale przede wszystkim chca miec szanse ˛ ˛ wpływ na poste ´ ˛powania; w zaleznosci od dokonywawyboru wariantow własnego poste ´ ˙ ´ nych wyborow odnosic korzysci albo ponosic konsekwencje. Tak dzis ´ ´ ´ ´ ´ pojmuje demokracje ogoł społeczenstw zachodnich” [Mleczko: 7]. ´ ´ ˛puja „W XVII w. ˛ca: Najkrotsza historia procesu demokratyzacji jest naste ´ ˛pnie w innych krajach upowszechniły sie koncepcje ˛ najpierw w Anglii, a naste nowoczesnego konstytucjonalizmu, parlamentaryzmu i panstwa prawa. ´ ˛ W panstwach europejskich w wieku XIX zaznaczył sie polityczny dualizm ´ ˛cy ˛bnych sił i politycznych form polegaja na istnieniu obok siebie dwoch odre ´ legitymizacji – monarchy i obozu burzuazyjnego oraz suwerennosci ludu. ˙ ´ ˛kszosci krajow jeszcze w XIX w. przezwycie ˙ ony ˛z Ten dualizm został w wie ´ ´ na korzysc zasady suwerennosci ludu” [Wojtaszczyk 1996: 10]. ´´ ´ Upowszechnienie demokracji rynkowych jest jednym z najistotniejszych fenomenow wspołczesnosci. Ten zrodzony i wykształcony w euroamerykan´ ´ ´ ´ ˛gu skim kre cywilizacyjnym sposob organizowania zycia politycznego i eko´ ˙ nomicznego jest obecnie uznawany za najbardziej efektywny i atrakcyjny ˛sce dwu takze w innych regionach swiata. Jego popularnosc wzrosła po kle ˙ ´ ´´ systemow alternatywnych wobec tego typu: kapitalizmu bez demokracji, ´ czyli faszyzmu i hitleryzmu, oraz demokracji „ludowej” bez rynku, czyli realnego socjalizmu. Istotny wpływ na jego upowszechnienie miał takze ˙ ˛tkowany w latach 50. XX upadek kolonializmu i rozpad imperiow zapocza ´ ˛ wieku. W rezultacie fali ruchow narodowo-wyzwolenczych rozpadły sie ´ ´ ˛pnie – w ostatniej dekadzie XX kapitalistyczne imperia kolonialne. Naste ˛ ˛zek wieku – rozpadło sie imperium socjalistyczne zdominowane przez Zwia Radziecki. Jest swoistym chichotem historii, ze oba te przeciwstawne typy ˙ ˛ ˛ imperializmow odegrały role pomocna we wzajemnym demontazu. Rezul´ ˙ tatem było zyskanie niepodległosci i suwerennosci panstwowej przez ponad ´ ´ ´ ´ ˛ setke społecznosci Afryki, Ameryki Łacinskiej, Azji oraz Europy Srodkowej ´ ´ i Wschodniej. Procesy te sprzyjały upowszechnianiu demokratycznych sys˛ ˛ temow. Nie dokonywało sie to i nadal nie dokonuje sie automatycznie. ´ ˛tkowo wprowadzano zazwyczaj jeden W krajach pokolonialnych pocza ˛s z wariantow zachodniego modelu ustrojowego – najcze´ ciej wzorowany na ´ ˛, ˙ ustroju byłej metropolii. Jednak wkrotce okazywało sie ze skuteczne prze´ ˛tego panstwa demokratycznego niesienie instytucji i mechanizmow rozwinie ´ ´ do odmiennych warunkow społecznych i ekonomicznych nie jest mozliwe. ´ ˙ „Dalszy rozwoj w panstwach postkolonialnych wykazał, ze budowane tam ´ ´ ˙ ˛ systemy polityczne nie odpowiadaja ani zachodnim demokracjom, ani wzor˛c ˛bna pod wzgle ˛dem ustrojowym cowi komunistycznemu. Powstała wie odre grupa krajow o zroznicowanych rezimach politycznych, okreslana – z uwagi ´ ´˙ ˙ ´ ˛, na ich specyfike zmiennosc i koniecznosc cia ´´ ´ ´ ˛głego poszukiwania nowych ˛zan ˛ce ˛” rozwia ´ – jako kraje rozwijaja sie [Wojtaszyczyk 1996: 11]. ˛piło Skuteczniejsze upowszechnienie demokratycznych systemow nasta ´ ˛pstwie rozpadu radzieckiego imperium. Procesy zapo 1989 r. w naste 107

˛ce ˛trz bloku radzieckiego sa naste ˛ ˛pstwem zarowno uwarunchodza wewna ´ ˛dzynarodowych, jak i rozwoju sytuacji w poszczegolnych krajach. kowan mie ´ ´ ˛dzynarodowe to przede wszystkim procesy odpre ˙ enia ˛z Determinanty mie ˛dzy supermocarstwami, i przechodzenia od konfrontacji do negocjacji mie ˛ a w konsekwencji załamanie sie pojałtanskiego ładu politycznego. Jednak ´ ˛ role odegrał fakt, ze model ustrojowy tzw. panstw realnego ˛ najistotniejsza ˙ ´ socjalizmu przestał byc efektywny we wszystkich głownych sferach: ekono´ ´ micznej, społecznej, politycznej i ideologicznej. Brak własciwej demokracjom ´ ˛ rynkowym elastycznosci sprawił, ze okazał sie systemem niereformowalnym. ´ ˙ W rezultacie proby modernizacji, ktorych najwyrazistszym przejawem były ´ ´ ˛dow Michaiła Gorbaczowa (pieriestrojka i głasnost’), zmiany w ZSRR za rza ´ doprowadziły – miast do przywrocenia zywotnosci – do rozpadu imperium ´ ˙ ´ ˛s i kreowania jakosciowo nowych systemow, najcze´ ciej do aplikowania wzor´ ´ cow demokracji rynkowych Zachodu. ´ Szkicowy rys dziejow tego procesu przedstawia wykres, na ktorym ´ ´ ˛ panstw demokratycznych (z prawem głosu przysługuja ˛porownano liczbe ´ ´ ˛z ˛ cym me ˙ czyznom lub wszystkim obywatelom) z liczba wszystkich panstw ´ w latach 1860–1990 [Dahl: 14].
– – – – – – – – – – – – – – – – – – – –
192

119

121

87 75 64 48 51 40 36 22 4 6 8 15 19 25 37 65 65

37

39

41

42

43

1

2

3

1860 1870 1880 1890 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1980 1990 panstwa demokratyczne ´ wszystkie panstwa ´

Wykres ten potwierdza, ze szczegolne przyspieszenie upowszechniania ˙ ´ ˛piło w drugiej połowie ubiegłego wieku. Procesy dekolodemokracji nasta nizacji i desowietyzacji spowodowały wzrost liczby suwerennych panstw, ´ ˛s ´ z ktorych znaczna, ale nie przewazaja cze ´ c skutecznie zaadaptowała ´ ˙ ˛ca ustroj demokratyczny. W rezultacie wspołczesnosc charakteryzuje wzrost ´ ´ ´´ 108

liczby ludzi zyja ˙ ˛cych w demokracji: w 1973 r. – 32%, w 1986 r. – 36%, w 1988 r. – 39% [Huntington 1995: 35]. W roku 2000 ludzi zyja ˙ ˛cych w systemach wielopartyjnej demokracji było według szacunkow juz prze´ ˙ szło 60%. ˛ Rownoczesnie dokonało sie upowszechnienie systemow rynkowych. Ma ´ ´ ´ ˛g niz demokratyzacja, ogarnia bowiem rowniez ono jeszcze szerszy zasie ˙ ´ ˙ ˛ce w sferze stosunkow autorytarnych, np. Singapur, regiony pozostaja ´ ˛. Chiny czy Indonezje Skuteczne i efektywne oswajanie reguł rynkowych ˛ ˛ stawało sie niekiedy przesłanka demokratyzacji, czego dowodem jest za˛powanie przez systemy demokratyczne dyktatur wojskowych w Chile ste czy w Korei Południowej.

´ ´ ´ WŁASCIWOSCI WSPOŁCZESNYCH DEMOKRACJI
˛ ˛ Wspołczesne demokracje w istocie niewiele – poza głowna zasada ´ ´ ˛ ˛ odzwierciedlona w nazwie – maja wspolnego ze swoimi poprzedniczkami ´ ze starozytnosci i sredniowiecza. Roznia sie od nich wielorako i roznice te ˙ ´ ´ ´˙ ˛ ˛ ´˙ ˛ ˛dzaja o wie ˛ ˛kszej niz kiedykolwiek efektywnosci sa na tyle istotne, ze przesa ˙ ˙ ´ i popularnosci tej formy organizacji zycia społecznego. Sednem tych inno´ ˙ wacji było rozszerzenie reguł własciwych demokracji na wszystkie istotne ´ sfery zycia społecznego. „Okreslenie «demokratia» ukuto w V w. p.n.e. ˙ ´ ˛cej minionego stulecia było to poje ˛cie i od tej pory az do mniej wie ˙ ˛ ˛. polityczne. Innymi słowy, demokracja oznaczała demokracje polityczna Dzis jednak mowimy rowniez o demokracji w sensie niepolitycznym czy ´ ´ ´ ˙ tez subpolitycznym, na przykład wtedy, kiedy mowa jest o demokracji ˙ społecznej, przemysłowej i gospodarczej” [Sartori: 23]. ˛ca ˛ ˛ ˛, Najbardziej rzucaja ˛ sie w oczy, bo najpowszechniej odczuwalna zmiana roznia ˛ nowoczesne demokracje od znanych wczesniej (nie tylko ze staro´ ˙ ˛ca ´ zytnosci i feudalizmu, ale takze XIX-wiecznych, a w wielu krajach całkiem ˙ ´ ˙ niedawnych) jest upowszechnienie podmiotowosci politycznej na wszyst´ kich członkow społeczenstw wspołczesnie zaliczanych do demokracji. ´ ´ ´ ´ W przeszłosci demokracje miały z reguły charakter ograniczony. Zrow´ ´ ˛s ´ nywały w prawach obywatelskich tylko cze ´ c społeczenstwa, przynalezna ´ ˙ ˛ ˛dz ˛tkowej i do jednej do jednej z klas ba ´ ras, stanow, profesji, kondycji maja ´ ˛skiej – płci. Nie likwidowały podziału członkow społeczenstwa tylko – me ´ ´ ˛cych i podporza ˛dkowanych, podobnie jak na lepszych i gorszych, panuja autokracje. Taki był charakter demokracji antycznej, szlacheckiej, cechowej, arystokratycznej, oligarchicznej, plutokratycznej, cenzusowej, apartheido˛ wej. Podmiotowosc polityczna miała w tych demokracjach mniejszosc ´´ ´´ w granicach od 3 do 10% ogołu społecznosci podległej jurysdykcji danego ´ ´ ˛tkiem. Wprawdzie taki był panstwa, przy tym gorny pułap był raczej wyja ´ ´ odsetek upodmiotowionej politycznie szlachty w Polsce, lecz ograniczenie uprawnien do czynnego i biernego uczestnictwa w procesach sprawowania ´ 109

˛z ˛. ´ władzy do me ˙ czyzn zmniejszał ten wskaznik o połowe Rowniez w demo´ ˙ ˛tkowy i rasowe ograniczenia sprawiakracjach burzuazyjnych cenzus maja ˙ ˛cej niz w feudalnej Polsce było uprawły, ze w XIX wieku niewielu wie ˙ ˙ nionych politycznie. W Stanach Zjednoczonych po powstaniu tego panstwa ´ zaledwie 10% ogołu ludnosci miało prawa wyborcze; od 1828 r. – nieco ´ ´ ˛z ˛ powyzej 50% me ˙ czyzn. Podobnie przedstawiała sie sytuacja w innych ˙ owczesnych demokracjach, zasadnie zatem okreslanych burzuazyjnymi. ´ ´ ˙ Tego typu demokracje nazwałem „przymiotnikowymi”, takie bowiem opi˛ sanie ich natury wydaje sie konieczne dla zrozumienia ograniczonego ˛gu obywatelskiego upodmiotowienia [por. Gulczynski 1997/A: 2]. zasie ´ ˛zanie „przymiotnikowych” ograniczen – uznawanie rownoPrzezwycie ˙ ´ ´ prawnosci wszystkich członkow społeczenstwa – napotykało wiele oporow ´ ´ ´ ´ ˛cy teoretycznych i praktycznych. Trzeba było az dwoch tysie lat, by chrzes˙ ´ ´ ˛ ˛ cijanska zasada, ze wszyscy ludzie sa bracmi, stała sie postulatem rownosci ´ ˙ ´ ´ ´ nie tylko wobec Boga, ale i ludzi wobec siebie. Powszechna podmiotowosc polityczna i ekonomiczna – rownosc i wol´´ ´ ´´ ˛biornosc – uprawnienie wszystkich członkow społeczenstwa do przedsie ´´ ´ ´ czosci i aktywnosci politycznej – to zjawiska nowe, upowszechnione po ´ ´ I wojnie swiatowej, a w koloniach po II wojnie. Przykładem jest zniesienie ´ ˛cych formalnych i realnych ograniczen uprawnien wyborczych eliminuja ´ ´ wczesniej w Stanach Zjednoczonych Afroamerykanow, czyli 10% ludnosci, ´ ´ ´ w Szwajcarii – kobiety (do 1971 r.), w RPA zniesienie apartheidu eliminu˛cego 70% ludnosci (do wielorasowych powszechnych wyborow doszło ja ´ ´ dopiero w 1994 r.), w Hongkongu przyznanie uprawnienia do wyborow ´ dopiero w 1997 r. Jest swoistym paradoksem, ze kobiety zyskiwały upraw˙ ˛sto wczesniej w „młodych demokracjach”, np. w Polsce natychnienia cze ´ miast po odzyskaniu niepodległosci w 1918 r., podobnie w Irlandii w 1922 r., ´ niz w takich „kolebkach demokracji” jak Francja – dopiero w 1946 r. i Wielka ˙ ˛ ˛pstwie Brytania – w 1928 r. W tym ostatnim panstwie dokonało sie to w naste ´ ˛cych je niektorych me ˙ czyzn. ˛z wieloletniej walki ruchu sufrazystek i popieraja ˙ ´ „Dla ludzi młodszych musi byc zupełnym niepodobienstwem wyobrazic ´ ´ ´ sobie zajadłosc opozycji przeciwko rownosci kobiet” – wspomina Bertrand ´´ ´ ´ ˛ Russel. Twierdzi on, ze ta opozycja była bardziej agresywna niz ta, z jaka ˙ ˙ ˛ ˛cych przeciw uczessie spotykał jako zwolennik ruchu pacyfistow protestuja ´ tnictwu Anglii w I wojnie swiatowej. Ilustruje to przypadkami, jakie go ´ spotkały, gdy uczestniczył w kampanii sufrazystek: „Kiedys obrzucono mnie ˙ ´ ˛ ˙ ˛. zgniłymi jajkami, ktore trafiły w moja zone Podczas mojego pierwszego ´ ˛pienia wypuszczono szczury, zeby przestraszyc kobiety” [Russel 1996: wysta ˙ ´ ˛ ˛ 229]. Znamienne, ze najwybitniejsza przeciwniczka praw politycznych kobiet ˙ była krolowa Wiktoria. ´ Co spowodowało upowszechnienie upodmiotowienia ogołu w demo´ ˛ kracjach rynkowych w XX wieku? Złozyło sie na to wiele powodow, ˙ ´ ˛ z ktorych najistotniejsze maja dwojaki charakter: ekonomiczny i polityczny. ´ 110

˛ ˛ Wsrod motywow ekonomicznych najistotniejsza role odegrały wymogi ´ ´ ´ ˛pstwie rewolucji przemyspodwyzszania kwalifikacji siły roboczej w naste ˙ łowej. W czasach dominacji produkcji typu tradycyjnego rolnictwa i manufaktury wystarczyło przyuczenie niewolniczej, panszczyznianej czy na´ ´ jemnej siły roboczej do wykonywania prostych, powtarzalnych przez pokolenia czynnosci. Pracownik był tym lepszy, im bardziej był ciemny, ´ poniewaz był nieswiadomy moznosci odmiany swego losu i niezdolny do ˙ ´ ˙ ´ ˛p zorganizowanego sprzeciwu. Poste technik i technologii wytwarzania, ˛ ˛, zwany rewolucja przemysłowa stwarzał zapotrzebowanie na pracownika wykwalifikowanego, zdolnego dostosowywac sie do zmiennych warunkow ´ ˛ ´ ˛tnosci czytania i pisania, pracy. To narzucało koniecznosc uczenia umieje ´ ´´ ˛ ˛ce samoorganizowania sie w zespoły robocze wykonuja złozone zadania. ˙ ˛tnos Wykorzystywania tych umieje ´ ci nie mozna było ograniczyc do celow ˙ ´ ´ ˛ produkcyjnych – stawały sie one srodkiem zyskiwania przez pracownikow ´ ´ ˛. swiadomosci politycznej, a zatem i walki o podmiotowosc polityczna Na ´ ´ ´´ ˛ te zmiany nakładało sie zapotrzebowanie na masowego konsumenta masowej produkcji przemysłowej. Im bardziej skomplikowany charakter miały te dobra (np. samochod), tym wyzszego poziomu edukacji wymagały od ´ ˙ ˛cego sie nimi nabywcy. To rowniez okazywało sie obusieczne, ˛ ˛ posługuja ´ ˙ ˛ ´ gdyz oswiecony masowy konsument aspirował do stawania sie rowno˙ ´ prawnym obywatelem. ˛ Nie mniej wazna role w realnym upodmiotowieniu ogołu obywateli ˙ ˛ ´ odegrały motywy polityczne. Miały one dwojaki charakter. Jedne wynikały ˛, z zapotrzebowania na zołnierza-patriote wywołanego przez zmiany w spo˙ ˛pu techniki w uzbrojeniu. sobach prowadzenia wojen na skutek poste ˛dzy potykaja ˛cymi sie na małym ˛ W odroznieniu od wojen toczonych mie ´˙ ˛z terenie armiami rycerzy czy zacie ˙ nych zołdakow, nowoczesne wojny ˙ ´ ˛ rozgrywały sie na rozległych frontach, dla ktorych obsadzenia konieczne ´ ˛z było zmobilizowanie wszystkich zdolnych do walki me ˙ czyzn. Wymagało ˛ to motywacji patriotycznej, ktorej warunkiem koniecznym stawało sie ´ ˛tkowała ten obywatelskie upodmiotowienie ogołu. W szerokiej skali zapocza ´ proces I wojna swiatowa, nauczyła bowiem prostych ludzi, „ze od nich tez ´ ˙ ˙ ˛ ˛ cos zalezy, ze moga sie mierzyc z moznymi tego swiata i dochodzic swoich ´ ˙ ˙ ´ ˙ ´ ´ ˛piła w srodowisku jej przodkow, praw – pisze o odmianie, jaka nasta ´ ´ ´ ˛zakow. – Słyszeli i czytali w gazetach o rewolucji autorka sagi rodu Sla ´ w Rosji, o wypadkach w Niemczech i Austrii, a wielu je widziało na własne ˛, ˙ oczy. Na froncie przekonali sie ze od nich zalezy siła armii, ze nie obejdzie ˙ ˙ ˛ ˛ ˛. ˛ło ˛ sie bez nich nawet najgenialniejszy dowodca. Poznali swa siłe Zacze sie ´ «stulecie zwykłych ludzi»” [Ostroch: 171]. ˛puja ˛cego wraz z uprzeDrugi rodzaj determinant wynikał zatem z poste ˛cych. Kształcenie do obsługi unomysłowieniem oswiecenia mas pracuja ´ woczesnianych technik i technologii nieuchronnie powodowało wzrost ´ samoswiadomosci ogolnej, a zatem i politycznej. Na takim podłozu wyras´ ´ ´ ˙ 111

˛cych sie panstwach jakosciowo nowe zjawisko, ˛ tało w uprzemysławiaja ´ ´ ˛dkowanych: robotniczej i chłopjakim były ruchy polityczne klas podporza skiej. Tam, gdzie ruchy te były nielegalne, a masy nie miały obywatelskiego ˛ ´ ´ upodmiotowienia, stawały sie zrodłem niepokoju społecznego: aktow ter´ ´ ˛gi rorystycznych, dzikich strajkow, zamieszek i rewolucji. Swiatlejsze kre ´ ˛cych w panstwach o demokratycznych tradycjach i ustroju klas posiadaja ´ uznały, ze bardziej korzystna i skuteczna niz zwalczanie takich ruchow ˙ ˙ ´ ˛ ˛dzie legalizacja i inkorporowanie ruchow robotniczych i chłopprzemoca be ´ ˛ ˛gnie ˛cia w ten sposob skich w system demokracji rynkowych. Potrzebe osia ´ pokoju społecznego wzmacniała rywalizacja z systemem realnego socjaliz˛cych ogoł obywateli panstwach mu. W konsekwentnie upodmiotowiaja ´ ´ ˛ kapitalistycznych robotnicy stawali sie – na przekor przepowiedni klasy´ ˛cymi ten system reforkow marksizmu – nie grabarzami, lecz usprawniaja ´ ˛ matorami. „Grabarzami” zas stali sie dla realnego socjalizmu, ktory nie ´ ´ stwarzał im innych niz bunty form artykułowania swych interesow i do˙ ´ ˛ magania sie dostosowywania systemu do ich potrzeb. Postulat powszechnej rownosci wobec prawa i podmiotowosci politycz´ ´ ´ ˛ nej okazał sie jednym z trudniejszych do zaakceptowania we wszystkich nowozytnych demokracjach, takze w tych z najdłuzszym i najbardziej ˙ ˙ ˙ chlubnym stazem. Przykładem moze byc uczczone we wrzesniu 1997 r. ˙ ˙ ´ ´ ˛dziem prezydenta Stanow Zjednoczonych czterdziestolecie wymuszeore ´ nia – z uzyciem sił zbrojnych! – integracji rasowej w szkołach amerykan˙ ´ ˛ skich. Reguła rownosci uprawnien wszystkich obywateli nadal jest jedna ´ ´ ´ ˛tkuja ˛cych, poz trudniejszych do zaakceptowania w demokracjach pocza wstałych po obaleniu lub upadku rezimow autokratycznych, a zatem ˙ ´ ˛ ˛ i w Polsce. Partnerami sceny politycznej staja sie bowiem niedawni zaciekli ˛zani z aparatem władzy uprzedniego rezimu, wrogowie: ci, ktorzy byli zwia ´ ˙ i ci, ktorzy walczyli o jego obalenie. Antagonizmy i animozje z czasow ´ ´ ˛ ˛ walki o zmiane ustroju utrudniaja uznanie wszystkich za rownych sobie. ´ ˛ ˛ ˛pienia uprzednich podziałow społeczenPojawiaja sie skłonnosci do zasta ´ ´ ´ stwa na lepszych i gorszych przez uprzywilejowanie nowych „rowniej´ ˛cych sie z tych, ktorzy wpisuja sie w oboz zwycie ´ w, ˛ ˛ ˛ ˛zco szych” – wywodza ´ ´ a takze do rewanzu – wykluczenia funkcjonariuszy i zwolennikow upad˙ ˙ ´ ˛cych pełnie praw obywatelskich. ˛ łego rezimu sposrod maja ˙ ´ ´ ˛cych wczesniej procesy demoZ doswiadczen społecznosci przechodza ´ ´ ´ ´ kratyzacji wiadomo, ze warunkiem koniecznym ich powodzenia jest uzna˙ ˛ ˛ ˛tku nie, ze hasła rownosc i braterstwo odnosza sie do wszystkich bez wyja ˙ ´ ´´ ˛cznie. Wzorem sa Stany ˛ wspołziomkow – z wczorajszymi wrogami wła ´ ´ Zjednoczone po dramatycznej wojnie domowej w połowie XIX wieku, ˛trznych wspołczesnie Grecja i Hiszpania – po rownie krwawych wewne ´ ´ ´ wojnach i wojskowych dyktaturach, a ostatnio Republika Południowej ˛z ˛ca ˙ ˛ ´ ˛dzy uprzedAfryki przezwycie ˙ aja rezim apartheidu nie zamiana rol mie ˛z ˛z nio ciemie ˙ onymi i ciemie ˙ cami, lecz rownoprawnym traktowaniem. De´ 112

˛ mokratyczny ład zakorzenia sie i stwarza ogołowi szanse, by zyc godniej ´ ˙ ´ ˛ ˛ ˛ ˛ i wygodniej tylko tam, gdzie niekwestionowana norma prawna i moralna ˛ staje sie zasada, ze wszyscy – procz osobnikow pozbawionych praw ˙ ´ ´ ˛do ˛ ´ obywatelskich prawomocnymi wyrokami sa ´ w – sa rowni, a jedynym ˛ kwalifikatorem jakosci politykow i partii sa wyniki wyborow. ´ ´ ´ ˛cym na upowszechnianie demokracji było Istotnym novum wpływaja upowszechnienie gospodarki rynkowej, czyli podobnych jak w stosunkach politycznych własciwych dla demokracji reguł kojarzenia rywalizacji ´ ze wspołdziałaniem w stosunkach ekonomicznych. Rowniez w przeszłosci ´ ´ ˙ ´ ˛ demokracja okazywała sie najefektywniejsza w tych panstwach, w ktorych ´ ´ ˛powały elementy gospodarki rynkowej: w starozytnosci najsilniej wyste ˙ ´ w Atenach, w feudalizmie w Republice Weneckiej. Demokracja szlachecka ˛ ˛ce w feudalnej Polsce okazała sie mniej efektywna niz otaczaja to panstwo ˙ ´ rezimy absolutystyczne, czego ewidentnym dowodem był rozkład i upa˙ dek panstwa polskiego sfinalizowany przez rozbiory. Ta wspołzaleznosc ´ ´ ˙ ´´ ˛ w czasach nowozytnych. W istocie poste ˛py w pełni potwierdziła sie ˙ gospodarki rynkowej przecierały szlaki upowszechnieniu demokratycznych reguł w polityce. Lapidarnym tego potwierdzeniem jest wypowiedz ´ lidera Socjaldemokracji Rzeczypospolitej Polskiej Leszka Millera, iz do˙ ˛cej piero pod wpływem dynamicznej transformacji ekonomicznej dokonuja ˛ ˛głym Stole” zrozumiał, „ze wolny rynek, konkurensie w Polsce po „Okra ˙ ˛ cja w gospodarce musi powodowac konkurencje w polityce” [Miller, „P”: ´ ˛dz 30.01.1999]. W praktyce potwierdza to dramatyczne ba ´ ewolucyjne ˛ przeistaczanie sie rezimow autokratycznych w rezimy demokratyczne ˙ ´ ˙ w Korei Południowej i Chile. Natomiast dobitnym przykładem zjawisk ˛gowania korupcyjnosci rza ˛cych i niezdolnosci do przezwycie ˙ a˛dza ˛z spote ´ ´ nia kryzysow gospodarczych przez rezimy autokratyczne była w koncu ´ ˙ ´ ˛c ˛tych XX wieku Indonezja pod rza ˛dami Suharto. lat dziewie ´ dziesia ˛cznym rezultatem tych zmian jest upowszechnianie demokratycznych Ła reguł i obyczajow we wszystkich sferach zycia – nie tylko w polityce, lecz ´ ˙ ˛trzpanstwotakze w zyciu osobistym, rodzinnym, gospodarczym, wewna ˙ ˙ ´ ˛dzynarodowym. Demokracja rozumiana wspołczesnie juz nie wym i mie ´ ´ ˙ ˛ ˛ jest sprawa samych tylko politykow i „nie sprowadza sie do wpływu na ´ politykow; ludziom zalezy na mozliwosci «głosowania» we wszystkich ´ ˙ ˙ ´ ˛ ˛ własnych sprawach. Jesli dochodzi do zamachu stanu na te własnie forme ´ ´ ˛ ˛ osobistej demokracji, rodza sie frustracje, agresja, gniew, terroryzm, apatia, sprzeciw wobec wartosci uznawanych przez otoczenie” [Mleczko: 7]. ´

´ ´ GŁOWNE ZASADY WSPOŁCZESNYCH DEMOKRACJI
Demokracja jest według wspołczesnych kryteriow takim systemem ´ ´ politycznym, ktory – w odroznieniu od systemow monokratycznych – opie´ ´˙ ´ ˛ ra sie na: 113

˛pnosci sfery polityki dla wszystkich, tj. moznosci wybierania na a) doste ´ ˙ ´ ˛pu do tych stanowisk, czyli na stanowiska publiczne i swobodzie doste ˛do upodmiotowieniu ogołu obywateli, bez ograniczen ze wzgle ´ w klasowych, ´ ´ ˛tkowych, religijnych czy jakichkolwiek innych (z uwzgle ˛drasowych, maja ˛dowych pozbawiaja ˛cych praw publicznych); nieniem wyrokow sa ´ ˛cej, ze władza zwierzchnia, b) suwerennosci narodu (ludu), oznaczaja ´ ˙ niezbywalna i niepodzielna, nalezy do zbiorowosci społecznej zyja w gra˙ ´ ˙ ˛cej nicach panstwa; ´ ˛cej ˛zku delegowania uprawc) zasadzie reprezentacji polegaja na obowia nien władczych na przedstawicieli obieranych przez narod w wyborach ´ ´ ˛cych pod jego kontrola ˛; powszechnych i działaja d) uznaniu wyborow za głowne zrodło legitymacji władzy (prawomoc´ ´ ´ ´ nosci jej działania) i na koniecznosci cyklicznego potwierdzania legitymacji ´ ´ władzy w wyborach powszechnych; ˛ ˛dzy altere) moznosci zrzeszania sie w partie polityczne i wyboru mie ˙ ´ natywnymi ofertami piastunow władzy panstwowej; ´ ´ ˛dza ˛dzonymi – tworzeniu wyf) odpowiedzialnosci rza ˛cych przed rza ´ ˛cych w załozeniu zapospecjalizowanych instytucji kontroli władzy, maja ˙ biegac jej naduzyciom; ´ ˙ ˛ ˛du przez wzajemg) podziale władz wyrazaja ˙ ˛cym idee ograniczania rza ˛ ´ ne kontrolowanie sie osrodkow władzy i przez działalnosc zorganizowanej ´ ´´ opozycji politycznej; h) wolnosci przekonan i wypowiedzi oraz ´ ´ ˛cej i) instytucjonalnej ochronie praw obywatelskich, polegaja na stwarza˛ ˛ niu formalnych zabezpieczen obywateli przed nadmierna i nieuzasadniona ´ ˛ ingerencja władzy w ich sprawy prywatne. ˛cy Wynikaja z powyzszej definicji zestaw generalnych zasad, od ktorych ˙ ´ ˛ przestrzegania uzaleznia sie uznawanie panstw za demokratyczne, jest ˙ ´ ˛puja ˛cy: naste – suwerennosc narodu; ´´ – pluralizm polityczny; – etycznosc politykow i obywateli. ´´ ´ ˛ ˛ Pierwszoplanowym wyroznikiem i głowna cecha demokratycznych ´˙ ´ ˛dzy demokracja ˛ systemow jest zwierzchnia władza narodu. Roznica mie ´ ´˙ ˛ ˛ a monokracja polega na tym, ze władze monokratyczne z reguły traktuja ˙ społeczenstwo jako „defektywne”, politycznie niedojrzałe, „by zaspokoic ´ ´ ˛c ˛ce podporza ˛dw pełni wymagania własnej natury”, a wie wymagaja ˛ ˛ kowania władzy zwierzchniej [Simon: 11]. Demokracje zasadzaja sie na uznaniu politycznej dojrzałosci obywateli, co oznacza uznawanie zdolnosci ´ ´ obywateli do: – decydowania, co dla nich jest dobre, a co złe, – ukierunkowywania działalnosci panstwa stosownie do swoich po´ ´ trzeb, 114

– wyłaniania przedstawicielskich władz panstwowych, ´ – ponoszenia wspołodpowiedzialnosci za panstwo. ´ ´ ´ Własciwe demokracjom uznawanie politycznej dojrzałosci członkow ´ ´ ´ ˛ społeczenstwa, a zatem przyjmowanie, ze nie sa oni poddanymi, lecz ´ ˙ obywatelami panstwa, nie oznacza bynajmniej utopijnej ich idealizacji. ´ ˛ Przyjmowanie, iz obywatele wiedza najlepiej, co dla nich dobre, nie ozna˙ ˛sto dowodzi praktyka – ze zawsze bezbłe ˛dnie potrafia zdefi˛ cza – jak cze ˙ ˛ niowac, wyartykułowac i ukierunkowac polityke panstwa zgodnie ze ´ ´ ´ ´ swoimi interesami, zwłaszcza ze interesy zroznicowanej zbiorowosci skła˙ ´˙ ´ ˛cej sie na narod sa w wielu istotnych sprawach odmienne i przeciw˛ ˛ daja ´ ˛puje sprzecznosc mie ˛dzy doraznymi i perspekstawne. Ponadto wyste ´´ ´ ˛z tywicznymi interesami narodu. Polityka to w istocie przezwycie ˙ anie tych przeciwienstw i taka jest w gruncie rzeczy racja istnienia panstwa. Charak´ ´ terystyczna dla demokracji zasada zwierzchniej władzy narodu oznacza, ˛s ze ukierunkowana w ten sposob polityka panstw jest cze ´ ciej niz w sys˙ ´ ´ ˙ ˛dnych temach monokratycznych zgodna z dobrem narodu, a skutki błe ˛ ˛ ˛ decyzji bywaja mniej dramatyczne, gdy wspołodpowiedzialnymi czuja sie ´ ˛ksza jest tez mozliwosc ich skorygowania w drodze bezobywatele. Wie ˙ ˙ ´´ kolizyjnej zmiany ekip przywodczych i polityki panstwa. ´ ´ Mozliwosc wspołdecydowania o polityce panstwa i wyłaniania naczel˙ ´´ ´ ´ ˛ nych organow władzy panstwowej, zawarowana przez konstytucyjna re´ ´ ˛ ´ gułe rownosci obywateli, nie oznacza rownego uczestnictwa kazdego w tej ´ ´ ˙ sferze zycia społecznego. Konstytucyjne uregulowania i ordynacje wybor˙ ˛kszosci panstw – rowniez Rzeczypospolitej Polskiej – nie przewiduja ˛ cze wie ´ ´ ´ ˙ przymusu uczestnictwa w wyborach czy referendach. Totez wspołczesna ˙ ´ ˛dy wszystkich, lecz praktycznie rza ˛dy tych, demokracja to teoretycznie rza ˛ ˛ ktorzy w proces publicznej działalnosci chca sie angazowac. ´ ´ ˙ ´ ˛ ˛ ˛ Druga koronna zasada wspołczesnych demokracji jest pluralizm poli´ ˛ tyczny. Systemy demokratyczne uznaja – w odroznieniu od autokratycz´˙ nych i totalitarnych – ze wielorakie zroznicowania sytuacji, interesow, ˙ ´˙ ´ ˛do ˛z ´ ˛ pogla ´ w i da ˙ en indywidualnych i grupowych sa zjawiskiem naturalnym. ˛dniac mozliwosc ich artykułoA zatem system polityczny winien uwzgle ´ ˙ ´´ ˛z ˛cych sta konfliktow ˛d wania, reprezentowania i przezwycie ˙ ania wynikaja ´ ˛dne do uzgadniania wspołzaleznych zachowan o tyle, o ile jest to niezbe ´ ˙ ´ i działan z natury pluralistycznych społecznosci. Słuza temu takie własciwe ´ ´ ˙˛ ´ demokracjom zasady, jak: ˛powania do nich; – wolnosc zakładania organizacji i przyste ´´ – wolnosc wypowiedzi; ´´ – prawo do głosowania; ˛ ˛dy publiczne; – prawo do ubiegania sie o urze – prawo do konkurowania o głosy wyborcow przez przywodcow poli´ ´ ´ tycznych; – istnienie alternatywnych zrodeł informacji; ´ ´ 115

– wolne i uczciwe wybory; ˛cych polityke rza ˛ ˛du od głosow wybor– uzaleznienie instytucji ustalaja ˙ ´ cow i od innych sposobow ujawniania preferencji. ´ ´ ˛, ˛ Ostatnia lecz nie mniej wazna zasada wspołczesnych demokracji jest ˙ ˛ ´ ˛powanie zgodnie z normami etycznosc politykow i obywateli, czyli poste ´´ ´ ˛ kultury i etyki politycznej. Problemem etyki politykow zajmowano sie od ´ ˛dnika zdefiniował Max Weber: dawna. Odmiennosci etyki polityka i urze ´ ˛dnik [...] nie powinien zgodnie ze swoim własciwym „Prawdziwy urze ´ powołaniem zawodowym uprawiac polityki, tylko «administrowac» i byc ´ ´ ´ przy tym przede wszystkim bezstronnym [unparteiisch]. Oficjalnie dotyczy ˛dnikow administracyjnych. O ile to takze tak zwanych politycznych urze ˙ ´ ˛cego porza ˛dku nie sa zagrozone, ˛ «racja stanu», tzn. zywotne interesy panuja ˙ ˙ ˛dnik powinien sprawowac sine ira et studio – bez gniewu i stronniczosci – urze ´ ´ ˛d. swoj urza Nie powinien zatem robic tego własnie, co polityk – zarowno ´ ´ ´ ´ ˛dnie: walczyc. przywodca, jak i jego stronnicy – musi robic zawsze i bezwzgle ´ ´ ´ ˛ po czyjejs stronie, walka, namie ´ c – ira et ˛tnos ´ Albowiem opowiedzenie sie ´ studium – to elementy okreslaja polityka. A przede wszystkim politycznego ´ ˛ce przywodce Jego działanie podlega zupełnie innej zasadzie odpowiedzialno´ ˛. ˛da ˛dnika. sci, be ˛cej całkowitym przeciwienstwem odpowiedzialnosci urze ´ ´ ´ ˛dnika polega na umieje ´ ci, by w sytuacji, gdy wbrew jego ˛tnos Honor urze ˛dna wobec niego władza obstaje przy poleceniu, ktore wydaje zdaniu nadrze ´ ˛ ˛cego to pomu sie niesłuszne, wykonac je na odpowiedzialnosc wydaja ´ ´´ zwolenie w sposob sumienny i dokładny, tak jak gdyby odpowiadało ono ´ ˛dnika; bez tej w najgłe ˛bszym sensie moralnej własnemu przekonaniu urze ˛dnika do zaparcia sie samego siebie rozpadłby ˛ dyscypliny i zdolnosci urze ´ ˛ ˛z sie cały aparat. Natomiast honor przywodcy politycznego, czyli me ˙ a stanu ´ ˛cego sie kierowaniem, polega własnie na wyła ˛ ˛cznej odpowiedzialnozajmuja ´ ˛ sci osobistej, jaka ponosi on za własne czyny. Odpowiedzialnosci tej nie ´ ´ ˛c ˛ moze on – i nie wolno mu – nie przyja ´ albo sie jej pozbywac. Własnie ˙ ´ ´ ˛dniczych, nienaganni pod wzgle ˛dem moralludzie o predyspozycjach urze ˛ ˛ nym, sa złymi politykami; przede wszystkim sa politykami nieodpowiedzialnymi w politycznym rozumieniu tego słowa i w tym sensie ich kwalifikacje ˛ moralne sa niskie. Niestety, takich politykow zawsze mielismy na kierow´ ´ ˛dniczych stanowiskach. Jest to sytuacja, ktora nazywamy «panowaniem urze ´ ˛ ˛dniczej nie pada zaden cien, nikow», i doprawdy na honor naszej klasy urze ´ ˙ ´ ˛c jesli oceniaja ten system z punktu widzenia rezultatow, obnazamy to, co ´ ´ ˙ w nim politycznie fałszywe” [Weber 1998: 75]. Innym, nie mniej waznym ˙ aspektem etyki elit politycznych jest odpornosc na roznego rodzaju wyna´´ ´˙ ˛ ˛kszym stopniu turzenia i pokusy, jakim sa one z natury poddawane w wie ˛tni niz przecie obywatele. Nabiera to szczegolnie duzego znaczenia w warun˙ ´ ˙ ˛puja ˛cej globalnej merkantylizacji ekonomii, a zatem i nasilania kach poste ˛zanej z tym erozji pattendencji do korumpowania politykow oraz zwia ´ riotycznych wartosci. ´ 116

˛ła Probe zdefiniowania norm etycznych elit politycznych podje w Wiel´ ˛ ˛d kiej Brytanii powołana w 1994 roku przez rza Johna Majora Komisja do ˙ Spraw Standardow Etycznych w Zyciu Publicznym pod przewodnictwem ´ ˛puja ˛cych „siedem zasad zycia publorda Nolana. Wypracowała ona naste ˙ licznego: ˛cy urze ˛dy publiczne winni podejmowac Bezinteresownosc: Sprawuja ´´ ´ ˛c ˛ ˛cznie dobrem publicznym. Wykluczone jest podedecyzje kieruja sie wyła ˛ce na celu uzyskanie korzysci materialnych lub jmowanie decyzji maja ´ finansowych dla siebie, swych rodzin lub przyjacioł. ´ ˛cym urze ˛dy publiczne nie wolno zacia ´ jakich˛gac Rzetelnosc: Sprawuja ´´ ˛zan o charakterze finansowym lub tez innego typu w stokolwiek zobowia ´ ˙ ˛ sunku do jednostek lub instytucji, ktore moga wywierac na nich wpływ ´ ´ ˛dowych obowia ´ w. ˛zko w trakcie pełnienia przez nich urze ˛c ˛zki, w tym dokonuja ˛c Obiektywizm: Wykonuja swe publiczne obowia ˛c nominacji na publiczne stanowiska, udzielaja zamowien publicznych oraz ´ ´ ˛c ˛cy urze ˛dy rekomenduja jednostki do nagrod lub swiadczen, sprawuja ´ ´ ´ publiczne winni dokonywac selekcji według kryteriow merytorycznych. ´ ´ ˛cy urze ˛dy publiczne sa odpowiedzialni ˛ Odpowiedzialnosc: Sprawuja ´´ ˛ ˛ ˛ przed opinia publiczna za swe decyzje oraz czynnosci i musza poddawac ´ ´ ˛ ˛du. sie wszelkiej kontroli odpowiedniej dla pełnionego urze ˛cy urze ˛dy publiczne winni byc jak najbardziej Otwartosc: Sprawuja ´´ ´ otwarci w sprawie wszelkich podejmowanych decyzji i czynnosci. Winni ´ ˛p oni przedstawiac przyczyny swych decyzji i ograniczac doste do infor´ ´ macji jedynie wtedy, kiedy jasno wymaga tego dobro publiczne. ˛cy ˛dy ˛zani sa do ujawniania ˛ Uczciwosc: Sprawuja urze publiczne obowia ´´ ˛zanych z obowia ˛zkami urze ˛wszelkiego typu osobistych interesow powia ´ dowymi oraz – aby chronic dobro publiczne – do podejmowania krokow ´ ´ ˛cia jakichkolwiek moga ˛cych zaistniec konfliktow interesow. w celu uniknie ´ ´ ´ ˛cy urze ˛dy publiczne winni propagowac Przywodztwo: Sprawuja ´ ´ ˛c i wspierac niniejsze zasady przez własny przykład, a takze nadzoruja ´ ˙ ˛ prace innych. ˛ Zasady te maja zastosowanie we wszelkich dziedzinach zycia publicz˙ ˛cych nego. Komisja zamieszcza je tutaj na uzytek wszystkich osob pełnia ˙ ´ jakiekolwiek funkcje publiczne” [„GW”: 11.05.1998]. ˛ ˛c ˛ Zasady te sa tak uniwersalne, ze mozna je przyja ´ za podstawe po˙ ˙ ˛powania – takze oceny – elit politycznych w kazdym demokratycznym ste ˙ ˙ systemie. ˛z Wsrod czynnikow pomocnych w przezwycie ˙ aniu wynaturzen elit ´ ´ ´ ´ ˛ ˛s (klas) politycznych wymienia sie najcze ´ ciej: ˛ ˛, – krytyke społeczna ktorej warunkiem jest przyjmowana jako nowy ´ ˛dnicy powinni podlegac ostrzejszej standard zasada, ze politycy i urze ˙ ´ krytyce niz ogoł obywateli, a zatem byc mniej strzezeni przez prawo przed ˙ ´ ´ ˙ zniesławieniem; 117

˛ ˛, – system kontroli zapewniany przez wolnosc słowa, silna opozycje ´´ rozdział i rownowazenie organow władzy, instytucje kontrolne; ´ ˙ ´ – egzekwowanie odpowiedzialnosci od ludzi władzy za czyny nie ´ ˛zane z pełnieniem funkcji, tak samo jak od ogołu obywateli, a zatem zwia ´ ˛powanie formalnego immunitetu parlamentarzystow, czyli całosciozaste ´ ´ ˛cy tylko kwestie zwia ˛zane wego, przez immunitet materialny, obejmuja z pełnieniem funkcji; ˛dniczych od politycznych i ob– wyraziste oddzielenie funkcji urze sadzanie ich zgodnie z kwalifikacjami i zasadami „słuzby cywilnej”, a nie ˙ ˛skiej partii czy koalicji; traktowanie ich jako „łupow” zwycie ´ – podnoszenie kwalifikacji i kultury klasy politycznej; ˛ ˛dem ludu (suwerena) nad spra– wybory, ktore sa w demokracjach sa ´ ˛cymi władze ˛. wuja Etycznosc elit politycznych jest warunkiem koniecznym efektywnosci ´´ ´ demokratyczno-rynkowych systemow, lecz nie jest warunkiem wystar´ ˛cym. Wyeksponowalismy kluczowa role elit-klas politycznych, gdyz ˛ ˛ czaja ´ ˙ w tej dziedzinie – jak w kazdej innej sferze zycia społecznego – sprawdza ˙ ˙ ˛ ˛ sie reguła wyrazana w powiedzeniu, ze ryba psuje sie od głowy. Jakosc ˙ ˙ ´´ ˛kszym stopniu niz autorytarnych systemow – zalezy demokracji – w wie ˙ ´ ˙ jednak takze od etycznosci i kultury politycznej ogołu obywateli, od ˙ ´ ´ ˛zku narodu-suwerena, wspołdecyduja ˛cego wypełniania przez nich obowia ´ ˛dowych i wspolnoty panstwowej przez wyłao losach wspolnot samorza ´ ´ ´ nianie i kontrolowanie piastunow władzy, od poczucia wspołodpowiedzial´ ´ ˛dnosci obywateli za funkcjonalnosc tych wspolnot, a takze od podporza ´ ´´ ´ ˙ ˛ kowywania sie demokratycznym normom zycia społecznego. ˙

DETERMINANTY UPOWSZECHNIANIA DEMOKRACJI ˛ ˛ Procesy demokratyzacji nie dokonywały sie samoistnie. Były i sa uwa˛cych runkowane całym zestawem wspołzaleznych czynnikow powoduja ´ ˙ ´ ˛dzaja ˛cych o rosna skuteczno˛cej społeczne parcie do demokratyzacji i przesa sci tego parcia. ´ Sednem prodemokratyzacyjnych determinant jest własciwe wspołczesno´ ´ sci upowszechnienie roszczen w sferze praw człowieka, ktore najkrocej ´ ´ ´ ´ ˛ mozna uznac za domaganie sie prawa do zmiany swego losu na lepszy. ˙ ´ ˛ce ˛ Taki bowiem ma sens upowszechniaja sie we wszystkich klasach, rasach ˛kszac szanse przezycia i osia ˛gania i nacjach całego globu pragnienie, by zwie ´ ˙ ˛p satysfakcji z zycia, pełniej korzystac ze stwarzanych przez poste cywilizacyj˙ ´ ny mozliwosci wyzwalania z niedostatkow, zyskiwac rowne z innymi ˙ ´ ´ ´ ´ godnosc, wolnosc i partnerstwo, krotko mowia by zyc godniej i wygodniej. ´´ ´´ ´ ´ ˛c, ˙ ´ ˛gowanie aspiracji do zmian na lepsze jest Upowszechnianie i spote ˛gowaniem mozliwosci dokonania jakodeterminowane obiektywnym spote ˙ ´ 118

˛ki sciowej zmiany warunkow ludzkiej egzystencji dzie trojakiego rodzaju ´ ´ przeobrazeniom. ˙ ˛cych na Pierwszy rodzaj to aplikacja odkryc naukowych, pozwalaja ´ ˛bszej – atomowej i genetycznej – natury poznanie i wykorzystanie głe materii. Jakosciowy skok w mozliwosciach dostosowywania przyrody do ´ ˙ ´ ˛ zasadnie mianem trzeciej w dziejach potrzeb bytu ludzkiego okresla sie ´ ludzkosci rewolucji wytworczej: po rolniczo-hodowlanej przed kilkunastu ´ ´ ˛cami lat i przemysłowej sprzed dwoch wiekow. Zwie ˛ksza to w nietysia ´ ´ spotykanej skali mozliwosci wyzwalania społeczenstw od niedostatkow ˙ ´ ´ ´ ˛gania dostatkow czynia ˛cych byt ludzki wygodniejszym. Spowodowane i osia ´ ˛ ˛ przez te rewolucje upowszechnienie informacji – przekształcenie swiata ´ ˛ ˛” ˛tkach w „globalna wioske – informuje ludzkosc w najbardziej odległych zaka ´´ o tym, ze mozna zyc wygodniej i godniej, a zatem buntuje przeciw temu, ˙ ˙ ˙ ´ co dokuczliwe w jej dotychczasowym sposobie i warunkach egzystencji. Drugi rodzaj przeobrazen to upowszechnianie gospodarki rynkowej, ˙ ´ ˛cej najwie ˛ksze szanse spozytkowania rewolucji wytworczej dla stwarzaja ˙ ´ celow społecznych. Do bezpowrotnej przeszłosci nalezy juz gospodarka ´ ´ ˙ ˙ ˛ca ˛ naturalna, z uzupełniaja ˛ rola rynku lokalnego. Najdobitniejszym bodaj ˛po ˛zanego z tym urynkosymptomem poste ´ w uprzemysłowienia i zwia ˛tku XX w. 95% całej populacji stanowili wienia jest fakt, ze o ile na pocza ˙ chłopi, o tyle w koncu tego wieku juz ponad 50% to mieszkancy miast, ´ ˙ ´ ˛zany z rynkowa forma wytwarzania ˛ ˛ ktorych byt jest z natury rzeczy zwia ´ i wymiany. Trzeci rodzaj jakosciowych przeobrazen to uznanie prawa wszystkich ´ ˙ ´ ludzi do rownosci, godnosci i wolnosci. ´ ´ ´ ´ ˛ Wspołzaleznosc tych przekształcen sprawia, ze zasadne wydaje sie ´ ˙ ´´ ´ ˙ ˛cych wspołczesnie w swiecie – i w Polsce – okreslanie procesow zachodza ´ ´ ´ ´ ´ mianem rewolucji wytworczo-rynkowo-demokratycznej. Rewolucja ta jest ´ ˛ determinowana przez społeczna atrakcyjnosc demokracji rynkowych, zys´´ ˛ ˛ki ˛ kiwana dzie temu, ze takie systemy sa efektywniejsze pod wieloma ˙ ˛dami, z ktorych głowne to: wzgle ´ ´ ˛pu technik i ich upo– dynamizowanie rozwoju gospodarczego – poste wszechniania, a zatem i wzrostu gospodarczego determinowanego przez ˛ ˛, ˛ rywalizacje ekonomiczna a umozliwianego przez swobode działalnosci ˙ ´ i spokoj społeczny zapewniane demokratycznymi metodami; ´ ˛cych reguły demokratycz– wyzwalanie społeczenstw skutecznie stosuja ´ no-rynkowe od roznego rodzaju niedostatku i upowszechnianie dostatku; ´˙ – upowszechnianie wolnosci i rownosci, czyli gwarantowanie praw ´ ´ ´ człowieka i obywatela; ˛z – preferowanie kompromisu w przezwycie ˙ aniu sprzecznosci i mini´ ˛trzpanstwowych i mie ˛dzymalizowanie przemocy w stosunkach wewna ´ ˛ panstwowych (od 1900 r. panstwa demokratyczne nie prowadziły ze soba ´ ´ wojen); 119

˛ – zdolnosc elastycznego dostosowywania sie do zmiennych warunkow ´´ ´ ˛ki: dzie ˛ ˛cej a) otwartosci na krytyke systemu i jego komponentow, wynikaja ´ ´ implicite z wolnosci słowa; w odroznieniu od autorytarnych systemow, ´ ´˙ ´ ˛cych krytycznej refleksji, zwolenz reguły samochwalczych i niedopuszczaja ˛, ze jest to system najmniej zły sposrod nicy demokracji rynkowych uwazaja ˙ ˙ ´ ´ odkrytych przez człowieka, czego przekornym odzwierciedleniem jest ˛sto cytowane powiedzenie Churchilla w Izbie Gmin w 1947 r.: „Democze ˛do kracja to najgorsza forma rza ´ w, jesli nie liczyc innych form, jakie ´ ´ stosowano od czasu do czasu”; b) zmianom personalnym piastunow władzy panstwowej w drodze ´ ´ wyborow oraz eliminowaniu przez rynek niesprawnych kierownikow ak´ ´ tywnosci gospodarczej i wypieraniu ich przez sprawniejszych; ´ c) modyfikowaniu instytucji i procedur demokratycznego panstwa ´ w rodzaju ustawodawstwa antymonopolowego czy wzrostu roli prezyden˛ki ta we Francji w reakcji na kryzys parlamentaryzmu w 1958 r., a takze dzie ˙ powoływaniu nowych instytucji, takich jak rzecznik praw obywatelskich, i wprowadzaniu podobnych korekt; ˛cych zakres i sposob działania d) zmianom strategii ukierunkowuja ´ ˛cza ˛ panstwa, ktore zazwyczaj ła ˛ sie ze zmianami personalnymi piastunow ´ ´ ´ władzy oraz z modyfikacjami ustawodawstwa w kwestiach społeczno˛da ˛bszym rodzajem reformowania, czyli -gospodarczych, be ˛cymi najgłe przeprowadzania odgornych, legalnych zmian roli i metod działalnosci ´ ´ panstwa. ´ ˛boki charakter zmian w procesach wyTo własnie wielostronny i głe ´ twarzania, wymiany i organizacji zycia społecznego sprawia, ze roszczenie ˙ ˙ ˛ do jakosciowej zmiany swego losu na lepsze stało sie postulatem juz nie ´ ˙ utopijnym, lecz realnym i jak nigdy dotychczas powszechnym: ma wymiar nie tylko indywidualny, ale stanowi sedno aspiracji olbrzymich grup społecz˛c nych: klas, ras, narodow, społecznosci kontynentow, a wie całej ludzkosci. ´ ´ ´ ´ ˛ Istote tego nowego samopoczucia znakomicie ilustruje wypowiedz warszaw´ ˛, ˙ ˛bnosc skiego licealisty: „Czuje ze naleze do innego pokolenia. Jego odre ˙˛ ´´ ˛ ˛kszonych szansach na przyszłosc” [Jastrun: 6]. przejawia sie w zwie ´´

´ ´ WARUNKI TRWAŁOSCI DEMOKRATYCZNYCH SYSTEMOW
Popularnosc demokracji, a zatem i skłonnosc do jej wprowadzenia ´´ ´´ ˛cych niepodległosc, wynika w dew panstwach autorytarnych i zdobywaja ´ ´´ ˛cej cyduja mierze z tzw. efektu demonstracji atrakcyjnosci warunkow zycia ´ ´ ˙ w tym systemie (zarowno wolnosci i swobod politycznych, jak i ekonomicz´ ´ ´ ˛, ˙ nej efektywnosci i jakosci zycia). Zwolennicy demokratyzacji zakładaja ze ´ ´ ˙ ˛ ˛, wystarczy wywalczyc taka zmiane by poziom warunkow zycia i charakter ´ ´ ˙ 120

˛dzyludzkich stawały sie takie same jak w najwyzej roz˛ stosunkow mie ´ ˙ ˛tych cywilizacyjnie i najzamozniejszych panstwach swiata. To jednak winie ˙ ´ ´ ˛ ˛. nie okazuje sie automatycznie prawda Demokracji nie wystarczy pro˛ ˛ klamowac. Niedostateczne okazuja sie deklaracje, a nawet ukonstytuowanie ´ własciwych dla tego systemu instytucji i uchwalenie odpowiedniego ze´ stawu praw. Wiele jest panstw, ktore po zyskaniu niepodległosci probowały ´ ´ ´ ´ zorganizowac swoj ład społeczny na sposob demokratyczny, lecz wczesniej ´ ´ ´ ´ ˛dz ´ ´ ba ´ pozniej zostały zdominowane przez rozne wersje autorytaryzmu. ´˙ Najblizszym nam przykładem jest Polska po zamachu majowym z 1926 ˙ ˛kszosci panstw pokolonialnych Afryki demokraroku. Wspołczesnie w wie ´ ´ ´ ´ ˛ske „Załozmy, ze podzielimy blisko dwiescie istnieja ˛. ˛cych na cja poniosła kle ´˙ ˙ ´ ˛ ˛do swiecie panstw na te, ktore nie maja rza ´ w demokratycznych, te, ktore ´ ´ ´ ´ ˛ ˛dy ˛dy maja nowe rza demokratyczne, oraz te, w ktorych rza demokratyczne ´ ˛ ˛ istnieja od dawna i sa stosunkowo trwałe. Oczywiscie w kazdej z tych grup ´ ˙ ˛ ˛ znajduja sie niesłychanie zroznicowane kraje. Zatem ten uproszczony ´˙ podział ułatwi nam dostrzezenie, ze z punktu widzenia praw demokracji ˙ ˙ kazda z owych grup stoi przed innymi wyzwaniami. Dla krajow niedemo˙ ´ ˛ kratycznych wyzwaniem jest, czy i w jaki sposob moze sie w nich dokonac ´ ˙ ´ przejscie do demokracji. Dla krajow o nowej demokracji wyzwaniem jest, ´ ´ ˛ ˛ czy i w jaki sposob potrafia umocnic lub, jak powiadaja niektorzy poli´ ´ ´ tologowie, skonsolidowac nowe praktyki demokratyczne i instytucje, tak ´ by przetrwały probe czasu, konfliktow politycznych oraz kryzysu. Wy´ ˛ ´ ˛bienie zwaniem dla starszych demokracji jest udoskonalenie oraz pogłe demokracji” [Dahl: 8]. Trwałosc wprowadzenia demokratyczno-rynkowego systemu jest uza´´ lezniona od wielu czynnikow. Podstawowy ich zestaw definiuje Robert ˙ ´ ˛puja ˛co: Dahl naste ˛ 1) kontrola nad wojskiem i policja sprawowana przez władze cywilne; 2) demokratyczne przekonania i demokratyczna kultura; 3) brak silnej zagranicznej kontroli wrogiej demokracji; 4) nowoczesna gospodarka rynkowa i nowoczesne społeczenstwo; ´ 5) słabe tendencje do pluralizmu kulturowego [tamze: 137]. ˙ ˛c, ˙ ˛ ˛dy prawa, Zastrzegaja ze przydatne bywaja inne czynniki, np. rza ˛c trwały pokoj, tych pie ´ czynnikow uwaza on za kluczowe. Według tego ´ ´ ˙ ˛c autora panstwo, w ktorym spełniono wszystkie pie ´ warunkow, niemal na ´ ´ ´ pewno rozwinie i utrzyma demokratyczne instytucje. Panstwo, w ktorym ´ ´ brak wszystkich tych warunkow, prawie na pewno nie rozwinie demo´ kratycznych instytucji, a jesli je rozwinie, to ich nie utrzyma. W panstwie, ´ ´ ˛ ˛ w ktorym warunki sa mieszane – jedne sprzyjaja demokracji, inne nie – ´ „demokracja moze byc niepewna, moze byc nieprawdopodobna, ale nie ˙ ´ ˙ ´ jest wykluczona” [Dahl: 137, 152]. ˛c ˛ Rozwijaja prezentacje warunkow koniecznych trwałosci demokracji, ´ ´ ˛dnic: nalezy uwzgle ˙ ´ 121

• Uwarunkowania instytucjonalne. Istnienie funkcjonalnych demokratycznych instytucji i reguł wyłaniania i sprawowania władzy panstwowej ´ jest podstawowym warunkiem koniecznym. Ich zestaw jest zaprezentowa˛pnym rozdziale. Tu zwrocimy uwage na szczegolnie istotne dla ˛ ny w naste ´ ´ ˛. trwałosci demokracji zapewnienie cywilnej kontroli nad wojskiem i policja ´ ˛ sie a juz na pewno nie ˛, „Demokratyczne instytucje polityczne nie rozwina ˙ ˛da be ˛ stabilne w danym kraju, jesli pełnej kontroli nad wojskiem i siłami ´ policyjnymi nie sprawuje demokratycznie wybrana władza cywilna. Inaczej ˛trznego zagrozenia przez obca interwencje najbar˛ ˛, niz w przypadku zewne ˙ ˙ ˛trzne dla demokracji pochodzi od dziej niebezpieczne zagrozenie wewne ˙ ˛ ˛p przywodcow, ktorzy maja doste do srodkow przemocy fizycznej: wojska ´ ´ ´ ´ ´ ˛ ˛gna ´ i policji. Jezeli demokratycznie wybrane władze maja osia ˛c i utrzymac ˙ ´ ˛ ˛ skuteczna kontrole nad siłami wojskowymi i policyjnymi, to wojskowi ˛ ´ ˛dkowani. Zas i policjanci, a zwłaszcza oficerowie, musza byc im podporza ´ ˛dkowanie to musi byc głe podporza ´ ˛boko zakorzenione w ich swiadomosci. ´ ´ ˛, ˛ła ˛ Nie miejsce tu na analize dlaczego cywilna kontrola rozwine sie w jednych krajach, ale nie w innych. Dla naszych celow wazne jest, ze bez niej ´ ˙ ˙ przyszłosc demokracji jest ciemna” [tamze: 139]. ´´ ˙ • Uwarunkowania społeczne. Najistotniejszym z nich jest charakter tradycji kulturowej. Z dotychczasowych doswiadczen wynika, ze najlepsze ´ ´ ˙ przesłanki trwalszego wprowadzenia demokracji rynkowych miały społeczenstwa o silnych wpływach europejskiej kultury srodziemnomorskiej. ´ ´ ´ W Rosji i w społeczenstwach długotrwale zdominowanych przez to im´ ˛do ˛ perium dominacja despotycznych rza ´ w w przeszłosci, jak i to, co sie ´ ˛ działo po rewolucjach 1917 r. i co dzieje sie wspołczesnie, potwierdza ´ ´ ˛ konstatacje rosyjskiego mysliciela Maksymiliana A. Wołoszyna z 1920 r., ´ ˛tej ktory w obliczu nie rozstrzygnie wtedy kolejnej fali przewrotow stwier´ ´ ˛dzie dowolny, gdyz „kazde panstwo wypracodził, ze ich rezultat nie be ˙ ˙ ˙ ´ ˛do wuje sobie kształt rza ´ w pod wpływem swoistych cech własnego charakteru narodowego, a takze okolicznosci swych dziejow. W koncu cudzy stroj ˙ ´ ´ ´ ´ ˛dzie pasował do naszej figury”. Trafnie z wypozyczalni nigdy nie be ˙ prognozował, ze imperium to „czeka szereg eksperymentow socjalnych ˙ ´ ˛cych coraz bardziej na lewo, az do krancowych form ustroju spychaja ˙ ´ socjalistycznego”. Ale ostatecznie „powroci do swej dawnej roli historycz´ nej”, a wraz z tym i do zmodernizowanej i przekształconej formy jedyno˛ władztwa [„GW”: 8–9.11.2003]. Na Dalekim Wschodzie, gdzie sa silne ˛ tradycje konfucjanizmu, korzystne warunki dla demokracji stwarzaja włas´ ciwe im nawyki zespołowego działania i preferowania konsensu społecz˛ca nego, natomiast autorytarnosc wynikaja z zasady paternalizmu opoznia ´´ ´´ ˛ demokratyzacje i nadaje jej zastosowaniom specyficzny, odmienny od euroamerykanskiego pierwowzoru rys. ´ ˛cej Istotnym aspektem tych uwarunkowan jest takze charakter dominuja ´ ˙ w danym społeczenstwie religii. Max Weber udowodnił, ze demokracje ´ ˙ 122

˛ rynkowe wykształciły sie najwczesniej i najpełniej w krajach protestanckich ´ [Weber 1984]; wspołczesnym tego potwierdzeniem jest upowszechnienie ´ podobnych konfesji wraz z adaptowaniem demokratyczno-rynkowych wzorcow w Korei Południowej – wzrost z 1% do 25% wyznawcow. ´ ´ ˛ Katolicyzm dostosowuje sie wspołczesnie do tego typu systemow, choc ´ ´ ´ ´ ˛kszym zaz wieloma oporami [por. Berger, passim]. Wspołczesnie najwie ´ ´ grozeniem demokracji jest fundamentalizm islamski. Rownie istotny dla ˙ ´ trwałosci demokracji jest brak drastycznych zroznicowan społecznych ´ ´˙ ´ ˛, ˙ ˛ksze dla i konfliktow na tym tle. Jan Baszkiewicz zwraca uwage ze najwie ´ ˛ ˛ demokracji zagrozenie stanowia konflikty „klasowe, bo rozdzieraja one ˙ ˛boko tkanke społeczna Ale takze antagonizmy narodowe, ˛ ˛. niekiedy głe ˙ ˛trzenie utrurasowe, plemienne, religijne, ideologiczne, polityczne. Ich rozja ˛cz dnia lub wre uniemozliwia kompromisy, nieodzowne dla funkcjonowa˙ nia demokracji w społeczenstwie nieuchronnie przeciez pluralistycznym ´ ˙ i konfliktowym” [Baszkiewicz 1998: 309]. • Uwarunkowania ekonomiczne. Z potocznej obserwacji, potwierdzanej przez badania naukowe, wynika jednoznacznie, ze prosperity (wysoki ˙ poziom dochodu narodowego i jego wzrost) sprzyja funkcjonalnosci i stabil´ ˛ nosci demokracji. Biedne demokracje sa z reguły krotkotrwałe – ich trwałosc ´ ´ ´´ rosnie wraz ze wzrostem zamoznosci społeczenstw. Z analizy przykładow ´ ˙ ´ ´ ´ przetrwania i upadku ustrojow politycznych w 135 krajach w kolejnych ´ latach od 1950 roku wynika, „ze mozna oczekiwac, iz w krajach o dochodzie ˙ ˙ ´ ˙ ˛tnie 8,5 roku. Tam, nizszym niz 1000 dolarow demokracja przetrwa przecie ˙ ˙ ´ ˛ gdzie dochod kształtuje sie w przedziale 1000–2000 dolarow, czas ten ´ ´ wzrosnie do 16 lat, zas dochod w granicach 2000–4000 dolarow wydłuza ´ ´ ´ ´ ˙ ˛ trwanie systemu srednio do 33 lat. W krajach, w ktorych na głowe ´ ´ ˛ mieszkanca przypada 4000–6000 dolarow, demokracja ma szanse trwac ´ ´ ´ ˛tnie 100 lat” [Przeworski i in.: 13]. Zagrozenie zamiana demokracji ˛ przecie ˙ ˛boki kryzys gospodarczy, czego jaskna rezimy autorytarne stwarza głe ˙ ˛pienie demokracji w Niemczech przez totarawym przykładem było zasta ˛pstwie Wielkiej Depresji z lat 1929–1933. litarny system hitlerowski w naste ˛ ˛ ˛ Ten czynnik staje sie tez nieprzekraczalna bariera zakorzenienia demo˙ ˛cych po zyskaniu niekratycznych systemow w wielu krajach konstytuuja ´ ˛ podległosci swoja panstwowosc. Gospodarka rynkowa polega na tym, ze ´ ´ ´´ ˙ ˛ ceny wszystkich towarow i usług sa ustalane przez popyt i podaz. W wielu ´ ˙ ´ ˛cioleciu wprokrajach tzw. Trzeciego Swiata, w ktorych w ostatnim dziesie ´ ˛ ˛, wadzono gospodarke wolnorynkowa nie zdało to egzaminu, m.in. w Zambii, Sudanie, a takze w byłych republikach radzieckich, np. w Turkmeni˙ ˛c ˛ stanie, Uzbekistanie. Zachod, domagaja sie wprowadzenia gospodarki ´ rynkowej i demokracji jako warunkow udzielenia pomocy, zapomniał, ze ´ ˙ system rynkowy mozna wprowadzic tylko w takim kraju, w ktorym istnieje ˙ ´ ´ ˛ ˛ ˛, rynek – ludzie maja siłe nabywcza aby dokonac jakichkolwiek zakupow. ´ ´ ˛tny człowiek zyje za dwa dolary na dobe ˛. Na przykład w Zambii przecie ˙ 123

Czy jest sens wprowadzac system rynkowy w takim kraju? Czy taka ´ ˛dzynarodowej z takimi gospodarka moze smiało konkurowac na arenie mie ˙ ´ ´ krajami, jak USA czy nawet Polska? ˛dzynarodowy klimat. O znaczeniu tego czynnika swiadczy to, ze • Mie ´ ˙ badacze uwazaja go za „znacznie bardziej wiarygodny wskaznik prze˙ ˛ ´ trwania systemu politycznego niz poziom rozwoju [...] liczba panstw ˙ ´ demokratycznych w danym regionie oraz w swiecie ma istotne znaczenie ´ ˛ dla przetrwania demokracji w kazdym z nich. Im liczniejsze sa w danym ˙ roku demokracje na swiecie i w wybranym regionie, tym bardziej praw´ ˛ca ˛ dopodobne, ze znajduja sie akurat w tej strefie demokracja ocaleje. Efekt ˙ swiatowy jest około dwoch razy silniejszy od regionalnego [...] wpływ ten ´ ´ ˛do wywierany jest niezaleznie od bezposrednich naciskow zachodnich rza ´ w ˙ ´ ´ ˛dzynarodowych” [Przeworski i in.: 18]. oraz najrozniejszych instytucji mie ´˙ • Poziom kultury politycznej. Ten czynnik jest szczegolnie istotny ze ´ ˛du na to, ze demokracje opieraja sie głownie nie na przemocy, ale ˛ ˛ ´ wzgle ˙ na dobrowolnym przestrzeganiu własciwych im reguł. W rozdziale pierw´ ˛ ˛ ˛ ˙ szym zdefiniowano, ze elementarna rola polityki, a zatem i funkcja kazdego ˙ panstwa, jest uzgadnianie wspołzaleznych zachowan osobnikow i grup ´ ´ ˙ ´ ´ ˛dach zroznicowanych wielorako, takze społecznych o interesach i pogla ´˙ ˙ ˛z ˛ wzajemnie sprzecznych. Systemy autokratyczne przezwycie ˙ aja te sprzecz˛c ˛zania korzystne dla osob nosci srodkami przemocy, narzucaja rozwia ´ ´ ´ ˛cych władza pozbawiaja zas pozostałych członkow ˛, ˛c i grup dysponuja ´ ´ ˛do społeczenstwa mozliwosci legalnego wyrazania odmiennych pogla ´ w ´ ˙ ´ ˙ ˛ i dopominania sie o swoje interesy. Totez autokracje to z reguły monokracje: ˙ panstwa, w ktorych panuje monopol jednej partii, jednej ideologii, jednej ´ ´ religii, jednolitego sposobu gospodarowania. Demokracje to z reguły sys˛ ˛ temy pluralistyczne. Stwarzaja swobode manifestowania wszelkich od˛cych w bezpieczenstwo, własnosc, godnosc miennosci, byle nie godza ´ ´ ´´ ´´ ˛ wspołobywateli i elementarne zasady ładu panstwowego. Umozliwiaja ´ ´ ˙ ˛ ˛ organizowanie sie w roznorakie stowarzyszenia i partie. Sprzyjaja pokojo´˙ wej rywalizacji o zdobycie władzy panstwowej i wpływaniu na decyzje ´ ˛ ˛ władcze. Niebagatelna w tym role odgrywa pozyskiwanie zwolennikow ´ ˛ i sojusznikow za pomoca perswazji, negocjacji i zawierania kompromisow, ´ ´ dlatego warunkiem sine qua non ładu demokratycznego jest tolerancja dla ˛dowo, klasowo, rasowo, zyciorysowo i pod ludzi odmiennych swiatopogla ´ ˙ ˛dami oraz otwartosc na kompromisy – takze z politycznymi innymi wzgle ´´ ˙ przeciwnikami. Tolerancja i kompromisowosc to fundamentalne zasady ´´ ˛ demokratycznej kultury politycznej. Demokracje in statu nascendi sa za˛sto krwawych konfliktow: rewolucji, wojen zwyczaj owocem ostrych, cze ´ ˛tkowych i wojennych. W zaraniu tego typu stosundomowych, stanow wyja ´ ˛ ˛ kow nieuniknione sa zatem trudnosci z przestawianiem sie elit politycznych ´ ´ ˛cej z walki zmierzaja do pokonania i wyeliminowania wroga – na wspołis´ ˛ tnienie i wspołdziałanie. W walce cnota była bezkompromisowosc, totalna ´ ´´ 124

negacja wroga, traktowanie wartosci, idei i racji swojej opcji jako jedynie ´ ˛cych dyskusji i uste ˛pstwom. Po zwycie ˛stwie demosłusznych, nie podlegaja ˛ ˛ ˛ ˛ kracji cnoty te okazuja sie grzechami. Cnotami staja sie tolerancyjnosc ´´ i kompromisowosc. Wdrazanie demokratycznych stosunkow to w istotnej ´´ ˙ ´ ˛ mierze oswajanie sie politykow i obywateli z koniecznoscia respektowania ´ ´ ˛ ˛dow, takze sprzeczprawa do wyznawania i głoszenia odmiennych pogla ´ ˙ nych z własnymi, z otwartoscia na kompromisy w sprawach, w ktorych ´ ˛ ´ ˛dy partnerow sceny politycznej sa odmienne i sprzeczne. ˛ interesy i pogla ´ ˛ ˛zanych z wprowadzeniem demoTak sie zaczyna lista problemow zwia ´ ˛ kracji w panstwach postautorytarnych, ale bynajmniej sie nie konczy. ´ ´ ˛ sie takie sporne kwestie, jak relacje ˛ W pełniejszym zestawie mieszcza ˛dzy wolnosciami a obowia ˛zkami obywatelskimi, mie ˛dzy prawem do mie ´ wspołdecydowania a wspołodpowiedzialnoscia za panstwo i wiele innych. ´ ´ ´ ˛ ´ ˛z Z doswiadczen historii i wspołczesnosci wiemy, ze przezwycie ˙ enie dyle´ ´ ´ ´ ˙ ˛dzie uwalniac od matow własciwych czasom „młodosci” demokracji nie be ´ ´ ´ ´ ˛pnych. Pote ˛guja sie zmiany, charakterystyczne dla naszych czasow, ˛ce ˛ naste ´ ˛ ˛z stwarzaja wcia ˙ nowe, nie znane wczesniej problemy. Na naszych oczach ´ ˛ ˛dzy wzrostem gospodarczym a wymogami pojawiła sie sprzecznosc mie ´´ ˛gowały sie aspiracje roznego rodza˛ ochrony srodowiska naturalnego; spote ´ ´˙ ju mniejszosci: rasowych, etnicznych, konfesyjnych, seksualnych; ujawnia ´ ˛ sie konflikt na tle zagrozen tozsamosci kulturowej i suwerennosci narodo˙ ´ ˙ ´ ´ ˛dzypanstwowych wspolnot ekonomiczwej w warunkach tworzenia mie ´ ´ nych, politycznych i militarnych. ˛ ˛cych i niesprzyjaja ˛cych demokratyzaWypadkowa czynnikow sprzyjaja ´ cji jest jakosc systemu demokratycznego w poszczegolnych panstwach. ´´ ´ ´ W literaturze przedmiotu demokracje w pełni oswojone przez społecznosc ´´ ˛ danego panstwa i silnie zakorzenione w tradycji kulturowej okresla sie ´ ´ mianem demokracji skonsolidowanych. Naleza do nich z reguły panstwa, ˙˛ ´ ˛ w ktorych demokratyczny system kształtował sie w długim procesie. ´ Cechuje je trwałosc norm politycznych i wysoki poziom instytucjonalizacji, ´´ ˛cy, ze sprawowanie władzy panstwowej zalezy nie od intencji, oznaczaja ˙ ´ ˙ dobrej woli czy talentow, lecz od norm prawnych. Demokracje skon´ ˛dzy wartosciami, strukturami i zachowasolidowane cechuje spojnosc mie ´ ´´ ´ niami politycznymi. Wedle Andrzeja Antoszewskiego i Ryszarda Herbuta „o konsolidacji demokracji mozemy mowic wowczas, gdy normy kon˙ ´ ´ ´ ˛ce stytucyjne, odzwierciedlaja takie wartosci, jak wolnosc, rownosc, plura´ ´´ ´ ´´ ˛ce lizm i tolerancja czy uszanowanie przez partie przegrywaja werdyktu ˛ wyborczego, znajduja odzwierciedlenie w postawach i zachowaniach zarowno elit, jak i mas. Przejawem konsolidacji demokracji jest tez manifes´ ˙ ˛cych od tych towanie sprzeciwu wobec postaw oraz zachowan odbiegaja ´ ˛ ˛ ˛ norm”. Autorzy ci eksponuja jako najistotniejsza ceche demokracji skonsolidowanych liberalizm, czyli to, „ze zadnej grupie społecznej nie od˙ ˙ ˛ mawia sie mozliwosci ekspresji jej interesow politycznych, prawa do ˙ ´ ´ 125

˛ zorganizowania sie dla politycznych celow, uczestnictwa w wyborach, ´ prawa do reprezentacji parlamentarnej oraz do walki w obronie jej interesow. Z drugiej strony ochronie podlega zarowno wolnosc, jak i polityczna ´ ´ ´´ rownosc jednostek” [Antoszewski, Herbut 2001: 27–28]. ´ ´´ ˛ga Konsolidacji – czyli zakorzenienia i oswojenia – demokracji nie osia ˛ z dnia na dzien. Utarło sie trafne porownanie, ze doskonałosc (skon˛ sie ´ ´ ˙ ´´ ˛ga sie jak perfekcje angielskich trawnikow: ˛ ˛ solidowanie) demokracji osia ´ ˛ki ˛gnacji przez dziesia ˛tki, a nawet setki lat. Jest ona skuteczna nie dzie piele ˛dzie i nie zawsze, ale tylko tam, gdzie podłoze – gleba dla trawnikow, wsze ˙ ´ ˛ a tradycja kulturowa dla demokracji – jest podatne. Potrzebne sa zatem dwojakiego rodzaju czynniki: własciwe podłoze i długotrwałosc prak´ ˙ ´´ ˛ ˛, ˛ tykowania demokracji. Gdzie te czynniki ze soba wspołgraja tam sa szanse ´ na oswajanie demokratycznych reguł i instytucji. W trakcie tego procesu ˛ ˛cie reguły funkcjonuja demokracje nieskonsolidowane, „w ktorych przyje ´ ˛ rywalizacyjnych wyborow dokonało sie niedawno, a wartosci liberalizmu ´ ´ ˛c nie zdołały jeszcze przenikna ´ całkowicie do praktyki politycznej, a tym ˛ bardziej sie w niej utrwalic” [tamze: 29]. W literaturze przedmiotu nazywa ´ ˙ ˛ sie je demokracjami „nowymi”, „niedojrzałymi”, „neodemokracjami”. Ja ˛ ˛ uzupełniam te liste okreslaja niektore panstwa formalnie demokratyczne, ´ ˛c ´ ´ ˛ce ´ połowicznie spełniaja głowne kryteria jako demokracje fasadowe, oligar˛pnego rozdziału. chiczne i pozorowane, o czym szerzej w koncu naste ´

´ WADY I SŁABOSCI DEMOKRACJI RYNKOWYCH
Upowszechnienie upodmiotowienia politycznego całych społeczenstw, ´ ˛ usprawnienie funkcjonalnosci instytucji demokratycznych stało sie pod´ ˛ stawa uznania demokracji rynkowych za najlepszy z mozliwych ustrojow, ˙ ´ ˛du, ze w niedalekiej przyszłosci cała ludzkosc be a zatem i pogla ˙ ´ ´ ´ ˛dzie zyła ˙ ˛d w takim ustroju. Teoretyczny wyraz znalazł ten pogla w głosnej na progu ´ ostatniej dekady XX wieku publikacji amerykanskiego uczonego Francisa ´ Fukuyamy pt. Koniec historii. Autor ten dowodzi, ze efektywnosc i atrak˙ ´´ cyjnosc demokratyczno-rynkowej formy ładu społecznego sprawi, ze ludz´´ ˙ kosc juz nic nowego nie wykreuje i przyszłosc be ´´ ˙ ´ ´ ˛dzie prostym powielaniem w nieskonczonosc tego uznanego za najdoskonalszy z mozliwych ładu ´ ´´ ˙ społecznego. ˛d ˛ Pogla ten kwestionuja inni teoretycy, a takze podwazaja go zjawiska ˙ ˙ ˛ swiatowej praktyki społecznej. „Rozumiem, ze w momencie upadku ko´ ˙ ˛ ˛ munizmu ludzie chcieli za wszelka cene wprowadzic kapitalizm – mowi ´ ´ Pierre Hassner, francuski filozof i politolog. – Ale po pewnym czasie ˛ musieli sie zorientowac, ze ten system ma tez swoje wady”. Ta „maszyna ´ ˙ ˙ «tworczej destrukcji» – by przypomniec znane okreslenie Josepha Schum´ ´ ´ ˛zie gospopetera – stwarza nierownosci, likwiduje niekonkurencyjne gałe ´ ´ 126

˛ ´ darki, niszczy tradycje i srodowisko naturalne, ujednolica kultury” [„GW”: ˛złe zdefiniowanie wad i słabosci demokracji rynko15–16.02.2003]. To zwie ´ ˛tej ˛ ˛puja ˛co: wych w rozwinie postaci prezentuje sie naste • Demokracja preferuje egoizm grupowy powodowany według Arnolda Toynbee’ego przez „skłonnosc ludzi zyja ´´ ˙ ˛cych w warunkach demokracji parlamentarnej do dochowywania ostatecznej lojalnosci wobec małych, ´ mniej waznych, zamiast wobec wielkiej, waznej grupy. Mam tu na mysli ˙ ˙ ´ ˛sto przedkładaja interesy partii politycznej nad ˛ fakt, ze ludzie zbyt cze ˙ interes narodu, a interes narodu nad interes całej ludzkosci”. ´ ˛ ˛ ˛ • Demokracja sprzyja zakłamaniu – politycy znajduja sie pod wielka ˛, aby przestrzegac linii partii „nawet wowczas, gdy linia ta jest presja ´ ´ ˛ ˛cz sprzeczna z ich sumieniem. W rzeczywistosci niektorzy politycy sa wre ´ ´ ˛ gotowi poswie ´ swoje sumienie w imie osobistych ambicji. W nieco ´ ˛cic ˛sto z powodow taktycznych udaja ze popieraja ˛, ˙ ˛ szerszej skali ludzie cze ´ ˛, ˛” polityke w ktora nie wierza [Toynbee, Ikeda: 234–235]. ´ ˛ • Demokracja usrednia, czego dowodem jest fakt, ze tylko w momentach ´ ˙ ˛c drastycznych napie ´ dopuszcza do władzy wybitnych, charyzmatycznych przywodcow typu F.D. Roosevelta, W. Churchilla czy Ch. de Gaulle’a ´ ´ ˛trzne czy wewne ˛trzne i odsuwa ich od władzy, gdy zagrozenia zewne ˙ ˛z zostały pod ich przywodztwem przezwycie ˙ one. ´ ˛dnych, czasem wre ˛cz • Demokracja nie uwalnia od decyzji nierozsa ˛cych głupich z punktu widzenia perspektywicznych interesow podejmuja ´ ˛kszosc moze je społecznosci i wybranych przez nie gremiow. Choc wie ´ ´ ´ ´´ ˙ ˛ki ˛, ˛zania niekorzystne dzie dyskusji miec racje bywa, ze przyjmuje rozwia ´ ˙ ˛stsza tego przyczyna sa sprzecznosci interesow ˛ ˛ ˛ dla dobra ogołu, a najcze ´ ´ ´ ˛d doraznych i perspektywicznych oraz partykularnych i całosciowych. Sta ´ ´ kluczowy dylemat tego typu systemow: grozby arogancji elit albo grozby ´ ´ ´ ˛ „hiperdemokracji” – kreowania populistycznych programow pod opinie ´ ˛dzenia panstwem, miast proponowawyborcow-amatorow w kwestiach rza ´ ´ ´ nia alternatywnych strategii kierowania sprawami panstwowymi przez ´ fachowych politykow. ´ ˛, • Demokracja nie uwalnia od degeneracji korupcja czego drastycznych ˛ przykładow dostarczaja wspołczesnie demokratyczne Włochy, Francja, ´ ´ ´ Korea Południowa, Japonia i Polska; wszelako – w odroznieniu od ´˙ monokracji – nie korumpuje bezkarnie, co znajduje odzwierciedlenie w porzekadle, iz wszelka władza korumpuje, takze demokratyczna, roz˙ ˙ ´˙ nica tylko w tym, ze władza absolutna korumpuje absolutnie. ˙ ˛kszosc, przeciw cze• Grozi majoryzowywaniem mniejszosci przez wie ´ ´´ mu słuza zabezpieczenia typu political corectness, czyli poprawnosci poli˙˛ ´ tycznej w stosunku do mniejszosci rasowych, religijnych, etnicznych, sek´ sualnych itp. ˛ ˛, • System rynkowy ma implicite zakodowana nierownosc ekonomiczna ´ ´´ a zatem i wpływow politycznych, co prowadzi do zagrozenia spokoju ´ ˙ 127

społecznego przez ruchy rewolucyjne i terrorystyczne. Zabezpieczenia ˛ szuka sie w legalizacji i inkorporowaniu do systemu demokratycznego ˛cych drastyczny charakter takich ruchow oraz w strategiach zmniejszaja ´ nierownosci społecznych. ´ ´ ˛cznym elementem rynkowego gospodarowania jest bezrobocie • Nieodła ˛ ˛ce 2%), ktorego nie daje sie ˛ (za optymalne uznaje sie nie przekraczaja ´ ˛z ´ przezwycie ˙ yc i wyeliminowac całkowicie nigdzie i nigdy, a jest ono ´ ˛gowane wspołczesnie przez grozbe strukturalnego bezrobocia w napote ´ ´ ´ ˛ ˛pstwie komputeryzacji, bankructw i kryzysu finansowego. ste ˛ ˛ ˛z ˛ • Z demokracja rynkowa wia ˙ e sie zagrozenie tradycyjnych wartosci ˙ ´ kulturowych na skutek ekspansji przemysłu rozrywkowego. Grozniejsze ´ ˛ ˛zniz osłabienie tozsamosci narodowej wydaje sie wypieranie etosu obowia ˙ ˙ ´ ku, na ktorym rozkwitła demokracja rynkowa, przez etos czasu wolnego, ´ ˛zan rozrywki, minimalizowania zobowia ´ społecznych. Wiele przemawia za tym, ze podobnie jak w dotychczasowych dziejach ˙ ludzkosci, historia – rozumiana jako proces przekształcen sposobow or´ ´ ´ ˛ ˛ ganizowania sie społeczenstw – na demokracjach rynkowych sie nie zakon´ ´ czy. Nic bowiem nie jest absolutnie i w nieskonczonosc doskonałe na tym ´ ´´ swiecie, zatem i demokracja rynkowa – najbardziej funkcjonalny i atrak´ cyjny z dotychczasowych systemow, najlepiej ze wszystkich dotychczaso´ ˛kszaja szanse przezycia i osia ˛cy ˛gania satysfakcji z zycia przez wych zwie ˙ ˙ ˛ce ˛ stosuja sie konsekwentnie do jego reguł społeczenstwa – staje przed ´ ˛bokiej modernizacji. Cytowany wyzej Pierre Haskoniecznoscia kolejnej głe ´ ˛ ˙ ˛dzie „trzeci etap kapitalizmu. Czy be ˛dzie to sner zadaje pytanie, jaki be ˛dzy panstwem a rynkiem? Czy tez socjaldemokratyczny kompromis pomie ´ ˙ powroca hasła komunistyczne? A moze jakis rodzaj faszyzmu z nowym ´ ˛ ˙ ´ ˙ ˛da kozłem ofiarnym – niewazne, czy be ˛ to Zydzi, czy cudzoziemcy” [„GW”: ˙ 15–16.02.2003]. Realnosc tego dramatycznego pytania o kształt przyszłosci ´´ ´ ˛ksza pote ˛gowanie sie konfliktu powodowanego przez immanetne ˛ powie ˛z demokracjom rynkowym zjawisko, najzwie ´ lej zdefiniowane w tytule na˛pnego fragmentu rozwazan. ste ˙ ´

DEMOKRATYCZNO-RYNKOWA KWADRATURA KOŁA Własciwe wszelkim formom społecznego zorganizowania zjawisko jed´ ˛puje w demokracji rynkowej ostrzej niz nosci i walki przeciwienstw wyste ´ ´ ˙ ˛ksze niz kiedykolwiek w dziejach ludzkosci w uprzednich systemach. Wie ˙ ´ ˛ ˛cia mie ˛dzy pozytywnymi i negatywnymi cechami tej formacji. sa napie ˛ksze bowiem w tym ustroju niz w ustrojach zdominowanych przez Wie ˙ ˛ ˛ ˛dy monokratyczne jest spote ˛gowanie zarowno gospodarke naturalna i rza ´ koniecznosci zgodnego wspołdziałania duzych zespołow ludzkich, jak ´ ´ ˙ ´ i ostrej ich rywalizacji w ekonomice i polityce. Im demokracje rynkowe 128

˛ ˛ ˛kokazuja sie efektywniejsze niz uprzednie i rownoległe systemy w zwie ˙ ´ ˛ganiu satysfakcji z zycia, tym ostrzej sa ˛ szaniu szans przezycia i w osia ˙ ˙ ˛ce, ze poste jest osia ˛p ˛galny: odczuwane ograniczenia sprawiaja ˙ ˛tych 1) nie dla całych narodow, gdyz nawet w najwyzej rozwinie ´ ˙ ˙ ˛ panstwach istnieja spauperyzowane i pokrzywdzone grupy społeczne, ´ ˛z 2) nie dla wszystkich narodow, bo przeciez wcia ˙ mniejszosc ludzkosci ´ ˙ ´´ ´ ˛zanych z tym systemem, korzysta z dobrodziejstw zwia 3) nie na zawsze, brak bowiem regulatorow wyscigu przerabiania ´ ´ ˛ ˛, ˛gowaprzyrody na towary, narzucanego przez rywalizacje rynkowa a pote nie wzrostu gospodarczego moze sprawic, ze granice efektywnosci i atrak˙ ´ ˙ ´ cyjnosci zakresli bariera ekologiczna. ´ ´ ˛cej demokracje rynkowe jednosci przeciwienstw Sedno charakteryzuja ´ ´ ˛ polega na tym, ze sa one z natury zarazem zespołowe i rywalizacyjne. ˙ Upodmiotowienie jednostek o interesach nie tylko zgodnych, lecz takze ˙ nietozsamych, rozbieznych i przeciwstawnych, sprawia, ze uzgadnianie ˙ ˙ ˙ ˛ wspołzaleznych zachowan dokonuje sie w procesie rywalizacji na rynku ´ ˙ ´ pracy, dobr i ofert politycznych. To powoduje, ze dwa głowne filary ´ ˙ ´ demokracji rynkowych, a zarazem istotne dla wspołczesnych cywilizowa´ ˛biorczosci i aktywnosci nych społeczenstw wartosci – swoboda przedsie ´ ´ ´ ´ ˛dzy wielu ofert rywalizuja ˛cych politycznej oraz moznosc wybierania spomie ˙ ´´ ˛dy klienteli i elektoratu – sa wzajemnie i wewne ˛ ˛trznie sprzeczne. o wzgle Efektywnosc tych demokracji zalezy od zgodnego wspołdziałania olb´´ ˙ ´ ˛dowych, panstworzymich zespołow produkcyjnych, usługowych, samorza ´ ´ ˛dzypanstwowych. Z jednej strony pomyslnosc członkow tych wych i mie ´ ´ ´´ ´ wielorakich zespołow jest uzalezniona od skutecznego rywalizowania ´ ˙ ˛, ˛biorstw, o władze wpływy, korzysci, rynki itp. z zespołami innych przedsie ´ ˛korporacji, grup społecznych, partii, ekip przywodczych, narodow i mie ´ ´ dzynarodowych wspolnot. Z drugiej strony ich przetrwanie i pomyslnosc ´ ´ ´´ zalezy od uzgodnienia wspołzaleznych zachowan w podobnej wielostop˙ ´ ˙ ´ niowej skali. Wymaga to gotowosci i zdolnosci do takiego kojarzenia ´ ´ ˛ rywalizacji ze wspołdziałaniem, ktore zapewnia przewage tego ostatniego, ´ ´ ˛ wygrywaja bowiem te zespoły ekonomiczne i polityczne, w ktorych w sto´ ˛trznych przewage ma wspołdziałanie nad rywalizacja ˛ ˛. sunkach wewne ´ ˛ Ten stan rzeczy okreslam kwadratura koła demokracji rynkowych. ´ „Kwadratowe” jest to, co ma charakter konkurencji rynkowej czy rywali˛głe” zas jest wspołdziałanie w wytwarzaniu, wymiazacji politycznej, „okra ´ ´ ˛trz– i mie ˛dzypanstwowych. nie, demokratycznych stosunkach wewna ´ Ta jednosc i walka przeciwienstw w opartym na rywalizacji i wspoł´´ ´ ´ działaniu systemie demokratyczno-rynkowym nie jest bynajmniej czyms ´ złym; jest ona zjawiskiem jak najbardziej naturalnym i potencjalnie korzyst˛cych sie z osob ˛ nym. Wspołdziałanie bardzo duzych zespołow, składaja ´ ˙ ´ ´ ˛tnos o zroznicowanych umieje ´ ciach, talentach i rolach spełnianych w reali´˙ ˛ksza efektywnosc procesow wytwarzania, zacji wspołzaleznych zadan, zwie ´ ˙ ´ ´´ ´ 129

˛dzenia i rza ˛dzenia w demokratyczno-rynkowych syswymiany, samorza temach. Rywalizacja zas – dopoki prowadzona w sposob cywilizowany, ´ ´ ´ nie przekreslaja mozliwosci kompromisow i wspołdziałania – jest moto´ ˛cy ˙ ´ ´ ´ ˛pu, be ˛cego immanentna cecha ˛da ˛ ˛ rem zmiennosci, a zatem rozwoju i poste ´ ˛cia nadaja społeczno˛ kapitalizmu. Własciwe tego rodzaju stosunkom napie ´ ˛kszy sciom zorganizowanym według reguł kapitalizmu nieporownanie wie ´ ´ dynamizm zmian niz we wszelkich uprzednich systemach, lecz pod warun˙ ˛c kiem, ze natura tych napie ´ i sprzecznosci jest trafnie rozpoznawana i ze ˙ ´ ˙ ˛z ˛ ˙ skutecznie, cywilizowanymi metodami przezwycie ˙ ane sa zywiołowe ˛ skłonnosci do przekształcania sie przeciwienstw w destrukcyjne konflikty ´ ´ i kryzysy. ˛ ˛ ˛cych demokracje rynkowe przeciwienstw Głowna forma charakteryzuja ´ ´ ˛dzy koniecznoscia nieustannego dynamicznego rozwoju jest sprzecznosc mie ´´ ´ ˛ ˛ (dyktowanego wymogami rynkowej konkurencji) a potrzeba zapewniania ˛dnej rownowagi klas i warstw stanowia ˛cych strukture społeczenstwa, ˛ wzgle ´ ´ ˛ca z zapotrzebowania na wewne ˛ ˛trzny pokoj społeczny i poparcie wynikaja ´ ˛kszosci elektoratu. Przymus nieustannego dynamizowania rozwoju, nawie ´ ˛ ˛dzy podmiotami gospodarki rynkowej w skali rzucany przez rywalizacje mie ˛trzpanstwowej i mie ˛dzynarodowej, daja sie strescic w hasle przy˛cy ˛ wewna ´ ´ ´ ´ ˛cym kazdemu kapitaliscie: „Zagarniaj wie ˛cej niz ci potrzeba, bo swiecaja ´ ˙ ´ ˙ inaczej nie dostaniesz nic” [Vonnegut: 14], sprawia, ze kapitalistyczny sposob ˙ ´ reprodukcji zycia społecznego mozna porownac do pojazdu jednosladowego, ˙ ˙ ´ ´ ´ ˛ ˛głym ruchu. Budzi zdolnego do funkcjonowania, dopoki utrzymuje sie w cia ´ to nie tylko zachwyt, lecz coraz bardziej takze obawy powodowane przez ˙ ˛ „skutki produkowane przez cywilizacje biznesu, przez system wolnego ˛zane z ta cywilizacja i z tym mechanizmem. ˛ ˛ rynku, przez nasze działania zwia ˛ ˛ ˛c Oba te «czynniki» staraja sie wysuna ´ na pierwsze miejsca w zyciu ludzi ˙ ˛ki dwa wymiary – sprzedawanie i kupowanie. Dzie innowacjom technicznym ˛cej produkujemy, zwie ˛ksza sie oferta i dostosowanie do klienta ˛ coraz wie ˛ ˛cej obiektow technicznych za pomoca ˛ (customization). Kupuje sie coraz wie ´ ˛ techniki; technika tez ułatwia konsumpcje (kuchenka mikrofalowa konsum˙ ˛ ˙ ˛ ˛ pcje zywnosci, a telewizor – konsumpcje rozrywki, kultury itp.). Kupuje sie ´ ˛ zreszta nie tylko, by konsumowac, ale i dla prestizu, z marketingowego ´ ˙ przymusu, bo jest wyprzedaz itd. Społeczenstwo informacyjne tych charak˙ ´ ˛puje facylitacja zakupow (np. terystyk nie znosi, wprost przeciwnie – naste ´ ˛te przez internet przy uzyciu plastikowej karty). Jest tu tez pewne zakle koło – ˙ ˙ ˛dzie miejsc pracy. Z drugiej strony, coraz nowoczesbez konsumpcji nie be ´ ˛ ˛ niejsza, wydajniejsza, bardziej zautomatyzowana technika wypiera zywa siłe ˙ ˛. ˛ robocza Masowe bezrobocie wydaje sie byc przeznaczeniem ludzkosci (moze ´ ´ ˙ ˛ ˛´ zisci sie cywilizacja zajec, o ktorej pisał niegdys A. Schaff). Czy społeczenstwo ´ ´ ´ ´ ˛dz informacyjne (ba ´ wiedzy) potrafi tu cos zrobic bez utopijnego postulatu ´ ´ przyhamowania wydajnosci, konkurencji, technologii, innowacji, wzrostu ´ itp.?” [Zacher: 39] 130

˛ ˛cego na kształt jednosladow Cecha szczegolna systemu funkcjonuja ´ ˛ ´ ´ ˛kszona trudnosc zachowania wzgle ˛dnej o wieloosobowej obsadzie jest zwie ´´ ˛dnego dla koordynacji działan rownowagi, czyli pokoju społecznego niezbe ´ ´ uczestnikow demokratyczno-rynkowego typu zyciowej podrozy. Wspoł´ ˙ ´˙ ´ ˛dne w skali zarowno kazdego podmiotu gospodardziałanie jest niezbe ´ ˙ ˛dzynarodowych wspolnot ekonomicznych czego, jak i narodowych i mie ´ ˛kszania siły konkureni politycznych. Te dwa podstawowe wymogi: zwie ˛ cyjnej za pomoca skuteczniejszej akumulacji kapitału oraz utrzymywania ˛dnego dla efektywnego pokoju społecznego i poparcia wyborczego niezbe ˛dzaja ˛cych „pojazd” i podrozuja ˛ wspołdziałania nape ´ ´ ˙ ˛cych nim sa wzajemnie ˛zywalne samoczynnie przez mechanizmy rynkowe. sprzeczne i nierozwia Własciwy gospodarce rynkowej przymus w rywalizowaniu o zdolnosci ´ ´ ˛gania wie ˛kszych zyskow przez produkowanie taniej niz inni kapitalisosia ´ ˙ ˛biorcy skłaniał do wyzysku robotnikow. Podwazało to na tyczni przedsie ´ ˙ ˛ dłuzsza mete funkcjonalnosc systemu, zagrazało bowiem biologicznej re˙ ˛ ´´ ˙ produkcji siły roboczej („robotnik nie rodził robotnika”), było zarzewiem nieustannego rewoltowania klasy robotniczej oraz – last but not least – ˛ ˛ ˛ca powodowało nieuchronna przewage podazy dobr nad popytem, owocuja ˛ ˙ ´ periodycznymi kryzysami nadprodukcji. W odniesieniu do długotrwałej ˛ epoki narodzin i rozwoju kapitalizmu w pełni zasadne sa konstatacje, ze ˙ jest to formacja wysoce efektywna i atrakcyjna, ale korzystna nie dla całych i nie dla wszystkich narodow. ´ ˛z Przezwycie ˙ anie tych ograniczen poszło, jak dzis wiadomo, dwiema ´ ´ ˛ ˛. drogami: rewolucyjna i reformatorska Rewolucyjna dominowała tam, gdzie oba typy własciwych kapitalizmowi ograniczen (nie dla całych i nie ´ ´ ˛powały ła ˛cznie. Reformatorska okazała sie ˛ dla wszystkich narodow) wyste ´ ˛tych. Bła marksistowskiego nurtu ˛d skuteczna w krajach najwyzej rozwinie ˙ polegał na niedocenieniu reformowalnosci kapitalizmu, jego zdolnosci do ´ ´ ˛ ˛cych sie warunkow funk˛ dostosowywania sie do dynamicznie zmieniaja ´ ˛ cjonowania. Skompromitowały sie proby stworzenia ustrojowej alternaty´ wy, ktora byłaby nie mniej funkcjonalna, a zarazem sprawiedliwsza. ´ Zmiany w demokracjach rynkowych spowodowane przez reformy socjalne i powszechne upodmiotowienie polityczne obywateli sprawiły, ze ˙ ˛dzy koniecznoscia dynamicznego rozwoju podstawowe przeciwienstwo mie ´ ´ ˛ ˛ ˛ło ˛ a potrzeba pokoju społecznego zostało załagodzone, przyje bowiem forme ˛dzy efektywnoscia ekonomiczna a demokratyczna W pra˛ ˛. sprzecznosci mie ´ ´ ˛ ˛dzy potrzeba inwes˛ ktyce znajduje to wyraz głownie w sprzecznosci mie ´ ´ ˛ ˛cej i taniej towania w modernizacje gospodarki, by produkowac lepiej, wie ´ niz krajowi i zagraniczni rynkowi rywale, a aspiracjami do poprawy ˙ warunkow bytowych ogołu obywateli przez konsumowanie rezultatow ´ ´ ´ wzrostu gospodarczego. Aspiracje te w warunkach powszechnego upodmiotowienia politycznego własciwego wspołczesnym demokracjom przyj´ ´ ˛ ˛kszania aktywnosci muja nie tylko, a bywa ze nie głownie, postac zwie ˙ ´ ´ ´ 131

w sferze ekonomiki, lecz takze, a niekiedy przede wszystkim, postac ˙ ´ preferowania polityki redystrybuowania przez panstwo dobr i usług ze ´ ´ srodkow uzyskiwanych z podatkow. ´ ´ ´ ˛ Demokracje rynkowe sa w stanie funkcjonowac i rozwijac sie tam ´ ´ ˛ i wtedy, gdzie i kiedy zastosowały trafne metody i procedury łagodzenia i minimalizowania tej – nieusuwalnej nigdy całkowicie i na zawsze – kwadratury koła. ˛ł Ten podstawowy dylemat wspołczesnych demokracji rynkowych zacza ´ ˛cz ponownie nabierac szczegolnej, wre dramatycznej ostrosci. Ponownie, ´ ´ ´ gdyz po raz pierwszy z drastycznym zaostrzeniem sprzecznosci na tym ˙ ´ ˛ły sie demokracje rynkowe podczas Wielkiej Depresji w latach ˛ tle zetkne ˛ 1929–1933. Wtedy skuteczne okazało sie przywracanie efektywnosci gos´ ˛ podarki rynkowej za pomoca demokracji, traktowanej – co istotne – bez ˛tkowym i nie ograniczen upodmiotowienia politycznego cenzusem maja ´ formalnie, lecz substancjalnie. Oznaczało to, ze demokratyczne procedury ˙ i instytucje słuzyły m.in. likwidacji raza ˙ ˙ ˛cych roznic społecznych oraz ´˙ ˛kszosci ukierunkowywaniu polityki panstwa zgodnie z preferencjami wie ´ ´ obywateli. Taki był sens roznych wersji strategii „panstwa dobrobytu”, ´˙ ´ ˛z pomocnych w skutecznym przezwycie ˙ eniu Wielkiej Depresji i w zapew˛tym społecznosciom wysokiej koniunktury przez nieniu najwyzej rozwinie ˙ ´ ˛ciolecia. dziesie Zastosowane w owym czasie strategie kojarzenia wymogow efektywno´ ˛ ˛ ˛ sci ekonomicznej i politycznej okazuja sie dzis juz nieskuteczne. Przyczyna ´ ´ ˙ ˛cych sie pote ˙ nych „tygrysow” ˛, ˛z tego jest wyrosnie dynamicznie rozwijaja ´ ˛cie ´ ˛cych wprawdzie według reguł rynkowych, lecz azjatyckich, gospodaruja bez powszechnego upodmiotowienia politycznego obywateli. W tych wa˛dzy rywalizuja ˛cymi panstwami kapitalistycznymi runkach sprzecznosc mie ´´ ´ ˛ nabrała jakosciowo nowych cech. Ponadto w nowej formie zaostrzyło sie ´ ˛dzy wymogami efektywnosci ekonomicznej a wymoprzeciwienstwo mie ´ ´ gami demokracji. Sprzecznosc te zaostrza zjawisko globalizacji warunkow ludzkiej egzys´´ ˛ ´ ˛pstwie rewolucji naukowo-technicznej. Zwia ˛zane z globalizatencji w naste ˛ cja przyspieszenie przepływu nowych technologii do zacofanych wczesniej ´ ˛ ˛ regionow swiata z tansza siła robocza sprawiło, ze straciły sens imperialne ´ ´ ´ ˛ ˙ ˛pił ˛c metody panowania nad zrodłami surowcow i rynkami zbytu, nasta wie ´ ´ ´ ˛ ˙ rozpad imperiow i nie toczy sie juz periodycznych wojen o rewizje podziału ´ swiata. W cywilizowanym swiecie wojny jako srodek uzyskania przez ´ ´ ´ ˛kszego doste do dobr zaste ˛pu ˛puje skuteczniejsza ostra rywalizanarody wie ´ cja ekonomiczna, w ktorej wygrana w istotnej mierze zalezy od zdolnosci ´ ˙ ´ ˛ ˛cych w niej podmiotow narodowych i mie ˛dzyjednoczenia sie uczestnicza ´ ˛ ˛ panstwowych. Przy tym kapitały okazuja sie bardziej mobilne i mniej ´ ˛ ˛ „patriotyczne” niz narody i sa skłonne do przemieszczania sie tam, gdzie ˙ ˛ ˛dz taniej sie produkuje i kupuje ba ´ zyskowniej sprzedaje. Poniewaz taniej ˙ 132

˛ sie produkuje i kupuje tam, gdzie jest mniejsze upodmiotowienie polityczne ˛ ´ społeczenstwa i zarazem mniejszy nacisk na redystrybucje dobr za posred´ ´ ˛dzy efektywnoscia ekonomiczna a poli˛ nictwem panstwa, sprzecznosc mie ´ ´´ ´ ˛ ˛ ˛ tyczna rozkłada sie w skali globu nierownomiernie. Mniej jest odczuwalna ´ w krajach monokratycznych (Chiny, Wietnam, Indonezja, Tajlandia, Singa˛ce pur, Malezja i inne azjatyckie „tygrysy”), bo jest tam wytłumiona. Te licza ˛ ˛ ponad 2 mld ludzi społeczenstwa staja sie po trzech dekadach nieprzer´ wanego wysokiego wzrostu gospodarczego groznym rywalem dla wczes´ ´ ˛tych kapitalistycznych demokracji. Szybko oswajaja ˛ niej wyzej rozwinie ˙ ˛ki ˛ najnowoczesniejsze technologie i dzie taniej sile roboczej wypieraja pro´ ˛cych duzo drozej wytworcow z panstw pełniej demokratycznych, dukuja ˙ ˙ ´ ´ ´ tj. z autentycznym powszechnym upodmiotowieniem politycznym obywa˛dzy wymogami rynku i demokracji teli. To sprawia, ze sprzecznosc mie ˙ ´´ ˛kprzybiera postac odpływu kapitałow tam, gdzie mniej demokracji, a wie ´ ´ sze szanse na ich zyskowne pomnazanie. Juz ponad połowa rezerw walu˙ ˙ ˛ ˛tymi. Wia ˙ e sie ˛z ˛ towych swiata znajduje sie poza krajami najwyzej rozwinie ´ ˙ z tym spadek tempa wzrostu gospodarczego w Europie Zachodniej i Ja˛z ponii, co oznacza drastyczne zmiany w konfiguracji najpote ˙ niejszych ekonomicznie panstw swiata. ´ ´ ˛dzy wymogaW takich okolicznosciach tradycyjne przeciwienstwo mie ´ ´ ˛ mi efektywnosci ekonomicznej a potrzeba zyskiwania poparcia wyborcow, ´ ´ ˛zywane przez dziesie ˛ciolecia w najwyzej rozwinie ˛tych panstwach rozwia ˙ ´ ˛ w sposob bezkonfliktowy, staje sie dzis najbardziej dramatycznym przeci´ ´ wienstwem w panstwach demokratycznych. Wiele przemawia za tym, ze ´ ´ ˙ ˛ ˛bokiego demokracje rynkowe staja w obliczu jakosciowo nowego typu głe ´ ˛bokosci niz Wielka Depresja. O ile sednem kryzysu – nie mniejszej rangi i głe ´ ˙ ˛dzy podaza dobr a popyuprzednich kryzysow było przeciwienstwo mie ´ ´ ˙˛ ´ ˛ki tem, usuwalne dzie zastosowaniu reguł keynesowskiej ekonomii oraz strategii „panstwa dobrobytu”, o tyle sedno wspołczesnych kryzysow jest ´ ´ ´ ˛dzy czyms istotnie odmiennym. Jego podłozem jest przeciwienstwo mie ´ ˙ ´ ˛ agresywna podaza tanio wyprodukowanych dobr w gospodarkach rynko˙˛ ´ wych bez demokracji a nizsza konkurencyjnoscia dobr wytwarzanych ˙ ˛ ´ ˛ ´ ˛d w demokracjach rynkowych. Wynika sta dramatyczne zagrozenie zarow˙ ´ no dla demokracji, jak i dla siły ekonomicznej, a zatem i dla standardu ˛tych. Wobec tej zyciowego społeczenstw dotychczas najwyzej rozwinie ˙ ´ ˙ ˛ ˛ formy kryzysu bezsilne okazuja sie dotychczasowe metody i procedury zreformowanej ekonomii rynkowej i demokracji. Charakter globowej rywa˛dzy stosuja ˛lizacji ekonomicznej mozna porownac do walki na ringu mie ˙ ´ ´ ˛cymi cymi klasyczne reguły boksu demokracjami zachodnimi a walcza wedle zasad kung-fu azjatyckimi „tygrysami”. „W okresie ostatnich paru lat 4 mld ludzi weszło na rynek gospodarki ˛ swiatowej” – tak rozmiar i range nowej jakosci globowej gospodarki ´ ´ rynkowej przedstawia James Goldsmith. Dalej pisze on: „Liczba ta obejmuje 133

˛s ˛ ludnosc Chin, Indii, Wietnamu, Bangladeszu oraz krajow, ktore były cze ´ cia ´´ ´ ´ imperium sowieckiego. Liczba ludnosci we wszystkich wymienionych ´ ˛gu naste ˛pnych trzydziestu pie ˛ciu lat liczba krajach szybko rosnie; w cia ´ ˛kszy sie do ponad 6,5 mld. Kraje te maja ˛ ˛ 4 mld – według prognoz – zwie ˛ ˛ bardzo wysokie bezrobocie, a ci, ktorzy znajduja tam zatrudnienie, oferuja ´ ˛ prace za bardzo mała cze ´ c płacy w porownaniu do otrzymywanej ˛ ˛ ˛s ´ swoja ´ ˛tych krajach. Na przykład koszt zatrudnienia przez robotnikow w rozwinie ´ czterdziestu siedmiu Wietnamczykow czy czterdziestu siedmiu Filipin´ ´ czykow jest rowny kosztowi zatrudnienia jednej osoby w takim kraju ´ ´ ˛tym, jak Francja. Do niedawna te 4 mld ludzi były oddzielone od rozwinie naszej gospodarki z powodu odmiennosci ich systemow politycznych, ´ ´ zwłaszcza komunistycznego i socjalistycznego, oraz z powodu niedostatku ˛ technologii i kapitału. Dzisiaj wszystko sie zmieniło. Ich systemy polityczne uległy przeobrazeniu, technologia moze byc szybko przenoszona do kaz˙ ˙ ´ ˙ ˛tka swiata poprzez siec informatyczna a kapitał moze byc ˛, dego zaka ´ ´ ˙ ´ ˛dzie tam, gdzie spodziewane sa najwie ˛ ˛ksze swobodnie inwestowany wsze ˛ ˛ zyski. Podstawowa zasada ogolnoswiatowego wolnego handlu jest to, ze ´ ´ ˙ ˛dzie mozna wszystko wyprodukowac i sprzedac. Oznacza to, ze wsze ˙ ´ ´ ˙ ˛ca wymieniona wczesniej nowa siła robocza wchodza do swiatowej gos´ ´ ˛ ˛ podarki stanowi bezposrednia konkurencje dla siły roboczej krajow roz´ ´ ˛tych. Staje sie cze ´ cia tego samego ogolnoswiatowego rynku pracy. ˛ ˛s ˛ winie ´ ´ ˛ W wyniku tego nasze gospodarki stana wobec całkowicie nowego rodzaju ˛biorstwa; jedno w kraju rozwinie ˛konkurencji. Porownajmy dwa przedsie ´ ˛ tym, a drugie w Wietnamie. Oba wytwarzaja taki sam produkt z przeznaczeniem na ten sam rynek, na przykład do Stanow Zjednoczonych, ´ ˛ ˙ Wielkiej Brytanii czy Francji; oba moga uzywac tej samej technologii; oba ´ ˛ ˛p ˛dzynarodowego kapitału. Jedyna roznica maja taki sam doste do puli mie ´˙ ˛biorstwo w Wietnamie moze zatrudnic czterpolega na tym, ze przedsie ˙ ˙ ´ dziestu siedmiu ludzi, a we Francji tylko jednego robotnika. Nie trzeba byc ´ ˛dzie zwycie ˛ w takiej rywalizacji” ˛zca geniuszem, zeby zrozumiec, kto be ˙ ´ [Goldsmith: 82]. ˛ ˛ ˛pstwami tej nowej formy jednosci Wiadomo, jak borykaja sie z naste ´ ˛te i walki przeciwienstw panstwa wyzej rozwinie – Stany Zjednoczone ´ ´ ˙ ˛ ˛ ˛ ˛ i demokracje zachodnioeuropejskie. Pierwszoplanowa ofiara staja sie sze˛ce, ze znacza ˛ca roko rozbudowane tam uprawnienia socjalne, sprawiaja ˙ ˛s ´ cze ´ c produktu krajowego brutto była redystrybuowana przez panstwo. ´ ˛ ˛zan ´ Powszechne proby wycofywania sie ze zobowia ´ panstwa opiekunczego ´ ´ ˛dza Robert J. Samuelson nazywa „koncem Ery Uprawnien”. Sa ˛c z am´ ´ biwalentnego charakteru owocow tych zmian, nalezy je uznawac raczej za ´ ˙ ´ dorazne korekty, a nie za jakosciowo nowe strategie podobnej klasy jak ´ ´ „keynesizm” i oparta na jego załozeniach strategia „panstwa dobrobytu”. ˙ ´ ˛ Rezultatem wycofywania sie z opiekunczej roli panstwa i przywracania ´ ´ twardych reguł ortodoksyjnie rozumianego liberalizmu w postaci „reaga134

nomiki” czy „thatcheryzmu” jest nie tyle zyskiwanie długotrwałej efektywnosci gospodarczej, podobnej do efektywnosci azjatyckich „tygrysow”, ile ´ ´ ´ ˛ pojawianie sie nowego rodzaju zagrozen rownowagi i spokoju społecznego. ˙ ´ ´ ˛ ˛”, Z tego, co sie dzieje w Stanach Zjednoczonych po kuracji „reaganomika widac ewidentnie – obok pozytywnych – takze negatywne skutki zdawania ´ ˙ ˛ sie tylko czy głownie na mechanizmy rynkowe. Za najgrozniejsze z nich ´ ´ ˛ ˛ uwaza sie zmniejszanie sie z kazdym rokiem liczebnosci klasy sredniej – ˙ ˙ ´ ´ ˛powanie dumy Ameryki i jej najpewniejszego czynnika stabilizacji. Zaste wrzecionowatego kształtu struktury społecznej Stanow przez dualistyczny ´ podział na enklawy bogactwa w morzu niepewnosci ekonomicznej, niedo´ ˛dzy chyba zasadnie jest uwazane za „najwazniejszy statku, a nawet ne ˙ ˙ ˛ga za soba ˛ skutek reaganowskiego liberalizmu [...]. Dualizm ten pocia ˛c ˛ ˛ odnowienie napie ´ społecznych, pewnego rodzaju anarchiczna i osobliwa ˛ «walke klas», o ktorej daleko, w Moskwie [w Warszawie tez! – M.G.] młodzi ´ ˙ absolwenci sowieckich uczelni, swiezo nawroceni na reaganowski libera´ ˙ ´ ˛ ˛cia. Bogaci Amerykanie skarza sie w rezultacie na lizm, nie maja poje ˙˛ ˛ ˛cy wzrastaja brak poczucia bezpieczenstwa w wielkich miastach i na «de´ ˛ ´ ˛ca gradacje srodowiska», ktora powoduje ipso facto rosna liczba biedakow” ´ ˛ ´ ˛ce ˛d ˛ [Albert: 54–56]. Wynikaja sta zagrozenia ładu społecznego maja charak˙ ter nie – jak przed laty – walki zorganizowanego ruchu rewolucyjnego, ˛cych lumpenproletaryzacji znaczlecz negatywnych zjawisk, towarzysza nych odłamow społeczenstwa: chronicznego bezrobocia, upowszechniania ´ ´ narkomanii, bandytyzmu, anarchistycznych rozruchow oraz terrorystycz´ ˛cego porza ˛dku. W przyszłosci moze to nych form atakowania istnieja ´ ˙ ˛ stanowic pozywke dla wzrostu siły i wpływow ruchow politycznych ´ ˙ ´ ´ o charakterze populistyczno-nacjonalistyczno-totalitarnym. Z własciwym ´ ˛ ˛zan „reaganomice” wycofywaniem sie panstwa ze zobowia ´ socjalnych ´ i ograniczaniem interwencji w procesy gospodarcze do monetarystycznego pilnowania siły dolara idzie w parze dualizm „wielkich uniwersytetow ´ i zrujnowanego szkolnictwa; dualizm supernowoczesnych szpitali czy klinik i całej szpitalnej infrastruktury rownie kosztownej co przestarzałej; ´ ˛bniaja przoduja rodzaje prze˛cy ˛ce wreszcie dualizm przemysłowy, wyodre ˛s ˛zane z budzetem obrony – ktore plasuja Stany ˛ mysłu – najcze ´ ciej zwia ˙ ´ ˛ ˛cym opoznieniem Zjednoczone w czołowce i ktore kontrastuja z narastaja ´ ´ ´´ w wielu innych sektorach” [tamze: 54]. ˙ Globalizacja powoduje rowniez wysuwanie coraz bardziej na plan ´ ˙ ˛cego zagrozenia pierwszy trzeciej z wyzej zarysowanych sprzecznosci: rosna ˙ ´ ˙ ˛ srodowiska naturalnego juz nie tylko w skali lokalnej, co zdarzało sie kiedys ´ ˙ ´ ˛ ˛ w najwyzej uprzemysłowionych regionach, ale planetarnej. Głowna forma ˙ ´ istnienia systemow rynkowych jest nieustanne dynamizowanie rozwoju ´ dyktowanego wymogami rynkowej konkurencji. Rywalizacyjny charakter systemu rynkowego sprawia, ze jego sednem jest wyscig w przerabianiu ˙ ´ przyrody na towary, co im bardziej jest skuteczne, tym bardziej zagraza ˙ 135

ekologicznej rownowadze panstw, regionow swiata i całego globu (np. ´ ´ ´ ´ dziura ozonowa i efekt cieplarniany). Coraz powszechniejsza jest swiado´ ˛gowanie tego wyscigu w warunkach globalizacji powoduje mosc, ze pote ´´ ˙ ´ ˛gania satysfakcji z zycia zamiast zwie ˛kzmniejszanie szans przezycia i osia ˙ ˙ ˛da ˛pu. „Jak szania ich, be ˛cego podstawowym celem cywilizacyjnego poste łatwo obliczyc, aby i Ameryka, i Bangladesz mogły zyc na tym samym ´ ˙ ´ ˛dne sa prawie trzy planety takie jak Ziemia – ˛ wysokim poziomie, niezbe ˛z ˛” a mamy wcia ˙ tylko jedna [„DF”: 2.01.2003]. ˛cznie nowe problemy, ktore demokratycznymi To wszystko stwarza ła ´ regułami i procedurami mozna jedynie ujawniac i łagodzic, natomiast dla ˙ ´ ´ ˛cia konieczny be ˛dzie jakosciowy poste w sposobach or˛p ich rozstrzygnie ´ ganizacji ładu społecznego. Roznica wobec dotychczasowych zmian w tej ´˙ materii polega na tym, ze dla przetrwania i rozwoju ludzkosci niedostatecz˙ ´ ˛da ne be ˛ usprawnienia systemow i strategii poszczegolnych panstw czy ´ ´ ´ ˛dzypanstwowych; konieczne be ˛dzie wykreowanie demokrawspolnot mie ´ ´ ˛cego ład planetarny. tycznego systemu organizuja ˛dz ˛ce ˛ „Czy kraje demokratyczne, stare, nowe ba ´ znajduja sie w okresie ˛ ˛da przejscia, sprostaja tym i innym wyzwaniom, z jakimi na pewno be ˛ ´ ˛ ˛ ˛dzy demokratyczmusiały sie borykac? Jezeli nie poradza sobie, roznica mie ´ ˙ ´˙ ˛ ˛dzie nymi ideałami a demokratyczna rzeczywistoscia roznica juz znaczna, be ´ ˛, ´ ˙ ˙ tylko rosła i po erze tryumfu demokracji nadejdzie era schyłku” – konkluduje swe dzieło O demokracji Robert Dahl. Odpowiada na to pytanie optymistycznie: „W trakcie XX wieku nie brakowało krytykow demokracji, ktorzy ´ ´ z przekonaniem ogłaszali, ze demokracja jest w stanie kryzysu, w wielkim ˙ ˛cz niebezpieczenstwie czy wre skazana na porazke Zapewne w niektorych ´ ˙ ˛. ´ okresach była w wielkim niebezpieczenstwie. Nie była jednak skazana na ´ ˛ porazke Pesymisci, jak sie okazało, zbyt łatwo byli gotowi zrezygnowac ˙ ˛. ´ ´ z demokracji. Wbrew ich dramatycznym przewidywaniom doswiadczenie ´ pokazało, ze instytucje demokratyczne raz ustabilizowane w danym kraju ˙ ˛ ˛tkowo trwałe i odporne. Demokracje ujawniły nieoczeokazywały sie wyja ˛ kiwane zdolnosci radzenia sobie z problemami, na jakie sie natykały, ´ ˛cy. Jezeli stare w sposob niekoniecznie elegancki i doskonały, ale zadowalaja ´ ˙ ˛ ˛ ˛ demokracje poradza sobie z wyzwaniami, jakie niesie XXI wiek, to moga sie ˛te po prostu przekształcic w prawdziwie rozwinie demokracje. Sukces roz´ ˛tych demokracji be ˛dzie wowczas stanowił przykład dla tych wszystkich winie ´ ˛ ˛” na całym swiecie, ktorzy wierza w demokracje [Dahl: 174]. Oby! ´ ´ * * * „Dotychczas odkryta ilosc mozliwych systemow politycznych jest nie´´ ˙ ´ ˛kszosc z tych systemow w praktyce okazała sie niezadowala˛ wielka i wie ´´ ´ ˛ca”. Na tym tle – wedle okreslenia Toynbee’ego – „demokracja jest ja ´ najmniej złym sposrod odkrytych przez człowieka systemow politycznych” ´ ´ ´ ´ ˛z [Toynbee i Ikeda: 234]. Swiadom nieuchronnego da ˙ enia ludzkosci do ´ 136

usprawniania systemow, szans zmiany na lepszy system upatruje on ´ ˛dach merytokracji – z zastrzezeniem, ze „nawet najbardziej obiektyww rza ˙ ˙ ˛ ˛ nie i skutecznie wybrana merytokracje nalezy poddac kontroli społecznej, ˙ ´ poniewaz nawet najzdolniejsi i najbardziej społecznie zorientowani ludzie ˙ ˛ nie sa wolni od ludzkich ułomnosci oraz dlatego, ze sama władza de´ ˙ ˛dza merytokracja, ktora mam na mysli, nie powinna byc ˛ca ˛ prawuje. Rza ´ ´ ´ ˛ wybierana w wyborach powszechnych. Jedna z najgorszych cech demokracji, zarowno bezposredniej, jak i przedstawicielskiej, jest to, ze politycy ´ ´ ˙ ˛ ˛ demokratyczni maja pokuse uznawania swojego wyboru lub reelekcji za ˛puja zgodnie z tym raczej, niz zgodnie z tym, ˛ sprawy najwazniejsze i poste ˙ ˙ ˛ za autentyczny interes społeczny [...]. Opowiadałbym sie ˛ co sami uwazaja ˙ za zachowaniem wybieralnych, reprezentatywnych i demokratycznych ˛cych na celu rekrutacje członkow organow ˛ zasad konstytucyjnych, maja ´ ´ ˛d, kontroli społecznej, ktorej podlegałby rza lecz wykluczałbym wybory jako ´ ˛ ˛dza ˛d metode selekcji rza ˛cej merytokracji. Chciałbym, aby taki rza był ˛sci na zasadzie kooptacji, a po cze ´ ci droga nominacji, ˛s ˛ wybierany po cze ´ przy czym nominowani ludzie byliby wskazywani przez społecznie i kul˛ce turalnie znacza instytucje o charakterze niepolitycznym i nieekonomicznym” [tamze: 236–237]. Fakt, ze ta platonska idea nie została nigdzie ˙ ˙ ´ ˛cleciach, zdaje sie swiadczyc o jej utopijno˛ ´ zrealizowana w ubiegłych tysia ´ ˛ce sci. Jak dotychczas, wszelkie „społecznie i kulturalnie znacza instytucje ´ ˛ o charakterze niepolitycznym i nieekonomicznym” sa w praktyce zdominowane przez polityczne i ekonomiczne interesy. Proby uwolnienia ich od ´ ˛ ˛z tych interesow sa wcia ˙ podobnie bezpłodne jak proby wyzwolenia materii ´ ´ od prawa grawitacji. Jednoczesnie jednak rownie stare jak ludzkosc da ˙ enie do poprawiania ´ ´ ´ ´ ˛z warunkow zycia przez usprawnianie sposobow zaspokajania potrzeb by´ ˙ ´ towych i uzgadniania wspołzaleznych zachowan – a zatem i systemow ´ ˙ ´ ´ ˛dzie skłaniac do dalszych zmian w tej dziedzinie. Zapewpolitycznych – be ´ ˛ ˛cych ne podobnie jak w przeszłosci nie obejdzie sie bez porazek polegaja ´ ˙ ˛powaniu systemow dobrych przez złe lub kiepskich przez jeszcze na zaste ´ gorsze, czego dowodem jest zywotnosc roznych odmian systemow auto˙ ´´ ´ ˙ ´ ˛da ˙ ˛p rytarnych. Ale be ˛ tez szanse na poste – upowszechnianie i usprawnianie ˛ksze, im mniejsze be ˛ proby ˛da ´ demokratycznych systemow, szanse tym wie ´ ˛ksza ˛ aroganckiego transplantowania euroamerykanskich wzorcow, a wie ´ ´ ˛ ˛da ˛z role w tym procesie be ˛ odgrywały spontaniczne da ˙ enia społeczenstw ´ odmiennych cywilizacyjnie do oswajania tego, co z demokracji im przydat˛ ne i daje sie zaszczepic bez niszczenia ich kulturowej tozsamosci. ´ ˙ ´

Rozdział 5

DEMOKRATYCZNE SYSTEMY ´ PANSTWOWE

Istotnym aspektem procesow kształtowania nowoczesnej demokracji ´ ˛czne wyste ˛pobyło doprecyzowanie zestawu norm i instytucji, ktorych ła ´ wanie jest warunkiem koniecznym uznania, iz rzeczywiscie mamy do ˙ ´ czynienia z panstwem demokratycznym, a nie propagandowym podszy´ ˛ waniem sie autorytarnego rezimu pod to miano. Jest bowiem swoistym ˙ dowodem atrakcyjnosci demokratycznych systemow to, ze wiele niedemo´ ´ ˙ kratycznych rezimow probuje prezentowac sie jako demokratyczne, czego ˙ ´ ´ ´ ˛ bodaj najjaskrawszym przejawem jest nazwa jednej z najdrastyczniejszych wspołczesnych totalitarnych satrapii: Koreanska Republika Ludowo-Demo´ ´ kratyczna. Podstawowym elementem politycznej organizacji wspołczesnych spo´ łeczenstw jest panstwo, gdyz tworzy ono generalne ramy kazdego kom´ ´ ˙ ˙ ˛ ˛ pleksowego systemu politycznego. Jego instytucje maja władze stanowienia ˛cego zachowanie zarowno jednostek, jak i zbiorowosci na prawa reguluja ´ ´ jego suwerennym terytorium, a takze egzekwowania jego norm szerokim ˙ ˛cznie ze srodkami przemocy. zestawem srodkow, wła ´ ´ ´ ˛cego Probieze demokratycznego charakteru kazdego panstwa aspiruja ˙ ˙ ´ ˛ ˛puja ˛ce: do tego miana sa naste ˛ 1) stosowanie sie do generalnych zasad wspołczesnych demokracji, ´ zdefiniowanych w poprzednim rozdziale, 2) przestrzeganie własciwych demokracjom reguł funkcjonowania pan´ ´ stwa, przypomnianych ponizej, ˙ 3) funkcjonowanie pełnego zestawu demokratycznych instytucji pan´ stwowych, 4) mozliwosc zakładania i funkcjonowania roznych form samoorgani˙ ´´ ´˙ ˛cych wypełnianie ram systemu politycznego zacji obywateli, umozliwiaja ˙ ˛ stwarzanych przez panstwo zywa trescia samorealizacji celow obywateli ´ ˙ ´ ˛ ´ ˛cych cze ´ ci składo˛s oraz artykulacji i reprezentacji interesow grup stanowia ´ we społeczenstwa. ´ Sposob stosowania i realizowania tych kryteriow bywa rozmaity, co ´ ´ sprawia, ze mamy do czynienia z roznymi typami panstw demokratycz˙ ´˙ ´ 138

˛z nych. W tym rozdziale celowo zawe ˙ ono pole obserwacji do głownych ´ własciwosci i typow systemu panstwowego oraz do zdefiniowania stopnia ´ ´ ´ ´ ich jakosci. O partiach i demokratycznych systemach partyjnych traktuje ´ ˛pny. rozdział naste

´ ´ ´ ´ GŁOWNE WŁASCIWOSCI DEMOKRATYCZNYCH PANSTW
Stosowanie zdefiniowanych w poprzednim rozdziale głownych zasad ´ ˛ demokracji w systemach panstwowych wyraza sie w: ´ ˙ – wyłanianiu piastunow władzy w rywalizacyjnych wyborach; ´ ˛downiczej oraz – rozdziale władzy ustawodawczej, wykonawczej i sa ich wzajemnym rownowazeniu; ´ ˙ ˛dnosci; – praworza ´ – samoograniczaniu władzy panstwowej; ´ ˛zaniu konfliktu mie ˛dzy wola wie ˛ ˛kszosci a wola mniej˛ – przezwycie ˙ ´ szosci. ´ ˛ ˛ Podstawowa cecha wszystkich odmian wspołczesnych demokratycz´ ˛ca nych panstw, wynikaja ˛ z generalnej zasady suwerennosci ludu/narodu, ´ ´ jest wyłanianie piastunow władzy w drodze rywalizacyjnych wyborow. ´ ´ Według Giovanniego Sartoriego, autora fundamentalnego dzieła o teorii demokracji, „demokracja to system, w ktorym nikt nie moze sam siebie ´ ˙ ˛dzenia i tym samym wybrac, nikt nie moze powierzyc sobie władzy rza ´ ˙ ´ nikt nie moze przywłaszczyc sobie bezwarunkowej i nieograniczonej wła˙ ´ dzy” [Sartori: 257]. ˛dny wyroznik demokratycznych sysW pozytywnej formie ten nadrze ´˙ ˛ ˛puja ˛co: „Demokracje ˛ temow przedstawia sie w literaturze przedmiotu naste ´ ˛dowych jest definiujemy jako ustroj, w ktorym zajmowanie stanowisk rza ´ ´ wynikiem wolnych wyborow. Za demokratyczny uznajemy tylko ten sys´ ˛c tem, w ktorym opozycja moze kandydowac w wyborach, wygrac je i przeja ´ ´ ˙ ´ ´ ˛. ˛ władze Zwazywszy na to, do jakiego stopnia definicja ta skupia sie na ˙ ˛tpienia minimalistyczna. kwestii wyborow, jest ona bez wa ´ ˛ ˛s Definicja ta składa sie z dwoch cze ´ ci: «stanowisk» i «konkurencji». ´ ˛ W zadnym ustroju wszystkie agendy władzy nie pochodza z wyboru. ˙ Istotne dla uznania systemu za demokratyczny jest to, by obieralne były dwa typy stanowisk: szefa władzy wykonawczej i członkow rzeczywistego ´ ˛ ciała ustawodawczego. Z konkurencja mamy do czynienia wtedy, kiedy ˛ca ˛c ˛ istnieja opozycja ma szanse, w wyniku wyborow, przeja ´ władze w kraju ´ ˛z ˛ ˛ [...]. Z konkurencyjnoscia wia ˙ a sie z kolei trzy cechy: 1) niepewnosc ex ´ ˛ ´´ ante; 2) nieodwołalnosc ex post; 3) powtarzalnosc. ´´ ´´ Przez «niepewnosc ex ante» rozumiemy, ze istnieje mozliwosc, iz co ´´ ˙ ˙ ´´ ˙ ˛dza ˛ najmniej jeden członek rza ˛cej koalicji moze stracic władze w danych ˙ ´ wyborach. Niepewnosc nie jest synonimem nieprzewidywalnosci: praw´´ ´ 139

dopodobienstwo tego, jak rozłoza sie szanse wyborcze, jest powszechnie ´ ˙˛ ˛ ˛ce znane. Aby wyniki okreslic jako niepewne, wystarczaja jest, by istniała ´ ´ ˛dza szansa, ze partia rza ˛ca przegra wybory. ˙ Przez «nieodwołalnosc ex post» rozumiemy pewnosc, ze ktokolwiek ´´ ´´ ˙ ˛dzie mogł obja ´ władze Wyniki wyborow w demokracji ˛c ˛. wygra wybory, be ´ ´ ˛ byc zmienione, nawet jesli w głosowaniu zwycie ˙ y opozycja. ˛z nie moga ´ ´ Praktycznym skutkiem tej zasady jest nieuznawanie za demokracje panstw ´ ˛cych oszukancze wybory i przezywaja ˛cych chwilowa libe˛ przeprowadzaja ´ ˙ ˛. ralizacje Liberalizacja jest typowym działaniem rezimow dyktatorskich ˙ ´ ˛cych kontrolowanego otwarcia w sferze politycznej. Jezeli zabieg dokonuja ˙ ˛ powodzeniem – to znaczy jesli opozycja zwycie ˙ y ˛z ten nie konczy sie ´ ´ ˛puje powrot do rza ´ w silnej re W takich ˛do ˛ki. w wyborach – nierzadko naste ´ ˛dzie dane swie warunkach nie ma zatem pewnosci, czy opozycji be ´ ´ ˛towac ´ ˛stwo. swoje zwycie ˛ ˛ ˛ Ostatnia cecha konkurencyjnosci jest wymog, by wybory powtarzały sie ´ ´ cyklicznie: ktokolwiek je wygra, nie moze uzyc zdobytej władzy do tego, ˙ ˙ ´ ˛stwo wyborcze w przyby uniemozliwic przeciwnikom politycznym zwycie ˙ ´ ˛ szłosci [...]. Wszystkie rezultaty polityczne musza byc tymczasowe: prze´ ´ ˛ grani nie traca prawa ani do przyszłego uczestnictwa w wyborach, ani do brania udziału w negocjacjach, wpływania na proces ustawodawczy, wy˛ ˛ ˛du. Nawet wierania nacisku na biurokracje czy odwoływania sie do sa ˛ zapisy konstytucyjne nie sa niezmienne: jednak reguły takze mozna zmie˙ ˙ niac tylko w zgodzie z regułami gry” [Przeworski i in.: 32–34]. ´ ˛ ˛z Wage tej cechy najzwie ´ lej zdefiniował Jose Ortega y Gasset: „Zdrowie demokracji, kazdego typu i kazdego stopnia, zalezy od jednego drobnego ˙ ˙ ˙ szczegołu technicznego: procedury wyborczej. Cała reszta to sprawy drugo´ ˛dne. Jesli system wyborow działa skutecznie, jesli dostosowuje sie do ˛ rze ´ ´ ´ ˛dku, natomiast jesli tego wymogow rzeczywistosci, to wszystko jest w porza ´ ´ ´ ˛ nie robi, to demokracja zaczyna sie walic, chociazby cała reszta działała ´ ˙ bez zarzutu” [Ortega y Gasset: 164]. ˛ ˛ ˛ Druga koronna zasada wspołczesnych panstw demokratycznych jest ´ ´ ˛ ˛ podział i rownowazenie władz. Zgodnie z ta zasada „struktura panstwa ´ ˙ ´ powinna byc tak zorganizowana, by władza była podzielona, przejrzysta ´ ˛dkowana według reguł odpowiedzialnosci. W ten sposob zasada i uporza ´ ´ ˛ ˛ ˛ ˛, ˛ca podziału władz staje sie organizacyjna zasada konstytucyjna umozliwiaja ˛ ˙ ˛cych). Pospełnienie postulatu wielosci centrow decyzyjnych (rozstrzygaja ´ ´ dział kompetencji moze miec charakter: 1) materialny, co oznacza, ze ˙ ´ ˙ z przedmiotowego punktu widzenia tworzenie prawa, wykonywanie pra˛bnionych, wa i wymiar sprawiedliwosci naleza zasadniczo do wyodre ´ ˙˛ specjalnie w tym celu powołanych organow; 2) organizacyjny, co oznacza, ´ ˛ ze odpowiedni organ czy tez grupy organow samodzielnie realizuja przy˙ ˙ ´ pisane im funkcje i ze istota zadnej z tych funkcji nie moze byc przekazana ˙ ˙ ˙ ´ ˛ca innemu organowi; 3) osobowy, co oznacza, ze zasadniczo osoba pełnia ˙ 140

funkcje w jednym organie nie powinna pełnic funkcji w innym organie” ´ ˛ [Suchocka: 149]. Zasada ta daje szanse miarkowania naduzyc w realizacji ˙ ´ ˛s ˛ ˛ funkcji poszczegolnych organow, poniewaz jej cze ´ cia składowa jest me´ ´ ˙ chanizm wzajemnej kontroli i skutecznego hamowania (prewencyjnego lub represyjnego) ekscesywnego realizowania tych funkcji, przeciwdziała tez ˙ koncentracji władzy w jednym ogniwie, gdyz grozi ona naduzywaniem ˙ ˙ ˛powaniem zjawisk patologicznych w funkcjonowaniu panwładzy i wyste ´ stwa. ˛ Kolejna z głownych własciwosci wspołczesnych panstw demokratycz´ ´ ´ ´ ´ ˛ nych jest praworza ˛dnosc. Istote odmiennosci systemow demokratycznych ´´ ´ ´ od autorytarnych w tej sferze najlapidarniej odzwierciedla odmiennosc roli ´´ ˛dza prawa w regulowaniu zachowan obywateli i rza ˛cych. W demokracjach ´ obywatelom dozwolone jest wszystko, co nie jest zabronione przez prawo, ˛cym władze panstwowa wyła ˛ ˛ ˛cznie to, do czego ich prawo a sprawuja ´ ˛ obliguje i na co im zezwala. Autokracje sa oparte na diametralnie odmiennej ˛dz ˙ ˛dza zasadzie: minimalnego ba ´ zadnego ograniczania przez prawo rza ˛cych, natomiast zabraniania obywatelom wszystkiego, na co nie ma wyraz´ nego zezwolenia prawa. Według Mirosława Wyrzykowskiego „celem panstwa prawnego jest ´ rozwoj i umocnienie sprawiedliwosci oraz wola i zdolnosc do ochrony ´ ´ ´´ ˛ obywatela przed samowola władzy; panstwo prawne powinno miec cha´ ´ rakter panstwa konstytucyjnego, a prawa i wolnosci obywatelskie – charak´ ´ ter praw zasadniczych (podstawowych), co oznacza w przypadku wolnosci ´ ˛ ˛ obywatelskich, ze statuuja one zasadniczo nieograniczona wolnosc w sto˙ ´´ ˛ sunku do panstwa i zasadniczo ograniczona mozliwosc władczego od´ ˙ ´´ działywania panstwa na obywateli; panstwo prawne samo okresla granice ´ ´ ´ ˛c ˛dzy swych relacji wobec obywateli, przekształcaja tym samym stosunki mie ˛ ˛ ˛ wspolnota panstwowa a jednostka w stosunki prawne; panstwo prawne ´ ´ ´ jest ucielesnieniem ochrony wolnosci osobistych i politycznych obywateli ´ ´ ˛ i charakteryzuje sie powscia ´ ˛gliwoscia (miarkowaniem) działan władzy ´ ˛ ´ ˛ panstwowej, ktorej wszystkie podmioty wykonuja swe funkcje (kompeten´ ´ ˛ce cje) na gruncie norm prawnych; decyduja dla panstwa prawnego jest ´ ˛ce ˛ ˛ prawo nadaja miare i forme całemu zyciu w ramach panstwa; w material˙ ´ nie ujmowanym panstwie prawnym gwarantowana jest sfera wolnosci ´ ´ ˛di odpowiednie ograniczenie zadan panstwa; panstwo prawne jest porza ´ ´ ´ ˛), kiem (struktura w ktorego ramach politycznie dojrzałe społeczenstwo ´ ´ ˛ ˛dek prawny odpowiada samo sie ogranicza; w panstwie prawnym porza ´ okreslonym wymogom” [Wyrzykowski: 66–67]. Podstawowe filary pan´ ´ stwa prawnego to: 1) konstytucjonalizm; 2) suwerennosc narodu; 3) podział ´´ władz; 4) ustawa jako podstawowe zrodło prawa; 5) niezawisłosc sa ´ ´ ´ ´ ˛dow˛d; nictwa; 6) samorza 7) konstytucyjne prawa i wolnosci obywatelskie. ´ ˛ Istotna własciwoscia nowoczesnych demokracji jest samoograniczanie ´ ´ ˛ ˛ ˛ władzy panstwowej. Rezimy autorytarne cechuja sie wspołczesnie skłon´ ˙ ´ ´ 141

noscia do rozszerzania wpływow na zycie społeczne, do decydowania nie ´ ˛ ´ ˙ ˛dku politycznym i funkcjonowaniu gospodarki, lecz takze tylko o porza ˙ ˛dzie obywateli i ich zyciu prywatnym. Cnota nowoczesnych ˛ o swiatopogla ´ ˙ ˛ demokracji staje sie zasada przeciwstawna: tylko tyle ingerencji panstwa ´ w zycie publiczne i prywatne obywateli, ile jest konieczne dla uzgadniania ˙ ˛z wspołzaleznych zachowan i przezwycie ˙ ania konfliktow. Ta własciwosc ´ ˙ ´ ´ ´ ´´ ˛ okazuje sie bodaj najtrudniejsza w realizacji. Wymog samoograniczania stosunkowo łatwiej wprowadzac w zycie ´ ´ ˙ ˛z ˛ przez zawe ˙ enie zakresu ingerencji panstwa w sfere etycznych zachowan ´ ´ obywateli. W tej materii jest zgoda co do podstawowego kanonu praw ˛dz ˛, ˙ okreslanych jako przyrodzone ba ´ naturalne: uznaje sie ze wszyscy ludzie ´ ˛ ˛ ´ ˛ rodza sie rowni i maja przyrodzone prawo do zycia, godnosci i własnosci. ˙ ´ ´ ˛ ´ Uznaje sie rowniez za oczywiste, ze panstwo powinno stac na strazy tych ˙ ˙ ´ ´ ˙ praw. Przedmiotem kontrowersji w panstwach postsocjalistycznych, a za´ tem i w Polsce, bywa kwestia, co ponadto powinno wchodzic do kodeksu ´ egzekwowanych przez panstwo zachowan moralnych. W panstwach real´ ´ ´ ˛ nego socjalizmu zasada było maksymalne rozszerzanie ingerencji władzy ˛zutakze w sferze zachowan etycznych obywateli – dekretowanie obowia ˙ ´ ˛cego kanonu i egzekwowanie stosownych zachowan. Po upadku realnego ja ´ ˛ ˛ socjalizmu koliduja ze soba dwie tendencje. Według jednej zmianie powinien ulec nie zakres ingerencji panstwa, lecz tresc egzekwowanych przez ´ ´´ prawo panstwowe i wymiar sprawiedliwosci norm etycznych. Zamiast ´ ´ egzekwowania zachowan zgodnych z zasadami „moralnosci socjalistycz´ ´ nej”, panstwo powinno – zdaniem rzecznikow tej orientacji – skłaniac ´ ´ ´ ˛powania zgodnie obywateli do przestrzegania całego dekalogu i poste z wymogami wartosci chrzescijanskich. Zwolennicy przeciwstawnej ten´ ´ ´ dencji uwazaja ze w sferze egzekwowania zachowan etycznych panstwo ˙ ˛, ˙ ´ ´ ˛ demokratyczne powinno sie samoograniczac, respektowac wyrazisty po´ ´ ˛dzy panstwem, wstrzemie ´ liwie stosuja ˛z ˛cym własciwe mu dział rol mie ´ ´ ´ srodki „bogate”, czyli przymus, w dekretowaniu i egzekwowaniu za´ ˛dowymi, chowan etycznych, a kosciołami i stowarzyszeniami swiatopogla ´ ´ ´ ˛cymi srodkami okreslanymi jako „ubogie”, polegaja ˛ce na oddziaływaja ´ ´ perswazji, wolne zas od przymusu. Panstwo powinno wspierac koscioły ´ ´ ´ ´ w tej misji tylko przez zapewnianie im pełnej swobody pozyskiwania ˛kszych niz w prawie panstwowym wyzwolennikow przestrzegania wie ´ ˙ ´ ˛cy ˛ ˛z magan moralnych. Opowiadaja sie za zawe ˙ aniem zadan panstwa ar´ ´ ´ ˛, ˙ ˛ gumentuja ze rozszerzanie ich w tej szczegolnie delikatnej sferze jest cecha ´ rezimow autokratycznych, dawniej inkwizytorskich, obecnie islamskich ˙ ´ panstw teokratycznych, angazuja ´ ˙ ˛cych wymiar sprawiedliwosci w egzek´ wowanie przykazan szariatu. ´ Daleko trudniejsze jest samoograniczanie panstw demokratycznych ´ ˛ w sferze stosunkow społeczno-gospodarczych, poniewaz kłoci sie ono ´ ˙ ´ ˛ ˛: z przeciwstawna tendencja wzrostu społecznej i ekonomicznej roli pan´ 142

stwa. Rozszerzenie pola działania panstwa w gospodarce i wzrost jego ´ aktywnosci wynikały z poddawania go coraz silniejszej presji społecznej. ´ „Dopuszczone do praw politycznych nizsze warstwy społeczenstwa – chło˙ ´ pi, robotnicy, drobni posiadacze miejscy – mogły wyrazac swe roszczenia ˙ ´ nie w bezładnych i sporadycznych rewoltach czy zamieszkach, lecz w legal˛. nym, stałym, zorganizowanym nacisku na władze Oczywiscie presja klas ´ ˛c zamoznych tez sie odpowiednio wzmacniała. Tak wie finanse, przemysł, ˙ ˙ ˛ wielki handel za ˙ ˛dały od panstwa ochrony, a nawet stymulowania ekspansji ´ ˛ ˛ rodzimego biznesu (miało to wielki wpływ na polityke kolonialna demokratycznych panstw). Fabrykanci chcieli, by panstwo dawało robotnikom ´ ´ takie quantum wykształcenia, jakiego wymagała nowoczesna cywilizacja ˛ przemysłowa. Z kolei robotnicy domagali sie od panstwa co najmniej ´ poprawy warunkow pracy i aktywnej walki z pauperyzmem [...]. Drobni ´ posiadacze naciskali na panstwo, by likwidowało ekonomiczne monopole: ´ symbolem monopolowej zachłannosci były np. wielkie domy towarowe ´ ˛ce drobnych sklepikarzy czy wielkie fabryki konfekcji i butow rujnuja ´ ˛ce niszcza krawcow i szewcow” [Baszkiewicz 1998: 297]. ´ ´ ˛ ˛ Druga determinanta wzrostu roli panstwa w sferze stosunkow gos´ ´ ˛gowanie mocy wytworczych, powoduja kryzysy ˛ce podarczych było spote ´ ˛z nadprodukcji. Ich przezwycie ˙ anie wymagało od czasow Wielkiej Depresji ´ zaangazowania panstwa w pobudzanie i regulowanie koniunktury. Efek˙ ´ tem tej zmiany było panstwo angazuja sie w regulowanie koniunktury ´ ˙ ˛ce ˛ ˛c ˛ gospodarczej i łagodzenie napie ´ społecznych przez redystrybucje dochodu, do ktorego najlepiej pasuje nazwa „panstwo społecznej gospodarki ´ ´ rynkowej”. ˛cznym rezultatem tych sprzecznych tendencji jest spor o zakres Ła ´ arbitrazowych i opiekunczych funkcji demokratyczno-rynkowego panstwa ˙ ´ ´ w sferze stosunkow ekonomicznych. Spor ten jest szczegolnie silny w pan´ ´ ´ ´ stwach postsocjalistycznych. W realnym socjalizmie uzaleznianie społe˙ czenstwa od panstwa, ktore zaspokajało wiele jego potrzeb bytowych: od ´ ´ ´ ˛, ˙ narodzin przez wykształcenie, zatrudnienie, wczasy, rozrywke az po ˛ ˛ pochowek, odgrywało istotna role w legitymizacji władzy. Ogrom tych ´ ˛c ˛ zadan coraz bardziej przerastał mozliwosci panstwa, przyczyniaja sie do ´ ˙ ´ ´ ˛upadku tej formy organizacji zycia społecznego. Wymogi rywalizacji mie ˙ dzyustrojowej sprawiły, ze rowniez w demokracjach rynkowych socjalne ˙ ´ ˙ ˛ ˛ funkcje panstwa zostały bardzo rozbudowane. Obecnie staja sie one ob´ ˛z ˛cym konkurencyjnosc i hamuja ˛cym wzrost gospodarcia ˙ eniem ograniczaja ´´ czy w warunkach globownej rywalizacji rynkowej. Konkurencyjnosc na ´´ ˛ ˛ ˛zania rynku swiatowym okazuje sie tym wyzsza, im mniejsze sa zobowia ´ ˙ opiekuncze panstwa wobec słabszych ekonomicznie odłamow społeczen´ ´ ´ ´ ˛te stwa. Kontrowersje na tym tle nigdzie nie zostały rozstrzygnie w sposob ´ bezsporny i ostateczny. To paradoksalne, ze w tej materii leseferyzm ˙ ˛ ˛tni preferuja zarowno tradycyjnie religijni neokonserwatysci, jak i oboje ´ ´ 143

z natury na sprawy wiary neoliberałowie. Zblizone zas sa stanowiska ˙ ´ ˛ indyferentnych w sprawach wiary socjaldemokratow i zwolennikow wspoł´ ´ ´ ˛cych sie ˛ czesnej społecznej nauki Koscioła katolickiego, zgodnie opowiadaja ´ ˛cym społeczne nierownosci powodowane zywiołoza panstwem łagodza ´ ´ ´ ˙ wym rozwojem kapitalizmu. ˛ ˛ Ostatnia istotna własciwoscia wspołczesnych panstw demokratycznych ´ ´ ˛ ´ ´ jest przezwyciezanie konfliktu miedzy wola wiekszosci a wola mniejszo˛˙ ˛ ˛ ˛ ´ ˛ ˛ sci roznego rodzaju, z ktorych składa sie kazde z natury pluralistyczne ´ ´˙ ´ ˙ ˛kszosci wyborczej. społeczenstwo. Demokracja to „władza aktualnej wie ´ ´ ˛kszosci moze byc władza despotyczna I chociaz tyranizowana ˛ ˛. Władza wie ´ ˙ ´ ˙ ˛dzie tylko mniejszosc, to – jak wiadomo – wszelka tyrania jest złem. be ´´ ˛ ˛ Miara zatem demokratycznosci ustroju panstwowego, a takze miara demo´ ´ ˙ ˛trznej wszystkich organizacji społecznych sa zabez˛ kratycznosci wewne ´ ˛ ˛kszosci” [Krol: 9]. Tworcy amerykanskiej konpieczenia przed tyrania wie ´ ´ ´ ´ stytucji byli swiadomi takiego zagrozenia demokracji. W liscie Jeffersona ´ ˙ ´ do Madisona z 15 marca 1789 r. znajdujemy znamienne konstatacje: „Gdyby istniało społeczenstwo, w ktorym partia najsilniejsza byłaby w stanie łatwo ´ ´ ˛bic ˛, zjednoczyc swe siły i gne ´ najsłabsza mozna by uznac, ze w społeczen´ ˙ ´ ˙ ´ stwie takim panuje taka sama anarchia, jak w stanie naturalnym, gdzie jednostka najsłabsza nie ma zadnego zabezpieczenia przeciwko gwałtom ˙ ze strony najsilniejszej; i tak samo jak w stanie naturalnym, niedogodnosci ´ ˛zane z niepewnym i niestałym losem skłaniaja najsilniejszych do ˛ zwia ˛ ˛dowi, ktory chroni nie tylko słabych, ale ich takze; pod poddania sie rza ´ ˙ ˛dami anarchicznymi z tych samych mniej wie ˛cej powodow partie rza ´ ˛da ˛ły ˛du, ktory mogłby jednakowo chronic wszysnajsilniejsze be ˛ pragne rza ´ ´ ´ ˛, ˛” tkie partie, i silna i słaba [cyt. za Tocqueville 1996, t. I: 266]. ˛ ˛, Inna skrajnosc w tej materii, jeszcze bardziej niebezpieczna najwyrazis´´ ´ ciej odzwierciedla przykład Rzeczypospolitej szlacheckiej. Zgodny z jej ˛dniania woli mniejszosci wyrazał sie w obligatoryj˛ regułami sposob uwzgle ´ ´ ˙ ˛ce nym charakterze instrukcji uchwalanych przez sejmiki wybieraja posłow ´ na Sejm i w koniecznosci konsensu wszystkich parlamentarzystow przy ´ ´ podejmowaniu uchwał, czego najdrastyczniejszym instytucjonalnym wyra˛ce zem było liberum veto, umozliwiaja zerwanie sesji sejmowej sprzeciwem ˙ ˛, ˙ ˛ jednego posła. Historycy zasadnie oceniaja ze stało sie to istotnym czynnikiem degeneracji i upadku panstwa polskiego – procesow zakonczonych ´ ´ ´ jego rozbiorami. ˛c ˛z Poszukiwano wie sposobow przezwycie ˙ enia dwojakiego rodzaju ´ ˛kszosci (okreslanej wspołczesnie mianem „degrozby: zarowno tyranii wie ´ ´ ´ ´ ´ ´ ˛kszosci nad mniejszoscia jak i anarchii mokratury”, czyli dyktatury wie ´ ´ ˛), typu szlacheckiego. Ich kierunek znajduje wyraz w takim konstruowaniu ˛dreguł i instytucji nowoczesnych demokracji, by kojarzyły one uwzgle ˛kszosci z uwzgle ˛dnianiem mozliwosci artykułowania i renianie woli wie ´ ˙ ´ ˛ prezentowania interesow mniejszosci za pomoca procedur demokratycz´ ´ 144

nych, takich jak obnizanie tzw. progow wyborczych w odniesieniu do partii ˙ ´ ˛cych mniejszosci etniczne, jak czy komitetow wyborczych reprezentuja ´ ´ ˛ ˛kszosc ustaw o szczegolnym wymog poparcia przez kwalifikowana wie ´ ´´ ´ ˛s znaczeniu, np. ustawy o zmianie konstytucji, i jak coraz cze ´ ciej zwycza˛dniania w składzie parlamentu, rza ˛du jowo przyjmowany wymog uwzgle ´ i administracji panstwowej grup mniejszosciowych, np. Afroamerykanow ´ ´ ´ i Latynosow w Stanach Zjednoczonych, czy niedostatecznie reprezentowa´ nych, np. kobiet we Francji i w Polsce.

´ DEMOKRATYCZNE INSTYTUCJE PANSTWOWE
Wspołczesne systemy demokratyczne cechuje nie tylko tozsamosc omo´ ˙ ´´ ´ ˛s wionych w poprzedniej cze ´ ci generalnych reguł, lecz takze podobienstwo ˙ ´ zestawu podstawowych instytucji, zarowno panstwowych – parlamentow, ´ ´ ´ ˛dow, głow panstwa i organow władzy sa ˛downiczej, jak i niepanstworza ´ ´ ´ ´ ´ wych – partii i zorganizowanych form grup interesow. W dziedzinie ´ ˛puja wie ˛ ˛ksze niz w sferze generalnych instytucjonalno-organizacyjnej wyste ˙ ˛dzaja ˛ce o kilku dosc istotnie odmiennych reguł zroznicowania, przesa ´˙ ´´ wariantach demokratycznych systemow panstwowych. Ten stan rzeczy ´ ´ uzasadnia omowienie: ´ ˛dz ˛dzie to trescia tej cze ´ ci; ˛s – tego, co tozsame ba ´ zasadniczo podobne; be ˙ ´ ˛ ˛dzaja ˛cych o wyodre ˛bnianiu podstawowych wa– odmiennosci przesa ´ ˛dzie mowa riantow tej formy organizacji zycia społecznego, o czym be ´ ˙ ˛pnych cze ´ ciach. ˛s w dwoch naste ´ ˛ Podstawa konstrukcji kazdego demokratycznego systemu panstwowego ˙ ´ ˛ ˛ sa wspołczesnie te organy, ktore wynikaja ze zdefiniowanej wyzej koronnej ´ ´ ´ ˙ ˛bne organy władzy zasady podziału i rownowazenia władz, czyli odre ´ ˙ ˛downiczej. ustawodawczej, wykonawczej i sa Z punktu widzenia formalnoprawnego podstawowym organem demo˛ kratycznej władzy panstwowej jest parlament. Mianem tym okresla sie ´ ´ ˛ce kolegialne ciało reprezentuja interesy indywidualnych wyborcow i elek´ toratu jako całosci, wyłonione w rywalizacyjnych wyborach i wyposazone ´ ˙ ˛ w szereg funkcji, z ktorych najistotniejsza jest władza stanowienia prawa. ´ ˛ ˛puja ˛cych Funkcje, ktore spełniaja parlamenty, mozna zgrupowac w naste ´ ˙ ´ szerokich kategoriach: ˛ca ˛ 1. Legitymizacja, polegaja na tym, ze parlament pełni role podmiotu ˙ ˛cego te organy władzy wykonawczej i kontrolnej, ktore nie sa ˛ wyłaniaja ´ wybierane w powszechnych wyborach przez elektorat, i udziela im formalnej aprobaty, czyli legitymizuje ich działalnosc. ´´ 2. Ustrojotworczosc, czyli okreslanie zasad ustroju politycznego, społe´ ´´ ´ ˛dz cznego i ekonomicznego definiowanych w konstytucji ba ´ aktach prawnych rangi ustawy. 145

3. Ustawodawczosc, tj. stanowienie ustaw na podstawie konstytucji. ´´ 4. Kontrola, czyli nadzor parlamentu nad organami władzy wykonaw´ czej, sprawowany bezposrednio i za posrednictwem powoływanych przez ´ ´ ˛cych mu sprawozdania wyspecjalizowanych organow parlament i składaja ´ kontroli panstwowej. ´ 5. „Zawor bezpieczenstwa”. Waznym zadaniem parlamentu jest neu´ ´ ˙ ˛c tralizowanie napie ´ i konfliktow politycznych. Realizacja tej funkcji jest ´ ˛ mozliwa tylko wtedy, kiedy parlament jako instytucja cieszy sie auto˙ rytetem w społeczenstwie. ´ 6. Rekrutacja i edukacja. Parlament jest jednym z istotnych zrodeł ´ ´ rekrutacji elity politycznej panstwa. Działalnosc w parlamencie to istotny ´ ´´ „trening polityczny” dla politykow, szczegolnie istotny w krajach po´ ´ ˛głos zbawionych cia ´ ci tradycji i doswiadczen demokratycznych. ´ ´ 7. Socjalizacja. Parlament powinien byc dla społeczenstwa wzorem ´ ´ demokratycznej kultury politycznej. Sprostanie temu zadaniu w nowych ˛ demokracjach okazuje sie najtrudniejsze. ˛c ˛trzParlamenty mozna podzielic, stosuja kryterium organizacji wewne ˙ ´ nej, na: – parlamenty jednoizbowe (tzw. unikameralne), – parlamenty dwuizbowe (tzw. bikameralne). ´ ˛tkiem W krajach Europy Srodkowej i Wschodniej dominuje – z wyja Czech, Polski, Rumunii i Rosji – unikameralizm. Długosc kadencji jednoiz´´ ˛ bowych parlamentow waha sie od 4 do 5 lat. ´ ˛ Parlamenty dwuizbowe funkcjonuja przede wszystkim w panstwach ´ federalnych (np. w Argentynie, Australii, Belgii, Meksyku, Kanadzie czy Szwajcarii) i quasi-federalnych (np. w Hiszpanii, Wielkiej Brytanii). Jednak wcale nie nalezy do rzadkosci stosowanie bikameralizmu w panstwach ˙ ´ ´ unitarnych (np. we Francji, Holandii, Irlandii, Polsce, Włoszech). W latach ˛tych wprowadzono unikameralizm w Szwecji (1974), Grecji siedemdziesia ˛ ´ (1975) i Portugalii (1976). Jednoizbowe parlamenty istnieja rowniez w pozo˙ ˛tpliwosci moze budzic przystałych panstwach skandynawskich. Pewne wa ´ ´ ˙ ´ ˛zuje tam zasada wewne ˛trznego podziału padek Norwegii i Islandii. Obowia ˛ ˛dz na dwie „izby” i posłowie sami decyduja o wejsciu do jednej ba ´ do drugiej, ´ ˛ ˛ gdyz pochodza z jednych, wspolnych wyborow. Z reguły izby wyzsze sa ˙ ´ ´ ˙ ˛tkiem jest Izba Lordow w Wielkiej Brytanii mniej liczne niz izby nizsze, a wyja ˙ ˙ ´ (ponad 1100 lordow wobec 651 deputowanych). Ich kadencja trwa zazwyczaj ´ dłuzej niz kadencja izb nizszych, choc raczej powinnismy mowic o kadencji ˙ ˙ ˙ ´ ´ ´ ´ ˛s senatora, gdyz w wielu krajach obserwujemy zjawisko wyboru cze ´ ci sena˙ torow w trakcie kadencji (rotacja). W Australii, Holandii czy Japonii co trzy ´ ˛ ˛ lata wybiera sie połowe składu izby wyzszej, a w Stanach Zjednoczonych ˙ ˛ ˛ i w Czechach co dwa lata jedna trzecia jej składu. Długosc kadencji izby ´´ ˛ nizszej w panstwach Europy waha sie od 4 lat (np. w Austrii, Belgii, ˙ ´ Czechach, Polsce) do 5 lat (np. we Francji, Irlandii, Wielkiej Brytanii). 146

˛ Bikameralizm w płaszczyznie funkcjonalnej moze przybrac forme symet´ ˙ ´ ˛, ˛ ryczna gdy obie izby dysponuja zblizonym zakresem kompetencji (np. ˙ ˛dz w Australii, Belgii, Niemczech, Szwajcarii czy Stanach Zjednoczonych), ba ´ ˛, ˛puje faktyczna koncentracja władzy ustawodawczej asymetryczna gdy naste w izbie nizszej (np. we Francji, Holandii, Wielkiej Brytanii czy Włoszech). ˙ ˛ Izby nizsze sa wybierane w wyborach powszechnych i bezposrednich, ˙ ´ ˛ ´˙ natomiast metody wyłaniania izb wyzszych sa zroznicowane. Stosowana ˙ jest metoda oparta na zasadzie powszechnosci i bezposredniosci (np. ´ ´ ´ w Czechach, Japonii, Polsce, Włoszech, Stanach Zjednoczonych), metoda wyboru posredniego poprzez kolegia elektorskie (np. we Francji), metoda ´ ˛ca ˛s ˛ mieszana polegaja np. na tym, ze wyboru cze ´ ci składu dokonuja kolegia ˙ ˛ ˛ elektorskie, a reszte składu nominuja organy egzekutywy, m.in. premier lub prezydent (np. w Irlandii, Indiach). Lordowie w brytyjskiej Izbie ˛ Lordow nominowani sa dozywotnio, a wobec niektorych stosowana jest ´ ˙ ´ ˛tkowo sprazasada dziedzicznosci. W Kanadzie członkowie Senatu pocza ´ ˛zuje granica wieku wowali swe funkcje dozywotnio, a od 1965 roku obowia ˙ ˛ emerytalnego – 75 lat. W skład Bundesratu w Niemczech wchodza osoby ˛dy krajowe. delegowane przez rza Drugim wspolnym dla wszystkich wspołczesnych demokracji kluczo´ ´ ˛ wym ogniwem władzy panstwowej sa organy władzy wykonawczej, ´ ˛du, egzekutywy, gabinetu. Rozne formy egzekutywy okreslane mianem rza ´ ´˙ ˛dem parlamentow maja charakter drugoplanowy, decy˛ i jej pozycji wzgle ´ ˛ce ˛ ´ duja sa zas podobienstwa jej roli i pozycji w strukturze demokratycznych ´ władz. „W pierwotnym schemacie podziału władz, władza wykonawcza ˛d) miała byc znacznie ograniczona, a jej funkcje miały polegac na (rza ´ ´ ˛zanych wykonywaniu ustaw. Na skutek nowych zadan panstwa, zwia ´ ´ z rozwojem nowoczesnego społeczenstwa, zmianie uległy rowniez funkcje ´ ´ ˙ ˛du. Rza jest obecnie nie tylko administratorem ustaw, ale rowniez ˛d rza ´ ˙ ˛ prawodawca i regulatorem wielu procesow o podłozu polityczno-ekono´ ˙ ˛ micznym, a jego działania i decyzje wywieraja wpływ na całokształt społecznego zycia. ˙ Poszerzenie zadan władzy wykonawczej zmieniło charakter jej działal´ ˛ nosci oraz relacje z parlamentem. Niektorzy nawet kwestionuja stwier´ ´ ˛d ˛ ˛, ˛c dzenie, iz rza pełni funkcje wykonawcza proponuja adekwatne do ˙ ˛dzenia i zarza ˛dzania [...]. Do naczelnych sytuacji okreslenie: funkcja rza ´ ˛du nalezy wie zaliczyc: ˛c kompetencji rza ˙ ´ ˛cy – kierowanie rozległym aparatem panstwowym poprzez np. decyduja ´ ˛ wpływ na jego obsade oraz koordynowanie działan przy pomocy mini´ strow i rad; ´ – wykonywanie ustaw; ˛ – oddziaływanie na ustawodawcza aktywnosc parlamentu poprzez pra´´ wo inicjatywy ustawodawczej oraz poprzez bezposredni wpływ na proces ´ ustawodawczy; 147

˛zana z bezposrednim tworzeniem prawa, obejmuja ˛: ˛ ˛ca – działalnosc zwia ´´ ´ a) uchwalanie aktow normatywnych w celu wykonywania ustaw, ´ ˛ce b) ustawodawstwo delegowane, wynikaja z bezposredniego lub po´ sredniego pełnomocnictwa parlamentu lub norm konstytucyjnych; ´ – opracowywanie i wykonywanie budzetu; ˙ – projektowanie i urzeczywistnianie polityki zagranicznej” [Podsiadło: 50]. Trzecim z głownych instytucjonalnych elementow wspołczesnych de´ ´ ´ ˛dy w panstwie demokratycznym sa ˛ mokracji jest władza sa ˛downicza. „Sa ´ ˛ ˛ niezawisłe i podlegaja tylko ustawom. Sa autonomiczne wobec organow ´ prawodawczych i wykonawczych. Do ich podstawowych zadan naleza ´ ˙ ˛: ˛dku publicznego, walka z przeste ˛pczoscia i kontrola legalochrona porza ´ ˛ ˛ nosci decyzji administracyjnych. Szczegolna role w zakresie urzeczywist´ ´ ˛ ˛downictwo konstytucyjne, baniania zasady podziału władz odgrywa sa ˛ce ˛” daja zgodnosc aktow normatywnych z konstytucja [Wojtaszczyk 1996: ´´ ´ ˛dy – pisze Wojciech Lamentowicz – a zwłaszcza cywilne organy 32]. „Sa ˛ ˛ ˛. wymiaru sprawiedliwosci spełniaja nie tylko role represyjno-ochronna ´ ˛dku publicznego, walka z przeste ˛pczoscia oraz kontrola Ochrona porza ´ ˛ ˛downiclegalnosci decyzji administracyjnych – to podstawowe zadania sa ´ ˛ twa. Poniewaz sa ˙ ˛dy uczestnicza takze w kontroli legalnosci działan ˙ ´ ´ ˛ administracji ogolnej, a nie tylko stosuja przymus prawny, mozna je ´ ˙ traktowac rowniez jako ogniwo kontroli panstwowej. Funkcja straznika ´ ´ ˙ ´ ˙ ˛dnosci i zasada niezawisłosci se ˛dziow w orzekaniu odroznia praworza ´ ´ ´ ´˙ ˛downicze od organow administracyjnych. W odroznieniu od organy sa ´ ´˙ ˛dy na ogoł nie tworza prawa, lecz jedynie je stosuja ˛ ˛” parlamentow sa ´ ´ [Lamentowicz 1978: 61]. ˛downiczej we wspołczesnych demokracjach Na wzrost rangi władzy sa ´ ˛du za jeden z istotnych wymowpływa uznawanie prawa obywatela do sa gow demokratycznego panstwa prawnego. Wymog ten nalezy do standar´ ´ ´ ˙ ˛dzynarodowego. Prawo obydow gwarantowanych przez akty prawa mie ´ ˛du „konkretyzuje sie poprzez: 1) realny doste do sa ˛ ˛p ˛du (dzie ˛ki watela do sa ˛do m.in. odpowiedniej strukturze terytorialnej sa ´ w, umiarkowanym opła˛dowym); 2) uczestnictwo w poste ˛powaniu sa ˛dowym; 3) uzyskanie tom sa ˛dnym terminie rozstrzygnie ˛cia sprawy orzeczeniem sa ˛du. Ponadto w rozsa w sprawach karnych prawo obywatela do rozpatrzenia jego sprawy przez ˛d ˛czy sie w «panstwie prawnym» z zasadami: 1) do˛ niezawisły sa ła ´ ˛cia wyroku prawomniemania niewinnosci obwinionego az do zapadnie ´ ˙ mocnego; 2) prawa obwinionego do rzeczywistej, kompetentnej i rzetelnej obrony” [Och: 12–13]. ˛ ˙ Demokratyczne systemy panstwowe sa tez podobne pod jeszcze jednym ´ ˛dem: funkcjonowania obok organow centralnej władzy panstwowej wzgle ´ ´ systemu lokalnych organow przedstawicielskich, tworza ´ ˛cych samorza ˛dy ˛dzy terytorialne. Monteskiuszowski podział władz dotyczył relacji mie 148

naczelnymi organami panstwa (podział poziomy); wspołczesnie do sche´ ´ ´ ˛dzy centralna ˛ matu tego podziału nalezy dodac podział pionowy mie ˙ ´ ˛ ˛ ˛ ˛. władza panstwowa (panstwem) a władza lokalna „We wspołczesnych ´ ´ ´ ˛ demokracjach podział władzy oznacza realizacje postulatu decentralizacji, ˛cych spraw lokalnych w doł, przeniesienie kompetencji władczych dotycza ´ ˛du terytorialnego, w ktorego ramach władza wyłaniana na rzecz samorza ´ jest w demokratycznych wolnych wyborach przez społecznosci lokalne”. ´ ˛cy ˛dzy Obydwa te podziały władz: „jeden tradycyjny, dotycza podziału mie ˛dzy panstwem a «ciałami naczelnymi organami panstwa, a drugi – mie ´ ´ ˛cymi», tzn. społecznosciami lokalnymi i regionalnymi, sa nie˛ posrednicza ´ ´ ˛dne i doskonale sie uzupełniaja [Och: 49]. ˛ ˛” zbe ˛do O randze samorza ´ w we wspołczesnych demokratycznych standar´ ˛ ˛ ˛ ˛dzynarodowego, dach swiadczy to, ze znajduja sie pod ochrona prawa mie ´ ˙ ˛du Terytorialnego, definiuja ˛cej prawo m.in. Europejskiej Karty Samorza ˛dzania w interesie mieszkanspołecznosci lokalnych do kierowania i zarza ´ ´ ˛ cze ´ cia spraw publicznych na ich własna odpowiedzial˛s ˛ ˛ cow zasadnicza ´ ˛zuja panstwa be ˛ce członkami Rady ˛ce ˛da nosc. Podstawowe normy obowia ´´ ´ Europy to: 1) koniecznosc uregulowania praw społecznosci lokalnych w konsty´´ ´ tucji lub ustawie; ˛do 2) wybieralnosc przedstawicielskich organow samorza ´ w przez cyk´´ ´ liczne organizowanie rywalizacyjnych wyborow; ´ ˛du terytorialnego 3) domniemanie kompetencji na rzecz samorza w kwestiach, ktore nie zostały wyraznie zastrzezone na rzecz innych ´ ´ ˙ organow władzy; ´ ˛zek zasie ˛gania opinii społecznosci lokalnych w sprawach ich 4) obowia ´ ˛cych; dotycza 5) zasada odpowiedzialnosci władz gmin za sprawy publiczne; ´ ˛cznosc władz gmin w sprawach uznanych za 6) samodzielnosc i wyła ´´ ´´ lokalne; ˛trznej struktury ad7) samodzielnosc gmin w kształtowaniu wewne ´´ ministracyjnej; 8) ograniczenie nadzoru organow panstwowych nad działalnoscia sa´ ´ ´ ˛ ˛du terytorialnego do spraw zastrzezonych w ustawie; morza ˙ 9) prawo posiadania zasobow finansowych przez gminy; ´ 10) ochrona społecznosci lokalnych gmin finansowo słabszych; ´ ˛du terytorialnego, obejmuja mozliwosc ˛ca 11) prawna ochrona samorza ˙ ´´ ˛ ˛du w razie naruszenia zasady samorza ˛dnosci. odwołania sie do sa ´ We wszystkich rodzajach panstw demokratycznych elementem struk´ tury organizacyjnej władzy panstwowej jest instytucja głowy panstwa. ´ ´ ˛ ´ Odmiennosci roli i rangi tej instytucji sa głownym kryterium roznicowania ´ ´˙ ˛ ˛c demokratycznych systemow panstwowych, zostana wie omowione w po´ ´ ´ ˛s swie ´ ˛conych tej problematyce dalszych cze ´ ciach niniejszego rozdziału. 149

´ ´ TYPY DEMOKRATYCZNYCH SYSTEMOW PANSTWOWYCH
˛powanie pełnego zestawu generalnych reguł omowionych w poWyste ´ przednim rozdziale i przedstawionych tam podstawowych instytucji jest warunkiem koniecznym uznania, ze mamy do czynienia z panstwem ˙ ´ ˛ sie co sprawia, ze funk˛, demokratycznym. Sposoby ich aplikacji roznia ´˙ ˙ ˛ ´˙ ˛dnym znaczecjonuja rozne typy demokratycznych systemow. O drugorze ´ ˛ ˛ niu tych roznic swiadczy fakt, ze zaczynaja sie nie na poziomie generalnych ´˙ ´ ˙ zasad i zestawu podstawowych instytucji, lecz na poziomie konfiguracji tych instytucji – ich roli, rangi i wzajemnych wspołzaleznosci. Odmiennosci ´ ˙ ´ ´ ˛dzaja o wyroznianiu: ˛ te przesa ´˙ ˛cych wie ˛k– systemow parlamentarno-gabinetowych, charakteryzuja ´ ´ ˛ ˛, szosc panstw Europy Zachodniej i Srodkowej (np. Wielka Brytanie Włochy, ´´ ´ ˛, ˛, ˛, ˛gry, a poza Europa np. ˛ Niemcy, Hiszpanie Polske Czechy, Estonie We ˛, ˛ ˛); Kanade Izrael, Japonie czy Australie – systemow prezydenckich, ktorych prawzorem i najwyrazistszym ´ ´ ˛ przykładem sa Stany Zjednoczone Ameryki, najszerzej stosowanych w pan´ stwach Ameryki Łacinskiej i w niektorych panstwach pokolonialnych ´ ´ ´ Afryki i Azji, a takze w Rosji i w niektorych panstwach powstałych po ˙ ´ ´ rozpadzie ZSRR; – systemow mieszanych, okreslanych tez mianem semiprezydenckich, ´ ´ ˙ ˛da be ˛cych skojarzeniem obydwu powyzszych; najdobitniejszym przejawem ˙ systemu mieszanego jest skojarzenie systemu parlamentarno-gabinetowego z systemem prezydenckim w V Republice Francuskiej. W 1990 r. wsrod panstw, ktorych system był na tyle sprecyzowany, ze ´ ´ ´ ´ ˙ ˛ dawał sie zdefiniowac, było 50 demokracji parlamentarnych, 46 prezydenc´ ˛ kich i 8 mieszanych. Sposrod 35 panstw, ktore zdemokratyzowały sie ´ ´ ´ ´ ˛ło w latach 1974–1990, 19 przyje system prezydencki, 13 ustanowiło system parlamentarno-gabinetowy, 3 wprowadziły ustroj mieszany [Przeworski ´ i in.: 37]. ˛ Do typu parlamentarno-gabinetowego zalicza sie te systemy panstwo´ ˛dz ˛we, w ktorych władza egzekutywy (utozsamianej z gabinetem ba ´ rza ´ ˙ dem) pochodzi od parlamentu i przed nim ponosi odpowiedzialnosc za ´´ ˛du nie zalezy od woli podejmowane decyzje polityczne. Egzystencja rza ˙ jednoosobowej głowy panstwa (w postaci monarchy lub prezydenta), lecz ´ ˛kszosci, a wie od okreslonej konfiguracji ˛c od poparcia parlamentarnej wie ´ ´ ˛tkiem sił politycznych, uwarunkowanej rezultatem wyborow i – z wyja ´ ˛da ˛dzypartyjsystemow dwupartyjnych – be ˛cej wynikiem przetargow mie ´ ´ ˛dem, nych. Nie oznacza to jednak absolutnej dominacji parlamentu nad rza ˛cy ˛kszosci posłow moze gdyz gabinet dysponuja zazwyczaj poparciem wie ˙ ´ ´ ˙ ˛zania parlamentu i zarza ˛dzenia przedterminowych doprowadzic do rozwia ´ wyborow. Dlatego parlamentarno-gabinetowy system jest systemem wza´ jemnej zaleznosci władzy ustawodawczej i wykonawczej. ˙ ´ 150

Parlamentarno-gabinetowy typ systemu panstwowego powstał w wy´ ˛cych w epoce feudalizmu autokratycznych niku przekształcen dominuja ´ ˛ ˛c systemow monarchicznych. System ten zrodził sie wie w monarchii. ´ Wpływa to na nazewnictwo i na sposob funkcjonowania wielu jego klu´ czowych instytucji. Jego kształtowanie miało dwoisty charakter. ˛ ˛ Jedna jego strona była pierwotna słuzebnosc poszczegolnych instytucji ˙ ´´ ´ ˛cego absolutna władza monarchy, czyli wypełnianie jego ˛ ˛ wobec dysponuja ˛ prerogatyw na mocy władzy delegowanej i w zakreslonych przez władce ´ ˛d granicach. Taki charakter miał pierwotnie urza kanclerza – odpowiednik pozniejszego premiera, gabinetu (czyli rady ministrow, okreslanej tak od ´´ ´ ´ ˛ nazwy sali w monarszej siedzibie, w ktorej ministrowie zbierali sie na ´ ˛ narady, odbierali polecenia, otrzymywali akceptacje swych poczynan). ´ Rozrost tych instytucji i ich roli zalezał od wzrostu rozmiarow panstwa ˙ ´ ´ ˛ i roli władzy panstwowej, ktorej wykonywanie bezposrednio przez władce ´ ´ ´ ˛ stawało sie fizycznie niemozliwe. ˙ ˛ ˛ ˛ Druga strona tego systemu, istotniejsza z punktu widzenia kształtowania jego podstaw demokratycznych, było ewolucyjne ograniczanie ˛cych interesy podwładzy monarchy, kształtowanie instytucji reprezentuja ˛, danych, zyskiwanie za ich posrednictwem wpływu na władze a z czasem ´ ˛cej pozycji władczej. Najdobitniejszym tego przejawem był pardecyduja ˛ lament. Pierwotnie był on głownie reprezentacja wojownikow, ktora miała ´ ´ ´ popierac projekty wypraw wojennych, i podatnikow, ktora akceptowała ´ ´ ´ ˛ nakładanie podatkow na wydatki panstwowe. Z czasem przerodził sie ´ ´ ˛cy w decyduja organ władzy ustawodawczej, uprawniony do wyłaniania, ˛du. Dominacja tej drugiej kontrolowania i odwoływania gabinetu, czyli rza ˛sto zatendencji sprawiła, ze rola monarchy została zredukowana, a cze ˙ ˛powana przez wybieralna głowe panstwa. ˛ ˛ ste ´ Podstawowe cechy wspołczesnych systemow parlamentarno-gabineto´ ´ ˛ ˛puja ˛ce: wych sa naste 1) parlament (a przynajmniej jego izba nizsza, gdy jest dwuizbowy) ˙ pochodzi z powszechnych wyborow rywalizacyjnych; ´ ˛te 2) układ sił politycznych w parlamencie (i podje w nim uzgodnienia, ˛kszosci) przesa ˛dza o powołaniu premiera gdy zadna partia nie ma wie ˙ ´ ˛ i uformowaniu gabinetu, niezaleznie od tego, kto formalnie podejmuje taka ˙ ˛; decyzje ˛d ˛ 3) rza ponosi odpowiedzialnosc polityczna przed parlamentem, ktory ´´ ´ ˛ce ˛pienie co najmniej moze wyrazic mu wotum nieufnosci, oznaczaja usta ˙ ´ ´ ˛s ministra, najcze ´ ciej zas całego gabinetu; ´ ˛d ˛zanie parlamentu (czasem jednej jego izby, 4) rza ma wpływ na rozwia gdy jest dwuizbowy) przed upływem kadencji, co powoduje koniecznosc ´´ rozpisania przedterminowych wyborow; ´ ˛dzy parlamentem a rza ˛dem istnieje system powia ´ organizacyj˛zan 5) mie ˛ ˛sto sa ˛ nych, funkcjonalnych i personalnych (ministrowie moga byc i cze ´ 151

deputowanymi), co oznacza brak separacji władz ustawodawczej i wykonawczej; ˛dz 6) głowa panstwa (w postaci monarchy ba ´ prezydenta) nie kreuje ´ ˛trznej, ani zagranicznej, spełnia jedynie funkcje repolityki ani wewne ˛kszosci prezentacyjne i ceremonialne, a takze wykonawcze wobec woli wie ˙ ´ ˛dza przedterminowe wybory parlamentarnej (np. powołuje premiera, zarza itp.) [Antoszewski 1997: 277–278]. ˛ Do stricte demokratycznych panstw tego systemu zalicza sie wspołczes´ ´ ´ ˛, ˛, ˛, ˛, ˛, ˛, ˛, nie Austrie Australie Belgie Bułgarie Czechy, Danie Finlandie Grecje ˛, ˛, ˛, ˛, ˛, Hiszpanie Holandie Indie, Irlandie Izrael, Japonie Kanade Niemcy, ˛, ˛ ˛, ˛, ˛, ˛, ˛, ˛, Norwegie Nowa Zelandie Polske Rumunie Słowacje Szwecje Turcje ˛gry, Wielka Brytanie Włochy. Wprawdzie w Norwegii parlament nie ˛ ˛, We ˛zany przed upływem kadencji, a w Holandii i w Norwegii moze byc rozwia ˙ ´ ˛zuje zakaz ła ˛czenia stanowisk deputowanego i członka rza ˛du, jedobowia ˛ ˛pstwa z punktu widzenia podstawowych zasad nak nie sa to istotne odste i instytucji demokratycznych. Parlamentarno-gabinetowa forma panstwa ma cztery ustrojowe włas´ ´ ˛puja w prezydenckim typie demokratycznych sys˛ ciwosci, ktore nie wyste ´ ´ temow: ´ ˛du sa wyraznie rozdzielone; ˛ 1) kompetencje głowy panstwa i szefa rza ´ ´ 2) egzekutywa ma prawo uczestniczenia w procesie ustawodawczym ˛du; poprzez bezposrednie inicjatywy legislacyjne rza ´ 3) egzekutywa jest politycznie odpowiedzialna przed parlamentem, tzn. ˛ ˛kszosci parlamentarnej, powołuje ja parlament i jesli utraci zaufanie wie ´ ´ ˛s moze byc odwołana w całosci lub w cze ´ ci przez parlament przed upływem ˙ ´ ´ swojej kadencji; ˛dowi lub głowie panstwa działaja ˛cej na 4) na ogoł, lecz nie zawsze, rza ´ ´ ˛du ˛zania parlamentu w toku kadencji wniosek rza przysługuje prawo rozwia ˛zania parlamentu nie przyi rozpisania nowych wyborow (prawo rozwia ´ ˛dom w Polsce, Norwegii, Szwajcarii i Nowej Zelandii). Uprawsługuje rza nienie to bywa obwarowywane konstytucyjnymi ograniczeniami, np. w Pol˛zac sce prezydent moze rozwia ´ Sejm w przypadku nieuchwalenia ustawy ˙ ˛du, Sejm zas moze skrocic swoja ˛ budzetowej i niezdolnosci wyłonienia rza ˙ ´ ´ ˙ ´ ´ ˛ ˛ ˛ta ˛kszoscia co najmniej 2/3 głosow ustawowej kadencje uchwała podje ˛ wie ´ ˛ ´ liczby posłow. ´ ˛ „W historii ustrojow wyroznia sie dwie wersje parlamentarno-gabine´ ´˙ ˛ towej formy panstwa: wiktorianska uformowana w Wielkiej Brytanii, ´ ´ ˛, ˛ ˛ ˛ i orleanska uformowana przez konstytucje francuska z 1830 r. Wiktorianska ´ ˛, ´ ˛dowi wystarczy poparcie i zaufanie wie ˛kszosci tradycja zakłada, ze rza ˙ ´ ˛dzie jest nieistotna (parlamenparlamentu, a opinia głowy panstwa o rza ´ taryzm monistyczny). Orleanski model ustrojowy, nazywany czasem par´ ˛d lamentaryzmem dualistycznym, zakłada, ze rza powinien miec zaufanie ˙ ´ ˛kszosci parlamentarnej. Model wiktorianski został i głowy panstwa, i wie ´ ´ ´ 152

˛zaniem do modelu orleanszeroko upowszechniony, a swoistym nawia ´ skiego jest konstytucja V Republiki we Francji. Za klasyczny wzorzec tej ˛ formy uwaza sie wariant brytyjski, inne zas odmiany takiego ustroju ˙ ´ ˛ ˛sto traktowane jako mniejsze lub wie ˛ksze odste ˛pstwo politycznego sa cze ˛ od wzorow brytyjskich. Za najblizsze tego wzorca sa uwazane takie kraje, ´ ˙ ˙ jak: Kanada, Nowa Zelandia, Australia, Włochy, Belgia, Holandia, kraje ˛ ´ ˛ ˛dzy parlamentarno-gabineskandynawskie i Japonia. Forma posrednia mie ˛ ˛ ˛ towa a prezydencka forma panstwa jest tzw. demokracja kanclerska, jaka ´ ˛ ukształtowała sie po drugiej wojnie swiatowej w RFN i w Austrii, gdzie ´ ˛ konstytucyjne kompetencje kanclerza sa znacznie szersze niz uprawnienia ˙ premierow w ustroju parlamentarno-gabinetowym” [Lamentowicz 1978: ´ 91–92]. ˛ Istotnym wyroznikiem parlamentarno-gabinetowego typu panstwa sa ´˙ ´ ˛ ograniczona rola i pozycja głowy panstwa. Wynikaja one z procesow ´ ´ ˛dz przekształcen – rewolucyjnych ba ´ ewolucyjnych – poznofeudalnych ´ ´´ ˛ forma była monarchia absolutna. ˛ systemow władzy, ktorych najjaskrawsza ´ ´ Niezaleznie od tego, czy był to absolutyzm oswiecony, czy absolutyzm ˙ ´ ˛ tyranski, wspolna cecha przemian o charakterze demokratycznym było ´ ´ ˛ ograniczanie władzy głowy panstwa. Zmiany w tej dziedzinie miały dwo´ jaki charakter: 1. Gwałtownie (w drodze rewolucji) lub stopniowo (ewolucyjnie) lik˛, ˛ ˛ widowano monarchiczna dziedziczona przez potomkow forme instytucji ´ ˛puja ja wybieralnym na okreslony czas prezydentem. ˛c ˛ głowy panstwa, zaste ´ ´ Dobrym tego przykładem jest Francja, ktorej republikanski system wyrosł ´ ´ ´ ˛z ˛cych kilkakrotne proby odrodzenia ze zbrojnych rewolucji przezwycie ˙ aja ´ w tym panstwie systemu autokratycznej monarchii. ´ ˛piło 2. Ograniczano zakres rzeczywistej władzy monarchy, co wysta przede wszystkim w panstwach, w ktorych historycznie burzuazja kształ´ ´ ˙ ˛ ˛ towała sie nie tylko z mieszczanstwa, lecz takze z angazuja ´ ˙ ˙ ˛cej sie w gos˛ ˛ podarke rynkowa szlachty. Sprzyjało to ewolucyjnemu przekształcaniu ˛ ˛. monarchii absolutnej w monarchie konstytucyjna Najbardziej klasycznym przykładem takiego kierunku rozwoju instytucji głowy panstwa jest Wielka ´ Brytania. ˛ Rezultatem tych dwoch tendencji jest ukształtowanie sie dwojakiego ´ rodzaju demokratycznych systemow panstwowych: monarchii konstytucyj´ ´ nych i republik. Dosc długo przewazały te pierwsze, a i wspołczesnie ´´ ˙ ´ ´ ˛ w wielu panstwach dostosowały sie one do nowych wymogow i nic nie ´ ´ zapowiada ich upadku. Wsrod demokratycznych panstw Europy az dzie´ ´ ´ ˙ ˛c sie ´ jest z punktu widzenia konstytucji monarchiami: Belgia, Dania, Hiszpania, Holandia, Lichtenstein, Luksemburg, Monako, Norwegia, Szwecja i Wielka Brytania. Na kontynencie amerykanskim w ogole nie ma monar´ ´ ˛ ˛ chii. W Afryce i Azji stosunkowo niewiele krajow ma monarchiczna forme ´ panstwa, np. Japonia, Jordania, szejkanaty arabskie, Maroko, Nepal, Bhu´ 153

tan, Malezja, Tajlandia, Suazi, Lesotho oraz egzotyczne panstewka takie jak ´ Tonga czy Tuvalu. Do tej kategorii mozna w pewnym stopniu zaliczyc te ˙ ´ panstwa naleza do Wspolnoty Brytyjskiej, w ktorych monarcha brytyjski ´ ˙ ˛ce ´ ´ ˛ ˛ jest czysto formalna głowa panstwa. Monarchowie w systemach demo´ ˛ ˛, kratycznych pełnia funkcje ceremonialno-reprezentacyjne – panuja lecz nie ˛dza Trwanie tej formy głowy panstwa jest w głownej mierze deter˛. rza ´ ´ ˛ ˛ ˛ minowane tym, ze monarchowie odgrywaja zazwyczaj istotna role integ˙ ˛: ˛ racyjna sa symbolem jednosci narodu jako instytucja nie angazuja sie ´ ˙ ˛ca ˛ ˛ w partyjne podziały. Bywa, ze w sytuacjach kryzysowych spełniaja funkcje ˙ ˛ „rezerwy politycznej”, czego przykładem jest zaangazowanie sie krola ˙ ´ Hiszpanii Juana Carlosa I w wygaszenie w 1981 roku proby puczu woj´ skowego przeciw demokratycznej transformacji w tym panstwie. Monarcha ´ moze byc zatem dodatkowym zabezpieczeniem stabilnosci wszystkich ˙ ´ ´ instytucji politycznych. ˛ ˛´ ˛ Przed pierwsza wojna swiatowa tylko trzy panstwa Europy – Francja, ´ ˛kszosci głowami Szwajcaria i Portugalia – były republikami; obecnie w wie ´ ˛ ˛ panstwa sa prezydenci. Znamienne, ze system republiki z prezydencka ´ ˙ ˛ forma głowy panstwa wprowadzano niemal z reguły w panstwach zys´ ´ ˛cych niepodległosc, np. w Polsce po I wojnie swiatowej, podobnie kuja ´´ ´ ˛pnie w panstwach powstałych po rozpadzie Zwia ˛zw Czechosłowacji, naste ´ ˛pstwie ku Radzieckiego i w Jugosławii. Przywrocenie monarchii w naste ´ ˛tkiem od tej reguły – niekiedy istotnych zmian ustrojowych bywa wyja bardzo korzystnym dla demokratycznej transformacji, czego przykładem ˛do ˛ jest Hiszpania po upadku rza ´ w dyktatorskich wraz ze smiercia generała ´ ˛cego w latach 1939–1975, po obaleniu Francisco Franco Bahamonde, pełnia ˛ republiki w wojnie domowej, funkcje regenta i szefa panstwa. ´ ˛ W republikach głowa panstwa jest prezydent, ktory w odroznieniu od ´ ´ ´˙ monarchy jest wybierany, i to tylko na okreslony czas. Kadencja prezydenta ´ ˛głos ´ jest na ogoł nieco dłuzsza niz kadencja parlamentu, co zapewnia cia ´ c ´ ˙ ˙ ˛dzypartyjnych. Sposoby powoływładzy mimo zmian w układzie sił mie ˛ wania prezydentow w panstwach demokratycznych sa dosyc zroznicowa´ ´ ´ ´˙ ˛dnych drog kreowania prezydentury mozna wyroznic ne. Wsrod praworza ´ ´ ´ ˙ ´˙ ´ trzy podstawowe warianty: 1. Wybory bezposrednie, ustanowione w konstytucjach np. Francji, ´ Boliwii, Filipin, Paragwaju, Panamy, Austrii, Irlandii, Rosji, Polski, Litwy, ˛ ˛ ˛ charakteryzuja sie tym, ze wszyscy wyborcy zarejestrowani w spisach maja ˙ prawo w nich uczestniczyc i kazdemu przysługuje tylko jeden głos. Par´ ˙ lament zasadniczo nie uczestniczy w samej procedurze wybierania i moze ˙ ˛czony do akcji tylko wtedy, kiedy wybory bezposrednie nie dały byc wła ´ ´ jednoznacznego rezultatu. Bezposrednie wybory prezydenta, przeprowa´ ˛ dzone poza parlamentem, nie wykluczaja parlamentaryzmu jako zasady ˛dzenia, ale mandat uzyskany niezaleznie od woli parlamentu daje rza ˙ ˛ ˛. ˛c ˛ prezydentowi ogromna władze Opieraja sie na tym, ze został powołany ˙ 154

bezposrednio „z woli narodu”, prezydent moze przeciwstawiac sie par´ ˙ ´ ˛ ˛dkowac go sobie w sprzyjaja ˛cych okolicznoslamentowi, a nawet podporza ´ ´ ˛sto otwiera to droge do zalegalizowanej dyktatury jednostki ˛ ciach. Cze ˛dzenia, przekreslaja i autorytarnych metod rza ´ ˛cych formalne zasady demokracji. ˛ ˛ ˛ 2. Wybory posrednie bez udziału parlamentu sa procedura znana ´ w niektorych republikach prezydenckich, np. w Stanach Zjednoczonych ´ i Argentynie, a takze w nielicznych republikach parlamentarnych, np. ˙ w Finlandii. Prezydenta wybiera kolegium elektorow, ktore zyskało ten ´ ´ mandat od ogolu wyborcow. Podobnie jak w wyborach bezposrednich, ´ ´ ´ ˛ argumentem, ze jego władza wypływa prezydent moze posługiwac sie ˙ ´ ˙ ˛ ˛ ˛ wprost „z woli narodu”, poniewaz elektorzy sa prosta transmisja preferencji ˙ ˛ samych wyborcow. Procedura elektorska wprowadzona przez konstytucje ´ ˛ciu lat jest ostro krytykoStanow Zjednoczonych w 1787 r. od kilkudziesie ´ wana z punktu widzenia ideałow demokracji. ´ 3. Wybory posrednie z udziałem parlamentarzystow to procedura, ktora ´ ´ ´ ma kilka odmian: prezydent moze byc wybierany przez sam parlament ˙ ´ bez udziału innych czynnikow, np. w Szwajcarii, Libanie i Turcji; w nie´ ktorych krajach, np. we Włoszech, wyboru dokonuje kolegium elektorskie ´ ˛du złozone z członkow parlamentu i przedstawicieli organow samorza ˙ ´ ´ lokalnego albo z parlamentu federalnego i delegatow parlamentow krajo´ ´ wych, jak w RFN. Gdy prezydent otrzymuje mandat od parlamentu, jest mu trudniej przeciwstawic sie parlamentowi niz gdy zostaje zastosowana ´ ˛ ˙ jedna z dwoch poprzednio omowionych procedur. ´ ´ Prawna i rzeczywista pozycja prezydenta we wspołczesnych panstwach ´ ´ ˛dza to o typie ustroju demokratycznych jest bardzo zroznicowana. Przesa ´˙ panstwa: republiki parlamentarno-gabinetowej, republiki prezydenckiej ´ ˛dz ˛cej w roznym stopniu elementy tych dwoch typow, ba ´ republiki kojarza ´˙ ´ ´ okreslanej mianem semiprezedenckiej lub republiki o typie mieszanym. „W ´ ˛ ´ systemie parlamentarno-gabinetowym prezydent jest tylko głowa panstwa, ˛du a szefem rza jest premier; dowodztwo wojskowe w rzeczywistosci nalezy ´ ´ ˙ do ministra obrony i sztabu generalnego; tak jest np. w RFN, Islandii, Włoszech, Austrii. Rola prezydenta w systemie parlamentarno-gabinetowym jest niewielka i własciwie polega na wykonywaniu tych trzech funkcji – ´ ceremonialnej, integracyjnej, potencjału rezerwowego – ktore spełnia mo´ narcha. Osobistoscia nr 1 w takim systemie jest premier lub kanclerz, a nie ´ ˛ prezydent. Powojenne doswiadczenia Austrii, Irlandii, Islandii i Włoch ´ ˛ ˛ ˛, ˛tkowosc pozycji wieloletniego całkowicie potwierdzaja te opinie a wyja ´´ prezydenta Finlandii Urho Kekkonena wynikała w znacznym stopniu z jego ˛cej osobistych walorow i rozwaznej polityki umozliwiaja znajdowanie kom´ ˙ ˙ promisow w sytuacjach kryzysowych” [Lamentowicz 1978: 69]. ´ Prezydencki typ demokratycznego systemu panstwowego wykształcił ´ ˛ sie w koncu XVIII w. w wyzwolonych od kolonialnej zaleznosci Stanach ´ ˙ ´ 155

˛z ˛cych wowZjednoczonych Ameryki. Ten sposob przezwycie ˙ ania dominuja ´ ´ ˛ czas autokratycznych monarchii okazał sie na tyle funkcjonalny, ze utrzymał ˙ ˛ ˛ sie bez istotniejszych zmian po nasze czasy. Wykształcenie sie nowoczesnych ˛tkowane Rewolucja Fran˛ systemow parlamentarno-gabinetowych, zapocza ´ ˛, cuska jest zjawiskiem nieco pozniejszym i wdrazanym z utrudnieniami ´´ ˙ ˛do powodowanymi przez nawroty rza ´ w autorytarnych. O ile w Europie przewazyły skłonnosci do upowszechniania demokracji ˙ ´ w wersji parlamentarno-gabinetowej, o tyle przyjmowanie prezydenckiej formy – aczkolwiek z pewnymi roznicami wobec amerykanskiego pierwo´˙ ´ ˛ ˛kszosci wzoru – stało sie nagminne w panstwach Ameryki Łacinskiej, w wie ´ ´ ´ ˛cych sie od kolonialnej zaleznosci panstw Afryki i Azji, a w czasach ˛ wyzwalaja ˙ ´ ´ ˛kszosci panstw powstałych po rozpadzie ZSRR. najnowszych w Rosji i wie ´ ´ Walory tej formy potwierdza to, ze w razie ostrego kryzysu systemu ˙ ˛ parlamentarno-gabinetowego dokonywano modernizacji za pomoca zapo˛zan zyczen rozwia ´ własciwych dla prezydencjalizmu, czego najwyrazist˙ ´ ´ szym przykładem jest Francja od 1958 r. ˛trznej roznych krajow ma wpływ na rozliczne Specyfika sytuacji wewne ´˙ ´ ˛do modyfikacje tradycyjnego wzorca prezydenckiej formy rza ´ w. Wszelkie ˛ wspołczesne wydania zachowuja jednak w zasadzie ogolne cechy pierwo´ ´ tnego, połnocnoamerykanskiego wzorca lub jego bardziej wspołczesnej, ´ ´ ´ francuskiej mutacji z okresu V Republiki. Na przykładzie Stanow Zjed´ ˛ ˛do noczonych omowimy geneze i głowne cechy tej formy rza ´ w, co umozliwi ´ ´ ˙ dostrzezenie specyficznych odmiennosci jej francuskiego wydania i kształ˙ ´ ˛cych sie wspołczesnie swoistych wersji prezydenckiego ustroju w Rosji ˛ tuja ´ ´ i w innych panstwach postradzieckich. ´ ˛ ˛puGeneralne wyrozniki systemu prezydenckiego definiowane sa naste ´˙ ˛co: ja ˛dzenia, a zatem i pa1) prezydent bezposrednio wykonuje funkcje rza ´ ˛dzi, dysponuja okreslonymi konstytucja lub wynikaja ˛c ˛ ˛cymi nuje, i rza ´ z utrwalonego zwyczaju konstytucyjnego pełnymi kompetencjami władzy wykonawczej; ˛dzenia i kierowanie rza ˛dem (wypełnianie 2) za wykonywanie funkcji rza kompetencji władzy wykonawczej) prezydent nie ponosi odpowiedzialno˛ sci politycznej przed parlamentem, a ministrowie (sekretarze) ponosza ´ ˛ ˛cznie lub przede wszystkim przed preodpowiedzialnosc polityczna wyła ´´ zydentem; 3) prezydent pochodzi z bezposrednich (lub posrednich) wyborow ´ ´ ´ powszechnych, w ktorych narod (jako suweren) rozstrzyga w głosowaniu ´ ´ ˛du prezydenta i tym o powierzeniu konkretnej osobie sprawowania urze samym legitymizuje wykonywanie władzy wykonawczej w imieniu narodu [Gebethner 1997: 80]. ˛ ˛ ´ Charakterystyczna cecha połnocnoamerykanskiej (klasycznej) wersji sy´ ˛du prezystemu prezydenckiego jest szczegolnie silna pozycja i rola urze ´ 156

denckiego jako głownego ogniwa władzy i administracji panstwowej. ´ ´ ˛dzie tym skoncentrowane sa role, ktore ˛ W systemie prezydenckim w urze ´ ˛ ˛dzy wiele urze ˛w ustroju gabinetowo-parlamentarnym sa podzielone mie ˛du, naczelnego wodza sił zbrojdow centralnych, a mianowicie: szefa rza ´ ˛ła ˛. nych, głowy panstwa, szefa partii, ktora wysune jego kandydature ´ ´ Ponadto prezydent ma istotny wpływ na proces ustawodawczy. Parlament nie moze przerwac kadencji prezydenta, jesli prezydent nie ˙ ´ ´ ˛pstw przeciwko konstytucji, uzasadniaja ˛zostanie uznany winnym przeste ˛cie od władzy w drodze procedury impeachmentu. Prezydent cych odsunie ˛zac rowniez nie moze rozwia ´ parlamentu przed upływem kadencji. Separa´ ˙ ˙ ˛ta. cja tych ogniw władzy jest daleko posunie Zasada separacji administracji prezydenckiej od parlamentu jest w Stanach Zjednoczonych tak rygorys˛ tycznie okreslona, ze sekretarze departamentow (ministrowie) nie maja ´ ˙ ´ ˛pu do sal obrad izb Kongresu, chyba ze zostana tam ˛ nawet prawa wste ˙ wezwani na tzw. publiczne przesłuchania przed komisjami Kongresu. ˛ Sekretarze departamentow nie maja inicjatywy ustawodawczej, lecz prezy´ ˛dziu o stanie panstwa zalecac Kondent moze w swym dorocznym ore ˙ ´ ´ ˛ gresowi okreslone kierunki prac legislacyjnych. Zalecenia te nie sa jednak ´ ˛zuja dla parlamentarzystow amerykanskich, nawet jesli naleza oni ˛ce obowia ´ ´ ´ ˙˛ ˛duja prezydent. ˛cy do tej samej partii politycznej co urze ˛dzie prezydenckim tak olbSkoncentrowanie w jednoosobowym urze rzymiego zakresu władzy politycznej jest w Stanach Zjednoczonych na˛pstwem trojakiego rodzaju wzajemnie pote ˛guja ˛cych sie przesłanek: ˛ ste ˛cych z wyboru tej alternatywy wobec 1) historycznych – wynikaja ˛do ˛cych w okresie wyzwalania sie w koncu ˛ rza ´ w monarszych, dominuja ´ XVIII w. spod władzy Wielkiej Brytanii i tworzenia suwerennego panstwa ´ trzynastu połnocnoamerykanskich kolonii; ´ ´ ˛trznych – powodowanych przez wzrost roli władz federalnych 2) wewne ˛pstwie rozrastania sie funkcji panstwa; ˛ w naste ´ ˛trznych – polegaja ˛cych na wzroscie znaczenia i pote prezy˛gi 3) zewne ´ ˛ denta wraz z rozszerzaniem sie zagranicznego zaangazowania ekonomicz˙ ˛dzynarodowej pozycji tego hipernego i politycznego oraz wzroscie mie ´ mocarstwa. W skonstruowaniu prezydenckiego systemu władzy w Stanach Zjed˛ca ˛ noczonych przed dwustu laty decyduja ˛ role odegrał federalny charakter ˛bnych kolonii Wielkiej Brytatego panstwa, utworzonego z trzynastu odre ´ ˛ nii. Panstwo amerykanskie formowało sie jako federacja panstw (takie jest ´ ´ ´ ˛cia state) aspiruja ˛cych do zanajwierniejsze tłumaczenie angielskiego poje ˛ chowania dosc duzej autonomii. Wspołczesnym wyrazem tej autonomii sa ´´ ˙ ´ konstytucje i władze stanowe: legislatywy i wybierani w wyborach powszechnych gubernatorzy. ˛ Wsrod tworcow konstytucji scierały sie tendencje reprezentantow par´ ´ ´ ´ ´ ´ ˛z ˛cych do ograniczenia tykularyzmu poszczegolnych stanow-panstw, da ˙ a ´ ´ ´ 157

uprawnien władz federalnych, z tendencjami rzecznikow umacniania ´ ´ władz federalnych i stwarzania przesłanek kształtowania jednosci federa´ ´ ˛ cyjnego panstwa. Scieranie sie tych dwoch nurtow znalazło wyraz w roz´ ´ ´ ˛dzaja ˛bieznych koncepcjach charakteru władz federalnych podczas przesa ˙ cej kształt ustroju Stanow Zjednoczonych konwencji konstytucyjnej w Fi´ ladelfii w 1787 r. ˛ Zwolennicy partykularyzmu opowiadali sie za zespołowym organem wykonawczym, najlepiej trzyosobowym, w ktorym byliby reprezentowani ´ przedstawiciele regionalnych zgrupowan sfederowanych panstw-stanow: ´ ´ ´ wschodnich, zachodnich i południowych. Zwolennicy silnej władzy fede˛kszej władzy w re ˛ku jednej ralnej walczyli o skoncentrowanie jak najwie ˛da osoby, be ˛cej jedynym rzecznikiem i reprezentantem jednosci panstwowej ´ ´ Stanow Zjednoczonych. ´ ˛kszosci sposrod pie ´ dziesie ˛c ˛ciu Ta druga koncepcja znalazła poparcie wie ´ ´ ´ ˛ciu uczestnikow konwencji filadelfijskiej. Poparcie to znalazło wyraz pie ´ rowniez w ustawieniu wiceprezydenta jako „rezerwowego gracza”, auto´ ˙ ˛cego urza w razie smierci prezydenta. W konstytucji ˛d matycznie przejmuja ´ ˛ przypisano wiceprezydentowi jedynie funkcje przewodniczenia posiedze˛tkiem sytuacji rownego podziału niom Senatu, ale bez prawa głosu, z wyja ´ ˛bnych głosow senatorow w danej sprawie. Ponadto nie ma on zadnych odre ´ ´ ˙ uprawnien reprezentacyjnych i wykonawczych, chyba ze prezydent prze´ ˙ kaze mu je w okreslonych sprawach. Kompromisem na rzecz zwolennikow ˙ ´ ´ partykularyzmu było zapewnienie dosc szerokiej autonomii władzom sta´´ ˛ nowym oraz zastrzezenie, ze wszelkie zmiany konstytucji wymagaja raty˙ ˙ fikowania przez organy ustawodawcze co najmniej trzech czwartych ogol´ ˛cych w skład federacji. nej liczby stanow wchodza ´ Tworcy konstytucji Stanow Zjednoczonych przypisali prezydentowi ´ ´ ˛cy szeroki zakres władzy. Artykuł drugi, traktuja o sposobie wyboru i upraw˛ ˛ nieniach prezydenta, zaczyna sie od kategorycznego stwierdzenia: „Władze ˛ ˛cie tej tezy zawieraja naste ˛ ˛puwykonawcza sprawuje prezydent”. Rozwinie ˛ce ˛cym armii i floty Stanow ja konstatacje: prezydent jest głownodowodza ´ ´ ˛ ˛ ˛ ˛kszoscia dwoch Zjednoczonych; za rada i zgoda Senatu, udzielona wie ´ ˛ ´ ˛ trzecich obecnych senatorow, moze zawierac traktaty, wyznacza, a za rada ´ ˙ ´ ˛ i zgoda Senatu mianuje ambasadorow, innych pełnomocnych przedstawicie´ ˛dzio ˛du Najwyzszego oraz wszystkich innych funkcjoli i konsulow, se ´ w Sa ´ ˙ ˛dy utworzone ustawa stosuje prawo ˛; nariuszy władz federalnych na urze ˛pstwa przeciwko Stanom Zjednoczonym; powiłaski w sprawach o przeste nien „od czasu do czasu informowac Kongres o stanie spraw panstwa”, ´ ´ ˛c przedstawiaja do rozwazenia srodki, ktore uwaza za potrzebne i własciwe; ˙ ´ ´ ˙ ´ ˛dzenia, rezolucje zapewnia scisłe wykonywanie ustaw; wszelkie zarza ´ ˛ce i uchwały, wymagaja zgodnego stanowiska Senatu i Izby Reprezentantow ´ ˛ ˛ (poza sprawa odroczenia obrad), wymagaja przedłozenia prezydentowi ˙ ˛ ˛, ˛ i uzyskuja moc prawna dopiero gdy zostana przez niego zatwierdzone. 158

˛du prezydenckiego było punktem wyTakie okreslenie uprawnien urze ´ ´ ˛gowanie władzy prezydenckiej dokonyjscia dalszego ich rozszerzania. Pote ´ ˛ wało sie pod wpływem wyzej wymienionych przesłanek, zarowno wzrostu ˙ ´ roli uprawnien okreslonych w konstytucji, jak i „zagospodarowywania” jej ´ ´ niedomowien i luk. Szeroki zakres władzy prezydenta okreslony przez ´ ´ ´ ˛ zwie ˛kszał sie w wyniku wzrostu roli organow federalnych. Wraz ˛ konstytucje ´ ˛ z wyłanianiem sie nowych zadan, ktorych nie mogli przewidziec tworcy ´ ´ ´ ´ ˛du i podkonstytucji, prezydenci podejmowali je jako zadania swojego urze ˛kszaja w ten ˛c ległych organow federalnych władz wykonawczych, zwie ´ ˛ ˛ ˛ sposob rzeczywisty zakres swej władzy. Te tradycyjna praktyke zdefiniował ´ ˛tku XX w. i uja w formułe uznawana za doktryne Teodor Roosevelt, ˛ł ˛ ˛ ˛ na pocza ˛ ˛ rzecznik silnej władzy prezydenckiej. Zgodnie z ta doktryna prezydent jest gospodarzem panstwa i jako taki ma prawo do podejmowania wszelkich ´ ˛ działan, ktore nie zostały wyraznie zakazane przez konstytucje lub uchwały ´ ´ ´ Kongresu. W takiej interpretacji w zakres jego władzy wchodzi nie tylko to, co przypisali prezydentowi „Ojcowie konstytucji”, ale rowniez wszystkie ´ ˙ niewymienione w ustawie zasadniczej zadania i uprawnienia. Sankcjonuje ˛ ˛kszania władzy prezydenckiej, ktora nasiliła sie zwłasz˛ to tendencje do zwie ´ ˛pstwie wkroczenia Stanow cza w ostatniej dekadzie ubiegłego wieku, w naste ´ ˛ Zjednoczonych w epoke imperializmu – poprzez wspieranie wpływow tego ´ panstwa w Ameryce Łacinskiej i na Dalekim Wschodzie. Działania te, oparte ´ ´ ˛ce na metodach typowych dla neokolonializmu, polegaja na protegowaniu ˛do zaleznych od siebie rza ´ w i opanowywaniu tylko wybranych dziedzin ˙ ˛ gospodarki, okazywały sie skuteczniejsze od tradycyjnych kolonialnych form ekspansji. Obecna pozycja prezydenta jest zatem rezultatem wzrostu znaczenia ˛du prezydenckiego i praktyki rozokreslonych w konstytucji zadan urze ´ ´ ˛gania uprawnien na wyłaniaja sie nowe zadania panstwa. Skoncent˛ce ˛ cia ´ ´ ˛gi ˛ ˛ rowanie pote politycznej stało sie teraz tak znaczne, ze prezydenture ˙ ˛sto okresla sie mianem „imperatorskiej” lub ˛ w tym hipermocarstwie cze ´ ˛c ˛cej od tradycyjnych reguł po„cezarystycznej”, a wie istotnie odbiegaja działu i rownowagi władz, naleza ´ ˙ ˛cych do głownych kanonow wspołczes´ ´ ´ nych demokracji. Nie jest to wszelako „cezaryzm” zblizony do znanych z przeszłosci czy ˙ ´ ˛do ˛dza o tym przede wszystwspołczesnych rza ´ w autokratycznych. Przesa ´ ˛boka decentralizacja tego kim specyficzna dla Stanow Zjednoczonych głe ´ ˛ca panstwa. Polska nazwa tego panstwa jest myla w potocznym odbiorze, ´ ´ usuwa bowiem z pola widzenia fakt, ze poprawne znaczenie oryginalnej ˙ nazwy to „panstwa zjednoczone”, ktore odzwierciedla to, ze panstwo to ´ ´ ˙ ´ nie jest sfederalizowane, lecz jest rodzajem konfederacji zdecentralizowanej ˛bokim sensie tego słowa. Jak zasadnie podkresla Edward Luttwak, w głe ´ w panstwie tym „na pierwszym miejscu zawsze jest to, co lokalne, a nie ´ ˛d, to, co ogolnokrajowe [...]. To panstwo, w ktorym ani rza ani władza ´ ´ ´ 159

˛ ˛ [federalna – M.G.], ani ogolnonarodowa polityka nie znajduja sie w centrum ´ zainteresowania obywateli. Ludzi w Ameryce interesuje działalnosc eko´´ ˛z nomiczna i indywidualne da ˙ enia jednostek. Jesli wyobrazimy sobie ame´ ˛trznego zagrozenia, be ˛dzie to swiat, rykanski swiat, w ktorym nie ma zewne ´ ´ ´ ˙ ´ ˛ w ktorym ludzie traca zainteresowanie dla polityki, a władza centralna ´ ˛ksza niz w in˛ ˙ traci pozycje” [„GW”: 23–24.11.2002]. W panstwie tym wie ´ ˛ ˛ nych demokracjach role odgrywaja lokalne struktury społeczenstwa oby´ ˛dowej i samodzielnej, watelskiego oraz struktury lokalnej władzy samorza ˛ ˛, niezaleznej od władz federalnych władzy stanowej – z własna konstytucja ˙ ˛dza kongresem i gubernatorem, rza ˛cymi organizmami stanowymi o roz˛sto przewyzszaja ˛cym potencjał wie ˛kszomiarach i potencjale rownym, a cze ´ ˙ sci panstw swiata [por. Tocqueville 1996, t. I: 60 i n.]. ´ ´ ´ Funkcja amerykanskiego prezydenta jako głowy panstwa jest w zasa´ ´ ˛ dzie podobna do tej, ktora we wspołczesnych demokracjach sprawuja ´ ˛ ´ ˛trz, prezydenci lub monarchowie: reprezentowanie panstwa na zewna ´ mianowanie ambasadorow i przyjmowanie przedstawicieli innych ´ panstw, prawo łaski itp. Jednakze w amerykanskiej tradycji prezydentowi ´ ˙ ´ ˛ ˛ ˙ zwykło sie przypisywac rowniez role zywego symbolu Stanow Zjedno´ ´ ˙ ´ czonych, duchowego przywodcy narodu i wzorowego uosobienia ideałow ´ ´ ˛cych sie na American way of life. Był to model głowy panstwa ˛ składaja ´ ˛ty ˛gowany zarowno na skutek zaczerpnie z monarchii brytyjskiej, ale spote ´ ˛du na skonwłasciwej dla Stanow hałasliwej propagandy, jak i ze wzgle ´ ´ ´ centrowanie publicznego zainteresowania na osobistosci, ktora nie tylko ´ ´ ˛dzi. W serwisie informacyjnym docieraja ˛cym do przecie ˛tpanuje, lecz i rza nego Amerykanina prezydent zajmuje głowne miejsce. Mowa tam nie ´ ˛sto drobnych tylko o jego decyzjach merytorycznych, ale takze o cze ˙ zdarzeniach, w ktorych uczestniczył, i o szczegołach zycia osobistego. ´ ´ ˙ Bankiety, okazjonalne imprezy – w rodzaju otwarcia sezonu gry w golfa ˛cia Miss Ameryki – zajmuja duzo miejsca w relacjach o szefie ˛ lub przyje ˙ ˙ federalnej egzekutywy. Zona prezydenta – „pierwsza dama Ameryki” – ˛ ˛ ˛ z reguły wysuwa sie na bardziej czołowa pozycje niz wiceprezydent ˙ lub inny dostojnik panstwowy. Uwaga opinii publicznej bywa nieustan´ nie koncentrowana na całej rodzinie prezydenckiej, przedstawianej jako ˛cy First Family – wzorowy model amerykanskiej rodziny, ucielesniaja ´ ´ ideał amerykanskiego awansu zyciowego. Kompromitacja Nixona, spo´ ˙ wodowana ujawnieniem „afery Watergate” czy Clintona (afera „Zipper˛ ˛. ˛ gate”), nie zachwiały ta reguła O sile zapotrzebowania na funkcje ˛gowana kampania kreuja ˛ca do prezydenta jako idola swiadczyła spote ´ ˛, ˛pnie Cartera, Reagana i obydwu tej roli Forda i jego rodzine a naste Bushow. ´ Koncentrowanie uwagi prezydenta na problemach polityki zagranicz˛puja ˛cych nej, a w wsrod nich na zadaniach militarnych, wynikało z naste ´ ´ czynnikow: ´ 160

˛kszenia obszaru i zakresu wpływow ekonomiczPo pierwsze, ze zwie ´ ˛cego proporcjonalny nych i politycznych Stanow Zjednoczonych, powoduja ´ ˛dzynarodowej: od wzrost rangi szefa tego hipermocarstwa na arenie mie przywodcy zrewoltowanych trzynastu kolonii Wielkiej Brytanii na wschod´ nim wybrzezu kontynentu połnocnoamerykanskiego, przez rzeczywistego ˙ ´ ´ hegemona całego kontynentu, do roli przywodcy kapitalistycznego swiata, ´ ´ a po rozpadzie ZSRR – hipermocarstwa. ˛du na to, ze wojny stwarzały najkorzystniejsze Po drugie, ze wzgle ˙ ˛kszania zakresu władzy prezydenckiej, utrwalania jego powarunki zwie zycji w relacjach z pozostałymi instytucjami panstwowymi i prywatnymi, ´ ˛dkowywania obywateli kontroli panstwowej i rozbudowywania podporza ´ ˛ksza władze prezydencka [Carr i in.: ˛ ˛” aparatu militarnego. „Wojna zwie 256] – ta opinia jest powszechnie podzielana w amerykanskiej literaturze ´ ˛ naukowej i potwierdzona przez historie tego panstwa. ´ Wzrost rzeczywistej władzy prezydenta jest szczegolnie wyrazny w wa´ ´ runkach prowadzenia przez Stany Zjednoczone działan wojennych. Kon´ stytucja uprawnia prezydenta do podejmowania wszelkich działan, jakie ´ ˛gnie ˛cia sukcesu. Wprawdzie Kongres nadal uzna on za celowe dla osia decyduje o uchwaleniu budzetu, a zatem i srodkow finansowych na cele ˙ ´ ´ militarne, jednak organizacja działan wojennych pozostaje poza wpływem ´ ˛ ˛downiczych. Zazwyczaj zreszta ˛ i kontrola organow ustawodawczych i sa ´ ˛kszaja zakres i tak juz ˛c Kongres uchwala specjalne pełnomocnictwa, zwie ˙ ˛ ˛ duzych uprawnien prezydenta, ktore szeroko wykraczaja dzis poza sfere ˙ ´ ´ ´ ˛. scisle wojskowa ´ ´ W czasie drugiej wojny swiatowej decyzja Roosevelta sprawiła, ze ´ ˙ ˛biorstwach produkuja ˛cych na potrzeby wojenne zakazano strajw przedsie kow i jakichkolwiek form walki pracownikow o swoje prawa ekonomiczne. ´ ´ ˛biorcow zobowia ˛zano do przyje ˛cia Zarowno robotnikow, jak i przedsie ´ ´ ´ warunkow płacy i pracy okreslonych przez władze federalne. Prezydent ´ ´ ˛ ˛ Truman wprowadził – utrzymywana nadal – praktyke badania lojalnosci ´ ˛biorstw propracownikow instytucji panstwowych i prywatnych przedsie ´ ´ ˛cych na zamowienie federalnych agend militarnych. W ten sposob dukuja ´ ´ ˛ zakres władzy prezydenckiej rozszerza sie nie tylko na dziedziny scisle ´ ´ militarne, lecz rowniez na inne dziedziny zycia publicznego i prywatnego. ´ ˙ ˙ ˛ Własnie wymogami militarnymi motywuje sie wzrost kontroli prezydenta ´ i z jego ramienia organow panstwowych nad całokształtem zycia ekono´ ´ ˙ micznego i politycznego Stanow Zjednoczonych. ´ ˛, ˙ Tworcy konstytucji zdawali sobie sprawe ze takie okreslenie roli pre´ ´ ˛ zydenta moze spowodowac tendencje do prowokowania wojen wbrew ˙ ´ potrzebom i interesom Stanow Zjednoczonych, dlatego wyraznie zastrzegli, ´ ´ ze prawo wypowiadania wojny ma tylko Kongres. W praktyce jedynie dwa ˙ ˛ razy uchwała Kongresu poprzedziła rzeczywiste zaangazowanie sie ame˙ ˛ rykanskich sił zbrojnych w działania wojenne: w 1812 r. w wojnie z Wielka ´ 161

˛ Brytania i w 1898 r. w wojnie przeciw Hiszpanii. W pozostałych wypadkach ˛ wypowiedzenie wojny przez Kongres było czcza formalnoscia gdyz wojna ´ ˛, ˙ ˛dzona przez prezydenta. ˛ była juz rzeczywistoscia przesa ˙ ´ ˛ W obecnych warunkach zaabsorbowanie prezydentow sprawami militar´ ˛ca ˛ nymi (i wynikaja z tego ich pozycja) nie ogranicza sie bynajmniej do czasow ´ ˛ oni najwie ˛kszym w swiecie potencjałem militarnym, ktorego wojny; kieruja ´ ´ ˛s ´ znaczna cze´ c jest rozmieszczona w bazach na terenie innych panstw ´ ˛dza o szczegolnie wielkiej odi kontynentow, co w istotnej mierze przesa ´ ´ ˛du. Rozkład ZSRR oznaczał krach mie ˛dzynarodopowiedzialnosci tego urze ´ wego układu bezpieczenstwa opartego na bipolarnej rownowadze sił. Spo´ ´ wodowane przez to swoiste „rozmagnesowanie” zaowocowało niekontrolowalnymi konfliktami typu bosniackiego, rwandyjskiego, somalijskiego, ´ kosowskiego, wspołczesnej wersji afganskiego czy konfliktu z Irakiem. Stany ´ ´ ˛ Zjednoczone znalazły sie w sytuacji hipermocarstwa, co niekiedy oznacza ˛sto sprzeczne zapotrzebowanie na odgrywanie roli „zandarma”. Bywa to cze ˙ ˛kszosc obywateli tego panstwa. Sta ˛d z interesami akceptowanymi przez wie ´´ ´ ˛ nasilanie sie tendencji z jednej strony do izolacjonizmu, czyli ograniczania ˛trznego, z drugiej zas do umie ˛dzynarodowiania sfer zaangazowania zewne ˙ ´ ˛dzynarodowe bezpieczenstwo i „gaszenie” konodpowiedzialnosci za mie ´ ´ fliktow przez angazowanie ONZ i rozszerzanie NATO. ´ ˙ ˛dzy organem ustawodawczym a urze ˛dem prezydenckim Stosunki mie ˛ ˛ ˛cych w tym najwyrazniej odzwierciedlaja powody i nature zmian zachodza ´ systemie. Parlament był i pozostał – mimo wszelkich ograniczen – reprezen´ tantem szerszych sił społeczenstwa niz egzekutywa w ogole, tym bardziej ´ ˙ ´ w jednoosobowej, prezydenckiej postaci. Egzekutywa bywała i zazwyczaj ˛ce nadal jest najbardziej majoryzowana przez dominuja w danym okresie ˛ce ˛ ˛dkowac działania grupy interesow, usiłuja przez wpływ na nia podporza ´ ´ panstwa własnym celom. Parlament natomiast, trudniejszy do opanowania ´ ˛z w warunkach demokracji wyborczej, zwykle reprezentował i wcia ˙ reprezentuje interesy roznych odłamow społeczenstwa. ´˙ ´ ´ ˛ ´ ˛ W Stanach Zjednoczonych Kongres kierował nawa panstwowa w czasie ˛ konstytuowania sie niezaleznej panstwowosci i przez ponad sto lat w wa˙ ´ ´ ˛ ˛runkach kapitalizmu wolnokonkurencyjnego zachował pozycje pozwalaja ˛ ˛ ˛. ca na utrzymanie rownowagi sił z prezydencka egzekutywa Fakt, ze ´ ˙ ˛ w Stanach Zjednoczonych nie wykształciły sie silne partie robotnicze i chłopskie, jak w demokracjach europejskich, a zatem i mozliwosci wyboru ˙ ´ przez te grupy społeczne własnych reprezentantow do Kongresu, nie ´ ˛ce nakładał na klasy posiadaja koniecznosci ograniczania roli tej instytucji. ´ Nie było tu rowniez paralizuja działalnosc, tak jak w wielu europejskich ´ ˙ ˙ ˛cej ´´ ˛dzy wieloma skłoconymi ze soba reprezentacjami ˛ parlamentach, walki mie ´ partyjnymi. ˛ ˛ ˛ca Specyficzna regulacja dotycza ˛ Kongresu jest zawarty w konstytucji ˛gu, z ktorego wymog zamieszkiwania kandydata na kongresmana w okre ´ ´ 162

kandyduje. Powoduje to silniejsze niz gdzie indziej uzaleznienie kongres˙ ˙ ˛cych decyduja ˛ role w ekonomice i polityce ˛ca ˛ manow od interesow maja ´ ´ ˛gach wyborczych. W warunkach koncentracji kapitału, przemiew ich okre ˛ ˛pstwie tego centrow oligarchii monopolistycznej do szczania sie w naste ´ ˛kszych osrodkow w Stanach oraz przenoszenia zainteresowakilku najwie ´ ´ ˛dkowanie nia tej oligarchii poza granice Stanow Zjednoczonych, podporza ´ ˛du prezydenckiego i egzekutywy okazało sie o wiele ˛ swym interesom urze łatwiejsze niz zapewnienie sobie uległosci Kongresu. Reprezentował on ˙ ´ i nadal reprezentuje interesy szerszego wachlarza grup społecznych. To ˛ ˛ ˛dzy urze ˛dem okresla charakter walki o wpływy na polityke panstwowa mie ´ ´ ˛tkowana pod koniec ubiegłego wieku ˛ prezydenckim a Kongresem, zapocza ˛ ˛cym nate ˙ eniem. ˛z i kontynuowana z rosna ˛: Prezydent dysponuje istotnymi atutami, jakimi sa mozliwosc działania ˙ ´´ ˛ w sprawach nie zastrzezonych przez konstytucje do decyzji Kongresu; ˙ mozliwosc wpływania na proces ustawodawczy przez opracowywanie ˙ ´´ w organach egzekutywy budzetow i innych decyzji panstwowych, a wresz˙ ´ ´ cie prawo weta wobec postanowien Kongresu. Moze tez, jak dowiodła ´ ˙ ˙ praktyka, postawic Kongres wobec faktu dokonanego w kwestiach pod´ ˛cych jego kompetencji, a takze oddziaływac na sposob głosowania legaja ˙ ´ ´ kongresmanow zarowno przez wywieranie nacisku na członkow własnej ´ ´ ´ partii, ktorej jest szefem, jak i za posrednictwem profitow, jakie moze ´ ´ ´ ˙ otrzymac (lub utracic) od federalnej egzekutywy reprezentowany przez ´ ´ ˛zana. Najbardziej jaskdanego kongresmana region lub firma z nim zwia rawym przykładem działania instrumentow nacisku władzy federalnej na ´ ˛ ˛dowe zamowienia dla przemysłu poszczegolczłonkow Kongresu sa rza ´ ´ ´ ˛go ˛ nych okre ´ w wyborczych. Moga one byc przydzielane lub odbierane ´ zaleznie od stanowiska zajmowanego w Kongresie przez reprezentanta ˙ ˛gu. Znaczne uzaleznienie gospodarki wie ˛kszosci okre ´ w ˛go danego okre ˙ ´ ˛zanych z zadawyborczych od zamowien panstwowych, szczegolnie zwia ´ ´ ´ ´ ˛ ˛ niami militarnymi i programami kosmicznymi, jest istotna przyczyna akceptowania w Kongresie polityki egzekutywy federalnej. Kongres zas dysponuje mozliwoscia podejmowania decyzji ogranicza´ ˙ ´ ˛ ˛cych i blokuja ˛cych swobode działania federalnej egzekutywy w okres˛ ja ´ lonych dziedzinach, czego jaskrawym przykładem była odmowa akceptacji wypracowanych z osobistym zaangazowaniem prezydenta Wilsona trak˙ ˛pienia do Ligi Narodow w 1920 r., tatow wersalskich i odmowa przysta ´ ´ a w nowszych czasach uchwalenie w 1974 r. zakazu ponownego zaangazowania sił zbrojnych Stanow Zjednoczonych w konflikcie indochinskim ˙ ´ ´ ˛zkiem Radzieckim. Ponadto i storpedowanie umowy o handlu ze Zwia ˛s Kongres moze nie zatwierdzic okreslonych cze ´ ci projektu budzetu federal˙ ´ ´ ˙ ˛ nego i tym samym ograniczyc swobode manewru politycznego prezydenta. ´ ˛ ˛ Waznym srodkiem kontroli parlamentarnej nad administracja sa tzw. ˙ ´ publiczne przesłuchania, organizowane przez komisje lub podkomisje 163

˛dnicy administracji panstwowej, Kongresu. Na tych przesłuchaniach urze ´ ˛ ˛zek a takze inne osoby (np. eksperci, dyrektorzy korporacji) maja obowia ˙ ˛ga ˛ pod przysie ˛ prawdomownosci udzielac wyjasnien. Szczegolnie wazne sa ´ ´ ´ ´ ´ ´ ˙ publiczne przesłuchania przeprowadzane przez 31 stałych komisji Senatu. ˛cych komisji senackich skupia najbardziej wpływoGrono przewodnicza wych i politycznie doswiadczonych członkow amerykanskiej elity władzy. ´ ´ ´ ˛ ˛zania z wieloma Rzeczywistym zrodłem ich siły sa bardzo rozległe powia ´ ´ ˛z najpote ˙ niejszymi grupami nacisku, dlatego prezydenci i ich aparat ad˛ ministracyjny nie moga ignorowac wyrazanych przez nich opinii. ´ ˙ ˛cym dyscyplinowanie prezydenta Krancowym srodkiem umozliwiaja ´ ´ ˙ i sekretarzy departamentow przez Kongres jest tzw. impeachment, czyli ´ ˛pstwo lub zdrade stanu i pozbawienie funkcji w wy˛ oskarzenie o przeste ˙ ˛cego zarzut osa ˛dzenia przez dwie trzecie Senatu. Repadku potwierdzaja ˛ alnosc tego przepisu konstytucyjnego ujawniła sie w pełni w 1974 r., gdy ´´ jedynie rezygnacja ze stanowiska prezydenta uchroniła Nixona przed negatywnym werdyktem. Procedura impeachmentu przeciwko prezyden˛ towi Clintonowi skonczyła sie w 1999 r. korzystnym dlan werdyktem ´ ´ Senatu. Prezydencki typ systemu panstwowego został zaadaptowany przez ´ wiele innych panstw, zarowno demokratycznych, jak i autokratycznych. ´ ´ ˛ ˛ Poza Kanada ten typ jest reguła na kontynencie amerykanskim. Wy´ ˛ce ˛ zwalaja sie z zaleznosci kolonialnej panstwa Ameryki Łacinskiej z zasady ˙ ´ ´ ´ przyjmowały wzorce ustrojowe nie metropolii kolonialnych, lecz swego ˛siada. System ten został wprowadzony na Filipinach po połnocnego sa ´ przekształceniu w 1934 r. z terytorium zaleznego Stanow Zjednoczonych ˙ ´ w formalnie autonomiczne panstwo. Prezydencki typ bywa obecnie adap´ ˛cych suwerennosc, np. w Gruzji, towany w niektorych panstwach odzyskuja ´ ´ ´´ ˛s Kazachstanie, Uzbekistanie, Turkmenii; najcze ´ ciej tam, gdzie zabrakło ˛dy prezydenckie podstaw do stricte demokratycznej transformacji i rza ˛ ˛ okazuja sie kamuflazem autokratycznej dyktatury. Zaprowadzanie systemu ˙ ˛ ˛ ´ prezydenckiego nigdzie nie jest wierna kopia połnocnoamerykanskiego ´ prawzorca. Trzeci typ systemow panstwowych polega na kojarzeniu elementow ´ ´ ´ dwoch wyzej omowionych: parlamentarno-gabinetowego i prezydenckiego. ´ ˙ ´ ˛ W literaturze przedmiotu okresla sie je jako systemy „premiero-prezydenc´ kie”, „połprezydenckie”, „semiprezydenckie” lub „mieszane”. W sys´ temach tych prezydent jest wybierany w wyborach powszechnych na ˛ ˛ ˛, ˛d okreslony czas i dysponuje pewna władza wykonawcza rza natomiast ´ ˛puje zgodnie z wola parlamentu. Nazwa systemy te roznia sie nie ˛ ˛ poste ´˙ ˛ ˛ ˛dzy soba dlatego ˛, tylko od dwoch „czystych” typow, ale i wzajemnie mie ´ ´ nadawanie im miana „mieszanych” najlepiej okresla to, co jest wspolne ´ ´ ˛ ˛ ˛dem w ich naturze. Jedne sytuuja sie blizej władzy parlamentu pod wzgle ˙ ˛d ˛, tego, do jakiego stopnia rza jest odpowiedzialny przed legislatywa lecz 164

˛ ˛ zdarzaja sie i takie (jak chocby Portugalia w latach 1978–1981), w ktorych ´ ´ ˛du. prezydent ma prawo powoływania i dymisjonowania rza ˛: Wspolnymi cechami typu mieszanego sa ´ 1) dualistyczna (czyli dwuczłonowa) władza wykonawcza, przy tym ˛c prezydent, nie ponosza odpowiedzialnosci politycznej przed parlamen´ ˛dzenia samodzielnie, bez potrzeby uzystem, wykonuje pewne funkcje rza ˛cych z premierem kania przyzwolenia (kontrasygnaty) ministrow, tworza ´ ciało kolegialne, czyli gabinet; 2) pochodzenie prezydenta z bezposrednich wyborow powszechnych, ´ ´ w ktorych narod jako suweren rozstrzyga w głosowaniu o powierzeniu ´ ´ ˛du prezydenta i tym samym legitymikonkretnej osobie sprawowania urze zuje wykonywanie władzy wykonawczej w imieniu narodu; 3) ponoszenie przez ministrow odpowiedzialnosci politycznej nie tylko ´ ´ przed parlamentem, ale czasem takze przed prezydentem [Gebethner ˙ 1997: 80]. Za najbardziej wyrazisty przejaw tego typu kompilacji prezydencjalizmu z systemem parlamentarno-gabinetowym, okreslanej takze systemem ´ ˙ ˛c semiprezydenckim, uchodzi wspołczesna Francja, na jej wie przykładzie ´ system ten zaprezentujemy. W Stanach Zjednoczonych obecny kształt systemu prezydenckiego jest wynikiem długotrwałej ewolucji, we Francji natomiast wprowadzenie ele˛piło stosunkowo niedawno – w 1958 r. mentow prezydencjalizmu nasta ´ ˛cej tam od niemal stu lat parlamentarDosc gwałtowne odejscie od trwaja ´´ ´ ˛z no-gabinetowej formy panstwa wynikało z potrzeby przezwycie ˙ enia ostre´ ˛gowanych go kryzysu tego systemu i jego niesprawnosci wobec spote ´ ˛ wowczas procesow dekolonizacji. Odmiennie przejawiła sie tu przesłanka ´ ´ ˛głos ˛do historyczna – brak było cia ´ ci historycznej prezydenckiej formy rza ´ w, były natomiast: a) tradycje silnej władzy głowy panstwa w czasach oswieconego ab´ ´ solutyzmu, napoleonskich, restauracji monarchicznej i cezarystycznej formy ´ w XIX w. oraz ˛du Francji b) tradycje personalnej władzy gen. de Gaulle’a jako szefa rza ˛cej w latach drugiej wojny swiatowej. Walcza ´ Bezposrednim powodem wprowadzenia elementow prezydencjalizmu ´ ´ we Francji w 1958 r. było bankructwo parlamentarno-gabinetowej formy ˛do ˛pstwie spote ˛gowania sie sprzecznosci wewna ˛ ˛trz społeczenrza ´ w w naste ´ ´ stwa francuskiego. Antagonistyczny charakter tych przeciwienstw parali´ zował funkcjonalnosc wielopartyjnego parlamentu, czego wyrazem były ˙ ´´ ˛ste i przewlekłe kryzysy gabinetowe. Zaostrzenie tych kontrowersji cze ˛ło ˛ przyje forme nieudanego zamachu stanu zwolennikow utrzymania pa´ nowania kolonialnego Francji w Algierii – kontynuowania tam wojny przeciwko ruchowi narodowowyzwolenczemu. W tych warunkach na´ ˛piło powołanie do władzy gen. de Gaulle’a, przyznanie mu przez sta 165

˛pnie Zgromadzenie Narodowe nadzwyczajnych pełnomocnictw, a naste ˛kszosc wyborcow w powszechnym referendum zaakceptowanie przez wie ´´ ´ ˛cej forme panstwa francuskiego. Zawarte ˛ konstytucji, istotnie zmieniaja ´ ˛ w niej regulacje przyznaja prezydentowi znaczne i wielostronne upraw˛ ˛cej roli wobec egzekutywy nienia, ktore umozliwiaja mu uzyskanie znacza ´ ˙ oraz istotnego wpływu na proces ustawodawczy. Totez wprowadzony ˙ ˛ ˛do ˛ przez konstytucje z 1958 r. system rza ´ w we Francji okresla sie potocznie ´ ˛cza mianem „połprezydenckiego” – ła ˛cego cechy systemu prezydenckiego ´ i parlamentarno-gabinetowego. ˛ We Francji Zgromadzenie Narodowe stało sie w okresie IV Republiki (lata 1946–1958) w wyzszym niz w Stanach Zjednoczonych stopniu płasz˙ ˙ ˛ ˛ ˛trznych w społeczenstwie czyzna przejawiania sie sprzecznosci wewne ´ ´ ˛ francuskim. Powodowane to było zorganizowaniem sie antagonistycznych ˛ce reprezentacjami parlamentarnymi. sił w partie polityczne dysponuja ˙ ˛kszoscia parlamentarna ˛ Zadna z tych partii nie dysponowała jednak wie ´ ˛ ˛ca sprawowanie rza ´ w, a koalicje były coraz bardziej kruche ˛ ˛do umozliwiaja ˙ i efemeryczne, co ułatwiało drastyczne ograniczenie roli parlamentu wraz ˛ ˛do ze zmiana formy rza ´ w w 1958 r. Uprawnienia prawodawcze parlamentu ograniczono do scisle okreslonych w konstytucji, rozbudowano zas upraw´ ´ ´ ´ ˛du, ktory ma prawo nie tylko przedkładania projektow ustaw nienia rza ´ ´ parlamentowi, ale i wydawania aktow prawnych bez ich zatwierdzania ´ przez ciało ustawodawcze. Dodatkowym ograniczeniem ustawodawczej ˛pnie potwierroli parlamentu była wprowadzona przez de Gaulle’a, a naste ˛ ˛ dzona w konstytucji praktyka zwracania sie przez egzekutywe – z pomi˛ciem deputowanych – wprost do wyborcow z projektami ustaw o znanie ´ ˛dzanymi w trybie powszechnych referendow. czeniu zasadniczym, przesa ´ Przegrana gen. de Gaulle’a w ostatnim z przeprowadzonych przez niego ˛ referendow w 1969 r., mimo ze rzucił na szale cały swoj autorytet groza ´ ˙ ´ ˙ ˛c ˛ ˛ ˛pco ˛ odejsciem, osłabiła tendencje do posługiwania sie przez jego naste ´ w ta ´ ˛ ˛c ˛ forma ustawodawstwa, skłaniaja ich raczej ku odwoływaniu sie do parlamentu. Parlament francuski mimo drastycznej redukcji uprawnien zachował ´ ˛gania rza ˛du do odpowiedzialnosci przez konstytucyjne prawo do pocia ´ głosowanie nad wotum nieufnosci. Ograniczeniem tego uprawnienia jest ´ ˛cia dymisji rza ˛du ba ´ do roz˛dz jednak prerogatywa prezydenta do przyje ˛zania Zgromadzenia Narodowego. Stawia to deputowanych wobec wia ˛pnych wyborach, a zatem skłania do wstrzeryzyka utraty funkcji w naste ˛z ˛dem. mie ´ liwosci w antagonizowaniu stosunkow z rza ´ ´ ˛cych na Zjawisko to nie jest niczym nowym w systemach polegaja wyborze zarowno parlamentu, jak i prezydenta przez ogoł obywateli. ´ ´ W odroznieniu od systemu prezydenckiego, w systemie połprezydenckim ´˙ ´ ˛d, ˛d prezydent wprawdzie powołuje rza ale – inaczej niz w Stanach – rza ˙ ten jest politycznie odpowiedzialny przed Zgromadzeniem Narodowym. 166

Ministrowie francuscy nie powinni byc członkami parlamentu; wystarczy, ´ ze prezydent ufa ich fachowym kwalifikacjom i politycznej lojalnosci. Skład ˙ ´ ˛du na ogoł nie jest personalnie tozsamy z grupa przywodcza partii ˛ ˛ rza ´ ˙ ´ ˛dza rza ˛cej, a partyjna przynaleznosc ministrow ma w takim systemie re˙ ´´ ´ krutacji mniejsze znaczenie niz w systemie parlamentarnego doboru składu ˙ ˛du. rza ˛dzy prezydentem a wie ˛kszoscia parlamenSkutki takiego układu sił mie ´ ˛ ˛, ˛dem, sa w systemach połprezydenckim i mieszanym ˛ tarna a zatem i rza ´ bardziej złozone niz w systemie „czysto” prezydenckim. Pozycja poszcze˙ ˙ golnych organow władzy w tym typie systemow w istotnej mierze zalezy ´ ´ ´ ˙ ˛cych nie tylko od litery konstytucji, ale takze od układu sił politycznych daja ˙ ˛cym kluczowe funkcje w organach władzy oraz od osooparcie sprawuja ˛cych te funkcje politykow. Potwierdza to dotychczasowa bowosci sprawuja ´ ´ ˛ca ˛dzy prezydenpraktyka, ujawniaja dosc istotne roznice w relacjach mie ´´ ´˙ ˛du prezydenctem, gabinetem i parlamentem w czasie zajmowania urze kiego przez rozne osobistosci, zwłaszcza ze konstytucja stwarza dosc duze ´˙ ´ ˙ ´´ ˙ mozliwosci odmiennych interpretacji. Praktycznym wyrazem tych odmien˙ ´ ˛dem, nosci był fakt, ze „w V Republice gen. de Gaulle dominował nad rza ´ ˙ a obrady Rady Ministrow prowadził w stylu wojskowych odpraw. Kolejni ´ premierzy zdegradowani byli do jego pomocnikow; ich wymiany dokony´ ˛ ˛cych sie do ˛ wał wedle swej woli (o czym przekonuja tresci listow podaja ´ ´ ˛do ˛tnos dymisji szefow rza ´ w). Obok osobistych umieje ´ ci do sprawowania ´ ˛ władzy wazna role odgrywała charyzma generała de Gaulle’a. Georges ˙ ˛ Pompidou, wybitny finansista nie znany uprzednio na scenie politycznej, ˛dowi jak prezes banku kieruja jego zarza ˛cy ˛dem. Natoprzewodniczył rza ˛du na miast rola premiera Jacquesa Chaban-Delmasa wzrastała ze wzgle ˛ jego pozycje w partii gaullistowskiej. Z kolei Valery Giscard d’Estaing, ˛c ˛ uzyskuja w wyborach fotel prezydencki, nie miał za soba mocnego ˛cego odpowiednia wie ˛ ˛kszoscia zaplecza własnego ugrupowania, dysponuja ´ ˛ w Zgromadzeniu Narodowym. O powodzeniu funkcjonowania przez blis˛do ko cztery dekady modelu rza ´ w V Republiki rozstrzyga przede wszystkim kontekst sytuacyjny, ktorym jest dwublokowy system partyjny” [Gebethner ´ 1997: 90–91]. ˛ Zmiany w wyniku kolejnych wyborow zrodziły sytuacje oparcia pre´ ˛kszosci parlamentarnej, a zatem zydenta na innym elektoracie niz wie ˙ ´ ˛du. Stworzyło to jakosciowo nowy układ okreslany mianem cohabitation i rza ´ ´ ˛dzenia) – najpierw wywodza ˛cego (wspołzamieszkiwania – scislej: wspołrza ´ ´ ´ ´ ˛ sie z opcji lewicowej prezydenta F. Mitterranda ze zdominowanym przez ˛ ˛kszosc parlamentem i takim samym rza ˛dem, naste ˛pnie zas prawicowa wie ´´ ´ ˛dem zdominowanym przez socjalistow. centroprawicowego J. Chiraca z rza ´ ˛, ˙ Roman Graczyk zasadnie zwraca uwage ze w połprezydenckim sys´ ˛bnej temie, a tym bardziej w mieszanym (ktorego istotny element odre ´ ˛puje w Polsce od 1990 r.), „nie legitymizacji wyborczej prezydenta wyste 167

˛dzi, decyduja i wybory ˛ wystarcza lektura konstytucji. O tym, kto rza parlamentarne, i prezydenckie [...]. Prezydent moze miec ogromny, zgoła ˙ ´ ˛cy ˛dzenie panstwem, ale tez moze sie zdarzyc tak, ˛ dominuja wpływ na rza ´ ˙ ˙ ´ ze jego pozycja zostanie drastycznie zmarginalizowana. We Francji bowiem, ˙ ˛ a takze w Polsce, na system konstytucyjnych zaleznosci nakłada sie – znacz˙ ˙ ´ ˛cy układ sił nie silniej niz w Wielkiej Brytanii czy w USA – istnieja ˙ politycznych. Od niego w ogromnej mierze zalezy, w jaki sposob naczelne ˙ ´ ˛da organy panstwa be ˛ korzystac ze swych konstytucyjnych uprawnien. ´ ´ ´ ˛kszosc parlamentarna mieli reprezentanci partii ˛ Dopoki we Francji wie ´ ´´ ˛cy gaullistowskiej, pochodza z tej samej opcji prezydent Jacques Chirac mogł ´ ˛du Alain „byc «numerem jeden» francuskiej polityki, przy ktorym szef rza ´ ´ Juppé był juz tylko «numerem dwa». Jednak po ostatnich wyborach ˙ ˛ parlamentarnych i we Francji, i w Polsce zmienił sie układ sił politycznych, ˛ a wraz z nim radykalnie zmienił sie zakres władzy prezydenta i premiera ˛dzy nimi. Nowy polski premier Jerzy Buzek oraz stosunek zaleznosci mie ˙ ´ nie jest «numerem dwa» w SLD, lecz ma poparcie koalicji AWS–UW. To zas oznacza, ze nie musi juz godzic sie na zawłaszczanie swoich kon´ ˙ ˙ ´ ˛ stytucyjnych kompetencji przez prezydenta Kwasniewskiego. Nowy fran´ cuski premier Lionel Jospin nie jest «numerem dwa» w partii gaullistow˛dza skiej, lecz faktycznym przywodca rza ˛cej Partii Socjalistycznej – co ´ ˛ oznacza, ze i on moze odebrac prezydentowi te kompetencje premiera, ˙ ˙ ´ ˛ z ktorych godził sie nie korzystac poprzedni premier. ´ ´ ˛c Tak wie osobliwosc systemu V Republiki polega na tym, ze działa on ´´ ˙ jakby w dwoch radykalnie odmiennych trybach. Za pierwszym razem – gdy ´ ˛kszosci parlamentarnej – głowa panstwa jest rownoczesnie przywodca wie ´ ´ ´ ´ ˛ ´ ˛ca ˛ wszystkie mechanizmy machiny panstwowej kre ˛ sie w sposob korzystny ´ ´ ˛ ˛ge dla pozycji prezydenta, buduja jego pote ˛. Za drugim razem jednak – gdy ˛kszosc parlamentarna jest nieprzychylna prezydentowi – te same (co wie ´´ ˛ ˛ca ˛ do litery prawa) mechanizmy buduja dominuja ˛ pozycje premiera” [Graczyk, „GW”: 20.02.1998]. ˛Najswiezsze doswiadczenia polskiej sceny politycznej – z czasow rza ´ ˙ ´ ´ ˛, ´ dow koalicji zdominowanej przez SLD, czyli przez opcje ktorej wspołtwor´ ´ ´ ˛ ˛, ca i uprzednio liderem był prezydent Aleksander Kwasniewski – dowodza ´ ˛dzy polityczna tozsamoscia czy odmiennoscia ˛ ˙ ze nie ma prostej relacji mie ˙ ´ ˛ ´ ˛ ˛du a charakterem stosunkow mie ˛dzy tymi organami prezydenta i rza ´ ˛stokroc zajmował odmienwładzy panstwowej. Prezydent Kwasniewski cze ´ ´ ´ ˛du stanowisko w kluczowych sprawach polityki panstwowej, np. ne od rza ´ ˛z w sprawie pozycji Rady Polityki Pienie ˙ nej, i skutecznie – przez nieudzie˛ ˛ ˛du. lanie poparcia i otwarta krytyke – moderował działania polityczne rza ˛c: Konkluduja wynikiem koncentracji władzy w prezydenckiej formie ˛do ˛cie urze ˛du prezydenckiego na dominuja ˛ pozycje ˛ca ˛ rza ´ w jest wysunie wsrod innych organow władzy. Prezydent w takim systemie ma nie tylko ´ ´ ´ ˛ uprawnienia głowy panstwa, do ktorych ogranicza sie rola prezydentow ´ ´ ´ 168

lub monarchow w systemach gabinetowo-parlamentarnych, lecz takze ´ ˙ ˛ ˛ dysponuje władza wykonawcza i ma istotny wpływ na proces ustawodaw˛ ˛cym ten urza moz˛d czy. Konstytucyjne uprawnienia stwarzaja piastuja ˙ liwosc odgrywania olbrzymiej roli w sprawowaniu władzy politycznej, ale ´´ ˛ ˛dzaja o rzeczywistej pozycji i randze poszczegol˛ same przez sie nie przesa ´ nych prezydentow. Wiele zalezy od ich osobistych walorow, a takze od ´ ˙ ´ ˙ ˛ wymogow sytuacji, w jakich pełnia funkcje prezydentow. Wyrazistymi tego ´ ´ ˛dzenia prezydentow Billa Clintona i Georprzykładami jest roznica stylu rza ´˙ ´ ˛cego ten urza oraz okolicz˛d ge’a W. Busha. Podobnie osobowosc sprawuja ´´ ˛ nosci jego sprawowania wpływaja na realny zakres władzy prezydentow ´ ´ w systemach połprezydenckich, czego dowodem jest wynik porownania ´ ´ ˛ ˛pco pozycji Ch. de Gaulle’a z pozycja jego naste ´ w, a w systemie mieszanym – ˛sy Lecha Wałe i Aleksandra Kwasniewskiego czy Borysa Jelcyna i Władi´ mira Putina. Zaliczenie III Rzeczypospolitej Polskiej do systemow okreslanych jako ´ ´ mieszane jest zasadne na podstawie nie tyle litery konstytucyjnych zapisow, ´ ˛cego sie w funkcjonowaniu naczelnych organow ˛ ile ich ducha przejawiaja ´ władzy panstwowej. W procesie transformacji demokratycznej ukształtował ´ ˛ sie w Polsce nie klasyczny system parlamentarno-gabinetowy (jak w Wiel˛cym udziałem kiej Brytanii czy Niemczech), lecz system mieszany ze znacza ˛s ˛cia prezydenta w sprawowaniu władzy. Wynikło to po cze ´ ci z przyje w 1990 r. i utrwalenia zasady wyboru prezydenta w wyborach powszech˛ ˛ ˛. nych, co daje mu silna legitymacje społeczna Mimo ograniczenia uprawnien prezydenta w konstytucji z 1997 r., praktyka jej sprawowania przez ´ ˛se ˛pnie przez Aleksandra Kwasniewskiego nadała Lecha Wałe ˛, a naste ´ ˛dowi prezydenta istotna pozycje w strukturze władzy. Wałe po˛ ˛ ˛sa urze ˛ ˛ ˛ szerzał swa władze w sposob negatywny – przez nadinterpretacje upraw´ ˛, ´ ˛ ˛ nien – praktyke ktora sie okresla od nazwiska „wynalazcy” tej metody ´ ´ ˛ ˛ ˛: falandyzacja. Kwasniewski zastosował metode pozytywna nie dał sobie ´ ˛do ˛cego dokunarzucic za rza ´ w Jerzego Buzka pozycji notariusza podpisuja ´ ˛ce ˛dzone przez rza Stawał sie ˛d. ˛ menty zawieraja decyzje arbitralnie przesa coraz wyrazniej strategicznym osrodkiem władzy, aktywnym głownie ´ ´ ´ w kształtowaniu wizji miejsca i roli Polski w swiecie, a takze inicjatorem ´ ˙ ˛dzy społeczenuspołeczniania panstwa, czyli kształtowania pomostow mie ´ ´ ´ stwem a centralnymi instytucjami władzy panstwowej, oraz arbitrazu ´ ˙ ˛dzy grupami społecznymi a rza ˛dem. W rew sytuacjach konfliktowych mie zultacie nie tyle konstytucyjny zapis, ile usus, tj. praktyka wypełniania ˛ funkcji zywa trescia jest powodem tego, ze prezydent operuje w sferach ˙ ´ ˛, ˙ kreowania strategicznej pozycji Polski w swiecie i uspołeczniania panstwa, ´ ´ ˛d ´ ˛ rza zas – zarowno „za Buzka”, jak i „za Millera” – koncentruje sie na ´ administrowaniu i – volens nolens – upanstwawianiu społeczenstwa. ´ ´ ˛dz ´ Przyjmowanie prezydenckiego ba ´ połprezydenckiego typu systemu ˛ce ˛ ˛ panstwowego przez panstwa kształtuja wspołczesnie swa instytucjonalna ´ ´ ´ ´ 169

˛ ˛stsze niz typu parlamentarno-gabinetowego – niekiedy bywa forme – cze ˙ ˛ determinowane tym, ze okazuje sie on uzyteczniejszy dla tworzenia auto˙ ˙ ˛do rytarnych rza ´ w. Najblizszym tego przykładem jest Republika Białorusi ˙ ˛dami Aleksandra Łukaszenki, ktorego rza ˛dy okresla sie zasadnie ˛ pod rza ´ ´ ˛cy ˛ ˛zku Radziecmianem „demokratury”. Kształtuja sie po rozpadzie Zwia ˛cy pod wzgle ˛dem formalnym kiego system polityczny Rosji, stanowia ˛ ˛ odmiane typu połprezydenckiego, rowniez zdaje sie zmierzac bardziej ´ ´ ˙ ´ w kierunku rezimu oligarchicznej autokracji niz zgodnej ze wspołczesnymi ˙ ˙ ´ ˛cej ogoł obywateli. regułami demokracji upodmiotowiaja ´

DEMOKRACJE „TRANSPLANTOWANE” Zmiana systemu w drodze „transplantacji” wzorcow z innych panstw, ´ ´ ˛ ˛ nieefektywna na dłuzsza mete w wersji radzieckiej, okazała sie skuteczniej˙ ˛ ˛cznikowym przykładem udanego przesza w wypadku demokracji. Podre niesienia zasad demokratycznego systemu jest Japonia. Obecnie do tej ˛ ˛, grupy panstw mozna zaliczac takze Koree Południowa Tajwan i Singapur. ´ ˙ ´ ˙ ˛z Demokracje zaszczepiono tam na zywotnym wcia ˙ pniu tradycji kultury ˙ ˛cej postkonfucjanskiej, stymuluja bardziej monokratyczny niz demokratycz´ ˙ ny kształt systemu politycznego (cechy tej tradycji przedstawiam w rozdziale 8). Demokratyzm wynikł tam z zaadaptowania po drugiej wojnie swiatowej podstawowych norm i reguł Zachodu – Stanow Zjednoczonych ´ ´ i Europy. Rezultatem skrzyzowania zywotnych tradycji typowego dla ˙ ˙ postkonfucjanizmu paternalistycznego ładu społecznego z normami demokracji jest swoistosc tamtejszych systemow politycznych. ´´ ´ W Japonii przejawy wpływow konfucjanizmu znajdujemy w roznych ´ ´˙ ˛ce sferach – od zycia rodzinnego, przez stosunki panuja w nowoczesnych ˙ ˛ ˛. korporacjach, po sfere panstwowa Dowodem zakorzenienia japonskiej ´ ´ wspołczesnosci w chinskiej tradycji kulturowej jest informacja zawarta we ´ ´ ´ ˛ wspomnieniach wspołtworcy elektronicznej korporacji Sony: „Kiedy sie ´ ´ ˛ urodziłem, moj ojciec [...] zwrocił sie do szanownego japonskiego uczonego, ´ ´ ´ ˛cego sie kultura i literatura chinska z prosba o rade jakie mi nadac ˛ ˛ ˛ ˛, zajmuja ´ ˛, ´ ˛ ´ ˛. ˛ ˛cy imie Zaproponował imie Akio, w ktore wchodzi ideogram oznaczaja ´ «oswiecony» [...]. Gdy Hirohito został cesarzem w 1926 r., po smierci swego ´ ´ ˛ ojca, cesarska rodzina zwrociła sie do tego samego sławnego sinologa ´ ˛s z prosba o znalezienie odpowiedniej szcze ´ liwej nazwy dla epoki jego ´ ˛ panowania. Uczony nazwał ten okres Showa, co znaczy «oswiecony po´ koj»” [Morita: 14–15]. Zauwazmy, ze te przejawy kultywowania chinskiej ´ ˙ ˙ ´ ˛piły krotko przed brutalna agresja Japonii na ˛ ˛ tradycji kulturowej wysta ´ Chiny. Paradoksem jest fakt, ze o ile wybor imienia „oswiecony” dla ˙ ´ ´ wspołtworcy Sony (m.in. inicjatora wytworzenia magnetofonu i walkmana) ´ ´ ˛ okazał sie trafny, o tyle czasy panowania Hirohito były w pierwszej połowie 170

zaprzeczeniem „oswieconego pokoju”. Gwoli sprawiedliwosci trzeba od´ ´ ˛ki notowac, ze w drugiej połowie okresu Showa Japonia rozkwitła nie dzie ´ ˙ ˛ce podbojom, lecz narzuceniu pokojowego rozwoju przez okupuja to pan´ ˛pnie stwo wojska amerykanskie pod dowodztwem McArthura, a naste ´ ´ ekonomicznej ekspansji. Panstwowosc Japonii jest wywodzona od VII w. p.n.e. w legendzie ´ ´´ o rodowodzie dynastii cesarskiej od bogini Amaterasu. Obecny cesarz jest 125 przedstawicielem tej samej dynastii, co jest zjawiskiem unikatowym w skali globu. Choc tego rodowodu nie mozna udokumentowac, jest on ´ ˙ ´ traktowany jako fakt historyczny, a o zapotrzebowaniu na podtrzymywanie tej wiary swiadczy opozycja przeciw wykopaliskom archeologicznym, ktore ´ ´ mogłyby podwazyc przekonania oparte na legendzie. Poswiadczone histo˙ ´ ´ ˛ rycznie trwanie tej dynastii datuje sie od VII w. n.e. ˛ Istotnym akcentem w historii tego panstwa jest oparcie sie kolonizacji ´ i narzuceniu europejskich wzorcow kulturowych, czego przejawem było ´ ˛cie sie na kontakty ˛ wyrzucenie misjonarzy i kupcow w 1624 r. i zamknie ´ ˛trzne. zewne ˛ ˛ Odpowiedzia na wymuszenie przez flote Stanow Zjednoczonych w 1854 r. ´ ˛pnie Rosji, Francji, Wielkiej Brytanii) otwarcia na kontakty z za(a naste ˛ ˛tkowana w 1867 r. „restauracja Meiji”. Dokonały jej granica była zapocza ˛gi ˛pu patriotyczne kre młodej burzuazji zorientowane na skojarzenie poste ˙ cywilizacyjnego z tradycyjnymi wartosciami, skupione wokoł 15-letniego ´ ´ cesarza. Restauracja ta była skierowana zarowno przeciw feudałom-tradyc´ jonalistom, jak i przeciw probom zdominowania Japonii przez imperiali´ ˛trzne. Cesarz – uprzednio odgrywaja role „dekoracji” rza ´ w ˛cy ˛ ˛do zmy zewne ˛da szoguna (tytuł japonskich namiestnikow wojskowych, be ˛cych faktycz´ ´ ˛ł ˛dy, nymi władcami Japonii w latach 1603–1867) – obja bezposrednio rza ´ ˛c przeprowadzaja reformy pomocne w szybkim opanowaniu cywilizacji ˛tymi pote ˛gaprzemysłowej i sprostaniu w rywalizacji z wczesniej rozwinie ´ mi. Skutecznosc tej rywalizacji została potwierdzona przez: 1) zachowanie ´´ ˛dkowania przez imperialistyczne suwerennosci – odparcie prob podporza ´ ´ ˛gi; 2) ekspansje militarna zapocza ˛ ˛, ˛tkowana zwycie ˛ wojna z Rosja ˛ ˛ska ˛ ˛ pote w 1905 r., przez podboj Korei, znacznych obszarow Chin (Mandzurii ´ ´ ˙ ˛ ´ ˛ ˛ i Tajwanu), po nieudana probe zapanowania nad Azja podczas II wojny ˛ ˛ ˛cie swiatowej; 3) ekspansje ekonomiczna po II wojnie swiatowej – wysunie ´ ´ ˛ ˛dem sie Japonii na drugie miejsce po Stanach Zjednoczonych pod wzgle wielkosci PKB. ´ Wspolnym mianownikiem tej roznorodnej aktywnosci japonskiej była ´ ´˙ ´ ´ niezwykle silna motywacja patriotyczna, ktora w konfucjanskim rozumie´ ´ ˛dna niu polega na uznawaniu dobra wspolnoty za wartosc nadrze ˛ wobec ´ ´´ dobra jednostki. Zaadaptowanie tych reguł do warunkow kapitalizmu ´ ˛ ˛gu cywilii imperializmu oznacza kierowanie sie nie – jak w naszym kre ˛z zacyjnym – da ˙ eniem do indywidualnego sukcesu i korzysci, z sukcesem ´ 171

˛, zbiorowosci jako wypadkowa lecz głownie wymogami interesu narodo´ ´ wego, dla ktorego dobra Japonczyk winien poswie ´ wszystko, z zyciem ´ ´ ´ ˛cic ˙ ˛cznie. Sprzyja temu małe zroznicowanie dochodow, a tym bardziej wła ´˙ ´ ˛dnosci w bankach), oraz standardow zycia (kultura powszechnej oszcze ´ ˙ ´ konformizm wzorcow konsumpcji, a nie rywalizacja własciwa dla euro´ ´ ˛gu. Dominacja roznicowania społecznego na podstawie amerykanskiego kre ´ ´˙ ˛tku, stwarza poczucie egalitaryzacji i nie antagonikwalifikacji, a nie maja zuje, a zatem sprzyja powszechnosci przekonania, ze co dobre dla firmy, ´ ˙ to dobre dla Japonii, a co dobre dla Japonii, to najlepsze dla kazdego ˙ Japonczyka. ´ ˛ ˛ ˛tkowanych przez „restauracje Meiji” było ˛ Głowna cecha reform zapocza ´ typowe dla konfucjanizmu skojarzenie tradycji z otwartoscia na nowoczes´ ˛ ˛dem: nosc pod kazdym wzgle ´´ ˙ – ustroju panstwowego, ktorego paternalistyczny charakter został ´ ´ ˛gnie w dzieło wspierania modernizacji Japonii; ˛ty wprze ˛piło zaadaptowanie reguł – stosunkow społecznych, w ktorych nasta ´ ´ paternalizmu do korporacji kapitalistycznych; ˛cych na budowaniu nie „na gruzach”, – metod modernizacji, polegaja ale na fundamencie wszystkiego, co funkcjonalne z przeszłosci: instytucji ´ społecznych i panstwowych, zwyczajow i norm społecznych, a przede ´ ´ ˛ wszystkim ludzi. Umozliwiło to przystosowanie sie do wymogow japons˙ ´ ´ ˛s ˛cych sie szefami najwie ˛ ˛kkiego kapitalizmu znacznej cze ´ ci feudałow, staja ´ szych korporacji zwanych dzaibatsu. ˛: Stosowanie tych reguł przejawia sie – w nastawieniu na rozwoj rozumiany jako patriotyczne zadanie Japon´ ´ czykow; ´ – w importowaniu technik, technologii i kapitałow (a nie kapitalistow ´ ´ i specjalistow); ´ ˛biorczosci roli „macierzyn– w odgrywaniu wobec prywatnej przedsie ´ ´ skiej” (a nie „ojcowskiej” – jak w kapitalizmie euroamerykanskim) przez ´ ˛ce panstwo: 1) promuja nowe techniki i technologie poprzez budowanie, ´ ˛pnie prywatyzowanie nowoczesnych przemysłow; 2) inspiruja ˛ce a naste ´ strategiczne kierunki rozwoju i ekspansji gospodarczej przez planowanie, ˛ ˛ce czym zajmuje sie Agencja Planowania Gospodarczego; 3) osłaniaja we˛trzne rynki (np. ograniczanie importu tanszego ryzu dla ochrony przed wne ´ ˙ bankructwem japonskich gospodarstw rodzinnych, traktowanych jako osto´ ˛ce ˛ ˛ ja tradycji i przyrostu naturalnego); 4) wspieraja ekspansje zagraniczna ˛ce ˛ ˛ firm japonskich; 5) stymuluja dominacje wspołdziałania nad rywalizacja ´ ´ firm japonskich poprzez panstwowy patronat nad systemem porozumien ´ ´ ´ korporacji; – w dominacji korporacji (dzaibatsu) w krajobrazie gospodarczym, koja˛cych rywalizacje wewne ˛ ˛trzna z uzgadnianiem pod egida panstwa kie˛ ˛ rza ´ ˛trznej, czemu sprzyjaja 1) wspolny ˛: runkow rozwoju i ekspansji zewne ´ ´ 172

rodowod biurokratow panstwowych i menedzerow, kształconych na tych ´ ´ ´ ˙ ´ samych uczelniach, głownie na Uniwersytecie Tokijskim; 2) stowarzyszenia ´ ˛ ˛du („stowarzyszenia pomocnicze władzy cesarmenedzerow pod egida rza ˙ ´ ˛zi skiej”); 3) wie osobiste – towarzysko-obyczajowe, podtrzymywane na cotygodniowych obiadach menedzerow korporacji; ˙ ´ – w zaadaptowaniu do kapitalistycznych firm paternalistycznych reguł ˛z ´ ´ ˛t) konfucjanskich: 1) dozywotniego (do zama ˙ pojscia w wypadku dziewcza ´ ˙ zatrudnienia; 2) ducha zespołowej aktywnosci – satysfakcji z zespołowego, ´ a nie indywidualnego sukcesu, co sprzyja „firmowemu” patriotyzmowi ˛ i „rodzinnemu” charakterowi stosunkow zarowno w pracy, jak i poza nia ´ ´ (obyczaj „pijanstw” w gronie wspołpracownikow po pracy jako forma ´ ´ ´ ˛d ˛dzy praca a zyciem prywatnym, czemu ˛ ˙ relaksu – sta zatarcie granicy mie sprzyja typowe dla Japonczykow skojarzenie surowej dyscypliny i zaan´ ´ ˛ gazowania w pracy z rozpasana wesołoscia i skłonnoscia do zabawy po ˙ ´ ˛ ´ ˛ pracy); 3) firmowego systemu opieki socjalnej skojarzonego z obarczaniem odpowiedzialnoscia za los swych członkow rodziny oraz firmy, a nie ´ ˛ ´ ˛ ˛gania kolejnych szczepanstwa; 4) uznawania wysługi lat za podstawe osia ´ bli awansu; 5) systemu podejmowania decyzji w drodze oddolnych konsultacji, poswiadczonych przez zespoły, z pozostawieniem ostatecznego ´ ˛bnych w kazdej firmie zwia ´ w zawo˛zko stanowiska zwierzchnosci; 6) odre ´ ˙ ˛zkowych typu euroamerykanskiego; dowych, bez central zwia ´ ˛ ´ ˛ ˛pu – w uznaniu powszechnego kształcenia za istotna dzwignie poste ˛t ˛ cywilizacyjnego: o ile w 1868 r. 50% chłopcow i 15% dziewcza uczyło sie ´ ˛pstwie reform Meiji w 1908 r. wprowadzono w szkołach, o tyle w naste ˛zkowa nauke do 14 roku zycia, podczas gdy w Wielkiej Brytanii ˛ ˛ obowia ˙ dopiero w 1922 r., a praktycznie w pełni w 1961 r.; obecny poziom ˛ kształcenia w zakresie nauk matematyczno-fizycznych lokuje Japonie na trzeciej pozycji w swiecie – po Singapurze i Korei Południowej [„News´ week”: 3.03.1997]; – w wykształceniu japonskiej wersji kapitalistycznego homo economicus, ´ ˛cego cie ˙ ko pracowac, mało odpoczywac, twardo grac ekonomicznie, ˛z umieja ´ ´ ´ ˛cej oszcze ˛dzac, ponadto pragmatycznego, konduzo kupowac, jeszcze wie ˙ ´ ´ ˛trz, a rywalizacje na ˛ formistycznego, nastawionego na konsens na wewna ˛trz. zewna ˛ System polityczny Japonii przeszedł ewolucje od monarchii konstytucyj˛ nej, w ktorej demokracja zaznaczała sie jedynie w formie doradztwa ´ ˛ cesarzowi (ta forma utrzymała sie od „restauracji Meiji” do 1945 r.), do narzuconego przez Amerykanow po pokonaniu Japonii w drugiej wojnie ´ swiatowej ustroju demokratycznego, wzorowanego na tradycji euroamery´ kanskiej, ktorego zasady artykułuje konstytucja z 1946 r. ´ ´ Na kształtowanie załozen wspołczesnego ustroju politycznego Japonii ˙ ´ ´ ˛cy ˛sce istotny wpływ mieli Amerykanie, okupuja to panstwo po jego kle ´ w 1945 r. Odzwierciedleniem tych wydarzen był proces powstawania ´ 173

˛ ˛pie demokratycznej konstytucji Japonii, ktorego opis przedstawiaja we wste ´ do polskiego przekładu tego aktu Anna i Leszek Garliccy. „Nowa konstytucja uchwalona została w trybie przewidzianym w art. 73 konstytucji ˛głos ´ ˛ ˛ ˛ z 1889 r., co akcentowało cia ´ c prawna systemu. Do dzis tocza sie spory, ´ ˛dna ile była ona dziełem politykow japonskich, a w jakim stopniu uwzgle ´ ´ ˛tpliniała idee i dyrektywy amerykanskiej Kwatery Głownej. Nie ulega wa ´ ´ wosci, ze ingerencja władz okupacyjnych w prace konstytucyjne była ´ ˙ ˛boka i ze – po odrzuceniu pierwszych propozycji japonskich – projekt głe ˙ ´ konstytucji tworzony był na podstawie propozycji opracowanych w Kwaterze Głownej. Niezaleznie tez od formalnej wymiany kolejnych dokumen´ ˙ ˙ ˛gle miały miejsce kontakty robocze i roznego rodzaju propozycje tow, cia ´ ´˙ ˛c czy uzgodnienia. Tresc konstytucji stanowiła wie kompromis, niemniej ´´ politycy japonscy zmuszeni zostali do zasadniczego zrewidowania swych ´ ˛cia szeregu zalecanych im rozwia ´ . ˛zan pierwotnych propozycji i do przyje ˛ Znalazło to zreszta wyraz w pewnym eklektyzmie sformułowan kon´ stytucyjnych. Niezaleznie tez od rzeczywistego obrazu procesu decyzyj˙ ˙ ˛ nego, w opinii publicznej utrwaliło sie przeswiadczenie, ze konstytucja była ´ ˙ ˛ ˛. aktem narzuconym przez amerykanska Kwatere Głowna Rzutowało to – ´ ˛ ´ i w pewnym sensie nadal rzutuje – na stosunek do konstytucji z 1946 r. ˛ [...]. Stopniowo zreszta sformułowane w konstytucji załozenia klasycznej ˙ ˛ demokracji zostały w zasadniczy sposob skorygowane przez ewolucje ´ ˛ ˛ systemu partyjnego. Uzyskanie przez Partie Liberalno-Demokratyczna po˛cej nadało nowy obraz funkcjonowaniu systemu orzycji partii dominuja ˛dzy egzekutywa i legis˛ ganow panstwowych, a zwłaszcza stosunkom mie ´ ´ ˛. ˛ latywa Szybko odrodziły sie tradycyjne elementy japonskiej kultury poli´ ˛z ˛ tycznej – paternalizm i da ˙ enie do konsensu, szybko tez zarysowała sie ˙ «japonizacja» załozonego w konstytucji systemu wartosci i zasad ustrojo˙ ´ wych. Nie odebrało to procesowi sprawowania władzy charakteru demokratycznego (i tu lezy zasadnicza roznica w stosunku do okresu przed˙ ´˙ wojennego), ale nadało mu charakter blizszy tradycji narodowej i ułatwiło ˙ ˛ ˛ społeczna akceptacje samej konstytucji. W efekcie przez ponad 40 lat konstytucja Japonii zachowała w całosci swoj pierwotny tekst, niezaleznie ´ ´ ˙ ˛cej ˛zan od ewoluuja praktyki stosowania jej poszczegolnych rozwia ´ ” [Garlic´ cy: 16–19]. Głowne elementy konstytucyjnych zasad ustrojowych Japonii przed´ ˛ ˛puja ˛co: Konstytucja z 1946 r. utrzymała stawiaja cytowani autorzy naste ˛, ˛c w Japonii monarchie akcentuja tym samym element kontynuacji „systemu cesarskiego”. Zarazem jednak system ten uległ zasadniczemu przeobraze˙ ˛ ˛ niu, a cesarz (Tenno) z nosiciela suwerennosci stał sie instytucja o raczej ´ symbolicznym czy mistycznym znaczeniu. Podmiotem suwerennosci jest ´ ˛c wie narod japonski, a dobitny wyraz znajduje to w tresci preambuły, ktora ´ ´ ´ ´ ani razu nie wspomina o cesarzu. Odpowiednio tez kompetencje cesarza ˙ ˛to uje w nader skromny sposob – utracił on nawet prawo reprezentowania ´ 174

˛trznych. Podczas przyjmowania wizyt przypanstwa w stosunkach zewne ´ wodcow innych panstw i składania wizyt zagranicznych cesarz nie wypo´ ´ ´ ˛ ˛piła zreszta dawne ˛ wiada sie na tematy polityczne. Nowa konstytucja zasta okreslenie „Cesarstwo Japonii” skromniejszym okresleniem „Panstwo Ja´ ´ ´ ponii”. Konstytucja ujmuje tez zasady sukcesji i regencji. Niemniej monar˙ ˛ role psychologiczno-społeczna co w aspekcie ˛ ˛, chia nadal odgrywa istotna ˛głos ˛ prawnym pozwala mowic o cia ´ ci i uznawac obecny ustroj za „trzecia ´ ´ ´ ´ ˛ faze systemu Tenno”. „Na tym – raczej symbolicznym niz rzeczywistym – tle konstytucja ˙ ˛ Japonii odpowiada swa trescia modelowi demokratycznej ustawy zasad´ ˛ ˛cej system monarchii parlamentarnej. Podstawowe zaniczej wprowadzaja ˛ ˛c ˛zan sady ustroju nie odbiegaja wie od typowych rozwia ´ zachodniego ˛ konstytucjonalizmu. Wymienia sie w szczegolnosci: ´ ´ ˛ • zasade demokratyzmu, ktorej wyrazem jest uznanie narodu za pod´ miot suwerennosci, podział władz, a w jego ramach przyznanie pod´ ˛stawowych kompetencji władczych parlamentowi, oparcie stosunkow mie ´ ˛dem na zasadach systemu parlamentarnego, a takze dzy parlamentem a rza ˙ dopuszczenie instytucji demokracji bezposredniej; ´ ˛ ˛ • zasade indywidualizmu, ktora trzeba rozpatrywac jako deklaracje ´ ˛ ´ ˛ ˛ ˛ zerwania z koncepcja obywatela-poddanego formułowana przez konstytucje ˛c z 1889 r. Artykuł 13 obecnej konstytucji uznaje wie prawo kazdego ˙ ˛ ˛ca ˛ obywatela do uznania go jako jednostke o własnej osobowosci, ciesza ˛ sie ´ ˛czy sie z tym zasada rownosci (art. 14), ˛ szerokim zakresem praw i wolnosci. Ła ´ ´ ´ ˛ca ˛ ˛ odnosza sie szczegolnie – w czym znowu rysuje sie japonska specyfika – do ´ ´ ˛dzy małzonkami (art. 24); zawarcia małzenstwa i stosunkow mie ˙ ´ ´ ˙ ˛ ˛ta • zasade zagwarantowania praw i wolnosci jednostki uje ˛ w sposob ´ ´ typowy dla konstytucjonalizmu zachodniego z połowy stulecia. Rozdział III ˛c konstytucji normuje wie bogaty katalog praw obywatelskich, znacznie ˛cy poza tradycyjna sfere wolnosci osobistych i politycznych. ˛ ˛ wykraczaja ´ ˛c Konstytucja okresla te prawa jako «wieczne i nienaruszalne», zwracaja ´ ˛, ˙ ˛ ˛ uwage iz gwarancja ich przestrzegania sa działania samych obywateli, ˛cych sie od naduzywania swych praw i korzystaja ˛ ˛cych z nich powstrzymuja ˙ ˛ w imie dobra publicznego (art. 12) [...]; ˛ • zasade panstwa laickiego, ktore znowu ma akcentowac odejscie od ´ ´ ´ ´ koncepcji okresu poprzedniego. Wprawdzie konstytucja Meiji nie ustana˛cej, ale pozycja szintoizmu była zdecydowanie uprzywiała religii panuja ˛ca wilejowana, zwłaszcza ze doktryna panuja uznawała cesarza za ucieles˙ ´ ˛ła nienie boskosci własnie w tej religii. Nowa konstytucja pomine mil´ ´ ˛ ˛c ˛ czeniem kwestie boskosci cesarza (zachowuja jednak jego tradycyjna ´ ˛ ˛z ˛ ˛ nazwe Tenno, czyli ksia ˙ e niebianski), natomiast wskazała wyraznie zasade ´ ´ wolnosci wyznania i zakaz panstwowego uprzywilejowania jakiejkolwiek ´ ´ ˛ ˛ organizacji religijnej, wykonywania przez taka organizacje władzy politycznej oraz zakaz panstwowego nauczania religii (art. 20); ´ 175

˛ ˛ ˛ • zasade pacyfizmu (art. 9), ktora z uwagi na swoja specyfike i znaczenie ´ wymaga szerszego omowienia. ´ W sumie konstytucyjne zasady ustrojowe – ktore mozna ujmowac ´ ˙ ´ ˛cza ˛bnosci japonskiej tradycji z rozwia ˛zaniami w rozne katalogi – ła ˛ odre ´˙ ´ ´ typowymi dla zachodniego systemu demokracji parlamentarnej” [tamze: ˙ 21–24]. System organow panstwowych jest zbudowany według klasycznego ´ ´ wzorca podziału władz, ktoremu odpowiada tez systematyka konstytucji. ´ ˙ Wysuwa ona wprawdzie na plan pierwszy cesarza, ale ma to znaczenie raczej symboliczne, zwłaszcza ze dalszy tekst konstytucji całkowicie ig˙ noruje istnienie głowy panstwa. ´ ˛ ˛ ˛c Konstytucja przyznaje silna pozycje parlamentowi (Kokkai), uznaja go nie tylko za jedyny organ ustawodawczy w panstwie, ale tez za „najwyzszy ´ ˙ ˙ ˛, ˙ organ władzy panstwowej” (art. 41). Nie bez racji wskazuje sie ze nie ´ ˛ nalezy przeceniac tego okreslenia, bo konstytucja opiera sie na podziale ˙ ´ ´ ˛cia akcentow w porownaniu władz, niemniej jest to tez wyraz przesunie ˙ ´ ´ ˛ ˛ ˛ z cesarska tradycja okresu Meiji. Parlament jest dwuizbowy i składa sie z Izby Reprezentantow (Shugun) i Izby Doradcow (Sangain). Obie izby ´ ´ ˛ ˛ pochodza z wyborow powszechnych i obie biora udział w podejmowaniu ´ ˛tek stanowi wyrazenie rza ˛dowi wotum wszystkich aktow parlamentu (wyja ´ ˙ ˛ nieufnosci). Nie sa one jednak rownouprawnione, gdyz w razie roznicy ´ ´ ˙ ´˙ ˛dzy nimi ostatecznie przewaza stanowisko Izby Reprezentantow, zdan mie ´ ˙ ´ ˛kszosc głosow. Natomiast choc czasem konieczna jest kwalifikowana wie ´ ´´ ´ ˛zana przez rza (co pro˛d tylko Izba Reprezentantow moze zostac rozwia ´ ˙ ´ ˛dowi klamuje cesarz) przed upływem kadencji – czy to na tle udzielenia rza wotum nieufnosci, czy tez z innych powodow. ´ ˙ ´ ˛dzy rza ˛dem a parlamentem opieraja sie na zasadach ˛ ˛ Stosunki mie ˛systemu parlamentarnego, nieco jednak zracjonalizowanego. Premier i wie ˛ kszosc członkow gabinetu musza byc deputowanymi, mozna powiedziec, ´´ ´ ´ ˙ ´ ˛d ˛ ˛kszosci) i jest przed nim ze rza wywodzi sie z parlamentu (frakcji wie ˙ ´ ˛czony; odpowiedzialny. Cesarz jest z tego mechanizmu całkowicie wyła ˛du, ale ma wprawdzie stwierdza on nominacje i odwołania członkow rza ´ ˛zek uznawania decyzji parlamentu i premiera w tym zakresie. obowia ˛ ˛ Pozycja premiera ma charakter szczegolny; nasuwaja sie tu pewne ´ analogie do systemu kanclerskiego w RFN. Premier jest powoływany ˛czy sie konstytucyjny obowia ˛ ˛zek (desygnowany) przez parlament, z czym ła ˛du do złozenia dymisji po wyborach parlamentarnych rza ˙ ˛dne jest Aby zrozumiec wspołczesny system polityczny Japonii, niezbe ´ ´ ˛dnienie, ze praktyka jest tam determinowana w znacznej mierze nie uwzgle ˙ ˛ ˛. przez litere zapisow konstytucyjnych, lecz przez tradycje To własnie ´ ´ ˛ ˛ sprawia, ze japonski system polityczny nie stał sie kopia systemu amery˙ ´ ˛cym kanskiego, ale jest tworem oryginalnym, pragmatycznie dostosowuja ´ ˛ sie do zmiennych wymogow, systemem, w ktorym w sytuacji przemian ´ ´ 176

nie musi byc zmieniana (inaczej niz w Europie) konstytucja i ustawodaw´ ˙ ˛gnie ˛ciem reform konstytucyjnych było przekostwo. „Podstawowym osia nanie Japonczykow, ze to panstwo ma słuzyc obywatelom, a nie odwrotnie. ´ ´ ˙ ´ ˙ ´ Połozyło to fundament pod nowy rodzaj zdrowego indywidualizmu, na˙ ˛c daja rodzinie i licznym instytucjom japonskiego zycia społecznego, zawie´ ˙ ˛cym rodzinna metaforyke range alternatywnego wzgle ˛ ˛, ˛ ˛dem panstwa raja ´ osrodka lojalnosci. Podobnie jak w powojennych Niemczech i we Włoszech, ´ ´ rodzina – zarowno biologiczna, jak i jej przedłuzenie społeczne – ´ ˙ ˛ ˛ ˛ ˛ stała sie naturalna odtrutka na zaraze totalitaryzmu. Do tego doszła skuteczna reforma rolna, w wyniku ktorej 4,7 miliona chłopow dzierzaw´ ´ ˙ ˛ na własnosc, co podniosło do 90 procent areał cow otrzymało ziemie ´ ´´ ˛dowe zwienczyły proprywatnych gruntow uprawnych. Reformy samorza ´ ´ ˛cych własnym maja ˛tces tworzenia silnych, demokratycznych, dysponuja kiem społecznosci lokalnych” [Johnson: 787]. ´ Na koniec konstatacja szczegolnie istotna: Japonia jako pierwsza udo´ wodniła efektywnosc zastosowania postkonfucjanskich reguł ładu społecz´´ ´ nego w oswajaniu zdobyczy cywilizacji przemysłowej. Obraz tej formy ładu społecznego byłby jednak fałszywy, gdyby przeoczyc, ze nie jest on ´ ˙ ˛ły ˛ efektywny na zawsze. W latach 90. XX wieku w Japonii zacze sie ujawniac ´ symptomy dekadencji i spadku efektywnosci, czego najbardziej dotkliwym ´ ˛ca ˛c przejawem była trwaja niemal dziesie ´ lat recesja gospodarcza. ˛, ˛ Japonczycy czuja jak stare wartosci, na ktorych opierał sie ich wielki ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛dne powojenny sukces, przestaja sie sprawdzac w nowym swiecie. Bezwzgle ´ ´ poszanowanie autorytetow i bezkrytyczna akceptacja wyrazanych przez nie ´ ˙ ˛c opinii, nieche ´ do indywidualizmu, unikanie publicznych kontrowersji, wiernosc jednej firmie przez całe zycie, stawianie potrzeb i interesow grupy ´´ ˙ ´ ponad własne, powszechne stosowanie zasady starszenstwa – wszystkie te ´ ˛ ˛ ˛ wartosci sa w stanie powolnej, lecz trwałej erozji. Powoli zmieniaja sie ludzie, ´ ˛ firmy i szkoły. Zmienia sie rola kobiety i spojrzenie na obcokrajowcow. ´ ˛ Przemiany te sa odbierane niejednakowo. Licznych zwolennikow ma ´ ˛ tam nadal odwoływanie sie do tradycji konfucjanizmu – poszukiwanie ˛” przyczyn dekadencji w degrengoladzie na skutek „zarazenia sie obcymi, ˙ ˛powania. Nie brak jednak tych, ktorzy upatruja ˛ zachodnimi wzorcami poste ´ ˛ szans odzyskania wigoru przez japonska gospodarke w konsekwentniej´ ˛ szym adaptowaniu z Zachodu nie tylko technologii, ale i wzorcow gos´ podarowania, zwłaszcza stosowanych w amerykanskim biznesie. Przeja´ wem tego jest m.in. uznawanie za poza ˙ ˛dane wyjazdow młodych japonskich ´ ´ ˛ menedzerow na praktyke w zagranicznych korporacjach, co do niedawna ˙ ´ było traktowane jako zagrozenie „zarazeniem” obcymi nawykami, oraz ˙ ˙ zapozyczanie metod gospodarowania w tych korporacjach. ˙ ˛ Przyszłosc pokaze, ktora z tych tendencji okaze sie silniejsza i – co ´´ ˙ ´ ˙ najwazniejsze – bardziej skuteczna, własciwy postkonfucjanizmowi prag˙ ´ ˛ matyzm skłania bowiem do kierowania sie przede wszystkim kryterium 177

skutecznosci. Z dotychczasowych doswiadczen wiadomo, ze w panstwach ´ ´ ´ ˙ ´ tamtego regionu istotnie odmienne od europejskiego jest traktowanie kryzysow, czego najlapidarniejszym odzwierciedleniem jest fakt, ze dla okres´ ˙ ´ ˛cia „kryzys” słuza dwa ideogramy: jeden oznacza „problem, lenia poje ˙˛ ˛”. kłopot, tarapaty”, drugi – „szanse Traktowanie uprzednich kryzysow jako ´ ˛cych szanse zmiany, poprawy, ˛ kłopotliwych problemow, lecz stwarzaja ´ rozwoju, było istotnym czynnikiem sukcesow Japonii i innych panstw ´ ´ Dalekiego Wschodu. Wyraznym tego przykładem była reakcja Japonii na ´ ˛dne technologie zaowokryzys paliwowy lat 70.: stawka na energooszcze ˛z cowała nie tylko doraznym przezwycie ˙ eniem niedostatkow paliwa, lecz ´ ´ ˛ modernizacja gospodarki. Przyszłosc pokaze, czy podobny ˛ takze trwalsza ˙ ´´ ˙ ˛dzie skutek zarysowuja ˛cych sie obecnie kryzysowych sytuacji. ˛ be

DEMOKRACJE FASADOWE I POZOROWANE ˛cych sie demokraty˛ W wielu panstwach wspołczesnego swiata, mienia ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛ cznymi, za fasada demokratycznych instytucji i procedur kryja sie zako˛dz rzenione w tradycji systemy kastowe, plemienne, teokratyczne ba ´ dyk˛ tatorskie. Takie systemy stanowia we wspołczesnym swiecie i zapewne ´ ´ ˛cej ˛ ˛ ˛ ˛” stanowic be ˛ w daja sie przewidziec przyszłosci rozległa „szara strefe ´ ˛da ´ ´ ˛dzy demokracjami sensu stricte a systemami otwarcie monokratycznymi. mie Brak kulturowego podglebia i społeczno-ekonomicznych warunkow powo´ duje słabe zakorzenienie reguł demokratycznych i jest zrodłem trojakiego ´ ´ rodzaju tendencji: – do fasadowosci demokratycznego charakteru systemu politycznego, ´ ˛da – do pozorowania demokracji be ˛cego kamuflazem rezimu autokraty˙ ˙ cznego, ˛powania demokracji przez otwarcie dyktatorskie – do łatwego zaste rezimy. ˙ ˛ ˛cych Okreslenie „demokracje fasadowe” odnosze do panstw stosuja ´ ´ reguły demokratyczne w sposob ograniczony do elitarnych, oligarchicz´ ˛cych naskorkowo denych warstw społeczenstwa, do systemow adaptuja ´ ´ ´ ˛cych według reguł, ktore wyrosły mokratyczne formy, a de facto funkcjonuja ´ z tradycji. W panstwach bez tradycji demokratycznych, z masami biernymi ´ lub podatnymi na manipulacje polityczne, silnie zroznicowanymi, demo´˙ ˛ ˛ kracja jest sposobem sprawowania władzy przez oligarchiczna klase poli˛ ˛ tyczna i ogranicza sie do stosunkow w scentralizowanych strukturach ´ władzy. Narod jest przedmiotem, a nie suwerenem. Przejawy tego rodzaju ´ „demokracji” znajdujemy zwłaszcza w Azji i w Ameryce Łacinskiej. ´ ˛ Obecnie najbardziej wyrazistym przykładem demokracji fasadowej sa ˛ Indie. Sa one panstwem, w ktorym centralne elity polityczne – wyrosłe pod ´ ´ ˛sto w Wielkiej Brytanii edukowane silnymi wpływami brytyjskimi i cze 178

˛ ˛ – staraja sie „transplantowac” z byłej metropolii kolonialnej nie tylko ´ demokratyczne formy, ale i tresci. Po uzyskaniu niepodległosci w panstwie ´ ´ ´ ˛to ˛ ˛, tym przyje w 1950 r. demokratyczna konstytucje lecz polityczna praktyka bywa tam niesłychanie odległa od spełniania standardow wspołczesnych ´ ´ ˛du na obszar i liczebnosc ludnosci – Indie demokracji. Mimo to – ze wzgle ´´ ´ ˛ okreslane mianem najwie ˛kszej demokracji swiata. Zasadnosc tej kwalisa ´ ´ ´´ fikacji Robert Dahl motywuje tym, ze „chociaz zycie polityczne w Indiach ˙ ˙ ˙ ˛sto gwałtowne, jednakze przy wszystkich słabosjest bardzo burzliwe i cze ˙ ´ ˛z ˛. ˛ ciach podstawowe instytucje demokratyczne wcia ˙ funkcjonuja Wydaje sie ˛dnym oczekiwaniom. Jak mozemy to wytłumato przeczyc wszelkim rozsa ´ ˙ czyc? Kazde wyjasnienie indyjskiego fenomenu musi byc nieco ryzykowne. ´ ˙ ´ ´ ˛ Jednak, chociaz moze sie to wydawac dziwne, niektore warunki wy˙ ˙ ´ ´ ˛puja w Indiach pomagaja wyjasnic, dlaczego udaje sie tam utrzymac ˛ce ˛ ˛ ste ´ ´ ´ demokratyczne instytucje [...]. Wojsko, ktore wyrosło z kolonialnej tradycji ´ ˛ki brytyjskiej, jest posłuszne wybranym cywilnym przywodcom. Dzie temu ´ ˛du demokratyczw Indiach nie istnieje najpowazniejsze zagrozenie dla rza ˙ ˙ ˛puje w wie ˛kszosci rozwijaja ˛cych sie krajow. W przeci˛ nego, jakie wyste ´ ´ wienstwie do Ameryki Południowej, w Indiach tradycje wojskowe nie ´ ˛ sprzyjaja wojskowym zamachom czy wojskowej dyktaturze. Policja, chociaz ˙ ˛boko skorumpowana, nie stanowi niezaleznej siły zdolnej do przegłe ˙ prowadzenia zamachu. Ponadto wszyscy załozyciele nowoczesnych Indii, ktorzy doprowadzili ˙ ´ ˛ do niepodległosci i wprowadzili konstytucje oraz instytucje polityczne, ´ mieli demokratyczne przekonania. Ruch polityczny, ktoremu przewodzili, ´ zdecydowanie lansował demokratyczne idee i instytucje. Demokracja, moz˙ ˛ ˛ ˛ na powiedziec, stanowi jedyna ideologie narodowa Indii. Poczucie przy´ naleznosci narodowej w Indiach jest byc moze słabe, ale jest zarazem tak ˙ ´ ´ ˙ ˛zane z demokratycznymi ideami i przekonaniami, ze niewielu silnie zwia ˙ ˛zania. mieszkancow Indii propaguje niedemokratyczne rozwia ´ ´ ˛ Dalej, chociaz Indie sa kulturowo zroznicowane, jest to jedyny kraj na ˙ ´˙ swiecie, w ktorym hinduizm – wiara i praktyki – jest tak powszechnie ´ ´ ˛ciu mieszkancow Indii osmiu to wyznawakceptowany. Przeciez na dziesie ˙ ´ ´ ´ cy hinduizmu. I chociaz system kastowy dzieli ludzi, a nacjonalisci, zwolen˙ ´ ˛ nicy hinduizmu, stanowia stałe zagrozenie dla muzułmanskiej wspolnoty, ˙ ´ ´ ˛kszosci mieszkancow Indii. to hinduizm stwarza poczucie tozsamosci wie ˙ ´ ´ ´ ´ ˛ Nawet jezeli te warunki sprzyjaja demokratycznym instytucjom, to olb˙ ˛dzy w Indiach oraz silne podziały wielokulturowe wydarzymia skala ne ˛ wałyby sie stanowic płodny grunt dla gwałtownego rozwoju ruchow ´ ´ ˛z antydemokratycznych na tyle pote ˙ nych, ze zdolnych do obalenia demo˙ kracji i wprowadzenia autorytarnej dyktatury. Dlaczego do tego nie doszło? ˛ Kiedy przyjrzymy sie blizej, odkryjemy kilka niespodzianek. ˙ Po pierwsze, kazdy mieszkaniec Indii jest członkiem tak malutkiej ˙ ˛dzic mniejszosci, ze nie byłaby ona w stanie sama rza ´ Indiami. Ogromna ´ ˙ 179

˛ liczba kulturowych grup, na jakie podzielone sa Indie, oznacza, ze kazda ˙ ˙ ˛kszosci, ale z tych grup jest mała i nie tylko nie ma szans na uzyskanie wie ´ ˛dzic jest zbyt mała, by rza ´ rozległym i zroznicowanym subkontynentem. ´˙ ˙ ˛dzic ˛ Zadna mniejszosc w Indiach nie mogłaby rza ´ bez posługiwania sie ´´ ˛. przymusem stosowanym przez wojsko i policje Jednak wojsko i policja, ˛zanie. jak juz była mowa, nie pojda na takie rozwia ˙ ´ ˛ ˛tkami, członkowie kulturowych mniejszoPo drugie, z niewieloma wyja ˛ ˛ sci nie mieszkaja razem na jednym terytorium, ale raczej sa rozproszeni ´ ˛kszosc mniejszosci nie moze po roznych regionach Indii. A wobec tego wie ´˙ ´´ ´ ˙ ˛bnego kraju poza granicami Indii. Bez wzgle ˛du liczyc na stworzenie odre ´ ˛, ˛kszosc mieszkancow Indii musi pozostawac na to, czy tego chca czy nie, wie ´´ ´ ´ ´ obywatelami tego kraju. Poniewaz rozbicie jest niemozliwe, jedynym roz˙ ˙ ˛zaniem jest unia w obre ˛bie Indii. wia ˛kszosci mieszkancow Indii po prostu nie ma innej Wreszcie, dla wie ´ ´ ´ ewentualnosci niz demokracja. Samodzielnie zadna z mniejszosci nie moze ´ ˙ ˙ ´ ˙ ˛dow, obalic demokratycznych instytucji i wprowadzic autorytarnych rza ´ ´ ´ liczyc w tym zakresie na poparcie wojska lub policji, zywic nadziei na ´ ˙ ´ utworzenie oddzielnego kraju, oferowac ewentualnosci bardziej atrakcyj´ ´ nych ideologicznie i instytucjonalnie od demokracji. Doswiadczenie wska´ ˛ksza koalicja roznych mniejszosci byłaby nazbyt zuje, ze jakakolwiek wie ˙ ´˙ ´ podzielona, aby dokonac zamachu stanu, a tym bardziej utrzymac auto´ ´ ˛ ˛ ˛dna rytarny ustroj. Demokracja, jak sie zdaje, jest jedyna rozsa ˛ ewentual´ noscia dla mieszkancow Indii” [Dahl: 15–152]. ´ ˛ ´ ´ Bardziej sceptyczna jest opinia polskiego badacza. Wprawdzie przyznaje ˛c on, ze analizuja indyjski system polityczny według kryteriow wspołczes˙ ´ ´ ˛cej nych demokracji „znajdujemy w nim wszystkie elementy działaja struktury przedstawicielskiej: regularnie przeprowadzane wybory, partie poli˛dowe ciała przedstawicielskie, konstytucje oraz ˛ tyczne, centralne i samorza ˛ ˛ ˛. apolityczna armie i słuzbe cywilna Na poziomie konstytucyjnym istnieje ˙ ˛ rowniez trojpodział władzy oraz gwarancja niezaleznosci srodkow maso´ ˙ ´ ˙ ´ ´ ´ wego przekazu. Z tej perspektywy system polityczny Indii nie odbiega szczegolnie od wzorcow starych, anglosaskich demokracji. Mozna by stwie´ ´ ˙ ˛ ˛, ˛ ˛, ˛cej ˙ rdzic, iz Indie stanowia normalna dojrzała demokracje a nawet wie – ze ´ ˙ ˛ ˛ksza demokracja swiata», jak nierzadko okreslaja sie sami Hin˛ ˛´ sa «najwie ´ ˛ ˛ dusi. Powyzszy rodzaj analizy, choc bywa ciekawy, nie jest jednak szczegolnie ˙ ´ ´ ˛ ˛ ˛ca płodny, poniewaz nie wyjasnia, co stanowi siłe motoryczna animuja ˛ ˙ ´ ˛d, wyborcow, partie polityczne, parlament, rza prezydenta [...]. Głowne ´ ´ ˛powaniu kieruja sie Hindusi, czyli tradycyj˛ ˛ zasady, ktorymi w swoim poste ´ ˛ ne normy społeczne i etyczne, nie wspołgraja ze strukturami, jakie przy´ ˛li ˛pnie przewodcy niepodległych Indii przeje od kolonizatorow, a naste ´ ´ tworzyli i rozbudowali. Jak zauwazył Dumont, moim zdaniem słusznie, ˙ dotychczasowe przemiany w Indiach nie doprowadziły do wyraznego ´ 180

˛dra społecznej organizacji». Przy blizszej analizie przekształcenia «samego ja ˙ ˛, ˙ działania indyjskiego systemu demokratycznego okazuje sie ze w praktycz˛ ˛cej wspolnego z tranej polityce podejmowane decyzje maja znacznie wie ´ dycyjnymi indyjskimi koncepcjami autorytetu, ładu społecznego i moral˛cej nego niz z fundamentalnymi zasadami zachodnich demokracji. Wie jest ˙ ˛powanie zgodne z normami w nich dharmy [w filozofii hinduizmu poste ˛da ˛ ˛gu moralnymi, be ˛ce podstawowym warunkiem doskonalenia sie w cia kolejnych wcielen – M.G.] niz konstytucji”. ´ ˙ ˛ ˛ Autor ten dowodzi, ze charakterystyczna cecha indyjskiej polityki po ˙ ˛ciu demokratycznych reguł odzyskaniu niepodległosci i formalnym przyje ´ i instytucji był „proces powolnego przejmowania funkcji instytucji demo˛ ˛ ˛ kratycznych przez rozne ciała nieformalne. Indyjska polityke cechuja dwa ´˙ ˛ce dominuja czynniki – w aspekcie socjalnym i psychologicznym jest to ˛ ˛. kasta, w gospodarczym – kontrola nad ziemia uprawna Na poziomie ˛ ˛ lokalnym kontrole nad kastami i ziemia sprawuje w istocie tzw. lokalnie ˛ca ˛s dominuja kasta, ktora najcze ´ ciej jest jedna z wyzszych lub srednich kast. ´ ˛ ˙ ´ ˛ Jej elity sa partnerem dla władz centralnych, gdyz w ramach jej mozliwosci ˙ ˙ ´ lezy mobilizowanie lub demobilizowanie lokalnych społecznosci, zgodnie ˙ ´ ˛gu, stanu czy panz potrzebami politycznymi osrodkow decyzyjnych okre ´ ´ ´ ˛ stwa. Elity kastowe maja wpływy w lokalnych ciałach ustawodawczych, ˛downictwie, bankach, kooperatywach, samorza ˛dach lokalnych, policji sa ˛ ˛poraz administracji. Lokalne elity kastowe utrzymuja kontakty z przeste ˛ czym podziemiem lub nierzadko same je tworza w razie potrzeby, wyko˛c ´ rzystuja rowniez dla celow politycznego zastraszania przeciwnikow. Dob˙ ´ ´ ˛c re stosunki z lokalnymi tradycyjnymi przywodcami leza wie w najlepiej ´ ˙˛ ˛tym interesie centralnych elit. Niemniej, te ostatnie nie sa całkowicie ˛ poje ˛c zalezne od elit lokalnych, dysponuja własnymi srodkami nacisku. Z jednej ˙ ´ ˛ta strony bywa to zache o charakterze ekonomicznym, w postaci niskooprocentowanych kredytow, specjalnych cen na lokalne produkty, inwestycji, ´ ˛ ˛, ˛cznie z uchwaleniem ustaw itp. Z drugiej – stosuje sie nieraz presje wła ˛kanie ich za pomoca sił policyj˛ niekorzystnych dla lokalnych elit, albo ne ˛z nych. Dlatego da ˙ enie do wzajemnego porozumienia wychodzi z obu stron. ˛cej ˛ Jest ono oparte na wspolnocie interesow przejawiaja sie w kontroli ludzi ´ ´ i srodkow. Ambitne plany rozwojowe, hasła polityczne czy ideologia nie ´ ´ ˛ ˛kszego znaczenia. Lokalna polityka, kontakty maja w tym układzie wie ˛ ˛ stany–centrum maja wymiar tradycyjny, odbywa sie poza oficjalnymi, zwesternizowanymi strukturami władzy, a moze nalezałoby raczej powie˙ ˙ ˛bnicki: 186–189]. dziec – na drugim, ukrytym poziomie tych struktur” [De ´ ˛ce ˛ Przytaczam dwie uzupełniaja sie oceny losow wprowadzenia demo´ kratycznego systemu w Indiach z dwoch powodow. Po pierwsze, ze ´ ´ ˛du na rozmiary tego panstwa (patrza z perspektywy hinduskiego ˛c wzgle ´ subkontynentu pierwszy premier niepodległych Indii Jawaharlal Nehru ˛ ˛ca ˛ge nazwał Europe „małym, skłoconym połwyspem”) i na jego rosna ˛ pote ˛ ´ ´ 181

˛, ˛ ˛. demograficzna ekonomiczna i polityczna Drugim powodem jest to, ze ˙ ˛ ˛ ˛ ˛pstw zaszczepiania euroamerykanskiego stanowia wyrazista ilustracje naste ´ wynalazku, jakim jest system demokratyczno-rynkowy, na jakosciowo ´ ˛dzie to pomocne przy omawianiu odmiennym podłozu kulturowym. Be ˙ kłopotow z wprowadzeniem demokracji w innych regionach swiata, co ´ ´ m.in. jest przedmiotem rozdziałow o dalekowschodnich systemach pater´ nalistycznych, dyktaturach wojskowych i systemach teokratycznych. Wiele przemawia za tym, ze podobny charakter – demokracji fasado˙ ˛te ˛zku wej – nabiera system polityczny Rosji. Przyje tam po rozpadzie Zwia ˛zania konstytucyjne eksponuja „wysoka pozycje ust˛ ˛ ˛ Radzieckiego rozwia ˛ ˛ rojowa prezydenta. Pozycja ta pozwala mu na aktywne działania i realizacje ˛puje w roli czynnika rza ˛ambitnych celow narodowych. Prezydent wyste ´ ˛cego i pobudzaja ˛cego organy władzy federacji oraz organy władzy dza podmiotow federacji. Działania te moze rozwijac prezydent zarowno w po´ ˙ ´ ´ ˛trznej, jak i w stosunkach mie ˛dzynarodowych. Zakres tej lityce wewne ˛c ˛cych władzy jest wie rozległy i prezydent korzysta aktywnie z przysługuja ˛ ˛ mu prerogatyw. Pozycje ustrojowa prezydenta umacnia demokratyczny sposob jego wybierania. Prezydent uzyskuje pełnomocnictwa bezposrednio ´ ´ ˛ ˛ od wyborcow. W zachowaniu swym musi sie liczyc z wola społeczenstwa ´ ´ ´ i przewodzic mu w dochodzeniu do wzniosłych zamierzen. Nie moze ´ ´ ˙ ˛powanie i powracanie do znanych z przepozwolic sobie na dowolne poste ´ ˛do ˛ szłosci rza ´ w jedynowładczych. W Rosji konczy sie epoka niekontrolo´ ´ ˛cych pod naciskiem opinii społecznej” wanych władcow, nie pozostaja ´ ˛ [Zielinski: 118]. Nie oznacza to jednak, ze zaczyna sie proces konsolidacji ´ ˙ demokratycznej w stylu zachodnim. Procesy demokratycznej transformacji ˛ ˛ sa w Rosji zbyt swieze, by orzec, jaki tam ostatecznie ukonstytuuje sie ´ ˙ system. O tym, jak długotrwały i dramatyczny moze byc proces przekształcania ˙ ´ demokracji fasadowych w systemy zgodne ze wspołczesnymi standardami, ´ swiadczy przykład Chile. Panstwo to – według wybitnego pisarza mek´ ´ sykanskiego Carlosa Fuentesa – „było pierwszym krajem latynoskim, ktory ´ ´ ˛ stworzył cos, co moglibysmy nazwac «demokracja dla arystokracji». [...] ´ ´ ´ ˛ce Klasy panuja zorganizowały społeczenstwo i przywłaszczyły sobie swo´ ˛ ˛ki body”. W XX wieku „wolnosc ludu została uzupełniona władza ludu dzie ´´ wielkim strajkom i powstaniu nowoczesnych partii politycznych po kry˛zi zysie tradycyjnych gałe produkcji chilijskiej – saletry i miedzi. Front ˛cy go demokratyczny prezydent Aguirre Cerda Ludowy i reprezentuja przeprowadzili reformy: wprowadzili ubezpieczenia społeczne, dodatki ˛ ˛, macierzynskie i płace minimalna upowszechnienie szkolnictwa, ktore dały ´ ´ ˛ ˛”. Chile demokratyczna podstawe Nie zakonczyło to jednak procesu prze´ ˛ca kształcenia demokracji oligarchicznej – fasadowej – w upodmiotowiaja ˛ na rownych prawach ogoł Chilijczykow. Proby utrzymania dominacji klas ´ ´ ´ ´ ˛ uprzywilejowanych powtarzały sie tam dwukrotnie – w postaci odrzucenia 182

demokratycznych reform „przez zimnowojennego prezydenta Gonzalesa ˛” ˛cego demoVidele oraz wojskowego zamachu stanu gen. Pinocheta, obalaja kratycznie wybrane władze prezydenta Salvadora Allende. Dopiero po tym ˛dy dyktatorskie zostały odrzucone i dedramatycznym doswiadczeniu rza ´ mokracja sensu stricto mogła w tym panstwie zyskac szanse trwalszego ´ ´ zakorzenienia [„GW”: 25.11.1998]. ˛stszym zjawiskiem w panstwach powstaja ˛cych po Wspołczesnie cze ´ ´ ´ rozpadzie obydwu typow kolonializacji i uzaleznienia – kapitalistycznego ´ ˙ ˛ ˛cych i radzieckiego – staje sie tworzenie demokracji pozorowanych, adaptuja jedynie formy, procedury, nazwy instytucji, ktore rezimom autokratycznym ´ ˙ słuza za kamuflaz. Wprowadzenie systemu demokracji parlamentarnej ˙˛ ˙ kilka bogatych i wpływowych osob w danym kraju wykorzystuje dla ´ pozostania przy władzy dłuzej, niz pierwotnie przewidywała to konstytu˙ ˙ ˛do cja. Nie wynika to tylko czy głownie ze złej woli i dyktatorskich zape ´ w ´ tamtejszych politykow, lecz – co istotniejsze – z obiektywnego braku ´ ˛cia gospodarki rynkulturowych i ekonomicznych warunkow do rozwinie ´ kowej, a zatem i demokracji politycznej. Ani rynku, ani demokracji nie ˛ ˛ mozna zadekretowac. Moga one wyrastac tylko tam, gdzie maja elemen˙ ´ ´ tarne warunki zakorzenienia i rozwoju. Za wyrazisty przykład ostentacyjnej ˛dami Aleksandra pozornosci demokracji jest uwazana Białorus pod rza ´ ˙ ´ Łukaszenki. Wynaturzeniu tamtej młodej demokracji sprzyjały słaby i rozczłonkowany system wielopartyjny, wyposazenie organu jednoosobowego ˙ (prezydenta) w szerokie kompetencje nie zrownowazone dostatecznie po´ ˙ przez uprawnienia innych organow władzy oraz specyficzne cechy charak´ ˛cej urza prezydenta. Zaowocowało to sys˛d terologiczne osoby sprawuja temem, ktory mozna okreslic mianem «demokratury», gdyz prezydent ow, ´ ˙ ´ ´ ˙ ´ ˛dzi autorytarnie, zyskuje poparcie znacza ˛cej, nieupolitycznionej mimo iz rza ˙ ˛kszosci społeczenstwa. Taki sam charakter przyjmuja rezimy ˛ ˙ de facto wie ´ ´ ˛ce ˛ kształtuja sie w postradzieckich republikach Dalekiego Wschodu: w Uzbekistanie, Turkemenii, Kazachstanie. Nic nie zapowiada przeobrazen ˙ ´ ˛cych w bliskiej perspektywie przekształcanie sie tam demokracji ˛ rokuja fasadowych i pozorowanych w systemy stricte demokratyczne.

Rozdział 6

PARTIE I DEMOKRATYCZNE SYSTEMY PARTYJNE

˛ Partie polityczne sa obok panstwa jednym z dwoch podstawowych ´ ´ instytucjonalnych elementow wspołczesnych demokratycznych systemow ´ ´ ´ ˛ ˛powalnymi pomopolitycznych. Partie sa bowiem w demokracjach niezaste ˛dzy społeczenstwem a panstwem, słuza stami mie ´ ´ ˙ ˛cymi do wywierania wpływu obustronnie: społeczenstwa na organy władzy panstwowej i spra´ ´ ˛cych władze w tychze organach na społeczenstwo. Najkrocej zatem ˛ wuja ˙ ´ ´ ˛ ˛dzie zdobywania i wypartie mozna zdefiniowac jako organizacyjne narze ˙ ´ ˛ ˛ konywania władzy panstwowej przez aktywna politycznie reprezentacje ´ ˛cej cze ´ ci społeczenstwa. ˛s znacza ´ ˛ ˛ Taka pozycje zyskały partie dopiero wspołczesnie, w warunkach upo´ ´ ˛ ˛zanewszechniania sie politycznego upodmiotowiania społeczenstw i zwia ´ ˛powania władzy sprawowanej dzie dziedziczeniu ba ´ ˛ki ˛dz go z tym zaste ˛ ˛ ˛ ˛ zdobywanej i narzucanej zbrojna przemoca – przez władze zyskiwana ˛ ˛ki i utrzymywana dzie poparciu społecznemu wyrazanemu w formie wy˙ ˛dzie, gdzie władze panstwowa zyskuja i utrzymuja aspiruja ˛ ˛ ˛ ˛ ˛cy borow. Wsze ´ ´ ˛ki ˛kszosci społedo tego politycy dzie poparciu aktywnej politycznie wie ´ ˛dne jest zorganizowanie tych politykow i ich zwolennikow czenstwa, niezbe ´ ´ ´ ˛ce w partie, zabiegaja o poparcie społeczne przez propagowanie i realizo˛dzenia programow zgodnych z interesami duzych wanie w procesie rza ´ ˙ grup społecznych.

CZYM SA PARTIE POLITYCZNE ˛ ˛ ˛s ´ Okreslenie „partia” wywodzi sie z łaciny od pars, co oznacza „cze ´ c”. ´ ˛cie to ma wieloraki sens: okresla sie nim cze ´ c wyodre ˛ ˛s ´ ˛bniona z jakiejs ˛ Poje ´ ´ ˛ ˛ca ˛ całosci, np. grupe ludzi stanowia ˛ strone w grach towarzyskich, oddział ´ ˛kszej całosci (partia towaru), role aktora w sztuce, ˛ partyzancki, fragment wie ´ ˛ ˛ linie melodyczna solisty lub zespołu wykonawcow czy fragment partytury ´ ˛cia w muzyce, a takze kandydata do małzenstwa. Zastosowanie tego poje ˙ ˙ ´ do analizowanego tu zjawiska wymaga uzupełnienia przymiotnikiem „poli184

tyczna” i wtedy obejmuje wszelkie okreslaja sie tym mianem organizacje ´ ˛ce ˛ ˛ce uzywaja innych nazw, np. „stronnictwo”, „kongres”, „unia”, „ruch”, ˙ ˛ce „zjednoczenie”, „konfederacja”, „oboz”, a takze poprzestaja na hasłowym ´ ˙ samookresleniu o charakterze programowo-propagandowym, np. Narodo´ wa Demokracja, Sojusz Lewicy Demokratycznej, Platforma Obywatelska, ˛ ˛dz Samoobrona itd. Podstawa zaliczenia ba ´ niezaliczenia jakiejs formy ´ zorganizowania ludzi do kategorii „partia polityczna” nie jest zatem samookreslenie w nazwie czy w programie, lecz to, czy spełnia ona role ´ ˛dnianymi w teoretycznej i prawnej i funkcje zgodne z kryteriami uwzgle definicji partii politycznej. Partia w systemach demokratycznych to dobrowolne zrzeszenie aktyw˛dach zdefinych politycznie członkow społeczenstwa o podobnych pogla ´ ´ ˛cych sie po to, by samodzielnie ba ´ ˛ ˛dz niowanych w programie, jednocza ˛ ˛, ˛ki w koalicji zdobyc i utrzymac władze panstwowa a dzie temu ukierun´ ´ ´ kowywac aktywnosc panstwa zgodnie z interesem własnym i swojej bazy ´ ´´ ´ ˛: społecznej. Istotnymi elementami definicji partii sa organizacja, władza, program, poparcie społeczne. Partie polityczne to przede wszystkim zorganizowane w sposob wzgled´ ˛ ˛dem organinie trwały zespoły aktywnych politycznie ludzi. Pod wzgle zacyjnym partie wspołczesne cechuje: ´ 1. Formalna struktura organizacyjna, czyli utrwalony przez reguły ˛bie organizacji, funkstatutowe minimalny podział pracy i rol w obre ´ cjonowanie podstawowych komorek organizacyjnych i władz partyjnych ´ roznych szczebli, a takze ustalona statutowo procedura podejmowania ´˙ ˙ ˛trzne i zewne ˛trzne działanie najwazniejszych decyzji okreslaja ˙ ´ ˛cych wewne partii. Stopien sformalizowania organizacyjnego bywa rozny – moze miec ´ ´˙ ˙ ´ ˛dz ´ charakter bardzo ostry, niczym w wojsku czy w zakonie, ba ´ luzny, jak ˛ce ˛ np. w partiach amerykanskich, ale zrzeszenia klasyfikuja sie jako partie ´ ˛ musza miec jakis statut, pewne stałe organy partyjne i ustalone prawa ´ ´ ˛trzpartyjnych. członkow w sprawach wewna ´ ˛powanie i wyste ˛powanie 2. Dobrowolnosc nalezenia do partii. Wste ´´ ˙ z partii zalezy od decyzji obywatela, nie moze byc stosowany ani bezpo˙ ˙ ´ sredni, ani posredni przymus – nawet partie faszystowskie czy komunis´ ´ ˛ tyczne w okresie panowania zachowały zasade dobrowolnosci, dlatego ´ ˛ ˛ do miana partii sensu stricto nie kwalifikuja sie przymusowe zrzeszenia ˛ w niektorych panstwach autorytarnych, sa to bowiem organizacje pan´ ´ ´ ˛ce ˛powania stwowe nie posiadaja własciwosci partii. Dobrowolnosc wste ´ ´ ´´ ˛zku przyjmowania do partii: cze ˛ste jest uzaleznienie nie oznacza obowia ˙ ˛cia od spełnienia okreslonych warunkow i od stazu kandydackiego. przyje ´ ´ ˙ ˛ Partie z zasady wprowadzaja do statutu prawo pozbawienia członkostwa ˛dkowuja ˛cych sie dyscyplinie partyjnej ba ´ popeł˛ ˛dz osob nie podporza ´ ˛cych wykroczenia przeciw uznawanym za wazne wartosciom czy niaja ˙ ´ normom. 185

˛zi 3. Wykraczanie bazy członkowskiej poza wie osobiste członkow/zwo´ lennikow z liderem i aktywistami oraz poza stosunki o charakterze klien´ ˛cych sie w swej ˛ teli/poplecznikow liderow. Z tego powodu od nie znaja ´ ´ ˛ masie członkow wymaga sie zinstytucjonalizowania swej przynaleznosci do ´ ˙ ´ partii, co oznacza koniecznosc zbudowania formalnej struktury organizacyj´´ ˛cej ˛ ˛dzy członkami. Wyja ˛tkiem od nej, pozwalaja na komunikowanie sie mie ˛ ˛ce tej reguły sa partie amerykanskie, bazuja nie na członkostwie, lecz na ´ ˛ zwolennikach, ktorzy w odroznieniu od klubow czy fakcji w przeszłosci sa ´ ´˙ ´ ´ ˛ bardzo liczni, liczna jest tez grupa aktywistow angazuja ˙ ´ ˙ ˛cych sie w prace organizacyjne, dosc liczny jest takze zawodowy aparat partyjny. W obu ´´ ˙ wypadkach – zarowno sformalizowanego, jak i niesformalizowanego człon´ kostwa – podstawowym wyroznikiem stosunkow w partii jest bezosobowy ´˙ ´ ˛zi ˛trzpartyjnej członkow/zwolennikow. charakter wie wewna ´ ´ ˛cego poza jedna akcje wyborcza ˛ ˛ ˛, 4. Zdolnosc do trwania wykraczaja ´´ ˛c ktora cechuje powoływane ad hoc komitety wyborcze. Partie, posiadaja ´ ˛ ˛ ˛ ˛, ˛ formalna organizacje i stała nazwe maja zdolnosc do długiego trwania, ´´ mimo zmian członkow i przywodcow na skutek zmian generacyjnych czy ´ ´ ´ orientacji politycznych, a takze zmian programowych. ˙ ˛ ˛ ˛ Druga kluczowa cecha wszelkich partii jest da ˙ enie do zdobycia, ˛z ˛dza sprawowania i utrzymania władzy panstwowej. Ten wyroznik przesa ´ ´˙ o zasadniczej odmiennosci partii od innych form dobrowolnej samoorga´ ˛zki zawodowe, nizacji roznych odłamow społeczenstwa, takich jak zwia ´˙ ´ ´ ˛biorcow czy organizacje regionalne. Partie polityczstowarzyszenia przedsie ´ ˛ ˛cznej lub we ne stawiaja sobie za cel zdobycie władzy panstwowej „wyła ´ ˛du. Grupy nacisku takiego celu wspołudziale z innymi stronnictwami rza ´ ˛. ˛z ˛, nie stawiaja Cel, do ktorego da ˙ a jest bardziej ograniczony, bardziej ´ konkretny. Program ich działania zmierza do uzyskania decyzji organow ´ ˛. panstwowych korzystnych dla interesow, jakie reprezentuja Grupy inte´ ´ ˛ resow nie uczestnicza bezposrednio w podejmowaniu decyzji politycznych. ´ ´ ˛ ˛cia władzy albo dlatego, ze przekracza to ich mozliwoNie zmierzaja do uje ˙ ˙ ˛, sci w sensie srodkow, jakimi dysponuja albo dlatego, ze nie jest to ´ ´ ´ ˙ potrzebne dla ochrony i realizacji interesow grupowych. Nie jest to po´ ˛ trzebne, poniewaz wycinkowe interesy, jakie reprezentuja okreslone grupy, ˙ ´ ˛ nie wymagaja stałej kontroli centralnego osrodka decyzji politycznej. Byłoby ´ ˛z to niewspołmierne w stosunku do cie ˙ aru gatunkowego interesu, nawet ´ ˛z ˛cego przeciez jedynie okreslonych decyzji polityczpote ˙ nego, wymagaja ˙ ´ nych czy pewnych aktow normatywnych” [Ehrlich 1974: 57–58]. ´ Pozyskanie i sprawowanie władzy w panstwie oznacza ukierunkowy´ wanie działalnosci wspołzaleznego organizmu społecznego, jakim jest pan´ ´ ˙ ´ ˛ stwo, za pomoca pełnego wachlarza srodkow władczych – nie tylko ´ ´ ˛ ˛ perswazji, negocjacji i kompromisu, lecz takze przymusu. Z pełna władza ˙ ˛ ˛cy ˛ ˛ polityczna mamy bowiem do czynienia wtedy, kiedy sprawuja ja maja ˛ ˛cych realna mozliwosc podejmowania społecznie waznych decyzji, reguluja ˙ ´´ ˙ 186

˛tych decyzji, az do zachowania wielkich grup ludzi, i egzekwowania podje ˙ ˛cznie. Kryteria wyroznienia włastosowania przymusu panstwowego wła ´ ´˙ ˛ ˛c dzy politycznej sa wie oczywiste. Głownym z nich jest mozliwosc pode´ ˙ ´´ jmowania decyzji politycznych istotnych dla społeczenstwa, pomocniczym ´ zas mozliwosc uzycia zorganizowanej przemocy w celu wymuszenia da´ ˙ ´´ ˙ ˛c ˛ ˛czaja swych ˛ nego zachowania. Zyskuja władze w panstwie, partie wła ´ przedstawicieli w kluczowe struktury organizacyjne aparatu panstwowego. ´ ˛ W odroznieniu od struktur panstwowych partie polityczne nie przestaja ´˙ ´ ˛da ˛dnymi ogniwami procesu byc organizacjami społecznymi. Be ˛c niezbe ´ ˛cymi legiskształtowania sceny politycznej, koniecznymi czynnikami formuja ˛, rza i kierownicze ciała administracji terenowej, be ˛c tez ciałami ˛d ˛da latywe ˙ ˛cymi mie ˛dzy masa obywateli a aparatem panstwowym, partie ˛ posrednicza ´ ´ ˛ roznia sie od tego aparatu w istotny sposob. Roznice te polegaja przede ´˙ ˛ ˛ ´ ´˙ ˛ wszystkim na dobrowolnym charakterze zrzeszania sie w partie i pod˛zanej z tym dyscyplinie – w odroznieniu od obligatoryjnego dawania zwia ´˙ ˛zi obywatela z panstwem. Istotna odmiennoscia jest rowniez ˛ charakteru wie ´ ´ ˛ ´ ˙ ˛ksza niz ze strukturami panstwowymi wie ´ z aktywnymi politycznie ˛z wie ˙ ´ ˛ odłamami społeczenstwa – partia tym bardziej sie liczy, im silniej jest ´ ˛ zakorzeniona w społeczenstwie. To, ze partie polityczne sa organizacjami ´ ˙ ˛ społecznymi, sprawia, iz ich organizacyjne struktury i programy sa bardziej ˙ elastyczne i w wyzszym stopniu niz struktury panstwowe zdolne do ˙ ˙ ´ ˛ ˛cej ˛ zmieniania sie stosownie do przekształcaja sie rzeczywistosci. ´ Zarowno pozyskanie władzy w panstwie, jak i jej sprawowanie i utrzy´ ´ ˛ ˛ciu manie wymaga posiadania przez partie programu działania. W poje ˛ ˛ „program partii” mieszcza sie trojakiego rodzaju elementy: ˛ca podstawe programu, czyli zespoł ogolnych ˛ – ideologia, stanowia ´ ´ ˛cych twierdzen i ocen opartych na przesłankach filozoficznych, dotycza ´ celow i wartosci społecznych; ideologia jest najogolniejszym, najtrwalszym ´ ´ ´ elementem programow partyjnych, bywa, ze raczej domniemanym niz ´ ˙ ˙ sprecyzowanym expressis verbis; ˛cy ˛z – program strategiczny, definiuja dalekosie ˙ ne cele, jakie partia chce ˛gna ´ ˛c ˛c ˛ ˛, ´ ´ ˛dz osia ˛c zdobywaja i sprawuja władze panstwowa uscislany ba ´ prze´ kształcany stosownie do przeobrazen sytuacji; ˙ ´ – platforma wyborcza formułowana na konkretne wybory. ˛ ˛ ˛dy dotycza ˛ce: „Na tresc programow politycznych składaja sie pogla ´´ ´ 1) ustroju ekonomicznego, zasad i form produkcji, cyrkulacji i wymiany; 2) zasad i form organizacji zycia społecznego jako systemu motywacji ˙ ˛cych i usprawiedliwiaja ˛cych decyzje i działania polityczne; uzasadniaja ˛zywania istotnych zagadnien dotycza ˛cych spraw narodu; 3) rozwia ´ ˛dzania sprawami spo4) budowy systemu instytucji publicznego zarza łecznymi; 5) walki lub wspołdziałania sił politycznych (partii) w zakresie spraw ´ istotnych dla bytu społecznego. 187

˛dzy oficjalnym programem Nalezy jednak zastrzec, iz czasami pomie ˙ ˙ ˛z ˛ partii a tym, co mozna okreslic jako rzeczywiste da ˙ enie partii, moga ˙ ´ ´ ˛powac znaczne rozbieznosci. Partie tworza bowiem jedynie ludzie, ˛ wyste ´ ˙ ´ z natury rzeczy istoty niedoskonałe” [Chmaj i in. 1997: 16–17]. ˛dny z dwoch wzgle ´ w: ˛do Program jest niezbe ´ ˛ wie ´ ła ˛ca członkow i stwarza podstawe ich ˛z ˛cza ˛ ˛ a) stanowi głowna ´ ´ jednolitego działania, ˛dziem pozyskiwania szerszego poparcia społecznego, kob) jest narze niecznego dla zdobycia, sprawowania i utrzymania władzy panstwowej. ´ ˛pienie do partii i aktywnosc w niej moze nie dla wszystkich Wsta ´´ ˙ ˛zac ˛ członkow wia ´ sie z charakterem jej programu, lecz z rachubami na ´ ˛ ˛pne w ograniczonej skali, niedoosobiste korzysci, ktore z natury sa doste ´ ´ statecznej dla pozyskania rzesz członkow/zwolennikow, a tym bardziej dla ´ ´ ˛dne jest zdefiniowanie celow, jakie zdobycia elektoratu, do czego niezbe ´ ˛dzie realizowac partia sprawuja władze panstwowa celow akceptowa˛c ˛ ˛, be ´ ´ ´ ˛gi nych przez szersze kre społeczenstwa jako zbieznych z ich interesami ´ ˙ ˛ i cennymi dlan wartosciami. Wspołczesne partie nie moga poprzestac na ´ ´ ´ ´ ˛da ˛dzic ˛ stwierdzeniu, ze be ˛ „dobrze rza ´ ”, lecz chocby w uproszczeniu musza ˙ ´ ˛, ˙ przedstawic program swych zamierzen. Tylko te partie, ktore zakładaja ze ´ ´ ´ ˛da ˛dz ˛ be ˛ w opozycji ba ´ w koalicji z silniejszym partnerem, moga w swoim ˛gaja po ˛ce programie ograniczac sie do jednego celu, natomiast partie sie ´ ˛ ˛ ˛ ˛cy, władze w panstwie musza prezentowac program uniwersalny, definiuja ´ ´ ˛da jak be ˛ kierowac wszystkimi istotnymi sprawami panstwowym. ´ ´ ˛ Programy partyjne maja bardziej lub mniej sprecyzowany charakter, ˛puje lider o wyrazistej orientacji politycznej i ideoniekiedy program zaste ˛ ˛cym funkcje wej, np. Piłsudski czy de Gaulle. Staje sie on symbolem pełnia ˛ programowe. Programy partii bywaja niekoherentne, demagogiczne, obietnice platform wyborczych nie spełniane po zdobyciu władzy, co jest ˛dzenia okazuja sie pomyslne dla ˛ ˛ partiom wybaczane, jesli skutki ich rza ´ ´ ˛cych dlan oparcie członkow i zwolennikow. stanowia ´ ´ ´

ROLE I CELE PARTII ˛ ˛ Role wszelkich form samoorganizowania sie obywateli dla realizacji ˛cego conditio sine qua non wspołczesnych celow politycznych, stanowia ´ ´ demokracji, a zatem i partii, trzeba definiowac z trzech punktow widzenia: ´ ´ – celow samych partii, ´ – potrzeb obywateli, – wymogow funkcjonalnosci panstwa. ´ ´ ´ ˛ Jak wynika z powyzszych rozwazan, partie polityczne sa w demokra˙ ˙ ´ ˛dziami społeczenstwa i panstwa, jak i podmiotami cjach zarowno narze ´ ´ ´ ˛cymi autonomiczne cele. sceny politycznej, posiadaja 188

˛ ˛ ˛ Pierwszoplanowa determinanta powstania i działania partii sa motywacje jej członkow, aktywu i liderow. W odroznieniu od instytucji panstwo´ ´ ´˙ ´ ˛ wych, partie w demokracjach sa dobrowolnymi zrzeszeniami. Ich człon˛ ˛tna ˛ kowie nie sa przecie ˛ reprezentacja społeczenstwa, lecz specyficznym ´ ˛ ˛cych sie im tylko włas˛ typem ludzi, angazuja ˙ ˛cych sie politycznie i kieruja ´ ciwymi motywami. Partia zatem – jako specyficzna zbiorowosc – cechuje ´´ ˛ ˛dniaja ˛c sie celami własciwymi tego typu formie zorganizowania. Uwzgle ´ cele partii, czyli role i funkcje istotne dla ludzi partii i całej ich zbiorowosci, ´ ˛ partie zwykło sie definiowac trojako: ´ – jako organizacje motywowane ideologicznie, ˛cych głownie o korzysci w po– jako zbiorowosci karierowiczow, dbaja ´ ´ ´ ´ ˛do staci urze ´ w i apanazy, ˙ – jako zrzeszenia zorientowane na wielorakie cele. Postrzeganie partii jako organizacji motywowanych ideologicznie ozna˛ ˛ cza, ze zgodnie z klasyczna definicja Edmunda Burke’a „partia jest zjed˙ ˛ ludzi, ktorzy wspolnym wysiłkiem da ˙ a do osia ˛z ˛ ˛gnie ˛cia noczeniem sie ´ ´ ˛du na jaka ´ specyficzna ˛s ˛, takiego celu zbiorowego, co do ktorego, ze wzgle ´ ˛, ˛ ˛ wspolna im zasade sa zgodni” [Burke: 317]. Według tego podejscia partia ´ ˛ ´ ˛ ˛ polityczna jest takie stowarzyszenie, ktore jest zorientowane na realizacje ´ ˛z okreslonych celow politycznych i ktore da ˙ y albo do utrzymania status quo, ´ ´ ´ ˛cych warunkow społecznych, ekonomicznych i polialbo do zmiany istnieja ´ ˛ tycznych droga wywierania skutecznego politycznego wpływu lub przez ˛ zdobycie władzy politycznej. Takie definiowanie celow partii zasadza sie ´ ˛ na załozeniu, ze partie maja cele ideologiczne i ze ideologia jest najlepszym ˙ ˙ ˙ ˛ciu zakłada sie absolutna zgodnosc ˛ ˛ wskaznikiem tych celow. W tym uje ´ ´ ´´ członkow partii co do celow jej działalnosci. Partia jest uznawana za jednego ´ ´ ´ ˛cego odre ˛bnie od wyborcow aktora i za pojedynczego decydenta działaja ´ i innych aktorow, np. grup interesow. ´ ´ ˛, ˙ ˛ Rzecznicy drugiej interpretacji zakładaja ze partie dbaja tylko o korzysci ´ ˛do ˛ w postaci urze ´ w i apanazy dla swych członkow. Okreslaja oni partie jako ˙ ´ ´ ˛ ˛ ˛ ˛ksza kontrola nad stanowiskami panstwo˛ ˛ grupe zainteresowana jak najwie ´ ˛z ˛cia uznaja za przejaw tendencji do dysponowania ˛ wymi. Da ˙ enie do ich obje ˛ ˛, ´ ˛ ˛ca okreslona nagroda ktora zdobywa, a potem dzieli wygrywaja koalicja. ´ Kontrola jest zoperacjonalizowana przez decyzje o składzie gabinetu lub ˛ o obsadzie ministerstw, a negocjacje koalicyjne sa ujmowane jako proces rywalizacji o podział tek. Powoduje to skłonnosc do rozszerzania listy posad, ´´ niezaleznie od ich politycznego znaczenia. Zgodnie z takim podejsciem partie ˙ ´ ˛ ˛ ˛ nie kieruja sie ideami i interesami wyborcow, lecz po to formułuja swoje ´ ˛ programy, aby wygrac wybory, a wybory wygrywaja nie po to, aby reali´ ˛ ˛ ´ zowac programy, czyli ze partie nie kieruja sie głownie zdefiniowanym ´ ˙ w ideologiach i programach interesem szerszych grup społecznych, ktore ´ ˛, według swych proklamacji reprezentuja lecz przede wszystkim partykularnym, karierowiczowskim interesem swych członkow. ´ 189

Warunkiem koniecznym realizacji tych celow jest zyskanie dostatecz´ nego poparcia wyborcow. Dopiero zdobycie reprezentacji w parlamencie ´ ˛ ˛cia udziału w panstwowym procesie otwiera przed partia mozliwosc wzie ˙ ´´ ´ decyzyjnym poprzez sformowanie gabinetu i ukształtowanie jego pro˛s gramowego oblicza. W praktyce społecznej najcze ´ ciej dochodzi do skojarzenia obu powyzszych celow partii. Przy nadmiernej przewadze ˙ ´ pierwszego – ideologizacji celow az do dominacji idealizmu – zazwyczaj ´ ˙ ˛puje odpływ zarowno członkow, jak i elektoratu. Gdy decyduja ˛cym naste ´ ´ ˛ ˛ celem staja sie partykularne, dorazne interesy liderow i członkow partii, ´ ´ ´ ˛puje degrengolada partii, „psucie panstwa” przez obsadzanie funknaste ´ cji kierowniczych nie według kwalifikacji, lecz partyjnych koneksji, ˛ ˛ ˛puje tez i przez nadmierna rozbudowe aparatu panstwowego, naste ´ ˙ ˛ upowszechnianie korupcji, a konsekwencja jest przegrana w kolejnych ˛dz wyborach ba ´ utrzymanie władzy w rezultacie złamania demokratycznych reguł. ˛dny cel zapewnianie posad Skłonnosc partii do uznania za nadrze ´´ w aparacie panstwowym swoim liderom i aktywowi, czyli do popadania ´ ˛ w aktywokratyczne wypaczenie, zdarza sie w demokracjach dosc cze ´ ´ ˛sto, ˛cych sie o nieskonsolidowa˛, zwłaszcza w demokracjach swiezo kształtuja ´ ˙ ˛ nych elitach politycznych i niskiej kulturze politycznej. Demokracje maja na to remedium w postaci negatywnej reakcji wyborcow, skłonnych do ´ odmowy poparcia w najblizszych wyborach partii ewidentnie nie reali˙ ˛cej swych programowych obietnic i nachalnie obsadzaja ˛cych stanozuja wiska nie wedle kwalifikacji, lecz partyjnych koneksji. Nie jest to reme˛ dium absolutnie skuteczne, poniewaz czasem wpada sie „z deszczu pod ˙ ˛”. rynne ˛ Z punktu widzenia obywateli partie polityczne sa potrzebne dlatego, ze pełnia funkcje posredniczenia miedzy grupami społecznymi a władza ˙ ˛ ˛ ´ ˛ ˛ ˛ panstwowa W demokracjach powinna miec przewage funkcja wpływania ´ ˛. ´ obywateli na panstwo, w monokracjach zas dominuje manipulowanie ´ ´ ˛ce ˛ społeczenstwem przez zrastaja sie aparaty partii i panstwa. Zgodnie ´ ´ ˛ ˛ z klasyczna definicja G. Leibholza, w nowoczesnych demokracjach partie ˛ ˛ ˛ aktywizuja narod i czynia go zdolnym do politycznego działania, sa jego ´ ˛, ´ ˛ ˛ tuba ktora sie posługuje, aby wypowiadac sie w sposob artykułowany ´ ˛ ´ ˛c ˛powanie jako i podejmowac decyzje polityczne, umozliwiaja partiom wyste ´ ˙ ˛cych, zjednoczonych sił [Leibholz: 70]. Wolnosc zrzeszania realnie działaja ´´ ˛ ˛dna w celu: sie w partie polityczne jest niezbe – artykulacji, reprezentacji i obrony interesow roznych grup społecz´ ´˙ nych, – skutecznej realizacji konstytucyjnych uprawnien do władzy zwierzch´ niej w panstwie. ´ ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ce. Władze panstwowa z natury rzeczy organizuja grupy ja sprawuja ´ ˛puje ona wobec reszty społeczenstwa jak jednostka Z reguły nie wyste ´ 190

wobec jednostki. Za kazdym funkcjonariuszem panstwowym stoi instytu˙ ´ ˛ ˛dne, dobrowolne cja, jej aparat. Bez zjednoczenia sie jednostek w samorza ˛ ´ ˛ ˛. ˛, organizacje, społeczenstwo staje sie luzna grupa Jest ona wprawdzie grupa ´ ˛ ˛dami podobni i zła ˛czona przez ˛ ktorej członkowie sa pod wieloma wzgle ´ podległosc panstwu niczym kartofle workiem, lecz zarazem podobnie jak ´´ ´ ˛ ˛, ˛ ˛ ˛ kartofle bezwolna i rozczłonkowana a zatem skazana na łaske i niełaske ˛dza ˛ ˛ ˛ ˛kojmie ˛ rza ˛cych. Totez swobode zrzeszania sie obywateli uznaje sie „za re ˙ ˛zan demokratycznych instytucji politycznych i rozwia ´ ustrojowych oraz ˛dza efektywnego wykonywania kontroli nad rza ˛cymi, takze w zakresie ˙ przestrzegania prawa” [Pietrzak 1990: 15]. ˛ Zadania artykulacji, reprezentacji i obrony interesow spełniaja w de´ mokracjach, jak wyzej zasygnalizowano, rozne formy dobrowolnego zrze˙ ´˙ ˛ szania sie obywateli, okreslane mianem grup interesu. Prawo do orga´ ˛ ˛dnym elemennizowania sie i dobijania o partykularne interesy jest niezbe ˛ tem demokratycznego systemu politycznego. Organizowanie sie w sposob ´ ˛ce typowy dla grup interesu jest wprawdzie konieczne, lecz niewystarczaja dla funkcjonalnosci demokratycznego ładu panstwowego. Grupy takie ´ ´ ˛, ˛ ˛ ´˙ artykułuja reprezentuja i bronia roznych partykularnych interesow oraz ´ ˛ ˛. wywieraja nacisk na panstwo, by umozliwiało ich realizacje Ich zadaniem ´ ˙ ˛ ˛, jest dobijanie sie o interesy tylko tych obywateli, ktorych reprezentuja ´ ˛ ˛zku pokierowania panstwem tak, lecz nie maja ani aspiracji, ani obowia ´ by te interesy zostały zrealizowane. Organizacje o charakterze grupy ˛z ˛ nacisku da ˙ a tylko „do wywarcia wpływu na tresc jednej lub kilku decyzji ´´ panstwowych – w drodze posredniego oddziaływania na innych aktorow ´ ´ ´ ˛z zycia politycznego. Grupa nacisku nie da ˙ y natomiast do zdobycia władzy ˙ ˛dzenia panstwem. Zdarzaja sie czasem przy˛ce ˛ i wykonywania funkcji rza ´ ˛cia przez grupe nacisku takiego zadania sa swiadectwem ˛ ˛ ´ padki podje ˛ ˛” przekształcania sie takiej grupy nacisku w partie [Sobolewski: 40]. ˛ Partie polityczne nie maja monopolu na polityczne artykułowanie i reprezentowanie interesow obywateli. Ich szczegolna rola polega na tym, ze ´ ´ ˙ ˛ ˛ ˛ pełnia niezbywalna funkcje pokierowania panstwem tak, by zapewniało nie ´ ˛ tylko obrone interesow ich członkow i ich elektoratu, lecz by były realizo´ ´ wane zywotne interesy ogołu obywateli. Partie najlepiej zatem ze znanych ˙ ´ demokracjom sposobow słuza urealnianiu konstytucyjnej zasady zwierzch´ ˙˛ niej władzy narodu w panstwie. W nowoczesnych demokracjach partie ´ ˛ ˛ ˛dzy władcza wola narodu a instytucjami ˛ ˛ pełnia role posrednikow mie ´ ´ ˛ ˛ władzy panstwowej. Poniewaz społeczenstwa z natury składaja sie z grup ´ ˙ ´ o zroznicowanych interesach, m.in. rozbieznych i przeciwstawnych, nie´˙ ˙ ˛dna jest wielosc partii, czyli pluralistyczny system partyjny. Partie zbe ´´ ˛ ˛, umozliwiaja obywatelom partycypacje czyli uczestniczenie w procesie ˙ tworzenia polityki, rowniez polityki formowanej na arenie parlamentarno´ ˙ ˛ -gabinetowej. Z pozycji potrzeb obywateli partie sa najskuteczniejszym sposobem ukierunkowywania polityki panstwa zgodnie z potrzebami i po´ 191

˛dami obywateli, jesli potrafia zdobyc władze albo przynajmniej miec ˛ ˛ gla ´ ´ ´ ˛. wpływ na władze Z punktu widzenia wymogow funkcjonalnosci demokratycznego ´ ´ panstwa jako całosciowej organizacji upodmiotowionego społeczenstwa ´ ´ ´ ˛ partie stały sie wspołczesnie niezastepowalne. Nie tylko bowiem sa ˛ ´ ´ ˛ ˛ realizacji prawa do zrzeszania sie lecz takze wypełniaja istotne ˛, forma ˙ ˛ ˛ ˛ funkcje publiczne, scisle zwia ´ ´ ˛zane z władza panstwowa Pozycje taka ˛ ´ ˛. ˛ zyskały partie w długotrwałym procesie kształtowania sie wspołczesnych ´ ˛d wersji demokratycznych systemow. Dosc długo dominował pogla negu´ ´´ ˛cy celowosc prawnego akceptowania oraz uregulowania egzystencji ja ´´ ˛du poi aktywnosci partii politycznych. Długie panowanie tego pogla ´ dzielono w literaturze przedmiotu na trzy okresy: zwalczania, ignorowa˛cego lub wyrazanego implicite uznania partii i potrzeby nia i milcza ˙ okreslenia ich udziału w pewnych działaniach panstwa. „Na dwoch ´ ´ ´ ˛z pierwszych okresach przedinstytucjonalnego rozwoju partii cia ˙ yły libe˛dy ˛ ˙ ralistyczne pogla na organizacje zycia społecznego. Przypomnijmy dwa ˛do składniki tych pogla ´ w, najbardziej istotne dla naszych rozwazan. Po ˙ ´ pierwsze, zakładano, iz demokratyzm struktury panstwowej wymaga ˙ ´ oparcia jej na bezposrednich stosunkach panstwa (organow panstwo´ ´ ´ ´ ˛). wych) z obywatelem (jednostka Tylko bowiem takie stosunki miały ˛ zapewnic rzeczywisty wpływ na prace organow panstwowych (przede ´ ´ ´ wszystkim parlamentu) oraz adekwatnosc podejmowanych przez nie ´´ decyzji, wsrod ktorych naczelne miejsce miały zajmowac uchwalane przez ´ ´ ´ ´ ˛ parlament ustawy – z wola ogolna narodu (volanté general). Przy takiej ´ ˛ ˛dny i zniekształcaja ˛cy filtr konstrukcji partie były traktowane jako zbe ˛ w procesie wyrazenia woli zbiorowosci. Po drugie, obawiano sie – nie ˙ ´ ˛ bez przyczyny – ze partie doprowadzaja do podwazenia teoretycznej ˙ ˙ koncepcji wolnego mandatu przedstawicielskiego, do ktorej realizacji ´ ˛wczesne ustawodawstwo konstytucyjne panstw burzuazyjnych przywia ´ ˙ ˛” zywało duza wage [Rykowski i Sokolewicz: 177]. ˙˛ Powscia ´ ˛gliwosc w panstwowo-prawnej instytucjonalizacji partii nie ´´ ´ ˛ły ˛ uległa zmianie takze wtedy, kiedy zacze sie pojawiac partie masowe. ˙ ´ ˛kszosci europejskich panstw demokratycznych dominowała zasada, „W wie ´ ´ ze skoro tworzenie partii jest całkowicie wolne, a działalnosc partii jest ˙ ´´ ˛ domena swobodnej inicjatywy obywateli, prawo nie powinno i nie moze ˙ ˛ ˛ ˛ w zaden sposob wkraczac w te działalnosc. Broniły sie przed taka ewen˙ ´ ´ ´´ ˛c tualnoscia takze same partie, strzega w ten sposob swej wolnosci i auto´ ˛ ˙ ´ ´ ˛trznej. Do konca XIX wieku prawo nie ingerowało w istnienie nomii wewne ´ ˛tkiem regulacji ogolnych dotycza ˛i działalnosc partii politycznych, z wyja ´´ ´ cych stowarzyszen oraz przepisow kodeksow czy ustaw karnych o działal´ ´ ´ ˛cej charakter wywrotowy. nosci nielegalnej przeciwko panstwu, a maja ´ ´ ˛ ´ Utarło sie rowniez wtedy przekonanie zrodzone z doswiadczen ustaw ˙ ´ ´ ˛ce ˛dzyantysocjalistycznych konca XIX wieku, a dominuja w okresie mie ´ 192

wojennym, iz regulacja prawna działalnosci partii ma charakter antydemo˙ ´ kratyczny i stanowi zagrozenie dla demokracji oraz wolnosci” [Chmaj i in., ˙ ´ 1997: 73]. Według Marka Sobolewskiego „odpowiadało to przekonaniom własciwym dla panstwa liberalnego oraz pozytywistycznej teorii prawa. ´ ´ Panstwo i prawo miały charakter całkowicie indywidualistycznyny: znały ´ ˛-obywatela oraz organ panstwa. Wszystko, co nawet faktycztylko jednostke ´ ˛dzy tymi poje ˛ciami, a wie grupy społeczne, organizacje ˛c nie istniało mie i partie, nalezało do «sfery faktu», czyli socjologii, nie zas prawa. Było to ˙ ´ ˛ ˛kszego znadomena prywatnej działalnosci jednostek, ktora nie miała wie ´ ´ ˛tkiem ustaw karnych” czenia i w ktora prawo nie ingerowało, z wyja ´ ˛ [Sobolewski: 352]. ˛ ˛ ˛tPozytywne regulacje prawne funkcjonowania partii datuja sie z pocza ku XX wieku. Miały wtedy zakres ograniczony do organizacji partii ˛p ˛ł ˛ w parlamentach i do prawa wyborczego. Istotniejszy poste rozpocza sie po drugiej wojnie swiatowej, kiedy wraz z powszechnym uznaniem domi´ ˛cej roli partii w systemach demokratycznych zacze w niektorych ˛to nuja ´ panstwach prawnie regulowac w szerszym zakresie tryb ich tworzenia, ´ ´ ˛zywania. Ustawy odnosza sie tylko do partii poli˛ce ˛ działalnosci i rozwia ´ ˛ ˛tych i siedemdziesia ˛tych tycznych pojawiły sie dopiero w latach szescdziesia ´´ ˛zało sie to w istotnej mierze z reakcja na doswiadczenia ˛ ˛ XX wieku. Wia ´ ˛cych swobode tworzenia i działalnosci ˛ rezimow totalitarnych, reglamentuja ˙ ´ ´ partii. Wyparło to zarowno w doktrynie, jak i w praktyce sceptycyzm ´ w odniesieniu do celowosci istnienia i roli partii. Wolnosc koalicji, ozna´ ´´ ˛ca ˛ ˛ ˛to czaja ˛ swobode zrzeszania sie obywateli, zacze powszechnie uznawac ´ ˛kojmie demokratycznych instytucji politycznych i rozwia ´ ustrojo˛ ˛zan „za re ˛dza wych oraz efektywnego wykonywania kontroli nad rza ˛cymi, takze ˙ w zakresie przestrzegania prawa”. Waznym elementem demokratycznej ˙ ˛ ˛ mysli i praktyki stała sie teza, ze swoboda zrzeszanie sie w partie zapewnia ´ ˙ ˛ „obywatelowi mozliwosc organizowania sie dla obrony swoich interesow”, ˙ ´´ ´ ˛ umozliwia „skuteczne przeciwstawianie sie naduzywaniu władzy i naru˙ ˙ szaniu prawa przez organy panstwowe” [Pietrzak: 16]. ´ Prawne ramy autonomicznej działalnosci partii i innych formacji poli´ ˛ ´˙ ˛ ˛ ˛ tycznych maja roznorodna forme i tresc – tworza je „przepisy konstytucji, ´´ ˛ce ordynacji wyborczych, regulaminy parlamentarne, przepisy uzalezniaja ˙ ˛cie działalnosci politycznej od dopełnienia formalnosci (np. rejesrozpocze ´ ´ tracji), przepisy o zrodłach finansowania działalnosci, przepisy o kontroli ´ ´ ´ publikacji tych formacji (cenzura) itd.” [Ehrlich 1995: 238]. Ich wspolnym ´ ˛ mianownikiem jest obecnie powszechne uznanie, ze partie pełnia w demo˙ ˛ ˛ ˛ kracjach niezbywalna funkcje samoorganizowania sie obywateli, ktorzy ´ ˛ ˛c ˛, chca wzia ´ odpowiedzialnosc za panstwo, jego polityke funkcjonalnosc ´´ ´ ´´ ˛ ˛ ˛z i trwałosc. Partie kieruja sie takze da ˙ eniem do ochrony i preferencji ´´ ˙ partykularnych interesow swego aktywu, członkow i elektoratu, zatem nie ´ ´ ˛ zaniedbuja odpowiedzialnosci za interesy całosciowe i perspektywiczne. ´ ´ 193

˛ Logika funkcjonowania panstwa jest taka, ze na dłuzsza mete takze interesy ´ ˙ ˙ ˛ ˙ ˛stkowe moga byc dobrze chronione tylko wtedy, kiedy przesa ˛ ˛dzaja ˛cy cza ´ ˛ ˛ ´ o polityce panstwa kieruja sie głownie strategicznymi potrzebami całosci, ´ ´ ˛ ˛ czyli panstwowa racja stanu. Gdy poszczegolne partie i ich koalicje nie ´ ´ ˛zuja sie z tej roli, traca władze lub szanse na jej zdobycie – ba ´ ˛ ˛ ˛ ˛ ˛dz wywia traci na tym narodowe dobro ogolne, tj. panstwo. ´ ´

FUNKCJE PARTII W SYSTEMACH DEMOKRATYCZNYCH Spełnianie przez partie omowionych wyzej rol wobec członkow, oby´ ˙ ´ ´ ˛ ˛ wateli i panstwa dokonuje sie przez realizacje wielu konkretnych funkcji. ´ ˛dzony z punktu widzenia ustrojowej roli partii precyzuje Katalog sporza ˛puja ˛ce funkcje, spełniane przez nie w demokratycznym systemie naste politycznym: ˛ 1. Konsolidowanie interesow społeczenstwa. Partie inicjuja dyskusje ´ ´ ˛ ˛ ˛ polityczne, sumuja preferencje społeczne i staraja sie posredniczyc w po´ ´ ˛ ˛ rozumieniu sie ich zwolennikow. Oznacza to, ze partie spełniaja zadanie ´ ˙ wyznaczania priorytetow wsrod roznego rodzaju celow politycznych ´ ´ ´ ´˙ ´ ˛ ˛dzy alternatywnymi i w ten sposob skłaniaja elektorat do wybierania mie ´ programami podczas wyborow. ´ 2. Mobilizowanie i integrowanie aktywnosci politycznej obywateli. Po´ lega to na wzmacnianiu poczucia sensu korzystania z zagwarantowanych ˛ obywatelom przez konstytucje praw politycznych, zwłaszcza na urealnianiu fundamentalnej reguły demokratycznej, ze władza zwierzchnia ˙ ˛ nalezy do narodu. Czynia to przez jednoczenie obywateli i angazowanie ˙ ˙ ich w zycie polityczne, m.in. przez głosowanie i inne sposoby partycypacji ˙ we władzy. ˛ 3. Krystalizowanie opcji wyborczych. Partie wystawiaja kandydatow ´ ˛ ˛cym mozliwosc wyboru mie ˛dzy nimi na podstawie i stwarzaja głosuja ˙ ´´ roznic w ich programach politycznych i ich osobistych walorow. Wymogi ´˙ ´ ˛ły ˛ ˛ funkcjonalnosci panstwa wpłyne na dosc powszechna tendencje do stwa´ ´ ´´ ˛cych nadmiernej fragrzania w ordynacjach wyborczych norm zapobiegaja mentaryzacji sił politycznych w parlamencie przez ustanowienie wymogu zyskania okreslonego minimum głosow przez partie i reguł rozdziału ´ ´ ˛kszaja szanse tworzenia stabilniejszych układow sił ˛ mandatow, ktore zwie ´ ´ ´ ˛dza ˛z ˛ ˛stwa zarowno partii rza ˛cych, jak i opozycji. „Partie da ˙ a do zwycie ´ ˛ w wyborach, ale nie oznacza to, ze partia zdobywa wtedy władze w pan˙ ´ ˛sto sie zdarza, ze staje sie jego łupem. ˛ ˛ stwie. Co najmniej rownie cze ´ ˙ ˛ce ˛ ˛ ˛sto Przedwyborcza retoryka, te swietnie brzmia obietnice, okazuja sie cze ´ ˛skiej partii widza ˛ zaproszeniem do katastrofy, co ministrowie ze zwycie ˛ciu swych stanowisk. Zdobycie władzy łagodzi jednak dopiero po obje 194

˛d ˛wzie ˛ciem wymagakontrasty walki politycznej, rza bowiem jest przedsie ˛cym odpowiedzialnosci, natomiast demokratyczna polityka to raczej gra ja ´ ˛stwo. W grze tej podejmuje sie ryzyko, sa przegrani i zwycie ˛ ˛ ˛zcy, o zwycie ˛z ˛ ˛d czasem faworytow pogra ˙ aja rywale, ktorych nikt dota nie brał powaznie ´ ´ ˙ ˛, pod uwage a cały ten spektakl bardzo ozywia i inspiruje wszystkich ˙ ˛cych sie zyciem politycznym. Edmund Burke pisał o zaletach ˛ ˙ interesuja politycznej rywalizacji: «Ten, kto z nami walczy, dodaje nam energii ˛tnos i wyostrza umieje ´ ci. Nasz przeciwnik jest naszym pomocnikiem». ˛zuja prawo umozliwia elektoratowi «odrzucenie szubrawcow»” ˛ce A obowia ˙ ´ [Minogue: 85]. ˛ 4. Strukturalizowanie parlamentu. Partie zrzeszaja parlamentarzystow ´ ˛puja w istotnych sprawach jednolicie (dyscyplina ˛ce w kluby i koła, wyste partyjna/klubowa), co sprzyja krystalizowaniu podstawowych podziałow ´ ˛dza ˛ ˛kszosc i na opozycje a zatem i funkcjonalnosci tego organu ˛, na rza ˛ca wie ´´ ´ ˛ władzy panstwowej. Na ogoł kwestie te reguluja nie tylko normy zwycza´ ´ jowe, lecz takze przepisy zawarte w ustawach o wykonywaniu mandatu ˙ ˛ parlamentarzysty. Umozliwiaja one tworzenie klubow, koł lub zespołow ˙ ´ ´ ´ ˛dniana przy podejmowaniu przez parlamentarnych. Struktura ta jest uwzgle parlament decyzji o prowadzeniu okreslonych debat w ramach limitow ´ ´ czasowych przyznanych poszczegolnym ugrupowaniom. Przepisy nie na´ ˛ ˛zku nalezenia do klubow, koł i zespołow i podporza ˛drzucaja obowia ˙ ´ ´ ´ ˛ ˛ kowywania sie dyscyplinie partyjnej/klubowej; pozostawiaja to swobodnej ˛ decyzji parlamentarzystow, ktorzy z mocy konstytucji sa we wspołczesnych ´ ´ ´ ˛zanymi instrukdemokracjach przedstawicielami całego narodu, nie zwia cjami wyborcow. Jest to zgodne z ogolnymi demokratycznymi standardami ´ ´ ˛ w tej materii, ktorych jedna z koronnych reguł jest dobrowolnosc zrzeszania ´ ´´ ˛ ˛zane ze zrzeszaniem podporza ˛dkowywanie dyscyplinie organisie i zwia zacyjnej kazdego członka zrzeszenia, a zatem i parlamentarzysty. O tym, ˙ ˛powanie i usuwanie z klubow parlamentarnych nalezy do zdarzen ze wyste ˙ ´ ˙ ´ ˛cych dominuja ˛ regułe utrzymywania sie ˛ca ˛ ˛ sporadycznych, potwierdzaja ˛dza to, ze jednoczenie partyjnej/klubowej struktury parlamentow, przesa ´ ˙ sił politycznych jest warunkiem koniecznym pozyskania i zachowania ˛cych sie wpływow na decyzje tam podejmowane. Od tego tez przewaz˛ licza ´ ˙ ˙ nie zaleza szanse ponownego wyboru. ˙˛ ˛du. Partie odgrywaja kluczowa role w formowaniu ˛ ˛ ˛ 5. Kreowanie rza ˛du i w realizacji funkcji rza ˛dzenia na wszystkich poziomach władzy rza ˛skiej w wyborach pokrywa sie ˛ panstwowej. Kierownictwo partii zwycie ´ zazwyczaj z kierownictwem władzy wykonawczej. Choc w ustawach re´ ˛cych te kwestie na ogoł nie ma przepisow obliguja ˛cych do powieguluja ´ ´ ˛du partii czy koalicji dysponuja ˛cej wie ˛kszoscia rzenia roli kreowania rza ´ ˛ ˛, parlamentarna wymog ten wynika posrednio z koniecznosci zyskania ´ ´ ´ ˛d ˛dne jest przez rza wotum zaufania w parlamencie, do czego niezbe ˛cych wie ˛kszosc mandatow. Inaczej poparcie klubu lub koalicji klubow maja ´ ´´ ´ 195

˛ przedstawia sie sytuacja tylko w amerykanskim systemie prezydenckim, ´ ˛dem jest wybrany w wyborach powszechnych prezydent, w ktorym rza ´ ˛cy sekretarzy departamentow i szefow federalnych agencji – za mianuja ´ ´ ˛ akceptacja Senatu. ˛ ˛ 6. Kształtowanie polityki panstwowej. Istotna sfera aktywnosci partii ´ ´ jest – jak to przedstawiono w punkcie pierwszym – artykułowanie skonsolidowanych interesow społeczenstwa i na tej podstawie kreowanie ´ ´ ˛pnie walka o przyje ˛cie tych programow programow politycznych, a naste ´ ´ ˛ za podstawe polityki panstwowej. Partie angazuja liderow, członkow ´ ˙ ˛ ´ ´ i wyborcow w dyskusje wokoł tego, co w kraju „powinno byc zrobione”. ´ ´ ´ ˛ ˛cznikami lub kanałami przeW systemowym znaczeniu sa one zatem ła pływu wyartykułowanych i skonsolidowanych informacji o preferencjach ˛ obywateli i panstwa. Sprzyjaja temu zarowno ogolne gwarancje wolnosci ´ ´ ´ ´ słowa, druku i zgromadzen, jak i dosc cze ´ ´ ´ ˛ste w demokracjach szczegolne ´ ˛pie do panstwowych srodkow masowego przeprzywileje partii w doste ´ ´ ´ ˛ze sie z charakterystycznymi dla sy˛ kazu. Wypełnianie tej funkcji wia ˙ stemow parlamentarno-gabinetowych i mieszanych stosunkami rywali´ zacji. ˛ ˛ 7. Promowanie przywodcow politycznych. Funkcje te umieszczam na ´ ´ koncu bynajmniej nie dlatego, ze jest ona mniej wazna od wczesniej ´ ˙ ˙ ´ ˛cz omawianych. Wre przeciwnie, jest ona bodaj najwazniejsza, a zatem ˙ ˛ wymaga szerszego omowienia. Kadry decyduja o wszystkim – o jakosci ´ ´ ˛dza zarowno partii rza ˛cych i opozycyjnych, jak i organow panstwa. To ´ ´ ´ ˛ ˛ przeciez partie kształtuja i selekcjonuja liderow, proponowanych na funk˙ ´ ˛ ´ cje panstwowe obsadzane w drodze wyborow. Promuja rowniez kadry ´ ´ ˙ na kierownicze stanowiska z mianowania, zarowno panstwowe, jak i na ´ ´ ˛ ˛ obrzezach systemu politycznego. Totez szczegolnie istotna funkcja partii ˙ ˙ ´ w systemach demokratycznych jest wyłanianie i kształtowanie elit/klas ˛ki politycznych panstwa. To własnie dzie funkcjonowaniu partii piastuni ´ ´ ˛ władzy panstwowej wyłaniani sa na drodze nie tylko i nie głownie ´ ´ ˛ ˛ biurokratycznej, lecz społecznej. Biurokratyczna droge cechuje odgorne ´ ˛dniczych dzie uznaniu przełozonych i miano˛ki kształtowanie karier urze ˙ waniu przez nich okreslonych osob na wyzsze funkcje w aparacie władzy. ´ ´ ˙ ˛ ˛ Społeczna droge charakteryzuje natomiast oddolne wyłanianie przywod´ cow – metodami własciwymi dla dobrowolnych stowarzyszen, przez ´ ´ ´ ˛kszego niz inni zaufania w zakresie zdolnosci artykułozyskiwanie wie ˙ ´ ˛cego poparcie wania i reprezentowania interesow społecznych, rokuja ´ ˛dzie tez poparciem dla organow przedstawicielskich. wyborcow, ktore be ´ ´ ˙ ´ ˛ Oczywiscie oba te typy karier sa komplementarne. Rowniez oba rodzaje ´ ´ ˙ ˛ organizatorow zycia zbiorowego sa dla funkcjonalnosci demokratycznego ´ ˙ ´ ´ ˛dne. Zle sie dzieje, gdy zaniedbuje sie ktorys z tych ˛ ˛ panstwa niezbe ´ ´ ´ ˛dz ˛ce odmiennych typow ba ´ myli kryteria i obsadza stanowiska wymagaja ´ ˛dniczych przez politykow lub na odwrot. kwalifikacji urze ´ ´ 196

TYPY PARTII W literaturze przedmiotu wspołistnieje wiele klasyfikacji typow partii. ´ ´ ˛ ´˙ Roznorodnosc ta jest zasadna, wynika bowiem z brania pod uwage roznych ´˙ ´´ aspektow partyjnej aktywnosci politycznej, ktora blizej niz instytucje pan´ ´ ´ ˙ ˙ ´ stwowe odzwierciedla wielorakosc i zmiennosc zycia społecznego; partie ´´ ´´ ˙ ˛dami. Najobszerniejszy bodaj roznia sie zatem od siebie pod wieloma wzgle ´˙ ˛ ˛ w polskiej literaturze katalog typologii sformuował Mirosław Karwat. ˛c ˛dniac, iz roznia sie 1) pod „Definiuja charakter partii trzeba uwzgle ´ ˙ ´ ˙ ˛ ˛: ˛dem genezy, 2) pod wzgle ˛dem tozsamosci społecznej, 3) pod wzgle ˛wzgle ˙ ´ dem liczebnosci i reprezentatywnosci społecznej oraz zakresu aktywizacji ´ ´ ˛dem «ambicji», 5) pod wzgle ˛dem charakteru wie ˛zi otoczenia, 4) pod wzgle ˛dzy partia a jej członkami, zwolennikami i klientela 6) pod wzgle ˛ ˛, ˛dem mie stosunku do innych sił politycznych (orientacja monopolistyczna lub plu˛dem oblicza ideowo-programowego, 8) pod ralistyczna), 7) pod wzgle ˛dem przyje ˛tego w praktyce sposobu wewne ˛trznego funkcjonowania wzgle ˛dem uznawanych, i formalnego modelu organizacyjnego, 9) pod wzgle ˛dem miejsca stosowanych, preferowanych metod działania, 10) pod wzgle zajmowanego w zyciu politycznym i roli spełnianej wobec danego systemu ˙ politycznego. Kazdy z wymienionych przekrojow to w istocie rodzina kryteriow. ˙ ´ ´ Ad 1. Mowia o kryteriach genezy mamy na mysli zroznicowanie ´ ˛c ´ ´˙ ˛z podłoza i okolicznosci powstania partii, roznorodnosc form zala ˙ kowych ˙ ´ ´˙ ´´ ˛ i posrednich, specyfike ich drogi – etapow rozwoju, tendencji w ewolucji ´ ´ od stanu wyjsciowego do wspołczesnego. ´ ´ ˛ ˛g ˛puja ˛Ad 2. Na kryterium tozsamosci społecznej składa sie cia naste ˙ ´ cych wyroznikow: kogo reprezentuje dana partia – obiektywnie oraz ´˙ ´ ˛ subiektywnie (z jakimi grupami sie identyfikuje); komu słuzy (a takze ˙ ˙ komu szkodzi) jej działanie; od kogo partia jest uzalezniona materialnie, ˙ kadrowo i w sensie «patronatu»; jaki jest jej skład (przekroj) socjalny; jaki ´ jest status socjoekonomiczny jej przywodcow, członkow i zwolennikow; ´ ´ ´ ´ ˛dzy własnym składem jaka jest zaleznosc (zbieznosc, rozbieznosc) mie ˙ ´´ ˙ ´´ ˙ ´´ społecznym partii a składem społecznym jej mocodawcow i klienteli; jaki ´ ˛zek mie ˛dzy przynaleznoscia do partii a mozliwoscia realizacji jest zwia ˙ ´ ˛ ˙ ´ ˛ ˛skogruprzez członkow własnych interesow osobistych, rodzinnych, wa ´ ´ powych. ˛ Ad 3. Kryterium liczebnosci i reprezentatywnosci społecznej odnosi sie ´ ´ nie tylko do dwoch wymienionych członow, ale rowniez do zaleznosci ´ ´ ´ ˙ ˙ ´ ˛dzy liczebnoscia a reprezentatywnoscia społeczna (reprezentatywnoscia ˛ mie ´ ˛ ´ ˛ ´ ˛ dla okreslonych grup społecznych lub reprezentatywnoscia w przekroju ´ ´ ˛ ˛giem oddziaływania. ogolnospołecznym) oraz zasie ´ ˛» Ad 4. Przez «ambicje (inaczej mowia horyzont aspiracji liderow ´ ˛c: ´ i uczestnikow ruchu) rozumiemy maksymalizm lub minimalizm celow ´ ´ 197

programowych i pragmatycznych, horyzont czasowy – obecnosc lub brak ´´ celow strategicznych, charakter celow taktycznych i doraznych (koniunk´ ´ ´ turalnych). ˛zi ˛dzy partia a jej baza społeczna to rowniez ˛ ˛ ˛ Ad 5. Charakter wie mie ´ ˙ ˛ ˛puja wyroz˛ce kryterium wielostopniowe. Bierzemy tu pod uwage naste ´˙ ˛dzy partia ˛ niki: stopien identyfikacji (i wzajemnosci identyfikacji) mie ´ ´ a okreslonymi grupami społecznymi; stopien uzaleznienia partii od jej ´ ´ ˙ mocodawcow, zwolennikow i «klientow» (i vice versa); stopien aktywizacji ´ ´ ´ ´ i partycypacji srodowiska społecznego danej partii w realizacji jej celow; ´ ´ ˛zi ˛dzy partia a jej własnym srodowiskiem spo˛ intensywnosc wie mie ´´ ´ ˛ ˛, łecznym – sama partia jej ideami i działaniem a funkcjonowaniem ˛cych jej baze oraz zyciem osobistym zwolen˛ grup społecznych tworza ˙ ˛zi nikow, a przede wszystkim integralnosc lub selektywnosc tej wie ´ ´´ ´´ i uczestnictwa. ˛c Ad 6. Analizuja stosunek partii do innych sił politycznych rozpat˛ ˛z ´ rujemy nie kwestie aprobaty lub dezaprobaty dla da ˙ en, programow ´ ˛ i działan jej rywali, przeciwnikow czy tez sojusznikow, lecz sama w so´ ´ ˙ ´ bie zdolnosc wspołdziałania z innymi siłami politycznymi, samoograni´´ ´ ˛ ˛, czenia, gotowosc do podzielenia sie władza oddania władzy zdobytej, ´´ ˛ tolerancje dla istnienia i odmiennosci innych partii (ruchow) politycz´ ´ ˛dkowania sie nadrze ˛ ˛dnych, gotowosc lub brak gotowosci do podporza ´´ ´ ˛ nym regułom gry politycznej i poddania sie kontroli ze strony innych partnerow. ´ Ad 7. Oblicze ideowo-programowe partii to rowniez wielostopniowa ´ ˙ charakterystyka, w ktorej rozpatrujemy kolejno takie wyrozniki, jak: zde´ ´˙ klarowanie ideowe (ideologiczne) lub indyferentyzm i relatywizm ideowy; jednoznacznosc lub niewyraznosc orientacji ideologicznej; historyczne ko´´ ´ ´´ rzenie oraz wspołczesne koneksje i afiliacje ideowo-polityczne («skrzydło» – ´ prawica, centrum, lewica); rodzaj autoidentyfikacji ideologicznej (samookreslenia) odniesiony do klucza typowych nurtow doktrynalnych; stosu´ ´ ˛cego ustroju politycznego definiowany przez pryzmat uznanek do panuja ˛pu społecznego; nastawienie wobec zmian wania lub odrzucania idei poste społecznych oraz preferencje dla rewolucyjnego lub ewolucyjnego – reformistycznego – sposobu przeprowadzania zmian lub zapobiegania im; ˛zyka rodzaj wyznawanej (głoszonej) ideologii lub doktryny i stosowanego je politycznego. ˛ty ˛trznego funkcjonowania i forAd 8. Przyje w praktyce sposob wewne ´ malny model organizacyjny to zespoł kryteriow, w ktorych bierzemy pod ´ ´ ´ ˛ ˛puja osobliwosci: otwartosc lub ekskluzywnosc i hermetycz˛ce uwage naste ´ ´´ ´´ nosc społecznych zrodeł rekrutacji członkow i kadr; preferencje w kwestii ´´ ´ ´ ´ liczebnosci szeregow formalnych członkow i aktywizacji zwolennikow; ´ ´ ´ ´ ˛trznych (złozonosc hierarchicznosposob zorganizowania struktur wewne ´ ˙ ´´ -instancyjna, status organow wybieralnych, przywodcow i elit kierow´ ´ ´ 198

niczych oraz tzw. aparatu i funkcjonariuszy zawodowych); centralizacja ˛dz ba ´ decentralizacja, a w konsekwencji zakres partycypacji ogniw nizszych ˙ i podstawowych oraz szeregowych członkow i zwolennikow w procesach ´ ´ ˛trzdecyzyjnych, komunikacyjnych i kontrolnych; reguły stosunkow wewna ´ partyjnych (warunki jednosci; demokratyzm; charakter, formy i granice ´ egzekwowania dyscypliny partyjnej). ˛ Ad 9. Metody działania to zespoł kryteriow, ktory odnosi sie do sposobu ´ ´ ´ realizacji załozonych celow programowych, wypełniania funkcji partii; ˙ ´ respektowania lub naruszania reguł gry politycznej; preferencji dla radykal˛cz nych (lub wre skrajnych) albo umiarkowanych metod i srodkow działania ´ ´ politycznego. Ad 10. Miejsce zajmowane w zyciu politycznym i rola spełniana wobec ˙ ˛ danego systemu politycznego okreslone sa przez kilka czynnikow: legal´ ´ nosc lub nielegalnosc istnienia (funkcjonowania) danej partii z punktu ´´ ´´ widzenia reguł konstytucyjnych; rownoprawne uczestnictwo, marginaliza´ cja lub dyskryminacja danej partii; programowy stosunek danej partii do ˛cego porza ˛dku ustrojowego (prawno-politycznego) – afirmacja, konpanuja testacja, negacja (i zamiar zmiany); funkcjonalnosc istnienia i działalnosci ´´ ´ ˛dem tego porza ˛dku; sposob wyrazania i czynnego realizowania partii wzgle ´ ˙ swej postawy wobec systemu. ˛czne uwzgle ˛dnienie i porownanie wielu takich wyroznikow Dopiero ła ´ ´˙ ´ ˛ca ˛ daje wystarczaja ˛ podstawe do adekwatnej charakterystyki danego typu ˛cej partii oraz tej czy innej konkretnej partii – tym blizszego realiom, im wie ˙ ˛ ˛ ˛ kryteriow bierze sie pod uwage i im rzetelniej weryfikuje sie korelacje ´ ˛dzy poszczegolnymi cechami (np. mie ˛dzy ideologicznymi a organizamie ´ cyjnymi i taktycznymi własciwosciami pewnych typow partii)” [Karwat ´ ´ ´ 2003]. Okreslaja typy partii według ich stosunku do reguł konstytucyjnych ´ ˛c demokratycznego panstwa, autor ten wyroznia „trzy typy partii politycz´ ´˙ nych: ˛ce ˛ ˛ ˛dna 1) partie «panstwowotworcze», kieruja sie – jako racja nadrze ˛ ´ ´ ˛ i granica dla własnego partykularyzmu – tzw. instynktem panstwowym, ´ ˛ racja stanu, moralnym imperatywem patriotyzmu, solidarnosci narodowej ´ itd.; ˛ce 2) partie obronne, działaja na rzecz obrony okreslonych grup społecz´ nych (klasowych, etnicznych, wyznaniowych) przed zagrazaja ˙ ˛cym im ˛dz ˛ ˛ ustrojem ba ´ sposobem działania lub konkretna polityka danego panstwa; ´ 3) partie dywersyjne i rozkładowe (np. irredentystyczne, separatystyczne partie mniejszosci narodowych albo grup plemiennych; do tej samej ´ kategorii naleza rowniez partie agenturalne powołane do zycia i/lub ˙˛ ´ ˙ ˙ ˛trzne w stosunku do danego panstwa)” [tamze]. sterowane przez siły zewne ´ ˙ ˛kszosci panstw demokratycznych nie ma zakazu funkcjonowania W wie ´ ´ ˛cych system, dopoki formy tej kontestacji mieszcza sie ˛ ˛ partii kontestuja ´ 199

˛tko w granicach prawa. Do wyja ´ w od tej reguły naleza ustawowe zakazy ˙˛ zakładania partii o programach totalitarnych w Republice Federalnej Nie˛ miec oraz w III Rzeczypospolitej Polskiej. Istnieja wszelako partie nielega˛ce ˛ ˛ ˛cego systemu. lizuja sie celowo, nastawione na walke i obalenie panuja ˛ta ˛z ˛ ˛dniania wszystkiego, co Zgodnie z przyje ˛ w tej ksia ˙ ce zasada uwzgle ˛dnia sie takze ˛ istnieje realnie, a nie tylko form zalegalizowanych, uwzgle ˙ ten element organizacyjnych form kontrsystemow. ´ Inny rodzaj klasyfikacji – z punktu widzenia funkcjonalnosci demo´ ˛bnia dwa przeciwstawne typy: 1) masowe kratycznych systemow – wyodre ´ partie-społecznosci i 2) partie-komitety wyborcze. ´ Masowymi partiami-społecznosciami były z natury partie ludowe – ´ ˛ robotnicze i chłopskie. Pełniły nie tylko role komitetow wyborczych do ´ ˛dowych, lecz w ich działalnosci istotne było władz panstwowych i samorza ´ ´ rowniez organizowanie pozapolitycznego zycia swych członkow i sym´ ˙ ˙ ´ patykow: kulturalnego, sportowego, samopomocy, społdzielczych form ´ ´ aktywnosci. Szczegolnie wazne było dokształcanie i kształcenie od podstaw ´ ´ ˙ członkow partii oraz organizacji afiliowanych i sympatykow, pomocne ´ ´ zarowno w aktywizacji politycznej, jak i w awansie społecznym. Na ´ ˛ce polskim gruncie przejawem tego były ongis działaja przy PPS: Towarzys´ two Uniwersytetow Robotniczych, Wolna Wszechnica, społdzielczosc mie´ ´ ´´ szkaniowa, handlowa, produkcyjna, tworcza, robotnicze zespoły sportowe, ´ teatralne, spiewacze itp. Wszystko to sprawiało, ze typowe partie socjal´ ˙ ˛ demokratyczne i chłopskie aktywizowały sie nie tylko w kampaniach ˛ ˛ wyborczych, ale na co dzien prowadziły bogata i zroznicowana aktywnosc ´ ´˙ ´´ ˛. oddolna Były organizatorkami zycia społecznosci, w ktorych działały, co ˙ ´ ´ ˛cych te partie parlamentarzystow i sabudowało poparcie dla reprezentuja ´ ˛dowcow. Uzywany tu czas przeszły akcentuje, ze obecnie naste ˛puje morza ´ ˙ ˙ ˛ ˛ erozja społecznikowskiego charakteru i roli partii, ktore ograniczaja sie do ´ roli komitetow wyborczych. ´ Partie-komitety wyborcze to partie zdominowane przez piastunow ´ ˛ce ˛ ˛ i funkcjonariuszy instytucji władzy panstwowej, aktywizuja szersza baze ´ ˛ społeczna w kampaniach wyborczych. Ten typ w klasycznej postaci ukon˛ stytuował sie w Stanach Zjednoczonych i charakteryzuje partie prawicowe, zdominowane przez zamozniejsze warstwy (np. przez torysow w Wielkiej ˙ ´ Brytanii czy chadekow w Niemczech). Przekształcenia partii lewicowych – ´ uprzednio masowych partii-społecznosci – opisuje Jacek Raciborski na´ ˛puja „Do niedawna partie socjaldemokratyczne w Europie Zachodniej ˛co: ste ˛ to były partie masowe. W tego rodzaju partiach bardzo wazne sa człon˙ ˛z ˛cy jakis kostwo, opłacanie składek, wie ´ ideowa i program wyrozniaja ´˙ ´ wazny segment struktury społecznej, hierarchia i sztywne reguły awansu. ˙ ˛ ˛z Ich cecha jest takze da ˙ enie do podtrzymywania tzw. intensywnego zycia ˙ ˙ ˛cznie. Partie partyjnego, az do zagospodarowywania czasu wolnego wła ˙ ˛ masowe maja własne gazety, kluby dyskusyjne, a nawet kluby sportowe 200

˛ ˛ ˛zania ze zwia ˛zkami zawodowymi. i oczywiscie staraja sie o scisłe powia ´ ´ ˛ł Czas takich partii w Europie Zachodniej mina i mija rowniez w Polsce ´ ˙ ˛ca ˛ ˛ [...]. Dominuja ˛ role zaczynaja odgrywac partie wyborcze, ktore charak´ ´ teryzuje rozwodniony apel ideologiczny, degradacja roli indywidualnego członkostwa, spadek znaczenia struktur partyjnych, a to wszystko dlatego, ˛ksza liczbe wyborcow. To zas wymaga ˛ ˛ ze partia taka zabiega o jak najwie ˙ ´ ´ ˛ ˛dy, elastycznosci programowej, profesorientowania sie na typowe pogla ´ jonalnego marketingu politycznego, wykorzystywania do komunikacji z obywatelami przede wszystkim srodkow masowego przekazu, a nie ´ ´ ˛tnego wykorzystywania elit intelektualstruktur partyjnych i bardzo umieje ˛ ˛skim kre ˛gu nych. Definiowanie celow politycznych tez odbywa sie w wa ´ ˙ ˛trzpartyjnej partyjnej elity i jej intelektualnego zaplecza, a nie w wewna dyskusji” [„Rz”: 21.05.2003]. ˛ ˛ ˛ Mozna sie zgodzic z opisowa strona tego zjawiska, sporna jest zas ocena ˙ ´ ´ jego skutkow. J. Raciborski – podobnie jak wielu znawcow tej problematyki ´ ´ ˛ ˛ ˛ ˛, ˛ca i politykow – sytuacje te uwaza za naturalna i nieodwracalna wynikaja ˛ ´ ˙ głownie ze zmian struktury społecznej w wyniku deindustrializacji i zasad´ niczej zmiany stylow zyciowych. ´ ˙ ˛, ˙ ˛ Przeciwnicy takiej interpretacji twierdza ze takie dostosowywanie sie partii do nowych warunkow funkcjonowania społeczenstw jest objawem ´ ´ ˛ ˛cych ze spoich degrengolady, przekształcania sie z ugrupowan wyrastaja ´ ˛ ˙ ˛ ˛ łecznosci i odpowiedzialnych za te zywa tkanke panstwa w koterie opa´ ´ ˛cych o władze wpływy i korzysci dla siebie. ˛, nowywane przez ludzi walcza ´ ˛ ˛ Demokratyczne wartosci degraduja sie w sytuacji zaledwie doraznego ´ ´ ˛cego sie do rywalizacji na ˛ kontaktu partii ze społeczenstwem, sprowadzaja ´ ˛powania zakorzenienia w strukturach społeczrynku wyborczym, i zaste nych markietingiem politycznym i manipulowaniem nastrojami. To nie jest ˛p, poste lecz regres, to wynaturzenie podobne do tego, jakie miało miejsce w czasach rozkładu demokracji greckiej, rzymskiej czy demokracji szlacheckiej w Polsce. Jest ono podobnie grozne w skutkach. Powoduje odchodzenie ´ ˛ z partii i dystansowanie sie wobec polityki ludzi ideowych i swiatłych, co ´ skutkuje spadkiem wpływow i rozkładem partii zdolnych skupiac kiedys ´ ´ ´ ˛ ludzi odpowiedzialnych. Porazaja jest niestety podobienstwo tego, co sie ˙ ˛ce ´ dzieje wspołczesnie z partiami i politycznymi „elitami”, do procesow ´ ´ ´ degeneracji demokracji szlacheckiej, ktorych istotnym aspektem było wy´ pieranie ze sceny politycznej patriotycznych fakcji szlacheckich przez ˛ce I Rzeczpospolita niczym ˛ magnackie, egoistyczne koterie, rozszarpuja „postaw sukna”. Rzecznikiem traktowania tego typu procesow jako objawow kryzysu ´ ´ demokracji jest Ralf Dahrendorf. Upatruje on w tych objawach groznego ´ zjawiska pozbawiania demokracji społecznych korzeni, czego najbardziej widocznym rezultatem jest spadek uczestnictwa w wyborach. Zdaniem ˛ ˛ tego autora głowna tego przyczyna jest wspołczesnie to, ze „wyborcy nie ´ ´ ´ ˙ 201

˛ ˛kszosci krajow demokracja działa przez instytucje ufaja partiom. W wie ´ ´ ˛ce ˛ce ˛ posrednicza wysuwaja kandydatow, ktore reprezentuja okreslony gar´ ´ ´ ´ ˛do nitur politycznych pogla ´ w przedstawianych w «manifestach» i «platfor˛ ˛ mach». Jednak uswie ´ ˛cona tradycja praktyka przestała sie sprawdzac. Spad´ ˛ ła atrakcyjnosc ideologicznych platform partyjnych – wyborcy nie akceptuja ´´ ˛ przebierac w ich składnikach. Co wie ˛cej, partie całosciowych ofert, wola ´ ´ ˛ przekształciły sie w machiny wyborcze złozone z dobrze zorganizowanych ˙ ˛c ˛ kadrowych działaczy. Paradoksalnie, partie traca ideologiczna wyrazistosc ´´ ˛ła ´ ˛ ˛ zyskały plemienny charakter, a przynaleznosc wzie gore nad potrzeba ˙ ´´ ˛do ˛ły posiadania jakichkolwiek pogla ´ w. Procesy te usune partie poza obszar ˛kszosc ludzi nie garnie sie ˛ zainteresowania i kompetencji wyborcow. Wie ´ ´´ zbyt gorliwie w ich szeregi, co przekształca partyjne gry w rodzaj elitarnego ˛zko sportu”. Warunkiem odbudowy zwia ´ w klasycznych instytucji demo˛z kracji parlamentarnej z obywatelami jest przezwycie ˙ enie niepopularnosci ´ ˛cej partii politycznych i maleja frekwencji wyborczej. R. Dahrendorf zakłada, ˛ ˛ ze negatywy te moga byc zjawiskiem chwilowym. „Moga powstac nowe ˙ ´ ´ ˛´ partie, ktore tchna swiezego ducha w instytucje wyborow i reprezentatyw´ ˙ ´ ˛du”. Wymaga to rozwazenia od nowa istoty demokracji i jej nego rza ˙ ˛ ˛z instytucji, wsrod ktorych nieodzowne sa partie, a zatem i przezwycie ˙ enia ´ ´ ´ objawow kryzysu ich dotychczasowej formuły [„GW”: 14–15.06.2003]. ´ ˛pu sa modyfikacje przywracaja ˛ ˛ce Warunkiem koniecznym takiego poste ˛z zakorzenienie partii w zywej tkance społecznej. Wymaga to przezwycie ˙ a˙ ˛ nia deideologizacji i oligarchizacji przez angazowanie sie partii w kreowa˙ ˛ nie i funkcjonowanie społeczenstwa poprzez masowe członkostwo i bogata ´ ˛ palete społecznikowskiej aktywnosci, co jest potrzebne zarowno społeczno´ ´ sciom, jak i partiom. Pomocne w tym moze byc zaadaptowanie z amerykan´ ˙ ´ ´ skiej demokracji instytucji prawyborow – wyłaniania kandydatow do władz ´ ´ panstwowych na masowych konwencjach wyborczych, w rezultacie selekcji ´ ˛cej „odsiew” kandydatow na kandydatow w wyniku ostrej, powoduja ´ ´ ˛ publicznej rywalizacji. Wyzbywanie sie w europejskich demokracjch charakteru masowych partii-społecznosci bez wprowadzania podobnych in´ ˛ stytucji sprawia, ze kandydaci na kandydatow sa wyłaniani przez partyj˙ ´ nych bosow w ciszy gabinetow i w drodze zakulisowych przetargow. ´ ´ ´ ˛guje to nieuchronnie tendencje do oligarchizacji partii, a w konsekwen˛ Pote cji do tracenia społecznego oparcia i poparcia. ˛ Istotnym argumentem przeciw poddawaniu sie tendencji do przekształcania partii – w szczegolnosci lewicowych – w komitety wyborcze jest ´ ´ nieprzystawalnosc tego modelu do czasow dekoniunktury gospodarczej. ´´ ´ W demokracjach rynkowych partie skoncentrowane przede wszystkim na zdobywaniu i sprawowaniu władzy – do niedawna głownie prawicowe, ´ ˛ ˛ki konserwatywne – zdobywały ja i utrzymywały zazwyczaj dzie zapewnianiu dobrej koniunktury gospodarczej i niskiego bezrobocia, czyli gdy dominowały nastroje okreslane jako „kłotliwe zadowolenie”: zadowolenie ´ ´ 202

ogołu z tego, ze „tort” dochodu narodowego rosnie, kłotliwe, bo sporna ´ ˙ ´ ´ jest zawsze kwestia, ile komu ma przypasc z tego wzrostu. Wspołczesnie ´´ ´ ´ w Europie Zachodniej, a takze w Polsce, nie ma pomyslnej koniunktury ˙ ´ gospodarczej, „bochenek” dochodu narodowego (to okreslenie bardziej ´ przystaje do stanu polskiej zamoznosci) jest niewspołmierny do potrzeb ˙ ´ ´ i apetytow, wysoki jest poziom bezrobocia i zagrozenia nim. Partie skon´ ˙ ˛cej niecentrowane na zdobyciu i utrzymaniu władzy i na niczym wie ˛ ˛ uchronnie staja sie obiektem niezadowolenia społecznego. Charakter partii kazdego typu jest w istotnej mierze uwarunkowany ˙ trwałym wpływem układow i zachowan z czasow jej powstawania. Ten´ ´ ´ dencja ta ma charakter uniwersalny, została zdefiniowana i opisana w klasycznej socjologii polityki jako „znaczenie dla instytucji momentu jej po˛ wstania”. Partie „moga wprowadzac rozne zmiany, a nawet dokonywac ´ ´˙ ´ ˛bokich przekształcen pod wpływem interakcji z cia ˛gle zmieniaja ˛cym sie ˛ głe ´ ˛ otoczeniem, ale mimo to sposob, w jaki sie uformowały, pozostawia na ´ nich trwały slad” [Maor: 256]. Ten „slad” moze miec charakter pozytywny, ´ ´ ˙ ´ ˛s ˛ ˛ cze ´ ciej jednak ujawnia sie w postaci utrwalania sie stosunkow i metod ´ ˛cych sie z czasem warunkow. ˛ przestarzałych, nieadekwatnych do zmieniaja ´ ˛ce ˛ Przejawy negatywnych „sladow” z przeszłosci, ujawniaja sie w partiach ´ ´ ´ władzy w III Rzeczypospolitej Polskiej niezaleznie od ich rodowodu i opcji ˙ ideologicznych, to skłonnosci do: ´ – centralizacji władzy, czyli skupiania głownych decyzji w warszawskiej ´ „centrali”, co jest rownoznaczne z ograniczaniem szans samodzielnego ´ ˛zywania spraw lokalnych siłami lokalnych społecznosci, zaniedbyrozwia ´ ˛” waniem przez „centrale roli pomocniczosci/subsydiarnosci dla tego ro´ ´ ˛dach dzaju inicjatyw i działan (w tej materii jest to spuscizna zarowno po rza ´ ´ ´ sanacji, jak i PZPR); ˛do– zawłaszczania panstwa przez partie, czyli uznawania funkcji rza ´ ˛dowych i w przedsie ˛biorstwach kontrolowanych przez panwych, samorza ´ ˛zek stymulowania procesow wyławiania stwo za łupy zamiast za obowia ´ najbardziej utalentowanych i wykwalifikowanych organizatorow zycia pu´ ˙ ˛ ˛ ˛ blicznego; w tej materii tradycje grzeszenia sa starsze, bo wywodza sie ˛, z Rzeczypospolitej szlacheckiej, kontynuowane były przez sanacje a takze ˙ ˛dza przez AWS, choc i SLD, i zwłaszcza wspołrza ˛ce juz dwukrotnie jako ´ ´ ˙ ˛ koalicjant PSL nie sa bez winy; – arogancji władzy, czyli zadufanego przekonania o „jedyniesłusznosci” ´ ˛dowych programow, cze ˛sto opartych na koncypowanych w gabinetach rza ´ dogmatycznie pojmowanych doktrynach neoliberalnych, zamiast stwarzania optymalnych warunkow dla nowatorskiego zbiorowego myslenia (wi´ ´ dac w tym trwałosc nawykow z czasow PRL-u i dominacji doktryny ´ ´´ ´ ´ zasadnie okreslanej przez lud „marksistwem-lenistwem”, bo była nacecho´ ˛cym zamienianie naukowej teorii wana lenistwem umysłowym powoduja marksizmu w religijne dogmaty). 203

DEMOKRATYCZNE SYSTEMY PARTYJNE ˛z System partyjny jest zjawiskiem we ˙ szym niz system polityczny, ten ˙ ostatni bowiem obejmuje system panstwowy oraz system partyjny i wszel´ kie aktywne politycznie stowarzyszenia (grupy interesow). Mianem sys´ ˛ układ legalnie działaja ˛cych partii, ktore uczestemu partyjnego okresla sie ´ ´ ˛ ˛c tnicza w zdobywaniu i sprawowaniu władzy w danym panstwie, a wie ´ ˛zania, mechanizmy rywalizacji i wspołdziałania oraz ich wzajemne powia ´ ˛ce reguluja je normy zwyczajowe i prawne. ˛dne jest istnienie co Dla demokratycznego systemu partyjnego niezbe ˛cych partii oraz lojalne przestrzeganie przez te najmniej dwoch rywalizuja ´ partie reguł demokratycznej konkurencji, takich jak traktowanie rywali jako przeciwnikow, a nie wrogow, zdolnosc do kompromisow, gotowosc prze´ ´ ´´ ´ ´´ ˛do kazania rza ´ w w wypadku przegranej w wyborach lub odmowy zaufania ˛ ˛kszosc. przez parlamentarna wie ´´ Ograniczenia konkurencyjnosci w demokratycznych systemach wybor´ ˛ czych maja trojaki charakter: ˛ 1) zakazow działania partii, ktore dotycza nie tylko partii totalnie ´ ´ ˛cych panuja system, ale niekiedy takze deklaruja ˛cy ˛cych gotowosc do neguja ˙ ´´ przestrzegania jego reguł (np. partii nazistowskich i komunistycznych w ustawodawstwie niektorych panstw); ´ ´ ˛dowe czy parlamentarne z legal2) odmowy wchodzenia w koalicje rza ˛cymi partiami (np. komunistycznymi we Francji i Włoszech nie działaja w czasach zimnej wojny); 3) ordynacji wyborczych z regulacjami procentowego progu wybor˛cego partie mniejsze (jest to uzasadniane wymogami czego, wykluczaja ˛cymi partie ˛, strukturalizacji parlamentu), czy z regulacjami uprzywilejowuja ˛cej – 25 lub 40% głosow – przez danie jej absolutnej ktora zdobyła najwie ´ ´ ˛kszosci mandatow (np. we Włoszech w latach 1924 i 1964), co skazuje wie ´ ´ ˛ ˛cznie wie ˛kszosc na role opozycji pozostałe partie, na ktore oddała głosy ła ´ ´´ wyborcow. ´ ˛ Funkcje systemu partyjnego maja dwojaki charakter. Pierwszy ich rodzaj – podstawowy – to funkcje polityczne. Z tego punktu widzenia demokratyczny system partyjny: ˛ ˛ ˛– stanowi forum legalnej walki o władze panstwowa partii zrzeszaja ´ ˛ ˛s ´ cych najaktywniejsza politycznie cze ´ c obywateli, ˛cego organizowanie – jest głownym elementem mechanizmu umozliwiaja ´ ˙ wyborow przez proponowanie alternatywnych kandydatur i programow, ´ ´ – politycznie aktywizuje społeczenstwo, ´ – integruje aktywnych politycznie obywateli wokoł elit politycznych, ´ – umozliwia strukturalizowanie parlamentu, ˙ – umozliwia formowanie osrodkow władzy panstwowej i wyłanianie ˙ ´ ´ ´ ˛dowych. alternatywnych ekip rza 204

Drugi rodzaj funkcji systemu partyjnego to kształtowanie kultury politycznej społeczenstwa, poniewaz system partyjny: ´ ˙ ˛ki – jest forum publicznych dysput o sprawach publicznych i dzie nim kształtowania opinii społecznej; ˛ ˛ – rozwija kulture polityczna społeczenstwa; ´ ˛ polityczna elity/klasy politycznej. ˛ – wpływa na kulture Typy systemow partyjnych trudniej jest zdefiniowac i skategoryzowac ´ ´ ´ niz instytucje panstwowe. W odroznieniu od instytucji panstwowych, ˙ ´ ´˙ ´ ˛cych sie wyrazna i stabilna forma oraz pozycja i charakterem ˛ ˛ ˛ ˛ cechuja ´ ˛ ˛zan wzajemnych powia ´ (co system panstwowy upodabnia do wspołzaleznej ´ ´ ˙ ˛cej produkt, jakim sa decyzje polityczne i ich wdra˛ maszynerii wytwarzaja ˛ zanie w zycie społeczne), partie sa wielorako zroznicowane, zmienne, ˙ ˙ ´˙ ˛ ´˙ ˛ ´˙ zajmuja rozne pozycje w strukturach władzy panstwowej i maja rozne ´ ˛ relacje z innymi partiami. Sa zatem podobne nie tyle do maszynerii „politycznej fabryki”, ile do jej ludzkiego, zywego czynnika, odzwiercied˙ ˛cego przekształcenia, jakie pod wpływem zmian warunkow egzystencji laja ´ ˛ ˛dach i zachowaniach społeczenstwa. Zdefizachodza w interesach, pogla ´ ˛dnienia przede niowanie systemow partyjnych wymaga zatem uwzgle ´ ˛cego sie na nie tworzywa. Partie i ich ˛ wszystkim roznorodnosci składaja ´˙ ´ konfiguracje w demokratycznych systemach: ˛ ˛dem składu socjalnego i pro– sa albo mało spolaryzowane pod wzgle gramow ideologicznych, albo bardzo spolaryzowane, ´ ˛ – funkcjonuja zarowno w układzie wielu partii, jak i niewielu, ´ ˛ – sa duze, srednie i małe, ˙ ´ ˛ ˛ ˛ ˙ – sa elitarne i wtedy skupiaja tylko elity polityczne, sa tez masowe, ˛ ˛dem socjalnym i prawnym, o usta– sa zinstytucjonalizowane pod wzgle ˛ ˙ ˛ce bilizowanej pozycji, lecz sa tez nowe, zabiegaja o przetrwanie i zyskanie miejsca na arenie politycznej, ˛ ˛ce sie uznaniem i powazaniem głownych ˛ – bywaja szacowne, ciesza ˙ ´ ˛ osrodkow elit politycznych panstwa, ale takze bywaja uznawane za paria´ ´ ´ ˙ ˛do sow ze wzgle ´ w socjalnych czy ideologicznych, ´ ˛ ˛sto odgrywaja ˛ce – sa prawicowe, lewicowe i centrowe („zawiasowe”, cze ˛ ˛zyczka u wagi”) oraz marginalne, działaja na obrzezach, o eks˛ce role „je ˙ tremalnym lewackim czy skrajnie prawicowym charakterze, ˛ ˛ ˙ – sa reprezentatywne dla głownych nurtow sił społecznych, lecz sa tez ´ ´ ˛ce ˛ „oderwane” od nich, czyli uchylaja sie od rywalizacji w układzie „lewi˛ce ca–centrum–prawica”, reprezentuja interesy mniejszosci etnicznych (np. ´ ˛zykowych (np. w Belgii), religijnych (np. w Holanniemieckiej w Polsce), je dii), regionalnych, „nowej polityki” (np. „zieloni”). Zaliczenie jakies partii do systemu partyjnego sensu stricto zalezy od ´ ˙ ˛ tego, czy jej cele i działalnosc maja charakter funkcjonalny w stosunku do ´´ ˛cego systemu politycznego, wyrazaja sie w zdolnosci wspołdziapanuja ˙ ˛cy ˛ ´ ´ łania z innymi jego składnikami. To sprawia, ze w skład systemu partyjnego ˙ 205

˛ ˛ce ˛cy ˛ce w zasadzie nie wchodza partie totalnie neguja panuja ustroj, walcza ´ ˛pienie go innym za pomoca srodkow i procedur ˛ ´ o jego obalenie i zasta ´ ˛ce sprzecznych z prawem, czyli tworza kontrsystem oporu i walki. Ich ˛dniac, gdyz posrednio wpływaja one na ˛ istnienie trzeba wszelako uwzgle ´ ˙ ´ ˛ charakter systemu partyjnego i jego funkcjonowanie, mimo ze sa zen ˙ ´ ˛dz same sie z niego wykluczaja ˛ ˛. wykluczone ba ´ ˛ ˛ ˛Istotna cecha systemu partyjnego jest wzajemny wpływ partii stanowia ˛s cych jego cze ´ ci składowe. Według G. Sartoriego „System partyjny [...] to ˛dzy parukład wzajemnych oddziaływan, be ˛cy efektem rywalizacji mie ´ ˛da ˛ ˛ tiami [...]. Opiera sie on na wzajemnym uzaleznianiu sie partii; na tym, iz ˙ ˙ ˛ (w sensie matematycznym) innych partii i reaguje, kazda partia jest funkcja ˙ w sposob rywalizacyjny czy tez nie, na zachowanie pozostałych partii ´ ˙ politycznych” [Sartori 1976: 44]. Z tego punktu widzenia najistotniejsze jest wprowadzone przez Sar˛cie relewantnosci partii, czyli liczenie sie partii jako oddziały˛ toriego poje ´ ˛cych na inne partie wchodza w skład systemu partyjnego, a zatem ˛ce waja i na funkcjonowanie systemu jako całosci. ´ ˛ Relewantne sa przede wszystkim partie zdolne do samodzielnego ˛kszosci parlamentarnej i stworzenia rza ˛du. Relewantnosc ba ´ zyskania wie ´ ´ ´ ˛dz ˛ ˛c ˛: nierelewantnosc pozostałych partii ocenia sie biora pod uwage ´´ ˛ ˛ – potencjał koalicyjny; za relewantne uwaza sie te partie, ktore bywaja ˙ ´ ˛ brane pod uwage jako potencjalny partner w procesie przetargow koalicyj´ nych; dotyczy to tylko partii uznanych za prosystemowe i mozliwe do ˙ ˛cia pod uwage jako koalicjant, co wyklucza partie duze, lecz ze ˛ wzie ˙ ˛do ˛ wzgle ´ w ideologicznych nie brane pod uwage jako koalicjant, np. partie komunistyczne we Francji i Włoszech w czasach zimnej wojny czy wspoł´ czesnie szowinistyczny Front Narodowy Le Pena we Francji; wsrod partii ´ ´ ´ ˛dem moga wyste ˛ ˛powac partie „inicjuja ˛ce” relewantnych pod tym wzgle ´ ˛ce”, o słabszym potencjale od tych koalicyjne układy i partie „dopełniaja pierwszych; ˛ – potencjał szantazu politycznego, gdyz za jego pomoca partie nie brane ˙ ˙ ˛ ˛do ˛ ˛ki pod uwage jako koalicjant z powyzszych wzgle ´ w, moga dzie swym ˙ wynikom wyborczym i aktywizacji swoich frakcji ekstremalnych wchodzic ´ w koalicje lewicowe lub prawicowe gwoli zyskania znaczenia i wpływow ´ ˛dzenia; na proces rza ˛ – potencjał mobilizacyjny; terminem tym okresla sie relewantnosc partii ´ ´´ ˛cych wprawdzie zdolnoscia do wchodzenia w koalimałych, nie dysponuja ´ ˛ ˛cych wpływ cje czy do wywierania wpływu przez szantaz, lecz wywieraja ˙ w inny sposob: ´ ˛c a) nie biora udziału we władczym negocjowaniu norm i zasad gry ˛ politycznej, niektore partie uczestnicza w ogolnospołecznym procesie, pro´ ´ ˛c ˛ ˛ ˛ ponuja nowe idee czy programy, ktore moga zdobyc akceptacje społeczna ´ ´ i zapewnic perspektywicznie zdobycie miejsc w parlamencie; ujawnienie ´ 206

w ten sposob nowych rodzajow „popytu politycznego” moze skłonic ´ ´ ˙ ´ ˛ksze partie do wła ˛czenia tych nowych idei do swych programow wie ´ i rozszerzenia w ten sposob przestrzeni rywalizacji partyjnej; najlepszym ´ ˛ tego przykładem sa wspołczesnie partie „zielonych”; w ten sposob poja´ ´ ´ ˛ce ˛ ˛ ˛ wiaja sie na arenie nowe, małe partie zyskuja pozycje relewantnych dla całego systemu w płaszczyznie społecznej i wyborczej; ´ ˛ ˙ ˛ce b) sa tez partie działaja poza formalnym układem rywalizacji partyj˛du na mniejszy zakres wpływow sie nie licza lecz ˛ ˛, nej, w ktorej ze wzgle ´ ´ ˛ ˛ ˛ki ˛ okazuja sie relewantne dzie temu, ze kanalizuja nastroje protestu i nie˙ ˛s ˛ce zadowolenia cze ´ ci społeczenstwa, nie znajduja artykulacji i reprezentacji ´ ˛cych ja ˛dro systemu; tego typu partie przezwycie ˙ aja ˛z ˛ w partiach stanowia ˛ ˛ tendencje do ucieczki w prywatnosc, stwarzaja szanse uczestnictwa w poli´´ tyce, a zatem socjalizacji, upolitycznienia, co sprawia, ze baza wyborcza ˙ ˛ poszerza sie i ignorowane przez ustabilizowane partie segmenty społeczen´ ˛ ˛ stwa znajduja droge poprzez małe i nowe partie do panstwowego procesu ´ decyzyjnego (np. Samobrona). ˛ ˛ Systemy partyjne sa wielorako zroznicowane; sa w istotny sposob ´˙ ´ odmienne w roznych panstwach i systemach politycznych. Z zrozpat´˙ ´ ˛ rywanego tu punktu widzenia odnotowujemy te typologie, ktore pomagaja ´ ˛dzy demokratycznymi systemami politycznymi, zdefiniowac roznice mie ´ ´˙ ˛c klasyfikuja odmiennosc systemow partyjnych według dwoch kryteriow. ´´ ´ ´ ´ 1. Liczba partii. Tu podział jest prosty, gdyz tylko na dwa typy: systemy ˙ wielopartyjne i dwupartyjne. Uscislanie typologii systemow z tego punktu ´ ´ ´ widzenia prowadzi do wyroznienia: ´˙ ˛cych, w ktorym tylko one maja szanse ˛ – systemu dwoch partii dominuja ´ ´ zdobycia władzy w drodze wzajemnej konkurencji wyborczej; system ten ˛ uchodzi za najbardziej stabilny, a jego wyrazistymi przykładami sa systemy partyjne Stanow Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii; ´ ˛cej partii konkuruje – systemow wielopartyjnych, w ktorych trzy i wie ´ ´ ˛ o zdobycie i sprawowanie władzy w panstwie; do kategorii tej wchodza ´ ˛puja ˛co: rozne systemy okreslane naste ´˙ ´ • system dwuipołpartyjny, np. w RFN; ´ ˛ ˛ca • system wielopartyjny z partia dominuja ˛; • system dwublokowy, zwany tez systemem wielopartyjnosci ustabili˙ ´ zowanej; ˛cej, ktory miewa dwojaki • system wielopartyjny bez partii dominuja ´ charakter: umiarkowanie spolaryzowany (np. w Belgii, Danii, Holandii) lub ekstremalnie spolaryzowany (np. w Republice Weimarskiej, Polsce przed zamachem majowym w 1926 r., w IV Republice Francuskiej, we Włoszech ˛tych); do połowy lat siedemdziesia ˛cej, w ktorym przez wiele kadencji – systemu jednej partii dominuja ´ ˛kszosc umozliwiaja ˛ samodzielne rza ˛ca ˛dzenie (np. jedna partia zdobywa wie ´´ ˙ ˛dziła Partia Rewolucyjnow Meksyku, gdzie od 1928 do 2001 roku rza 207

˛dzonej przez kilkadziesia lat po II wojnie ˛t -Instytucjonalna, w Japonii rza ˛ ˛, ˛dzonych swiatowej przez Partie Liberalno-Demokratyczna w Indiach rza ´ ˛ ˛, przez Partie Kongresowa czy w socjaldemokratycznej Szwecji); typ ten ˛ca ˛ charakteryzuje to, ze partia dominuja sprawuje władze w długim okresie, ˙ ˛ ˛s ˛, ˛ identyfikuje sie nie z cze ´ cia lecz z całoscia narodu, a jej idee i styl sa ´ ˛ zbiezne z cechami epoki. ˙ 2. Jakosc partii. W tym sposobie definiowania znaczenie ma przede ´´ ˛ wszystkim wpływ konfiguracji systemu partyjnego na rownowage systemu ´ panstwowego. Z tego punktu widzenia w literaturze przedmiotu wymienia ´ ˛: sie ˛ • system rozproszony – z duza liczba partii, z ktorych zadna nie ma ˙˛ ´ ˙ ˛cej, lecz umiarkowany dystans ideologiczny charakteru partii dominuja ˛dzy nimi umozliwia formowanie rza ´ w o roznej konfiguracji; ˛do mie ˙ ´˙ ˛ ˛ ˛ ˛; • system rownowagi – z umiarkowana polaryzacja na lewice i prawice ´ ˛ • system nierownowagi, w ktorym jedna partia odgrywa role dominu´ ´ ˛ca ˛c ja ˛, marginalizuja pozostałe. Na jakosc systemu partyjnego, a zatem i na jego funkcjonalnosc wpływa ´´ ´´ ˛dzy partiami w demokracjach w sposob istotny charakter stosunkow mie ´ ´ ˛cymi w walce o władze panstwowa i wspołdziałaja ˛ ˛ ˛cymi w prouczestnicza ´ ´ ˛trznia sie to w stosunkach ˛ cesie jej sprawowania. W praktyce uzewne ˛dzy elitami partyjnymi, ktore miewaja – modelowo rzecz ujmuja – ˛ ˛c mie ´ dwojaki charakter. ˛cy Pierwszy – pozytywny, cechuja skonsolidowane demokracje rynkowe – polega na tym, ze klasa polityczna jest zintegrowana normatywnie. Oznacza ˙ ˛puja zgodnie ˛c to, ze konsekwentnie akceptuje reguły demokracji i poste ˙ ˛ z nimi w walce o władze i wpływy oraz w sprawowaniu władzy postrzega ˛ proces polityczny jako „gre o sumie dodatniej”: rywalizuje w kwestiach ideologicznych i politycznych przy zgodnosci w kwestii reguł i wartosci ´ ´ ˛cych instytucji. istnieja ˛cy Drugi – negatywny, cechuja demokracje nieskonsolidowane – polega ˛ ˛ ˛ na tym, ze partie sa skłocone, składaja sie z wzajemnie wrogich elit, ˙ ´ ˛ roznia ´ ˙ ˛cych sie nie tylko ideologicznie, lecz takze stosunkiem do norm ˙ ˛cych zatem proces polityczny jako i wartosci ładu społecznego, traktuja ´ ˛, ˛ ˛z ˛ ˛, ˛ wojne „gre o sumie zerowej”, co wia ˙ e sie z nieograniczona gwałtowna ˛ walka o zdominowanie i wyeliminowanie ze sceny politycznej przeciwnikow uznawanych nie za rywali, lecz za wrogow. ´ ´ System partyjny w demokracjach jest zatem tym funkcjonalniejszy, im ˛ lepiej partie: a) konsoliduja politykow według kryterium zdolnosci ar´ ´ tykułowania i reprezentowania interesow okreslonych odłamow społeczen´ ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛, ˛c stwa, b) potrafia skutecznie sie dobijac o ich realizacje ukierunkowuja ´ ˛ ˛ zgodnie z demokratycznymi procedurami polityke panstwa, c) sa zdolne ´ ˛ ˛tnos ˛ do kojarzenia rywalizacji o władze i wpływy w panstwie z umieje ´ cia ´ negocjowania, zawierania kompromisow, wspołdziałania w kwestiach, ´ ´ 208

˛dz w ktorych interesy szerszych odłamow społeczenstwa ba ´ całego narodu ´ ´ ´ ˛ sa zgodne. Skonfrontowanie powyzszych definicji z realiami III Rzeczypospolitej ˙ ˛ Polskiej prowadzi do konstatacji, ze kształtowanie sie w niej demokratycz˙ ˛pstwie transformacji ustrojowej jest pronego systemu partyjnego w naste cesem zaawansowanym, ale nie sfinalizowanym. Do pozytywnych stron ˛cych o jego zaawansowaniu dostatecznym dla osia ˛tego procesu, swiadcza ´ gania elementarnej funkcjonalnosci demokratycznego systemu politycznego ´ w Polsce, mozna zaliczyc: ˙ ´ – ustawowe zagwarantowanie swobody zakładania i funkcjonowania ˛cych o zdobycie władzy, jak i o jej partii politycznych – zarowno rywalizuja ´ ˛dz sprawowanie ba ´ kontrolowanie jako opozycja partyjna; – respektowanie przez partie zasady alternacji władzy panstwowej, ´ ˛cym parlamentarna wie ˛ ˛czyli przekazywania jej ugrupowaniom dysponuja kszoscia ´ ˛; ˛z ˛tkom transformacji udziału w wy– przezwycie ˙ enie własciwego pocza ´ ˛dach nie tylko przedstawicieli partii, lecz takze borach, parlamencie i rza ˙ ˛zko ˛tkach transformacji, zwia ´ w zawodowych – usprawiedliwionego w pocza ˛ ˛ lecz na dłuzsza mete sprzecznego z jedna z koronnych reguł nowoczesnych ˙ ˛ demokracji. ˛ Nie brak jednak istotnych stron ujemnych, z ktorych najpowazniejsza ´ ˙ ˛ ˛z i najtrudniejsza do przezwycie ˙ enia jest drastyczne rozdarcie i skłocenie ´ ˛ ˛ polskich elit politycznych. Partie nie potrafia sie jednoczyc, by stwarzac ´ ´ racjonalny programowo, stabilny organizacyjnie i funkcjonalny, alternatyw˛dza ˛z ny układ partii rza ˛cych i opozycyjnych. Przezwycie ˙ eniu tej ułomnosci ´ ˛ ˛ moga słuzyc tylko takie procesy, ktore sprzyjaja kształtowaniu układu ˙ ´ ´ ˛dz bipolarnego, z wyrazistymi partiami ba ´ koalicjami o charakterze centroprawicowym i centrolewicowym. Z tego, co wiemy o dojrzalszych demokracjach, wynika, ze jest to układ najbardziej korzystny. Symbioza kazdej ˙ ˙ z opozycyjnych opcji z centrowoscia sprzyja eliminowaniu i marginalizo´ ˛ waniu tendencji i sił o charakterze ekstremalnie lewackim i skrajnie pra˛ ˛ wicowym, ktore zle sie mieszcza w demokratycznych strukturach i proce´ ´ ˛ durach. Alternatywa takiej polaryzacji jest wychodzenie na plan pierwszy elementow ekstremalnych, zazwyczaj w postaci patologicznych zlepow ´ ´ o prawicowo-lewackim, populistycznym charakterze. ˛bszym, a zatem i rzadziej dostrzeganym powodem nieklarownosci Głe ´ i rozczłonkowania polskiej sceny partyjnej jest to, ze nie wykrystalizował ˙ ˛ sie jeszcze układ sił społecznych własciwy rynkowo-demokratycznym ´ ˛ ˛tanine po˛ stosunkom. W Polsce mamy obecnie postransformacyjna pla działow interesow ekonomicznych i orientacji ideologicznych. Elity intelek´ ´ ˛ ˛ tualne i polityczne moga pomagac ba ´ przeszkadzac w klarowaniu sie ´ ˛dz ´ ˛do pogla ´ w i zachowan politycznych stosownie do terazniejszych i przy´ ´ szłosciowych interesow. Przypomnijmy, ze to własnie odpowiedzialne ´ ´ ˙ ´ 209

˛ zaangazowanie sie elit w 1989 r. ponad podziałami, daleko bardziej dras˙ ˛dziło o refolucyjnym sposobie dokonania tycznymi niz wspołczesnie, przesa ˙ ´ ´ transformacji ustrojowej. Wiele przemawia za tym, ze podobna odpowie˙ ˛ dzialnosc i wspołdziałanie konieczne sa obecnie dla łagodzenia społecznych ´´ ´ ˛kszania szans na przynoszenie korzysci szerszym kosztow integracji i zwie ´ ´ ˛gom społecznym. kre ˛ksza nadzieje na konsolidacje systemu partyjnego w Polsce ˛ ˛ ˛ Najwie mozna i trzeba pokładac w politycznej trzezwosci przewazaja ˙ ´ ´ ´ ˙ ˛cej liczby ˛da Polakow. W tym szansa, ze na piastunow władzy wybierani be ˛ nie ´ ˙ ´ nieobliczalni fanatycy i radykalni populisci, ale politycy pragmatyczni, ´ kompromisowi i tolerancyjni, wykształceni i doswiadczeni w tej profesji, ´ choc zapewne nie bez wad i ułomnosci, bo doskonałych nie bywa. Wyz´ ´ ˙ ˛do szosc demokracji polega m.in. na tym, ze na czele rza ´ w stawia nie ´´ ˙ charyzmatycznych władcow, lecz sprawnych funkcjonariuszy, ktorych za´ ´ ˛puje innymi, gdy wie ˛kszosc ocenia ich rza ˛dy negatywnie. ste ´´

Rozdział 7

KSZTAŁTOWANIE DEMOKRATYCZNEGO SYSTEMU III RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

˛ ˛c Prezentacje podstawowych zasad systemu III RP* mozna i trzeba zacza ´ ˙ ˛ od konstatacji, ze cechuje sie on wszystkimi podstawowymi cechami ˙ ˛ ˛ wspołczesnych demokracji. Roznice maja charakter wtorny i wynikaja – ´ ´˙ ´ z jednej strony – z wpływu polskiej tradycji, z drugiej zas z faktu, ze proces ´ ˙ demokratyczno-rynkowych przekształcen nie został jeszcze zakonczony. ´ ´ Proces demokratyzacji w Polsce polegał na kojarzeniu wyniesionych z his˛zan torii nawykow z transplantowaniem nowoczesnych rozwia ´ rynkowych ´ ˛ty ˛gna demokracji Zachodu. Zacze ewolucyjnymi zmianami, nie osia ˛ł jeszcze stadium konsolidacji, czyli pełnego oswojenia i zakorzenienia. ˛pnej fazie – inicjacji – zakonczonej porozumieniami Okra ˛głego Po wste ´ ˛pnej – transformacji – trwaja ˛cej do uchwalenia Konstytucji Stołu, i naste ˛ ˛c III Rzeczypospolitej, wkroczylismy w faze konsolidacji, a wie utrwalania ´ i uzupełniania demokratycznych przeobrazen ustrojowych, zakotwiczania ˙ ´ ich trwalej w zyciu publicznym. To własciwy czas dla generalnego ˙ ´ ˛du i ustalenia, co i jak z demokratycznych reguł, instytucji i obyprzegla ˛ czajow zakorzeniło sie w naszym zyciu publicznym, a co nalezy jeszcze ´ ˙ ˙ zrobic, by demokracja tym razem była w Polsce trwała i efektywna. ´ PORA NA REFLEKSJE ˛ Wkroczylismy w system demokratyczno-rynkowy refolucyjnie – bez ´ rozlewu krwi, co było bezspornie pozytywne, lecz i bez sprecyzowanego
* Przedmiotem tego rozdziału jest system polityczny wspołczesnego panstwa polskiego, ´ ´ ˛cego nazwe „Rzeczpospolita Polska”, be ˛ca spolszczona wersja powszechnie stosowa˛ ˛da ˛ ˛ ˛ nosza ˛cej sie z łacinskiego okreslania demo˛ nej przez inne panstwa nazwy „republika”, wywodza ´ ´ ´ ˛pospolita zwykło sie nazywac panstwo ˛” ˛ kratycznego ustroju res publica. Poniewaz „Rzecza ˙ ´ ´ polskie dwukrotnie w przeszłosci, przemiennie z innymi okresleniami polskich tworow ´ ´ ´ ˛stwo Warszawskie, Krolestwo Polskie, Polska Rzeczpospolita Ludowa – panstwowych – Ksie ´ ´ ˛ ˛ ˛ ˛, ˛tym zasadne jest posługiwanie sie zarowno wymieniona wyzej nazwa formalna jak i przyje ´ ˙ nieformalnie, ale stosowanym rowniez w literaturze przedmiotu okresleniem „III Rzecz´ ˙ ´ pospolita”, pomocnym w zaznaczeniu, ze mowimy o systemie panstwa wspołczesnego, ˙ ´ ´ ´ ˛cego po raz trzeci w dziejach nazwe Rzeczypospolitej Polskiej. Uprawnione jest rowniez ˛ nosza ´ ˙ ˛ posługiwanie sie skrotem „III RP”. ´

211

˛ programu demokratyczno-rynkowych przemian, co okazało sie dotkli˛tkowo ogolnikowa wiwym niedostatkiem. Za program starczała pocza ´ zja transformacji systemu na taki jak na Zachodzie. Zwolennicy trans˛kszosc wsrod Polakow (dowodzi tego formacji – a takich była wie ´´ ´ ´ ´ ˛stwo kandydatow „Solidarnosci” w wyborach 4 czermiazdza zwycie ˙ ˙ ˛ce ´ ´ ˛ ˛, wca 1989 r.) – wierzyli, ze wystarczy wywalczyc taka zmiane by ˙ ´ ˛dzyludzkich upodopoziom warunkow zycia i charakter stosunkow mie ´ ˙ ´ ˛ ˛tych cywilizacyjnie i najzamozbniały sie do tych w najwyzej rozwinie ˙ ˙ niejszych panstwach swiata. Ten stan umysłow i ducha zdefiniował ´ ´ ´ ˛c, ˙ ˛ trafnie Aleksander Hall pisza ze gdy przeszkoda takiego kierunku ˛pu był „realny socjalizm”, wydawało sie ze „wraz z jego obale˛, ˙ poste ˛ ˛da niem pojawi sie demokracja – be ˛ca po prostu nieobecnoscia komuniz´ ˛ mu – i automatycznie doprowadzi do poza ˙ ˛danych efektow” [„GW”: ´ 11–12.05.1991]. ˛pnej euforii przesadnych nadziei, charakteryzuja ˛cych jak sie ˛ Po wste okazuje nie tylko rewolucje, lecz takze refolucje, nastała pora racjonalnej ˙ ˛ł ˙ refleksji. Mina juz czas, gdy wiarygodnie brzmiały opinie, ze zły był tylko ˙ upadły ustroj, a nie zasada utopijnej idealizacji kazdego systemu jako ´ ˙ wolnego od przeciwienstw i konfliktow. Wbrew oczekiwaniom nie na´ ´ ˛piła zamiana ustroju totalnie złego na idealnie doskonały, a tylko (czy sta az) bezspornie gorszego, mniej funkcjonalnego, na efektywniejszy, zapew˙ ˛cy ˛ksze poczucie wolnosci, lecz nie pozbawiony wielu wad. Z bieniaja wie ´ ˛, ˙ ˛ giem lat (to juz 15 rok transformacji) Polacy doswiadczaja ze nie była pusta ˙ ´ ˛, ˛, ˛ retoryka ale prawda konstatacja, „ze demokracja i wolny rynek nie sa ˙ ˛ dobre na wszystko, chociaz, byc moze, niczego lepszego nie uda sie ˙ ´ ˙ wynalezc” [Szacki 1994: 9]. ´´ Doswiadczenie wielu panstw, a wsrod nich rowniez Polski, falsyfikuje ´ ´ ´ ´ ´ ˙ złudzenia, ze wystarczy chciec, by demokracja rynkowa zaistniała. Okazuje ˙ ´ ˛, ˙ sie ze choc obecnie wiele narodow jest do demokracji powołanych, to ´ ´ niewiele jest wybranych. Z duzej liczby panstw (około stu), ktore po ˙ ´ ´ zyskaniu w drugiej połowie XX w. suwerennosci zadeklarowały kształ´ towanie swego bytu według reguł demokratycznych, niemal połowa zboczyła z tej drogi w rozne formy autokratyzmu. W odroznieniu od auto´˙ ´˙ ˛ rytaryzmu demokracji nie wystarczy proklamowac i nie daje sie jej narzucic. ´ ´ ˛ Niedostateczne sa nie tylko deklaracje, lecz takze ukonstytuowanie włas˙ ´ ciwych dla tego systemu instytucji i uchwalenie odpowiedniego zestawu praw. Demokratyczny typ systemu trzeba kształtowac w długotrwałym ´ ˛dniaja nie tylko prodemokratyczne siły i tendencje, ale ˛c procesie, uwzgle ˛ce ˛ce takze siły blokuja go, powoduja jego deformacje i grozbe wynaturzenia ˙ ´ ˛ ˛s ˛ ˛cej sie pod quasi-demokratycznym szyldem. ˛ w jaka ´ forme autokracji kryja Dotyczy to takze Polski, poniewaz juz dwukrotnie w naszych dziejach ˙ ˙ ˙ ˛ demokracja okazała sie niedostatecznie zakorzeniona i za pierwszym razem ˛ ˛ ˛ skonczyła sie szlachecka anarchia i rozbiorami, a za drugim razem sanacyj´ 212

˛ ˛ ˛ska ˛. ˛c na autokracja i kle ˛ wrzesniowa Zasadne jest wie przesledzenie trzeciej ´ ´ w dziejach Polski proby zakorzenienia demokracji w Polsce i skonfron´ towania ukonstytuowanego systemu z podstawowym kanonem reguł ˛d wspołczesnej wersji demokratycznego systemu politycznego. Przegla pro´ ˛ cesow przemian jest tym bardziej celowy, im ewidentniejsze sie staje, ze ´ ˙ bezrefleksyjne transformowanie zaowocowało dwojakiego rodzaju negatywnymi zjawiskami. Pierwszym było powtorzenie grzechu barbarzynskiego stosunku do po´ ´ przedniej formacji. Znalazło to wyraz w uznaniu przez nowe elity władzy wszystkiego, co stworzył uprzedni system, za zło totalne. Takie stanowisko – podobne do „bolszewickiego” podejscia w barbarzynskiej epoce real´ ´ nego socjalizmu* – oznacza kształtowanie nowych stosunkow ekonomicz´ nych i politycznych na gruzach zamiast na fundamentach wszystkiego, co ˛kszyło to wydatnie społeczne koszty transz przeszłosci funkcjonalne. Zwie ´ formacji. Drugiego rodzaju negatywne zjawiska to upowszechnianie złudzen, ze ´ ˙ ˛ zmiana ustroju szybko zaowocuje powszechnym dobrobytem i trwała ˛ ˛. zgoda narodowa ˛ Przypomnijmy, ze demokracje interpretowano jako stosunki oparte na ˙ ˛” zasadzie staroszlacheckiego „kochajmy sie pod przewodem Komitetow ´ Obywatelskich, a nie na cywilizowanym rywalizowaniu grup o sprzecz˛cych sie na społeczenstwo polskie, i nie na przetar˛ nych interesach, składaja ´ gowym uzgadnianiu wspołzaleznych zachowan. Nie brak do dzis ubole´ ˙ ´ ´ ˛ wan nad rozbiciem tego mitu „wojna na gorze”, zamiast uznania, ze ´ ´ ˙ zapobiegło to nieporownanie grozniejszej „wojnie dołow z gora Wdraza´ ´ ´ ´ ˛”. ˙ nie stosunkow rynkowych owczesni sternicy nawy panstwowej interpre´ ´ ´ ´ towali jako konieczny „zabieg chirurgiczny” na społeczenstwie skłanianym ´ ˛ ˛ce do poddania sie „niewidzialnej re rynku”. Argumentowali oni, ze szybko ˙ zaowocuje to upowszechnieniem podobnego jak na Zachodzie dostatku (potocznie mowiono, ze po dwoch latach) i łagodzeniem społecznego ´ ˙ ´ ˛ki niezadowolenia dzie łatwosci przechodzenia na wczesniejsze emerytury ´ ´ ˛pu do zasiłkow dla bezrobotnych. Takie podejscie i powszechnosci doste ´ ´ ´ ˛kszyło nieuchronne koszty transformacji, doprowadziło bowiem do zwie ˛biorstw i gałe gospodarki ˛zi masowych bankructw i ruiny wielu przedsie ˛cej ich działalmozliwych do uratowania przy zastosowaniu racjonalizuja ˙ ˛s nosc polityki modernizacyjnej, a ponadto do demoralizacji cze ´ ci społe´´ czenstwa zasiłkami i przedwczesnymi emeryturami, podczas gdy nalezało ´ ˙
˛ ˛pnej fazie kazdej nowej formacji skłonnosc do totalnej * Tak okreslam własciwa wste ´ ´ ˙ ´´ ˛ ˛ negacji dorobku cywilizacyjnego uprzednich ustrojow. To sprawia, ze kazda pierwotna wersje ´ ˙ ˙ ˛ ˛p, nowej formacji cechuje nie tyle cywilizacyjny poste ile regres powodowany przez odrzucanie ˛tkach kapitalizmu. Prawiddorobku przeszłosci. Tak było w zaraniu feudalizmu i w pocza ´ ˛ łowosc ta potwierdziła sie takze w probach stworzenia socjalizmu/komunizmu „na gruzach” ´´ ˙ ´ demokracji rynkowych.

213

˛ wdrazac programy aktywizacji zawodowej. Nakładało sie na to nadmierne ˙ ´ ˛z obcia ˙ anie podatnikow kosztami takich przemian i rozczarowanie do ´ ˛go nowego ustroju szerszych kre ´ w społecznych, poniewaz wbrew obiet˙ nicom nie stwarzano powszechnego dostatku i pomyslnosci. ´ ´ Skutki wkraczania w demokratyczno-rynkowe stosunki z utopijnym, ˛cym je nastawieniem nie tylko nie doswiadczonego w tej materii idealizuja ´ ˛cej cze ´ ci uchodza ˛s ˛cych za swiatłe elit poliogołu Polakow, ale i dominuja ´ ´ ´ ˛ tycznych sa trwalsze niz te utopijne nastroje, zwłaszcza ze stan umysłow ˙ ˙ ´ ˛ ˛s ˛ tzw. elit zmienił sie zaledwie połowicznie. Najcze ´ ciej bowiem szuka sie nie przyczyny ujawnionych sprzecznosci w polityce i ekonomice, lecz ´ winnych – personalnie czy grupowo – za brak zgody w narodzie i powszechnego dostatku jak na bogatym Zachodzie. Bywa to pomocne w rywalizacji politycznej – wygrywaniu obietnicami, ze po zmianie ekipy ˙ ˛dza ˛ rza ˛cej zisci sie demokratyczno-liberalna utopia. Nie rokuje to wyzwo´ ˛ lenia sie z utopijnego podejscia, a zatem nie prowadzi do racjonalizacji ´ ˛cych w ich imieniu władze panstwowa elit. ˛ ˛ zachowan Polakow i piastuja ´ ´ ´ Takie wyzwolenie zawsze było i nadal jest konieczne, aby optymalizowac ´ szanse i minimalizowac zagrozenia nieuchronne w tej formie organizacji ´ ˙ zycia społecznego. ˙ ˛dkowanie oceny procesow demokratyczno-rynkowej transformaPorza ´ ˛c cji w Polsce trzeba zacza ´ od konstatacji bezspornych w swietle faktow ´ ´ ˛ i w miare mozliwosci wolnych od ideologicznych emocji i politycznego ˙ ´ wartosciowania. ´

PRZESŁANKI PRZEMIAN USTROJOWYCH ˛tkowania procesow demokratyzacji w Polsce – okresSpecyfika zapocza ´ ´ lonych tu mianem inicjacji – polega przede wszystkim na istotnych ˛ odmiennosciach polskiej wersji realnego socjalizmu. Najwazniejsza z tych ´ ˙ odmiennosci było to, ze w Polsce procesy totalitaryzacji nie zostały do´ ˙ ˛ prowadzone do konca i najbardziej konsekwentny okazał sie odwrot od ´ ´ ˛ ˙ totalitaryzmu. Wprawdzie Polska stała sie tez od 1948 r. obiektem stalinizacji, jednak w odroznieniu od pozostałych panstw tzw. demokracji ludo´˙ ´ ˛ wej proces ten nie został zakonczony. Nie dokonała sie kolektywizacja ´ rolnictwa, a zatem nie przeprowadzono całkowitego upanstwowienia gos´ ˛c podarki. Nie wyeliminowano wpływow Koscioła katolickiego, a wie nie ´ ´ ˛piło tez totalne podporza ˛dkowanie społeczenstwa oficjalnej ideologii nasta ˙ ´ marksistowsko-leninowsko-stalinowskiej. W odniesieniu do Polski mozna ˙ ˛cych w latach 1948–1953, nie mowic o procesach totalitaryzacji, trwaja ´ ´ dokonczonych i złagodzonych po XX Zjezdzie KPZR i smierci Bieruta, nie ´ ´ ´ ˛dko mozna zas mowic o ustanowieniu totalitarnych porza ´ w w pełnym tego ˙ ´ ´ ´ słowa znaczeniu. 214

˛tkowana najszybciej i najDetotalitaryzacja w Polsce została zapocza ˛cy ˛pnych latach rezim skuteczniej „odwilza z lat 1954–1956. Panuja w naste ˙ ˛” ˙ ˛ był zgodnie z zasadnym okresleniem Andrzeja Walickiego autorytarna ´ ˛. ˛ dyktatura Odnosi sie to w pełni takze do rezimu generała W. Jaruzelskiego, ˙ ˙ ktory „w przeciwienstwie do rezimow totalitarnych [...] 1) nie probował ´ ´ ˙ ´ ´ ˛cej i narzucanej wywodzic swego prawa do istnienia z wszechogarniaja ´ ˛dkowywał swej działalnosci jakiemuwszystkim ideologii; 2) nie podporza ´ kolwiek pozytywnie sformułowanemu ideologicznemu celowi, podkreslał ´ raczej respektowanie norm prawnych i w tym kontekscie mowił nawet ´ ´ o «socjalistycznym konstytucjonalizmie»; 3) nie probował upolityczniac ´ ´ wszystkich dziedzin zycia umysłowego i kultury; i wreszcie 4) całkowicie ˙ ˛c porzucił proby odgornego mobilizowania mas, wybieraja w zamian tra´ ´ ˛ ˛ dycyjna taktyke trzymania mas z dala od polityki. W ramach «socjalistycznego konstytucjonalizmu» powołał do zycia Trybunał Konstytucyjny i sta˙ nowisko rzecznika praw obywatelskich; w ostatnim okresie [...] zdecydował ˛ ´ ˛ ˛. sie rowniez na eksperymenty z gospodarka rynkowa Oznaczało to zdecy˙ ˛ dowane porzucenie aspiracji totalitarno-komunistycznych, okopanie sie na ˛cego sie autorytaryzmu” ˛ pozycjach niepewnego siebie i samoograniczaja [Walicki: 508]. Manichejskie, bo czarno-białe, traktowanie owczesnej rze´ czywistosci jako totalitarnej od zarania do konca – własciwe nie tylko ´ ´ ´ ˛cym ja przez ˛ zacietrzewionym politykom, ale i historykom postrzegaja ˛dz antykomunistyczne okulary – powoduje przeoczanie ba ´ przemilczanie ˛cych wła ˛czenie sie Polski w nurt ˛ faktu, ze zwolennicy przemian umozliwiaja ˙ ˙ ˛pu cywilizacyjnego i demokracji byli wtedy nie tylko po stronie poste opozycjonistow, ale i wsrod naleza ´ ´ ´ ˙ ˛cych do owczesnego obozu władzy. ´ ˛ ˛c Powody przemian ustrojowych w Polsce sa znane, wystarczy je wie ˛trzny, jak przypomniec w skrocie. Miały one charakter zarowno wewne ´ ´ ´ ˛trzny. i zewne ˛trzne to: Powody wewne – wyczerpanie efektywnosci i atrakcyjnosci realsocjalistycznego systemu ´ ´ ekonomicznego i politycznego, – wzrost atrakcyjnosci systemu demokratyczno-rynkowego jako zapew´ ˛cego szybszy rozwoj cywilizacyjny, wie ˛kszy dobrobyt, wolnosci i przeniaja ´ ´ ˛kszy spokoj społeczny, strzeganie praw człowieka oraz wie ´ ˛ ˛kszosci – opowiadanie sie za demokratycznymi przeobrazeniami wie ˙ ´ społeczenstwa. ´ ˛trzne to: Powody zewne ˛zek Radziecki zdolnosci blokowania siła militar˛ – utracenie przez Zwia ´ ˛ ˛grzech w 1956 r. czy na tendencji do zmian ustrojowych tak jak na We ˛ske w Czechosłowacji w 1968 r., potwierdzone przez kle ˛ interwencji radzieckiej w Afganistanie, – niemoznosc sprostania przez ZSRR wymogom wyscigu zbrojen ze ˙ ´´ ´ ´ Stanami Zjednoczonymi na poziomie „gwiezdnych wojen”, 215

– skoncentrowanie elit radzieckich na probach usprawnienia ustroju ´ tego mocarstwa pod hasłami „głasnosti” i „pierestrojki”, ˛cy – rozpad kapitalistycznych imperiow kolonialnych, uwiarygodniaja ´ ˛z ´ wspieranie przez demokracje zachodnie wyzwolenczych da ˙ en narodow ´ ´ uzaleznionych od imperium radzieckiego. ˙ ˛ ˛ Istotna role odegrała bezskutecznosc prob ratowania uprzedniego ustro´´ ´ ju w latach 1982–1988 przez skojarzenie delegalizacji i represji wobec solidarnosciowej opozycji z reformami ekonomicznymi i politycznymi. ´ Bezskuteczne były te proby przede wszystkim dlatego, ze ustroj ten okazał ´ ˙ ´ ˛ ˛ sie niereformowalny: reformy nie owocowały funkcjonalnoscia na miare ´ ˛ ˛kszosci społeczenstwa. nowych aspiracji wie ´ ´ ˛ ˛ W tych warunkach – na długo przed demokratyczna transformacja – ˛ ˛ ˛p. kształtowały sie siły polityczne, ktore okazały sie zdolne wymusic poste ´ ´ Skład i charakter tych sił był w istotny sposob zroznicowany. ´ ´˙ Najwczesniej opozycyjni wobec socjalistycznych rezimow, lecz najmniej ´ ˙ ´ skuteczni w walce z nimi, byli ci, ktorych one pokrzywdziły. Do pokrzyw´ dzonych nalezeli zarowno dawniej uprzywilejowani ziemianie i burzuazja, ˙ ´ ˙ jak i liczne ofiary stalinowskiego Wielkiego Terroru, ktory w odniesieniu ´ ˛ł ˛ ˛tych po do Polakow rozpocza sie od represji radzieckich na terenach zaje ´ ˛ł ˛ ˛ ˛, 17 wrzesnia 1939 r. i obja cała zamieszkała tam inteligencje a po 1944 r. ´ wymierzony był nie tylko w przeciwnikow socjalizmu, lecz takze w zwolen´ ˙ nikow bardziej cywilizowanej, socjaldemokratycznej formy tego ustroju ´ i realizowania go humanitarnymi metodami. Nieskuteczne były rowniez protesty rozczarowanych barbarzynskim ´ ˙ ´ ˛cych od akceptacji tej formy ustrojowej intelektualissocjalizmem, odchodza ˛ tow i inteligenckiej, zwłaszcza studenckiej, młodziezy. Dowodem tego sa ´ ˙ ˛ska Marca 1968 r., połowiczne efekty polskiego Pazdziernika 1956 r. i kle ´ ktore były dramatycznymi probami ucywilizowania i zdemokratyzowania ´ ´ ˛ polskiego socjalizmu. W Polsce zduszenie tych prob odbyło sie bez inter´ wencji radzieckiej; wystarczyło bierne przyzwolenie mas na pacyfikacyjne poczynania władz. ˛ski „realnego socjalizmu” stali sie robotnicy ˛ Głownym zrodłem kle ´ ´ ´ zawiedzeni niespełnieniem ideologicznych obietnic tego ustroju. Wypro˛tkowo akceptowały zmiany stwarzamowane przez socjalizm masy pocza ˛ce ˛ ja im szanse awansu cywilizacyjnego, lecz po upowszechnieniu edukacji i kultury oraz forsownej industrializacji i urbanizacji wzrosły ich aspiracje ˛do lepszego zycia, do poziomu zamoznosci społeczenstw wyzej rozwinie ˙ ˙ ´ ´ ˙ ˛cy ˛p tych. Wzrosło ich zapotrzebowanie na rozwoj rokuja doste do zdobyczy ´ cywilizacyjnych ludzkosci zarowno w procesie produkcji, jak i konsumpcji. ´ ´ ˛ ´ Wykształcały sie rowniez da ˙ enia do podmiotowosci politycznej, do za˙ ˛z ´ ˛powania układu autokratyczno-poddanczego układem partnersko-deste ´ mokratycznym. Ten nowy kształt i poziom aspiracji przekraczały mozliwo˙ ˛cego na autorytaryzmie i rozdzielczosci sci w warunkach ustroju polegaja ´ ´ 216

˛z niedoboru. Totez miejsce wczesniejszego usatysfakcjonowania z siermie ˙ ˙ ´ ˛ce ˛ło nego awansu i wynikaja z niego poparcie dla ustroju i władz zacze zajmowac poczucie zawodu i opozycyjnosc. Poniewaz autokratyczny sys´ ´´ ˙ ˛ tem nie stwarzał demokratycznych mechanizmow dobijania sie o zmiany, ´ robotnicze niezadowolenie znajdowało ujscie w powtarzalnych, maso´ ˛c wych, zywiołowych buntach: poczynaja od Czerwca 1956 r., przez Gru˙ ˛, ˙ dzien 1970 r., Czerwiec 1976 r., az po Sierpien 1980 r. Okazało sie ze ´ ˙ ´ „robotnicy o tyle roznia sie od całej reszty [opozycji – M.G.], ze w socjali´˙ ˛ ˛ ˙ ˛ ˛ zmie realnym tylko oni jedni potrafia sie skutecznie przeciwstawic wła´ dzom partyjno-panstwowym” [Kuron 1989: 202]. ´ ´ Cele buntow robotniczych były pierwotnie bardzo ograniczone: zmie´ ˛ rzały nie do zmiany ustroju, lecz do jego poprawienia przez zmiane ˛cej partia i panstwem. Winy nie widziano głownie w sys˛ ekipy kieruja ´ ´ ˛dach wypaczaja ˛cych go przywodcow, totez dostatecztemie, lecz w błe ´ ´ ˙ ˛ ˛pienie ekipy pobierutowskiej ekipa ˛ nym zabiegiem wydawało sie zasta ˛, gdy zas i ta zawiodła – gierkowska Jakosciowy poste ˛. ˛p gomułkowska ´ ´ ˛ ˛pił po Czerwcu 1976 r., w celach i metodach dobijania sie o zmiany nasta ˛ gdy wykształcił sie sojusz trojakiego rodzaju opozycji: zawiedzionych barbarzynskim socjalizmem mas robotniczych (i chłopskich) z rozczaro´ wanymi nim intelektualistami i z ludzmi pokrzywdzonymi przez zmia´ ny ustrojowe i represje czasow terroru. Organizacyjnym wyrazem tego ´ ˛ ˛pnie „Solisojuszu stał sie najpierw Komitet Obrony Robotnikow, naste ´ darnosc”, a spektakularnym dowodem ich siły były strajki i Porozumie´´ nia Sierpniowe 1980 roku. ˛cych sie za zmianami ustrojowymi ˛ Ten trojaki układ sił opowiadaja ˛ – pokrzywdzonych, rozczarowanych i zawiedzionych – okazał sie jednak niedostateczny dla obalenia „realnego” socjalizmu dopoty, dopoki nie ´ ´ ˛czenia do tego dojrzały warunki do jego upadku, czyli do czasu doła ˛cych sie za zmianami reformatorow z obozu dotych˛ spojuszu opowiadaja ´ czasowej władzy. ˛ ˛ Istotna role w kształtowaniu klimatu politycznego porozumienia na rzecz reform odegrały kontakty reprezentantow opiniotworczych srodo´ ´ ´ wisk solidarnosciowej opozycji, reformatorskiego skrzydła PZPR oraz – bo´ ˛zanych z zadna opcja ˛ ˛ daj najliczniejszych wowczas – ludzi srodka, nie zwia ´ ´ ˙ ˛. ˛cych instytucjonalnych form tych kontaktow polityczna Do bardziej znacza ´ ˛cego w latach nalezały spotkania „Warsztatu Opinioznawczego”, działaja ˙ 1983–1990 przy Centrum Badania Opinii Społecznej, grupy dialogowej ˛cego od stycznia 1988 r. miesie ˛cznika „Konfrontacje” Consesus, wychodza ˛ i prowadzonego przezen klubu, w ktorym odbywały sie publiczne dysputy ´ ´ ˛zanymi z obozem władzy. działaczy „Solidarnosci” z reformatorami zwia ´ Motywem przewodnim tych kontaktow była swiadomosc, ze owczesny ´ ´ ´´ ˙ ´ kryzys groził nie tylko upadkiem realsocjalistycznego systemu, lecz takze ˙ ˛ska ˛ ˛ganie kle ˛ Polski; ze szansa na wybicie sie Polski i Polakow na osia ˙ ´ 217

˛pu cywilizacyjnego wymaga porozumienia ponad podziałami i wła ˛poste ˛ ˛tnych do naprawy Rzeczypospolitej. czenia sie wszystkich zgodnych i che ˛z Takie kontakty przezwycie ˙ ały wrogosc. Umozliwiały poznanie racji ina´´ ˙ czej mysla ´ ˛cych, stwarzały przesłanki wzajemnego zrozumienia i pozniej´´ szego porozumienia. Kontakty te nie były formalnie nagłasniane, by unik´ ˛c na ´ ingerencji cenzury w tresc tych rozmow rodakow ponad podziałami ´´ ´ ´ i prob wykorzystywania ich dla doraznych politykierskich celow. To ´ ´ ´ sprawia, ze choc ich roli w doprowadzeniu do porozumien i refolucyjnej ˙ ´ ´ ˛ transformacji nie sposob przecenic, sa mało znane i nagminnie przez ´ ´ ˛cych historie tych czasow przeoczane. ˛ pisza ´ ˛ Dokumentuje tu w skrocie te działania na rzecz porozumienia, ktorych ´ ´ byłem bezposrednim swiadkiem, uczestnikiem, a niejednokrotnie wspoł´ ´ ´ inicjatorem. Nie jest to lista pełna, z natury takich kontaktow wynika, ze ´ ˙ ˛ nie sa nadmiernie eksponowane i wcale lub nikle dokumentowane (sle´ dziły je zapewne i dokumentowały słuzby specjalne, lecz wartosc tej ˙ ´´ ˛ wie ˛cej niz dokumentacji – jesli kiedys zostanie ujawniona – wydaje sie ´ ´ ˙ ˛tpliwa). Apeluje zatem do innych swiadkow zdarzen kształtuja ˛ ˛cych wa ´ ´ ´ ˛cy porozumieniu na rzecz pokojowej transformacji ustklimat sprzyjaja rojowej w Polsce o dokumentowanie i upublicznianie o nich wiedzy. Bez ˛puja odspołecznianie procesu ˛ce takiej wiedzy bowiem grozi nam poste ˛ci demokratycznych przekształcen, zapisywanie go w pamie narodowej ´ w formie zwulgaryzowanej, tak jak to przedstawili autorzy zmontowanego z tzw. kaset Kiszczaka telewizyjnego filmiku z okazji 10 rocznicy ˛głego Stołu: to historyczne wydarzenie pokazali jako porozumien Okra ´ ˛ rezultat dogadania sie w Magdalence przy biesiadnym stole Kiszczaka ˛sa z Wałe ˛, czyli jako wynik prostackiej zmowy liderow ponad głowami ´ ogołu Polakow. W istocie zas porozumienia te były historycznym kom´ ´ ´ ˛cym pokojowa transformacje i przekształcanie „okra ˛ ˛ ˛gpromisem, inicjuja ˛gły warsztat” jednocza wszystkich che ˛cy ˛tnych i zdolłego stołu”, w „okra nych do wydobywania Polski z zapasci cywilizacyjnej i do zdobywania ´ partnerskich pozycji w cywilizowanym swiecie. O docenienie tych inic´ ˛ jatyw, a w szczegolnosci „Warszatatu Opinioznawczego”, upomniała sie ´ ´ ˛c, ˙ pani Anna Tatarkiewicz, stwierdzaja ze dyskusje prowadzone w jego ˛p ˛głego Stołu, poniewaz ramach „stanowiły swoisty wste do obrad Okra ˙ brali w nich udział przedstawiciele roznych opcji politycznych, korzys´˙ ˛c taja z pełnej swobody słowa. W jednym ze spotkan uczestniczył m.in. ´ Andrzej Wielowieyski, ktorego nazwisko nie wymaga komentarza”. Pani ´ ˛c ˛ ˛cznie troska o jakosc naszego ˛ Tatarkiewicz pisze to „powoduja sie wyła ´´ ˛c ˛ca dialogu publicznego, ktoremu nie sprzyja wybiorcza pamie ´ , granicza ´ ´ ˛” niekiedy z amnezja [„Rz”: 27.02.2003]. ˛dnienie ła ˛cznego wpływu takich działan jest niezbe ˛dne, aby Uwzgle ´ ˛głym Stole. Były one zrozumiec fenomen porozumien zawartych przy Okra ´ ´ ˛ w istotnej mierze mozliwe dlatego, ze spotkali sie przy tym Stole obok ˙ ˙ 218

liderow „Solidarnosci” i przedstawicieli owczesnej władzy takze uczestnicy ´ ´ ´ ˙ tych rozlicznych uprzednich spotkan dialogowych. Trzeba to przypomniec ´ ´ ˛gły Stoł i pokojowa gwoli prawdy historycznej i dania swiadectwa, ze Okra ´ ˙ ´ ˛ transformacja nie zrodziły sie z niczego. Były one efektem kształtowanego ˛ ˛z przez lata klimatu porozumienia ponad podziałami w imie przezwycie ˙ e˛” wspolnymi nia krytycznej sytuacji ekonomicznej Polski i „wybicia sie ´ ˛gły stoł” nie siłami na partnerskie pozycje w swiecie. Sama nazwa „okra ´ ´ ˛ła ˛ ˛ wzie sie z niebytu, gdyz juz wczesniej pojawiła sie na tego typu spot˙ ˙ ´ ˛cy ˛ kaniach. Dowodem jest chocby znajduja sie w archiwum autora tego ´ ˛głego stołu» zorganizowanego w dniu tekstu „Stenogram ze spotkania «okra 12 maja 1984 r.” oraz tak samo nazwanego spotkania w sali Senatu ˛zanych Uniwersytetu Warszawskiego w maju 1988 r. intelektualistow zwia ´ ˛, ˙ z obozem władzy oraz „Solidarnosci”, na ktorym sformułowano teze ze ´ ´ ˛ to, co sie dzieje, to kryzys juz nie tylko tzw. realnego socjalizmu, ale kryzys ˙ ˛z Polski, i ze dla jego przezwycie ˙ enia konieczny jest Pakt Antykryzysowy, ˙ ˛cy wszystkie patriotyczne siły – niezaleznie od przynaleznosci. jednocza ˙ ˙ ´ ˛ Stwierdzono, ze dogadywanie sie intelektualistow z przeciwnych obozow ˙ ´ ´ ˛ swiadczy o mozliwosci porozumienia; lecz po to, by stało sie ono faktem ´ ˙ ´ ˛głym stole” zasiedli politycy politycznym, konieczne jest, zeby przy „okra ˙ ˛zuja ˛cego i nadali zawartemu porozumieniu charakter formalnie obowia kontraktu. ´ Swiadomosc swiatłych, patriotycznych sił, zarowno w obozie władzy, ´´ ´ ´ jak i w opozycji, ze proces niereformowalnosci systemu prowadzi do ˙ ´ ˛ ˛ rozkładu nie tylko socjalizmu, ale i Polski, stała sie podstawa pokojowego ˛zania konfliktowej sytuacji. Znalazło to wyraz w Porozumieniach rozwia ˛głego Stołu, w wyborach w 1989 r. na zasadach kontraktowej demoOkra ˛du, a naste ˛pnie w zapocza ˛tkowaniu demokratycznokracji i w zmianie rza -rynkowych przekształcen ustrojowych. Przekształcenia te zostały wpro´ wadzone najpierw w Polsce, pozniej zas były lawinowo upowszechniane ´´ ´ w pozostałych krajach radzieckiego bloku. ˛ Rezultaty fazy inicjacji demokratycznych przemian w Polsce okazały sie ˛, istotne trojako. Po pierwsze, sprzyjały wykształceniu sie na długo przed ˛, ˛cych sie za nia sił społecznych i ich elit politycz˛ ˛ transformacja opowiadaja nych o zroznicowanym rodowodzie. W tym tkwi istotna roznica w stosun´˙ ´˙ ˛ły ´ ˛ ku do wielu innych panstw, ktore podje probe kształtowania demokracji ´ ´ ˛s w oparciu o jednorodne, najcze ´ ciej postkomunistyczne elity. Po drugie, ułatwiały oswajanie demokratycznych reguł i instytucji ˛du Administracyjnego, Trybunału Stanu, Trybunału Kon(Naczelnego Sa stytucyjnego, Rzecznika Praw Obywatelskich – utworzonych w latach 70. ˛ki i 80.) dzie ich ewolucyjnemu wmontowywaniu w system polityczny. Po trzecie, umozliwiły dokonanie generalnej zmiany ustroju w sposob ˙ ´ refolucyjny, bez „stłuczenia zadnej szyby” i – co istotniejsze – bez towa˙ ˛cych rewolucjom krwawych ofiar. rzysza 219

PROCESY DEMOKRATYCZNEJ TRANSFORMACJI ˛tkiem fazy transformacji ustrojowej były porozumieZasadniczym pocza ˛głego Stołu i dokonane zgodnie z nimi korekty uprzednio obonia Okra ˛zuja konstytucji. Bezposrednim naste ˛cej ˛pstwem ustalen Okra ˛głego Stołu wia ´ ´ ˛cie formalnoprawnych przemian ustrojowych. Najistotniejszymi było podje ˛: z tych porozumien okazały sie ´ ˛zkowego i partyjnego, – dopuszczenie pluralizmu zwia – kontraktowe wybory do Sejmu, – wolne wybory do powołanego wtedy Senatu. Ograniczenie swobody rywalizacji o miejsca w Sejmie do 35%, z zawaro˛dkowanych jej ZSL i SD, nie zapewniło waniem 65% dla PZPR i podporza ˛dza ˛piło przeje steru ˛cie utrzymania władzy przez uprzednio rza ˛cy układ. Nasta ˛do rza ´ w przez solidarnosciowy oboz polityczny – w koalicji z ZSL i SD, przy ´ ´ akceptacji zaistniałej sytuacji i poparciu dla zmian ustrojowych przez prorefor˛ ˛s ´ ˛ matorska cze´ c elity PZPR – najbardziej juz wowczas wpływowa w tej partii. ˙ ´ ˛głego Przemiany systemu politycznego w oparciu o porozumienia Okra ˛to Stołu rozpocze od zmian w konstytucji. Pierwszym aktem prawnym ˛cym podstawy ustroju panstwa polskiego była nowela konstytuzmieniaja ´ cyjna uchwalona 7 kwietnia 1989 r. Zmian tych dokonał Sejm wyłoniony ˛ce w czasach PRL. Najistotniejsze decyzje powoduja nieodwracalne instytucjonalne zmiany to: ˛ce – wprowadzenie pluralizmu politycznego, umozliwiaja opozycji soli˙ darnosciowej (a i innej: takze KPN-owskiej i UPR-owskiej) udział w rywa´ ˙ lizacji wyborczej do parlamentu (oczywiscie jeszcze w ograniczonym za´ kresie); zostało to potwierdzone w uchwalonej w tym samym dniu nowej ordynacji wyborczej, ktora m.in. dała obywatelom prawo zgłaszania kan´ ˛ce dydatow do parlamentu (trzy tysia podpisow); ´ ´ – wprowadzenie nowych zasad podziału władzy, zwłaszcza przez reaktywowanie drugiej izby parlamentarnej – Senatu, a takze – w miejsce Rady ˙ ˛du Panstwa (tzw. zbiorowej głowy panstwa) – urze Prezydenta wybieranego ´ ´ ˛czone izby Sejmu i Senatu); przez Zgromadzenie Narodowe (poła ˛dzio – zniesienie zasady odwoływalnosci se ´ w i powołanie Krajowej ´ ˛downictwa, co zapocza ˛tkowało odbudowe niezawisłosci sa ´ w; ˛ ˛do Rady Sa ´ – poddanie kontroli Trybunału Konstytucyjnego prawa stanowionego ˛). przez parlament (badanie zgodnosci z konstytucja ´ Zmiany te doprowadziły do pewnej przewagi władzy wykonawczej nad ˛, ˛zanie parlaustawodawcza poniewaz umozliwiały prezydentowi rozwia ˙ ˙ mentu w wypadku uznania, ze jego działalnosc „uniemozliwia mu wyko˙ ´´ ˙ nywanie swych konstytucyjnych uprawnien”. Przy braku doprecyzowania ´ kryteriow oceny zaistnienia takiej sytuacji regulacja ta prowadziła do ´ ˛powanego podejmowania tej decyzji mozliwosci swobodnego i nieskre ˙ ´ ˛ ˛dzy tymi władzami stanowiły przesłanke ˛ przez głowe panstwa. Relacje mie ´ 220

okreslenia owczesnego systemu jako systemu parlamentarno-gabinetowego ´ ´ z elementami prezydencjalizmu. Istotnym aspektem tego systemu była szczegolnie silna pozycja prezy´ ˛dowi temu, ktory kontraktem Okra ˛głego Stołu zawarowano dla denta. Urze ´ ˛ przedstawiciela PZPR, przyznano prawo wydawania dekretow z moca ´ ustawy, prawo weta, czyli odmowy podpisania ustawy i zwrocenia jej ´ ˛zania parlamentu Sejmowi do ponownego rozpatrzenia, oraz prawo rozwia w okreslonych sytuacjach. W wolnych od politykierstwa ocenach podkresla ´ ´ ˛, ˙ sie ze gen. Wojciech Jaruzelski nie wykorzystywał tych szczegolnych ´ ˛zki głowy panstwa. uprawnien i w sposob spolegliwy wypełniał obowia ´ ´ ´ Choc zapisy wprowadzone do konstytucji PRL nie zmieniały jeszcze ´ podstawowych zasad ustrojowych, to były ich zwiastunem i naruszały monolit socjalistycznego ładu konstytucyjnego. Wyraznie widoczna była ´ ˛dku” (uzgodniona przy takze proba asekuracji upadku „starego porza ˙ ´ ´ ˛głym Stole). Swiadczy o tym oddanie stronie PZPR prezydentury Okra z uprawnieniami kontroli przebiegu reform i w razie potrzeby hamowania ich, a ponadto kontraktowy podział mandatow parlamentarnych. Na uwa´ ˛ ˛ca na utrzymaniu w konstytucji ge zasługuje niekonsekwencja polegaja okreslenia Sejmu jako najwyzszego organu panstwa (co swiadczy o nie´ ˙ ´ ´ wprowadzeniu jeszcze zasad monteskiuszowskiego trojpodziału władzy) ´ ˛zania go przez prezydenta. przy jednoczesnym umozliwieniu rozwia ˙ ˛tkowanie procesow transformacji Najdonioslejszy wpływ na zapocza ´ ´ ˛głego Stołu cze ´ ciowo wolne wybory ˛s miały ustalone porozumieniami Okra parlamentarne. Rezultat tego swoistego plebiscytu – wygranie przez reprezentantow „Solidarnosci” 99 mandatow na 100 w Senacie oraz całej ´ ´ ´ ˛cej 35% puli mandatow do Sejmu poddanych wolnemu wyborowynosza ´ ˛z ´ wi – był jednoczesnie wyrazem oczekiwan i da ˙ en społecznych, a takze ´ ´ ˙ ˛pstwem uprawnieniem do dalszych zmian ustrojowych. Bezposrednim naste ´ ˛du premiera Tadeusza Mazowieckiego, reprezenbyło sformowanie rza ˛cego opozycje Fakt ten nie mogł pozostac bez wpływu na sposob ˛. tuja ´ ´ ´ funkcjonowania panstwa i na dalsze jego reformowanie. ´ ˛bsza i najdramatyczniejsza w skutkach wsrod zmian ustrojowych ˛ ˛ Najgłe ´ ´ ˛tkowanych przez ten rza była reforma gospodarcza, okreslana ˛d zapocza ´ ˛ zasadnie jako terapia szokowa. Uznano, ze tylko taka droga daje szanse ˙ na mozliwie szybkie wyjscie z kryzysu gospodarczego i hiperinflacji. ˙ ´ Zapoznienie gospodarcze obrazuje porownanie dochodu na mieszkanca ´´ ´ ´ w Hiszpanii i w Polsce: w 1950 r. w Polsce dochod wynosił 775, a w Hisz´ panii 561 dolarow, ale w 1988 r. juz odpowiednio: 1860 i 7740 dolarow. ´ ˙ ´ ˛ce Trudne reformy powoduja ogromne koszty społeczne i narastanie bez˛gowały protesty poszczegolnych grup pracowniczych. robocia pote ´ ˛pne zmiany konstytucyjne, wprowadzone 29 grudnia 1989 r. przez Naste Sejm kontraktowy, miały w duzej mierze charakter i znaczenie symboliczne, ˙ gdyz dotyczyły głownie spraw politycznych, a mianowicie: ˙ ´ 221

˛ ˛c – zmieniono nazwe panstwa na Rzeczpospolita Polska, przywracaja ´ w godle panstwowym (herbie) orła w koronie; ´ – dokonano jakosciowej zmiany okreslenia charakteru społeczenstwa: ´ ´ ´ z socjalistycznego na obywatelskie; ˛cego – wykreslono oznaczenie Sejmu jako wyraziciela woli „ludu pracuja ´ ˛cie „wola Narodu”. miast i wsi” i wprowadzono poje ˛dem formalnoprawnym i praktycznym była Bardziej istotna pod wzgle rezygnacja z zapisu o planowaniu społeczno-gospodarczym, co było row´ noznaczne z wprowadzeniem do systemu gospodarczego zasady gospodar˛ ki rynkowej. W sferze politycznej nalezy tez odnotowac zmiane podległosci ˙ ˙ ´ ´ ˛dkowano ja ministrowi sprawiedliwo˛ Prokuratury Generalnej – podporza sci, a nie – jak poprzednio – prezydentowi. ´ ˛ ˛, Kolejna zmiana bardzo wazna dla funkcjonowania reformowanego ˙ ˛ systemu politycznego, była nowela konstytucyjna z 8 marca 1990 roku. ˛da ˛ Zniesiono dotychczasowy system rad narodowych, be ˛cych integralna ˛scia scentralizowanego systemu socjalistycznego. W ich miejsce wpro˛ cze ´ ˛dy terytorialne, nadaja im – co istotne – osobo˛c wadzono gminne samorza ˛ ˛. wosc prawna i samodzielnosc prawnie chroniona Tym samym połozono ´´ ´´ ˙ podwaliny pod nowy ustroj administracji publicznej, a takze zrobiono ´ ˙ ˛c kolejny krok w kierunku upodmiotowienia obywateli, umozliwiaja społe˙ cznosciom lokalnym wyrazanie swoich preferencji i kierunkow rozwoju ´ ˙ ´ ˛ ˛ własnego otoczenia. W tym samym dniu uchwalono nowa ordynacje ˛ ˛ki ˛ wyborcza do rad gmin, dzie czemu na nowych zasadach mogły sie odbyc ´ ˛du terytorialnego. wybory do samorza ˛tkowała naste ˛pna noweliDrugi etap transformacji ustrojowej zapocza zacja Konstytucji RP i ustawa o wyborze Prezydenta RP z 27 wrzesnia ´ ˛ 1990 roku. Zmiany te miały doniosłe znaczenie dla ukształtowania sie ˛ polskiego konstytucjonalizmu, wprowadzono bowiem zasade wyłaniania prezydenta w drodze wyborow powszechnych i bezposrednich, zmienia´ ´ ˛c ja dotychczasowy tryb – oparty na zasadach wyborczych wywiedzionych z Konstytucji marcowej z 1921 r., charakterystycznych dla systemow ´ parlamentarno-gabinetowych – wybierania prezydenta przez Zgromadzenie Narodowe. Na podstawie tych aktow prawnych 9 grudnia 1990 r. – ´ w II turze głosowania – pierwszym prezydentem wybranym w tym trybie ˛sa. Zmiany te wprowadzono na skutek presji i pozostał Lech Wałe ˛biaja ˛cego sie dysonansu politycznego mie ˛ ˛dzy przeprowadzanymi regłe ˛ ´ formami ustrojowymi a osoba owczesnego prezydenta, nierozerwalnie ˛czonego ze stanem wojennym. ła ˛ Uzyskanie bezposredniej legitymizacji społecznej wzmacniało pozycje ´ prezydenta wobec parlamentu (jeszcze przeciez kontraktowego). Zapew˙ ˛cy ˛du. Doprowaniło tez prezydentowi decyduja wpływ na formowanie rza ˙ ˛dzy władza wykonawcza a usta˛ ˛ dziło to jednak do wielu konfliktow mie ´ ˛. ˛ wodawcza Konflikty te wynikały głownie ze scierania sie dwoch przeciw´ ´ ´ 222

stawnych tendencji: do kształtowania w Polsce systemu prezydenckiego, ˛ ˛sa, i do nadawania za czym zdecydowanie opowiadał sie Lech Wałe polskiemu systemowi panstwowemu formy parlamentarno-gabinetowej. ´ ˛gowane zas były przez dokonuja sie wowczas dramatyczny rozłam ˛cy ˛ ´ Pote ´ w spojnym uprzednio obozie solidarnosciowym. Bezposrednia rywaliza´ ´ ´ ˛dzy liderami tego obozu – Lechem Wałe ˛ i Tadeuszem Mazowiec˛sa cja mie ˛du tego drugiego. Znamienny w skutkim – doprowadziła do upadku rza kach był rozłam i rozpad ruchu społecznego „Solidarnosc”, gdyz na jego ´´ ˙ ˛ miejscu pojawiły sie rozdrobnione partie polityczne bezpardonowo rywa˛ce ˛ lizuja ze soba (niekoniecznie w oparciu o programy polityczne). W rezultacie w wyborach 27 pazdziernika 1991 r. do pierwszych w pełni ´ ˛ło wolnych i rywalizacyjnych wyborow parlamentarnych stane 101 komi´ tetow wyborczych, a mandaty parlamentarne otrzymali przedstawiciele ´ ˛ ˛ 29 partii. Głowna tego przyczyna była ordynacja wyborcza, wprawdzie ´ ˛ca sformowanie na wskros demokratyczna, lecz niezwykle utrudniaja ´ ˛du. Jak słusznie zauwazył Roman Graczyk, „Sejm tworczo nawia ˛zywał rza ˙ ´ do najgorszych wzorow polskiej sejmokracji. Co arytmetyka czyniła moz´ ˙ liwym, pieniactwo polityczne uczyniło rzeczywistoscia ´ ˛” [„GW”: ˛ ˛dy były 10.06.1999]. A rzeczywistosc przedstawiała sie tak: kolejne rza ´´ ˛ ˛d mniejszosciowe i składały sie z 4 do 7 partii politycznych, zaden rza nie ´ ˙ ˛ przetrwał roku, a okres ten zakonczył sie uchwaleniem przez Sejm wotum ´ ˛du Hanny Suchockiej i rozwia ˛zaniem parlamentu nieufnosci wobec rza ´ ´ ˛ ˛ przez prezydenta. Owczesna sytuacje dobitnie przedstawia fragment ˛dzia prezydenta: „Nie mozemy biernie przygla ´ sie jak ˛dac ˛, sejmowego ore ˙ kraj nasz tonie w marazmie i bałaganie. Panuje chaos kompetencyjny. [...] ˛cz ˛ ˛ Niezrozumiałe, coraz bardziej obce, wre niepowazne staja sie rozgrywki ˙ ˛ ˛ prowadzone przez politykow. Tocza sie walki podjazdowe, trwa dziwny ´ ˛tki, siodemki. [...] Polska tymczasem potrzebuje sprawtotolotek: trojki, pia ´ ´ ˛tek silnej i skutecznej nej i skutecznej władzy” [„GW”: 10.06.1999]. Wa ˛dzie stałym punktem programowym Lecha Wałe ˛sy, m.in. władzy be ˛cym propozycje systemu semiprezyden˛ w projekcie konstytucji zwieraja ckiego, przedłozonym przezen Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia ˙ ´ Narodowego. Pierwszoplanowymi decyzjami nowego parlamentu, wyłonionego w wyborach w dniu 27 pazdziernika 1991 r., po raz pierwszy juz nie ´ ˙ w kontraktowych, lecz w pełni demokratycznych, były dalsze zmiany ˛ konstytucyjne. Najpierw, 23 kwietnia 1992 r., uchwalono ustawe o trybie przygotowania i uchwalenia konstytucji RP, po czym 17 pazdziernika tego ´ ˛to ˛ ˛, ˛ ˛ ˛. roku przyje ustawe konstytucyjna zwana Mała Konstytucja Ta pierwsza ustawa rozstrzygała udział poszczegolnych podmiotow politycznych ´ ´ ˛ (Zgromadzenia Narodowego i prezydenta) w pracach nad konstytucja ˛ i przekazywała decyzje o ostatecznym jej kształcie wyborcom, ktorzy mieli ´ ˛ ja wyrazic w obligatoryjnym referendum konstytucyjnym. Natomiast ´ 223

˛dzy Mała Konstytucja regulowała w sposob kompleksowy stosunki mie ´ ˛ ˛ ˛, ˛c władza ustawodawcza a wykonawcza opieraja je na zasadach monteskiuszowskiego trojpodziału władzy. Mozna powiedziec, ze oscylo´ ˙ ´ ˙ ˛dzy systemem parlamentarno-gabinetowym a prezydenwały one mie ckim. ˛ce Głowne elementy tego systemu dotycza uprawnien prezydenta to: ´ ´ ˛du premierowi i powoływanie • powierzenie misji utworzenia rza Rady Ministrow na wniosek premiera; prezydent otrzymał prawo od´ ˛dnienia wniosku premiera co do obsady poszczegolnych mowy uwzgle ´ resortow (jest to element charakterystyczny dla systemu semiprezyden´ ckiego); ˛du i przewodniczenia mu; • mozliwosc zwoływania posiedzenia rza ˙ ´´ • zawarowanie szczegolnego wpływu na tzw. resorty prezydenckie ´ ˛trznych, spraw zagranicznych i obrony narodowej) na pod(spraw wewne ˛cego: „Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej stawie art. 28 ust. 1, stwierdzaja jest najwyzszym przedstawicielem Panstwa Polskiego w stosunkach we˙ ´ ˛trznych i mie ˛dzynarodowych”, art. 34: „Prezydent sprawuje ogolne wne ´ ˛trznego i wewne ˛trznego bezpieczenstwa kierownictwo w dziedzinie zewne ´ ˛cy powołania Ministra Spraw Panstwa” oraz art. 61: „Wniosek dotycza ´ ˛trznych Prezes Rady Zagranicznych, Obrony Narodowej i Spraw Wewne ˛gnie ˛ciu opinii Prezydenta”; Ministrow przedstawia po zasie ´ • prezydent uzyskał prawo weta w stosunku do projektow ustaw ´ ˛kuchwalanych przez Sejm, ktory mogł przełamac weto prezydenckie wie ´ ´ ´ szoscia 2/3 głosow; ´ ˛ ´ ˛ • prezydent uzyskał prawo zwrocenia sie przed podpisaniem ustawy ´ ˛; do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie jej zgodnosci z konstytucja ´ ˛zania parlamentu w razie • prezydent utracił natomiast prawo rozwia ˛cia decyzji uniemozliwiaja ˛cej prezydentowi wykonywanie konstytupodje ˙ ˛zko ˛zania parcyjnych obowia ´ w; w zamian otrzymał mozliwosc rozwia ˙ ´´ lamentu w scisle okreslonych sytuacjach: niemoznosci ukonstytuowania ´ ´ ´ ˙ ´ ˛du przez Sejm i uchwalenia ustawy budzetowej w konstytucyjnym rza ˙ ˛du; terminie oraz uchwalenia wotum nieufnosci wobec rza ´ ˛pienia do Sejmu z wnioskiem • prezydent utracił takze prawo do wysta ˙ ˛du oraz do samodzielnego dokonywania zmian w rza ˛dzie; o odwołanie rza ˛d spowodowało to, ze rza ponosił odpowiedzialnosc przed Sejmem, a nie ˙ ´´ przed prezydentem, co ukierunkowywało system polityczny jako parlamentarno-gabinetowy. ˛cych Rady Ministrow to: Głowne ze zmian dotycza ´ ´ ˛du konstytuowanego • wprowadzenie nowego trybu powołania rza ˛kszosc parlamentarna rza desygnowany przez prezydenta mu˛; ˛d przez wie ´´ siał uzyskac wotum zaufania w Sejmie; ´ ˛du, • wprowadzenie konstruktywnego wotum nieufnosci wobec rza ´ ˛ce polegaja na jednoczesnym wskazaniu przez Sejm kandydata na premiera, 224

˛zania go przez prezydenta; co chroniło parlament przed mozliwoscia rozwia ˙ ´ ˛ ˛du mogła wyjsc tylko istotne było rowniez to, ze inicjatywa odwołania rza ´ ˙ ˙ ´´ ˛ ˛ ˛du podania sie do dymi˛ od Sejmu (oczywiscie poza inicjatywa własna rza ´ sji); ˛d ˛dzen z moca ˛ • stworzenie mozliwosci wydawania przez rza rozporza ˙ ´ ´ ustawy (art. 23 Małej Konstytucji). ˛bokie, wprowadzały jednak Zmiany w ustroju panstwa nie były zbyt głe ´ elementy funkcjonowania systemu politycznego opartego na trojpodziale ´ władzy, co pozwalało okreslac go jako demokratyczny. Wiele niekonsek´ ´ wencji zawartych w Małej Konstytucji powodowało powstawanie konflik˛dzy organami panstwa. Jednak status aktu tymtow kompetencyjnych mie ´ ´ czasowego, jaki miała Mała Konstytucja, sprawił, ze uzgodniono nieprze˙ prowadzanie istotnych zmian do czasu uchwalenia nowej konstytucji. ˛ ˛cych uscislenia konstytucyjOgraniczono sie do niewielkich korekt dotycza ´ ´ ˛dzynego terminu uchwalenia ustawy budzetowej, zniesienia przerwy mie ˙ ˛zania Sejmu i do nowelizacji ułatwiaja ˛cej przekadencyjnej w razie rozwia prowadzenie reformy administracji. O niejednolitym i tymczasowym charakterze Małej Konstytucji swiadczy ´ ˛ ˛ to, ze na jej materie składało sie kilka aktow prawnych: 1) ustawa kon˙ ´ ˛dzy władza ustawo˛ stytucyjna z 17.10.1992 r. o wzajemnych stosunkach mie ˛ ˛ ˛dzie terytorialnym (z pozniejszymi dawcza i wykonawcza RP oraz o samorza ´´ zmianami), 2) przepisy konstytucji z 1952 r. utrzymane w mocy na podstawie ˛ art. 77 ustawy konstytucyjnej z 17.10.1992 r., ktory zarazem uchylił jako taka ´ ˛ konstytucje z 1952 r., 3) ustawa konstytucyjna z 23.04.1993 r. o trybie ˛ ˛). przygotowania i uchwalenia Konstytucji RP (z pozniejsza zmiana ´´ ˛trznej przepisow konPowodowało to niespojnosc struktury wewne ´ ´´ ´ stytucji i dosc przypadkowy ich układ, gdyz „ustawa konstytucyjna ´´ ˙ ˛ ˛ ˛ z 17.10.1992 r. przynosiła tylko – jako zasade nowa – zasade podziału ˛do władzy (art. 1) oraz incompatibilitas stanowisk najwyzszych urze ´ w z funk˙ ˛zywały w wersji cjami parlamentarzysty (art. 2). Pozostałe zasady obowia ˛ konstytucji z 1952 r., oczywiscie w takim kształcie, w jakim znajdowały sie ´ ˛c tam w 1992 r. Tak wie rozdział I zatytułowany: Podstawy ustroju politycznego i gospodarczego, ktory zawierał zasady podstawowe w pełniejszym ´ ˛ciu, choc nie w tak kompleksowym, jaki znalazł zastosowanie w nowej, uje ´ ˛ pełnej Konstytucji RP, znajduje sie na «drugim planie». Dalsza kolejnosc ´´ jest juz mniej «przemieszczona», choc oczywiscie i tu trudno mowic o jakies ˙ ´ ´ ´ ´ ´ spojnej, nowoczesnej, a zwłaszcza swiadomej koncepcji systematyki. [...] ´ ´ Przede wszystkim wskazac tu trzeba na opisany juz fakt, ze w mysl umow ´ ˙ ˙ ´ ´ ˛głego Stołu, przewiduja ˛cych pluralizacje zycia politycznego i społecz˛ ˙ Okra ˛ nego oraz demokratyzacje ustroju politycznego (m.in. elementy podziału władzy i wolnych wyborow), dokonywano sukcesywnych zmian kon´ stytucji, az do decyzji o nowym, kompleksowym uregulowaniu mechaniz˙ ˛do ˛dzy władza ustawodawcza i wykonawcza ˛ ˛ ˛. mu rza ´ w, tzn. stosunkow mie ´ 225

˛ ˛ Dokonano tego własnie ustawa konstytucyjna z 17.10.1992 r. Ustawa ta ´ ˛ła obje zatem swym zakresem regulacji podstawowe elementy organizacji ˛du, a wie władzy publicznej, to znaczy «ja ˛c ˛dro» panstwa, a takze samorza ´ ˙ problematyki konstytucyjnej. A w swiadomosci społecznej i politycznej ´ ´ ˛ ˛dkiem konstytucyjnym. W tej stała sie aktem zerwania z poprzednim porza ˛sci przepisow, ktore utrzymano w mocy, znalazły sie ogolne zasady ˛ cze ´ ´ ´ ´ ˛cy ˛zkach obywateli, ustrojowe, cały rozdział traktuja o prawach i obowia a takze przepisy o organach ochrony prawnej i wymiarze sprawiedliwosci, ˙ ´ kontroli, a takze prawo wyborcze i regulacja symboli panstwowych” ˙ ´ [Kruk: 64]. ˛dzy Mała Konstytucja wprowadzała tez istotne zmiany w relacjach mie ˙ ˛ ˛ ˛. władza ustawodawcza a wykonawcza Głownie polegały one na ograni´ ˛du, przede czeniu uprawnien prezydenta w stosunku do parlamentu i rza ´ ˛zania parlamentu i wpływu na powołanie wszystkim w obszarze rozwia ˛du. Inicjatywe odwołania rza ˛ ˛du oddano Sejmowi, ktoremu i odwołanie rza ´ dodatkowo przyznano mozliwosc uchwalenia weta konstruktywnego, co ˙ ´´ ˛zania przez prezydenta. chroniło go przed ewentualnoscia rozwia ´ ˛ ˛ ˛, Nowe wybory (19 wrzesnia 1993 r.) odbyły sie zgodnie z nowa ´ ˛ ˛ ˛, ˛ca zaporowa ordynacja wyborcza wprowadzaja ˛ koniecznosc uzyskania co ´´ ˛cego 5% poparcia dla partii politycznych i 8% dla najmniej wynosza koalicji wyborczych. Wyniki wyborow miały wielorakie znaczenie. Po ´ ˛stwo siłom wywodza ˛cym sie z elit politycznych ˛ pierwsze, dały zwycie PRL: Sojuszowi Lewicy Demokratycznej i Polskiemu Stronnictwu Ludo˛ ˛ ˛ wemu, skazanym – jak mogło sie wydawac – na trwała marginalizacje ´ w zyciu politycznym. ˙ Po drugie, doszło do bezprzykładnej porazki ugrupowan posolidarnos˙ ´ ´ ˛piła tzw. ciowych, ktore poszły do wyborow rozdrobnione i skłocone (wysta ´ ´ ´ fragmentaryzacja formacji solidarnosciowej). Jak scharakteryzował to Ro´ ˛ce ˛ man Graczyk, „wskutek własnej arogancji partie odwołuja sie ostentacyj˛ ˛” nie do «polskich i chrzescijanskich wartosci» znalazły sie poza burta ´ ´ ´ [„GW”: 10.06.1999]. ˛tek konsolidacji sceny politycznej, poniewaz Po trzecie, dały pocza ˙ w parlamencie było reprezentowanych juz tylko 7 partii, a nie 29, jak ˙ ˛dza w poprzedniej kadencji. Waznym faktem było utworzenie koalicji rza ˛cej ˙ ˛tpliwie ułatwiało porozumienie programowe; przez SLD i PSL, co niewa konfiguracja ta nabrała cech układu dwublokowego. ˛ty Po czwarte, przyje system wyborczy przynosi w rezultacie nadrep˛, rezentacje poniewaz SLD otrzymał 20,41% głosow, a mandatow 37,17%, ˙ ´ ´ PSL odpowiednio: 15,40% i 28,69%. ˛te, ˛ ˛ Po pia wyniki wyborow były nader widoczna wskazowka dla klasy ´ ´ ˛gna ´ ˛c ˛. politycznej, ze sukces wyborczy mozna osia ˛c tylko jednocza sie ˙ ˙ ˛ ˛cej, W obozie solidarnosciowym sytuacje komplikował brak partii dominuja ´ ktora zdolna byłaby do skupienia wokoł siebie innych programowo zbli´ ´ 226

˛ ˛ ˛zek zawodowy „Solidarnosc”, zonych partii; ostatecznie role te spełnił zwia ˙ ´´ ˛c doprowadzaja do organizacyjnego i programowego skonsolidowania pod ˛ nazwa Akcja Wyborcza „Solidarnosc”, ktore przyniosło sukces w wyborach ´´ ´ ˛pnej kadencji (warto zauwazyc, ze AWS uzyskał parlamentarnych naste ˙ ´ ˙ ˛cznego poparcia w poprzednich wyborach solidarzblizone poparcie do ła ˙ nosciowych ugrupowan pozaparlamentarnych). ´ ´ ˛ Przez dwa lata musieli w Polsce wspolnie tworzyc polityke panstwa ´ ´ ´ ˛ce ˛ zwalczaja sie obozy polityczne: „postsolidarnosciowy” w osobie prezy´ ˛sy ˛kszosc denta L. Wałe i „postkomunistyczny” reprezentowany przez wie ´´ ˛, ˛ca ˛d. ˛c parlamentarna kreuja ˛ rza Okres ten obfitował w szereg spie ´ politycz˛ nych, do czego w znacznym stopniu przyczyniały sie nieprecyzyjne przepisy Małej Konstytucji. Lewica odrzuciła, tolerowane i utrwalane przez ˛dy solidarnosciowe, ingerencje prezydenta w zakres uprawnien rza ˛du. rza ´ ´ ˛pie zmuszono prezydenta do akceptacji jednego kandydata na Juz na wste ˙ ˛c ˛sy premiera, nie pozostawiaja mu – kurtuazyjnie wobec L. Wałe wprowadzonej przez oboz solidarnosciowy – mozliwosci wyboru jednego z trzech ´ ´ ˙ ´ kandydatow. Prezydent zas wykorzystał mozliwosc odrzucenia kandyda´ ´ ˙ ´´ tury Dariusza Rosatiego na ministra finansow, co ograniczało premiera ´ ˛du. Swobode te znacznie ograniczał art. ˛ ˛ w swobodnym kształtowaniu rza ˛cy premierowi wnioskowac o powołanie 61 Małej Konstytucji, nakazuja ´ ˛trzministrow Spraw Zagranicznych, Obrony Narodowej i Spraw Wewne ´ ˛gnie ˛ciu opinii prezydenta, co oznaczac musiało: po nych dopiero po zasie ´ jego pozytywnej opinii. Tworzyło to tzw. resorty prezydenckie, czyli ze ˙ w sposob dosc kuriozalny jeden organ panstwa mogł narzucic innemu ´ ´´ ´ ´ ´ ˛ ˛ organowi obsade personalna (w skrajnym wypadku na zasadzie „konia ˛d trojanskiego”), mimo ze to rza – a nie prezydent – ponosi odpowiedzial´ ˙ ˛ ˛ nosc za polityke panstwa i otrzymuje mandat społeczny na realizacje ´´ ´ ˛cy swojego programu, ktory powinni urzeczywistniac ludzie identyfikuja ´ ´ ˛ ˛to ˛zania sie z nim, a nie z obozem przeciwnym. Jak widac, przyje rozwia ´ charakterystyczne dla systemu semiprezydenckigo. Dopełnieniem sytuacji ˛zania parlamentu przez prezypolitycznej w panstwie były proby rozwia ´ ´ denta, a tym samym pozbawienia władzy lewicy. Prezydent usiłował ˛wykorzystac do tego nieprecyzyjne sformułowania konstytucyjne, dotycza ´ ce warunkow uchwalenia ustawy budzetowej. Niepowodzenia przeniosł ´ ˙ ´ na wetowanie projektow ustaw oraz skuteczne, choc niezgodne z prawem, ´ ´ ˛cego Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji (był to odwołanie przewodnicza przejaw tzw. falandyzacji prawa). ˛ Sytuacja polityczna w Polsce zmieniła sie po wyborach prezydenckich w 1995 r. Społeczenstwo obdarzyło zaufaniem kandydata lewicy Aleksan´ dra Kwasniewskiego. Przez kolejne dwa lata panował stabilny układ ´ ˛skich dla polityczny. Po wyborach parlamentarnych w 1997 r., zwycie ˛dza ˛ zgrupowanych w AWS sił centroprawicowych, rza ˛cych wespoł z Unia ´ Wolnosci, ponownie nastał czas kohabitacji. ´ 227

PROCESY KONSOLIDACJI DEMOKRATYCZNEGO SYSTEMU Finalna faza procesow kształtowania demokratycznego systemu w Pol´ ˛tkowana uchwaleniem w dniu sce – jego konsolidacji – została zapocza 2 kwietnia 1997 r. Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. ˛ ˛ ˛ Pierwszoplanowa zmiana jakosciowa jest odmienna niz w PRL funkcja ´ ˙ ˛ Konstytucji RP. W tej materii starły sie w procesie opracowywania i stano˛, ˛ca wienia konstytucji dwie tendencje. Zgodnie z jedna cechuja ˛ wspołczesne ´ ˛ wymogi demokracji, konstytucja spełnia własciwa dla panstwa prawa ´ ´ ˛ funkcje jurydycznej regulacji głownych aspektow ładu społecznego, a jej ´ ´ ˛ nie tylko wytyczna dla ustaw nizszego rze ˛ ˛du, ale sformułowania sa ˙ ˛ ˛zuja ˛ bezposrednio wszystkich obywateli, organy wła˛ca wykładnia obowia ´ dzy i instytucje. Według drugiej tendencji konstytucja jest typowym dla ˛cych na ideologii manifestem, w ktorym ogolnikowe deklarapanstw bazuja ´ ´ ´ ˛ ˛cje zasad ustrojowych sa skojarzone z generalnymi klauzulami, uprawniaja ˛zucymi organy władzy panstwowej do konkretyzacji bezposrednio obowia ´ ´ ˛cych norm prawnych i do ich interpretacji. Przewaga walorow konstytucji ja ´ ˛ ˛, opracowanej zgodnie z pierwsza tendencja czyli aktu stricte prawnego, nad drugim typem konstytucji, czyli manifestem ideologicznym, jest obecnie w polskiej mysli konstytucyjnej raczej bezsporna. Sprzyjało to konstruowa´ niu nowej Konstytucji RP według tych nowoczesnych, demokratycznych kanonow i takiemu precyzowaniu jej tekstu, zeby odpowiadał nowoczes´ ˙ nym wymogom jurydyzacji, tj. formułowania w konwencji aktu prawnego ˛c o jednoznacznej wymowie, i judycyzacji, a wie by stwarzał mozliwosc ˙ ´´ ˛dy rozstrzygania spraw spornych przez sa w oparciu o przepisy konstytucji. Znajduje to odzwierciedlenie w jednoznacznym sformułowaniu: „Przepisy ˛ Konstytucji stosuje sie bezposrednio, chyba ze Konstytucja stanowi inaczej” ´ ˙ ˛kszosci artykułow (art. 8 ust. 2), a takze w scisle prawniczym brzmieniu wie ˙ ´ ´ ´ ´ ˛ tej ustawy, unikaniu – poza preambuła – ideologicznych deklaracji i klauzul generalnych. Konstatacja ta dotyczy nie wszystkich sformułowan zawar´ tych w konstytucji, ostateczny jej kształt jest bowiem rezultatem kompromi˛dniaja ˛cego postulaty szerokiego konsensu sił parlamentarnych – su, uwzgle ˛dza ˛kszosci partii opozycyjnych. Brano nie tylko rza ˛cej koalicji, lecz takze wie ˙ ´ ˛ ˙ ˛dania ugrupowan pozostaja ˛cych poza parlamentem takze pod uwage za ˙ ´ ˛cego swe stanooraz Episkopatu Koscioła katolickiego, aktywnie artykułuja ´ wisko w szeregu kwestiach. W koszty tego kompromisu i uczestnictwa politykow zarowno w uchwalaniu, jak i w redagowaniu konstytucji nalezy ´ ´ ˙ ˛pstwa od stricte prawniczego – sprzyjaja ˛cego wliczyc dosc liczne odste ´ ´´ ˛zyka w sformułowaniach niektorych artykułow. Stwarza to judycyzacji – je ´ ´ ˛kszone zapotrzebowanie na uscislanie interpretacji konstytucyjnych zwie ´ ´ uregulowan przez Trybunał Konstytucyjny. ´ ˛ ˛ ˛ ˛ Najistotniejsza zmiana w ustroju panstwa, wprowadzona przez nowa ´ ˛, konstytucje jest odmienne od dotychczasowego uregulowanie wzajemnych 228

˛dzy naczelnymi organami panstwa. Doswiadczenia nabyte w porelacji mie ´ ´ ˛ ˛cia systemu przednich fazach transformacji skłoniły ustrojodawce do przyje ˛z ˛ zracjonalizowanego parlamentaryzmu, z ktorym wia ˙ e sie osłabienie po´ ˛du, a zwłaszcza zycji prezydenta i jednoczesne wzmocnienie pozycji rza ˛zanych z systemem premiera. Wzbogacono tym samym spektrum cech zwia parlamentaryzmu gabinetowego. W konstytucji zdefiniowano katalog podstawowych zasad ustrojowych Rzeczypospolitej Polskiej w sposob zgodny z kanonami nowoczesnych ´ ˛cia zawarte w polskiej konstytucji demokracji. Oznacza to, ze rozstrzygnie ˙ ˛ ˛cych sie zasa˛ lokuja nas niepodwazalnie w rodzinie społeczenstw kieruja ˙ ´ ˛cymi podmiotowosc człowieka. dami uznaja ´´ Proces konsolidacji systemu politycznego wzmacnia ustawa o partiach politycznych z czerwca 1997 r. oraz zapis konstytucyjny, ktory w art. 100 ´ ˛ ust. 1 przewiduje: „Kandydatow na posłow i senatorow moga zgłaszac partie ´ ´ ´ ´ polityczne oraz wyborcy”. Te dwa nowe uregulowania spowodowały stop˛ ˛ niowa likwidacje fragmentaryzacji sceny politycznej (w 1997 r. zarejestrowanych było 360 partii), głownie przez przekształcenie koalicji wyborczych ´ SLD i AWS, w ktorych skład wchodziło około 30 podmiotow, w partie. Tym ´ ´ ˛zki zawosamym, co istotne, z systemu politycznego wyprowadzono zwia dowe, ktore do tej pory nadawały mu cech syndykalistycznych. ´

´ OCENY REZULTATOW TRANSFORMACJI
Oceny procesow kształtowania demokratyczno-rynkowego systemu ´ ˛ ´˙ w Polsce sa zroznicowane. W społecznej ocenie przemian systemu politycz˛głego Stołu, nego, dokonywanej z perspektywy ponad 10 lat od Okra ˛ dominuja dwojakiego rodzaju opinie: jednoznacznie pozytywna w odniesieniu do kierunku przemian z systemu monokratyczno-autorytarnego na system demokratyczny i krytyczna na temat jakosci polskiej demokracji. ´ Akceptacji przez społeczenstwo demokratyczno-rynkowego kierunku prze´ obrazen towarzyszy swiadomosc, ze oswojenie reguł tego systemu jest ˙ ´ ´ ´´ ˙ jeszcze niedostateczne. Jest to zgodne z doswiadczeniem innych społeczno´ sci, ktore dowodzi, iz demokracja – niczym przysłowiowy angielski traw´ ´ ˙ ˛gnacji, by funkcjonowała na tyle sprawnie, nik – wymaga długotrwałej piele zeby zasługiwała na miano najlepszego z mozliwych systemow, choc jak ˙ ˙ ´ ´ wszystko, co ludzkie, nie wolnego od wad. Porownanie polskich realiow z doswiadczeniami społeczenstw, ktore ´ ´ ´ ´ ´ wczesniej i dłuzej dokonywały tego rodzaju transformacji, pozwala na ´ ˙ zbilansowanie pozytywnych i negatywnych stron naszych dokonan. Oka´ ˛, ˙ zuje sie ze skuteczne kształtowanie demokratycznego charakteru systemu ˛z politycznego zalezy od konsekwentnego przezwycie ˙ ania autokratycznych ˙ i wdrazania demokratycznych reguł, instytucji i obyczajow, czyli demo˙ ´ 229

kratycznej kultury zycia politycznego. Konsekwencja jest wazna, gdyz ˙ ˙ ˙ ˛s wszelkie proby cze ´ ciowej aplikacji demokratycznych reguł, instytucji i oby´ ˛ ˛ ´ ˛s ˛z ˛ czajow okazuja sie rownie nieskuteczne jak cze ´ ciowe zachodzenie w cia ˙ e ´ czy połowiczne wsiadanie do windy. Wielkiego znaczenia konsekwencji ˛ ˙ dowodza tez nieskuteczne proby demokratyzowania realnego socjalizmu ´ w Polsce po Pazdzierniku ’56 r. czy w latach 80. ´ W dotychczasowym procesie przemian ustrojowych w Polsce wprowadzono reguły, czyli normy prawne i instytucje, zgodne z kanonem wspoł´ ˛ ˛dne, lecz niewystarczesnych demokracji. Tego rodzaju przemiany sa niezbe ˛ce, aby skutecznie i trwale zakorzenic demokratyczne stosunki. czaja ´ Warunkiem koniecznym funkcjonalnosci demokratycznych systemow ´ ´ jest demokratyczny charakter i dostateczny poziom kultury politycznej ˛c ˛pospołeczenstwa, zwłaszcza elit politycznych, a wie zdolnosc do poste ´ ´´ wania zgodnie z koronnymi zasadami wspołczesnych demokracji: toleran´ ˛, ˛dnoscja gotowoscia do kompromisu, rownoscia wobec prawa i praworza ´ ˛ ´ ´ ˛ ´ ˛. W tych sferach nadal jestesmy niedostatecznie demokratyczni. cia ´ ˛ ˛ Demokracje to z reguły systemy pluralistyczne. Stwarzaja swobode manifestowania wszelkich odmiennosci, byle nie godziły w godnosc, włas´ ´´ nosc i bezpieczenstwo wspołobywateli oraz w elementarne zasady ładu ´´ ´ ´ ˛ ˛ panstwowego. Umozliwiaja organizowanie sie w roznorakie stowarzysze´ ˙ ´˙ ˛ nia i partie. Sprzyjaja pokojowej rywalizacji o zdobycie władzy panstwowej ´ ˛ ˛ i o wpływ na decyzje władcze. Niebagatelna role odgrywa w tym moznosc ˙ ´´ ˛ i zdolnosc do pozyskiwania zwolennikow i sojusznikow za pomoca per´´ ´ ´ swazji, negocjacji i zawierania kompromisow. Totez warunkiem sine qua ´ ˙ ˛donon ładu demokratycznego jest tolerancja dla odmiennosci swiatopogla ´ ´ wych, klasowych, rasowych, zyciorysowych i wszelakich innych oraz ˙ otwartosc na kompromisy – takze z politycznymi przeciwnikami. Toleran´´ ˙ cja i kompromisowosc to fundamentalne zasady demokratycznej kultury ´´ politycznej. Demokracje in statu nascendi, a taki charakter ma wspołczesna ´ ˛ ˛sto krwawych konpolska demokracja, sa zazwyczaj owocem ostrych, cze ˛tkowych i wojennych. fliktow: rewolucji, wojen domowych, stanow wyja ´ ´ ˛ W okresie wprowadzania stosunkow demokratycznych nieuniknione sa ´ ˛ trudnosci z przestawianiem sie elit politycznych z pozycji walki zmierza´ ˛cej do pokonania i wyeliminowania wroga na pozycje wspołistnienia ˛ ja ´ ˛ i wspołdziałania. W walce cnota była bezkompromisowosc, totalna negacja ´ ´´ wroga, traktowanie wartosci, idei i racji swojej opcji jako jedynie słusznych, ´ ˛cych dyskusji. Po zwycie ˛stwie demokracji te cnoty okazuja ˛ nie podlegaja ˛ ˛ ˛ sie grzechami. Cnotami staja sie tolerancyjnosc i kompromisowosc. ´´ ´´ Wdrazanie demokratycznych stosunkow to w istotnej mierze oswajanie ˙ ´ ˛ sie politykow i obywateli z koniecznoscia respektowania prawa do wy´ ´ ˛ ˛do znawania i głoszenia pogla ´ w odmiennych od naszych, a nawet sprzecz˛ nych z naszymi, to uczenie sie otwartosci na kompromisy w sprawach, ´ ˛dy ˛ ´˙ w ktorych interesy i pogla partnerow sceny politycznej sa zroznicowane, ´ ´ 230

˛ca a czasem wzajemnie sprzeczne. Własnie kompromis stanowi wyrozniaja ˛ ´ ´˙ ˛ ˛ ceche demokratycznego ładu, a alternatywa jest dyktatura. Kto jest nie˛ zdolny do kompromisu, ten nie kwalifikuje sie do uczestnictwa w demo˛dny kratycznych regułach i procedurach. Kompromis bywa bowiem niezbe ˛dza do stworzenia funkcjonalnej koalicji rza ˛cej, do zyskania maksymalnego ˛ konsensu – takze z opozycja – w sprawach istotnych dla bytu i rozwoju ˙ ˛dzynarodowego (np. w sprawie konstytucji czy zintegrowania z mie ˛ ˛ ˛ ˛), narodowa wspolnota ekonomiczna lub obronna a takze w sprawach ´ ˙ bardziej powszednich, gdyz im szerszy konsens zbudowany na kom˙ ˛ksze promisie, tym powszechniejsza akceptacja decyzji władczych i tym wie ˛dzenie. szanse na bezkolizyjne rza Chodzi tu nie o kompromis typu „frontowego”, czyli ograniczony do „wspołbojownikow”, lecz o kompromis otwarty na wszystkich partnerow ´ ´ ´ ˛cy ˙ sceny politycznej, oznaczaja tez uhonorowanie skali ich wpływow w wy´ niku poparcia wyborczego. Wykluczenie moze dotyczyc tylko tych, ktorzy ˙ ´ ´ ˛ demokratyczne reguły i procedury. Z doswiadczen wielu naroodrzucaja ´ ´ dow wynika, ze to własnie takie cnoty jak zdolnosc do tolerancji, kom´ ˙ ´ ´´ ˛ ˛ promisu, porozumienia i wspołpracy stanowia wspołczesnie konieczna ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛cych i bezkonflikprzepustke do grona narodow skutecznie sie rozwijaja ´ ˛cych. Stabilnosc demokracji wymaga, aby elity uznawały towo egzystuja ´´ ˛, prowadzenie polityki raczej za przetarg niz za wojne a jej wynik za wartosc ˙ ´´ ˛, ˛ ˛. dodatnia a nie za sume zerowa Polska wspołczesnosc potwierdza zasadnosc tego wymogu zarowno od ´ ´´ ´´ ´ strony szans, jak i zagrozen. Reformatorski tryb zaadaptowania demo˙ ´ kratyczno-rynkowych reguł i skierowanie głownego impetu na aktywnosc ´ ´´ ˛ ekonomiczna zaowocowały ewidentnie pozytywnymi efektami. Polska jest powszechnie uznawana za panstwo skutecznie wdrazaja własciwe dla ´ ˙ ˛ce ´ ˛ga tez najwyzszy demokratycznego ładu normy zycia społecznego. Osia ˙ ˙ ˙ ˛s ´ w tej cze ´ ci swiata wzrost gospodarczy, ktory jest syntetycznym wskaz´ ´ nikiem efektywnosci oswajania reguł gospodarki rynkowej. Ten „polski ´ ˛trz ˛ce cud” moze byc wszelako zagrozony od wewna – przez siły proklamuja ˙ ´ ˙ ˛ rewolucje zamiast refolucji, czyli przeciwne demokratycznemu konsensowi ˛gnie ˛temu przed kilkunastu laty przy Okra ˛głym Stole, proklamuja ˛ce osia ˛cia przemian od zera i w odmienny, rewolucyjny sposob. hasła rozpocze ´ ˛ Uprawnia to do konstatacji, ze kształtowanie sie demokratycznego systemu ˙ ˛pstwie transformacji ustrojowej jest w III Rzeczypospopolitycznego w naste litej procesem zaawansowanym, ale nie sfinalizowanym. ˛c ˛tkowane Okra ˛głym Stołem Konkluduja mozna stwierdzic, ze zapocza ˙ ´ ˙ ˛ i kontraktowymi wyborami do parlamentu procesy transformacji sa wielowymiarowe. Pierwszoplanowy ich wymiar to zmiana reguł organizacji zycia społecznego, czyli charakteru systemu z monokratyczno-rozdziel˙ czego (zwanego socjalistycznym) na demokratyczno-rynkowy (okreslany ´ jako kapitalistyczny). 231

˛ ˛ Naturalna konsekwencja tej zmiany było wymienianie organizatorow ´ zycia publicznego zarowno w sferze politycznej, jak i gospodarczej, gdyz ˙ ´ ˙ ˛pione przez reguły doboru w drodze reguły mianowania zostały zasta rywalizacji wyborczej i konkurencji rynkowej. ˛ ˛ ˛ ˛czenie sie Polski w dokonuja ˛ sie ˛ ˛ca ˛ Kolejna istotna zmiana jest wła ˛ w skali globu poprzez otwarcie na swiatowy rynek towarow, transformacje ´ ´ ˛ ˛dzynarodowymi strukturami usług i kapitału oraz integrowanie sie z mie politycznymi, obronnymi i ekonomicznymi. Zestawienie tych przemian uprawnia do stwierdzenia, ze konsolidowa˙ ˛tkowane, lecz takze nie procesow demokratyzacji jest nie tylko zapocza ´ ˙ zaawansowane. Pełna konsolidacja demokratycznego systemu wymaga ˛bszego oswojenia przez polskie społeczenstwo, a zwłaszcza przez poligłe ´ tyczne elity, demokratycznej kultury: tolerancji, rownoprawnosci, uznawa´ ´ nia konkurentow za rywali i potencjalnych partnerow, a nie za wrogow, ´ ´ ´ ˛dnosci, przedkładania dobra panstwa nad wymaga szacunku dla praworza ´ ´ interes partyjny, a zatem traktowania funkcji panstwowych jako słuzby ´ ˙ społecznej, a nie jako synekur. Teoretycznie te zasady demokratycznej ˛ kultury juz sa w Polsce znane, gorzej ma sie rzecz z ich stosowaniem przez ˙ ˛ elity polityczne i przez ogoł społeczenstwa. ´ ´

˙ TRANSFORMACJA NA WIRAZU
˛ ˛ Wiele wskazuje na to, ze Polska wchodzi obecnie w krytyczna faze ˙ demokratyczno-rynkowego rozwoju. Uprzednio głownym zmartwieniem ´ ˛dy i zwia ˛zany z nimi regres cywilizacyjny. Uwaga były autokratyczne rza ˛ i aktywnosc koncentrowały sie na przemianach systemu politycznego i gos´´ podarczego. Te przeobrazenia juz sie w zasadzie dokonały. Nieodpowie˙ ˙ ˛ ˛ ˛ dzialna głupota byłoby jednak przeoczanie nowych zagrozen. Z jednej ˙ ´ ˛ki ˛ bowiem strony dzie powszechnosci społecznego poparcia udało sie szybko ´ ˛c podja ´ wdrazanie i oswajanie reguł demokracji i gospodarki rynkowej. ˙ ˛ ˛cych tym procesem Z drugiej jednak strony zadowolenie sie elit steruja ˛tkowym aplauzem, zaniedbanie angazowania ogołu w uscislanie, co pocza ˙ ´ ´ ´ ˛ i jak robic po nowemu, w oddolne samoorganizowanie sie do takiego ´ ˛kszyło społeczne koszty przemian i zmniejszyło ich efektywdziałania, zwie ˛ ˙ ˛ nosc. Stało sie tez przyczyna nowych podziałow w społeczenstwie i nowych ´´ ´ ´ konfliktow. ´ ´ ´ Zrodłem i sednem konfliktow jest niezdolnosc do kompromisu i zawie´ ´´ rania koalicji przez partie konsekwentnie zorientowane proreformatorsko, nastawione na reprezentowanie narodowo-panstwowej racji stanu. Dotych´ czas partie nie potrafiły wspołpracowac zgodnie z demokratycznymi regu´ ´ ˛du na to, co je rozni obecnie, ale z powodu zakrzepłej łami nie ze wzgle ´˙ ˛ci pamie o roznicach z przeszłosci – nie tylko i chyba nawet nie głownie tej ´˙ ´ ´ 232

˛gaja najblizszej, z czasow realsocjalizmu, lecz odległej, sie ˛cej postfeudalnych ˙ ´ podziałow na „panow” i „chamow”. Powoduje to zawieranie przez te partie ´ ´ ´ ˛cymi interesy grupowe niepryncypialnych koalicji z partiami reprezentuja ˛dz ˛cz i koteryjne ba ´ wre z kanapowymi i fundamentalistycznymi konglomera˛ tami. Z kilkunastoletniej perspektywy transformacji ustrojowej ewidentne sie staje, ze to własnie niezdolnosc do podtrzymania historycznego kompromisu ˙ ´ ´´ ˛głym Stole po przeje ˛ciu władzy przez orientacje postso˛ zawartego przy Okra ˛ ˛ ´ ˛sk lidarnosciowa stała sie głownym powodem jej kle wyborczych. Wspołczes´ ´ ´ nie zas niezdolnosc do kompromisu ponad historycznymi podziałami sił ´ ´´ zorientowanych na reprezentowanie narodowej racji stanu zagraza otwar˙ ciem drogi do władzy ugrupowaniom populistycznym i rewanzystowskim. ˙ ˛p ˛cy na konsekwentnym stosowaniu reguł Konieczny poste polegaja ˛ kojarzenia rywalizacji ze wspołpraca wymaga zdecydowanego przestawie´ ˛ nia sie partii i politykow z mobilizowania społeczenstwa do walki (co jest ´ ´ pozostałoscia nawykow z czasow, gdy głownym zadaniem było obalanie ´ ˛ ´ ´ ´ ˛gania rozdysfunkcjonalnego systemu) na jednoczenie konieczne do osia ˛pienie dominuja w czasie bezpowrot˛cej woju. Innymi słowy, chodzi o zasta nie minionym solidarnosci w walce – solidnoscia w tworczej wspołpracy. ´ ´ ˛ ´ ´ ˛pu jest wypieranie wszystkiego, co antagoniWarunkiem takiego poste ˛dzy Polakami, przez kształtowanie postaw dominuja ˛cych zuje stosunki mie w społeczenstwach o wysokim poziomie „kapitału społecznego” w rozu´ mieniu Francisa Fukuyamy, czyli w społeczenstwach, ktore porozumiały ´ ´ ˛ ˛dnych wartosci, celow i reguł i dzie temu efektywnie ˛ki sie co do nadrze ´ ´ ˛ ˛ ˛. wspołdziałaja i szybko rozwijaja sie Sprzyjac temu moze kształtowanie ´ ´ ˙ ładu społecznego opartego na takich elementarnych dla wspołczesnych ´ demokracji wartosciach, jak: ´ – godnosc, czyli wzajemne poszanowanie i akceptacja wspołobywateli; ´´ ´ ˛c ˛ – zaufanie, a wie zakładanie, ze wspołobywatele działaja w dobrej ˙ ´ wierze, dopoki nie ma dowodow, ze jest inaczej; ´ ´ ˙ – przyzwoitosc, ktora sie kształtuje przez uznawanie uczciwego za´´ ´ ˛ ˛ ˛zywania sie ze zobowia ´ za warunek ˛ ˛zan chowania i rzetelnego wywia konieczny akceptacji społecznej oraz przez skutecznosc prawnych srodkow ´´ ´ ´ zwalczania wykroczen przeciw tym normom; ´ ˛dnianie, ze oprocz tego, co Polakow ła ˛czy we – pluralizm, tj. uwzgle ˙ ´ ´ ˛ ˛ ˛, ˛ ˛da ´ ˙ wspolnote narodowa i panstwowa były, sa i be ˛ roznice interesow, ´ ´ ´ ˛do doswiadczen, swiatopogla ´ w, upodoban i orientacji, ktore bynajmniej nie ´ ´ ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛ sa złem, lecz naturalna cecha kazdej społecznosci; ˙ ´ ˛do – tolerancja, czyli akceptowanie odmiennosci pogla ´ w i zachowan, ´ ´ ˛ ˛ dopoki nie krzywdza one innych i nie naruszaja norm cywilizowanych ´ społecznosci; ´ – pojednawczosc, tj. przestrzeganie, by rywalizacja nie przekształcała ´´ ˛c przeciwnikow we wrogow, utrudniaja wspołzamieszkiwanie i uniemoz´ ´ ´ ˙ ˛c ˛, ´ liwiaja wspołprace ktorej sprzyja kompromisowe rozstrzyganie kwestii, ´ 233

˛cych wtedy, kiedy interesy i pogla sa nietozsame, rozbiezne czy ˛dy ˛ powstaja ˙ ˙ konfliktowe; ˛dne traktowanie wszystkich wspołobywateli – partnerstwo, tj. rownorze ´ ´ i grup społecznych, przestrzeganie, by dobro słabszych i mniejszosci nie ´ ˛kszosci; doznawało uszczerbku ze strony silniejszych i wie ´ ˛czanie sie we wspołmyslenie i wspołdziałanie ˛ – pragmatyzm, czyli wła ´ ´ ´ ˛dzie, gdzie jest to potrzebne dla wspolnego dobra i mozliwe, niezalezwsze ´ ˙ ˙ ˛do nie od roznic ideowych i politycznych oraz sprzecznosci pogla ´ w, inte´˙ ´ resow i zachowan; ´ ´ ˛ ˛ ˛dzynarodowa i integracje ˛ ˛ – otwartosc na partnerska wspołprace mie ´´ ´ ˛pu cywilizacyjnego i bezstosownie do wspołczesnych wymogow poste ´ ´ ˛ pieczenstwa, wolna od ksenofobii, ale i bez klientyzmu. ´ ˛ ˛pi ˛ki Zaakceptowanie tych zasad i stosowanie sie do nich nie nasta dzie ˛kszosci Polakow, zbrataniu w imie ˛ anielskim cechom wszystkich czy wie ´ ´ etnicznej jednosci czy zapanowaniu idealistycznie rozumianego patriotyz´ ˛ ˛ ˛ mu. Idee realizuja sie w narodzie zawsze tylko o tyle, o ile stanowia wyartykułowanie jego zywotnych interesow. Rowniez tym razem mozna ˙ ´ ´ ˙ ˙ ˛ i trzeba stawiac na rozumny egoizm Polakow, na to, ze potrafia dokonac ´ ´ ˙ ´ ˛dzy kontrowersyjnymi wartosciami, w czym pomocne moze wyboru mie ´ ˙ byc uswiadomienie sobie kilku pewnikow. ´ ´ ´ Pierwszym jest to, ze jestesmy na siebie skazani, poniewaz wszyscy ˙ ´ ˙ ˛ obywatele sa pełnoprawnymi wspołmieszkancami domu o nazwie Polska. ´ ´ Tylko od nas zalezy, czy to wspołzamieszkiwanie uczynimy znosnym, ˙ ´ ´ a nawet sympatycznym, czy przekształcimy je – jak juz nieraz bywało – ˙ w polskie piekło. Według drugiego pewnika nasz byt i pomyslnosc zaleza od funkcjonal´ ´´ ˙˛ nosci polskiej gospodarki rynkowej. Ten wspołzalezny system gospodarczy ´ ´ ˙ ˛cymi rywalizacje ze wspołdziałaniem, ale ˛ działa zgodnie z regułami kojarza ´ jest tym sprawniejszy, im bardziej przewaza wspołdziałanie, stymulowane ˙ ´ ˛ty nie tylko przez przymus ekonomiczny i zache konsumpcyjne, lecz takze ˙ ˛z przez powszechne da ˙ enie do narodowego sukcesu. ˛puja ˛cy: Polska ma obecnie realne szanse przyTrzeci pewnik jest naste ˛pu spieszenia rozwoju gospodarczego i poste cywilizacyjnego. Rownie realne ´ jest jednak zagrozenie zaprzepaszczenia tych niepowtarzalnych szans w wa˙ runkach przewagi antagonizmow i walk nad zaufaniem i wspołdziałaniem. ´ ´ Głownie bowiem z tych powodow demokratyczna transformacja III Rzeczy´ ´ ˛ ˛d, ˙ pospolitej weszła w stan krytyczny. Powszechny staje sie pogla ze konieczny jest namysł nad przyczynami tego, co felerne w panstwie polskim i nad ´ ˛ sposobami juz nie tylko reperacji, ale generalniejszej naprawy. Złudne sa ˙ ˛cej cze´ ci Polakow, ze dokona sie to samoistnie dzie ˛s ˛ ˛ki nadzieje znacza ´ ˙ ˛pieniu do Unii Europejskiej. UE to nie instytucja charytatywna, dom przysta opieki dla niepełnosprawnych, lecz partnerski sojusz dla tych, ktorych stac ´ ´ na partnerstwo. I nie ma co liczyc, ze po wejsciu do UE wady polskiego ´ ˙ ´ 234

˛ ˛. systemu same sie naprawia Wygrac na europejskiej integracji – i szerzej: na ´ ˛dkowanym systemem panstwowym. globalizacji – mozna tylko z uporza ˙ ´ Wielce prawdopodobne, ze bez samodzielnego skutecznego wykrycia i wy˙ ˛ eliminowania tego, co chore w polskiej władzy lokalnej, staniemy sie w UE ˛dnymi partnerami. Twierdze ze z dwu głownych ˛, ˙ pariasami, a nie rownorze ´ ´ ˛cych filarow wspołczesnych demokracji: instytucji panstwowych (stanowia ´ ´ ´ ˛) ˛cych te ˛ forme oraz pluralistycznego systemu partii politycznych (wypełniaja ˛ ˛ ˛) ˛ forme aktywna politycznie trescia społeczna transformacja okazała sie udana ´ ˛ w pierwszej dziedzinie. Zestaw instytucji panstwowych III Rzeczypospolitej ´ jest grosso modo zgodny z normami wspołczesnych demokracji i zdolny do ´ ˛ elastycznego adaptowania sie do wymogow europejskiej integracji. To, ze ta ´ ˙ w zasadzie poprawnie zmontowana instytucjonalna struktura panstwowa ´ zle i coraz gorzej funkcjonuje, powodowane jest głownie nie przez niedostatki ´ ´ tej sfery, lecz przez wadliwosc drugiego kluczowego ogniwa demokratycz´´ ˛ nego systemu, jakim sa partie i system partyjny. ˛cie procesow demokratycznej transformacji nasta ˛piło O tym, ze zwichnie ˙ ´ ˛ własnie w tej dziedzinie, swiadcza takie ewidentne fakty, jak: ´ ´ ˛dza – niespojnosc programowa kolejnych koalicji rza ˛cych, na tyle znacz´ ´´ ˛ ˛ na, ze sa one okreslane mianem „koalicji egzotycznych” i z reguły sa ˙ ´ niezdolne do przetrwania całej kadencji, ˛ca ˙ ˛ciolecie reguła jednokadencyjnosci utrzy– trwaja juz drugie dziesie ´ ˛ ˛do ˛powanych mywania sie u steru rza ´ w kolejnych partii i koalicji, zaste ˛pnych wyborach przez inne dzie nie tyle atrakcyjnosci ich pro˛ki w naste ´ ˛du aktualnie rza ˛cych, ˛dza gramow, ile surowosci osa ´ ´ – niezdolnosc wykreowania zbornych opozycji parlamentarnych, nie´´ ˛dnych do kontrolowania rza ˛cych i przewidywalnej alternacji władzy ˛dza zbe w panstwie, ´ – wykazywana w badaniach opinii publicznej coraz powszechniejsza odmowa zaufania społeczenstwa dla partii i politykow aktualnie „trzy´ ´ ˛cych władze (wyja ˛” ˛tkiem dowodza ˛cym, ze moze byc inaczej, jest maja ˙ ˙ ´ wysoki poziom zaufania do prezydenta A. Kwasniewskiego), ´ – upowszechnienie obyczaju traktowania funkcji w aparacie władzy ˛dowej oraz kontrolowanych przez ten aparat inpanstwowej i samorza ´ stytucjach jako „łupow”, obsadzanych przez „swojakow”, a nie wedle ´ ´ ˛ ˛ca ˛ ˛ ˛cych sie do ˛ kwalifikacji, co stało sie nasilaja ˛ sie cecha partii dorywaja ˛du krajem, stolica miasteczkiem czy gmina ˛, ˛, rza ˛ste przypadki traktowania funkcji nie jako godziwie opłacanej – cze słuzby publicznej, lecz sposobu na szybkie i mało ryzykowne wzbogacenie, ˙ okreslane mianem kapitalizmu politycznego, ´ – nieustanne chaotyczne zmiany partii i ich konfiguracji w parlamencie, ˛ce uniemozliwiaja klarowanie polaryzacji polskiej sceny politycznej, ˙ – zdominowanie przywodztwa partii przez oligarchiczne struktury ´ ˛czaja młodsze pokolenia Po˛ce działaczy z pokolenia 50–60-latkow, odstre ´ 235

˛ ˛ ˛ce lakow od angazowania sie w polityke i blokuja odmładzanie składu ´ ˙ polskiego politycznego establishmentu. ˛s ˛ ´ W rezultacie partie cze ´ ciej psuja panstwo, miast słuzyc jego funkcjonal˙ ´ ˛ ˛s ´ nosci, a politycy sa postrzegani przez przewazaja ˛ cze ´ c społeczenstwa ´ ˙ ˛ca ´ jako „Oni” – wyobcowana klasa politycznych dorobkiewiczow, wykorzys´ ˛cych funkcje panstwowe i samorza ˛dowe dla dorabiania sie per fas et ˛ tuja ´ ˛cy role elit reprezentuja ˛ ˛cych głowne siły nefas – rzadziej zas jako pełnia ´ ´ społeczne. Uniemozliwia to wdrozenie w pełni demokratycznych reguł ˙ ˙ funkcjonowania systemu politycznego III RP. Demokratyzm wyłaniania piastunow władzy publicznej ma bowiem charakter połowiczny – ograni´ ˛dzania kolejnych partii rza ˛cych i odsuwania ˛dza czony do negatywnego osa ich od władzy. Skonsolidowanie demokratycznych przeobrazen wymaga ˙ ´ ˛cych przewage pozytywnej legitymizacji wyborczej rza ˛˛ ˛dza zmian rokuja ˛cej kadencji, gdyz umozliwia to cych przez wybieranie ich na dwie i wie ˙ ˙ ˛ ˛powania realizacje długofalowych strategii politycznych, a ponadto zaste ˛cych władze przez partie skłonne do kontynuowania wszystkiego, ˛ sprawuja ˛do co funkcjonalne z czasu rza ´ w poprzednikow, zamiast powodowania ´ ˛tu ˛tki”, co stało sie chroniczna ułom˛ ˛ zame przez permanentne „nowe pocza noscia polskiej demokracji. ´ ˛ ˛, ˙ ˛ ˛ ˛ Patologie te powoduja ze grozi nam stoczenie sie w sytuacje okreslana ´ ˛dem stoi”. Staje sie to nie tylko doraznie ˛ powiedzeniem: „Polska nierza ´ szkodliwe, lecz grozne takze dla naszej przyszłosci. Historia bowiem ´ ˙ ´ obfituje w przykłady społeczenstw, ktore nie sprostały własciwym swym ´ ´ ´ ˛pu, przeoczyły i przespały dziejowa szanse ba ´ ˛ ˛ ˛dz czasom wymogom poste ˛ ˛ zagryzły sie same. Te ogolne prawdy nabieraja szczegolnego znaczenia ´ ´ ˛tpienia okres w momentach przełomowych, a takim momentem jest bez wa integracji z UE i globalizacji. Wkraczamy wen z duzym przyspieszeniem ´ ˙ ˛z i przecia ˙ eniem potrzebami i oczekiwaniami społecznymi, lecz bez skonsolidowanego systemu partyjnego i klarowanych elit politycznych. To ˛ sprawia, ze sytuacje Polski mozna opisac najkrocej, iz jeszcze nie jest na ˙ ˙ ´ ´ ˙ ˛pu, lecz na prowadza ˛cym don, ale prostej drodze demokracji i poste ´ ˛ niebezpiecznym wirazu. Zdanie sie w tej sytuacji na spontaniczne procesy ˙ w ekonomice i polityce grozi wykolejeniem zarowno w sferze efektywnosci ´ ´ rynkowej, jak i funkcjonalnosci demokracji. ´ ˛z Szanse na przezwycie ˙ enie tych zagrozen moze stwarzac integrowanie ˙ ´ ˙ ´ ˛ ˛ z Unia Europejska i odmładzanie ekip przywodczych. Mozna zasadnie ´ ˙ ˛dzie wymuszac adaptowanie nie oczekiwac, ze integrowanie Polski z UE be ´ ˙ ´ tylko demokratycznych instytucji i praw, lecz takze kulturowych wartosci, ˙ ´ z ktorych pierwszoplanowe to etos słuzby interesom publicznym, kom´ ˙ ˛. ˛powanie promisowosc i przewaga wspołdziałania nad rywalizacja Zaste ´´ ´ generacji politykow uwikłanych w kontynuowanie bojow z czasow minio´ ´ ´ ˛sto skłonnych do dorobkiewiczostwa nej formacji i transformacji i nazbyt cze ˛cych sie z młodszego pokolenia, wolnego od ˛ przez politykow wywodza ´ 236

˛tan ´ ˛pstw poddawania zaprzeszłych zapla ´ i swiadomego sromotnych naste ˛ sie prywacie, rokuje klarowanie sceny politycznej wedle terazniejszych ´ i przyszłych interesow głownych odłamow polskiego społeczenstwa i pro´ ´ ´ ´ gramow ich zaspokajania. Jest bardzo prawdopodobne, ze stworzy to ´ ˙ ˛cznie warunki pomocne w dopełnieniu procesow demokratyzacji III ła ´ Rzeczypospolitej Polskiej. Nie zakonczy jednak bynajmniej koniecznosci ´ ´ ˛z ˛cych dalszego dostosowywania systemu politycznego do wcia ˙ zmieniaja ˛ ˛cym sie ˛ sie warunkow egzystencji Polski w dynamicznie przekształcaja ´ swiecie. Demokracja bowiem, przypomnijmy, to system o tyle lepszy od ´ ˛z innych dotychczas stosowanych, ze ujawnianie i przezwycie ˙ anie jej włas˙ ˛ nych niedostatkow i zrodzonych zen konfliktow moze sie stawac nie ´ ´ ´ ˙ ´ ˛ ˛ski, lecz zrodłem elastycznego usprawniania systemu. przyczyna kle ´ ´

´ ˛ ˛ Swiat rozprysł sie na mnogosc odrebnych ´´ ˛ ˛ ´ wiatow, ktore wspołistnieja, lecz nie komunikuja s ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛ ˛ sie miedzy soba ani nie stanowia hierarchii. Mimo ˛ to tworza przeciez jeden ´ wiat: nasz. ˙ s
Gaëtan Picon [23]

Czesc trzecia ˛´ ´

´ WSPOŁCZESNE MONOKRACJE
˛s ˛z ˛da Przedmiotem rozwazan w tej cze ´ ci ksia ˙ ki be ˛ wspołczesne systemy ˙ ´ ´ ˛ monokratyczne. Zalicza sie do nich te systemy panstwowe, ktore cechuje: ´ ´ ˛ ˛dz ˛s– skoncentrowanie całej władzy panstwowej przez jednostke ba ´ wa ´ ˛ ˛ ´ ka grupe osob, ˛ – panowanie tej jednostki lub grupy za pomoca monolitycznie zorganizowanego aparatu, – władanie społeczenstwem pozbawionym legalnych form realnego ´ ˛dza wpływu na powoływanie i zmienianie rza ˛cych oraz na programy ˛dzenia. i metody rza W odroznieniu od systemow demokratycznych, wspołczesne monokra´˙ ´ ´ ˛ sie od siebie wzajemnie, co sprawia, ze nie sposob ˛ cje istotnie roznia ´˙ ˙ ´ ˛cznie. Prezentacje głownych typow tej formy omowic ich własciwosci ła ´ ´ ´ ´ ´ ´ ˛dkowania (bo taka jest istota tej formy stosunkow władzy i podporza ´ ˛ ˛puja ˛cej kolejnosci: systemu politycznego) zostana przedstawione w naste ´ ˛da ˛ 1) dalekowschodnie systemy paternalistyczne, be ˛ce najstarsza i naj˛ ˛ ˛do trwalsza postacia „rza ´ w niewielu”, 2) fundamentalistyczne ruchy polityczne i systemy teokratyczne, znane nie tylko w przeszłosci, gdyz wspołczesnie ponownie reanimowane, ´ ˙ ´ ´ ˛ 3) wojskowe zamachy stanu i dyktatury, ktore stały sie dzis dosc ´ ´ ´´ ˛ ˛ powszechna forma zdobywania i sprawowania władzy panstwowej, ´ ˛da ˛ ˛ 4) systemy totalitarne, be ˛ce obecnie najdrastyczniejsza postacia monokracji.

Rozdział 8

DALEKOWSCHODNIE SYSTEMY POLITYCZNE

˛ Dotychczas zajmowalismy sie systemami politycznymi ukształtowa´ ˛gu zalicza sie ˛ nymi w europejskim obszarze kulturowym. Do tego kre panstwa nie tylko stricte europejskie, lecz takze wyrosłe głownie z tej ´ ˙ ´ samej bazy ludnosciowej i kulturowej: Stany Zjednoczone Ameryki, Ka´ ˛ ˛, nade i Australie a w znacznej mierze rowniez panstwa Ameryki Łacins´ ˙ ´ ´ ˛puja ˛cych w tym kre ˛gu jest kiej. Zrozumienie zjawisk politycznych wyste dla Polakow łatwiejsze, poniewaz znana jest im – z zycia, wykształcenia ´ ˙ ˙ i mediow – gleba, na jakiej wyrosły te systemy, czyli tradycje, systemy ´ wartosci, religie i mity. Poznawanie systemow politycznych było czyms ´ ´ ´ w rodzaju uszczegołowiania obrazu, ktory w generalnych zarysach znany ´ ´ ˛, jest tym, ktorzy w europejskiej kulturze urodzili sie wychowali i wy´ kształcili. ˛ ˛g Teraz przenosimy sie w jakosciowo odmienny kra kulturowy – na ´ Daleki Wschod, gdzie tradycje, obyczaje, wierzenia, doswiadczenia his´ ´ toryczne, a takze temperamenty i systemy wartosci zyja ˙ ´ ˙ ˛cych tam ludzi ˛ istotnie roznia sie od europejskich. Ryszard Kapuscinski, ktory funkcje ´˙ ˛ ˛ ´ ´ ´ ˛, swej tworczosci okresla jako tłumaczenie z jednej kultury na druga ´ ´ ´ ˛ ˛, ˛ zwraca uwage na przeszkode jaka w tym dziele jest obiektywny fakt, ˛zykiem europejskim, bo opisuze „nie sposob opisac chinskiej kultury je ˙ ´ ´ ´ ˛ ˛c jemy po prostu inna rzeczywistosc” [„P”: 27.02.1999]. Zachodzi wie ´´ ˛zania tych barier przez wykraczanie poza stankoniecznosc przezwycie ˙ ´´ dardowe opisy tamtejszych systemow politycznych, czyli przez pokaza´ nie tych systemow na tle ich podglebia, jakim dla społecznosci Dalekiego ´ ´ ˛ca ˛ Wschodu jest konfucjanizm – specyficzna filozofia, odgrywaja tam role ˛ ˛gu kulturowym tradycje rownie istotna jak w euroamerykanskim kre ´ ´ greckiej filozofii, rzymskiego prawa i judeochrzescijanskiego monizmu. ´ ´ ˛cie sie – po omowieniu demokracji o rodowodzie i charakterze ˛ Zaje ´ euroamerykanskim – w pierwszej kolejnosci dalekowschodnimi systema´ ´ ˛ca ˛ mi politycznymi jest uzasadnione ich rosna ˛ rola w egzystencji całej ludzkosci. ´ 240

´ „WEJSCIE SMOKA”
˛zuje do głosnego filmu, lecz obecnie nadaje sie ˛ Powyzszy tytuł nawia ˙ ´ tez do okreslenia zjawiska o daleko szerszej wymowie i znaczeniu. Przed ˙ ´ ˛cioleciami terminem „dalekowschodnie tygrysy” dwoma lub trzema dziesie okreslano dynamiczny rozwoj i wkraczanie na swiatowe rynki Hongkongu, ´ ´ ´ Singapuru, Tajwanu i Korei Poludniowej. Dzisiaj, gdy na swiatowej arenie ´ ˛ ˛ ekonomicznej i politycznej pojawiaja sie Chiny, miano „tygrysow” jest zbyt ´ szczupłe, nie odzwierciedla bowiem ani rozmiarow nowego aktywnego ´ ˛ ˛ ˛ aktora swiatowej sceny, jakim staja sie Chiny, ani faktu, ze kraje te staja ´ ˙ ˛ pote ˛ – niczym smok własnie – wielogłowa Sa pote ˛ składaja ˛ sie ˛ga ˛. ˛ ˛ga ˛ca ˛ sie ´ juz potencjalnie, a coraz bardziej i realnie, z wielu członow: panstw ˙ ´ ´ ˛gu kulturowego, przynaleznych do tego samego, dalekowschodniego kre ˙ ˛dz okreslanego ogolnie mianem konfucjanskiego ba ´ postkonfucjanskiego. ´ ´ ´ ´ ˛dza przede wszystkim ich potencjał demograficzO ich znaczeniu przesa ny. Do panstw zaliczanych do tej cywilizacji nalezy niemal 1/3 ludzkosci. ´ ˙ ´ Według stanu z 1999 r. w Chinach zyło 1250 mln ludzi, w Japonii – 126,6 mln, ˙ w Korei Południowej – 48,8 mln, w Korei Połnocnej – 23,4 mln, na Tajwanie – ´ 22 mln, w Singapurze – 3,2 mln, w Wietnamie – 77,5 mln, w Tajlandii – 61,7 mln, w Malezji – 22,7 mln, w Birmie – 44,3 mln, w Kambodzy – 10,4 mln, ˙ ˛cznie jest to 1695 mln ludzi [„World in Figures”: 14]. w Laosie – 4,8 mln. Ła ˛ce Panstwa bazuja na postkonfucjanskim systemie wartosci, skutecznym ´ ´ ´ ˛ ˛ w przeszłosci, rowniez wspołczesnie okazuja sie bardzo efektywne w zdo´ ´ ˙ ´ ´ ˛pie cywilizabywaniu czołowych pozycji w rozwoju gospodarczym i poste ˛: cyjnym. Bezsporne walory norm tego systemu objawiły sie 1) w najdłuzszej w dziejach ludzkosci trwałosci cywilizacji i panstw: ˙ ´ ´ ´ Chin według tradycji od 2205 p.n.e. (historycznie udowodniono istnienie tego panstwa od około 1766 r. p.n.e); Japonii – według tradycji od VII w. ´ ˛ ˛ ˛ ˛z p.n.e., historycznie – od VII w. n.e. – z oryginalna bogata kultura i wcia ˙ ˛ ˛; zywa tradycja ˙ ˛gach 2) w skuteczniejszym odparciu prob podbojow niz w innych kre ´ ´ ˙ ˛ kulturowych; Chiny wprawdzie dwukrotnie dostały sie pod panowanie dynastii ustanowionych w drodze najazdu – Mongołow (1280–1367) i Man´ ˛ dzurow (1644–1911) – lecz najezdzcy poddali sie wyzszej kulturze i ulegli ˙ ´ ´ ´ ˙ ˛ chinizacji; Japonia nie poddała sie probom euroamerykanskiej ekspansji ´ ´ kolonizacyjnej, w Chinach zas kolonizacja miała charakter jedynie przy´ brzezny, a w Wietnamie i innych panstwach tego regionu skutki kolonizacji ˙ ´ ˛ okazały sie naskorkowe – jej wpływy nie likwidowały poczucia własnej ´ tozsamosci kulturowej i zdolnosci do odrodzenia narodowego; ˙ ´ ´ 3) w efektywnosci rozwoju gospodarczego i ekspansji ekonomicznej we ´ ˛pu cywilizacyjnego. „Ekonomiczny rozwoj Azji wspołczesnej fazie poste ´ ´ Wschodniej to jedno z najwazniejszych wydarzen na swiecie w drugiej ˙ ´ ´ połowie XX wieku” – konstatuje Samuel P. Huntington. Dalej pisze: „Proces 241

˛ł ˛ ˛c ˛tych w Japonii i przez jakis czas uwazano ten zacza sie w latach pie ´ dziesia ´ ˙ ˛ ˛tek: kraj niezachodni, ktory z powodzeniem sie ˛ ja za znamienny wyja ´ ˛ł ˛dem gospodarczym. Proces rozwoju zmodernizował i rozwina pod wzgle ˛ł ekonomicznego obja jednak tak zwane Cztery Tygrysy (Hongkong, Tajwan, ˛ ˛ ˛pnie Chiny, Malezje Tajlandie ˛, ˛ Koree Południowa i Singapur), a naste ˛. Obecnie ma miejsce na Filipinach, w Indiach i Wietnamie. i Indonezje ˛sto przez co najmniej dziesie ´ lat utrzymywały ˛c Wspomniane kraje cze ˛du 8–10 procent lub wie ˛cej. Rownie szybki srednie tempo wzrostu rze ´ ´ ˛pił najpierw mie ˛dzy Azja i reszta swiata, a potem ˛ ˛ ´ rozwoj handlu nasta ´ ˛dzy krajami Azji. Azjatycki sukces ekonomiczny ostro kontrastuje mie ˛, z umiarkowanym wzrostem w Europie i Ameryce oraz stagnacja jaka ˛kszosci obszarow reszty swiata” [Huntington 1997: 142]. zapanowała na wie ´ ´ ´ ˛ksza szanse Istotne jest to, ze wzrost gospodarczy w tamtym regionie zwie ˙ przezycia i jakosc zycia. W Azji Wschodniej w stosunkowo krotkim okresie ˙ ´´ ˙ ´ ˛dzy rokiem 1960 a 2001 przecie ˛tna długosc zycia wzrosła z 39,2 do 69,2 mie ´´ ˙ ˛t spadła ze 198 na 1000 urodzen do 44, alfalat, smiertelnosc niemowla ´ ´´ ´ ˛p betyzm funkcjonalny dorosłych wzrosł do 86,3%, 76% ludnosci ma doste ´ ´ do zdrowej wody [„The Economist”: 24.04.2003]. Ten olbrzymi potencjał ludnosciowy i gospodarczy zaczyna coraz bardziej ´ ˛ ˛ ˛. wpływac na swiatowa ekonomike i polityke Do bezpowrotnej przeszłosci ´ ´ ´ naleza czasy, gdy społecznosci tamtego regionu były absolutnie zmajoryzo˙˛ ´ wane przez panstwa europejskie i Stany Zjednoczone. Jako aktywny podmiot ´ ˛tku XX polityki swiatowej pierwsza zaistniała Japonia: najpierw, tj. od pocza ´ ˛ w. do II wojny swiatowej, podejmowała probe zrewidowania na swa korzysc ´ ´ ˛ ´´ ˛dzy imperialistyczne mocarstwa, a po drugiej wojnie podziału swiata mie ´ ˛dzynarodowych rynkach z najpote ˛swiatowej skutecznie rywalizowała na mie ´ zniejszymi w dziedzinie handlu Stanami Zjednoczonymi. Obecnie wszystkie ˙ ˛ panstwa tego regionu wyzwoliły sie od kolonialnej i neokolonialnej zaleznos´ ˙ ´ ˛kszosc z nich nadzwyczaj efektywnie wła ˛cza sie w rozwoj gospodarczy ˛ ci. Wie ´´ ´ i z powodzeniem rywalizuje w ekspansji ekonomicznej. Juz teraz wsrod ˙ ´ ´ ˛ciu ˛kszych gospodarczo panstw swiata za Stanami Zjednoczonydziesie najwie ´ ´ ˛ ˛ ˛; ˛, ˙ mi plasuja sie Japonia i Chiny – przed Niemcami i Francja prognozuje sie ze ˛ ˛ w 2020 r. na pierwsze miejsce wysuna sie Chiny przed Stanami Zjednoczony˛pne w kolejnosci maja byc: Japonia, Indie, Indonezja, Niemcy, ˛ mi; naste ´ ´ Południowa Korea, Tajlandia, Francja i Tajwan. Od dwudziestu lat utrzymuje ˛ sie w tych panstwach wysokie tempo wzrostu dochodu narodowego – 2,6 ´ ˛pne dwudziestolecie prognozuje sie ˛ razy szybsze niz w Europie. Na naste ˙ rozwoj trzy razy szybszy. Tam wspołczesnie trafia gros zagranicznych ´ ´ ´ inwestycji kapitałowych. O pozycji ekonomicznej panstw tamtego regionu ´ ˛ ˛gnie ˛cia, ale i słabosci. Dowodem tego jest to, ze swiadcza nie tylko osia ´ ´ ˙ załamanie koniunktury gospodarczej w niektorych z nich – najostrzej w Korei ´ Południowej i Japonii – zagroziło kryzysem gospodarki swiatowej i zmobilizo´ ˛gi ˛. wało czołowe pote ekonomiczne do pospieszenia im z pomoca Podobne 242

załamania gospodarcze w panstwach Ameryki Łacinskiej czy Afryki po´ ´ ˛ce wodowały skutki prawie nie wykraczaja poza ich terytorium. Dekoniun˛bia ˛tku XXI wieku gospodarki wie ˛kszosci panstw ktura gne ˛ca od pocza ´ ´ ˛cznie z najwyzej rozwinie ˛tymi, w tamtym regionie przyhamowała swiata, wła ´ ˙ rozwoj tylko Japonii i Korei Południowej. Gospodarka chinska i innych ´ ´ ˛ w warunkach globalizacji wygrywac dalekowschodnich „tygrysow” zdaje sie ´ ´ ˛ki ˛kszym przepływom kapitałow i nowoczesnych technologii w redzie wie ´ ˛ ˛ giony z tansza siła robocza i ekspansywnym eksportem. ´ ˛ ˛, ˙ Te przemiany w dalekowschodnim regionie powoduja ze diametralnie ˛ zmienia sie cywilizacyjna mapa swiata. Przywyklismy do uznawania Euro´ ´ ˛py Zachodniej i Ameryki Połnocnej za optymalny wzorzec sukcesu w poste ´ ˛gi ˛ce ˛d pie cywilizacyjnym i za pote trwale decyduja o losach swiata. Sta ´ ˛pu cywiprzekonanie, ze nasladowanie euroamerykanskich wzorcow poste ˙ ´ ´ ´ ˛czenie do nich (UE, NATO) zapewni lizacyjnego i organizacyjne doła ˛ ˛tych. Jednak przestaje to wybicie sie na pozycje panstw najwyzej rozwinie ´ ˙ ˛ oczywista Coraz cze ´ ciej słyszy sie opinie, ze Europa, ˛. ˛s ˛ juz byc sprawa ˙ ´ ˙ ˛ce a prawdopodobnie i Ameryka Połnocna to regiony traca wigor i przewod´ ˛pie cywilizacyjnym. Zapewne dosc długo zachowaja dosta˛ nictwo w poste ´´ ˛ ˛ ˛dzynarodowej, ale wiele tek (nim gruby schudnie...) i istotna role na arenie mie przemawia za tym, ze swiatowe centrum cywilizacyjnego rozwoju przesu˙ ´ ˛ wa sie do Azji. Najkrocej odzwierciedla to tytułowa konstatacja w „News´ weeku”: „Europa – przeszłosc, Azja – przyszłosc” [10.02.1997]. Ryszard ´´ ´´ ˛dzie wiekiem Kapuscinski napisał: „Jedni uwazaja ze przyszłe stulecie be ´ ´ ˙ ˛, ˙ ˛ ˛, ˙ ˛dzie Ameryki. Inni – ze wiekiem Azji. I jedni, i drudzy zgadzaja sie ze nie be ˙ to juz wiek Europy” [„GW”: 31.12.1996–1.01.1997]. Nasuwa to pytania, na ˙ ˛c ktore trzeba szukac odpowiedzi analizuja tamtejsze systemy polityczne. ´ ´ • Co jest zrodłem sukcesow dalekowschodnich „tygrysow”? Jakie zasa´ ´ ´ ´ ˛ ˛ dy ładu społecznego, systemow i strategii politycznych stoja za tak wysoka ´ efektywnoscia ich rozwoju? Czy cos z tego, co u nich skutkuje, mozemy ´ ˛ ´ ˙ ˛c przeja ´ , by skuteczniej i odpowiednio do wymogow nowych czasow ´ ´ rozwijac sie cywilizacyjnie? ´ ˛ ˛dzie swiat, jesli zdominuja go Azjaci? Czy be ˛ ˛dzie podobny do • Jaki be ´ ´ euroamerykanskich demokracji rynkowych i własciwych im sposobow ´ ´ ´ ˛ wybijania sie na czołowe pozycje w swiecie, co bynajmniej nie jest za´ ˛caja ˛dnic, ze 500 lat dominacji europejskiej to epoka nie che ˛ce, jesli uwzgle ´ ´ ˙ ˛pu cywilizacyjnego, owocuja ˛cego wzbogacaniem narodow, lecz tylko poste ´ ˛dzie bezpieczniejszy takze podbojow i wojen o swiatowej skali? Czy be ˙ ´ ´ ˛gania satysfakcji z zycia i bardziej dostosowany do nowych wymogow i osia ´ ˙ przez całe i wszystkie narody niz w czasach euroamerykanskiej dominacji? ˙ ´ Czy moze przyniesie nowe – i jakie – zagrozenia? ˙ ˙ Odpowiedzi na powyzsze pytania trzeba szukac w tym, co wspolne dla ˙ ´ ´ społecznosci tego regionu. Pomoze to ustalic, co jest najistotniejsze z punktu ´ ˙ ´ ˛pu cywilizacyjnego, co przesa ˛dza o sukcesach widzenia wymogow poste ´ 243

˛ gospodarczych panstw tamtego regionu. Zdaniem znawcow okazuje sie to ´ ´ wazniejsze niz odmiennosci narodowe, religijne, losow historycznych czy ˙ ˙ ´ ´ form wspołczesnych ustrojow ekonomicznych i systemow politycznych. ´ ´ ´ ˛c Odpowiadaja najkrocej i najogolniej, mozna stwierdzic, ze podobien´ ´ ˙ ´ ˙ ´ ˛ ˛ stwa zasadzaja sie na paternalistycznym charakterze ładu społecznego ˛biorstwie i systemie społecznym oraz na zwia ˛zanym w panstwie, przedsie ´ z tym skojarzeniu olbrzymiej roli tradycyjnych wartosci z innowacyjnoscia ´ ´ ˛ ˛. ˛ ˛ ˛ekonomiczno-technologiczna Szersza definicje istoty fenomenu sprawiaja cego, ze „Azja Wschodnia jest rezerwuarem wielu historycznych aktywow, ˙ ´ ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ ktore moga jej umozliwic stanie sie geograficzna i kulturowa osia zjed´ ˙ ´ noczenia całego swiata” definiuje Arnold Toynbee – jeden z najwybitniej´ szych historiozofow XX wieku. Zestawił on katalog „aktywow” daleko´ ´ ˛gu kulturowego. Sa one naste ˛ ˛puja ˛ce: „1) doswiadczenie wschodniego kre ´ narodu chinskiego, uzyskane w toku dwudziestu jeden stuleci, w utrzy´ maniu imperium, ktore stanowi regionalny model panstwa swiatowego; ´ ´ ´ ˛kli w czasie tego długiego 2) duch ekumeniczny, jakim Chinczycy przesia ´ ˛du konfucjanskiego; rozdziału swojej historii; 3) humanizm swiatopogla ´ ´ 4) racjonalizm konfucjanizmu i buddyzmu; 5) odczuwanie tajemniczosci ´ swiata i swiadomosc, ze ludzkie proby zdominowania wszechswiata same ´ ´ ´´ ˙ ´ ´ ˛ ˛ skazuja sie na niepowodzenie (jest to dla mnie najcenniejsza intuicja ˛ taoizmu); 6) przekonanie (podzielane przez chinska filozofie wszystkich ´ ˛ ˛cznie, z wyja ˛tkiem moze wygasłej juz szkoł z buddyzmem i shinto wła ´ ˙ ˙ szkoły legalistycznej), ze celem człowieka nie tylko nie powinno byc ˙ ´ ˛z ˛ ˛, ˛; da ˙ enie do dominacji nad natura pozaludzka lecz zycie w harmonii z nia ˙ ˛ 7) wykazanie przez narod japonski, ze narody Azji moga pokonac narody ´ ´ ˙ ´ ˛cej na stosowaniu nauki w technozachodnie w ich własnej grze polegaja logii, zarowno cywilnej, jak i militarnej; 8) odwaga wykazana przez Japon´ ´ czykow i Wietnamczykow w postaci wyzwania, jakie rzucili Zachodowi. ´ ´ ˛, Odwaga ta, mam nadzieje przetrwa, lecz w kolejnym rozdziale historii ˛ ludzkosci skieruje sie na konstruktywny cel wspomagania ludzkosci w po´ ´ ˛dkowaniu jej spraw” [Toynbee i Ikeda: 246–247]. kojowym uporza ˛ ˛cej Kolebka tego rodzaju ładu społecznego i uzasadniaja go filozofii spo˛ łecznej sa Chiny. Wywarły one rownie silny i trwały wpływ na charakter ´ kultury społecznosci innych panstw Dalekiego Wschodu jak starozytna Grecja, ´ ´ ˙ Rzym i Judea na społeczenstwa zakorzenione w kulturze srodziemnomorskiej. ´ ´ ´

ZASADY KONFUCJANIZMU Wpływ ten znajduje wyraz w upowszechnieniu w tamtym regionie ˛clecia podstawowych reguł ładu społecznego, okresi trwałosci przez tysia ´ ´ ˛ lanego potocznie mianem konfucjanizmu. Nazwa ta wywodzi sie od Konfucjusza – zlatynizowanej formy nazwiska chinskiego mysliciela zyja ´ ´ ˙ ˛244

˛ cego w latach 551–479 p.n.e. Po chinsku nazywa sie go Kongzi, co oznacza ´ ˛ Mistrz Kong. Jego nazwisko rodowe brzmiało Kong, imie zas Qiu. Przy´ ˛ pisuje sie mu sformułowanie reguł ładu, pozniej okreslanego mianem ´´ ´ konfucjanskiego. ´ Idee filozofii konfucjanskiej i wspołzalezne z nimi idee religii tao´ ´ ˙ ˛cej istycznej zostały sformułowane „u schyłku dynastii Czu, mniej wie ˛cych Krolestw, kiedy Chiny sa rozdarte, podzielone na ˛ w epoce Walcza ´ ˛cych ze soba zazarte, dziesia ˛ ˙ ˛tkuja ludnosc wojny. ˛ce wiele panstw prowadza ´ ´´ ˛ka Człowiek, ktory zdołał chwilowo ujsc rzezi, ale dalej ne go niepewnosc ´ ´´ ´´ i strach, zadaje sobie pytanie – jak przezyc?” – definiuje okolicznosci ˙ ´ ´ powstania dwu głownych filarow mysli chinskiej Ryszard Kapuscinski. ´ ´ ´ ´ ´ ´ ˛ Odpowiedzi tworcow obu tych nurtow sa odmienne. „Konfucjusz mowi, ´ ´ ´ ´ ˛ ze człowiek rodzi sie w społeczenstwie, a zatem ma pewne powinnosci. ˙ ´ ´ ˛ Najwazniejszymi sa – wykonywanie polecen władzy i uległosc rodzicom. ˙ ´ ´´ ´ Takze poszanowanie przodkow i tradycji. Scisłe przestrzeganie etykiety. ˙ ´ ˛cego porza ˛dku i nieche ´ do wprowadzania zmian. ˛c Przestrzeganie istnieja Człowiek Konfucjusza to istota lojalna i pokorna wobec władzy. Jezeli ˙ ˛dziesz posłusznie i sumiennie wypełniał jej nakazy – mowi Mistrz – be ´ ˛ ˛ przetrwasz. Inna postawe zaleca Lao-tse (jezeli istniał). Ten tworca taoizmu ˙ ´ radzi trzymac sie od wszystkiego na uboczu. Nic nie jest trwałe – mowi ´ ˛ ´ ˛c ˛zuj sie do niczego. Wszystko, co istnieje, zginie. ˛ Mistrz. Wie nie przywia ˛ Nie staraj sie byc kims, do czegos da ˙ yc, cos posiadac. Działaj przez ´ ´ ´ ˛z ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛ ˛droscia naiwnosc niedziałanie, twoja siła jest słabosc i bezradnosc, twoja ma ´´ ´´ ´ ˛ ´´ i niewiedza. Jezeli chcesz przetrwac, uczyn sie niepotrzebnym. Mieszkaj ˙ ´ ´ ˛ ˛trznym eremita zadowol sie miseczka ˛, ˛ ˛ z daleka od ludzi, stan sie wewne ´ ˛ ´ ryzu, łykiem wody” [GW: 25–26.10.2003]. O ile taoizm był pomocny ˙ w wegetacyjnym przetrwaniu czasow degradacji Chin, o tyle konfucjanizm ´ ˛ ˛ stał sie filozofia pragmatycznej samoorganizacji i sprawnego działania. ˛ Totez taoizm ostał sie głownie w formie kontemplacyjnej religii kulty˙ ´ wowanej w niezbyt licznych chinskich swia ´ ´ ˛tyniach i klasztorach. Natomiast ˛ wpływy konfucjanizmu okazały sie powszechniejsze i istotniejsze zarowno ´ ˛cych jego idee jako własne społecznosciach w Chinach, jak i w przyjmuja ´ Dalekiego Wschodu. ˛ ˛drcem, Konfucjusz był doradca władcow i otoczonym uczniami me ´ ˛c czczonym za zycia i po smierci. Zespoł norm zycia społecznego, a wie ˙ ´ ´ ˙ i politycznego, okreslany jako „konfucjanizm” nie jest bynajmniej autorstwa ´ Konfucjusza w europejskim znaczeniu. Jest uogolnieniem doswiadczen ´ ´ ´ ˛clecia rozwoju cywilizacji chinskiej przed Konukształtowanych przez tysia ´ ˛ fucjuszem, ktory sam stwierdzał jednoznacznie: „Przekazuje jeno nauki ´ ˛” starozytnych, lecz sam niczego nie tworze [Youlan: 46]. Nauki te były ˙ ˛pnych 25 modyfikowane przez jego uczniow i wyznawcow przez naste ´ ´ wiekow oraz interpretowane stosownie do zmiennych wymogow czasu. ´ ´ Niemniej sedno konfucjanskiej filozofii, okreslaja zasady ładu społecz´ ´ ˛ce 245

˛z nego, było wcia ˙ to samo, a ład ten był trwalej niz inne systemy efektywny, ˙ totez zasadne jest okreslanie go mianem konfucjanskiego czy postkonfuc˙ ´ ´ janskiego. ´ ˛ ˛ ˛złos ´ Istotna cecha filozofii konfucjanskiej jest zwie ´ c, aforystycznosc i su´ ´´ ˛ ˛te ˛ ˛c gestywnosc. Wazniejsze normy sa uje w forme „wyliczanek” typu „pie ´ ´´ ˙ ˛c cnot”, „trzy rodzaje etyki”, „szesc rodzajow relacji społecznych”, „pie ´ ´ ´ ´´ ˛dzenia”. Sprzyjało to powszechnoprzeciw – jedno za”, „cztery sposoby rza ˛tywaniu nie tylko przez sci percepcji, jednoznacznosci rozumienia i zapamie ´ ´ ˛skie kre uczonych, lecz takze przez ogoł społeczenstwa. Jak jest to ˛gi wa ˙ ´ ´ istotne w ukierunkowywaniu procesow społecznych w panstwie o roz´ ´ ˛ w swiecie ludnoscia swiadczy prze˛, ´ miarach kontynentu, z najliczniejsza ´ ´ strzeganie tego sposobu formułowania i przekazywania głownych zalecen ´ ´ politycznych rowniez dzisiaj, np. ostatnio w formie „trzech zasad” prezy´ ˙ denta Jianga Zemina. ˛ Aczkolwiek konfucjanizm zrodził sie i rozwijał w Chinach, dosc wczes´´ ´ ˛ł sie rowniez w sa ˛ ´ ˛siednich panstwach, zwłaszcza w Wietnamie, nie przyja ˙ ´ Korei i Japonii. W innych panstwach tego regionu na zaadaptowanie norm ´ ˛z konfucjanskich pewien wpływ wywarła pre ˙ na kulturowo i ekonomicznie ´ emigracja chinska. Upowszechnienie i trwałosc zasad konfucjanskiego ładu ´ ´´ ´ społecznego wynikały z ich adekwatnosci do osiadłej rolniczej cywilizacji. ´ Ład ten sprzyjał jednoczeniu społeczenstwa i panstwa, zapewniał stabilnosc ´ ´ ´´ ˛. i harmonie Reguły konfucjanizmu istotnie roznia sie od norm typowych dla ´˙ ˛ ˛ ˛cych sie z cywilizacji srodziemnomorskiej społecznosci euro˛ wywodza ´ ´ ´ amerykanskich, a takze od reguł społecznosci zdominowanych przez ´ ˙ ´ wojowniczy mahometanizm czy kontemplacyjny buddyzm. Wspolnota ´ ˛ca z zasad konfucjanizmu jest na tyle silna, ze trwa wbrew wynikaja ˙ odmiennosciom ustrojowym, etnicznym czy religijnym, jakie charaktery´ ˛ ˛ zuja społecznosci Dalekiego Wschodu. To własnie te normy okazywały sie ´ ´ przydatne dla zachowania tozsamosci kulturowej tamtejszych społeczno˙ ´ ˛ sci w epoce kolonialnych podbojow przez Zachod i one tez obecnie sa ´ ´ ´ ˙ ˛cym o sukcesach tamtych społeczenstw w cywilizaczynnikiem decyduja ´ cyjno-gospodarczym rozwoju. Taki był werdykt Roberta McFarqunara – angielskiego eksperta, ktory przed cwiercwieczem trafnie prognozował, ´ ´ ´ ˛gu niespełna ze dynamiczny rozwoj cywilizacyjny Japonii, ktora w cia ˙ ´ ´ ˛g wieku zdołała po rewolucji Meiji wejsc do swiatowej czołowki pote ´´ ´ ´ ˛tkiem, ale zapowiedzia „postkon˛ gospodarczych, nie był bynajmniej wyja ˛ ˛ce fucjanskiej ery” – wybijania sie na pozycje znacza w swiatowej ekono´ ´ mice całej gamy panstw z dalekowschodniego regionu [„The Economist”: ´ 9.02.1980]. Taka sama jest wspołczesnie zgodna opinia badaczy fenomenu ´ ´ ˛cie dalekowschodnich „tygrysow”. Zatem celowe i konieczne jest rozpocze ´ analizy tamtych systemow politycznych od omowienia głownych cech ´ ´ ´ konfucjanizmu. 246

˛cego nas tu punktu widzenia politycznej organizacji społeZ interesuja czenstwa najistotniejsze to: 1) paternalistyczna struktura społeczenstwa ´ ´ i panstwa, 2) zespołowosc, 3) racjonalne uzasadnienie potrzeby władzy ´ ´´ panstwowej, 4) hierarchizacja społeczenstwa według kompetencji i prawo´ ´ sci, 5) tradycjonalizm, 6) konformizm, 7) naukowa interpretacja rzeczywis´ tosci, 8) synkretyzm i eklektyzm. ´ ˛ ˛ Koronna zasada konfucjanizmu jest paternalistyczna forma organizacji ˛ciu tradycyjnych relacji społecznych, obezycia społecznego. „Sposrod pie ˙ ´ ´ ˛cych stosunek mie ˛dzy władca a poddanym, ojcem a synem, starszym ˛ jmuja ˛z ˛dzy przyjacielem a przyjaciea młodszym bratem, me ˙ em a zona oraz mie ˙ ˛ ˛ relacjami rodzinnymi. Dwie pozostałe, aczkolwiek nie sa ˛ lem, trzy sa ˛ relacjami rodzinnymi, moga zostac uje w kategoriach rodzinnych. Tak ´ ˛te ˛c ˛dzy władca a poddanym mozna uja ´ jako stosunek ˛ ˛c wie stosunek mie ˙ ˛dzy ojcem a synem, stosunek zas mie ˛dzy przyjacielem a przyjacielem mie ´ ˛dzy starszym a młodszym bratem. Tak tez w rzeczywisjako stosunek mie ˙ tosci zazwyczaj je traktowano” [Youlan: 25]. Rodzina – z hierarchicznym ´ ˛zko podziałem pozycji, funkcji, wzajemnych obowia ´ w i odpowiedzialnosci – ´ ˛ ˛ jest zarazem podstawowa komorka społeczna i wzorcem stosunkow spo´ ˛ ´ ˛biorstwa, panstwa. Rodzina, firma i panstwo sa ˛ łecznosci lokalnej, przedsie ´ ´ ´ ˛dnym Ojcem lustrzanymi odbiciami tych samych reguł. Władca jest nadrze ˛dy wynikaja z troski o dobro narodu wia ˙ a sie z po˛ce ˛z ˛ ˛ Rodziny, jego rza ˛dnikow i poddanych, a rza ˛dzi on w taki sam sposob, słuszenstwem urze ´ ´ ´ ˛dzi synem, ma ˙ zona starszy brat młodszym. Kobieta jest ˛z ˙ ˛, w jaki ojciec rza ˛dnie podporza ˛dkowana woli me ˙ czyzny. Firmy sa wyzszymi ˛z ˛ bezwzgle ˙ formami zycia rodzinnego i stosunkow rodzinnych – z dozywotnim za˙ ´ ˙ ˛ ˛ ˛, ˛cznie z emeryturami od trudnieniem, rozbudowana opieka socjalna wła ˛ki firmy, awansami dzie starszenstwu wieku, zyciem towarzyskim w gronie ´ ˙ wspołpracownikow, małym zroznicowaniem dochodow personelu. Auto´ ´ ´˙ ´ ˛dkowanych do rytet głowy rodu, panstwa czy firmy obliguje podporza ´ ˛dnego posłuszenstwa, uwarunkowanego wszelako wypełnianiem bezwzgle ´ ˛zku troski o dobro podopieczprzez paternalistycznego przywodce obowia ´ ˛ ˛gu nych. Absolutna lojalnosc wobec własnego zespołu – rodziny, wioski, kre ´´ ˛czy sie z jakosciowo odmiennym trak˛ towarzyskiego, firmy, narodu – ła ´ towaniem obcych, wobec ktorych nie nalezy byc otwartym i mozna byc ´ ˙ ´ ˙ ´ ˛ciu cnot ortodoksyjnej ideologii chinskiego konnielojalnym. Sposrod pie ´ ´ ´ ´ fucjanizmu centralne miejsce zajmuje zyczliwosc, rozumiana jako naturalne ˙ ´´ ˛zi ˛cza poczucie wie ła ˛cej członkow rodziny, oraz synowska powinnosc. ´ ´´ ˛ „Rodzinnosc” nie wykształciła sie w Chinach z idealistycznych pobu´´ dek, lecz jest rezultatem twardych wymogow egzystencji. Tradycyjne pan´ ´ stwo chinskie cierpiało na chroniczne przeludnienie i niedobor zasobow ´ ´ ´ ˛dzy rodzinami była zawsze naturalnych (tj. ziemi), dlatego konkurencja mie bardzo silna. Brakowało tez innego niz ze strony rodziny formalnego ˙ ˙ systemu opieki społecznej, na przykład organizowanego przez panstwo czy ´ 247

˛zki wyznaniowe. Do dzis charakteryzuje to wie ˛kszosc społeczenstw zwia ´ ´´ ´ opartych na modelu konfucjanskim. W takim srodowisku silny system ´ ´ ˛ oparty na rodzinie moze byc uznawany za forme obrony przed wrogim ˙ ´ i niestałym otoczeniem. ˛du Amerykanski uczony Francis Fukuyama, bezsporny chocby ze wzgle ´ ´ na swoje pochodzenie znawca tej problematyki, ostrzega przed pojmowaniem chinskiej rodziny w sposob własciwy kulturze zachodniej: „Nic ´ ´ ´ ˛ksze niz te na bardziej mylnego. Rodziny chinskie były z reguły duzo wie ´ ˙ ˙ Zachodzie (tak przed, jak i po rewolucji przemysłowej) i jako takie stano˛ ˛kszych jednostek ekonomicznych. Idealna rowiły baze dla znacznie wie ˛ce dzina w rozumieniu konfucjanskim to gospodarstwo domowe obejmuja ´ ˛c pie ´ pokolen: od seniora rodu az po prawnuki”. Przestrzega tez przed ´ ˙ ˙ ˛ ˛trznych stosunkow w patriarchalnej rodzinie: „Cze ˛stym idealizacja wewne ´ ˛dem popełnianym przez obserwatorow jest odbieranie tradycyjnej chinbłe ´ ´ skiej rodziny jako harmonijnego i jednorodnego stadła. W rzeczywistosci ´ ˛trznych napie ´ . Była ona jednoczesnie ˛c jia [rodzina] była pełna wewne ´ ˛ca przez małzenstwo do patrylinearna i patriarchalna: kobieta wchodza ˙ ´ ˛ ˛zi ˛cza ˛ ˛ ˛ rodziny musiała zrzec sie wie ła ˛cych ja z rodzina biologiczna i bez˛dnie podporza ˛dkowac sie tesciowej (oraz naturalnie me ˛skiej cze ´ ci ˛s wzgle ´ ˛ ´ ˛ ´ ˛. rodu) az do czasu, gdy sama stawała sie tesciowa W tradycyjnych Chinach ˙ ˛z ˛sto kilka zon i/lub konkubin; jedynym ograniczeniem me ˙ czyzna miał cze ˙ w tej mierze były mozliwosci finansowego utrzymania rodziny [...] Dodat˙ ´ ˛ca kowy element stanowiła rywalizacja wynikaja z rownoprawnej pozycji ´ ˛z ˛ kazdego z braci. W kulturze chinskiej kra ˙ a niezliczone opowiesci o sporach ˙ ´ ´ ˛dzy zonami braci. Rzeczywiscie, tradycyjna organizacja i zazdrosci mie ´ ˙ ´ zycia dostatnich rodzin wielopokoleniowych – gdzie rodziny kazdego ˙ ˙ z braci zyły pod jednym dachem lub w domach skupionych wokoł ˙ ´ ˛stym konfliktom” [Fukuyama 1997: wspolnego dziedzinca – sprzyjała cze ´ ´ 109–110]. Reguł zycia wzorowanych na patriarchalnej rodzinie i przenoszonych ˙ ˛ksze struktury ekonomiczne i polityczne – z panstwem wła ˛cznie – na wie ´ nie nalezy pojmowac zatem jako utopijnej sielanki. Kreowanie patriarchal˙ ´ nej ich formy wynikało z twardych wymogow egzystencji Chinczykow ´ ´ ´ ˛cych wypracowane przez nich normy konfucjanizmu. i ludow przejmuja ´ ˛zało sie z koniecznoscia uzgadniania wspołzaleznych zachowan i dzia˛ Wia ´ ˛ ´ ˙ ´ łan jednostek i zespołow o interesach nie tylko zbieznych, lecz takze ´ ´ ˙ ˙ nietozsamych, rozbieznych i przeciwstawnych, czyli stosowania instrumen˙ ˙ ˛ tow władzy politycznej roznia ´ ´ ˙ ˛cych sie od wypracowanych w innych ˛gach cywilizacyjnych forma lecz nie trescia ˛, kre ´ ˛. ˛ ˛ ˛z ˛ Z paternalistyczna struktura społeczenstwa wia ˙ e sie zespołowosc, ´ ´´ ˛da ˛cego w naszym kre ˛gu kulturowym be ˛ca przeciwienstwem dominuja ´ indywidualizmu. Jednostka była i jest tam nadal wazna nie samoistnie, ale ˙ ˛s ´ jako cze ´ c składowa społecznosci. Społecznosc, zespoł – rodzina, firma, ´ ´´ ´ 248

˛ ˛dnymi, ktorym jednostka powinna całpanstwo – sa wartosciami nadrze ´ ´ ´ ˛dkowac swoje interesy i słuzyc, poswie ˛c w razie kowicie podporza ´ ˙ ´ ´ ˛caja potrzeby (okreslanej nakazem zwierzchniej władzy) wszystko, z zyciem ´ ˙ ˛cznie. Ta cecha jest zakorzeniona w doswiadczeniu historycznym tamwła ´ ˛cych swoja kulturowa tozsamosc w warunkach ˛ ˛ ˙ tych społecznosci, kształtuja ´ ´´ duzo trudniejszych niz społecznosci srodziemnomorskie. W krajach bied˙ ˙ ´ ´ ´ ˛ nych lub bardzo biednych solidarnosc konfucjanska jest cecha bardziej ´´ ´ ˛, ˛ca ˛ca ˛ksze poczucie bezpieczenstwa niz ludzka niosa ˛ wspołczucie i daja ˛ wie ´ ´ ˙ ˛ indywidualizm Zachodu. Ta odmiennosc okazuje sie dzisiaj efektywniejsza ´´ ˛pu cywigospodarczo, lepiej bowiem odpowiada nowym wymogom poste ´ rodziemnomorski typ herosa był skuteczny w fazie rewolucji lizacyjnego. S ´ ˛biorprzemysłowej – zarowno jako wynalazca, jak i jako własciciel przedsie ´ ´ ˛pu cywilizacyjnego efektywstwa i menedzer; we wspołczesnej fazie poste ˙ ´ niejsza jest zespołowosc – zarowno w wynalazczosci, jak i w podejmowaniu ´´ ´ ´ decyzji, a takze w ich realizacji. ˙ ˛gu Poczucie zespołowosci w dalekowschodnim kre kulturowym jest tym ´ ˛bsze, ze nie ogranicza sie do doczesnosci: jest zakorzenione w kulcie ˛ głe ˙ ´ ˛c przodkow, w ktorych poczet wchodzi po smierci kazdy z potomnych, traca ´ ´ ´ ˙ ˛ ˛s ˛ ˛ indywidualnosc. Immanentna cze ´ cia zespołu jest sie tam zarowno za zycia, ´´ ´ ˙ jak i po smierci. ´ ˛ ˛, Umozliwia to podejmowanie zadan mierzonych nie jednostkowa miara ˙ ´ ˛sto o liczebnosci nie ale mozliwosciami wieloosobowych zespołow – cze ˙ ´ ´ ´ spotykanej w innych regionach swiata. Amerykanow podczas drugiej ´ ´ wojny swiatowej zaszokowało wybudowanie lotniska wojskowego wysił´ kiem olbrzymiej masy pracownikow – bez wsparcia techniki, jedynie za ´ ˛ ˛dzi i siłami ludzkich mie ´ ni. Gdy zadanie jest ˛s pomoca najprostszych narze ˛ niemozliwe do wykonania w krotszym okresie, jego realnosc mierzy sie ˙ ´ ´´ w skali kilku pokolen. W tradycji konfucjanskiej ilustruje to przypowiesc ´ ´ ´´ ˛drosci ksie ˛cia, podejmuja ˛cego zadanie przeniesienia gory w celu o ma ´ ´ ˛drca, ktory wa ˛tpił w realnosc takiego zamysskrocenia drogi, i głupocie me ´ ´ ´´ ˛ł ˛, ˙ łu, bo nie wzia pod uwage ze jest to mozliwe jako dzieło kilku pokolen. ˙ ´ Praktycznym potwierdzeniem takiego myslenia jest rolnictwo tarasowe, ´ ˛ce ˛ zapewniaja wyzywienie, mimo ze tylko 10% terytorium Chin nadaje sie ˙ ˙ ˛ki (w duzej mierze dzie takim zabiegom) do uprawy. Nastawienie to wyraza ˙ ˙ ˛ ˙ sie tez w systemie nawadniania pol ryzowych, ktory przez wieki – i nadal ´ ˙ ´ ˛cznym przelewaniu wody na wyzej w wielkim stopniu – jest oparty na re ˙ połozone poletka. ˙ ˛ Absolutyzowanie roli zespołowosci odbywa sie jednak kosztem doce´ niania indywidualizmu. Jest to obiektem krytyki, zwłaszcza w kontekscie ´ praw jednostki do prywatnosci, wolnosci, manifestowania nie tylko tego, ´ ´ co wspolne, lecz i tego, co odmienne, a co nie przynosi innym szkody, na ´ ˛dach czy upodobaniach. Krytyka ta pochodzi juz nie tylko przykład w pogla ˙ ˛cych w społeczenstwie chinskim tendencji z Zachodu, lecz takze z narastaja ˙ ´ ´ 249

˛ indywidualistycznych. Tendencje te sa tym silniejsze, im bardziej tradycyjne bytowanie na sposob rolniczy jest wypierane przez dynamiczny rozwoj ´ ´ ˛p gospodarczy i poste cywilizacyjny, ktory nieuchronnie przekształca spo´ sob produkcji i wymiany, a wraz z nim całokształt warunkow i sposobu ´ ´ egzystencji Chinczykow. ´ ´ Konfucjanizm uzasadnia potrzebe istnienia władzy panstwowej nie ˛ ´ ˛ ˙ ´ boskim nadaniem, lecz racjonalnie, tym, ze „ludzie nie moga zyc bez ˙ ˛ jakiegos rodzaju organizacji społecznej. Przyczyna takiego stanu rzeczy jest ´ ˛ ˛ to, ze aby prowadzic lepsze zycie, ludzie musza ze soba wspołpracowac ˙ ´ ˙ ´ ´ i wspierac sie wzajemnie [...] Gdyby wszystkie rzeczy, ktorych kazdy ´ ˛ ´ ˙ człowiek pragnie, były w obfitosci, tak jak swieze powietrze, to nie byłoby ´ ´ ˙ problemow. Gdyby ludzie mogli zyc z dala od siebie, problemy byłyby ´ ˙ ´ ˛˙ ´ o wiele prostsze, jednak swiat nie jest tak idealny. Ludzie musza zyc razem, ´ a po to, by zapobiec wzajemnym sporom, kazdy musi miec nałozone ˙ ´ ˙ ograniczenia zaspokajania swoich pragnien”. Z tych dwoch powodow – ´ ´ ´ ˛z potrzeby wspołdziałania i koniecznosci przezwycie ˙ ania konfliktow – „lu´ ´ ´ ˛ ˛, dziom potrzebna jest organizacja społeczna. By miec organizacje społeczna ´ ˛ ˛powania” [Youlan: 167–168]. Reguły te wedle musza miec reguły poste ´ ˛ konfucjanistow nie zrodziły sie z woli sił nadprzyrodzonych, lecz ustano´ ˛dna, aby egzekwili je „dawni krolowie”, a władza panstwowa jest niezbe ´ ´ wowac ich przestrzeganie. ´ ˛gach kulturowych nie brakło Zauwazmy, ze rowniez w innych kre ˙ ˙ ´ ˙ w starozytnosci podobnie racjonalnych uzasadnien funkcjonowania władzy ˙ ´ ´ politycznej: formułowali je filozofowie greccy i rzymscy. Nie stanowiły one jednak przesłania adresowanego do ludu; na powszechny uzytek nie ˙ ˛ ˛cymi na prozaiczna koniecznosc, ˛ posługiwano sie argumentami wskazuja ´´ ˛ lecz odwoływało sie do jej mitycznej legitymizacji – woli sił nadprzyrodzonych. ˛ ˛ ˛ Kolejna istotna zasada konfucjanskiej formy systemu politycznego jest ´ ˛zykiem) nie kształtowanie „klasy politycznej” (mowia dzisiejszym je ´ ˛c wedle urodzenia, lecz wedle kompetencji i prawosci. Konfucjusz i jego ´ uczniowie sformułowali teoretyczne uzasadnienie systemu politycznego w okresie rozpadu w Chinach feudalizmu. „Wraz z rozpadem systemu ˛ feudalnego zwykli ludzie uniezaleznili sie od panow feudalnych, ale stary ˙ ´ ˛ system rodzinny przetrwał. Dlatego tez konfucjanizm pozostał podstawowa ˙ ˛ ˛cego systemu społecznego. Głownym skutkiem zniesienia filozofia istnieja ´ systemu feudalnego było formalne oddzielenie władzy politycznej od władzy ekonomicznej. To prawda, ze nowi własciciele ziemscy zachowali ˙ ´ duze wpływy, nawet polityczne, w społecznosciach lokalnych. Nie byli juz ˙ ´ ˙ jednak rzeczywistymi władcami politycznymi w tych społecznosciach, ´ ˛c nawet jesli wykorzystuja swe bogactwo i prestiz cze ´ ˙ ˛sto wywierali znaczny ˛dnikow mianowanych przez rza To był krok naprzod”. ˛d. wpływ na urze ´ ´ Filozofia konfucjanska była zarazem zachowawcza i rewolucyjna. Zacho´ 250

˛ wawcza w tym, ze „w istocie swej jest filozofia arystokracji, a rewolucyjna ˙ w tym, ze w nowy sposob pojmuje, czym jest arystokracja. Utrzymała ona ˙ ´ ˛dzy człowiekiem wyzszym a człowiekiem małym, porozroznienie mie ´˙ ˙ wszechnie akceptowane w feudalnych Chinach za czasow Konfucjusza. ´ ˛, Zarazem jednak kładła nacisk na to, by rozroznienie to nie opierało sie jak ´˙ pierwotnie, na urodzeniu, lecz na indywidualnym talencie i cnocie. Tak ˛c ˛cy cnoty, wie uwazała za własciwe, by ludzie utalentowani, posiadaja ˙ ´ zajmowali zaszczytne i wysokie miejsca w społeczenstwie” [tamze: 242]. ´ ˙ Konfucjanizm był rewolucyjny takze z racji postulowania rownoupraw˙ ´ ˛dem norm prawa zwyczajowego. W czasach nienia społeczenstwa wzgle ´ ˛dy wsrod arystokratow opierały sie na li [zwy˛ wczesnego feudalizmu „rza ´ ´ ´ ˛powania], zas wsrod zwykłych ludzi opierały sie ˛ czajowych regułach poste ´ ´ ´ ˛cego sie by nie tylko ˛, na karze. Dlatego tez głos Konfucjusza, domagaja ˙ ˛dy ˛ wsrod panow, lecz takze wsrod szerokich rzesz ludu rza opierały sie na ´ ´ ´ ˙ ´ ´ ˛, li, a nie na karze, był w istocie rzeczy domaganiem sie by wobec ludu ˛powania. W tym sensie konfucjanisci byli stosowac wyzsze wzorce poste ´ ˙ ´ rewolucyjni” [tamze: 188–189]. ˙ ˛dzenia niezbe ˛dna jest wiedza, dlatego Konfucjanizm zakłada, ze do rza ˙ ˛do przy obsadzaniu urze ´ w panstwowych i firm nie preferowano urodzenia, ´ ˛ lecz wyuczone kwalifikacje. System mandarynskiej biurokracji roznił sie od ´ ´˙ ˛ systemu europejskiego feudalizmu tym, ze mandarynem zostawało sie ˙ ˛ki ˛cemu szanse awansu uzdolnionym z ludu dzie wykształceniu, otwieraja ˛cletnie tradycje ma tam obyczaj opłacania przez społecznosc wioski (tysia ´´ kształcenia uzdolnionego chłopca). W Europie najwyzsze funkcje obsadza˙ ne były na podstawie kryterium szlacheckiego urodzenia. Te funkcje, do ˛dna była umieje ´ c czytania i pisania, powierza˛tnos ´ ktorych pełnienia niezbe ´ ˛zki panstwa z kosciołem. no duchownym, co determinowało scisłe zwia ´ ´ ´ ˛ł ˛ Słynny chinski system egzaminow na stanowiska panstwowe zacza sie ´ ´ ´ ˛pienie w szeregi kształtowac w drugim wieku p.n.e. „W systemie tym wsta ´ ˛dnikow panstwowych, ktorzy rza ˛dzili krajem, nie zalezało od szlacheturze ´ ´ ´ ˙ nego urodzenia ani bogactwa, lecz raczej od pomyslnego zdania wielu ´ ˛d okresowych egzaminow, przeprowadzanych przez rza jednoczesnie w ca´ ´ ˛pnych dla całego społeczenstwa z nielicznymi wyja ˛tkami” łym kraju i doste ´ ˛cleci w Chinach okazał [tamze: 218]. System biurokracji stosowany od tysia ˙ ˛ sie prekursorski dla nowozytnego swieckiego charakteru panstwa i słuzby ˙ ´ ´ ˙ cywilnej. Rownie istotna jak wiedza jest wedle nauk Konfucjusza prawosc głowy ´ ´´ ˛ rodu czy władcy. To kompetencje i prawosc sa tym, co legitymizuje władze ´´ ˛ ˛zko i zapewnia posłuszenstwo w wypełnianiu obowia ´ w przez członkow ´ ´ hierarchicznej rodziny czy poddanych. Konfucjusz nauczał: „Nie czyn ´ innym, czego dla siebie nie pragniesz”. Kolejne pokolenia jego uczniow ´ ˛ ˛ ˛puja ˛co: „Tego, czego nienawidzisz u swoich zwierzuscisliły te idee naste ´ ´ chnikow, nie stosuj wobec swych podwładnych. Tego, czego nienawidzisz ´ 251

u swoich podwładnych, nie czyn słuza swoim zwierzchnikom. Tego, czego ´ ˙ ˛c ˛, nienawidzisz u tych, ktorzy byli przed toba nie czyn wobec tych, ktorzy ´ ´ ´ ˛da ˛. be ˛ za toba Tego, czego nienawidzisz po swojej prawicy, nie czyn tym ´ po lewicy, czego nienawidzisz po lewicy, nie czyn tym po prawicy” [tamze: ´ ˙ ˛czenie prawosci i troskliwosci władcy z posłuszenstwem pod49]. Poła ´ ´ ´ ˛ki ˛ ´ danych zapewnia dostatek ogołu; dzie dostatkowi sa srodki na za´ spokajanie potrzeb i spokoj społeczny. Zatem cnota jest zrodłem, a boga´ ´ ´ ctwo efektem. ˛dzi za pomoca łask, nagrod, kar i egzekucji, ktore od˛ „Władca rza ´ ´ ˛ ˛s powiadaja wiosnie, latu, jesieni i zimie, jak dwie cze ´ ci odznaki. Dlatego ´ ˛ mowia ze władca jest odpowiednikiem Niebios”. Niebiosa sa rozumiane ´ ˛, ˙ wszakze nie w sensie metafizycznym, lecz jako wszechswiat, ktory jest ˙ ´ ´ ˛ ˛ ˛dzie dzieje sie cos ˛ najszersza scena bytu ludzkiego. Jesli „w ludzkim rza ´ ´ niewłasciwego, wywołuje to w sposob konieczny niezadowolenie i gniew ´ ´ ˛ Niebios. To niezadowolenie i gniew znajduja wyraz w postaci katastrof ˛sien naturalnych albo zjawisk nadprzyrodzonych, np. trze ´ ziemi, zacmien ´ ´ ˛z ˛dz ˛ Słonca lub Ksie ˙ yca, susz ba ´ powodzi. Sa to sposoby, w jakie Niebiosa ´ ˛ ˛, ˛dy” [tamze: 224–225]. Jesli nie napominaja władce by naprawił swoje błe ˙ ´ ˛dz ˛ zechce ba ´ nie zdoła ich naprawic, poddani maja prawo zbuntowac sie ´ ´ ˛ ˛dkowana przeciwko władcy. „U Chinczykow cnota lojalnosci jest podporza ´ ´ ´ cnocie sprawiedliwosci (i). Nalezy zatem wnioskowac, ze niesprawiedliwe ´ ˙ ´ ˙ ˛ działania władzy w kontekscie chinskiego konfucjanizmu uprawniaja pod´ ´ danych do odrzucenia lojalnosci wobec tejze władzy” [Fukuyama 1997: ´ ˙ ˛ 207]. „W takim przypadku nawet zabicie władcy nie jest juz zbrodnia ˙ ˛puje idealnie, tak jak powinien, krolobojstwa [...] skoro monarcha nie poste ´ ´ ˛” to w sensie moralnym przestaje byc monarcha [Youlan: 84–85]. Jest to ´ ˛ jednak bunt nie przeciw ustanowionym przez tradycje regułom ładu ˛ społecznego, lecz w ich obronie. Zapobiegac temu moze stosowanie sie ´ ˙ ˛dza ˛zi przez rza ˛cych do konfucjanskich metod utrzymywania wie z pod´ danymi. Nie jest to reguła teoretyczna, lecz uogolnienie kilkakrotnie powtarza´ nych w długich dziejach Chin zmian dynastycznych. Jedna z nich była rezultatem buntu chłopskiego, znanego jako powstanie Czerwonych Turbanow, w ktorego rezultacie na tron cesarski wyniesiono przywodce ´ ´ ´ ˛ ˛tkował on dynastie Ming (1368–1644), ˛ o chłopskim pochodzeniu. Zapocza za ktorej panowania Chiny przezyły jeden z okresow rozkwitu gospodar´ ˙ ´ czego i kulturalnego. O zywotnosci tego sposobu rozumowania po czasy wspołczesne swiad˙ ´ ´ ´ ˛pienie „rewolucji kulturalnej” i odsunie od władzy ekipy ˛cie czy fakt, ze pote ˙ ˛ sterowanej przez Cziang Czing (zone Mao Zedonga, okreslana ironicznie ˙ ˛ ´ ˛ ˛zana ˛ mianem Cesarzowej) traktowano potocznie jak „zmiane dynastii” zwia ˛ ˛sk zywiołowych w 1976 r., m.in. ze spadkiem najwie ˛kszego z seria kle ˙ ˛sieniem ziemi w Pekinie w pisanych dziejach meteoru i straszliwym trze 252

˛cy i okolicach, ktore spowodowało 665 tysie ofiar smiertelnych (rannych ´ ´ ˛cy) [Johnson: 603]. było 775 tysie ˛cych Tradycjonalizm, czyli poszanowanie norm obyczajowych nakazuja ˛pposłuszenstwo zwierzchnosci i okreslaja ´ ´ ´ ˛cych reguły zachowania, to naste na cecha konfucjanizmu. O silnym ich zakorzenieniu i powszechnosci ´ ˛dzaja nieporownywalne z zadna inna cywilizacja długo˛ ˛ ˛ ˛ wpływow przesa ´ ´ ˙ trwałosc chinskiej cywilizacji i liczebnosc ludnosci tego panstwa. Długo´´ ´ ´´ ´ ´ ˛pnie zakorzenianie sprawdzonych trwałosc umozliwiała szlifowanie, a naste ´´ ˙ norm zycia społecznego. Liczebnosc wymagała trwałosci norm, poniewaz ˙ ´´ ´ ˙ ˛ste zmiany wprowadzałyby chaos zamiast poza nagłe i cze ˙ ˛danego ładu. Tłumaczy to odmienne niz w kulturze srodziemnomorskiej traktowanie ˙ ´ ´ ˛ prawa. Istote tej odmiennosci definiuje polski sinolog Krzysztof Gawlikow´ ˛puja ˛co: „W tradycji kultur kre ˛gu srodziemnomorskiego prawo ski naste ´ ´ ˛ stało sie od czasow Hammurabiego kluczowym elementem zycia społecz´ ˙ nego i politycznego. To tutaj, mysla o prawach jednostki, Heraklit z Efezu ´ ˛c mogł powiedziec: «Lud musi walczyc o prawo jak o mury miasta». I to ´ ´ ´ ˛ła ˛ tutaj własnie, w Cesarstwie Rzymskim, wspaniale rozwine sie teoria ´ ˛c ˛ ´ ´ i praktyka prawna, staja sie pozniej fundamentem wszystkich panstw ´ ˛cych sie na jego gruzach. W kulturze zydowskiej prawo uzyskało ˛ rozwijaja ˙ ˛ ˛ ˛ nawet sankcje nadprzyrodzona i stało sie podstawowym elementem wie˛ rzen religijnych. Ba, nawet rozwoj nauki na Zachodzie opierał sie na ´ ´ ˛z ˛ ˛c koncepcji praw natury, do ktorych poznania da ˙ ono. Prawo stało sie wie ´ ˛gielnym cywilizacji i mysli zachodniej, dzie czemu osia ˛ki ˛gkamieniem we ´ ˛ła ˛c ne ona tak wielkie sukcesy. Trudno wie nam wyobrazic sobie nawet ´ ˛tego społeczenstwa bez norm prawnych. Tymfunkcjonowanie rozwinie ´ czasem cywilizacja chinska stawia nas wobec wyzwania zrozumienia zupeł´ ˛ nie odmiennej tradycji. Wprawdzie w Chinach starozytnych pojawiły sie ˙ ˛ wraz z rozwojem panstwowosci takze kodeksy praw i nawet pojawiła sie ´ ´ ˙ ˛ca oprzec na nich funkcjonowanie panstwa, szkoła filozoficzna, usiłuja ´ ´ jednak ostatecznie to nie ona zdominowała chinska mysl polityczno-spo´ ˛ ´ ˛, ˛g łeczna lecz dokonał tego konfucjanizm. Według jednej z klasycznych ksia konfucjanskich, gdy w 513 roku p.n.e. w panstwie Jin odlano trojnogi ´ ´ ´ ˛zu z wyrytym na nich kodeksem karnym, Konfucjusz pote ˛pił to, z bra ˛c, ˙ ˛dzie studiował prawo, to pozna czekaja go ˛ce twierdza ze jesli lud sam be ´ kary i straci szacunek do władzy. Zas kwestionowanie władzy i słusznosci ´ ´ jej decyzji musi przeciez prowadzic do bezprawia i chaosu” [„Rz”: ˙ ´ ˛pstwa tej roznicy kulturowej najwyraz12–13.04.1997]. Wspołczesne naste ´ ´˙ ´ niej odzwierciedla fakt, ze o ile w Stanach Zjednoczonych jeden prawnik ˙ przypada na 300 osob, o tyle w Japonii na 7700, w Chinach zas na 7129 411 ´ ´ obywateli! [„Newsweek”: 30.03.1998] ˛pna ˛ Konformizm jest naste ˛ cecha tamtych społecznosci. Wynika on z ol´ ˛ ˛ brzymiej roli presji, jaka na jednostke wywiera zespołowosc, tradycjonalizm ´´ ˛dkowanie normom paternalizmu. Nakazem konfucjanizmu jest i podporza 253

szczerosc wobec własnej społecznosci, ale szczerosc specyficzna. Nalezy ´´ ´ ´´ ˙ szczerze ujawniac uczucia i pomysły szlachetne, przemilczac zas niegodne. ´ ´ ´ ˛, Za zachowanie niezgodne z tradycja obyczajem, nakazem zwierzchnosci, ´ z tym, co za słuszne uznaje zespoł, grozi w najlepszym razie wysmianie, ´ ´ ˛pienie rownowazne z hanba Wyjasnia to chyba w gorszym razie pote ´ ˙ ´ ˛. ´ ˛ nizszego tam poziomu innowacyjnosci, rekompensowanego zdolprzyczyne ˙ ´ ˛ noscia uczenia sie od innych i adaptowania tego, co wynalezli inni. Sedno ´ ˛ ´ postaw w tej sferze dobitnie ilustruje konstatacja tworcy koncernu „Sony”, ´ ˛ iz nie nalezy inwestowac w wynalazek, ktorego nie da sie zastosowac tak, ˙ ˙ ´ ´ ´ ˛ by „stał sie dobrym interesem” [Morita: 211]. Rezultatem jest nikła ilosc ´´ ˛gu kulturowego i zarazem przodowanie noblistow z panstw tamtego kre ´ ´ w adaptowaniu wynalazkow kupionych lub skopiowanych od innych. ´ O tym, ze nie jest to powodowane niedostatkiem uzdolnien, lecz cisnieniem ˙ ´ ´ ˛cej noblistow reprezentuja ˛cych „zołta konformizmu, swiadczy coraz wie ´ ´ ˙ ´ ˛” ˛, ˛cych w tamtejszych rase ale osiadłych w Stanach Zjednoczonych i pracuja osrodkach naukowych. ´ Naukowe interpretowanie rzeczywistosci społecznej i przyrodniczej ´ ˛pna cecha konfucjanizmu. Konfucjanizm, a i inne szkoły filozoficzto naste ˛), ne, np. szkoła taoistyczna (nie nalezy mylic z taoizmem jako religia ˙ ´ ˛ ˛ ˛ ˛gach kulturowych odgrywaja w Chinach funkcje spełniana w innych kre ˛ przez religie. Filozofia – pisze Feng Youlan – „wskazuje człowiekowi droge ˛ ˛ ku wartosciom wyzszym – droge bardziej bezposrednia niz ta, ktora ´ ˙ ´ ˙ ´ ˛ ˛z ´ ˛z ˛ wytycza religia, poniewaz w filozofii człowiek nie musi poda ˙ ac okre ˙ na ˙ ˛, ˛dki, aby poznac wartosci wyzsze. Wartosci droga przez modlitwy i obrza ´ ´ ˙ ´ ˛ki ˛ wyzsze, ktore człowiek poznaje dzie filozofii, sa nawet czystsze niz ˙ ´ ˙ ˛gane za posrednictwem religii, poniewaz nie sa pomieszane z wyob˛ osia ´ ˙ ˛dami”. Wprawdzie religia takze dostarcza wiadomosci, razeniami i przesa ˙ ˙ ´ ˛ jednak „wiadomosci te nie pozostaja w harmonii z wiadomosciami, jakich ´ ´ ˛py, religia cofa sie i jej ˛ dostarcza nauka. Tam, gdzie nauka czyni poste ˛pu nauki” [Youlan: 8]. W innym miejscu autorytet słabnie wobec poste ˛ stwierdza, ze „zarowno religia, jak i poezja sa wyrazem ludzkiej fantazji. ˙ ´ ˛ ˛dzy nimi polega Obie mieszaja wyobraznie z rzeczywistoscia Roznica mie ´ ˛ ´ ˛. ´ ˙ ˛, na tym, ze religia przyjmuje to, co sama głosi, za prawde poezja zas traktuje ˙ ´ to, co sama mowi, jako fałsz” [tamze: 170]. ´ ˙ W I wieku n.e. powstały apokryfy, w ktorych pisano, ze Konfucjusz jest ´ ˙ ˛c synem boga, a wie miałby byc kims w rodzaju Chrystusa, totez konfuc´ ´ ˙ ˛. ˛z janizm miałby stac sie religia Jednak proby te zostały odrzucone: zwycie ˙ ył ´ ˛ ´ ˛d, ˙ pogla ze Konfucjusz nie był ani bogiem, ani krolem, ale po prostu ´ ˛drcem. me ˛gu Takie podejscie sprzyjało preferowaniu w konfucjanskim kre kulturo´ ´ wym wiedzy wolnej od dogmatyzmu, nastawionej nie na abstrakcyjne spekulacje, lecz na pragmatyczne poznawanie rzeczywistosci i definiowanie ´ tego, co w zyciu społecznym przydatne. Przykładem stosunku Konfucjusza ˙ 254

do abstrakcyjnego dywagowania jest maksyma: „Najtrudniej znalezc czar´´ nego kota w ciemnym pokoju. Szczegolnie, kiedy nie ma w nim zadnego ´ ˙ ˛ kota”. Z tej szkoły myslenia wywodzi sie słynne powiedzenie Deng ´ Xiaopinga: „Nie wazne, czy kot jest biały, czy czarny – wazne, czy łapie ˙ ˙ ˛ce ˛powanie podejscia ideologicznego przez pragmamyszy”, zalecaja zaste ´ tyczne podejscie do reformowania gospodarki Chin. ´ Podejscie to wyjasnia powszechnosc szkolnictwa juz w czasach feudal´ ´ ´´ ˙ ˛ ˛ nych, co ułatwiło Japonii wejscie w cywilizacje przemysłowa w drugiej ´ ˛ca ˛ połowie XIX wieku, wspołczesnie zas owocuje przoduja ˛ pozycja w po´ ´ ´ ziomie matematyczno-fizycznego wykształcenia uczniow szkoł srednich ´ ´ ´ ˛ksza efektywnoscia gos˛ panstw tamtego regionu. Owocuje to takze wie ´ ˙ ´ ˛ ˛. ˛ce podarcza Wynikaja z takiego stosunku do wiedzy rokowania na przy˛puja obserwacja biblioteki uniwersyteckiej w Toron˛ca szłosc ilustruje naste ´´ ˛d to, poczyniona przez Ryszarda Kapuscinskiego: „Uderzył mnie wygla ´ ´ tłumu studenckiego. Toronto? Alez jestem raczej w Pekinie czy Seulu, ˙ ˛ w Tokio, w Singapurze, w Kuala Lumpur. Gdzieniegdzie przemykał sie jakis Europejczyk, jeszcze rzadziej – Afrokanadyjczyk. Azja opanowała ´ ´ ˛gu dwoch, trzech pokolen nauka wyzsze uczelnie Nowego Swiata. W cia ˙ ´ ´ ˛ ˛ ˛cych z Hongkongu, Szanghaju, stanie sie tam domena ludzi pochodza Jokohamy, Manili, Bangkoku. Trzeci swiat bierze odwet za lata mar´ ˛dnosci. Ale ten odwet nie ginalizacji, upokorzen, przymusowej drugorze ´ ´ ma formy zbrojnego ataku, bunczucznej inwazji, krwawej zemsty. Spokoj´ ˛, ´ nie, pracowicie i metodycznie przejmuje on dziedzine ktora coraz bardziej ˛dzie rza ´ przyszłoscia swiata – nauke [„GW”: 31.12.1996–1.01.1997]. ˛dzic ˛” be ´ ˛´ ˛ ˛cym tempie nie tylko w dynamiczPrognoza ta sprawdza sie w oszałamiaja nym rozwoju dalekowschodnich „tygrysow”, lecz takze w zmianie pozycji ´ ˙ imigrantow z tamtych regionow w strukturze społecznej wysoko roz´ ´ ˛tych panstw Zachodu. O ile do połowy XX wieku Chinczycy w Stawinie ´ ´ ˛ ˛cymi linie kolejowe, ze nach Zjednoczonych kojarzyli sie z kulisami buduja słuza ˙ ˛cymi i włascicielami pralni (znakomicie to sportretował John Steinbeck ´ ˛tkach XXI wieku wsrod w Na wschod od Edenu z 1958 r.), o tyle w pocza ´ ´ ´ ˛ laureatow prestizowych olimpiad szkolnych w Nowym Jorku dominuja ´ ˙ nowe nazwiska: Lee, Wu, Singh. Coraz tez cze ´ ciej uczeni o takim brzmie˙ ˛s ˛dzie pojawiaja sie wsrod laureatow Na˛ ˛ ´ ´ niu nazwisk i azjatyckim wygla ´ ˛puja nie tylko w Stanach ˛ce grody Nobla. O tym, ze jest to zjawisko wyste ˙ ˛ Zjednoczonych, swiadcza wyniki badan nad wykształceniem w Wielkiej ´ ´ Brytanii, z ktorych wynika, ze dyplomy uniwersytetow i koledzow ma ´ ˙ ´ ˙´ 14 procent białych mieszkancow tego panstwa, wsrod kolorowych ten ´ ´ ´ ´ ´ wskaznik wynosi 16 procent, a wsrod obywateli pochodzenia chinskiego – ´ ´ ´ ´ az 24 procent [„GW”: 28.11.2001]. ˙ ˛ki ˛ ˛, Dzie pragmatyzmowi konfucjanizm nie stał sie skostniała ortodoksyj˛ ˛, ˛cym wycyzelowane przez na doktryna ale pozostał zespołem norm kojarza ˛ ˛ tradycje nakazy, jak zyc w społeczenstwie, z elastyczna otwartoscia na ˙ ´ ´ ´ ˛ 255

˛ ˛tnos ˛ dostosowywanie sie do zmiennych wymogow zycia i z umieje ´ cia ´ ˙ ˛ uczenia sie od innych oraz rozwoju nie na gruzach, ale na fundamentach ˛ ˛ ˛ wszystkiego, co funkcjonalne z przeszłosci. Potwierdzaja te regułe zarowno ´ ´ negatywne doswiadczenia i krotkotrwałosc chinskiej „rewolucji kultural´ ´ ´´ ´ ˛cia ˛ nej” za Mao Zedonga, jak i efektywnosc odcie sie od niej na rzecz polityki ´´ ˛pco reform za czasow Deng Xiaopinga i jego naste ´ w. ´ Wysoki poziom wykształcenia sprzyja tez planowaniu przyrostu natu˙ ˛gu ˛ ˛ ˛dem najskuteczniejsze ralnego. Kraje tego kre okazuja sie pod tym wzgle ˛cych sie co sprzyja wzrostowi stopy zyciowej, likwiduje ˛, z panstw rozwijaja ´ ˙ ˛ bowiem grozbe „przejadania” efektow wzrostu, jak to sie dzieje tam, gdzie ´ ˛ ´ przyrost naturalny jest permanentnie wyzszy niz wzrost gospodarczy. ˙ ˙ ˛czenia roznych pogla ´ w ˛do Synkretyzm i eklektyzm, czyli skłonnosc do ła ´´ ´˙ ˛dnianych, lecz nie mniej filozoficznych i religijnych, to ostatnia z tu uwzgle wazna od poprzednich cecha konfucjanizmu – jakosciowo rozna od wyras˙ ´ ´˙ ˛cego z judeochrzescijanskiego czy islamskiego fundamentalistycznego taja ´ ´ stosunku do doktryn filozoficznych i dogmatow religijnych. Synkretyzm nie ´ ˛gu ˛ stwarzał w tamtym kre kulturowym warunkow do rozwijania sie ekstre´ mizmow, fundamentalizmow i do wybuchu wojen religijnych. Umozliwiał ´ ´ ˙ ˛dami filozoficznymi i panteiszas tolerancyjne wspołistnienie z innymi pra ´ ´ tycznymi kultami religijnymi, zwłaszcza z najpowszechniejszym z nich – kultem przodkow uznawanych za opiekuncze duchy potomnych, ktorym ´ ´ ´ ˛dza sie ołtarze, składa ofiary (obowia ˛ ˛zkowo przez w mieszkaniach urza ˛skiego potomka, dlatego za tragedie rodu uwaza sie gdy potomek jest ˛ ˛, me ˙ tylko zenski). Ten kult w sposob religijny wyraza koronne nakazy konfu˙ ´ ´ ˙ cjanizmu. Konfucjanizm nie koliduje tez z innymi tamtejszymi kultami, z reguły ˙ ˛cymi tolerancyjnosc wobec innych wierzen, a nawet akceptuje zakładaja ´´ ´ ˛s rownoczesne wyznawanie kilku kultow. Najcze ´ ciej jest tam wyznawany ´ ´ ˛ ˛ ´ ˛tos ´ buddyzm (z wiara w reinkarnacje i swie ´ c wszechrzeczy), animizm, ktory ´ ˛ ˛t ˛d przejawia sie w kulcie bostw–zwierza (sta oznaczanie kolejnych lat przez ´ ˛ta ˛zanie cech osobowych urodzonych w danym roku z cechami zwierze i wia ˛cemu ten rok zwierze ˛ciu, np. smokowi uosaprzypisywanymi symbolizuja ˛cemu talenty polityka ba ´ uczonego), szintoizm (be ˛cy w Japonii ˛dz ˛da biaja ˛ ˛ do 1945 r. religia panstwowa – z cesarzem–bogiem), taoizm (wiara w ład ´ ˛ we wszechswiecie regulowany przez bezosobowe tao, z koegzystencja ´ sprzecznych sił in – mrocznej i słabej – zenskiej i jang – jasnej, silnej – ˙ ´ ˛skiej). Kulty te cechuje brak hierarchicznych struktur koscielnych i brak me ´ ˛s tradycji odgrywania przez duchowienstwo roli inteligenckiej cze ´ ci pan´ ´ ˛gu stwowego aparatu, ktora juz w feudalizmie pełnili w tym kre wykształ´ ˛ ˙ ceni biurokraci. Nie ma w tych kultach typowego dla judaizmu czy ˛ chrzescijanskich i mahometanskich religii wiary w Boga-Stworce dawce ´ ´ ´ ´ ˛, ˛cego swoisty kontrakt z wyDekalogu czy innych przykazan, zawieraja ´ ˛cie grzechu i zbawienia. Po smierci znawcami. Nieznane tez jest poje ˙ ´ 256

˛ ˛s ˛ człowiek traci indywidualnosc – staje sie cze ´ cia ducha przodkow czy ´´ ´ ˛ w ogole wszechswiata. Jego cele głowne – a i nagrody – maja ziemski ´ ´ ´ charakter [Granet: passim]. Konfucjanizm popiera kulty społecznie uzyteczne – prorodzinne i pro˙ ˛ce, a nie koliduja ˛ce i rozbijaja ˛ce społecznosc, lecz narodowe, jednocza ´´ ˛ prywatna a nie panstwowa Konfucjanista ˛, ˛. ˛ religijnosc uznaje za sprawe ´´ ´ nalezy byc w pracy, zyciu społecznym, w domu natomiast wolno byc ˙ ´ ˙ ´ ˛, ˛, ˛, ˛ taoista szintoista buddysta muzułmaninem czy chrzescijaninem. „Nie sa ´ oni [Chinczycy] ludzmi, dla ktorych idee i działania o charakterze religij´ ´ ´ ˛cy element zycia” – pisze nym stanowiłyby bardzo wazny i absorbuja ˙ ˙ amerykanski znawca tego regionu Derek Bodde. „To etyka (a zwłaszcza ´ etyka konfucjanska), a nie religia (przynajmniej nie religia typu formalnego, ´ ˛ ˛ ˛ zorganizowanego) stała sie duchowa podstawa cywilizacji chinskiej” [Bod´ ˛ de: 18–19]. Wola Niebios nie jest tam uwazana za kategoryczna determinan˙ ˛ te – przyszłosc zalezy od kwalifikacji, pracowitosci, przestrzegania reguł ´´ ˙ ´ ˛ ˛ wspołzycia społecznego przez ludzi. Konfucjanskie normy okazuja sie pod ´ ˙ ´ ˛dem podobne do protestanckich, a zatem sa pomocne w skutecz˛ tym wzgle ˛ce nym rozwoju gospodarczym. Dominuja w tym regionie religie – taoizm, buddyzm i szintoizm – nie stwarzały podobnych jak religie monoteistyczne ˛cych z zewna innowacji. ˛trz barier w ewolucyjnym adaptowaniu przychodza ˛ ˛ „W warunkach narzuconych przez wiare monoteistyczna wielka potrzeba odnoszenia wszystkiego do bytu absolutnego definiuje całe społeczenstwo ´ ˛ ˛ ˛cej jednolitoi cywilizacje oraz sprzyja kształtowaniu sie wszechogarniaja sci”, stwierdza Daisaku Ikeda w dialogu z Arnoldem Toynbee. „Poniewaz ´ ˙ ˛ utrudnia to akceptacje obcych elementow, to w konfrontacji z czyms obcym ´ ´ ˛ i nowym społeczenstwo monoteistyczne musi przejsc transformacje o cha´ ´´ ˛´ rakterze wszystko albo nic, wygrac lub zginac. Z tego powodu zmiany ´ ˛sto miały charakter fundamentalny w historycznym nurcie Zachodu cze ˛boko sie ˛gaja ˛cy” [Toynbee i Ikdeda: 318–319]. Wiele wskazuje na to, ze i głe ˙ ˛zane z mozaizmem i chrzescijanstwem maja tego ˛ o ile społecznosci zwia ´ ´ ´ ˛sy ˛zane z rewolucja przemysłowa w zasadzie za soba ˛ ˛ ˛, rodzaju wstrza zwia ˛ ˛ o tyle rowniez monoteistyczny islam staje sie obecnie bariera skoku cywi´ ˙ ˛zanego z informatyzacja i globalizacja ˛ ˛. lizacyjnego zwia ˛czaniu panstw Dalekiego Wschodu, wła ˛cznie z InDynamicznemu doła ´ diami (6% wzrostu gospodarczego rocznie w ostatniej dekadzie XX wieku), ˛pu sprzyja – według Ikedy – to, iz zakorzedo wspołczesnego nurtu poste ´ ˙ nienie w swiadomosci społeczenstw dalekowschodnich panteistycznego ´ ´ ´ ˛du własciwego taoizmowi, szintoizmowi i buddyzmowi spraswiatopogla ´ ´ ˛ wia, ze tam „docenia sie wartosc idei i rzeczy obcych. Społeczenstwo jest ˙ ´´ ´ wobec nich tolerancyjne, dlatego tez mozna je wprowadzac bez konieczno˙ ˙ ´ ˛du na to, jakie sa te ˛ sci fundamentalnych przemian społecznych. Bez wzgle ´ nowe elementy, społeczenstwo zasadniczo nie ulega zmianie” [tamze: ´ ˙ 318–319]. 257

´ ˛ja Swiecki konfucjanizm i panteistyczne religie nie wywołuja ˛ – w odroz´˙ nieniu od mahometanizmu czy katolicyzmu – oporu wobec adaptowania materialistycznych wzorcow cywilizacji przemysłowej. Konfucjanizm ´ ˛cz ˛ wre zaleca uczenie sie od innych i adaptowanie wszystkiego, co uzytecz˙ ˛ ne, wszelako bez wyzbywania sie własnej tozsamosci kulturowej i przy ˙ ´ konsekwentnym przestrzeganiu nakazow tradycji. Przyjmowanie w tym ´ ˛gu ˛puje z reguły w wersjach nieidentycznych z pierkre innych religii naste ˛dem tolerancyjnosci i zdolnosci kojawowzorami, przynajmniej pod wzgle ´ ´ rzenia nowej wiary z kultami tradycyjnymi i zasadami konfucjanizmu. Synkretyczne podejscie do spraw religii skutkuje odmiennym niz w cy´ ˙ wilizacjach wykształconych na monoteizmie stosunkiem do swieckich ideo´ ˛ ˛cznie. W odroznieniu od podobnego jak logii – z komunistyczna wła ´˙ w religiach monoteistycznych stosunku europejskich komunistow do ideo´ logii, wychowani w tradycji panteistycznej i synkretycznej komunisci chin´ ´ ˛ scy nie stali sie skostniałymi dogmatykami. Po przejsciowym instrumen´ talnym wykorzystaniu ideologii komunistycznej dla zdruzgotania post˛gu kulturowego przejmuja ˛ feudalnych stosunkow narody tamtejszego kre ´ płynnie to, co jest dla nich uzyteczne z innych nurtow, z liberalno-rynko˙ ´ ˛cznie. Czynia to bez doktrynalnego, ortodok˛ wym i demokratycznym wła ˛ ˛gu kulturowym, syjnego ich traktowania, jak to sie zdarza w naszym kre ˛czaja to, co uzyteczne, do własnego systemu, nie rezygnuja z tego, ˛ ˛c lecz wła ˙ co funkcjonalne z tradycyjnych wartosci. Eklektyczne to wprawdzie, ale ´ ˛ce bardziej efektywne niz podejscie charakteryzuja doktrynalne ortodoksje. ˙ ´
UWARUNKOWANIA SPECYFIKI CHIN Dla zrozumienia genezy i trwałosci specyficznego charakteru systemu ´ ˛dne jest przyjrzenie sie najistotniejszym ˛ społeczno-politycznego Chin niezbe cechom tego panstwa, ktore wymienił francuski badacz A. Peyreffite ´ ´ ˛ciu punktach: w dziesie 1. Wielki obszar: 9,6 mln km kw. to niemal taka sama powierzchnia jak Europy od Atlantyku po Ural (9,9 mln) oraz drastyczne zroznicowanie ´˙ klimatu – od pogranicza wiecznej zmarzliny do subtropikalnego. Ta wielka ˛, przestrzen rozpada sie gdy tylko słabnie władza centralna. ´ ˛cej mieszkancow niz w Europie; 2. Wiele ludzi: dwuipołkrotnie wie ´ ´ ´ ˙ ˛s ´ ˛tnastej powierzchni populacja Chin to czwarta cze ´ c ludzkosci na jednej pie ´ ziem uprawnych swiata. To sprawia, ze pierwszoplanowym zadaniem jest ´ ˙ ˛z ˛sk zapewnienie wyzywienia, przezwycie ˙ enie kle głodowych. Tym uzasad˙ ˛ ˛gu euroamerykanskim traktowanie praw członia sie odmienne niz w kre ˙ ´ ˛ wieka: za najistotniejsze z nich uwaza sie prawo do przezycia. ˙ ˙ 3. Wiele skrajnosci: w klimacie, w rzezbie terenu, w przyrodzie pod´ ´ dawanej kataklizmom, a takze w zbiorowych zachowaniach (tendencja do ˙ 258

˛, przechodzenia z jednej skrajnosci w druga od skrajnej uprzejmosci do ´ ´ skrajnego gwałtu). 4. Wiele posłuszenstwa: wobec grupy, wobec hierarchii obdarzonej ´ ˛dzenia, wobec ojca, przodkow, ustalonego porza ˛dku, tradymandatem rza ´ ˛ cji. Z tego zwyczajnego posłuszenstwa mozna sie wyzwolic tylko nad´ ˙ ´ zwyczajnym buntem. ˛z 5. Wiele kontrastow etnicznych: 56 narodowosci wcia ˙ gotowych do ´ ´ ˛ce ˛cia wybuchu; powstaja na tym tle napie moze opanowac tylko silny rezim. ˙ ´ ˙ ˛ Pomocne jest w tym zapewne to, ze Chinczycy stanowia 92% populacji, ˙ ´ z pozostałych zas 55 mniejszosci etnicznych zadna nie przekracza 1% ogołu ´ ´ ˙ ´ ludnosci tego panstwa. ´ ´ ˛ciu mieszkancow osmiu jest wiesniakami 6. Wielu chłopow: na dziesie ´ ´ ´ ´ ´ ˛c ˛cymi własne zyja ˙ ˛cymi tysia mil od niepokojow w miastach, za to maja ´ ˛czki. bola 7. Wiele nierownosci: po trzydziestu latach forsownego marszu ku ´ ´ ˛dnemu egalitaryzmowi, raczej zreszta w słowach niz w praktyce, ˛ bezwzgle ˙ ˛ ˛biły od 1979 r.; sa mniej drastyczne niz ˛ nierownosci odrodziły sie i pogłe ´ ´ ˙ przed rokiem 1949, ale trudniejsze do zniesienia w klimacie egalitaryzmu, ˛ jaki stworzył maoizm. Najbardziej nieznosne nierownosci sa wynikiem ´ ´ ´ ˛stwo nad korupcji w Komunistycznej Partii Chin, ktora odniosła zwycie ´ ˛dza rza ˛cym uprzednio skorumpowanym Kuomintangiem. ˛siadow i na swiat; wpływ ten jest zrodłem 8. Wielki wpływ na sa ´ ´ ´ ´ ˛da ogromnej zbiorowej psychozy, be ˛cej jednym ze składnikow chinskiej ´ ´ strategii. ˛siadow i swiata: przekonanie, iz Zachod, 9. Wiele nieufnosci wobec sa ´ ´ ´ ˙ ´ ˛c ˛, od kilku stuleci korzystaja z odkryc chinskich, zapewnił sobie przewage ´ ´ ˛ a potem wykorzystał ja do grabiezy Chin. ˙ ˛c ˛cy 10. Wiele czasu: pie ´ tysie lat wyrafinowanej kultury. Jest to najstarsza ˛ce z zywych cywilizacji: cztery tysia lat historii chronologicznie znanej – ˙ ˛ca ˛ z zadziwiaja ˛ zdolnoscia do powtarzania i do odtwarzania sie bez konca. ´ ˛ ´ ˛ Wszelki dramat przyjmuje tu wymiar zwykłego powikłania, ktore staje sie ´ ˛s ˛ potem cze ´ cia rytuału [por. Peyreffite: passim]. Istotny wpływ na kształt systemu politycznego Chinskiej Republiki ´ Ludowej ma oczywiscie rowniez najnowsza historia tego panstwa. Chiny, ´ ´ ˙ ´ ´ ˛ ˛clecia za centrum swiata – Panstwo Srodka, uwazaja ˙ ˛ce sie przez tysia ´ ´ przezyły długotrwały okres stagnacji, zacofania, bezbronnosci wobec pod˙ ´ ˛cych je i grabia ˛cych mocarstw zachodnich i Japonii. Ogrom obszarowy bijaja ˛zanie do i ludnosciowy Chin i zakodowane w konfucjanizmie przywia ´ tradycji zapobiegło całosciowemu ich skolonizowaniu oraz ustrzegło Chin´ ´ ˛ czykow przed utraceniem tozsamosci kulturowej i poddaniem sie wpły´ ˙ ´ ˛z wom bardziej pre ˙ nych zachodnich cywilizacji. Wiek XIX i pierwsza połowa XX w. to dla tego ogromnego mocarstwa o najtrwalszej kulturze czas zniewolenia przez obcych i upokorzenia. 259

˛z ˛cego czasy Pierwsza proba przezwycie ˙ enia marazmu charakteryzuja ´ ˛dniejpanowania mandzurskiej dynastii Quing (1644–1911) i coraz bezwzgle ˙ ˛ szego panoszenia sie w Chinach panstw uprzemysłowionego Zachodu ´ przez obalenie w 1911 r. najstarszego systemu monarchicznego swiata ´ ˛ i ustanowienie republiki okazała sie nieudana. Po ustanowieniu Republiki ˛ły w 1912 r. Chiny stane wobec koniecznosci gruntownych przemian struk´ tury społecznej, politycznej i gospodarczej. Na Zachodzie podobne prze˛ły miany zaje trzy stulecia, w Japonii – niemal wiek. Rywalizacja mocarstw ˛trzne kontrowersje na zachodnich i Japonii o wpływy w Chinach i wewne tle zakresu i metod przeobrazen ustrojowych sprawiły, ze w Chinach ˙ ´ ˙ ˛tu i wojen, zarowno z zewne ˛trznymi kolonizatorami, zapanował czas zame ´ ˛ ˛ ˛trznej mie ˛dzy głownie z brutalna ekspansja Japonii, jak i wojny wewne ´ ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ armia kierowana przez Komunistyczna Partie Chin a armia Kuomintangu ˛ (Partii Narodowej) pod wodza Czang Kaj–Szeka. Skuteczne scalenie terytorialne Chin kontynentalnych i wyzwolenie od ˛ ˛ zaleznosci kolonialnej i neokolonialnej dokonało sie w 1949 r. pod wodza ˙ ´ komunistow – w opozycji nie tylko wobec wspieranego przez Stany ´ Zjednoczone Czang Kaj–Szeka, ale i wobec koncepcji Stalina. Z tego, co wspołczesnie wiadomo, Stalinowi bardziej odpowiadała koncepcja podzie´ ´ ˛ ´ lenia Chin – podobnie jak Niemiec i Korei – na czerwona Połnoc i białe ˛gi Południe niz powstanie na Dalekim Wschodzie pote komunistycznej ˙ ˛zkowi Radzieckiemu. Nieodległa przyszłosc miała potencjalnie rownej Zwia ´ ´´ potwierdzic zasadnosc tych obaw. ´ ´´ ˛tkowo zaadaptowano tam ustroj podobny do radzieckiej Choc pocza ´ ´ ˛ wersji realnego socjalizmu, to wkrotce stał sie on istotnie odmienny od ´ pierwowzoru. Drastyczne odrzucenie radzieckiego wzorca i wpływow ´ ˛piło w latach 60. Najpierw poszukiwanie własnej drogi do komunizmu nasta ˛ło przyje postac proby dokonania „wielkiego skoku” przez eksperymenty ´ ´ ekonomiczne typu zorganizowania rolnictwa w komuny, powszechnego ˛ ˛pienia wszystkich wytopu stali metoda dymarek, akcji w rodzaju wyte ˛da wrobli itp. Potem przyszła „rewolucja kulturalna”, be ˛ca w sferze ideo´ ˛z logii proba przezwycie ˙ enia koronnych reguł konfucjanskiego ładu społecz´ ˛ ´ nego: szacunku dla tradycji, preferowania reformatorskich, a nie rewolucyj˛, nych metod, dominacji konsensu nad walka powazania starszych i wyzej ˙ ˙ postawionych w hierarchii. Zaowocowało to dramatycznie wielkimi kosztami: zdezorganizowaniem gospodarki, spadkiem produkcji, tragediami inteligentow przesladowanych przez hunwejbinow i zesłanych na wies ´ ´ ´ ´ ˛, ˙ w celu reedukacji. Szacuje sie ze na skutek represji i głodu straciło zycie ˙ od 30 do 65 mln ofiar. ˛ Wspołczesnosc i przyszłosc Chin wyznaczaja reformy ekonomiczne. ´ ´´ ´´ ˛z Przezwycie ˙ enie metod „wielkiego skoku” i „rewolucji kulturalnej” oraz ˛tkowanie reform „socjalistycznej gospodarki rynkowej”, skutecznie zapocza ˛cych Chiny na droge cywilizacyjnego rozwoju, datuje sie od ˛ ˛ wprowadzaja 260

˛pienie przeszłosci w dokumencie VI Plenum KC KPCh 1978 r. Oficjalne pote ´ ˛ ma forme enigmatycznego stwierdzenia, ze rewolucja kulturalna zainic˙ ˛cego sie błe ˛ ˛dnymi przesłankami i wykorzysjowana przez przywodce kieruja ´ ˛ ˛trzego chaosu tywana przez kontrrewolucyjne kliki doprowadziła do wewne ˛ oraz spowodowała katastrofe panstwa i całego narodu. Znamienne, ze nie ´ ˙ ˛ po imieniu „przywodcy kieruja ˛cego sie błe ˛ ˛dnymi przesłankami” nazywa sie ´ ˛ ˙ i w tym samym dokumencie stwierdza sie juz imiennie, ze zasługi Mao ˙ ˛dy [Domino: 119]. Zedonga dla Chin znacznie przewazaja jego błe ˙ ˛ ˛cy od 20 lat wzrost Dowodem efektywnosci tej strategii jest trwaja ´ ˛ca gospodarczy, modernizacja gospodarki, rosna rola Chin jako importera i eksportera oraz wzrost stopy zyciowej. Specyfika chinskiego systemu ˙ ´ ekonomicznego polega na skojarzeniu: 1) gospodarki panstwowej ze społ´ ´ ˛ ˛; ˛; dzielcza i prywatna 2) gospodarki planowej z wolnorynkowa 3) rolnictwa ˛ z przemysłem; 4) stref o ograniczonych kontaktach z zagranica ze strefami specjalnymi, otwartymi dla obcych kapitałow i technologii. ´ ˛ Za promotora tych reform uznaje sie zasadnie Deng Xiaopinga. Ich sedno i efekty zdefiniował M. Borawski w artykule opublikowanym po ˛puja ˛co: „Deng snił o wielkich smierci tego polityka w lutym 1997 r. naste ´ ´ ˛czenie Hongkongu – Chinach, widział je jako mocarstwo. Czekał na przyła dawnej kolonii brytyjskiej – w tym roku i Makao za dwa lata. Urzeczywist˛cie takze przez Tajwan hasła «jeden kraj, nieniem jego wizji byłoby przyje ˙ ˛ dwa systemy», ktore streszcza jego koncepcje zjednoczonych Chin. Pod´ ˛ ˛gi stawa pote Chin miałaby byc ich pozycja gospodarcza. Jednym z jego ´ ˛kszych osia ˛gnie ´ jest uwolnienie Chin od widma głodu, ktore ne ˛c ˛kało najwie ´ ´ ˛ł Panstwo Srodka przez cały XX w. Swoje reformy Deng rozpocza od wsi, ´ na ktorej nadal mieszka 80 procent Chinczykow. Deng przywrocił rolnikom ´ ´ ´ ´ samodzielnosc w gospodarowaniu. Komuny ludowe Mao Zedonga oddano ´´ ˛, ˛s w dzierzawe a cze ´ ciowo na własnosc. Umozliwiło to podwojenie produk˙ ´´ ˙ ˛. cji zywnosci, ktora Chiny dzisiaj eksportuja Poza tym na wsi powstał ˙ ´ ´ ˛ ˛z ˛ zala ˙ ek klasy sredniej. Mozna sie spodziewac, ze z czasem ta nowa warstwa ´ ˙ ´ ˙ o silnym poczuciu wspolnoty interesow przedstawi swoje za ´ ´ ˙ ˛dania politycz˛ ne i w perspektywie 20–30 lat zbuduje demokracje na szczeblu lokalnym. ˛biorstw rodzinnych, reW miastach Deng otworzył rynek dla przedsie ˛c stauracji, handlu i małych firm rzemieslniczych. Zezwalaja na tworzenie ´ ˛gna społek mieszanych przycia ˛ł zagraniczne inwestycje. Procesy urynko´ ˛cy wienia chinskiej gospodarki zaszły juz tak daleko, ze politycy przejmuja ´ ˙ ˙ ˛ ˛da ˙ ˛c schede po Dengu nie be ˛ juz w stanie ich cofna ´ . Powstała klasa przed˛biorcow, w pewnej mierze niezalezna od władz komunistycznych i wysie ´ ˙ ˛ca znaja inny system wartosci. Dzisiaj wsrod studentow chinskich prawie ´ ´ ´ ´ ´ nikt nie wierzy w komunizm i agonia tej ideologii jest nieuchronna [...]. ˛ Dzisiejsze Chiny maja oczywiscie swoje blaski i cienie. Ich spektakularne ´ ˛ ˛co, gdy podzielimy je przez wyniki gospodarcze brzmia mniej imponuja ˛ ponad 1 mld 200 mln Chinczykow. Reformy Xiaopinga zapewniaja na razie ´ ´ 261

˛ komunistycznym Chinom przetrwanie. Duzym problemem sa dysproporcje ˙ ˛dzy prowincjami czy konflikty narodowosciowe w Tybecie gospodarcze mie ´ i Xinjiangu. Powazna słaboscia systemu stworzonego przez Denga jest ˙ ˛ ´ ˛ wszechobecna korupcja. W porownaniu z Jiang Zeminem, Li Pengiem ´ ˛ ˛. i innymi przywodcami, Deng Xiaoping był bardzo barwna postacia Trzy´ ˛, lecz pozostał wierny swojej wizji socjalistycznej krotnie popadał w niełaske gospodarki rynkowej. Przez wiele lat Zachod był zafascynowany jego ´ ˛, osoba w 1984 roku został człowiekiem roku tygodnika «Time». Szok ˛pił dopiero w 1989 roku po brutalnym stłumieniu demonstracji na nasta placu Tian’anmen. Deng Xiaoping nalezał do czworki najwybitniejszych ˙ ´ Chinczykow XX wieku. Jednak w odroznieniu od Sun Jatsena, Czang ´ ´ ´˙ Kaj-Szeka i Mao Zedonga dzieło zyciowe Denga uwienczył sukces, a po ˙ ´ ˛dzie kontynuowana. W swojej strategii jego smierci jego linia polityczna be ´ ˛zywał do koncepcji imperialnych Chin. Jego słaboscia było, ze nie nawia ´ ˛ ˙ potrafił dostrzec koniecznosci zmian politycznych. Stworzył jednak pod´ ˛ ˛dzie obowia ˛zywac w Chinach waliny polityki i koncepcje rozwoju, ktora be ´ ´ przez najblizsze lata” [„GW”: 21.02.1997]. ˙ Wysoka efektywnosc polityki reform ekonomicznych nie jest rowno´´ ´ ˛do znaczna z uznawaniem, ze Mao Zedong był zły, a czasy jego rza ´ w ˙ ˛, przynosiły jedynie destrukcje Deng Xiaoping był zas dobry, bo otworzył ´ ˛ ere rozkwitu ekonomicznego Chin. Tego typu schematyczne traktowanie historii i postaci historycznych – typowe dla panstw przynaleznych do ´ ˙ radzieckiego obozu – jest obce Chinczykom. Mao Zedong nadal pozostaje ´ głownym bohaterem w panteonie narodowych przywodcow, mimo po´ ´ ´ ˛pienia jego eksperymentow z czasow „wielkiego skoku” wszechnego pote ´ ´ i „rewolucji kulturalnej”. Czczony za reformy gospodarcze Deng Xiaoping podlega rowniez krytycznej ocenie, zwłaszcza za krwawe stłumienie stu´ ˙ denckiej manifestacji prodemokratycznej na placu Tian’anmen w 1989 r. ˛tkowany reformami rynkowymi po Dynamiczny rozwoj Chin zapocza ´ smierci Mao Zedonga nie oznacza konca czasow kultu tego przywodcy. ´ ´ ´ ´ Raczej zapowiada nowy rozdział tradycyjnej roli kultu przodkow w ideo´ ˛ logicznym samookreslaniu sie Chinczykow. Przejawy tego sygnalizuje ´ ´ ´ polski dziennikarz Piotr Gillert w reportazu z miejscowosci, w ktorej ˙ ´ ´ ˛ urodził sie ten polityk, oceniany poza swym krajem bardziej jako chinskie ´ ˛kszosci Chinczykow wydanie Stalina niz Cezara czy Napoleona. „Dla wie ˙ ´ ´ ´ Mao to nadal wazna postac. Po pierwsze, jest mitycznym praojcem narodu, ˙ ´ Tworca Nowych Chin, ktore powstały z kolan po latach upokorzen. Po ´ ˛ ´ ´ ˛ ˛ drugie, symbolem sprawiedliwosci społecznej, do ktorej odwołuja sie ci ´ ´ ˛ (a sa ich miliony), ktorzy woleli rownosc w biedzie od drastycznych ´ ´ ´´ ˛cym bogactwie” [„Rz”: 24–26.12.2002]. nierownosci w rosna ´ ´ ˛c ˛tu ˛Dokonuja z pewnej perspektywy oceny skutkow czasow zame zwia ´ ´ zanego z koncowym okresem panowania Mao Zedonga, polski obserwator ´ ˛ stwierdza: „Nasuwa sie mysl, ze ukryty jej [rewolucji kulturalnej] cel ´ ˙ 262

˛ ˛s ˛cia ze schematow kre ˛puja ˛cych dalszy rozwoj sprowadzał sie do otrza ´ nie ´ ´ ´ Chin. Owczesny aparat partyjny był skompromitowany porazkami «Wiel˙ ´ kiego skoku» i «Komun ludowych». Owczesna inteligencja, a sporo w jej ˛, szeregach było jeszcze ludzi wykształconych przed rewolucja zbytnio ˛zana była do przeszłosci, do tradycji, a to oznaczało zachowawprzywia ´ ˛danie sie do tyłu, odrzucanie tego, co przychodziło z zewna ˛ ˛trz, czosc, ogla ´´ ˛pu, nienada ˙ anie za rozwojem wspołczesnego swiata. ˛z hamowanie poste ´ ´ ˛ ˛, ˙ Jakby to sie paradoksalnym mogło wydawac, niektorzy twierdza ze bez ´ ´ rewolucji kulturalnej nie byłoby dzisiejszego «otwarcia» Chin na swiat!” ´ [Domino: 120]. ˛d Ten kontrowersyjny pogla nie jest bynajmniej odosobniony. Podobne opinie wyrazaja autorzy, ktorych nie sposob podejrzewac o prokomunis˙ ˛ ´ ´ ´ tyczne sympatie. Przykładem moze byc opinia Daniela Chirota, autora ˙ ´ fundamentalnego dzieła o tyranach XX wieku: „W pewnym sensie rewolu˛s cja kulturalna ocaliła Chiny. Wstrza i ponizenie były tak powszechnie ˙ odczuwane i niczym nie zawoalowane, ze partia komunistyczna musiała ˙ ˛ przyznac, iz z maoizmu niczego juz nie da sie uratowac. To dlatego Deng ´ ˙ ˙ ´ Xiaoping mogł po 1978 roku tak szybko przeprowadzic swoje zmiany. Jest ´ ´ całkiem prawdopodobne, ze gdyby Liu Shaoqi pozostał u władzy przez ˙ całe lata 60. i 70., w Chinach przetrwałaby gospodarka znacznie bardziej ˛ socjalistyczna, centralnie planowana. Na dłuzsza mete mogłoby to byc dla ˙ ˛ ´ Chin nawet gorsze niz rewolucja kulturalna” [Chirot: 204]. ˙ ˛d Podobnie dialektyczny pogla na zawiłosci najnowszej historii Chin ma ´ Henry Kissinger – wnikliwy obserwator tamtejszej sceny politycznej. Twierdzi on, ze nie byłoby wspołczesnego skoku Chin w nowoczesnosc zarowno ˙ ´ ´´ ´ bez Mao Zedonga, jak i bez Deng Xiaopinga. Mao zburzył konserwatywne ˛ ˛ struktury i oczyscił droge do modernizacji, Deng odwazył sie oprzec ´ ˙ ´ ˛ ˛biorczosci i elastycznosci Chinczymodernizacje na inicjatywie, przedsie ´ ´ ´ ˛ ˛, ˛ kow. Obaj zatem symbolizuja droge jaka przeszły Chiny, by wyzwolic sie ´ ´ ˛ z postfeudalnego skostnienia struktur społecznych i zniewolenia przez ˛ki ˛p obcych, a dzie temu otworzyc na poste [„Newsweek”: 3.03.1997]. „Mao ´ ˛tku bardziej Chinczykiem niz komunista Te opinie francus˛”. ˛ ˛ był od pocza ´ ˙ kiego znawcy Chin Jean-Luc’a Domenacha [„GW”: 10.11.2003] mozna ˙ ˛cej tym odniesc tym bardziej do Deng Xiaopinga, a szerzej – do kieruja ´´ panstwem elity władzy, zorganizowanej bardziej formalnie niz dogmatycz´ ˙ ˛ ˛ nie w Komunistyczna Partie Chin. Istotnym aspektem przemian było to, ze czołowka przywodcow z cza˙ ´ ´ ´ sow Mao Zedonga była zdominowana przez ludzi o chłopskim i kontynen´ ˛trznego. Ekipa refortalnym rodowodzie – nieufnych wobec swiata zewne ´ ˛cego z nadmormatorska jest uosabiana przez Deng Xiaopinga, pochodza ˛pne pokolenie liderow skiego Saoczuan, a wypromowane przezen naste ´ ´ ˛ rowniez wywodziło sie z wielkich portowych miast Szanghaju i Tiencinu. ´ ˙ Podobny jest rodowod kolejnej, czwartej zmiany przywodcow ChRL. Ro´ ´ ´ 263

˛ kuje to kontynuacje reform i zapewnia płynne przekazywanie steru władzy panstwowej kolejnym generacjom przywodcow. ´ ´ ´ Zmiany na stanowiskach kierowniczych, dokonane zarowno w marcu ´ ˛tkowane w listopadzie 2002 r., sprzyjaja skojarzeniu ˛ 1998 r. , jak i zapocza ˛pu ˛tkowanego pod rza ˛dakontynuacji strategii poste cywilizacyjnego zapocza ˛ wnoszona przez nowe, najpierw ˛ mi Deng Xiaopinga z innowacyjnoscia ´ trzecie, a teraz juz czwarte pokolenie komunistycznych elit władzy. Sednem ˙ ˛d innowacji jest odchodzenie od pełnienia przez rza funkcji superdyrekcji ˛dzania całego organizmu gospodarczego, a przez ministerstwa funkcji zarza ˛pienie tej typowej dla gospodarki nakazowopodległymi im sektorami i zasta ˛ ˛du podobna do japonskiej – na˛ -rozdzielczej struktury przez konstrukcje rza ´ ˛ kierowana na strategiczne stymulowanie procesow gospodarczych i społecz´ nych. Amerykanski analityk John Pomfret ocenia efekty przeobrazen za´ ˙ ´ ˛cych w Chinach naste ˛puja ˛co: „Pod rza ˛dami Jianga partia dokonała chodza trzech rzeczy, na ktore wczesniej nie było jej stac. Ograniczyła spory ´ ´ ´ ˛trzne, ktore w 1989 r. doprowadziły ja na skraj upadku. Przestała ˛ wewne ´ ˛ła ˛zco kontrolowac zycie prywatne Chinczykow. I stane po stronie zwycie ´ w ´ ˙ ´ ´ ˛ reform gospodarczych. W efekcie Chiny sa czyms w rodzaju korporacji ´ ˛ ˛ ˛dem. Za czasow Mao partia wierzyła, ze z partia komunistyczna jako zarza ´ ˙ ˛ władze zapewnia jej tylko 100 procent kontroli, w tym nad ludzkimi myslami. Jiang i jego doradcy zrozumieli cos, o czym kapitalisci wiedzieli ´ ´ ´ ˛kszym od zawsze – nie musisz miec 50 procent akcji, wystarczy byc najwie ´ ´ udziałowcem, kontrolowac media, bezpieczenstwo, zyski z rozwoju gos´ ´ ˛ku” [„Washington Post”: 11.11.2002]. podarki i masz Chiny w re

SYSTEM POLITYCZNY CHRL Ustroj polityczny Chinskiej Republiki Ludowej jest okreslany jako re´ ´ ´ publika. Według konstytucji Chinska Republika Ludowa jest „panstwem ´ ´ ˛ ˛ demokracji ludowej, kierowanym przez klase robotnicza i opartym na sojuszu robotnikow i chłopow”. „Cała władza w ChRL nalezy do ludu za ´ ´ ˙ posrednictwem Ogolnochinskiego Zgromadzenia Przedstawicieli Ludo´ ´ ´ wych oraz Lokalnych Zgromadzen Przedstawicieli Ludowych”, z zazna´ ˛ ˛ czeniem, ze w ten sposob realizuje sie zasade centralizmu demokratycz˙ ´ nego. W strukturze władz panstwowych istnieje typowy dla systemow ´ ´ ˛d, ˛dy. parlamentarno-gabinetowych komplet instytucji: prezydent, rza sa Najwyzszym organem władzy panstwowej jest jednoizbowe Ogolno˙ ´ ´ ˛ chinskie Zgromadzenie Przedstawicieli Ludowych (OZPL), ktore składa sie ´ ´ z wybieranych na cztery lata przez organy władzy terytorialnej przed˛go stawicieli prowincji, okre ´ w autonomicznych, miast wydzielonych, sił ˛. zbrojnych oraz Chinczykow zamieszkałych za granica Pracami Zgroma´ ´ dzenia kieruje Stały Komitet OZPL. Naczelnym organem wykonawczym 264

˛d ˛ jest Rada Panstwa (rza centralny ChRL), ktorej członkowie sa powoływani ´ ´ i odwoływani przez OZPL. Rada Panstwa jest odpowiedzialna przed OZPL. ´ ˛ ˛cy ChRL, Głowa panstwa jest wybierany na cztery lata przewodnicza ´ ˛cy ˛zki na podstawie uchwał Stałego Komitetu. Bezwykonuja swe obowia posrednie wybory przez obywateli wprowadzono tylko w odniesieniu do ´ sołtysow i władz szczebla gminnego od 1998 roku. ´ ˛dem administracyjnym ChRL dzieli sie na prowincje, regiony ˛ Pod wzgle ˛gi autonomiczne i miasta wydzielone oraz na rejony, powiaty, okre auto˛ nomiczne. Organami władzy panstwowej w terenie sa zgromadzenia przed´ ˛ stawicieli ludowych; organami wykonawczymi sa komitety ludowe. ˛downictwo obejmuje: Sa Najwyzszy, sa ˛d ˛dy prowincji, sa ˛dy ludowe Sa ˙ ˛dy wojskowe; nad przestrzeganiem praworza ˛dnosci wedle konstytucji i sa ´ czuwa Najwyzsza Prokuratura Ludowa – organ kolegialny z wybieranym ˙ przez OZPL prokuratorem generalnym na czele – i podległe jej organy prokuratury. ˛ ˛ ˛ Kierownicza role polityczna w panstwie i społeczenstwie odgrywa ´ ´ ˛ formalnie i realnie Komunistyczna Partia Chin. Procz niej istnieja inne ´ ˛ce ˛ ˛ ugrupowania polityczno-społeczne, uznaja kierownicza role KPCh, wcho˛ce dza w skład Ludowego Demokratycznego Frontu Jednosci. ´ Specyfika ustroju politycznego Chin bardziej znajduje odzwierciedlenie w praktyce niz w literze zapisow konstytucyjnych. W praktyce cała władza ˙ ´ jest skoncentrowana w elicie politycznej, zorganizowanej w Komunistycz˛c nej Partii Chin. Jest to wie system podobny do tego, jaki panował w ZSRR i w europejskich panstwach realnego socjalizmu. Podobny, lecz nie taki ´ sam. Zasadnicze odmiennosci to: ´ ´ ´ 1. Scislejsze zrosnie ´ ˛cie personalne władz partyjnych z panstwowymi: ´ ˛cym partii; podobnie wygla to ˛da prezydent jest jednoczesnie przewodnicza ´ ˛na poziomie władz lokalnych, a takze dyrekcji panstwowych przedsie ˙ ´ biorstw. Z punktu widzenia wymogow socjotechniki chinski typ mono´ ´ kratyzmu jest racjonalniejszy od radzieckiego, poniewaz zamiast jak w tym ˙ ostatnim dublowac kierownictwo i „kierowac z tylnego siedzenia” przez ´ ´ ˛ce bezposredniej odpowiedzialnosci kierownictwa partyjne, nie ponosza ´ ´ ˛ ˛ ˛ku tych samych person. scala on głowna władze w re ´ ˛ 2. Legitymizowanie elity władzy i jej roli zasada wysokich kwalifikacji ˛do i zobligowanie jej do sprawiedliwych rza ´ w, zakorzenione w konfucjan´ ˛ ˛ skiej tradycji. Hierarchie partyjno-panstwowa ChRL mozna uznac za wspoł´ ˙ ´ ´ czesne wcielenie tradycyjnej struktury władzy; zmiana polega bardziej na formie niz na tresci i sposobach rekrutacji wspołczesnych „mandarynow”. ˙ ´ ´ ´ 3. Wyłanianie w sposob płynny kolejnych generacji ekip przywodczych ´ ´ ˛cych sie przez dziesie ˛ ˛ciolecia z młodszych, wykształconych, przysposobiaja ˛puja ˛cych na funkcjach kierowniczych lidedo pełnienia roli liderow, zaste ´ ˛pstwie smierci czy „pałacowego” row ze starszej generacji nie w naste ´ ´ zamachu stanu, lecz – po stłumieniu „rewolucji kulturalnej” i studenckiej 265

prodemokratycznej rewolty w maju 1989 r. – w zasadzie w sposob bez´ konfliktowy. ˛cego dozywotnio dominuja ˛ ˛ca 4. Olbrzymia rola przywodcy, odgrywaja ´ ˙ ˛, ˛ role nawet jezeli wycofa sie z kierowniczych funkcji partyjno-panstwo˙ ´ wych, wywiedziona z tradycji konfucjanskiego paternalizmu (Deng Xiao´ ˛cioleciu swego zycia tylko przewodnicza ˛cym ping był w ostatnim dziesie ˙ ˛zku Brydza), a po smierci wykorzystywanego – zgodnie Chinskiego Zwia ´ ˙ ´ ˛dza z regułami kultu przodkow – do legitymizowania rza ˛cych i integ´ rowania narodu (przykładem jest trwałosc kultu Mao Zedonga). ´´ ˛cego nie tylko funkcje obrony narodo˛ 5. Istotniejsza rola wojska, pełnia wej, lecz takze oparcia dla władzy pomocnego w tłumieniu opozycji ˙ ˛trznej (np. podczas pacyfikacji demonstracji studenckich na wewne Tian’anmen w 1989 r., pacyfikacji w Tybecie czy Xikiangu). Rola ta znajduje ˛cej o czołowej pozycji w strukturze odzwierciedlenie m.in. w decyduja władzy roli przewodnictwa w Panstwowym Komitecie Obrony. To własnie ´ ´ ˛ przywodcy, sprawowanie tej funkcji zapewniło Deng Xiaopingowi pozycje ´ ˛cego reformy gospodarcze. Zachowanie tej funkcji przez skutecznie promuja ˛ciu funkcji przywodcy Komunistycznej Partii Chin Jiang Zemina – po przeje ´ ˛ ˛czenia sprawnosci i prezydenta przez 61-letniego Jintao – jest podstawa ła ´ ˛dzeniu przez młodsza generacje liderow z własciwym paternalistycz˛ ˛ w rza ´ ´ nej tradycji zachowaniem wpływow liderow ze starszej generacji. ´ ´ 6. Odmienne od euroamerykanskiego traktowanie prawa. Kodeksy ´ ˛to i instytucje prawne zacze wprowadzac w Chinach dopiero w czasach ´ reform Deng Xiaopinga. Pierwszy kodeks karny wprowadzono w 1979 r., a pierwszy kodeks cywilny w 1986 r. System prawny jest dopiero stano˛ wiony, kształci sie prawnikow (było ich w koncu ubiegłego wieku zaled´ ´ ˛cy na ponad miliard dwiescie milionow ludnosci), wie około 170 tysie ´ ´ ´ ˛do tworzy instytucje sa ´ w, adwokatury itp. Krzysztof Gawlikowski zwraca ˛, ˙ uwage ze „stan ten prowadzi do wielu paradoksow. W dawnych Chinach ´ ˛dy oparte na normach przyzwoitosci oraz przeciwstawiano sobie rza ´ ˛dy oparte na prawie (fa). Obecnie zas mowi sie ˛, etykiety (zwane li) i rza ´ ´ ˛z ˛ ˛powane «rza ˛dami osob» (ren zhi), podejze te ostatnie wcia ˙ sa zaste ˙ ´ ˛cych decyzje ze wzgle ˛du na status osobisty, a nie ze wzgle ˛du na muja ˛du, co jest niewa ˛tpliwie dziedzictwem konpełnienie konkretnego urze fucjanizmu” [„Rz”: 12–13.04.1997]. 7. Inny sposob pojmowania roli obywateli w sprawowaniu władzy. ´ ˛ Istote tej odmiennosci charakteryzuje cytowany wyzej polski sinolog na´ ˙ ˛puja ˛co: „Ze wzgle ˛du na traktowanie jednostki-obywatela jako autoste ˛ nomicznego podmiotu zrodziła sie w Europie instytucja głosowania, pode˛kszoscia głosow. W sytuacji zas «podmiotow rodzinjmowania decyzji wie ´ ˛ ´ ´ ´ ˛ nych» decyzje o waznym znaczeniu dla społecznosci podejmowano ˙ ´ ˛ w Chinach w drodze konsensu. Na nim opierało sie funkcjonowanie panstwa, społecznosci lokalnych i wielopokoleniowych rodzin. Podstawo´ ´ 266

˛c, wym kryterium statusu społecznego był przy tym wiek, a scisle biora ´ ´ przynaleznosc do okreslonej generacji. Do tego dochodzi pozycja w systemie ˙ ´´ ´ ˛dy sprawowane przez członkow rodziny itp. Sta ˛d pokrewienstwa, urze ´ ´ młodsi i mniej szanowani członkowie społecznosci mieli do powiedzenia ´ ˛sto znacznie mniej niz starcy i osoby czcigodne; ci pierwsi cze nawet nie smieli ˙ ´ wypowiedziec swego zdania. Istnienie takich struktur społecznych, nawy´ ˛dkowania i samodyscypliny sprawiło, ze stosunki społeczne kow podporza ´ ˙ ˛ były i nadal sa o wiele mniej konfliktogenne niz na Zachodzie, o wiele mniej ˙ ˛. ˛, w nich agresji i walki o supremacje Konflikty, jesli pojawiały sie rzadko były ´ manifestowane otwarcie. To zapewniało jednostce stosunkowo duzy komfort ˙ psychiczny uczestnictwa w harmonijnych stosunkach, oczywiscie, pod ´ warunkiem akceptowania swej roli i pozycji. Bywali tez bowiem «buntowni˙ ˛cy ˛ ˛ cy», staja sie «zakała rodziny», co prowadziło do ich eliminowania. Dlatego ˛sto ˛ przy kontaktach z ludzmi z Zachodu uderza cze Azjate ich nieopanowanie ´ ˛cia nieustannych walk na Zachodzie trzeba i kłotliwosc. Własnie dla uniknie ´ ´´ ´ ˛ było wprowadzic zasade głosowania. Na Dalekim Wschodzie natomiast ´ ˛trznej naczelnym ideałem zawsze było utrzymywanie harmonii wewne ˛ w rodzinie i w panstwie. I trzeba przyznac, ze potrafiono ja utrzymywac ´ ´ ˙ ´ ˛cym dla nas stopniu. Bez tego nie dałoby sie chociaz mieszkac ˛ w zdumiewaja ˙ ´ ˛sto w domku japonskim, gdzie na kilkunastu metrach kwadratowych zyje cze ´ ˙ trzypokoleniowa rodzina. W takim stłoczeniu Europejczycy niemal zagryzli´ ˛, ˛ ´ by sie Azjaci zas potrafia byc radosni i zadowoleni” [tamze]. ´ ´ ˙ 8. Odmienny od euroamerykanskiego stosunek do praw jednostki, ktory ´ ´ obecnie jest głownym przedmiotem krytyki chinskiego systemu politycz´ ´ nego. Według K. Gawlikowskiego „Niewielki respekt dla praw jednostki ˛ nie wynika w Chinach tylko z utrzymywania sie systemu komunistycznego, ˛ lecz głownie z odmiennosci kulturowych. To prawda, ze prawa te nie sa ´ ´ ˙ tam jeszcze przestrzegane, ale to dopiero obecna władza po raz pierwszy wprowadziła normy i instytucje prawne, a jak mowia Chinczycy, nawet ´ ˛ ´ ˛c najdłuzsza podroz zawsze trzeba zacza ´ od pierwszego kroku. Wprawdzie ˙ ˛ ´˙ ˛z według naszych standardow Chinczykom wcia ˙ brakuje wiele praw, ale ´ ´ ˛ ˛ ˛ oni oceniaja swoja sytuacje nie według standardow naszych, lecz swoich. ´ ˛ I wskazuja – kto wie, czy nie bez racji – iz my za nasze przemiany ustrojowe ˙ ˛ ˛s zapłacilismy załamaniem gospodarczym i pauperyzacja duzej cze ´ ci spo´ ˙ łeczenstwa, podczas gdy oni, przy swej ewolucyjnej drodze przemian, ´ ˛ ˛ ciesza sie jednym z najwyzszych w swiecie wzrostow gospodarczych ˙ ´ ´ ´ ˛c i okresem niebywałej prosperity. Kazdy medal ma wie dwie strony. Ow ˙ rozwoj gospodarczy, przyblizaja Chiny do poziomu kraju srednio roz´ ˙ ˛c ´ ˛tego, stwarza przeciez obiektywne warunki takze dla poste w dzie˛pu winie ˙ ˙ ˛dzarzowi-analfabecie, umieradzinie praw obywatelskich. Coz po nich ne ´˙ ˛cemu z głodu?” [tamze]. ja ˙ ˛zki z macierza chinskiej diaspory, czyli Chinczykow zyja ˛ 9. Silne zwia ´ ´ ´ ˙ ˛˛ ˛z cych w innych panstwach. Stanowia oni liczny i pre ˙ ny ekonomicznie ´ 267

˛ca element w wielu panstwach Dalekiego Wschodu. W połowie lat 90. licza ´ 3% mieszkancow Indonezji chinska mniejszosc etniczna kontrolowała 70% ´ ´ ´ ´´ prywatnego kapitału tego kraju; o sile kapitałowej naleza ˙ ˛cych do Chin´ czykow firm na Filipinach swiadczy, ze kontrolowały one 35% obrotow. ´ ´ ˙ ´ ˛cej W Tajlandii Chinczycy stanowili 10% ludnosci, kontroluja wytwarzanie ´ ´ ˛ 1/3 mieszkancow, zdominowali 50% PKB. W Malezji, gdzie stanowia ´ ´ ˛. ˛ gospodarke Tajwan i Singapur sa panstwami zdominowanymi przez ´ ˛ ˛ ˛ ˙ ˛ Chinczykow. Chinczycy za granica zachowuja swoja tozsamosc narodowa ´ ´ ´ ´´ ˛ ˛z ˛. i, mimo roznic ideologicznych, utrzymuja wie ´ z ojczyzna Ustrojowym ´˙ ˛zi odzwierciedleniem tej wie jest konstytucyjne zapewnienie reprezentacji ˛cych za granica w Ogolnochinskim Zgromadzeniu Przed˛ Chinczykow zyja ´ ´ ˙ ´ ´ stawicieli Ludowych. ˛ ´ ˛bokie przeobrazenia Prorynkowym zmianom nie towarzysza rownie głe ˙ ˛dzi elita władzy zorganizowana demokratyzacyjne. Chinami nadal rza ˛ ˛. ˛ w partie komunistyczna Do tego, by Chiny mogły sie demokratyzowac, ´ ˛ takze potrzebna jest nie tylko wola tej elity i społeczenstwa: konieczne sa ´ ˙ ˛ ˛ obiektywne przeobrazenia struktury społecznej. „Chiny musza sie stac ˙ ´ ˛ miejskie, a na razie sa w dwoch trzecich wiejskie. Nie znam społeczenstw ´ ´ ˛ wiejskich, w ktorych demokracja dobrze funkcjonuje. Indie sa demokratycz´ ne, a zarazem rolnicze, ale tamtejsza demokracja kuleje” – konstatuje ˛ francuski sinolog Jean-Luc Domenach. „Kontrola KPCh słabnie w miare urbanizacji i rozwoju gospodarczego – w miastach partia juz dzis nie moze ˙ ´ ˙ ˛ sobie na wszystko pozwolic. Młodziez miejska zyje, jak chce, cieszy sie ´ ˙ ˙ ˛ ˛, ˛s swoboda obyczajowa coraz cze ´ ciej zyje w konkubinacie [...]. Za 30 lat ˙ ˛da ˛ Chiny be ˛ w połowie zurbanizowane. Juz dzis wokoł metropolii rozrastaja ˙ ´ ´ ˛ ˛ce ˛cy sie w rok-dwa miasta powiatowe, sredniej wielkosci, licza kilkaset tysie ´ ´ ˛ mieszkancow. Wtedy powstana warunki demokratyzacji” [„GW”: ´ ´ ˛dzie to jednak demokracja według naszych, europej10–11.11.2003]. Nie be ˛tac ˙ skich standardow. Ponadto nalezy stale pamie ´ , ze słowa „wolnosc” ´ ˙ ´´ ˛zyka chinskiego dopiero od stu lat, i „demokracja” weszły na trwałe do je ´ ˛cie a poje „prawa człowieka” w kontekscie pozytywnym funkcjonuje w Chi´ nach dopiero od kilku lat. ˛ Stanowisko chinskiej elity władzy w tej materii sprowadza sie do dwoch ´ ´ konstatacji. Pierwszej, ze specyfika Chin wymaga innego rodzaju ładu ˙ politycznego niz zgodnego z wzorcami euroamerykanskiej demokracji. ˙ ´ ˛pu gospodarczego, zapewnic Drugiej, ze najpierw trzeba dokonac poste ˙ ´ ´ ˛tych poziom dochodow, a zatem i zycia, podobny jak w wyzej rozwinie ´ ˙ ˙ ˛. krajach i wtedy przyjdzie czas na demokracje Czyli ze trzeba nasladowac ˙ ´ ´ ˛ ˛ ˛ w tej materii Koree Południowa i Singapur, ktore przeszły taka własnie ´ ´ ˛ ˛da ˛ ˛ ˛ droge do demokracji, nie be ˛ca prosta kopia europejskich systemow. ´ ˛ ˛ O tym, ze Chiny zaczynaja wkraczac ewolucyjnie na droge do własnej ˙ ´ ˛ ˛ ´ wersji demokracji, zdaja sie swiadczyc wypowiedzi trzeciej generacji przy´ ˛ wodcow, ktorzy dopuszczaja mozliwosc bezposrednich wyborow. Naj´ ´ ´ ˙ ´´ ´ ´ 268

˛ pierw byłyby to wybory do władz lokalnych, co staje sie potrzebne jako ˛cej grozinstrument demokratycznej kontroli nad władzami, zapobiegaja ´ ˛ nemu zjawisku upowszechniania sie korupcji w warunkach gospodarki rynkowej, a w perspektywie wybory takze do władz centralnych, z wybo˙ ˛cznie. Zgodnie z zapowiedzia prezydenta Jiang Zemi˛ rami prezydenta wła ˛da w pełni rozwinie ˛ ˛tym demokratycznym panstwem na Chiny za 50 lat be ´ socjalistycznym [„Newsweek”: 30.03.1998]. ˛ ˛ ˛c ˛dzie to zapewne Prognoze te nalezy przyja ´ z uzupełnieniem, ze nie be ˙ ˙ prosta transplantacja euroamerykanskiego wzorca demokracji. Terazniej´ ´ ˛ ˛ szosc potwierdza lapidarna konstatacje sprzed ponad wieku Rudyarda ´´ ˛dzie Wschodem, a Zachod Zachodem”. Kiplinga: „Wschod jest i be ´ ´

INNE ZASTOSOWANIA POSTKONFUCJANIZMU ˛du Kiplinga jest historia i wspołczesPotwierdzeniem zasadnosci pogla ´ ´ nosc innych panstw tamtego regionu. Panstwa te roznia sie pod wieloma ´´ ´ ´ ´˙ ˛ ˛ ˛dami: wzgle ˛ – odmienne sa tam ustroje społeczne: deklaratywnie socjalistyczny w Chinach i Wietnamie, a w pozostałych panstwach otwarcie kapita´ listyczny; ˛ – odmienne sa ustroje polityczne: demokratyczny w Japonii, w Korei Południowej i od niedawna na Tajwanie, fasadowo demokratyczny w Singapurze, paternalistycznie monokratyczny w Chinach i w Wietnamie; w pozostałych panstwach mamy do czynienia z roznymi formami auto´ ´˙ kracji lub ograniczonej demokracji; ˛dowo-religijna: w Chinach i Wiet– odmienna jest „mapa” swiatopogla ´ namie dominuje (nie absolutnie) agnostycyzm, w Japonii szintoizm, w Tajlandii buddyzm, wieloreligijnosc w pozostałych panstwach; ´´ ´ – istotnie odmienny jest charakter losow historycznych tych panstw, co ´ ´ ˛du na szczegolnie duza role tradycji ma wpływ na wspołczesny ˛ ze wzgle ´ ˙˛ ´ kształt ładu społecznego. Niemniej przewazaja podobienstwa, ktorych wspolnym mianownikiem ˙ ˛ ´ ´ ´ jest postkonfucjanski charakter powszechnie uznawanych tam norm zycia ´ ˙ społecznego. ˛ ˛ ˛pstwie Lapidarna ilustracja odmiennosci systemu politycznego w naste ´ skojarzenia tradycji konfucjanskiej ze wspołczesnymi regułami demokracji ´ ´ ˛puja obrazek z Południowej Korei przedstawiony przez P. Gil˛cy jest naste ˛ lerta: „Koreanczycy sa nadal społeczenstwem niezwykle konserwatywnym, ´ ´ konfucjanskim – mowi profesor Lim Dzie Hjun, historyk z Uniwersytetu ´ ´ Hanjang. Posłuszenstwo wobec starszych, wobec przełozonych, wobec ´ ˙ ˛z przywodcy to tradycyjne konfucjanskie cnoty, wcia ˙ przez nas przestrze´ ´ ˛z ˛ gane. Podczas rodzinnych uroczystosci dzieci wcia ˙ składaja hołd rodzi´ 269

˛c ˛ ˛ com, kłaniaja sie przed nimi do ziemi. Koreanczycy sa zdyscyplinowani, ´ ˛zani do porza ˛dku. Ustawiaja sie w kolejce do metra, segreguja ˛ ˛ ˛ przywia ˛ ˛dkowi. swoje smieci, parkuja tam, gdzie im kaza wszechobecni porza ´ ˙˛ Takze kapitalizm, ktory zbudowalismy, jest kapitalizmem konfucjanskim, ˙ ´ ´ ´ ˛ ˛zania, w ktorym zamiast wolnego rynku sa rodzinne i przyjacielskie powia ´ wzajemna zaleznosc swiata polityki i biznesu, slepa niemal uległosc ˙ ´´ ´ ´ ´´ ˛ ˛, wobec tych, co sa wyzej w hierarchii [...]. Koreanska polityka tak jak ˙ ´ ˛ ˛dza całym zyciem publicznym, rza ˛ regionalne układy. Koreanczycy za˙ ´ ˛ ˛ wsze popieraja ludzi ze swego regionu, obstawiaja nimi podległe sobie ˛ ˛d ˛dziły prowincje wschostanowiska, głosuja na nich w wyborach. Dota rza dnie. Kazdy kolejny prezydent pochodził ze wschodu. Kim De Dzung ˙ ˛zca w wyborach na prezydenta w 1997 r. – M.G.] jest pierwszym [zwycie ˛ ˛c ˛. politykiem z zachodu, ktoremu udało sie przeja ´ władze Ale to nie ´ ˛ oznacza, ze zmieniły sie zasady. Po prostu wschod wystawił w wyborach ˙ ´ ˛ dwoch kandydatow i wyborcy sie podzielili [...]. W naszej polityce ´ ´ ˛ według granic ideologii czy odmiennych programow. podziały nie biegna ´ ˛dzy politykami, Decyduje charyzma przywodcy, osobiste animozje mie ´ ˛zki mie ˛dzy ludzmi z tej samej prowincji, tej samej niewidoczne zwia ´ ˛ szkoły, z jednej rodziny. Kim De Dzung ma dopiero szanse to zmienic” ´ [„GW”: 4–5.04.1998]. Wyrazistym przykładem skutecznego skojarzenia konfucjanizmu z regułami gospodarki rynkowej i fasadowej demokracji jest Singapur. To panstewko niewielkie obszarowo (połozone na wyspie o obszarze 639 kilo´ ˙ metrow kwadratowych) i ludnosciowo (4,7 mln; 77 procent to Chinczycy, ´ ´ ´ 14 procent Malajowie i 7,6 procent Hindusi) jest uznawane za wzorzec zdyscyplinowania społecznego i sprawnosci ekonomicznej. Uprzednio ko´ lonia brytyjska, po uzyskaniu niepodległosci w 1965 r. formalnie jest ´ ˛, ˛dzona wszelako od pocza ˛ ˛tku przez Partie Akcji Ludowej, ˛ republika rza ktorej liderem i premierem przez pierwsze 25 lat był nieprzerwanie Lee ´ ˛cy Kuan Yew, uwazany za ojca–załozyciela Singapuru i nadal odgrywaja ˙ ˙ ˛ ˛ ˛do istotna role w sprawowaniu rza ´ w. Wysokie tempo wzrostu gospodar˛tnie 1,7 procent czego – srednio 8 procent, przy niskiej inflacji (przecie ´ ˛cym 2,5 procent bezrobociu – sprawiło, ze rocznie) i niskim, wynosza ˙ ˛ z biednego kraju Singapur stał sie czwartym w swiecie panstwem pod ´ ´ ˛dem wysokosci dochodu na jednego mieszkanca. Indagowany o zrodwzgle ´ ´ ´ ´ ła tego sukcesu obecny premier Goh Chok Tong wymienia „silne i kompetentne przywodztwo” oraz swoisty „kapitał zakładowy”, jakim jest ´ ˛cy cie ˙ ka prace wykształcenie, ˛z ˛ ˛, konfucjanski system wartosci, eksponuja ´ ´ ˛dnosc i przywia ˛zanie do rodziny. „Po uzyskaniu niepodległosci oszcze ´´ ´ Singapur nie poszedł w slady brytyjskiego panstwa opiekunczego – stwier´ ´ ´ dza Goh Chok Tong. – W naszym systemie kazdy musiał płacic za to, co ˙ ´ ˛ ˛. ˛, konsumował, nawet za opieke lekarska Oczywiscie panstwo dokładało sie ´ ´ ˛ki ˛lis ale dzie temu, ze kazdy musiał osobiscie płacic za swiadczenia, unikne ´ ˙ ˙ ´ ´ ´ 270

my «syndromu gapowicza», charakterystycznego dla modelu brytyjskiego, ˛s ´ gdzie automatycznie cze ´ c zarobkow pracownika jest przelewana na fun´ dusz ubezpieczeniowy [...] Nie musielismy budowac panstwa opiekun´ ´ ´ ´ ˛ ˛zane opiekowac czego wzorem Europy, gdyz rodziny czuły sie zobowia ˙ ´ ˛czyło je w tym panstwo – ani swoimi członkami. Nie czekały, aby wyre ´ w Singapurze, ani dawniej w Chinach”. ˛tku rza ˛dy Na zarzut, ze Singapur jest panstwem autorytarnym (od pocza ˙ ´ ˛zuje sprawuje ta sama partia, wolnosc mediow jest ograniczona, obowia ´´ ´ ˛. rygorystyczny, represyjny system prawny) odpowiada: „Zgadzam sie ˛tku bylismy panstwem autorytarnym. My po prostu nie Zwłaszcza na pocza ´ ´ mielismy prawa popełnic błe ´ ´ ˛du. Trzy mln ludzi, 600 km kwadratowych, brak ˛ ˛ ˛trz, surowcow naturalnych, koniecznosc zaopatrywania sie w wode z zewna ´ ´´ ˛ce bezrobocie przekraczaja 10 procent. Kiedy jako młody człowiek pracowałem w Ministerstwie Planowania, bezrobocie przekroczyło 13 procent. Nie ˛d mozna było kwestionowac wybranej drogi. Rza był wowczas autorytarny. ˙ ´ ´ ˛ka umozliwiła awans Singapuru. Jednak po osia ˛gnie ˛ciu Jego twarda re ˙ ˛cej obecnego poziomu zaczynamy łagodzic rygor, zostawiamy wie swobody ´ ˛ ˛. ˛tku przeciwnikow ludziom, ktorzy sie z nami nie zgadzaja Na pocza ´ ´ politycznych zdecydowanie zwalczalismy, dzis jestesmy bardziej tolerancyj´ ´ ´ ˛ ni. Mozliwosci ekonomiczne sa zupełnie inne, a ludzie – dobrze wykształceni. ˙ ´ Kiedy Singapur uzyskiwał niepodległosc, był jakis tuzin ludzi z tytułem ´´ ´ ˛cy. doktora, a tych, ktorzy ukonczyli wyzsze studia, kilka tysie Jak mozna było ´ ´ ˙ ˙ ˛c ˛d. im dawac swobody polityczne? Mielismy wie bardzo zdecydowany rza ´ ´ ˛d, ˛ki, Dzis mamy nadal zdecydowany rza ale odeszlismy od metod silnej re ´ ´ ˛dne były wowczas” [„Rz”: 24–25.03.200]. jakie niezbe ´

´´ SPORY O PRZYSZŁOSC
˛ce Dynamiczny rozwoj dalekowschodnich „tygrysow” i rosna ich wpły´ ´ ˛ wy na swiatowej arenie wywołuja trojakiego rodzaju reakcje: 1) pozytywne, ´ ˛ce ˛ dotycza wyzwalania sie tego najludniejszego regionu swiata ze stagnacji, ´ ˛zane z obawami przed zagrozezacofania i deprywacji, 2) negatywne, zwia ˙ niem rownowagi ekonomicznej i bezpieczenstwa swiatowego, powodowa´ ´ ´ ˛ca ˛, ˛ ne rosna ˛ siła rola i aspiracjami panstw tego regionu oraz 3) ambiwalent´ ne, wywołane kontrowersyjnymi diagnozami i prognozami wpływu tego rozwoju na kształt ich systemow społecznych i ładu swiatowego. Rezultaty ´ ´ ˛ganego w istotnej mierze dzie postkonfucjan˛ki dynamicznego rozwoju, osia ´ ˛ skim wartosciom, maja dwojaki charakter: szans i zagrozen. ´ ˙ ´ ˛cego sie tam cywilizacyjnego poste ˛ ˛pu to: Bezsporne pozytywy dokonuja ˛dzy, powtarzalnych kle gło˛sk – uwolnienie 1/3 ludzkosci ze strefy ne ´ ˛pu ˛cych dowych i zapewnienie im efektywnej pracy, doste do dobr stwarzaja ´ ˛cych satysfakcje z pracy i konsumpcji; ˛ dostatek, daja 271

˛ce – ukierunkowanie aktywnosci tych społeczenstw nie na wyniszczaja ´ ´ ˛ ˛ ˛; rewolucje i wojny, lecz na aktywnosc gospodarcza i ekspansje ekonomiczna ´´ ˛pu cywilizacyjnego ludzkosci przez przykład, wpły– pobudzanie poste ´ wy i narzucanie nowego poziomu rywalizacji ekonomicznej. ˛cych i potencjalnych – jest duzo obszerniejLista zagrozen – juz istnieja ˙ ´ ˙ ˙ sza. Negatywne zmiany w konfiguracji swiatowego i regionalnego ładu ´ ˛ ˛cymi w siłe ˛ powodowane przez stawanie sie „azjatyckich tygrysow” rosna ´ ˛dzynarodowej maja wieloraki charakter: ˛ i wpływy partnerami na arenie mie ˛, ˛cego sie dwojako: a) w po˛ – konfliktu rynku z demokracja przejawiaja staci deprecjonowania strategii demokratycznego panstwa socjalnego w Eu´ ropie i Ameryce Połnocnej, co zostało szerzej zaprezentowane w rozdziale ´ ˛dzie ponownie przedmiotem uwagi w traktuja ˛cych o globalizacji 3 i be ˛trznym mie ˛dzy skłonnymi rozdziałach 12 i 13, oraz b) w konflikcie wewne ˛dami i korporacjami a demokratycznymi aspiracjami do autorytaryzmu rza społeczenstwa, czego przykładem jest Korea Południowa.; ´ ˛pi – grozby, iz wraz z bogactwem panstw tego regionu nasta – podobne ´ ˙ ´ ˛cej sie Europie – zage ˛ ˛szczenie konflikjak w intensywnie uprzemysławiaja ˛trznych konfliktow etnicznych, tow trojakiego typu: zaktywizowania wewne ´ ´ ˛ ktorych widownia jest np. Tybet i Xikiang (bunt mahometanskich Ujgurow) ´ ´ ´ ˛ w Chinach, konfliktu mahometan z trzyprocentowa mniejszoscia chinska ´ ˛ ´ ˛ ˛dzy w Indonezji i konfliktow typu klasowego, jak w Singapurze mie ´ ˛zycznymi, stanowia ˛cymi klase wyzsza a Chinczykami ˛ Chinczykami angloje ´ ˙ ˛, ´ ˛zycznymi, stanowia ˛cymi klase nizsza ˛ ˙ ˛; chinskoje ´ ˛dzy Japonia a Rosja Rosja a Chinami, ˛ ˛, ˛ – kontrowersji granicznych mie ˛ ˛ ˛ ˛, Japonia a Chinami, Japonia a Korea Południowa Laosem a Chinami, ˛, Chinami a Birma Kambodza a Wietnamem, Chinami a Tajwanem, Indo˙˛ ˛ ˛ nezja a Timorem, Malezja a Filipinami, a w odniesieniu do Wysp Spartley ˛dzy Chinami, Wietnamem, Filipinami, Malezja i Tajwanem; realna jest ˛ mie ˛ ˛ grozba, ze moga sie stac zarzewiem wojen lokalnych, a i wojny swiatowej, ´ ˙ ´ ´ ˛ podobnie jak to sie zdarzyło dwukrotnie w XX w.; – grozby nowej formy konfliktu kulturowo-cywilizacyjnego, w ktorym ´ ´ najsilniejszym cywilizacyjnie i militarnie przeciwnikiem amerykansko-eu´ ˛ ˛ ropejskiego bloku moga sie stawac nowe mocarstwa z postkonfucjanskiego ´ ´ ˛gu kulturowego. Według znakomitego znawcy „kuchni” administracji kre ˛gi ˛ G.W. Busha, „wzrost pote Chin, nie tylko zreszta wojskowej”, nalezy do ˙ „trzech głownych niebezpieczenstw zagrazaja ´ ´ ˙ ˛cych Stanom Zjednoczonym” ˛dzynarodowy terroryzm i zwie ˛kszanie doste ˛pnosci (pozostałe dwa to mie ´ ˛drowej) [Woodward: broni masowego razenia – chemicznej, biologicznej i ja ˙ 29]. Zagrozenie hipermocarstwowej pozycji Stanow Zjednoczonych ureal˙ ´ ˛tnie korzystaja z pozycji „pozniejszego przybysza” ˛ nia fakt, ze Chiny umieje ˙ ´´ ˛cej omijanie długiej w nowej fazie rozwoju cywilizacyjnego, umozliwiaja ˙ ˛ ˛te drogi, jaka wczesniej przeszły wysoko rozwinie kraje, i koncentrowanie ´ ˛ sie na przyszłosciowych technologiach. Najdobitniejszym tego przejawem ´ 272

˛cy ˛ ˛ jest program zakładaja rywalizacje o pozycje w swiecie nie przez zbro´ ˛ ˛, jenia i ekspansje militarna lecz przez wyprzedzanie innych w pokojowej eksploracji kosmosu traktowanej nie tylko i nie głownie w kategoriach ´ demonstracji mocarstwowosci, lecz takze pragmatycznych korzysci. Juz ´ ˙ ´ ˙ ˛ ˛ teraz sie je odnosi w formie opłat za wynoszenie na orbite komercyjnych ˛ ˙ satelitow zarowno własnych, jak i firm z innych panstw. Sa tez korzysci ´ ´ ´ ´ ˛z przewidywane z pozyskiwania z Ksie ˙ yca surowcow mineralnych, zwłasz´ cza obfitych tam zasobow izotopu helu-3 – zrodła taniej i bezpiecznej ´ ´ ´ energii w przyszłosci, czemu ma słuzyc zbudowanie do 2010 r. stacji ´ ˙ ´ ˛z orbitalnej, a do 2020 r. stałej bazy na Ksie ˙ ycu. ˛cego sie na ˛ Kontrowersyjnosc diagnoz i prognoz skutkow dokonuja ´´ ´ Dalekim Wschodzie skoku cywilizacyjnego znajduje wyraz w sporach o kształt przyszłego ładu społecznego panstw tamtego regionu i jego ´ wpływu na przyszłosc swiata. Pierwszym obiektem sporow jest to, czy ´´ ´ ´ demokracja – w formie standardow ukształtowanych w panstwach Za´ ´ chodu, z prawami człowieka i metodami regulowania zycia społecznego, ˙ traktowana przez Stany Zjednoczone i panstwa europejskie jako kryterium ´ naczelne jakosci stosunkow społecznych w panstwach całego swiata – jest ´ ´ ´ ´ wzorcem uniwersalnym dla wszystkich nacji i na zawsze. „Lee Kuan Yew, patriarcha Singapuru, premier tego miasta–panstwa ´ od secesji od Malezji w 1959 r. az do 1990 r. i tworca tamtejszego cudu ˙ ´ ˛pił z teza iz ˛, ˙ gospodarczego, szanowany w całym regionie Pacyfiku, wysta polityczny system amerykanski jako całosc jest zupełnie nie do zaakcep´ ´´ ˛du na patologie społeczne, be ˛ce jego nieunikniona ˛da ˛ towania ze wzgle ˛, ˛ce konsekwencja prowadza do załamania społeczenstwa obywatelskiego. ´ Rozszerzanie wolnosci jednostki az do przyzwolenia jej na złe zachowanie, ´ ˙ ˛, ˛dek społeczny, jesli tylko ma ona na to ochote burzy – jego zdaniem – porza ´ podobnie jak zasada nienaruszalnosci praw jednostki podniesiona do rangi ´ dogmatu. Ludzie Zachodu, według niego, zapomnieli o etycznych pod˛zko stawach społeczenstwa i o potrzebie wpajania jednostkom ich obowia ´ w ´ ˛ ˙ wobec zbiorowosci. Rodzina, i to szeroka, powinna byc podstawa zycia ´ ´ ˛z ´ społecznego oraz gospodarczego, a panstwo nie powinno da ˙ yc do ogra´ ˛powania. Zakresu wolnosci indywidualniczania jej roli czy nawet jej zaste ´ ˛kszac, by nie doprowadziło to do nych nie nalezy nieroztropnie powie ˙ ´ ˛cego w Azji w cia ˛gu kilku destabilizacji społeczenstwa i tak przechodza ´ ˛ dekad burzliwe przeobrazenia, jakie na Zachodzie dokonywały sie w okre˙ sie dwustu lat. Podobnie jak Japonia, takze inne kraje Azji powinny ˙ ˛ ˙ ˛ ˛z ´ zachowywac swa tozsamosc kulturowa oraz tradycje i nie powinny da ˙ yc ´ ´´ do kopiowania zachodnich ustrojow politycznych. Za cel głowny nalezy ´ ´ ˙ ˛dek społeczny, umozliwiaja kazdemu ˛cy uznawac w Azji Wschodniej porza ´ ˙ ˙ ˛ maksymalne cieszenie sie swoimi wolnosciami. Jego zdaniem nawet zasada ´ «jeden obywatel – jeden głos w wyborach» mogłaby zostac zweryfikowana, ´ tak by ojcowie rodzin dysponowali np. dwoma głosami. 273

Wobec krytyki tych koncepcji Bilahari Kausikan, przedstawiciel Singapuru w ONZ, precyzował, iz nie chodzi jego krajowi o negowanie ˙ swobod jednostki, lecz o własciwe zrownowazenie interesow jednostko´ ´ ´ ˙ ´ wych i społecznych. Chociaz wszystkie własciwie panstwa tamtego regionu ˙ ´ ´ ˛ sa mniej czy bardziej autorytarne i wiele z nich jest krytykowanych przez przedstawicieli Zachodu za praktyki sprzeczne z ideałami demokracji oraz normami praw człowieka, koncepcje «wartosci azjatyckich» nie znalazły ´ ˛dy zblizone ciesza ˛ jednak, z roznych przyczyn, szerszego poparcia. Pogla ´˙ ˙ ˛ ˛ ˛cie sie pewna popularnoscia w ChRL, szczegolnie kolektywistyczne uje ´ ˛ ´ praw jednostki oraz zasada prymatu interesow społecznych. Jednakze ´ ˙ ˛ tam drugie podejscie, obecne wprawdzie w rozumodominowac zdaje sie ´ ´ ˛ waniu Lee Kuan Yew, ale przezen nie rozwijane. Wskazuje sie mianowicie ´ ˛ na potrzebe zapozyczania od Zachodu wszystkiego, co wartosciowe, oraz ˙ ´ ˛c wzajemnego wzbogacania obu cywilizacji, traktuja je jako nawzajem kom˛ plementarne. Obie cywilizacje przedstawia sie wprawdzie obecnie jako ˛ najcze ´ ciej jako proces formowania ˛s odmienne, ale przyszłosc postrzega sie ´´ ˛ jednej rodziny ludzkiej. Obok oczywistego zapoznawania sie z dorobkiem kulturalnym Azji Wschodniej przez Zachod, przejmowaniem akupunktury, ´ ˛dzania itp., czasami wskazuje sie na tradycyjne ˛ sztuk walki czy metod zarza ˛z wartosci, takie jak kolektywizm, rodzina, umiarkowanie i wstrzemie ´ ´ liwosc, ktore mogłyby znacznie poprawic tam jakosc zycia i zmniejszyc ´´ ´ ´ ´´ ˙ ´ patologie społeczne. Zwolennicy radykalnej wersji «wartosci azjatyckich» ´ ˛ przyjmuja nie tylko, iz wartosci uznawane w Azji rejonu Pacyfiku w prze˙ ´ ˛, szłosci i obecnie roznia sie od zachodnich, co byłoby banałem, ale sugeruja ´ ´˙ ˛ ˛ ˛ ˛, iz Azja nie tylko powinna zachowywac swa specyfike lecz rowniez ˙ ´ ´ ˙ dysponuje wzorcami organizacji zycia społecznego lepszymi od zachod˙ ˛ ˛tpliwosci i gora protesty. ˛ce nich. To własnie zdaje sie budzic wa ´ ´ ´ ˛ ˛c Krytycy odrzucaja to stanowisko, uznaja zachodnie wzorce demokracji oraz normy praw człowieka za uniwersalne, co nakładałoby na panstwa ´ ˛zek ich przyje ˛cia bez zadnych zastrzezen. Traktuja oni ˛ azjatyckie obowia ˙ ˙ ´ ˛ ˛ ˛c cywilizacje zachodnia jako najwyzszy etap rozwojowy ludzkosci, grzesza ˙ ´ ˛ ˛ niekiedy arogancja podobna nieco do dawnych zwolennikow chrystianiza´ ˛tnastowiecznych niosa ˛cych «dzicji pogan czy tez kolonizatorow dziewie ˙ ´ ˛, ˛ kim» cywilizacje co w Azji Wschodniej spotyka sie ze zrozumiałym ˛dnic, iz Azja regionu Pacyfiku jest, jak oburzeniem. Nalezy bowiem uwzgle ˙ ´ ˙ ˛gu dotychczas, jedynym obszarem spoza kre cywilizacji chrzescijanskiej, jaki ´ ´ ˛ przyswoił sobie technologiczne i naukowe zdobycze Zachodu i zbliza sie ˙ szybko do jego poziomu rozwoju gospodarczego, a niektore z tamtejszych ´ ˛ły czy nawet przescigaja (Japonia, Hongkong, ˛ krajow juz go doscigne ´ ˙ ´ ´ Tajwan, Singapur). Pytaniem centralnym jest: czy tamtejsza cywilizacja industrialna, a na˛zaniach wet postindustrialna, musi upodobnic sie we wszystkich rozwia ´ ˛ polityczno-społecznych, jak rowniez w sferze duchowej, do krajow Za´ ˙ ´ 274

˛ ˛dzy soba czy tez moze ˛), chodu (znacznie przeciez roznia ˙ ´ ˙ ˛cych sie mie ˙ ˙ ˛ ˛, zachowywac swoja specyfike a jesli tak, to do jakiego stopnia? Czy obok ´ ´ ˛dziemy mieli do czynienia, jako ze zjawisroznych rodzajow kapitalizmu be ´˙ ´ kiem trwałym, z rozmaitymi systemami demokracji albo nawet demokracji ograniczonych, dostosowanych do wartosci i nawykow azjatyckich? Trud´ ´ ˛ dziwic, iz przy takich pytaniach emocje z obu stron nierzadko biora ˛ no sie ´ ˙ ˛dkiem, tym bardziej ze spory maja swe implikacje polityczne, ˛ gore nad rozsa ´ ˛ ˙ ˛czaja sie jeszcze w Azji umacniaja sie poczucia narodowe ˛ ˛ ˛ce ˛ a do tego doła ˛z i da ˙ enia do obrony swej tozsamosci, i tak juz zagrozonej ogromnymi ˙ ´ ˙ ˙ przemianami społecznymi i gospodarczymi, upowszechnianiem zachodniego, konsumpcyjnego stylu zycia i zalewem obcej kultury przez nowo˙ czesne srodki przekazu” [Gawlikowski 1998: 41–43]. ´ „Nigdzie nie jest powiedziane, ze na całym swiecie musi byc demokra˙ ´ ´ ˛, ˙ cja” – stwierdza Ryszard Kapuscinski. Na opinie ze nic lepszego jeszcze ´ ´ nie wymyslono, replikuje: „Nie wymyslono nic lepszego dla cywilizacji ´ ´ ˛ zastanowic, jak ten produkt Europy funkcjonuje europejskiej. Trzeba sie ´ ˛dza ˛ ˛ ˛ ˛. w cywilizacjach, ktore rza ˛ sie innymi prawami, maja inna tradycje Za ´ nikogo nie mozna robic historii” [„GW”: 6.05.1994]. ˙ ´ Drugim wazkim pytaniem jest to, jakie zmiany spowoduje w społeczno˙ sciach Dalekiego Wschodu zjawisko globalizacji. Obawy przed negatyw´ nymi skutkami globalizacji dla społeczenstw dalekowschodnich definiuje ´ ˛puja ˛co: „Trudniej be ˛dzie nam zachowac nasze premier Singapuru naste ´ tradycyjne wartosci. Jestesmy bardzo otwarci na inwestorow zagranicz´ ´ ´ ˛ ˛ ˛ki nych, przybyszy, ktorzy osiedlaja sie u nas jako rezydenci, turystow. Dzie ´ ´ ˛ ˛ temu trafiaja do nas ludzie utalentowani, ktorzy pomagaja nam utrzymac ´ ´ rozwoj ekonomiczny. Jednak za dwadziescia, trzydziesci lat Singapur moze ´ ´ ´ ˙ stac sie miastem kosmopolitycznym. Zatracimy wowczas wiele z naszych ´ ˛ ´ ˛ ˛cej podrozowac konfucjanskich wartosci. Singapurczycy zaczna coraz wie ´ ´ ´˙ ´ ˛ ˛. ˛ i podejmowac prace za granica Sa poszukiwani z powodu dobrego wy´ kształcenia, zdyscyplinowania i skutecznosci. Wielu z nich ma na swiecie ´ ´ wielkie perspektywy i nie wraca juz do Singapuru” [„Rz”: 24–25.03.2001]. ˙ Konstatacja ta dotyczy w rownej mierze wszystkich społeczenstw – z pol´ ´ ˛cznie. skim wła ˛, ˛ ˛ ˛ Ostatnia lecz bodaj najistotniejsza kwestia sporna jest to, ktora z domi´ ˛cych wspołczesnie cywilizacji okaze sie bardziej efektywna i przyszłos˛ nuja ´ ´ ˙ ´ ciowa: euroamerykanska czy dalekowschodnia. Z jednej strony dowody ´ dynamicznego rozwoju Japonii i innych dalekowschodnich „tygrysow” ´ ˛tych panstw oraz wypieranie na dalsze pozycje wczesniej wyzej rozwinie ´ ˙ ´ Europy swiadczy, ze nie ma systemow i strategii skutecznych na zawsze. ´ ˙ ´ Z drugiej jednak strony objawy dekadencji Japonii, kryzysu ekonomicznego w Korei Południowej i innych azjatyckich „tygrysach”, dramatycznego ˛, ˙ ´ konfliktu politycznego w Indonezji dowodza ze rowniez postkonfucjanski ˙ ´ paternalizm nie jest uniwersalnym remedium na zawsze, a na pewno nie 275

˛dzie. Na tym przykładzie sprawdza sie ogolnodziejowa prawidłowosc, ˛ ´ wsze ´´ ze nie ma systemow absolutnie doskonałych i ponadczasowo efektywnych. ˙ ´ ˛ Te same azjatyckie wartosci sa przez znawcow przedmiotu uznawane za ´ ´ ˛bokiego kryzysu gospodarczego, jaki przezywała wie ˛kszosc zrodło głe ´ ´ ˙ ´´ panstw azjatyckich w koncu lat 90. Nie ma zatem „konca historii” – jest ´ ´ ´ ˛głos ´ cia ´ c i zmiana, wzrost i upadek osrodkow cywilizacyjnych, jak juz ´ ´ ˙ wielekroc w dziejach ludzkosci bywało. ´ ´ ˛cym swiat nie be ˛dzie „Mozliwe jest, ze przyszłym czynnikiem jednocza ˙ ˙ ´ ˛cy ˛ ˛da kraj zachodni ani znajduja sie pod jego wpływem, lecz be ˛ to Chiny – ˛ ˛ taka ewentualnosc radzi brac pod uwage Arnold Toynbee. Mozliwe jest ´´ ´ ˙ ˛ rowniez, ze przeczucie przyszłej roli politycznej Chin jest przyczyna obec´ ˙ ˙ ˛cego ich prestizu w swiecie. Przez niemal dwadziescia dwa nego zaskakuja ˙ ´ ´ stulecia, z chwilowymi przerwami, zjednoczona władza chinska utrzymy´ wała miliony ludzi w politycznej jednosci. Ponadto zjednoczone Chiny były ´ ´ ˛ Panstwem Srodka, ktorego polityczna zwierzchnosc uznawały liczne pan´ ´ ´´ ´ stwa klientelistyczne, na skutek czego wpływ kulturowy Chin promienio˛c ˛ksza cze ´ c ˛ ˛s ´ wał jeszcze szerzej. Poczynaja od III wieku p.n.e., przez wie ˛z ˛gu historii Chiny były centrum, ku ktoremu cia ˙ yła połowa swiata. W cia ´ ´ ˛ciuset lat cały swiat został zjednoczony dzie wysiłkom ˛ki minionych pie ´ ˛tkiem politycznej. Byc moze Zachodu na wszystkich płaszczyznach z wyja ´ ˙ przeznaczeniem Chin jest nadanie politycznej jednosci i pokoju nie tylko ´ połowie swiata, lecz jego całosci” [Toynbee i Ikeda: 248]. ´ ´ ˛ ˛ Byc moze, ale tez tak byc nie musi. Alternatywna szansa na przetrwanie ´ ˙ ˙ ´ ˛ i rozwoj ludzkosci jest wyzwolenie sie od wszelkich kolonializmow i im´ ´ ´ perializmow i racjonalny rozwoj demokratyzowany nie tylko w wymiarze ´ ´ panstwowym, lecz takze przez upodmiotowianie całych i wszystkich na´ ˙ ˛pu nie rokuje zadna wymiana imrodow, czyli ludzkosci. Takiego poste ´ ´ ˙ ˛cego swa władze ludzkiemu „stadu”, ˛ ˛ perialnego „zandarma” narzucaja ˙ niezaleznie od tego, ktore z obecnych i przyszłych supermocarstw by do ˙ ´ ˛pu sa niezbe ˛ ˛dne ponadnarodowe tej roli pretendowały. Do takiego poste i ponadpanstwowe demokratyczne instytucje. ´

Rozdział 9

TEOKRACJE I FUNDAMENTALIZMY RELIGIJNE

˛dzy a religiami a ruchami politycznymi i władza panstwowa ˛ ´ ˛ Relacje mie ˛ ˛stsza od prawiekow ich forma było legi˛ ˛ maja wieloraki charakter. Najcze ´ ˛zuja ˛cych w panstwie i władzy panstwowej tymizowanie praw obowia ´ ´ ˛dz boskim pochodzeniem ba ´ mandatem władcy. Demokratyczna legitymizacja zrodeł władzy i prawa – z woli ludu – wspołczesnie uznawana za ´ ´ ´ ´ ˛ ˛, cywilizacyjna norme była do czasow Oswiecenia i upowszechniania demo´ ´ ˛tkiem od tej dominuja ˛cej reguły. Rownie cze ˛ do niedawna ˛sta kracji wyja ´ ˛ ˛zko forma zwia ´ w było wykorzystywanie przez systemy religijne władzy ˛dpanstwowej i jej instrumentow przymusu do egzekwowania podporza ´ ´ ˛ ˛dowym dominuja ˛cej kowania sie nakazom moralnym religii i rygorom obrze ˛ ˛sto spotykana w przeszłosci, wspoł˛ w danym panstwie konfesji. Forma cze ´ ´ ´ ˛, jest angazowanie kapłanow w sprawowanie czesnie ponownie animowana ´ ˙ ´ ˛zane z tym potraktowanie norm religijnych jako władzy panstwowej i zwia ´ ˛ prawa panstwowego. Religiami posługiwano sie takze dla ideologicznej ´ ˙ motywacji i mobilizacji w konfliktach politycznych – podbojach, wojnach domowych, rewolucjach i kontrrewolucjach. Religijnie motywowane ruchy ˛ polityczne zwykło sie okreslac mianem fundamentalizmow, a splatanie ´ ´ ´ władzy panstwowej z duchowienstwem i egzekwowanie przez panstwo ´ ´ ´ ˛. norm religijnych jest zwane teokracja W poznaniu natury, przyczyn i zakres wspołczesnych teokratycznych ´ ˛dzie systemow oraz fundamentalistycznych ruchow religijnych pomocna be ´ ´ prezentacja: – charakteru głownych nurtow religijnych i ich wpływow w swiecie, ´ ´ ´ ´ – natury i przejawow teokratycznych systemow, ´ ´ – fundamentalistycznych ruchow religijnych. ´

´´ ´ ´ RELIGIE I RELIGIJNOSC W SWIECIE WSPOŁCZESNYM
˛kszosc ludzi, bo niemal 80%, wierzy w istnienie sił nadprzyrodzoWie ´´ ˛ nych, zalicza sie do wyznawcow jakiejs religii i przynalezy do okreslonej ´ ´ ˙ ´ 277

wspolnoty wiernych. Według „Almanachu wiedzy powszechnej 1995/96” ´ chrzescijanstwo wyznawało 33,4% swiatowej populacji, islam – 17,7%, ´ ´ ´ hinduizm – 13,4%, buddyzm – 5,7%, chinskie kulty (taoizm, kult przodkow) – ´ ´ 3,4%, nowe wyznania – 2,6%, wyznania plemienne – 1,8%, sikhizm – 0,3%, judaizm – 0,3%, inne wyznania (szamanizm, bahaizm, dzajnizm, szintoizm) – ˙ ˛ jako bezwyznaniowcy w granicach 0,2–01%. Około 20,4% deklarowało sie i ateisci [„Almanach...”: 213–214]. Z przeliczenia wskaznikow procento´ ´ ´ ˛dne wynika, ze chrzescijan jest około 2 mld, wych na liczby bezwzgle ˙ ´ wyznawcow islamu – 1 mld, hinduizmu – 811 mln, buddyzmu – 345 mln, ´ chinskich wyznan – 206 mln, nowych kultow – 154 mln, religii plemiennych – ´ ´ ´ 109 mln, judaizmu i sikhizmu – po 18 mln, innych wyznan mniejszos´ ´ ˛cznie – 64 mln. Niebagatelna reszta – 1235 mln – to bezwyciowych ła ˛ znaniowcy. Te szacunkowe dane korygowane sa (bardziej niz przez kon˙ ˛dz wersje) przez istotnie rozny stopien wzrostu ba ´ spadku przyrostu demo´˙ ´ ˛, ˙ graficznego. Znawcy przedmiotu wskazuja ze wspołczesnie przyrost ten ´ ´ jest najbardziej dynamiczny wsrod wyznawcow islamu. ´ ´ ´ ˛ Wsrod około 2 miliardow chrzescijan najliczniejsi sa katolicy – około ´ ´ ´ ´ 1 mld. Wyznawcow roznych odłamow protestantyzmu jest około 324 mln, ´ ´˙ ´ prawosławnych jest 215 mln, 80 milionow anglikanow oraz 50 milionow ´ ´ ´ wiernych w roznych kosciołach zielonoswia ´˙ ´ ´ ˛tkowcow. Chrzescijanie domi´ ´ ˛ nuja w Europie, Ameryce Połnocnej i Południowej oraz w Australii. ´ ˛gu wiekow wyznawcy islamu (zwani tez muzułmanami, czyli W cia ´ ˙ ˛cymi sie przeznaczeniu lub – od imienia tworcy islamu – maho˛ poddaja ´ ˛ metanami) podzielili sie podobnie jak chrzescijanie na wiele konfesji, ´ z ktorych głowne to sunnici i szyici. Sunnici (od arabskiego ahl as-sunna ´ ´ ˛cy ˛ ˛powanie wa al-dzamma), uznaja za podstawe jedynie nauki i wzorce poste ˙ ˛ ˛ proroka-tworcy islamu Mahometa, stanowia ponad 85%. Szyici dodaja do ´ ˛ce ˛pnych po Mahomecie przytego kanonu nakazy wynikaja z nauk naste wodcow religijnych, zwłaszcza czwartego po Mahomecie kalifa Alego. Oba ´ ´ ˛ ˛pstwo od zasad wiary. Szyici dominuja ˛ skrzydła zarzucaja sobie odste w Iranie i w Iraku. Inne odłamy, mniej liczne, to imamici, alawici, ismailici, zajdyci oraz wyznawcy ugrupowan religijnych wyrosłych z islamu, np. ´ ibadyci, wahabici, druzowie. Islam nie ma jednej władzy politycznej i re˛ ˛ ligijnej. Charakteryzuje sie natomiast tendencja do traktowania religii jako ˛c doktryny społecznej, politycznej i prawnej, obejmuja całe zycie wspolnoty. ˙ ´ ˛kszej wspołczesnie skłonnosci do upolityczniania Jest to zrodłem najwie ´ ´ ´ ´ ´ islamskich ruchow religijnych – wyrastania na tym podłozu zarowno ´ ˙ ´ ˛cego fundamentalizmu, jak i rza ´ w teokratycznych. Głowne skupis˛do wojuja ´ ˛ ˛ ka wyznawcow islamu znajduja sie w Azji Południowej, Południowo´ ˛ksze skupiska funkcjonuja w Afryce ˛ wschodniej i Centralnej. Inne wie Połnocnej i Rownikowej. Szczegolnie duzy jest przyrost liczby muzuł´ ´ ´ ˙ ˛pstwie masomanow w Europie Zachodniej i Ameryce Połnocnej w naste ´ ´ wego napływu emigrantow i wyzszej niz wsrod miejscowych populacji ´ ˙ ˙ ´ ´ 278

płodnosci. Choc islam jest kojarzony głownie z krajami arabskimi, gdyz ´ ´ ´ ˙ ˛ ˛gu ˛ ˛ca wywodzi sie z tego kre kulturowego i jest tam nadal religia dominuja ˛, ˛ liczebnie Arabowie stanowia zaledwie około 15% ogołu muzułmanow. ´ ´ Wspołczesny islam jest konglomeratem ras i grup etnicznych rozsianych ´ po całym swiecie. Poza Arabami do tej wspolnoty naleza Persowie i Af´ ´ ˙ ˛: ganczycy, Turcy, Pakistanczycy, Hindusi i mieszkancy Bangladeszu, Malaj´ ´ ´ czycy, mniejszosci etniczne Chin, Afrykanie (od Senegalu, poprzez Mali, ´ ˛ ˙ ˛), Nigerie az po Somalie mieszkancy srodkowoazjatyckich republik byłego ´ ´ ZSRR (Tatarzy, Kazachowie, Uzbecy, Kirgizi, Tadzykowie, Turkmeni). ˙ ˛puja w Bosni i Her˛ Ponadto zislamizowane mniejszosci etniczne wyste ´ ´ cegowinie, Etiopii i Erytrei oraz na Cyprze. Religie panteistyczne, zwane tez kosmocentrycznymi, czyli hinduizm ˙ ˛ ˛gu kulturowego. Hinduizm jest i buddyzm, sa religiami azjatyckiego kre ˛ w zasadzie religia ludow Indii i ma 811 mln wyznawcow. Nie ma scisle ´ ´ ´ ´ sformułowanego systemu wierzen, instytucji, a stan duchowny jest bardzo ´ zroznicowany. Buddyzm jako religia powstał w V–VI w. przed Chrystusem ´˙ w Indiach i Nepalu, by rozszerzac sie systematycznie na wszystkie kon´ ˛ tynenty. Ma 345 mln wyznawcow w 34 krajach. ´ Podobnie niejednolitym systemem religijnym jest judaizm. Brak hierar˛ chicznych struktur został w tym wypadku spowodowany autonomia gmin. ˛ ´ ˛. W Izraelu jest on jednak religia panstwowa Zmiana religii traktowana jest ˙ ´ przez wspołwyznawcow jak zdrada narodu. Liczba Zydow – co jest niemal ´ ´ ˛ rownoznaczne z liczba wyznawcow judaizmu, poniewaz ten czynnik jest ´ ´ ˙ ˛ ˛ ˛ najistotniejsza bariera przed asymiliacja z ludnoscia krajow osiedlenia – ´ ˛ ´ oceniana jest na około 18 mln, sposrod ktorych 6 mln mieszka w Stanach ´ ´ ´ ˛gu Zjednoczonych, a 4,5 mln w Izraelu, gdzie liczba ta wzrosła w cia ˛zku z przybyciem imigrantow z teryostatnich lat prawie o 1 mln w zwia ´ toriow byłego ZSRR. Pozostali wyznawcy judaizmu zyja na innych kon´ ˙ ˛ ˛ tynentach, najliczniej sa reprezentowani w Europie Zachodniej. ˛c ˛ ˛gna ´ Opieraja sie na tych bardzo ogolnych danych, mozna wycia ˛c kilka ´ ˙ ˛ksza dynamike roz˛ ˛ generalnych wnioskow. Przede wszystkim, ze najwie ´ ˙ ˛ ˛ ˛ ˛cej wojowa wykazuja islam i chrzescijanstwo. Religie te pozyskuja najwie ´ ´ ˛ wiernych i dokonuja systematycznej ekspansji na inne kontynenty. Odmienna jest natomiast natura ich dynamiki. ˛ ˛ W chrzescijanstwie głowna role odgrywa skutecznosc działalnosci mis´ ´ ´ ´´ ´ ˛dku – jonarskiej i odrodzenie religijnosci – zwłaszcza prawosławnego obrza ´ ˛zku Radzieckiego. Chrzescijanstwo zdominowana terytoriach byłego Zwia ´ ´ ˛ ˛ ´ ˛, ˛ ´ ˛ ło zarowno Europe Zachodnia i Srodkowa jak i Ameryke Połnocna i Połu´ ˛. dniowa Ameryka Łacinska jest obszarem całkowicie opanowanym przez ´ ˙ wyznanie rzymskokatolickie. Zyje tam prawie połowa wyznawcow tego ´ Koscioła. Ekspansja chrzescijanstwa jako religii europejskiej najbardziej ´ ´ ´ ˛ ˛dzy XV a pocza ˛tkiem XX w. Obecnie dynamicznie dokonywała sie pomie proces ten został przyhamowany wraz z odzyskaniem niepodległosci przez ´ 279

˛ byłe kolonie. Obszarem wzmozonej reewangelizacji stały sie natomiast ˙ ´ tereny Europy Srodkowo-Wschodniej, a ewangelizacji – tzw. Czarna Afryka. ˛ksza dynamika wzrostu liczby wyznawcow islamu jest przede Wie ´ ˛tnej swiatowej ich przyrostu wszystkim rezultatem wyzszego od przecie ˙ ´ ˛ ˛ ˛ naturalnego. Islam prowadzi tez niezwykle aktywna akcje misyjna na ˙ ˛c innych kontynentach, stopniowo przesuwaja swoje wpływy na południe ˛ ˛ Afryki. Prowadzi tez wielka akcje przywracania islamowi jego pozycji ˙ ´ w Azji Srodkowej i na Kaukazie. Zdobywa przyczołki w Ameryce Połnocnej ´ ´ i w Europie. Według danych z połowy lat 80. ub.w. z 69 panstw, w ktorych ´ ´ ˛ca liczba ludnosci wyznaja ˛cej islam, w 35 stanowiła wie ˛kszosc zyła znacza ˙ ´ ´´ ´ ˛ mieszkancow. Lista ta wydłuzyła sie o kilka nowych krajow Azji Srodkowej ´ ´ ˙ ´ ˛ po rozpadzie ZSRR: muzułmanie dominuja w Tadzykistanie, Uzbekistanie, ˙ Turkmenii, Kirgizji. Powoduje to, ze islam zaczyna doganiac chrzescijans˙ ´ ´ ´ ˛dem liczby wiernych, a juz przescigna je gorliwoscia swoich ˛ł two pod wzgle ˙ ´ ´ ˛ wyznawcow. Przyczyny tego zjawiska wyjasnia Ryszard Kapuscinski na´ ´ ´ ´ ˛puja ˛co: „Islam przez swoja prostote przycia masy ludzi; co roku na ˛ ˛ ˛ga ste ˛ ˛ swiecie przybywaja miliony nowych wyznawcow. Kim sa ci ludzie? Naj´ ´ ˛s ˛ ˛ ˛sto biedni, cze ´ ciej pochodza z ubogich, opuszczonych regionow. Sa cze ´ ˛ niekiedy bosonodzy, nie maja swojego miejsca w swiecie. Bycie muzuł´ maninem daje im poczucie przynaleznosci do rodziny wyznawcow Allaha, ˙ ´ ´ i w ogole do człowieczej rodziny, daje poczucie człowieczenstwa, godnosci, ´ ´ ´ przynaleznosci do jakiegos swiata. W islamie najsilniejszym czynnikiem ˙ ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛ jest umma – wspolnota. Wyznawcy Allaha czuja sie przez nia silniejsi, w niej ´ ˛ ˛. ˛, ˙ ˛ sie rozpoznaja Wiedza ze jako muzułmanom ktos im przyjdzie z pomoca – ´ albo pojedynczy człowiek, albo meczet. Meczet to miejsce modlitwy, ale ˛gna ´ takze instytucja. Meczet zywi ubogich, mozna tam zasie ˛c rady. Taki ˙ ˙ ˙ ˛ biedny człowiek przestaje sie czuc tam bezbronny i opuszczony. Wreszcie ´ ˛ ˛» nie bez znaczenia jest to, ze islam jest w pewnym sensie religia «łatwa – ˙ jego zasady łatwo przyswoic, nauczyc sie ich” [„GW”: 9–10.08.2003]. ´ ´ ˛ ˛dzy religiami z analizowanego tu punktu Istotnym rozroznieniem mie ´˙ widzenia jest obecnosc predyspozycji do fundamentalizmu i teokratycz´´ ˛do nych rza ´ w. Zgodnie z doswiadczeniami historii i wspołczesnosci mniej´ ´ ´ ˛ ˛ce sze tego typu predyspozycje wykazuja religie politeistyczne, uznaja ˛ksze wielobostwo (hinduizm, buddyzm, taoizm, szintoizm, animizm), wie ´ zas monoteistyczne, oparte na wierze w jedynego Boga (judaizm, chrzes´ ´ cijanstwo, islam). Według znawcow przedmiotu wynika to w duzej mierze ´ ´ ˙ ˛ce ˛ z tego, ze religie monoteistyczne – wywodza sie z judaizmu – „skoncen˙ ˛z trowały element boskosci we wszechswiecie w jedynym, wszechpote ˙ nym ´ ´ stworcy, bogu usytuowanym poza wszechswiatem; a to ograniczenie bos´ ´ ˛ ˛ ˛ kosci pozbawiło nature – w tym nature ludzka – jej swie ´ ci. W przeci´ ´ ˛tos wienstwie do nich, w Indiach i Azji Wschodniej przed okresem oddziały´ wan nowoczesnego Zachodu cały wszechswiat i wszystko w nim, takze ´ ´ ˙ 280

pozaludzka przyroda i sam człowiek, było boskie; dlatego własnie miało ´ w oczach ludzkich swie ´ c i godnosc, ktore poskramiały impuls człowieka ´ ˛tos ´ ´´ ´ do folgowania swojej zachłannosci przez uzywanie przemocy wobec poza´ ˙ ludzkiej przyrody. Postawa hinduska i wschodnioazjatycka, w przeciwien´ ˛dem stwie do judaistycznego monoteizmu, to panteizm. Zgodnie z pogla ˛ panteistycznym boskosc zawiera sie we wszechswiecie i przenika cały ´´ ´ ˛du monoteistycznego, boskosc jest poza wszechswiat. Według pogla ´ ´´ ˛trzna wobec niego; to znaczy ˛ wszechswiatem i jest uznawana za zewne ´ ˛ boskosci nadaje sie charakter transcedentny” [Toynbee i Ikeda: 319]. ´ ˛, ˙ Te jakosciowe odmiennosci sprawiaja ze teokratyczne tendencje i sys´ ´ ˛ tylko społecznosci zdominowane przez religie monoteistemy charakteryzuja ´ tyczne. Religiom politeistycznym własciwy jest tolerancyjny stosunek do ´ ˛cych oraz synkretyczne traktowanie religijnosci. W starozytnoinaczej wierza ´ ˙ sci, podobnie jak wspołczesnie, na Dalekim Wschodzie zdominowanym ´ ´ ´ przez hinduizm, buddyzm, taoizm i szintoizm mozna przechodzic z jednej ˙ ´ ˛tyni do drugiej. Rozne kulty mieszaja sie ze soba i wzajemnie przenikaja ˛ ˛ ˛ ˛. swia ´ ´˙ Natomiast – według K. Deutschnera – „religie monoteistyczne – islam, ˛dzaja szowinizm. Wia ˙ e sie to z rosz˛ ˛z ˛ mozaizm, chrzescijanstwo – nape ´ ´ czeniem posiadania jedynej prawdy, tego jedynego kamienia filozoficznego, ˛tniej rozwalano głowy konkurentom” [„Rz”: 18–19.02.2000]. ktorym najche ´ ˛ Cecha czasow nowozytnych jest istotna zmiana pozycji i roli religii ´ ˙ w zyciu społecznym w ogole, a w politycznej jego dziedzinie w szczegolno˙ ´ ´ ˛ca do czasow oswiecenia i Rewolucji Francuskiej funkcja sci. Dominuja ´ ´ ´ ˛zek kosciołow z władza panstwowa zmie˛ ˛ ideologiczna religii i scisły zwia ´ ´ ´ ´ ˛ ˛ niaja sie istotnie. Natura tych procesow ma charakter dwojaki. Z jednej ´ ˛tych cywilizacyjnie, strony – laicyzacji społeczenstw krajow wyzej rozwinie ´ ´ ˙ ˛kszosci panstw najwyzej rozwinie ˛tych. a zatem spadku roli kosciołow w wie ´ ´ ´ ´ ˙ Z drugiej zas – zapotrzebowania mas na wzrost roli religii i kosciołow na ´ ´ ´ skutek bezradnosci wobec negatywnych aspektow zmian wnoszonych ´ ´ przez własciwe wspołczesnosci gwałtowne przyspieszenie przemian cywi´ ´ ´ lizacyjnych. Odzwierciedleniem laicyzacji był wyrazny spadek religijnosci oraz roli ´ ´ religii i kosciołow po drugiej wojnie swiatowej. Wynikało to przede wszys´ ´ ´ ˛tych tkim ze wzrostu dobrobytu społeczenstw krajow najwyzej rozwinie ´ ´ ˙ ˛zanej z tym postawy konsumpcjonizmu, a zatem z wyzwolenia od i zwia niedostatkow i ze wzrostu poczucia bezpieczenstwa (malała jedna z istot´ ´ nych motywacji religijnosci, definiowana lapidarnie powiedzeniem: „Jak ´ ˛ trwoga, to do Boga”). Na takim podłozu upowszechniał sie zarowno ˙ ´ indeferentyzm religijny, jak i postawy okreslane mianem neopoganstwa: ´ ´ wyznawania jakiejs konfesji w sposob obyczajowy, tj. przez uczestnictwo ´ ´ ˛dach „od wielkiego dzwonu” (duze swie slub, chrzciny, pogrzeb w obrze ˙ ´ ˛ta, ´ ˛), z zachowaniem ceremoniału nakazanego przez religie oraz w sposob ´ ˛zuja ˛cy, a wie przez przestrzeganie nakazow religijnych selek˛c niezobowia ´ 281

˛p tywnie, aby nie przeszkadzały w korzystaniu ze stwarzanych przez poste ˛ki cywilizacyjny uciech zyciowych (np. z seksu w dowolnym czasie dzie ˙ ˛z sztucznym srodkom zapobiegania cia ˙ y i aborcji czy z nieprzestrzegania ´ ˛ ˛ ˛ postow). Druga istotna przyczyna spadku religijnosci i roli kosciołow było ´ ´ ´ ´ upowszechnianie swieckich, areligijnych i ateistycznych ideologii i doktryn ´ politycznych (nacjonalistycznych, komunistycznych, liberalnych, socjalde˛cych czasami wre przeciwstawne do religijnych ˛cz mokratycznych), głosza ˛cej do lat szescdziesia ˛tych. katalogi wartosci. Proces ten trwał mniej wie ´ ´´ ˛ Wspołczesnie wsrod przyczyn kryzysu religijnosci wymienia sie m.in. ´ ´ ´ ´ ´ ˛ ˛dem dusz” traktowanym jako przejaw totalitaryzmu obawe przed „rza intelektualnego, podejrzewanie duchowienstwa o skłonnosc do manipulo´ ´´ ˛zane z demokratyzacja zycia odrzucanie wszel˛˙ wania swiadomoscia i zwia ´ ´ ˛ kich ingerencji instytucji publicznych w zycie prywatne. ˙ ˛tkiem od tej reguły sa Stany Zjednoczone. Dane socjologicz˛ Swoistym wyja ˛ ˛ ne z 1993 r. swiadcza o tym, ze Amerykanie sa najbardziej religijnym narodem ´ ˙ w swiecie uprzemysłowionego Zachodu. Ponad 90% ankietowanych podało, ´ ˛s ˛, ˛ ˛cej ˙ ze wyznaje jaka´ wiare ponad połowa modli sie codziennie, a wie niz 40% ˙ ˛ bierze udział w praktykach religijnych. Specyfika Stanow Zjednoczonych jest ´ ˛cej pozycji: wspołistnieje tam 1500 to, ze zadna z konfesji nie ma dominuja ˙ ˙ ´ ˛zki wyznaniowe roznych wyznan, a w tej liczbie 75 odmian baptyzmu. Zwia ´˙ ´ ˛ maja charakter wspolnot zdominowanych przez wiernych, a nie przez ´ ˛ ˛ duchowienstwo, sprzyjaja zatem zakorzenianiu sie nowych fal imigrantow ´ ´ i kształtowaniu struktur społeczenstwa obywatelskiego. ´ ˛tkowały nasilenie sie tendencji ˛ Ostatnie dekady XX wieku zapocza ˛ przeciwstawnej do laicyzacji: renesansu religijnosci. Przybiera on trojaka ´ postac. ´ ˛ ˛ Pozytywna postacia jest nasilenie wyznawania i przezywania religii. ˙ ˛dach sprzyjaja wzros˛ Przestrzeganie religijnych norm i uczestnictwo w obrze ˛ towi etycznosci, sa zatem zjawiskami korzystnymi dla ogołu społeczenstwa. ´ ´ ´ Przyczyny tego ozywienia religijnego interpretuje Samuel P. Huntington ˙ ˛puja ˛co: „Rozum nie wystarcza ludziom do zycia. Dopoki nie okresla naste ˙ ´ ´ ˛, ˛, ˛ kim własciwie sa nie moga racjonalnie kalkulowac i działac na rzecz ´ ´ ´ własnych interesow. W czasach przyspieszonych przemian społecznych ´ ˛ ˛ ˛d ˛ ˛ rozpadaja sie ustalone dota tozsamosci, trzeba znalezc nowa definicje ˙ ´ ´´ ˛ ˙ ˛ ˛ własnego «ja» i stworzyc nowa tozsamosc. Ludziom, ktorzy czuja potrzebe ´ ´´ ´ ˛cych okreslenia, «kim jestem» i «gdzie naleze religia dostarcza przekonuja ´ ˙ ˛», odpowiedzi, tworzy tez małe wspolnoty społeczne na miejsce tych, ktore ˙ ´ ´ ˛ rozpadły sie w trakcie urbanizacji” [Huntington 1997: 133]. Pozytywne aspekty odradzania religijnosci wzmacnia upowszechnianie zasad ekumeniz´ ˛dzy duchowienstwem i wyznawcami roznych religii, mu – pojednania mie ´ ´˙ ˛downikiem jest Jan Paweł II. ktorego wielkim ore ´ ˛gowanie religijnosci przybiera jednak niekiedy forme izolowania ˛ Spote ´ ˛ ˛trznego, a wie od spraw społecznych, czego przeja˛c sie od swiata zewne ´ 282

˛ wem jest upowszechnianie sie grup i sekt o charakterze kontemplacyjnym. Bywa to niekiedy zrodłem konfliktow na tle praktyk szkodliwych dla ´ ´ ´ zdrowia i zycia wyznawcow. „Widziany z tej perspektywy fundamentalizm ˙ ´ religijny – pisze Jerzy Szacki – to po prostu religijny fanatyzm, silnie zabarwiony archaizmem i na skutek tego skłonny raczej do uciekania od nowoczesnego swiata niz do prob stawiania mu czoła. Fundamentalisci ´ ˙ ´ ´ ˛ce sie przed ogolnym ze˛ tego pokroju raczej tworzyli enklawy bronia ´ ˛ psuciem, niz szykowali sie do podboju swiata lub chocby tylko jakiejs ˙ ´ ´ ´ ˛kszej niz ich miasteczko cze ´ ci. Prowadzili działalnosc misjonarska lub ˛s ˛ wie ˙ ´´ ˛ zwalczali najbardziej jaskrawe przejawy owego zepsucia. Ich ofiara padał najwyzej jakis pornograf lub ginekolog” [„GW”: 12–13.07.1997]. ˙ ´ ˛ ˛ Grozna postacia renesansu religijnosci staje sie fundamentalizm, czyli ´ ˛ ´ ˛ ˛ posługiwanie sie religia dla uzasadniania programow politycznych i mo´ bilizowania wyznawcow do wspierania działan agresywnych wobec ludzi ´ ´ ˛puje nawrot tendencji podobnych do znaodmiennych konfesyjnie. Naste ´ nych z epoki Wojen Krzyzowych, Inkwizycji i wojen religijnych, czasow ˙ ´ Reformacji i Kontrreformacji. Wspołczesnie mamy do czynienia nie tyle ze ´ ´ ˛ ˛ ˛, wzrostem religijnosci, z walka o odnowe moralna ile z totalnym od´ ˛tych w dzisiejszym swiecie zasad politycznych, ktore rzuceniem „przyje ´ ´ ˛ ˛ streszczaja sie w słowach: demokracja i swieckie panstwo narodowe” ´ ´ ˛ [tamze]. To zjawisko staje sie na tyle istotne politycznie, ze wymaga szerszej ˙ ˙ prezentacji. ˛ Skutkiem zapanowania religijnego fundamentalizmu sa teokratyczne ˛ systemy polityczne. Od ich opisu zaczniemy prezentacje rezultatow spla´ ˛do ˛dem tania własciwych religiom „rza ´ w dusz” z własciwym polityce „rza ´ ´ ˛ ˛ ciał”, tj. panowaniem nad materialna sfera bytu społecznego.

CECHY TEOKRATYCZNYCH FORM WŁADZY Teokratyczne systemy polityczne naleza – podobnie jak systemy pater˙˛ ˛do nalistyczne – do najstarszych form „rza ´ w niewielu”. Z historii i wspoł´ ˛powac czesnosci wiemy, ze ten typ władzy monokratycznej moze wyste ´ ˙ ˙ ´ w trzech wariantach: ˛do 1) rza ´ w duchownych, ˛dnosci duchownych nad sprawuja ˛cymi władze swiecka ˛ ´ ˛, 2) nadrze ´ 3) traktowania norm religijnych jako prawa panstwowego i egzek´ wowania ich przestrzegania nie tylko srodkami perswazji, ale i przy´ ˛ca ˛. sługuja ˛ panstwu przemoca ´ W dobie upowszechniania oswiaty i demokracji, laicyzacji i sekulary´ ˛ ´ zacji na Zachodzie oraz dominacji panstw Zachodu nad reszta swiata ´ ˛, ˙ wydawało sie ze teokracja jest zjawiskiem podobnie skazanym na wymar˛ cie jak monarchie absolutne. Ponowne odradzanie sie fundamentalistycz283

˛do nych ruchow religijnych i rza ´ w o charakterze teokratycznym skłania do ´ analizy natury przyczyn i skutkow takich systemow politycznych. ´ ´ ˛ciem stworzonym ze skojarzenia dwoch greckich Teokracja jest poje ´ słow: theos – bog i kratos – władza. Według Leszka Kołakowskiego wspoł´ ´ ´ ˛dach mowimy [...] mozemy miec czesnie „gdy o teokracji albo boskich rza ´ ´ ˙ ´ ˛cej). Po pierwsze, na mysli trzy formy polityczne (w kolejnosci słabna ´ ´ ˛d teokracja moze oznaczac całkowity czy prawie całkowity rza kleru i znie˙ ´ ˛dzy władza duchowna a swiecka [...]. ˛ ˛ ´ ˛ sienie roznicy mie ´˙ ˛dzenie, w ktorym odrozniePo wtore, teokracja moze oznaczac takie urza ´ ˙ ´ ´ ´˙ ˛dzy duchowna i swiecka władza jest utrzymane. Koscioł nie zamierza ˛ ´ ˛ ˛ nie mie ´ ´ ˛powac cywilnych rza ´ w, ale zgłasza pretensje do kontroli wszystkich ˛do zaste ´ ˛ ˛dzaniu moralnym jest ich poczynan, o ile maja znaczenie moralne, a w osa ´ najwyzszym arbitrem. Zakres tych aspiracji, jak z dziejow sredniowiecza ˙ ´ ´ ˛gliwy i zalezny od wielu okolicznosci; niekiedy moze wiemy, jest rozcia ˙ ´ ˙ ˛´ ˛ oznaczac za ´ ˙ ˛danie kompletnego zwierzchnictwa nad władza swiecka (jako ze ˙ ˛ wszystkie ludzkie sprawy maja jakis moralny wymiar), kiedy indziej bywa, ´ ˛tnym czy nie, znacznie zredukowany. z przyzwoleniem Koscioła, che ´ Po trzecie [...], teokracja moze oznaczac za ˙ ´ ˙ ˛danie, by przymus prawny narzucał pod grozba kary przestrzeganie wszystkich reguł, jakie Koscioł ´ ˛ ´ ´ ˛ (czy zreszta inna wiara zorganizowana) wiernym przekazuje, innymi sło˛pstwem wy, by to, co jest grzechem w sensie Koscioła, było takze przeste ´ ˙ ˙a wedle prawa panstwowego. Z ˛danie takie, gdyby je konsekwentnie i bez ´ ograniczen stosowac, byłoby bliskie teokracji w znaczeniu drugim. Jesli na ´ ´ ´ ˛tpliwosci, bok odsuniemy liczne rodzaje grzechow, co do ktorych nie ma wa ´ ´ ´ ˛ ˛pstwa, jesli nawet pominiemy sporny ze musza byc uznane za przeste ˙ ´ ´ ˛z przypadek przerywania cia ˙ y [...], zauwazamy natychmiast, ze wedle tego ˙ ˙ ˛pstwami byłyby: homoseksualizm, cudzołostwo za ˙ ˛dania karalnymi przeste ´ ˛cych (ba, samo «poza ˙ ˛danie zony blizniego»), uzywanie srodkow zapobiegaja ˙ ´ ˙ ´ ´ ˛z cia ˙ y, rozwody, kazde kłamstwo, nieswie ˙ ´ ˛cenie dnia swie ´ ˛tego, a wreszcie ateizm i herezja” [„GW”: 24.08.1991]. Sedno wszystkich form teokracji stanowi absolutyzowanie prawd wiary ˛cych z boskiego nadania, a zatem niepodwazalnych przez jako pochodza ˙ ˛dne egzekludzkie instytucje. Zadaniem władz panstwowych jest bezwzgle ´ ˛dzy wowanie przestrzegania religijnych nakazow i zakazow. Roznice mie ´ ´ ´˙ ˛ ˛ formami systemow teokratycznych sprowadzaja sie jedynie do kwestii, ´ przez kogo jest sprawowana władza panstwowa. ´ ˛ ˛ ˛cej Z teokracja totalna mamy do czynienia tam, gdzie duchowni panuja ˛ ˛ ˛, w panstwie religii sprawuja bezposrednio i całkowicie władze panstwowa ´ ´ ´ ˛dzonych przez jak np. w latach 754–1870 w srodkowych Włoszech rza ´ ˛dzonych przez Krzyzakow Prusach, wspołczesnej zas papiezy czy w rza ˙ ˙ ´ ´ ´ ˛do w okresie rza ´ w w Afganistanie mułły Omara i podległych mu talibow. ´ Teokracja o charakterze zwierzchnictwa duchownych panuje w tych ˛ ˛ systemach, w ktorych duchowni sa instytucja w rodzaju rady nadzorczej. ´ 284

˛ ˛ ˛ Decyduja oni o kluczowych sprawach w panstwie, lecz władze sprawuja ´ ˛dami, nie bezposrednio, lecz poprzez zwierzchnictwo nad swieckimi rza ´ ´ ˛clecia naszej ery czego przejawem była w pierwszej połowie drugiego tysia ˛z ˛tami panuja ˛cymi zwierzchnosc papiezy nad cesarzami, krolami i ksia ˙ e ´´ ˙ ´ w panstwach katolickiej Europy i zamorskich terytoriach katolickich kolo´ nizatorow, wspołczesnie zas najjaskrawszym przejawem takiej formy teo´ ´ ´ ´ ˛cy kracji jest system panuja w Iranie. ˛stszej formie teokratycznych rza ´ w władze sprawuja swiecy: ˛do ˛ ˛´ W najcze monarchowie (np. w Arabii Saudyjskiej czy Maroku), dyktatorzy wojskowi ˛dz ˛dza ˛cy (np. w Pakistanie) ba ´ nawet rza ˛cy pochodza z wyborow, czego ´ ˛ najbardziej dobitnym przejawem jest Izrael. Teokratycznosc przejawia sie ´´ ˛ca w uznaniu okreslonej religii za panuja ˛, a jej nakazow i zakazow za normy ´ ´ ´ ˛ prawa panstwowego, co jest oczywiscie cecha wszystkich innych form ´ ´ teokracji. ˛powały nagminnie z roznym nasileniem w sysCechy teokracji wyste ´˙ ˛ ˛ temach panstwowych starozytnosci i sredniowiecza. Znakomita ilustracje ´ ˙ ´ ´ starozytnych form takich systemow mozna znalezc w Faraonie Bolesława ˙ ´ ˙ ´´ ˛zanego z proba zasta ˛pienia Prusa. Zawarty w tej powiesci opis konfliktu zwia ´ ´ ˛ ˛dkowania duchownych swieckiemu władcy przez najwyzsza forme ˛ podporza ´ ˙ ˛ ˛cia pełni władzy przez duchowienstwo – jest oparty na teokracji – obje ´ ˛ potwierdzonych przez nauke faktach. Teokratyczny charakter miał rowniez ´ ˙ ˛ system zaprojektowany przez tworce islamu – Mahometa. Teokracja stricte ´ ˛ ˛do ˛czenia był przez wieki system rza ´ w lamaickich w Tybecie – az po czasy wła ˙ tego kraju bezposrednio do Chinskiej Republiki Ludowej. ´ ´ Kołakowski twierdzi w cytowanej wyzej Krotkiej rozprawie o teokracji, ze ˙ ´ ˙ ˛chrzescijanstwo prawie nigdy nie zywiło aspiracji do teokratycznych rza ´ ´ ˙ ˛do dow pierwszego typu, tj. do bezposredniego sprawowania rza ´ w przez ´ ´ ˛dzy władza duchowna a swiecka „w odroz˛ ˛ ´ ˛, kler i zniesienia roznicy mie ´˙ ´˙ nieniu od islamu; jesli nie zwazac na marginalne sekty (np. rewolucyjnych ´ ˙ ´ anabaptystow) i na samo panstwo watykanskie, ktore wszelako nie chce ´ ´ ´ ´ byc modelem politycznym dla swiata, republika genewska Kalwina naj´ ´ ˛ lepiej bodaj do tego wzoru sie zbliza” [tamze]. Twierdzenie to jest sprzeczne ˙ ˙ z bezspornymi faktami z historii Koscioła katolickiego, a takze z auto´ ˙ ˛ ˛ rytatywna w tej materii opinia Stefana Swiezawskiego – profesora Katolic˙ kiego Uniwersytetu Lubelskiego, swieckiego audytora II Soboru Watykans´ ´ ˛, ˙ kiego. Zwraca on uwage ze chrzescijanstwo było istotnie od swych naro´ ´ ˛ ´ ˛cych władzy dzin przez trzy wieki religia srodowisk nie sprawuja ˛ca ˛ w imperium rzymskim, dystansuja ˛ sie od władzy panstwowej. Najdobit´ niejszym tego przejawem jest ewangeliczne zalecenie, by oddawac „co ´ boskie – Bogu, co cesarskie – cesarzowi”. ˛ Przełom w tej materii datuje sie od edyktu mediolanskiego z 313 r., ´ ˛ ˛. ktorym cesarz Konstantyn uczynił chrzescijanstwo religia panstwowa ´ ´ ´ ´ ˛c ˛pstwa zapocza ˛tkowanego tym procesu zaanOceniaja negatywnie naste 285

˛ gazowania Koscioła w polityke prof. Swiezawski kategorycznie stwierdza, ˙ ´ ˙ ˛”, ze Konstantyn „wlał w Koscioł trucizne poniewaz „sprzyjało to na˙ ´ ´ ˙ ˛ ˛, ˛c ˛gaja ˛ sie nie tylko ˛ca ˛ stawieniu Koscioła na władze teokratyczna a wie rozcia ´ na sprawy duchowe, ale rowniez na wszystkie sprawy doczesne. W kon´ ˙ sekwencji ponad problemami prawdziwej misji Koscioła stawała racja stanu ´ ˛pstwie tego „swiat chrzescijanski stana ˛ł Panstwa Koscielnego”. W naste ´ ´ ´ ´ ´ ˛gi. ˛ u szczytu swojej pote Jego teokratyczna forma stała sie modelem, ktory ´ Europejczycy chcieli narzucic całemu swiatu, czego dowodem chociazby ´ ´ ˙ bulla Romanus Pontifex z 1455 r., w ktorej papiez daje Portugalczykom ´ ˙ ˛ ˛. ˛ monopol na ekspansje zamorska Oznaczało to, ze papiez uwazał sie za ˙ ˙ ˙ suwerena całej ziemi, ktory ma prawo oddawac dowolny jej fragment ´ ´ ˛ ˛zało sie z tym odejscie od demokratycznego ˛ w dzierzawe czy lenno”. Wia ˙ ´ ˛trz charakteru stosunkow wewna Koscioła, ktorych przejawem było sprawo´ ´ ´ ˛pienie ich papieskim absolutyzwanie władzy koscielnej kolegialnie, i zasta ´ ˛to ˛ge ˛ga mem. „Zacze utozsamiac pote ˛ Koscioła z pote ˛ papiestwa. Papiez [...] ˙ ´ ´ ˙ ˛ absolutnym. Biskupi mieli byc narze ˛dziem jego polityki [...]. był władca ´ ˛. ˛dzia, a przede wszysKoscioł był wtedy panstwem, miał armie Miał narze ´ ´ ´ tkim przekonanie, ze powinien bronic swoich racji takze klasycznymi ˙ ´ ˙ ˛cznie z przymusem ideologicznym, traktowaniem srodkami nacisku – wła ´ ˛tpienia w dogmaty koscielne jako zbrodni, prawem wykonywania kary wa ´ smierci” [„MGW”: 12–13.06.1998]. Takze panstwa powstałe w rezultacie ´ ˙ ´ ˛dzone przez Krzyzakow [oficjalna wypraw krzyzowych – m.in. Prusy rza ˙ ˙ ´ nazwa: Zakon Szpitala Najswie ´ ˛tszej Marii Panny Domu Niemieckiego] – były bezspornymi teokracjami. ˛stszy w historii katolicyzmu był teokratyzm drugiego typu: zwierzCze chnictwa papiezy nad swieckimi władcami. Mało znany tego przejaw, ˙ ´ istotny dla losow naszego kraju, przytacza Jozef Ignacy Kraszewski w opi´ ´ ˛. sach dziejow jednoczenia Polski z Litwa Przypomina on w oparciu o ma´ ˛cia Litwy teriały zrodłowe storpedowanie zabiegow o zyskanie przez ksie ´ ´ ´ Witolda – brata krola Władysława Jagiełły – krolewskiej korony dla siebie, ´ ´ ˛czenie od Krolestwa Polskiego. Witolda wspierał owczesny a zatem i odła ´ ´ ˛. cesarz Zygmunt Luksemburczyk i nawet nadał mu korone Zablokował to ˛ki wszelako – dzie staraniom polskiej dyplomacji – sprzeciw papieza Mar˙ cina V wobec proby „naruszenia władzy papieskiej i prerogatywy, po ktorej ´ ´ ˛s ´ ˛gał Zygmunt, chca sobie wolnosc koronowania krolow bez doło˛c cze ´ c sie ´´ ´ ´ zenia Stolicy Apostolskiej przywłaszczyc” [Kraszewski: 221]. ˙ ´ ˛z Przezwycie ˙ anie dominacji tendencji teokratycznych w katolicyzmie ˛ ˛c dokonywało sie z oporami i trwało przez wieki, poczynaja od czasow ´ ˛ Reformacji po Wiosne Ludow i wyzwolenie Włoch spod absolutystycznej ´ władzy papiezy. Według prof. Swiezawskiego dopiero II Sobor Watykanski ˙ ˙ ´ ´ ˛stwem nowego, antyteokratycznego modelu Koscioła. Nie oznajest zwycie ´ cza to jednak bynajmniej ostatecznego wyplenienia tego rodzaju tendencji ˛s u cze ´ ci duchowienstwa i wiernych. ´ 286

POLITYCZNE FUNDAMENTALIZMY RELIGIJNE ˛ Teokratyczne systemy wyrastaja wspołczesnie z fundamentalistycznych ´ ´ ˛ ˙ ´ ´ idei i ruchow politycznych. Bywaja tez zrodłem najdramatyczniejszych dzis ´ ´ ˛ ˙ ˛ form walki z laicyzacja zycia społecznego, a zatem i z laicyzacja systemow ´ politycznych. ˛ Sedno zrodeł fundamentalistycznych ruchow i propozycje remedium ´ ´ ´ najlapidarniej wyraził Dalajlama: „Tradycyjnie swiat religii jest swiatem ´ ´ jednej prawdy. W takim swiecie trudno jest zaakceptowac wartosc innych ´ ´ ´´ ˛ religii. Dawniej ludzie mniej kontaktowali sie z wyznawcami innych religii. ˛c takim problemem. Teraz obieg informacji, kontakt z inNie było to wie ˛ ˛kszył. Ludzie zyja w swiecie jednej religii nymi religiami bardzo sie zwie ˙ ˛cy ´ ˛ ˛ ˛, ˙ ˛ ˛ czuja sie nieswojo. Wydaje mi sie ze czuja sie zagrozeni, gdy do ich ˙ ˛d ˛ społecznosci trafia jakas inna religia i sta bierze sie fundamentalizm. ´ ´ Z drugiej strony na skutek lepszej informacji, blizszych kontaktow, rodzi ˙ ´ ˛ idea pluralizmu. Ona tez sie rozpowszechnia. Fundamentalisci i ci, ˛ sie ˙ ´ ˛ ˛ ´´ ktorzy maja otwarte umysły, musza isc krok w krok obok siebie. Istnieje ´ ˛dzy pluralizmem a mysleniem, ze istnieje jedna religia, sprzecznosc mie ´´ ´ ˙ ˛zuja mysl. Obie te rzeczy sa dla mnie bardzo wazne. Według ˛ca ˛ jedna obowia ´ ˙ ˛z ´ ˛ ˛c ˙ mnie, zeby przezwycie ˙ yc te sprzecznosc, nalezy przyja ´ , ze jedna religia ˙ ´´ ˙ ˛ciowy jest odpowiedni dla pojedynczej osoby. Ja jestem i jeden system poje ˛ buddysta i to jest najlepsza religia dla mnie. Ale dla moich chrzescijanskich ´ ´ ˛ ˛ braci i siostr najlepsza religia jest chrzescijanstwo. Jesli jednak jest nas dwo´ ´ ´ ´ ˛c je – moj chrzescijanski brat i ja, to jest pluralizm. Tak wie dla grup ludzi, ´ ´ ´ dla społeczenstw najwazniejszy jest pluralizm. Dla poszczegolnych jedno´ ˙ ´ ˛cy te rozmowe ˛ ˛, stek – jedna religia”. Adam Michnik, przeprowadzaja ˛ ˛: ˛ uzupełniania to istotna konstatacja „Przywodcy religijni maja nie tylko ´ ˛ ˙ ˛, kłopot z innymi religiami, maja tez kłopot z demokracja dlatego ze religia ˙ ˛ odwołuje sie do absolutu, a demokracja ze swej natury jest relatywna, dlatego nigdy nie jest doskonała” [„MGW”: 31.12.1998]. Głownej przyczyny obecnego wzrostu religijnosci o charakterze fun´ ´ ˛ damentalistycznym upatruje sie w kryzysie, jaki przezywa na przełomie ˙ wiekow zachodnia cywilizacja. Jednym z aspektow tego kryzysu jest ´ ´ ˛ relatywizm etyczny, upowszechnianie sie permisywizmu i wypieranie ˛clecia wzorcow kulturowych, okreslaja wykształconych przez tysia ´ ´ ˛cych toz˙ ˛ samosc poszczegolnych społeczenstw, przez ekspansje przemysłowo wy´´ ´ ´ ˙ twarzanej tandety, utozsamianej z Hollywoodem i McDonaldem. „Zadna ˙ swiecka ideologia polityczna nikomu, kogo ten kryzys dotyczy, nie udzieli ´ ˛cza ˛ ˛cznie religii, ona odpowiedzi na dre ˛ce pytania. Moze sie to udac wyła ˙ ´ ˛ bowiem tworzy system wartosci. Odradzanie sie religijnosci byłoby w pełni ´ ´ ˛. zdrowym zjawiskiem, gdyby religijnosc rozumiec tu jako etyke Jednakze ´´ ´ ˙ ˛ umacnianie sie religii jest w naszych czasach przede wszystkim zjawiskiem ˛cym sie w ideologii fundamentalizmu” [Tibi: 143]. ˛ politycznym, ujawniaja 287

˛cego zasadnie za jednego Według Samuela P. Huntingtona, uchodza z najwnikliwszych badaczy i interpretatorow wspołczesnych przemian ´ ´ ˛ cywilizacyjnych, fundamentalizmy religijne sa przejawem szerszego i na˛cego zjawiska, jakim staje sie swiatowy konflikt mie ˛´ ˛dzy cywilizacjami rastaja ˛, ˛ca o odmiennych tradycjach kulturowych. „Najbardziej oczywista rzucaja ˛ ˛ w oczy i najsilniej działaja ˛ przyczyna globalnego odrodzenia religij˛ca ˛ sie nego jest ta sama, ktora, jak niegdys przypuszczano, miała doprowadzic ´ ´ ´ do smierci religii. Chodzi o procesy społecznej, ekonomicznej i kulturalnej ´ ˛ły modernizacji, ktore w drugiej połowie XX wieku obje cały swiat. Tradycyj´ ´ ˛ ˛ ne postawy okreslania tozsamosci i autorytety chwieja sie w posadach. ´ ˙ ´ ˛ ˛ ˛ ˛ Ludzie migruja ze wsi do miast, odrywaja sie od swoich korzeni, podejmuja ˛ ˛ ˛. ˛ ˛ ˛ ˛ nowa prace albo jej nie znajduja Kontaktuja sie z wielka liczba obcych ˛ ˛ i wchodza w całkiem nowe relacje. Potrzebuja nowych zrodeł tozsamosci, ´ ´ ˙ ´ nowych form stabilnej wspolnoty i nowych systemow nakazow moralnych, ´ ´ ´ ktore dałyby im poczucie sensu zycia i celowosci. Potrzeby te zaspokaja ´ ˙ ´ ˛cym, jak i fundamentalistycznym wydaniu” religia, zarowno w dominuja ´ [Huntington 1997: 132]. Natura reagowania religii i kosciołow na przekształcenia cywilizacyjne ´ ´ i ich globowe upowszechnianie jest – grosso modo – dwojaka. Z jednej strony obserwujemy tendencje do dostosowywania kosciołow, sposobow inter´ ´ ´ pretowania i upowszechniania prawd wiary do wymogow nowoczesnosci, ´ ´ ˛czy sie zazwyczaj ograniczanie bezposredniego angazowania ˛ z czym ła ´ ˙ ˛. ˛ste jest posługiwanie sie religia do ˛ ˛ w polityke Z drugiej zas strony cze ´ ˛s ´ obrony przed zmianami cywilizacyjnymi, uznanymi przez cze ´ c społe˛z ˛ czenstw za zagrozenie dla istotnych dlan wartosci, z czym wia ˙ e sie ´ ˙ ´ ´ ˛zko fundamentalistyczne traktowanie norm religijnych oraz wzrost zwia ´ w ˛dzy religia i polityka tworzenie partii wyznaniowych i bezposrednie ˛ ˛, mie ´ ˛czanie duchowienstwa w zycie polityczne. wła ´ ˙ Własciwy tej drugiej tendencji fundamentalizm oznacza powrot do ´ ´ zrodeł religii, do jej fundamentow. Fundamentalistom zalezy na oczysz´ ´ ´ ˙ czeniu swojej religii ze wszystkich pozniejszych naleciałosci, uzupełnien, ´´ ´ ´ ˛ ˛z ˛ dodatkow. Chca czystej, pierwotnej wiary przodkow. Wia ˙ e sie z tym ´ ´ ˛ ´ odrzucanie tych elementow nowoczesnosci, ktore powoduja zeswiecczenie ´ ´ ´ zycia publicznego i uprywatnienie religii. Oznacza to takze odzegnywanie ˙ ˙ ˙ ˛ ˛cego nowoczesne demokracje rozdziału religii od panstwa, sie od cechuja ´ ˛c ˛ a wie i od polityki, a opowiadanie sie za ponownym, jak w czasach ˛czeniem religii i duchowienstwa w sfere poli˛ przedoswieceniowych, wła ´ ´ ˛ tyki. To własnie takie fundamentalistyczne tendencje stanowia wspołczes´ ´ ´ ˛nie ideologiczno-polityczne podłoze restytuowania ruchow opowiadaja ˙ ´ ˛ cych sie za wprowadzeniem systemow teokratycznych. ´ ˛ „Pod koniec XX wieku fundamentalizm religijny stał sie globalnym zjawiskiem politycznym – stwierdza badacz tego zjawiska Bassam Tibi. – ˛dzy Zaleznie od społecznosci religijnej, fundamentalizmy roznia sie mie ˙ ´ ´˙ ˛ ˛ 288

˛, soba zarowno jesli chodzi o dzieje ich powstania, jak i formy oddziaływa´ ´ ˛zku z tym słuszne jest mowienie o tych zjawiskach w liczbie nia. W zwia ´ ˛c mnogiej, a wie o fundamentalizmach. W społeczenstwach innych niz ´ ˙ zachodnie religijny fundamentalizm jako ideologia polityczna skierowany jest głownie przeciwko sekularnemu panstwu narodowemu. Poniewaz ´ ´ ˙ ˛ zachodnia w zwia ˛, ˛zku z tym u swoich zrodeł takie panstwo jest instytucja ´ ´ ´ ˛ ´ niezachodnie fundamentalizmy sa rowniez antyzachodnie. W tej postawie ˙ ˛ negacji hindusi i sikhowie sa zgodni z fundamentalistami muzułmanskimi, ´ dlatego niektorzy eksperci mowia o «nowej zimnej wojnie» o charakterze ´ ´ ˛ ˛dzy swieckim panstwem narodowym a panstwem Bozym, globalnym mie ´ ´ ´ ˙ ˛ da ˙ y. Propagowane panstwo alternatywne, mimo ze fun˛z do ktorego sie ´ ´ ˙ ˛tnie ogla ˛daja sie wstecz (Medyna VII wieku jako punkt ˛ ˛ damentalisci tak che ´ orientacyjny), nie jest powrotem do sredniowiecza; raczej stanowi ono ´ ˛ ˛ ˛ historycznie uwarunkowana odmiane totalitaryzmu w pełni zanurzona we ˛dne jest interpretowanie fundamenwspołczesnych ideach. Całkowicie błe ´ ˛ talizmu jako «patriarchalnego neotradycjonalizmu», jak to czynia zachodni ˛ ˛cznie na podstawie opracowan autorzy, ktorzy to zjawisko opisuja wyła ´ ´ ˛ki. Głowna cecha wszystkich wariantow fundamentalizmu ˛ ˛ z drugiej re ´ ´ ˛ca ˛ ˛cznie niezachodniego jest antyzachodnia postawa, nie ograniczaja sie wyła ˛ do odrzucania zachodniej hegemonii. Niezachodni fundamentalisci maluja ´ ˛c obraz Zachodu jako cywilizacji wrogiej i obcej. Odrzucaja globalny consensus w sprawie swieckiego panstwa jako podstawowej jednostki w poli´ ´ ˛dzynarodowej, nawołuja do swiatopogla ˛ ˛dowej wojny cywilizacji” tyce mie ´ [Tibi: 23–24]. Najaktywniejszy w skali nie tylko poszczegolnych panstw, ale całego ´ ´ ˛dnie uwazany globu, jest fundamentalizm islamski. To sprawia, ze jest błe ˙ ˙ ˛ ˛ za immanetntna ceche mahometanizmu i przesłania istnienie fundamentalizmow wyrosłych na gruncie innych religii. Fundamentalizm nie jest ´ ˛ ˛ immanentna cecha islamu. R. Strzemecki pisze: „Demokracja jest do pogo˛ ˛ dzenia z islamem. Islam nie jest religia dogmatyczna i nie mozna mylic ˙ ´ ˛ ˛ islamu z fundamentalizmem. Fundamentalizm jest faszystowska odmiana islamu, ktora wykorzystuje niezadowolenie społeczne. W krajach Połnocy ´ ´ ˛ sa chrzescijanscy demokraci, dlaczego by nie mogli istniec demokraci ´ ´ ´ ˙ ´ ˛tajmy, ze dawniej to katolicy mordowali Zydow, muzułislamscy? Pamie ˙ manie potrafili zyc z nimi w symbiozie. Przykładem jest chociazby Hisz˙ ´ ˙ pania” [„P”: 29.11.1997]. Fernando Savater uwaza, ze wspołczesne roznice ˙ ˙ ´ ´˙ ˛dzy islamem a chrzescijanstwem wynikaja z tego, ze „islam jest młodsza ˛ ˛ mie ´ ´ ˙ ˛ ˙ religia niz chrzescijanstwo i katolicyzm. Pewnie dlatego fundamentalizm ´ ´ islamski jest bardziej energiczny. Ale katolicyzm tez był bardzo fundamen˙ ˛piona” talistyczny, chociaz po wiekach ta jego cecha jest juz bardzo ste ˙ ˙ ˛ ˛ [„GW”: 21–22.02.1998]. Wsrod przyczyn tego zjawiska istotna role odgrywa ´ ´ to, ze „religia muzułmanska nie uległa zeswiecczeniu w takim stopniu, jak ˙ ´ ´ inne wielkie religie monoteistyczne: nie doswiadczyła niczego podobnego ´ 289

˛stwa nad do protestanckiej reformy, oswiecenie nie odniosło tutaj zwycie ´ ˛, ˛ ˛piła laicyzacja zycia tradycja jak to sie stało na Zachodzie, nie nasta ˙ ˛ politycznego i społecznego ani wycofanie sie religii do sfery indywidualnego sumienia” [Hassner: 241]. Przejawy fundamentalistycznych i teokratycznych tendencji nie wy˛ stepuja bynajmniej jedynie w krajach zdominowanych przez wyznawcow ´ ˛ ˛ ´ Proroka; ujawniaja sie rowniez w innych konfesjach. Nie tylko historia, ale ˙ ˛ ˛ i wspołczesnosc pełne sa dowodow, ze fundamentalizmy religijne maja ´ ´´ ´ ˙ ´ ˛ca ˛ wieloraki, nie tylko muzułmanski charakter. Swiadczy o tym nasilaja sie ´ ˛cego na hinduizmie, a takze obecnie agresywnosc fundamentalizmu bazuja ´´ ˙ ˙ ˛cy sie w Izraelu konflikt mie ˛ ˛dzy haredim (ortodoksyjnymi Zydazaostrzaja ˛ mi) a reszta mieszkancow Izraela i okupowanych terytoriow Palestyny. ´ ´ ´ ˛ Haredim korzystaja z przywileju zwolnienia od słuzby wojskowej, ich dzieci ˙ ˛szczaja do szkoł religijnych (medres), zajmuja sie głownie naboznym ˛ ˛ ˛ ´ ucze ´ ˙ zyciem, co oznacza, ze 60 procent z nich zyje na koszt podatnikow. ˙ ˙ ˙ ´ ˛ci w enklawach, teraz rozprzestrzeniaja sie nie tylko na ˛ ˛ Pierwotnie zamknie terytorium panstwowym Izraela, lecz takze w osiedlach budowanych na ´ ˙ ˛ okupowanych terenach Zachodniego Brzegu Jordanu i strefy Gazy. Forsuja ˛ ˛ polityke oczyszczenia z niewiernych całej biblijnej Ziemi Obiecanej i usiłuja ˛ narzucic otoczeniu reguły ortodoksyjnych nakazow mozaizmu. Protestuja ´ ´ przeciw jezdzeniu samochodem w szabas, puszczaniu głosnej muzyki, ˙ ˙ ´ ˛ ˛, ˛siedzi pozbyli uznanym za nieskromne strojom kobiet, dopominaja sie by sa ˛ ´ ˛, ˙ sie psow. Poniewaz sa bardziej płodni, zakłada sie ze z obecnych 10 procent ˙ ˛ ˛ ˛ ˛kszoscia Jest to zjawiskiem zaczna sie stawac w głownych osrodkach wie ´ ´ ´ ´ ˛. ˛kszosci, ale i groznym. To zydownie tylko dokuczliwym dla swieckiej wie ´ ´ ´ ˙ ski fundamentalista religijny zamordował premiera Icchaka Rabina – zwolennika pokojowego zakonczenia konfliktu z Palestynczykami. To własnie ´ ´ ´ ˛cy ˛ce ˛dzie ortodoksi (5 ministrow w 17-osozyskuja znacza wpływy w rza ´ ˛dzie; od 23 ich deputowanych w 170-osobowym Knesecie bowym rza zalezał los premiera Netaniahu) skutecznie torpedowali zakonczenie tego ˙ ´ ˛ ´ konfliktu. Bywaja rowniez fundamentalizmy ksenofobiczne, nastawione na ˙ ˛ ˛trznymi wpływami i integracja z szerszymi ˛ zamykanie sie przed zewne ˛ organizmami w rodzaju Wspolnoty Europejskiej, co jest cecha katolickiego ´ fundamentalizmu polskiego. ˛ ˛ Przyczyna nasilania sie fundamentalistycznych i teokratycznych ten˛cych dencji w pewnych odłamach wspołczesnych społeczenstw, stanowia ´ ´ ˛kszosc, jest tez nie tyle nasilanie sie potrzeb ˛ w niektorych krajach wie ´ ´´ ˙ duchowych, ile mizeria materialna i bezradnosc wobec cywilizacyjnych ´´ nowinek technologicznych i kulturowych. W tej materii opinie czołowych ˛ wspołczesnych myslicieli sa na ogoł zgodne. Zdaniem Leszka Kołakow´ ´ ´ ˛ ˛ skiego głowna pozywka takich tendencji jest „desperacja milionow ludzi, ´ ˙ ´ ˛ ktorzy nie widza dla siebie perspektyw znosnego zycia i, jak zwykle bywa, ´ ´ ˙ ˛ wyładowuja swoje frustracje w nienawisci do domniemanych sprawcow ´ ´ 290

˛s ´ ich nieszcze ´ c, czyli mniej lub bardziej swieckiego panstwa” [GW”: ´ ´ 24.08.1991]. Podobnie definiuje przyczyny odrodzenia tendencji fundamentalistycznych hiszpanski filozof Fernando Savater: „Wielu ludzi szuka dzis ´ ´ ˛ ˛ ˛, ˙ idei absolutnej. Przewaznie [sa to] ci, ktorzy z rozpacza stwierdzaja ze nie ˙ ´ ˛ ˛zac sa w stanie rozwia ´ swoich problemow zyciowych, ze społeczenstwo ´ ˙ ˙ ´ wyrzuca ich poza nawias. Tak jest przede wszystkim w wielu krajach ˛kszosc społeczenstwa odczuwa, ze jest afrykanskich czy arabskich. Tam wie ´ ´´ ´ ˙ ˛ na marginesie cywilizacji, nie moze sie rozwijac, nie jest jej dane zyc tak ˙ ´ ˙ ´ jak w Europie, ze nie ma praw politycznych itp. Powstaje wtedy realne ˙ ˛ ˛, zapotrzebowanie na idee absolutna ktora przynajmniej uzasadni prag´ nienie zemsty za ten niesprawiedliwy stan rzeczy. Mechanizm ten rodzi fundamentalizmy” [„GW”: 21–22.02.1998]. Wedle Pierre’a Hassnera „Ruchy ˛ «fundamentalistyczne» sa nie tyle wyrazem zywej tradycji czy wiary, ile ˙ ˛ buntu zainspirowanego nowoczesnoscia przeciwko ktorej ow bunt sie ´ ˛, ´ ´ ˛sto, jak w przypadku ben Ladena, bunt wia ˙ e sie z na˛z ˛ zwraca. Cze ˛ wroceniem, a pozytywny cel proponowany w zamian mniej sie liczy niz ´ ˙ rozczarowanie i nienawisc, ktore go kazały szukac. Wazna jest nie tyle tresc ´´ ´ ´ ˙ ´´ ˛ idei, jakimi kieruje sie antynowoczesna czy antyzachodnia przemoc, ile ˛dzaja ˛ce ja namie ´ ci” [Hassner: 238–239]. Zdaniem Benjamina ˛ ˛tnos nape R. Barbera kazdy wspołczesny fundamentalizm zakłada, „ze wolnosc jest ˙ ´ ˙ ´´ ˛ ˛ grozna, ze jest przerazaja ´ ˙ ˙ ˛ca, ze sie w niej zagubimy. Okresl sie – mowi – ˙ ´ ´ ˛ ˛dz ˛dz a skoro sie okresliłes, musisz byc posłuszny. Ba ´ muzułmaninem. Ba ´ ´ ´ ´ ˛dz ˛ Amerykaninem. Ba ´ katolikiem. Nie musisz sie martwic. Nie musisz ´ ˛ wybierac. Nie musisz nawet myslec, nie pytaj, kim jestes. Nie kłopocz sie ´ ´ ´ ´ ˛dziesz. Nie musisz dzwigac brzemienia odpowiedzialnosci. Rob o to, kim be ´ ´ ´ ´ ˛ tylko to, co ci mowi obyczaj, religia, to, co robia inni” [„GW”: 14–15.03.1998]. ´ Szczegolnie duzy wzrost roli religii i duchowienstwa w całokształcie ´ ˙ ´ ˛ ˛ ˛cznie, zaznacza sie obecnie w kra˛ zycia społecznego, z polityczna sfera wła ˙ ˛gowania jach zdominowanych przez wyznawcow islamu. Przyczyny spote ´ ˛ tendencji fundamentalistycznych wsrod wyznawcow islamu maja wieloraki ´ ´ ´ charakter. ˛ ˛ca Na jedna z nich, wynikaja ˛ z okolicznosci powstania tej religii, zwraca ´ ˛ uwage Ryszard Kapuscinski: „W islamie jest pewna tendencja ekskluzywis´ ´ tyczna, przekonanie, ze tylko wyznawca Allaha jest jedynym posiadaczem ˙ prawdy, ze wszystko inne jest fałszem, i to fałszem niebezpiecznym ˙ ˛d i zagrazaja ˙ ˛cym. Pogla ten ma swoje historyczne uzasadnienie, a mianowicie kiedy Mahomet zaczyna głosic swoje proroctwa, tradycyjny swiat ´ ´ ˛z ´ wierzen Arabow jest juz pełen bostw, idoli i duchow. Aby zwycie ˙ yc, ´ ´ ˙ ´ ´ Mahomet musi cały ten zatłoczony i mocno osadzony w umysłach wiernych panteon pokonac, rozbic w puch i unicestwic, aby oczyscic pole dla islamu. ´ ´ ´ ´ ´ Dlatego w Koranie i w hadisach tyle jest wezwan do walki z fałszywymi ´ ˛ ˛ ˛c bostwami i tymi, ktorzy oddaja im bałwochwalcza czesc, a wie z wszyst´ ´ ´´ kimi niewiernymi” [„DF”: 14–15.08.2002]. 291

˛, ˛ ˛ Druga wspołczesna przyczyna jest zapotrzebowanie na samookreslenie ´ ´ ˛ ˛cych islam wobec globalizacji i zwia ˛zanej z tym sie społeczenstw wyznaja ´ ˛ ekspansywnej westernizacji. Społecznosci Dalekiego Wschodu okazały sie ´ ˛ki oporne na fundamentalizmy dzie nie tylko religijnemu synkretyzmowi, ˛kszej pewnosci lecz takze – co szczegolnie istotne – zyskiwaniu coraz wie ˙ ´ ´ siebie w wyniku rozwoju ekonomicznego. Społecznosci panstw zdomino´ ´ wanych przez muzułmanizm nie weszły do czołowki krajow najszybciej ´ ´ ˛cych sie Wzgle ˛. ˛dna zamoznosc niektorych z tych panstw (np. rozwijaja ˙ ´´ ´ ´ ˛siednich szejkanatow, Algierii czy Nigerii) polega na Arabii Saudyjskiej i sa ´ ˛skie elity władzy srodkow z eksploatacji topnieja ˛cych przejadaniu przez wa ´ ´ ˛kszosc ludnosci zyje w biedzie, modernizacje ˛ zasobow ropy naftowej. Wie ´ ´´ ´ ˙ ˛p, uwaza nie za poste lecz za zagrozenie. „Ludzie wyrwani z dotych˙ ˙ ˛sto narzuconej przez religie z wie ˛, ˛zi, czasowego sposobu zycia, z tradycji cze ˙ ˛ ˙ ktore dotychczas nadawały sens ich zyciu, nie znajduja zadnej nowej ´ ˙ ˛ struktury, ktora mogliby uznac za swoja – wskazuje Ralf Dahrendorf. – ´ ˛ ´ ˛gaja wie do jakichs szczegolnych idei, ktore pomagaja im zrozumiec ˛ ˛c ˛ Sie ´ ´ ´ ´ nowe połozenie, a takze zrozumiec swiat, np. do religijnego fundamen˙ ˙ ´ ´ ˛ talizmu. Fundamentalisci islamscy nienawidza Stanow Zjednoczonych, ´ ´ poniewaz uwazaja ze to ten kraj jest odpowiedzialny za przemiany, jakie ˙ ˙ ˛, ˙ ˛ ˛ ˛ ˛” dokonuja sie w ich otoczeniu i budza ich niepokoj oraz frustracje [„GW”: ´ 23–24.02.2002]. ˛ ˛ Trzecia przyczyna jest bankructwo programow i ruchow lewicowych – ´ ´ ˛ roznych wersji „socjalizmow” z przydomkami, ktorych wiele stawało sie ´˙ ´ ´ pierwotnie programami modernizacji panstw pokolonialnych i zaleznych ´ ˙ ˛ ˛ske od metropolii Zachodu. Reakcja na kle ˛ socjalistycznych programow ´ ˛ ˛sto fundamentalistyczne „ucieczki przed westernizacja do przodu” były cze proby „ucieczki do tyłu” – w tradycyjny system wierzen, wartosci, norm ´ ´ ´ etycznych, sposobow organizacji zycia społecznego. Podobnie definiuje ´ ˙ ˛ generalne przyczyny nasilania sie agresywnego fundamentalizmu islamskiego Sami Nair, wykładowca nauk politycznych na Uniwersytecie Paryz ˙ ˛ ˛dzy rosna ˛cej VIII: „Fundamentalizm islamski, terroryzm sa produktem ne ´ ´ z kazdym dniem w basenie Morza Srodziemnego [...]. Islam radykalny ˙ ˛ ˙ ˛ proponuje koncepcje zycia oparta na wspolnocie, solidarnosci i rownosci. ´ ´ ´ ´ ˛ Oferuje to, czego potrzebuja społeczenstwa zyja w despotycznych pan´ ˙ ˛ce ´ ˛ ˛, ˛ stwach. Paradoksalnie, islam odgrywa dzis podobna role jaka odgrywał ´ marksizm-leninizm w społeczenstwach wczesnego kapitalizmu. Jest jedno´ ˛ ˛ ˛ czesnie ideologia kontestacji i obietnica lepszej przyszłosci. Jest kontestacja ´ ´ wobec ideologii zachodniej, konsumpcyjnej, ktora głosi, ze najwazniejszy ´ ˙ ˙ ˛dz” [„GW”: 21.11.1996]. jest pienia ˛gowania ruchow fundamentalistycznych przyczyniaja sie takze ˛ ˛ Do pote ´ ˙ ˛dzy fanatycznymi wyznaww duzym stopniu konflikty i wojny lokalne mie ˙ ˛ cami odmiennych religii. Dobitnymi tego przykładami sa konflikty: izraelsko-palestynski, czeczensko-rosyjski czy hindusko-pakistanski. Agresyw´ ´ ´ 292

˛guje to, ze wzajemnie sie neguja ˛ ˛. nosc fundamentalizmow religijnych pote ´´ ´ ˙ ˛dzynarodowka fundamentalistyczna» – „Nie istnieje cos takiego jak «mie ´ ´ ˛cławski. – Nie ma solidarnosci, wspołpracy stwierdza ks. Tomasz We ´ ´ ˛dzy poszczegolnymi grupami. Kazdy fundamentalizm (chrzescijanski, mie ´ ˙ ´ ´ muzułmanski, sikhijski, buddyjski, hinduski) ma swoje szczegolne cechy. ´ ´ ˛ Jego wyznawcy nie chca poznawac innych sposobow wierzenia i po´ ´ ˙ aden pogla ktory jest im obcy, nie moze, według ˛d, ´ strzegania swiata. Z ´ ˙ nich, byc prawdziwy. Dlaczego? Dlatego, ze jest inny, z zasady nie moze ´ ˙ ˙ ˛c wie byc prawdziwy. Fundamentalista jest całkowicie przekonany, ze ´ ˙ ˛” posiadł monopol na prawde [„GW”: 23–24.02.2002]. Ta totalna negacja ˛ innych fundamentalizmow zaostrza postawe agresji. „Fundamentalizm ´ zydowski w Izraelu, ktory nie jest powszechny, ale jest politycznie wpły˙ ´ wowy, stoi naprzeciw fundamentalizmu islamskiego – ilustruje to zjawisko ˛ ˛” Ralf Dahrendorf. – One wzajemnie sie wzmacniaja [tamze]. Wspołczesne ˙ ´ fundamentalizmy roznia sie nie tylko charakterem religii, ktora sie po´˙ ˛ ˛ ´ ˛ ˛ ˛ sługuja dla artykułowania i uswie ´ ˛cania swych politycznych programow; ´ ˛ istotna odmiennoscia sa ich cele terytorialne. Fundamentalisci zydowscy ´ ˛ ˛ ´ ˙ ˛z ˛ da ˙ a do odtworzenia Izraela w historycznych granicach i wyparcia z tego terytorium ludzi obcych etnicznie i wyznaniowo. Fundamentalistycznie ˛ nastawieni Palestynczycy odmawiaja Izraelczykom prawa do własnej pan´ ´ ˛ ˛cie ich do morza”. Cele hinduskiego stwowosci i walcza o „zepchnie ´ ˛ fundamentalizmu sa ograniczone do wyparcia z Indii osob odmiennych ´ religijnie i etnicznie. Podobny regionalny charakter ma prawosławny fundamentalizm serbski, ktorego celem jest stworzenie Wielkiej Serbii. ´ ˛to Na konferencji zorganizowanej w telawiwskim uniwersytecie podje probe wyjasnienia natury powodowanego religijnym fanatyzmem terroryz´ ˛ ´ ˛, ˙ ˛dniaja ˛ motywy agresywnosci obu stron. ˛ca mu – o tyle cenna ze uwzgle ´ Profesor Yonatan Shapiro jest zdania, ze zbrodnia tego rodzaju terroryzmu ˙ ˛cia, nienawisci, jest dziełem „sytuacji, a nie wykonawcy”. Eskalacja napie ´ ˛”. agresji kreuje „statystycznego morderce By zabic polityka, jego przeciw´ ˛ nicy nie musza kupowac broni, szkolic zabojcow ani planowac zamachu. ´ ´ ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛”. Wystarczy, ze stworza „mordercza sytuacje Ari Nadler, profesor psycho˙ ˛ logii, krok po kroku analizuje zabiegi, ktore „zło” zbrodni zamieniaja ´ w „dobro” wyzwolenia, by stopniowo normalnego człowieka uczynic ´ ˛”. owym ”statystycznym morderca Pierwszy krok to zamiana przeciwnika ˛. we wroga. Własna opinia musi zamienic sie w prawde Opinia przeciwni´ ˛ ka – w kłamstwo. Własna racja – w dobro. Racja przeciwna – w zło. Dobro ˛ ˛ i zło nie moga ze soba konkurowac w szlachetnych zawodach. Ze złem ´ ˛ nie mozna sie układac. Mozna je tylko zwalczac. Dobro ma prawo je ˙ ´ ˙ ´ ˛gna ´ ˛c ˛dzy zniszczyc. W polityce mozna to osia ˛c buduja mur obcosci mie ´ ˙ ´ ˛c ˛ „nami” a „nimi”, wskazuja fundamentalna innosc i sprzecznosc praw´´ ´´ ˛c, ˙ dziwych celow. Na przykład dowodza ze „oni” słuza „obcym”, „mysla ´ ˙˛ ´ ˛ ˛ ´ ˛te tylko o sobie”, zdradzaja swie historyczne racje. Krok drugi to zamiana 293

wrogosci w nienawisc. Moralne prawo niszczenia tego, co nam wrogie, ´ ´´ ˛ ˛ca ˙ ˛dze musi sie zamienic w rosna ˛ za ˛ zbrodni. Sprzyja jej barwnie malowany ´ horror ponurej przyszłosci gotowanej przez wroga. Skutecznie słuzy tu ´ ˙ ˛ odwołanie do traumatycznych doswiadczen historii – „rzucani w paszcze ´ ´ ˛ odwiecznego wroga” musza poczuc nienawisc, z ktorej rozładowaniem nie ´ ´´ ´ ˛ ˛, ˙ da sie długo zwlekac. Profesor Nadler zwraca uwage ze nie trzeba ´ kwestionowac samej demokracji, by nienawidzic demokratycznie wyłonio´ ´ ˛ ˛ nej władzy. Wystarczy te władze moralnie zdelegitymizowac. „Kiedy ´ mowiono – przypomina – ze Rabin prowadzi Izraelczykow do Auschwitz, ´ ˙ ´ znaczyło to, ze zasługuje na los tych, ktorzy budowali obozy koncentracyj˙ ´ ne. Krok trzeci to narzucenie zabojcy grupowej identyfikacji. Jego własne ´ ˛ ˛dnego dobra – «ja» musi sie utozsamic z wielkim «My» wspolnoty nadrze ˙ ´ ´ ˛ narodu, religii, klasy. «On» ofiary musi sie stac jednoznaczne z «Oni» ´ ˛ ˛ wielkiego wroga. Gdy to sie powiedzie, nie «ja» zabije «jego», lecz «dobro» ˛ ˛. zniszczy «zło». Zbrodnia uzyska najwyzsza sankcje moralna Krok czwarty ˙ ˛ ˛ca to skupienie nienawisci na jednej osobie. Trzeba odrzucic komplikuja ˛ ´ ´ emocje «złozonosc» sytuacji, kolegialnosc decyzji, wspołdziałanie rozmai˙ ´´ ´´ ´ tych czynnikow. Winny musi byc jeden. Ten, kto go zlikwiduje, musi miec ´ ´ ´ ˛ty ˛zyk, poczucie, ze wyzwala narod. Krok pia to znieczulenie – paliatywny je ˙ ´ ˛kne imie Nazwie ja bohaterstwem, a morderce ˛. ˛ ˛ ktory zbrodni nada pie ´ ustawi w szeregu historycznych herosow” [„GW”: 2–4.05.1998]. ´ ˛ Fundamentalizmy nie sa determinowane nakazami religii, lecz posługuja sie religia w celu ideologicznego „uswiecania” politycznych ˛ ˛ ˛ ´ ˛ ˛ ˛ celow i mobilizowania poparcia wyznawcow. „Z niewielka przesada ´ ´ ˛c, ˙ mozna by rzec, ze kazda ze stron gotowa jest przysia iz niebo nie jest ˙ ˙ ˙ niebieskie, jesli druga strona twierdzi cos przeciwnego” – pisze o pozo´ ´ ˛ ˛ rowanej religijna motywacja naturze konfliktu izraelsko-palestynskiego ´ libanski dziennikarz Hazem Saghieh [„Courrier International”: ´ 7–14.05.2003]. Wyraznym potwierdzeniem tego jest fundamentalizm wy´ ˛ rosły na podłozu hinduizmu. Wyrodził sie on stosunkowo niedawno jako ˙ ideologia ruchu antymuzułmanskiego i antyzachodniego, rzekomo bazu´ ˛ca ja na religii, ktora tradycyjnie cechuje tolerancja, pokojowe nastawienie ´ ˛ do innych, takze innych wyznaniowo, i brak dogmatow. Fakt, ze załozy˙ ´ ˙ ˙ ciel i przywodca hinduistycznego aktywizmu politycznego – Keshavrao ´ ˛c ˛zyka hinduizmu, i musiał B. Hedgewar – „nie znał sanskrytu, a wie je ˛ sie go dopiero nauczyc, ilustruje, jak «autentyczny» jest jego hinduizm. ´ ˛ ˛gi, Wedom przypisuje sie jednolity charakter autorytatywnej swie ksie ´ ˛tej ˛. ˛c ˛ ktorego w rzeczywistosci nie maja Wzoruja sie na muzułmanach, ktorzy ´ ´ ´ ˛, ˙ twierdza ze ich objawienie ma charakter ostatecznej i uniwersalnej ˛da prawdy be ˛cej zrodłem wszelkiej wiedzy, hinduscy fundamentalisci ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛ge ˛ głosza wiare w swie ˛ ksie ˛ i uznaja Wedy za zrodło absolutnej wiedzy, ´ ˛ta ´ ´ co historycznie jest w gruncie rzeczy obce religii hinduskiej. Ta wiara ˛ge ˛czeniu z wiara w hindutve, prowadzi fundamen˛ ˛ w swie ˛ ksie ˛, w poła ´ ˛ta 294

˛ talistow hiduskich do izolowania sie na subkontynencie nie tylko od ´ ˛zanie neohinduizmu muzułmanow, ale rowniez od sikhow [...]. Powia ´ ´ ˙ ´ z nacjonalizmem hinduskim doprowadziło do powstania hinduskiej odmiany religijnego fundamentalizmu” [Tibi: 34]. Reakcja władz panstwowych na tendencje i ruchy fundamentalistyczne ´ ˛ bywa dwojaka. W panstwach, w ktorych silne sa wpływy polityczne sił ´ ´ ˛ ˛zki z cywilizacyjnie rozwinie ˛tym nastawionych na modernizacje i zwia ˛ swiatem, osrodki władzy stawiaja opor tendencjom fundamentalistycz´ ´ ´ ˛sto staje sie zrodłem ostrych konfliktow, niekiedy przybiera˛ ´ ´ nym, co cze ´ ˛cych charakter terrorystycznych atakow ze strony nielegalnych struktur ja ´ fundamentalistycznych i ich brutalnej pacyfikacji ze strony władz pan´ ˛ stwowych. Jaskrawymi przykładami takich konfliktow sa wspołczesnie ´ ´ ´ ˛s ˛ ˛ Algieria i Egipt. Cze ´ ciej konflikty te ograniczaja sie do werbalnych potyczek i walki o wpływy w wyborach i referendach (czego doswiad´ czamy w Polsce). W panstwach, w ktorych promodernizacyjne siły i de´ ´ ˛ ˛ ˛ ´´ ˛dem odmokratyczne struktury sa słabe, władcy staraja sie isc z pra radzania religijnosci i odswiecczania panstwa – nadawania mu jednej ´ ´ ´ ˛do z form rza ´ w teokratycznych.

´ WSPOŁCZESNE TEOKRACJE
˛puja z roznym nasileniem ˛ Obecnie cechy teokratycznej władzy wyste ´˙ w niektorych panstwach muzułmanskich oraz – w niekonsekwentnej po´ ´ ´ staci – w Izraelu. Przyczyny szczegolnej skłonnosci do teokratyzmu w pan´ ´ ´ ˛ stwach zdominowanych przez wyznawcow islamu sa wielorakie. ´ ˛ ˛ ˛do Pierwsza sa silne tradycje teokratycznych rza ´ w w krajach Bliskiego ´ i Srodkowego Wschodu. Europa zaznała tej formy władzy w sredniowieczu ´ w formie ograniczonej do zwierzchnictwa papiezy nad swieckimi władcami ˙ ´ oraz panstwa papieskiego we Włoszech. W krajach orientalnych natomiast ´ ˛steokracja była w zamierzchłej i blizszej przeszłosci zjawiskiem dosc cze ˙ ´ ´´ ˛, ˙ ˛kszosc wypadkow teokracji, tym. „W zasadzie mozna postawic teze ze wie ˙ ´ ´´ ´ ´ ˛ ˛ jakie były znane historii, odnosiła sie do krajow orientalnych”. Swiadcza ´ o tym „wizerunki egipskich faraonow jako bogow-słonce, chinskich i japon´ ´ ´ ´ ´ skich cesarzy utozsamianych z kolejnymi wcieleniami bostw [...] W teokra˙ ´ ˛s ´ ´ tycznej, starozytnej Medii (historyczna cze ´ c połnocno-zachodniego Iranu) ˙ ˛dziła całym panstwem” [Stolarczyk: 91–92]. kasta tamtejszych kapłanow rza ´ ´ ˛ Tradycje te przetrwały w Iranie po czasy wspołczesne, nie kłociły sie ´ ´ ˛ bowiem z zasadami islamu, a szyizm okazał sie szczegolnie podatny do ´ ˛do adaptowania tej formy rza ´ w. ˛, ´ ˛ ˛ Druga rownie istotna jak wpływy tradycji historycznej, przyczyna omawianej podatnosci jest odmiennosc poczucia wspolnotowosci w społe´ ´´ ´ ´ cznosciach zdominowanych przez islam. O ile na Zachodzie i na Dalekim ´ 295

˛ ˛ ˛ca ˛ Wschodzie głowna instytucja jednocza ˛ stawało sie od kilku wiekow ´ ´ ˛ ˛zi panstwo narodowe, o tyle w społecznosciach muzułmanskich silne sa wie ´ ´ ´ ˛trz rodziny, klanu, plemienia, natomiast identyfikacja z szersza ˛ wewna ˛ wspolnota ma charakter religijny, w słabszym zas stopniu panstwowy. Rola ´ ´ ´ ˛zi wie religijnych jest tam podobna do roli chrzescijanstwa z czasow przed ´ ´ ´ ˛ panstw narodowych. wykształceniem sie ´ ˛ ˛ „Plemiona stanowiły zawsze centralna kategorie w polityce panstw ´ arabskich, z ktorych wiele to po prostu «plemiona z flagami», jak to okreslił ´ ´ ˛ Tahsin Baszir. Załozycielowi Arabii Saudyjskiej powiodło sie głownie ˙ ´ ˛ki ˛ ˛c ˛ dzie temu, ze potrafił stworzyc koalicje plemion, uciekaja sie przy tym ˙ ´ ˛dzy innymi inicjowania mie ˛dzyplemiennych do roznych sposobow, mie ´˙ ´ małzenstw. Polityka saudyjska nadal ma w znacznej mierze charakter ˙ ´ plemienny – polega na podzeganiu jednych plemion przeciw drugim, ˙ ˛ Sudajri przeciw Szammarom. W dziejach Libii liczyło sie co najmniej ˛kszych plemion, a w Sudanie jest ich podobno pie ´ set. ˛c osiemnascie wie ´ ´ ˛ksze skupia 12 procent mieszkancow kraju. W Azji Srodkowej Najwie ´ ´ ˛cie ˛zywała poje narodowosci nie było znane na przestrzeni dziejow. Obowia ´ ´ lojalnosc wobec plemienia, klanu, wielkiej rodziny, nie wobec panstwa. ´´ ´ ˛czył wspolny je ˛zyk, religia, kultura i styl zycia, Z drugiej strony, ludzi ła ´ ˙ ˛ ˛ ˛ca a islam był najmocniejsza siła jednocza ˛, bardziej niz władza emira. ˙ U Czeczenow i pokrewnych ludow Połnocnego Kaukazu było około setki ´ ´ ´ ˛t klanow «gorskich» i siedemdziesia «nizinnych», ktore kontrolowały zycie ´ ´ ´ ˙ ˛ polityczne i gospodarcze do takiego stopnia, ze mowiło sie o «czeczenskiej ˙ ´ ´ gospodarce klanowej», w odroznieniu od radzieckiej, planowej. W całym ´˙ ˛zywała przede wszystkim wobec małej swiecie islamu lojalnosc obwia ´ ´´ grupy i wobec wielkiej religijnej wspolnoty, plemienia i ummy. Panstwo ´ ´ ˛ ˛ce ˛ narodowe mniej sie liczyło. W swiecie arabskim istnieja panstwa maja ´ ´ ˛, ˛kszosci na mocy arbitproblem z legitymizacja powstały bowiem w wie ´ ˛cz kaprysnej decyzji europejskich imperialistow, a ich ralnej czy wre ´ ´ ˛sto nawet przecinaja obszary zamieszkane przez grupy etnicz˛ granice cze ne w rodzaju Berberow i Kurdow. Panstwa te podzieliły narod arabski, ´ ´ ´ ´ z drugiej jednak strony zjednoczone panstwo panarabskie nigdy nie ´ powstało. Koncepcja suwerennych panstw jest na dodatek nie do pogo´ ˛ ˛ dzenia z wiara w najwyzsza władze Boga i pierwszenstwo wspolnoty ˙ ˛ ´ ´ ˛da wiernych. Fundamentalizm islamski, be ˛c ruchem rewolucyjnym, od˛c rzuca panstwo narodowe, podobnie jak marksizm odrzucał je, uznaja ´ ˛dzynarodowego proletariatu. O słabosci panstwa prymat jednosci mie ´ ´ ´ narodowego w islamie swiadczy rowniez fakt, ze chociaz po II wojnie ´ ´ ˙ ˙ ˙ ˛dzy muzułmanskimi grupami, dochodziło do licznych konfliktow mie ´ ´ ˛dzy panstwami były rzadkoscia Najwie ˛ksze powazniejsze wojny mie ˙ ´ ´ ˛. ˛siednie. W latach siedemdziesia ˛tych z nich to inwazje lraku na kraje sa ˛tych te same czynniki, ktore doprowadziły do odrodzenia i osiemdziesia ´ Islamu w poszczegolnych krajach, sprawiły rowniez, ze muzułmanie ´ ´ ˙ ˙ 296

˛li ˛ ˛ ˛ bardziej zacze sie utozsamiac z umma czy tez cywilizacja islamu jako ˙ ´ ˙ całoscia [Huntington 1997: 258–260]. ´ ˛” ˛ ˛ ˛kszosc panstw islamskich to panstwa Postawe te wzmacniało to, ze wie ˙ ´´ ´ ´ pokolonialne, ukształtowane ze sztucznych tworow terytorialnych, jakimi ´ ˛dniaja ˛cych histobyły kolonie tworzone w wyniku podziałow nie uwzgle ´ rycznie ukształtowanych wspolnot. „Nowe panstwa narodowe zostały ´ ´ narzucone społeczenstwom, w ktorych kultura instytucji publicznych była ´ ´ ˛zki rodzinne silniejsze od wie społecznych. W wie ˛zi ˛kszosci słaba, a zwia ´ ˛dowe były panstw bliskowschodnich, a takze w wielu innych instytucje rza ´ ˙ manipulowane przez wielkie klany rodzinne lub odłamy wyznaniowe. ˛ ˛ła ˛ca Nawet tam, gdzie władze przeje armia – jedyna grupa posiadaja ˛trzna spojnosc – przywodcy pochodzili cze ˛ ˛sto z jednej rodziny, wewne ´ ´´ ´ ugrupowania czy plemienia” [Ruthven: 156]. ˛ Trzecim stymulatorem odradzania sie teokracji jest zasadnicza odmiennosc wzorcow zycia Zachodu, zwłaszcza amerykanskich, od tradycyjnych ´´ ´ ˙ ´ wartosci kulturowych społeczenstw islamskich. Nachalnosc ekspansji euro´ ´ ´´ amerykanskich wzorcow jest odbierania jako zagrozenie wartosci istotnych ´ ´ ˙ ´ dla poczucia godnosci i tozsamosci tych społeczenstw i wywołuje silne ´ ˙ ´ ´ ˛ reakcje obronne. Stały sie one zrodłem tendencji i ruchow fundamentalizmu ´ ´ ´ politycznego – najsilniejszych i najbardziej agresywnych w społeczen´ ˛ ˛ca stwach, w ktorych religia dominuja ˛ jest islam. Ruchy te nieuchronnie ´ ˛ powoduja nasilenie dostosowywania systemow władzy do reguł teokraty´ cznych. ˛cych władze na tendencje do teokraty˛ Reakcja wspołczesnie sprawuja ´ ´ zacji panstw islamskich bywa trojaka. Pierwsza – rzadsza – to obrona ´ ˛: swieckiego charakteru panstwa. Jaskrawymi przykładami sa Algieria, ´ ´ Egipt, Turcja, a takze Irak za czasow panowania dyktatorskiego rezimu ˙ ´ ˙ Saddama Husajna. ˛stsza reakcja sprawuja ˛cych władze na tendencje do teokra˛ Druga – cze ˛ ˛dza tyzacji – to wykorzystywanie ich do legitymizowania sie jako rza ˛cych z woli Allaha i zgodnie z prawami szariatu. Dotyczy to zarowno monar´ ˛sto dochodza do władzy w drodze ˛ chow, jak i prezydentow (ci ostatni cze ´ ´ wojskowych zamachow). „Krol Jordanii Husajn przekonany, ze swieckie ´ ´ ˙ ´ ˛dy raczej nie maja w swiecie arabskim przyszłosci, mowił o potrzebie ˛ rza ´ ´ ´ stworzenia «islamskiej demokracji» i «modernizowania islamu». Krol Ma´ ˛ rokka Hassan II podkreslał, ze pochodzi od Proroka i pełni role «władcy ´ ˙ ˛d wiernych». Sułtan Brunei, o ktorym dota nie słyszano, by przestrzegał ´ ˛ praktyk religijnych, robił sie coraz bardziej pobozny i okreslił system ˙ ´ ˛ ˛ władzy w swym kraju «malajska monarchia muzułmanska Ben Ali, ´ ˛». ˛ł ˛pieniach regularnie odwoływac prezydent Tunezji, zacza w swoich wysta ´ ˛ ˛ ˛ce sie do Allaha i «przywdział szate islamu», by neutralizowac rosna ´ ˛tku lat dziewie ´ dziesia ˛c ˛tych Suwpływy ugrupowan religijnych. Na pocza ´ ˛ł ˛ ˛ harto przyja otwarcie polityke «stawania sie coraz wierniejszym muzuł297

˛tych wykreslono maninem». W Bangladeszu w połowie lat siedemdziesia ´ ˛ z konstytucji zasade sekularyzmu” [Huntington 1997: 163]. Podobnie przed˛ ˛siednich szejkanatach, stawia sie sytuacja w Sudanie, Arabii Saudyjskiej i sa ˛zku Radzieckiego w panstwach o tradycyjnej wie ˛kszoa po rozpadzie Zwia ´ ˛czy sie z tym zazwyczaj przyjmowanie norm ˛ sci wyznawcow Allaha. Ła ´ ´ ˛zuja ogoł obywateli i egzekwowane przez ˛ce ´ prawa koranicznego za obowia ˛ ˛ panstwo. Takie zasady sa reguła nie tylko w wyzej wymienionych pan´ ˙ ´ stwach quasi-teokratycznych, ale w szeregu innych. W Nigerii prawo koraniczne jest egzekwowane przez panstwowy wymiar sprawiedliwosci ´ ´ ˛kszosc muzułmanska W Indonezji w stanach zamieszkałych przez wie ´´ ´ ˛. koncepcje i praktyki prawa muzułmanskiego zostały wbudowane w swie´ ´ ˛du na znaczny odsetek ludnosci cki system prawny. W Malezji – ze wzgle ´ ˛bne systemy prawa: islamski niemuzułmanskiej – stworzono dwa odre ´ ˛do i swiecki. W Pakistanie za rza ´ w generała Zia ul–Haqa wprowadzono ´ islamski system kar, stworzono siec sa ´ w szariackich i ogłoszono szariat ´ ˛do ˛dnym. Podobnie przedstawia sie sytuacja w rza ˛ ˛dzonej prawem nadrze przez pułkownika Kaddafiego Libii. ˛dnym prawem w tych panstwach jest swego rodzaju kodeks Nadrze ´ okreslany mianem szaria, czyli „droga”. Obejmuje ona całokształt przepi´ ˛ sow, ktorych stosowanie moze pomoc muzułmanom w zblizeniu sie do ´ ´ ˙ ´ ˙ ˛ Boga. Przepisy te reguluja wszystkie dziedziny zycia: prawo rodzinne, ˙ ˛ karne, cywilne, spadkowe, handlowe i czynnosci rytualne. Ich podstawa ´ ˛ jest Koran i Sunna, komentarze do nich i pisma Mahometa. Gdy pojawiaja ˛ ˛tpliwosci, rozstrzyga je rada złozona z duchownych islamskich. sie wa ´ ˙ ˛ Przepisy tego prawa maja staroswiecki charakter, totez na przykład za seks ´ ˙ pozamałzenski mozna zostac ukamienowanym (nie tylko teoretycznie – taki ˙ ´ ˙ ´ ˛du został wykonany na pocza ˛tku 2001 r. przez wyrok saudyjskiego sa ˛dnikow sa ˛dozakopanie do połowy i obrzucenie kamieniami przez urze ´ wych); smierc grozi tez za bluznierstwo przeciw religii; kobieta, by udo´ ´ ˙ ´ ˛z wodnic gwałt, musi przedstawic czterech me ˙ czyzn jako swiadkow. ´ ´ ´ ´ Trzeci rodzaj reagowania to ustanowienie jednej z form władzy stricte ˛ ˛ teokratycznej. Gdy władze swieckie okazuja sie zbyt słabe, niezdolne ani ´ ˛ do dostosowania sie do postulatow ruchow fundamentalistycznych, ani do ´ ´ ˛puje zwycie ˛stwo fundamentalizmow. Dobitnymi przeich zwalczenia, naste ´ ˛ jawami tej trzeciej tendencji sa procesy, jakie zaszły w Iranie i w Afganistanie. ˛ ˛cego tam Iranska teokracja ma rewolucyjny rodowod. Geneze panuja ´ ´ ˛puja ˛co: „U schyłku XIX wieku systemu przedstawia Jan Strzebel naste ˛ w Iranie scierały sie dwie koncepcje naprawy panstwa: poprzez jego ´ ´ ˛ modernizacje i wprowadzenie nowoczesnych instytucji demokratycznych na wzor zachodni (konstytucji, parlamentu, partii politycznych) lub przez ´ ˛cie sie od wpływow Zachodu i konsekwentne oparcie ładu społecz˛ odcie ´ nego na szariacie (prawie koranicznym). Celem miało byc, w obydwu ´ 298

˛cego monarchy, ograniczenie przypadkach, ukrocenie samowoli panuja ´ ˛kszej sprawiedwpływow mocarstw zachodnich, wprowadzenie ładu i wie ´ liwosci w zycie publiczne. W Rewolucji Konstytucyjnej 1905–1906 roku ´ ˙ ˛dzy innymi dlatego, ze wielkie autokoncepcja religijna przegrała – mie ˙ rytety teologiczne tamtych czasow poparły swieckich reformatorow. Iranski ´ ´ ´ ´ ˛, niezbyt udany, skonczył sie na pocza ˛ ˛tku lat 20., eksperyment z demokracja ´ gdy po upadku dynastii kadzarskiej zamiast oczekiwanej republiki wyło˙ ˛ niła sie z chaosu kolejna monarchia – pahlawijska. Nowy szach, Reza Pahlawi, zdusił wszelkie aspiracje zarowno prozachodnich liberałow, jak ´ ´ ˛c ˛, ˛ i zachowawczego duchowienstwa, przeprowadzaja własna przymusowa ´ ˛, ktorej towarzyszyła nacjonalistyczna, faszyzuja ideologia” ˛ca modernizacje ´ [Strzebel: 49]. Głownymi promotorami politycznego fundamentalizmu byli według ´ tego autora w Iranie pierwotnie nie tylko i nie głownie muzułmanscy ´ ´ duchowni, lecz swieccy ideolodzy o nowoczesnym, zachodnim wykształ´ ceniu i doswiadczeniach lewicowych. „Oni pierwsi dostrzegli w tradycyj´ ˛ki ´ ˛ nym islamie szyickim cechy, dzie ktorym daje sie on wykorzystac jako ´ rewolucyjna, egalitarna ideologia społeczna, swojska i zrozumiała dla prostego człowieka (ze szczegolnym naciskiem na mesjanizm, etos wojny ´ ˛ ˛ ´ swie i martyrologii); oni upowszechnili dualistyczna wizje swiata, ktora ´ ˛tej ´ zepsutej, materialistycznej i zaborczej kulturze Zachodu przeciwstawia ˛cy swiat islamu, dysponuja autentycznymi wartosciami duchowymi. Od´ ´ ˛zyk teologii szyickiej, a takze naiwnej ludowej hagiografii kryli, ze je ˙ ˙ ˛ i moralitetu dobrze nadaje sie do opisu wspołczesnej rzeczywistosci poli´ ´ ˛ tycznej. W latach 70. meczety stały sie dla nowej opozycji iranskiej tym ´ ˛cej, czym koscioły dla polskiej w schyłkowym PRL-u. Odczyty mniej wie ´ ˛powało i dyskusje polityczne firmowane były przez kołka modlitewne; naste ´ ˛powym duchowienstwem. Wspolna płaszzbratanie opozycji laickiej z poste ´ ´ ˛ ˛ ˛cej czyzna był wrogi stosunek do dynastii panuja i do zachodnich mocarstw (przede wszystkim Ameryki i Izraela), sprzeciw wobec łamania przez rezim ˙ praw człowieka oraz przeswiadczenie o koniecznosci ratowania zagrozonej ´ ´ ˙ tozsamosci kulturowej” [tamze: 50]. ˙ ´ ˙ ˛ca ˛ ˛ Narastaja przez lata opozycja przekształciła sie w 1979 r. w rewolucje ˛dom szacha Rezy Pahlawiego. Rewolucja jednoczyła siły roznoprzeciw rza ´˙ ˛dom rozrzutnym, rodne ideologicznie i politycznie, zbuntowane przeciw rza ˛dzaja ˛cym wie ˛kszosc w ne ˛ tym dotkliwsza ze kontrastuja ˛ z jask˛dze ˛, ˙ ˛ca wpe ´´ ˛dom bestialsko represyjnym wobec rawym blichtrem nielicznych elit, rza wszelkich przejawow opozycji, słuzalczym wobec Amerykanow. Ruch ´ ˙ ´ ˛ły ˛tki tysie ofiar, był spon˛cy rewolucyjny, podczas ktorego zgine dziesia ´ taniczny, nie miał jednolitego przywodztwa i innego programu niz obalenie ´ ˙ ˛do ˛ ˛dowa rewolucji byli studenci i młoda inteligencja, ˛ rza ´ w szacha. Siła nape ˛ czyli ci, ktorzy wspołtworzyli i propagowali idee i gotowi byli sie dla nich ´ ´ ˛z poswie ´ . Przede wszystkim jednak był to pote ˙ ny ruch plebejski we ´ ˛cic 299

˛kszych miastach Iranu. Wzie w nim udział zarowno ˛ła wszystkich wie ´ ˛ nowa klasa srednia, w ktora przekształcała sie własnie tradycyjna iranska ´ ´ ˛ ´ ´ biurokracja i bazar, jak i mieszkancy dzielnic slumsowych – swiezo ´ ´ ˙ przybyli do miast chłopi i koczownicy, zbiedniali na skutek nieudanej ˛gnie wizja łatwego zarobku. Ci wykorzenieni, ˛ci ˛ reformy rolnej lub przycia ˛ ˛sem bezrobotni ludzie, podatni na demagogiczne slogany, stali sie mie ˛czennikami”) rewolucji i wojny armatnim (w oficjalnym zargonie – „me ˙ ˛ ˛ ˛ce irackiej, a takze baza społeczna nowej władzy. Wzbudzaja powszechny ˙ ˛ postrach Komitety Rewolucyjne rekrutowały sie z tych własnie srodowisk. ´ ´ Rozne były intencje i nadzieje uczestnikow rewolucji. Jedni oczekiwali ´˙ ´ sprawiedliwego podziału dobr i poprawy warunkow materialnych, inni ´ ´ ˛zania policji politycznej SAWAK i zniesienia demokratyzacji zycia, rozwia ˙ ˛, ˙ ˛dnym warunkiem wszelkich cenzury. Ogolnie zgadzano sie ze niezbe ´ zmian jest likwidacja monarchii i uwolnienie Iranu od wpływow gospodar´ czych i politycznych Stanow Zjednoczonych. Powszechne było przekona´ nie, ze konieczna jest odnowa moralna społeczenstwa poprzez zerwanie ˙ ´ z bezmyslnym małpowaniem Zachodu i powrot do własnej tradycji, przede ´ ´ wszystkim religijnej. Ale chociaz religijno-rewolucyjna retoryka była w po˙ ˛ ˛ wszechnym obiegu, tylko nieliczni, jak sie wydaje, idee utworzenia Panstwa ´ Bozego na Ziemi traktowali dosłownie. ˙ ˛ Demonstracje, ktore przerodziły sie w zbrojne starcia rewolucjonistow ´ ´ ˛cy. W styczniu 1979 r. pod naporem z rezimem, trwały przez kilka miesie ˙ ˛. tego ruchu szach opuscił Iran, a struktury starej władzy rozpadły sie Po ´ ˛cych sie za jego rza ´ w ˛ ˛do obaleniu szacha i wyrzuceniu z kraju panosza ˛li ˛ ˛trznej Amerykanow, Iranczycy stane twarza w twarz z brakiem wewne ´ ´ stabilnosci politycznej i trudnosciami ekonomicznymi. Siły polityczne, ktore ´ ´ ´ ˛ chwilowo zespoliły sie do walki przeciw wspolnemu wrogowi, stały na ´ ˛z roznych pozycjach, da ˙ yły do odmiennych celow ostatecznych. Wystarczy ´˙ ´ ˛ powiedziec, ze w toku rewolucji na arenie politycznej znalazło sie ponad ´ ˙ dwadziescia partii, by uswiadomic sobie, na ile skomplikowana była ´ ´ ´ ˛dku dziennym znalazł sie problem formy ˛ sytuacja w kraju. Na porza władzy, typu ustroju panstwowego. ´ ˛ ˛ ˛, ˛ ˛cia kierownictwa i zdefiJedyna siła zorganizowana zdolna do przeje ˛ niowania programu, okazało sie islamskie duchowienstwo. Z paryskiej ´ emigracji wrocił Ruhollah Muslawi Chomeini – opozycyjny autorytet religij´ ˛dzia zache ˛cały do obalenia szacha – niekwestionowany ny, ktorego ore ´ ˛do moralny przywodca opozycji wobec rza ´ w Rezy Pahlawiego. ´ ˛ ˛c Chomeini urodził sie w 1900 r. w rodzinie chłopskiej. Poczynaja od ˛tnastego roku zycia studiował teologie Juz w wieku 30 lat został ˛. pie ˙ ˙ ˛gna mudztahidem, czyli zyskał godnosc teologa, ktory osia ˛ł wyzszy stopien ˙ ´´ ´ ˙ ´ w interpretowaniu praw religijnych. W wieku 60 lat został ajatollahem, a jest to najwyzsza godnosc w hierarchii islamu. Jest autorem 25 dzieł ˙ ´´ ˛ z teorii islamu. Uwazał zawsze, ze najwyzsza władze w panstwie powinno ˙ ˙ ˙ ˛ ´ 300

˛dami szacha sprawowac duchowienstwo. Jego hasłem w czasach walki z rza ´ ´ ˛stwie była zasada: „Islam – to wszystko!” Be ˛c, jak wie ˛da ˛kszosc i po zwycie ´´ ˛ Iranczykow, wyznawca szyickiego nurtu, Chomeini wychodził z załozenia, ´ ´ ˙ ˛ ze tylko bezposredni potomkowie Mahometa moga stac na czele wspolnoty ˙ ´ ´ ´ muzułmanskiej. Zgodnie z doktrynami szyickimi przywodca wspolnoty ´ ´ ´ ˛ duchowna i władca ˛ ˛ muzułmanskiej powinien byc jednoczesnie osoba ´ ´ ´ swieckim, jak Mahomet, kiedy stał na czele wspolnoty w Medinie. Cho´ ´ ˛z ˛tych w VII wieku islamskich norm meini da ˙ ył do upowszechnienia przyje ˛cych nie tylko zycia społecznego i rodzinnego, lecz takze religijnych dotycza ˙ ˙ gospodarki, polityki, kultury, a nawet armii. Jeszcze wtedy, gdy znajdował ˛ sie na wygnaniu, podejmował probe stworzenia teoretycznego modelu ´ ˛ ustroju panstwowego i struktury organow władzy. ´ ´ ˛dy teoretyczne Chomeiniego opierały sie na zasadach tzw. dokt˛ Pogla ryny messynskiej – o ukrytym imamie, czyli kolejnym po Mahomecie ´ ˛ ˛ proroku islamu. Zgodnie z doktryna szyicka kazdemu prorokowi, ktory ˙ ´ ˛tej Ksie ˛gi, otrzymuje od Boga zaszyfrowane objawienie w postaci swie ´ ˛z towarzyszy ezoteryczny interpretator – imam. Gała ´ szyityzmu tzw. dza˙ ˛da farycka lub dwunastkowa, be ˛ca oficjalnym wyznaniem Iranu, uznaje ˛c szereg genealogiczny dwunastu imamow, z ktorych pierwszym był zie ´ ´ ´ ˛ proroka Mohammada – Ali. Młodszy syn Alego, Hosejn, wraz z grupa ˛ł ˛ swoich zwolennikow zgina w bitwie pod Kerbela nad Eufratem (w 680 r.), ´ ˛c ˛ walcza o władze z kalifem Jazidem z dynastii Omajjadow. Wydarzenie ´ ˛cu moharramic upamie ˛tniane jest załoba procesjami ˛, to co roku w miesia ˙ ˛ biczownikow i misteriami pasyjnymi. Jak wierza szyici, ostatni z imamow, ´ ´ ˛ Mohammad Mehdi, zwany Panem Czasow (Saheb Zaman) i Władca Epoki ´ ˛ł (Wali Asr), ktory w tajemniczych okolicznosciach znikna jako dziecko ´ ´ (w 873 r.), w rzeczywistosci nigdy nie umarł, lecz przeszedł w stan ´ ˛c okultacji (zakrycia), niewidzialnie towarzysza swoim wyznawcom na ˛, ˙ ˛ całej przestrzeni dziejow. Szyici wierza ze jeszcze za zycia znalazł sie ´ ˙ ˛ ˛ w niebie. Po powrocie na ziemie ustanowi on islamska sprawiedliwosc. ´´ ˛dzie zapowiedzia Sa ˛ ˛du Ostatecznego i utwoJego powtorne przyjscie be ´ ´ rzenia Panstwa Bozego na Ziemi. Do chwili powrotu Mehdiego jedynie ´ ˙ ˛ ˛ ˛dzania we wspolnocie muzułmanskiej jest republika własciwa forma zarza ´ ´ ´ ˛ ˛ islamska. Niepodzielna władze powinien w niej sprawowac teolog muzuł´ manski, ktory ma byc absolutnym autorytetem dla wszystkich członkow ´ ´ ´ ´ ˛ ˛ca wspolnoty. Misje namiestnictwa bozego uprawniaja ˛ do takiej władzy ´ ˙ ˛ zwierzchniej ajatollaha okresla sie mianem welajate fagih. ´ ˛ „Grupa radykalnych mułłow przejmowała władze stopniowo, eliminu´ ˛c ˛d ja po kolei bardziej liberalnych rywali (rza tymczasowy Mehdiego ˛c» Bazargana, prezydenta Bani Sadra i innych), krok po kroku, «islamizuja ˛c ˛ce ustroj i wprowadzaja kolejne restrykcje godza w prawa człowieka – ´ opisuje ten proces Jan Strzebel. – Te zmiany zostały pozniej utrwalone ´´ w nowej konstytucji. Ci, ktorzy przyszły Iran wyobrazali sobie jako panstwo ´ ˙ ´ 301

demokratyczne i tolerancyjne, fundamentalistyczne hasła i symbole, coraz ˛ce ˛ ˛tobficiej pojawiaja sie w rewolucyjnej propagandzie, traktowali pocza kowo jedynie jako umowne znaki jednosci narodowej i oporu. Akty ´ ˛ okrucienstwa usprawiedliwiano rewolucyjna koniecznoscia a wprowadza´ ´ ˛, ne stopniowo rygory obyczajowe lekcewazono, uwazaja je za przejsciowe. ˙ ˙ ˛c ´ ˛ 1979 r. Iranczycy mieli zadecydowac w referendum, czy chca ˛ Gdy wiosna ´ ´ «republiki islamskiej», pod pusty jeszcze termin kazdy podkładał odmien˙ ˛s ´ ˛s ´ ne, bliskie sobie tresci. Cze ´ c głosowała po prostu przeciw monarchii, cze ´ c ´ nie pozwalała sobie na obiekcje wobec haseł moralnie słusznych i popartych szacownym autorytetem religii, inni ulegali presji tłumu. W ten sposob, ´ mimo sporadycznych protestow, praktyka i ideologia fundamentalistycz´ ˛ nego panstwa kształtowały sie w atmosferze społecznego przyzwolenia. ´ ˛cym momencie rewolucji pojawił sie jako ˛ Sam Chomeini, ktory w decyduja ´ ˛pnie przeja najwyzsza władze w panstwie, ˛ł ˛ charyzmatyczny wodz, a naste ´ ˙ ˛ ´ ˛gu lat swojej działalnosci opozycyjnej znaczna ewolucje ˛ ˛ przeszedł w cia ´ ˛. Na pocza ˛tku (lata 40.–60.) krytykował tylko posunie ˛cia dwoch ideowa ´ ˛ce ˛dek kolejnych szachow, ojca i syna Pahlawich, godza w tradycyjny porza ´ społeczny i w interesy duchowienstwa. Nie negował przy tym ani legal´ nosci władzy krolewskiej jako takiej, ani konstytucji z 1906 r. (przeciwnie – ´ ´ zarzucał monarchom jej łamanie). Ale juz w swoim traktacie politycznym ˙ ˛tku lat 70. zaprzecza legalnosci nie tylko monarchii, Welajate fagih z pocza ´ ˛cej z demokratycznego lecz wszelkiej władzy swieckiej (takze pochodza ´ ˙ wyboru) i wszelkiego prawa o charakterze laickim. Wprowadzony przez niego w obieg polityczny termin welajate fagih oznacza «nadzor znawcy ´ prawa koranicznego [nad wiernymi]». W interpretacji Chomeiniego jest to ˛do jedyna forma rza ´ w dopuszczalna pod nieobecnosc na ziemi Ukrytego ´´ ˛ Imama, gdyz tylko najwyzsze autorytety teologiczno-prawne maja kwali˙ ˙ ˛dne do kierowania panstwem, rozumianym jako wspolnota fikacje niezbe ´ ´ ˛ ˛ ˛, ˛ wiernych. Jedyna podstawa prawna na jakiej moze sie opierac funk˙ ´ cjonowanie takiej wspolnoty, jest tekst Koranu i hadisow (usankcjonowanych ´ ´ ˛ tradycja przykładow z zycia Proroka) oraz ich religijno-prawne wykładnie. ´ ˙ ˛dzone przez fagiha panstwo ma byc z natury idealnie sprawiedliwe Rza ´ ´ i wolne od ucisku, ktory towarzyszy wszelkim innym, swieckim formom ´ ´ ˛do rza ´ w” [tamze: 51]. ˙ Rezultatem skojarzenia tej doktryny z tendencjami innych odłamow ´ ˛cych w obaleniu rza ´ w szacha – nie tylko fundamen˛do ruchow uczestnicza ´ talistycznych, lecz i prodemokratycznych – jest swoisty ustroj Republiki ´ ˛czeniem tradycyjnych reguł teokratycznego zwierzchnicIranu. Jest on poła twa duchownych i uznawania religijnych norm za prawo panstwowe ´ z formalnym istnieniem instytucji własciwych dla wspołczesnych demo´ ´ ˛du i władz samorza ˛dowych, kracji: wyborow prezydenta i parlamentu, rza ´ instytucji takich samych jak w panstwach demokratycznych, tyle ze ubez´ ˙ ˛dna ˛ własnowolnionych przez nadrze ˛ władze duchownych i podległych im 302

bezposrednio organow kontroli i przemocy. Istnieje zatem wybierany przez ´ ´ narod parlament, lecz o prawie do kandydowania decyduje władza du´ ˛ chownych, a podejmowane przez parlament decyzje wymagaja akceptacji z punktu widzenia zgodnosci z Koranem. Cała władza ustawodawcza ´ ˛downicza skupia sie w re ˛ ˛kach duchownych. i sa ˛ pozycje w tej strukturze zajmuje Najwyzszy Przywodca – gło˛ Głowna ´ ˙ ´ wa Republiki Islamskiej. Stanowisko to wprowadził i sprawował, dopoki ´ zył, ajatollach Chomeini. Po jego smierci został powołany na to stanowisko ˙ ´ ˛cych Rade Ekspertow, ajatollach Ali ˛ przez 96 duchownych, stanowia ´ Chamenei, ktory – podobnie jak jego poprzednik – jest nieodwoływalny. ´ ˛du Do jego najistotniejszych prerogatyw naleza mianowanie członkow Sa ˙˛ ´ Najwyzszego, połowy z dwunastoosobowego składu Straznikow Rewo˙ ˙ ´ lucji oraz – co szczegolnie istotne – dowodcy armii oraz szefow radia ´ ´ ´ i telewizji. ˛dem waznosci elementem systemu nadwładzy duDrugim pod wzgle ˙ ´ chowienstwa jest Rada Straznikow, powoływana po połowie przez Naj´ ˙ ´ wyzszego Przywodce i przez mianowany przezen Sa Najwyzszy. Do jej ˙ ´ ˛ ´ ˛d ˙ kompetencji nalezy sprawdzanie, czy kandydaci do parlamentu przestrze˙ ˛ ˛ gaja zasad religii i sa oddani rewolucji islamskiej, po wyborze zas, czy ´ ˛ ˛ uchwalane przez parlament ustawy sa zgodne z konstytucja i prawem ˛, islamskim. Ilustracja jak bardzo restrykcyjnie Rada Straznikow wykorzys˙ ´ tuje te prerogatywy, było zdyskwalifikowanie 3605 nastawionych proreformatorsko kandydatow w przeprowadzanych w styczniu 2004 r. wyborach ´ do parlamentu. ˛downictwo jest rowniez podlegle islamskiemu duchowienstwu. MiaSa ´ ˙ ´ ˛cy Sa ˛du Najwyznowany przez Najwyzszego Przywodce przewodnicza ˙ ´ ˛ ˙ szego odpowiada przed nim i wyznacza szesciu z dwunastu członkow ´ ´ ˛dy ˛ ˛ Rady Straznikow. Sa kieruja sie regułami prawa koranicznego, szczegol˙ ´ ´ ˛ ˛ ˛powe nie surowo karza politykow proreformatorskich, zamykaja poste ´ ˛ ˛ce gazety, blokuja ustawy rozszerzaja prawa człowieka. Kolejnym ogniwem systemu nadwładzy islamskiego duchowienstwa ´ jest Rada Arbitrazowa. Jest to ciało doradcze przy Najwyzszym Przywodcy – ˙ ˙ ´ w całosci przezen mianowane. Ma ostateczny głos w sprawach spornych ´ ´ ˛dzy Rada Straznikow a parlamentem. ˛ mie ˙ ´ ˛ W tak zakreslonych i ograniczonych ramach funkcjonuja władze wy´ bieralne Republiki Islamskiej. Wybieralny w powszechnych bezposrednich ´ ˛du, wyborach na czteroletnie kadencje jest prezydent. Stoi on na czele rza ˛ ale jego uprawnienia w zakresie obrony i polityki zagranicznej sa nikłe, ˛dza wola Najwyzszego Przywodcy. gdyz w tych kwestiach przesa ˙ ˙ ´ ˛d Rza wprawdzie rowniez powołuje prezydent, ale dopiero po uzyskaniu ´ ˙ akceptacji nie tylko parlamentu, lecz takze Najwyzszego Przywodcy. Na ˙ ˙ ´ ˛ ˛du ˛ ˛ce, prace rza wpływaja organy nadwładzy duchowienstwa, kontroluja czy ´ ˛ polityka społeczna, kulturalna i zagraniczna sa zgodne z prawem islamskim. 303

Medzlis, czyli 290-osobowy parlament, tworzy prawo, powołuje i od˙ ˛ wołuje ministrow. Jego decyzje sa prawomocne tylko wtedy, kiedy nie ´ ˛ zostana zakwestionowane przez organa nadwładzy duchownych. ˛c Oceniaja ten system z perspektywy doswiadczen totalitaryzmow, ewi´ ´ ´ ˛ ˛ dentne sa podobienstwa. Zachodza one w warstwie zarowno dominacji ´ ´ ˛dz dogmatycznie pojmowanej religii ba ´ ideologii nad prawem, jak i funkcjonowania nad strukturami władzy panstwowej organow nadwładzy ´ ´ monopartii lub duchowienstwa. ´ ˛cego w Iranie systemu przejawia sie na ˛ Teokratyczny charakter panuja wiele sposobow. Przede wszystkim w załozeniu, ze religia islamska zawiera ´ ˙ ˙ ˛zania wszystkich problemow społecznych: okresla formy program rozwia ´ ´ ˛dzenia i zarza ˛dzania, definiuje kształt wie ´ w mie ˛zo ˛dzy jednostka a pan˛ rza ´ stwem i społeczenstwem, reguluje wszystkie zagadnienia gospodarcze ´ i polityczne, daje wyjasnienie wszelkich problemow indywidualnych, spo´ ´ ˛ łecznych i globalnych, zatem nalezy ja wprowadzic w zycie powszechnie ˙ ´ ˙ ˛ tozsame z religijna ˛ i we wszystkich szczegołach. Programy polityczne sa ˙ ´ ˛ ˛, prawda objawiona czyli usankcjonowane autorytetem boskim, a zatem niepodwazalne. Rewolucja islamska miała nie tylko uwolnic Iran od obcej ˙ ´ ˛ dominacji, lecz takze oczyscic jego kulture ze wszystkich obcych naleciało˙ ´ ´ sci, przywrocic jej autentyzm i czystosc. Wodzowie rewolucji za jedyny ´ ´ ´ ´´ ˛cy ˛ ˛ licza sie składnik ojczystego dziedzictwa uwazali religie w jej nowym, ˙ purytanskim i upolitycznionym rozumieniu. Dlatego wszelkie odmienne ´ przejawy kultury, takze rdzennej, były eliminowane. Cała dydaktyka pan˙ ´ stwowej propagandy nastawiona była na stworzenie nowego człowieka – ˛twzorowego muzułmanina-bojownika, zaangazowanego społecznie i oboje ˙ ˛dkowanego regułom nego na doczesne przyjemnosci, w pełni podporza ´ nowej moralnosci religijnej. ´ ˛z ˛ ˛ Wia ˙ e sie z tym utozsamianie narodu ze wspolnota wiernych. Inno˙ ´ ˛ wiercy nie naleza do wspolnoty – sa najwyzej tolerowani. Ten czynnik jest ˙˛ ´ ˙ ˛ szczegolnie istotny w panstwie, w ktorym Persowie stanowia zaledwie ´ ´ ´ 60 procent ludnosci, ponad 20 procent to Azerbejdzanie (Azerbejdzaninem ´ ˙ ˙ jest obecny duchowny przywodca ajatollach Chamenei). Reszta to Kurdowie, ´ ˛cy Arabowie, Turkmeni i kilka innych mniejszosci, a wsrod nich 25 tysie ´ ´ ´ ˙ ´ Zydow. Ponad 60 procent wojskowych pochodzi z mniejszosci etnicznych. ´ ˛cym Iranczykow jest zatem nie Najistotniejszym zatem czynnikiem jednocza ´ ´ pochodzenie etniczne, lecz przynaleznosc do szyickiej wspolnoty religijnej. ˙ ´´ ´ ˛kszosc w Iranie, nie tylko religijna, ale i poli„Muzułmanie szyiccy to wie ´´ ˛ca ˛ ˛ tyczna czy parlamentarna, tworza jedna frakcje pod mianem wspolnoty ´ ˛du muzułmanskiej bez wzgle na inne okolicznosci czy preferencje, gdyz islam ´ ´ ˙ ma pierwszenstwo przed wszystkim” [Stolarczyk: 175–176]. ´ ˛pnym kluczowym załozeniem jest dogmat, ze role przywodcza ˛ ˛ Naste ˙ ˙ ´ ˛ce powinny pełnic osoby sprawuja najwyzsze funkcje w hierarchii duchow´ ˙ ˛ce ˛ ˛. nej z racji swej wiedzy i kwalifikacji moralnych, znaja Prawde Objawiona 304

˛d Sta reguła, ze ponad swieckim aparatem władzy stoi fagih – znawca prawa ˙ ´ religijnego i najwyzszy autorytet religijno-prawno-moralny, ktory sprawuje ˙ ´ ˛ piecze nad całokształtem spraw panstwowych i podejmuje ostateczne, ´ nieodwołalne decyzje. Stanowisko to, o bardzo szerokich i niejasno zdefiniowanych uprawnieniach, stworzone zostało dla Chomeiniego zgodnie ˛. ˛ł ˛pny fagih – ajatollach z jego koncepcja Po jego smierci przeja je naste ´ Chamenei. Ma on oparcie w kolegium wysokich autorytetow religijnych, ´ ˛cym kompetencje swieckich organow władzy, w ktorych zreszta ˛ dubluja ´ ´ ´ ˛sto zasiadaja takze duchowni. Bardzo silne uprawnienia zyskała, prze˛ cze ˙ widziana jeszcze w dawnej konstytucji, złozona z teologow Rada Straz˙ ´ ˙ ˛ca nad zgodnoscia konstytucji i ustawodawstwa z zasadami ˛ nikow, czuwaja ´ ´ ˛cy ˛ islamu. „Oficjele iranscy pełnia funkcje swieckie nie tylko musza byc ´ ´ ´ ˛ muzułmaninami, ale nierzadko uzywaja tytułow religijnych. Dwuwładza ˙ ´ welajate fagih jest tylko «pozorna», poniewaz nie on jest suwerenem w pan˙ ´ ˛dnosci spraw i praw w społestwie i nie do niego nalezy ustalanie nadrze ˙ ´ czenstwie iranskim. Kwestie te reguluje Koran, ktory jest najwyzszym ´ ´ ´ ˙ ˛” prawem, konstytucja [tamze: 175–176]. ˙ Istotnym aspektem teokratycznego charakteru iranskiego systemu jest ´ traktowanie religijnych zasad moralnych i reguł wspołzycia jako norm ´ ˙ prawa panstwowego, egzekwowanych zgodnie z archaicznymi regułami ´ ˛ szariatu, czyli prawa koranicznego. Reguły te stały sie powszechnie obo˛zuja ˛cymi zasadami prawnymi i w zwia ˛zku z tym moga byc egzek˛ wia ´ ˛. wowane siła Szczegolnie drastycznym aspektem tych norm jest islamski ´ ˛cy ˛dzy płciapurytanizm, zakładaja eliminowanie wszelkich kontaktow mie ´ ˛ mi i form seksu innych niz te, ktore sa dopuszczane drobiazgowymi ˙ ´ przepisami religijnymi, a takze ograniczanie rozrywki i zabawy, bezin˙ teresownej estetyki i ekspresji artystycznej. Kodeks karny przewiduje kary ˛, za czyny przez islam uznawane za grzech (picie alkoholu, hazard, lichwe seks przedmałzenski i cudzołostwo, homoseksualizm, bluznierstwo i apos˙ ´ ´ ´ ˛); tazje ogranicza prawa i swobody obywatelskie kobiet; mniejszosci wy´ znaniowe sprowadza do roli obywateli drugiej kategorii; przywraca dra˛ ˛, konskie, archaiczne kary religijne (kamienowanie, chłoste publiczna ob´ ˛ ´ cinanie konczyn; kare smierci przewiduje w bardzo wielu przypadkach). ´ Teokratyczny ustroj poddał kontroli wiele dziedzin zycia publicznego ´ ˙ ˛dzy płciami, reguły stroju i prywatnego, zwłaszcza wzajemne relacje pomie ˛ ˛, i zachowania, wypełnianie praktyk religijnych, rozrywke i kulture m.in. przez usankcjonowanie poligamii i szyickich małzenstw czasowych (siqe), ˙ ´ ˛t obnizenie dla dziewcza wieku dojrzałosci do małzenstwa do lat 9, po˙ ´ ˙ ´ zbawienie kobiet prawa inicjowania rozwodu i odebranie rozwodkom ´ prawa do opieki nad dzieckiem, uzaleznienie wielu sfer zycia dorosłych ˙ ˙ ˛z ˛skiego opiekuna, zakaz piaskobiet od zgody me ˙ a, ojca lub innego me ˛pu towania niektorych stanowisk, wykonywania niektorych zawodow, wste ´ ´ ´ na niektore kierunki studiow. ´ ´ 305

˛ Od konca lat 80. sytuacja prawna i rzeczywista kobiet stopniowo sie ´ poprawia, ale ich dyskryminacja nadal jest drastyczna. Teokratyczny rezim ˙ ˛zkowo „stroj muzułmanski” dla kobiet (zasłonie gło˛ta wprowadził obowia ´ ´ ˛tkiem twarzy i dłoni; nakazu tego nie ma w Koranie) wa i całe ciało z wyja ˛ oraz (niekonsekwentnie) separacje płci w miejscach publicznych (wydzielona przestrzen np. w autobusach miejskich, stołowkach, czytelniach, na ´ ´ ˛cych z minionych epok plazach i trasach narciarskich). Zderzenie pochodza ˙ religijnych norm prawnych ze wspołczesnym pojmowaniem tych kwestii ´ ˛ły ˙ powoduje sytuacje w rodzaju opisanych ponizej: „Choc mine juz trzy ˙ ´ ˛d ˛dzia kazał oslepic Wahida Abdollahiego, wcia ˙ ˛z lata, odka teheranski se ´ ´ ´ ˛ znalezc w Iranie lekarza, ktory zgodziłby sie wydłubac ˛ nie udało sie ´´ ´ ´ ˛s nieszcze ´ nikowi oczy. Trzy lata temu podczas kłotni o 500 rialow (ok. 90 ´ ´ ˛ł groszy) Abdollahi chlusna kwasem solnym w twarz swojego kolegi z pracy ˛ł Gholama Hosajna Maafiego. Niezwłocznie stana przed trybunałem, ktore´ ˛cy uznał, ze sprawiedliwosci stanie sie zadosc jedynie, ˛ go przewodnicza ˙ ´ ´´ gdy złoczynca zostanie ukarany według biblijnej zasady «oko za oko». ´ ˛ty ˛, Wyrok został przyje z uznaniem. Oslepiony kwasem Maaf domagał sie ´ ˛dzej. Trybunałowi do dzis by kat wydłubał oczy Abdollahiemu jak najpre ´ ˛ ˛ jednak nie udało sie znalezc lekarza, ktory zgodziłby sie fachowo oslepic ´´ ´ ´ ´ ˛ł ˛zienia, a se ˛dziowie skazanca. Abdollahi zacza własnie czwarty rok wie ´ ´ ˛ ˛ ˛pic zaczynaja sie zastanawiac, czy w tej precedensowej sprawie nie zasta ´ ´ ˛ ˛” wyroku oslepienia inna kara [„GW”: 14.01.1998]. „Do ponownego rozpat´ ˛ rzenia odesłał Najwyzszy Trybunał [Iranu] sprawe niemieckiego biznes˙ ˛. mena skazanego na smierc za romans z Iranka 56-letni Helmut Hofer ´ ´ skazany został, bo prawo islamskie zabrania stosunkow z niemuzułmana´ ˛d. mi. Przeciwko wyrokowi protestował niemiecki rza Trybunał zastrzegł, ˛d ze wyrok pozostaje w mocy, ale sa pierwszej instancji ma sprawdzic ˙ ´ «szczegoły procedury»” [„GW”: 28.05.1998] ´ Iranski system teokratyczny cechuje manicheistyczny charakter ideo´ logii: ostre przeciwstawianie dobra i zła, swoich i obcych, postrzeganie rzeczywistosci społecznej i politycznej w kategoriach walki moralnej. Wy´ maga to podsycania ksenofobii, nienawisci do wszystkiego, co inne, bu´ dzenia strachu przed tym, co obce i nietypowe, odrzucania inaczej mys´ ˛cych, inaczej zachowuja ˛cych sie i wygla ˛ ˛daja ˛cych: cudzoziemcow, innola ´ ˛z ˛ wiercow, ekscentrykow, indywidualistow. Wia ˙ e sie z tym wrogosc do ´ ´ ´ ´´ kultury zachodniej i gloryfikacja swojskosci. Powoduje to spiskowe po´ ˛ strzeganie rzeczywistosci: nic nie dzieje sie przypadkowo, wspolnota wier´ ´ ˛tana jest przez sprzysie ˙ enie wrogow, ktorych wszelkie, pozornie ˛z nych opla ´ ´ ˛zane działania sa potajemnie koordynowane i maja na celu ˛ ˛ nawet nie powia ˛cznie jej zniszczenie. wyła ˛ Podstawowe normy systemu politycznego Iranu stanowia skojarzenie reguł islamskiego teokratyzmu z elementami demokracji. Rezultaty tej ˛puja ˛co: kompilacji definiuje tamtejszy autor, H. Abdalati, naste 306

1. Kazdy czyn muzułmanina musi byc zainspirowany przez prawo ˙ ´ ˛ ˛ boskie, Koran, ktory jest konstytucja nadana przez Boga. ´ 2. Suwerennosc w panstwie islamskim nie nalezy do władcy ani do ´´ ´ ˙ narodu, lecz tylko do Boga. ˛ ˛dy sprawiedliwe, bezpieczne, 3. Celem panstwa islamskiego sa rza ´ ˛ce ochrone wszystkim obywatelom bez wzgle ˛ ˛du na kolor skory, rase ˛, daja ´ ˛d, ˛tymi w Jego konstytucji – swiatopogla zgodnie z zaleceniami Boga uje ´ Koranie. Problem mniejszosci narodowych i religijnych nie powstanie tak ´ długo, jak długo zyja one w pokoju. ˙ ˛ ˛ ˛ 4. Panstwo islamskie nie moze byc kontrolowane przez zadna partie ´ ˙ ´ ˙ ˛ nieislamska czy tez byc uzaleznione od obcych sił. ˛ polityczna ˙ ´ ˙ ˛d ˛ 5. Władca, rza i ministrowie musza byc wybrani sposrod narodu ´ ´ ´ ˛do z odpowiednimi kawalifikacjami do swoich funkcji i urze ´ w. 6. Kazdy obywatel ma prawo interweniowac i angazowac sie w sprawy ˙ ´ ˙ ´ ˛ ˛ ˛. panstwa, jesli uzna taka potrzebe ´ ´ ˛, 7. Chociaz narod wybiera swego władce ten odpowiedzialny jest ˙ ´ najpierw przed Bogiem, a dopiero potem przed narodem. ˛ ´ ˛8. Koran jest konstytucja panstwa islamskiego, ale muzułmanie obowia ˛ ˛dzania swoimi sprawami metodami konsultatywnymi, za zani sa do zarza posrednictwem instytucji takich jak: organy legislacyjne, ciała konsultatyw´ ˛dzynarodowym. ne na poziomie lokalnym, panstwowym i mie ´ 9. W politycznym systemie panstwa islamskiego kazdy obywatel cieszy ´ ˙ ˛ ˛du, swoboda osobista ˛ ˛. sie wolnoscia wiary, swiatopogla ´ ˛ ´ ˛d 10. Rza w panstwie islamskim przynalezy do narodu, gdyz sposrod ´ ˙ ˙ ´ ´ ˛z ˛ niego jest wybierany i zaprzysie ˙ ony w imie Boga, ktory jest najwyzszym ´ ˙ ˛, zwierzchnikiem w panstwie. Ktokolwiek by sprawował najwyzsza funkcje ´ ˙ ˛ musi byc wierny Autorytetowi Boga, musi byc prawdziwym muzułmani´ ´ nem [Stolarczyk: 174–175]. ˛dnie i dlatego rozni Teokracja iranska nie wcieliła tych zasad bezwzgle ´ ´˙ ˛ ˛dami Talibow w Afganisie istotnie od teokracji wprowadzanej pod rza ´ stanie. „Proces «islamizacji» kultury i zycia codziennego nigdy nie został ˙ przeprowadzony konsekwentnie – konstatuje Jan Strzebel. – Po pierwsze, ˛ ˛dza ˛cych sie mie ˛ ˛dzy jak sie wydaje, z braku spojnej wizji u rza ˛cych, wahaja ´ ˛ ideologia a pragmatyzmem; po drugie – z biurokratycznego bałaganu ˛dzoi indolencji; po trzecie – na skutek biernego, lecz trwałego oporu rza nych. Mimo ideologizacji mass mediow i istnienia wielostopniowego sys´ temu cenzury nigdy nie przeprowadzono pełnej «islamizacji» szkolnictwa, nauki i kultury. Nigdy na przykład nie sformułowano zasad kinematografii ˛cej odpowiadaja wymogom islamu. Programy nauczania nie tyle przebudowywano, ile raczej doczepiano do nich przedmioty lub tresci ideologiczne. ´ Nie jest jasne, dlaczego niektore z tradycyjnych nakazow obyczajowosci ´ ´ ´ islamskiej były przestrzegane rygorystycznie, inne – ignorowane. Wprowadzono przykładowo zakaz wykonywania muzyki – nie tylko rozrywkowej 307

zachodniej, lecz takze klasycznej iranskiej – i zakaz sprzedazy instrumentow ˙ ´ ˙ ´ muzycznych, nigdy za to nie był przestrzegany koraniczny zakaz plastycz˛czennikow nych wyobrazen figuralnych: realistyczne portrety wodzow i me ˙ ´ ´ ´ rewolucji zdobiły wszystkie iranskie miasta, propaganda rewolucyjna bez ´ ˛ ˛ oporow posługiwała sie plakatem, fotografia i filmem. Bardzo silnej cenzurze ´ ˛ codzienna i media, w znacznie mniejszym stopniu jednak ˛ poddano prase ˛ ˛ ˛kna ˛ ˛, ˛, niskonakładowa literature pie ˛, naukowa i popularna zarowno własna ´ ˛ ˛zykow zachodnich. Ogla ˛danie telewizji satelitarnej do jak tłumaczona z je ´ dzis jest zabronione, ale nikt nie likwiduje anten, dyskretnie zamontowanych ´ ˛c ˛, ˙ na kazdym niemal domu. Zezwalaja na komputeryzacje rezim nie moze ˙ ˙ ˛kszego otwarcia na swiat zewne ˛trzny” [Strzebel: 57]. powstrzymac coraz wie ´ ´ ˛c Oceniaja efekty iranskiej proby restytuowania rewolucyjnymi metoda´ ´ mi teokratycznego systemu, cytowany wyzej autor stwierdza, ze fundamen˙ ˙ ˛zała problemow, na ktore miała talistyczna rewolucja islamska „nie rozwia ´ ´ ˛ ˛gowały, byc lekarstwem. Niektore z nich uległy zamrozeniu, inne sie spote ´ ´ ˙ ˛ nowe. pojawiły sie ˛ Nie dokonała sie demokratyzacja ani sprawiedliwszy podział dobr, ´ ˛dza ˛dze przeszły a tylko doszło do zmiany elit rza ˛cych. Władza i pienia ˛k ˛zanego z monarchia pahlawijska w re ˛ ˛ ˛ce z ra dawnego establishmentu zwia ˛z pote ˙ nej klasy duchownych i swieckich funkcjonariuszy nowego rezimu – ´ ˙ słabo wykształconych i niekompetentnych ludzi z awansu społecznego. ˛trz skrupulatnie przestrzegaja wszystkich ofic˛ [...] Iranczycy na zewna ´ ˛cych sie własciwie do ˛ jalnie wymaganych reguł moralnych, ograniczaja ´ szczegołow stroju i sposobow zachowania w miejscach publicznych; w do´ ´ ´ ˛ ˛ ˙ ´ mu staraja sie zyc normalnie. W odczuciu wielu osob islam przez polityczne ´ ˛zku z tym naduzycie uległ desakralizacji i utracił wiarygodnosc, w zwia ˙ ´´ stosunek do religii jest w duzej mierze oportunistyczny. Gesty religijne ˙ ˛ ˛ ˛ stały sie oznaka konformizmu, a poboznosc zbiorowa – forma manifes˙ ´´ towania lojalnosci wobec władzy. ´ ˛c Rewolucja miała połozyc kres pogoni za dobrami materialnymi, kieruja ˙ ´ powszechne zainteresowanie ku celom wyzszym. Jednak obecnie nastawie˙ ˛ ˛ksze niz przed rewolucja Ta sfera ˛. nie na konsumpcje jest bodaj jeszcze wie ˙ prywatnosci, w odroznieniu od działalnosci intelektualnej, artystycznej czy ´ ´˙ ´ ˛ga ˛ społecznej, nie pocia za soba politycznego ryzyka, a pozwala upodobnic ´ ˛ ˛trznie do reszty swiata i zaspokoic ambicje. sie zewne ´ ´ Co dzis zostało z iranskiego fundamentalizmu? Przede wszystkim ´ ´ ˛z pote ˙ ny aparat władzy duchownej, ktora nie ma zamiaru rezygnowac ze ´ ´ swojego monopolu. Pozostał wrogi stosunek do Ameryki i izolacja politycz˛ca na Iranu, hamuja rozwoj gospodarki i normalne kontakty ze swiatem. ´ ´ ˛ Trwa jeszcze eksport niepopularnej w domu rewolucji za granice – do muzułmanskich krajow Afryki, Azji i byłego ZSRR – oraz poparcie dla ´ ´ terroryzmu muzułmanskiego w roznych punktach swiata. Została purytan´ ´˙ ´ ´ ska obyczajowosc w zyciu publicznym i rozległy, chociaz coraz mniej ´´ ˙ ˙ 308

˛cy gorliwy aparat policyjny maja egzekwowac posłuszenstwo. Został pore´ ´ ˛cy sie nowoczesnej edukacji, ˛ wolucyjny wyz demograficzny, domagaja ˙ ˛cy miejsc pracy i mieszkan, a ponadto narastaja kryzys gospodarczy i coraz ´ trudniejsze do nadrobienia opoznienie cywilizacyjne. Społeczenstwo Iranu, ´´ ´ ˛z ˛c ˛ ˛, da ˙ a do normalnosci z podziwu godna determinacja wymusza na władzy ´ ˛ce coraz dalej ida koncesje” [tamze: 59]. ˙ ˛ Podobnie ocenia sytuacje w Iranie Krzysztof Zanussi: „Media w zachodniej ˛ ˛ Europie uganiaja sie za newsami, z ktorych mozna budowac obraz ciemnego ´ ˙ ´ fanatyzmu i nieludzkich norm narzuconych przez teokratyczny rezim.” ˙ ˛c ˛, ˙ Realistycznie jednak patrza „wydaje sie ze z biegiem czasu teokratyczny ˛kna ´ ˛pia ˛ rezim musi zmie ˛c i nasta ˛ czasy wolnosci. Jesli jednak ma racje teoretyk, ˙ ´ ´ ktory zamiast konca historii widzi przed nami czasy umocnienia odmiennych ´ ´ kontynentalnych blokow, to byc moze to, co dzisiaj jest na powierzchni Iranu, ´ ´ ˙ ˛ ˛ ˛dzie stanie sie niedługo reguła we wszystkich krajach muzułmanskich i be ´ przeciwstawieniem dla pomysłow na zycie społeczne, ktorych symbolem ´ ˙ ´ moze byc dzisiaj amerykanskie political correctness, rownie karykaturalne jak ˙ ´ ´ ´ ˙ ˛ce przepisy dotycza ubioru kobiet w Iranie. Zeby nie posuwac sie w tych ´ ˛ ˛ rozwazaniach za daleko, zatrzymam sie tutaj przy przesłaniu, ze warto ˙ ˙ czasami pojechac do Azji (czy tez do Afryki) po to, by sobie przypomniec, ze ´ ˙ ´ ˙ ˛ to, co na pozor wydaje sie nam oczywiste, moze nie byc oczywiste dla innych, ´ ˙ ´ i ze nasze euroatlantyckie zadufkostwo z łatwoscia prowadzi nas do zaslepie˙ ´ ˛ ´ nia, ktoremu własnie w Iranie dali wyraz Jankesi” [„P”: 21.03.1998]. ´ ´ ˛ Konstatacje te skłaniaja do bardziej wywazonych ocen oporu Iran˙ ´ czykow wobec nachalnych prob narzucania im amerykanskich wzorcow. ´ ´ ´ ´ ˛ A zatem do potraktowania tego, co sie dzieje w Iranie, nie jako zagrozenia ˙ ˛z ´ dla ludzkosci, lecz jako przejawu da ˙ en do kształtowania multilateralnego ´ ładu swiatowego. Ładu opartego na partnerskiej koegzystencji wielu od´ miennych cywilizacji, kreowanego w sposob pełen dramatycznych konflik´ tow powodowanych przez walki z probami narzucania unilateralnego ´ ´ ˛dku, ktorego głownymi rzecznikami stały sie konserwatywne odłamy ˛ porza ´ ´ ˛ce amerykanskiej elity władzy, aspiruja do supermocarstwowej roli globo´ ˛c wego „zadarma”. Patrza z tej perspektywy mozna stwierdzic, ze to, co ˙ ˙ ´ ˙ ˛ sie dzieje w Iranie, jest w istocie uzasadnionym interesami tamtej społecz˛z nosci przezwycie ˙ aniem westernizacji, narzucanej w czasach osadzonego ´ przez Amerykanow szacha, i odzyskiwaniem kulturowej tozsamosci przez ´ ˙ ´ „powrot do islamskich korzeni” po to, by zyskac grunt dla partnerskich ´ ´ pozycji i samodzielnego rozwoju. ˛pstwa maja natomiast fundamentalistyczne ˛ Negatywny charakter i naste ˛cego islamu, stosuja taktyke „ucieczki do tyłu”. Jaskrawym ˛ce ˛ nurty wojuja ˛dami talibow (uczniow szkoł tego przykładem był Afganistan pod rza ´ ´ ´ ˛ islamskich). Ustanowiona tam po sromotnym wycofaniu sie Rosjan i zwy˛stwie w wojnie domowej Afganska Republika Islamska przywracała cie ´ ˛piane takze przez muzułmanskie sredniowieczne wzorce teokracji – pote ´ ˙ ´ 309

autorytety. „Iranski autorytet duchowo-polityczny Ali Chamenei oswiad´ ´ ˛ czył, ze afganscy mułłowie kompromituja islam” [Stolarczyk: 174]. ˙ ´ ˛dały rza ˛dy talibow, pisze Wojciech Jagielski: „Juz O tym, jak wygla ´ ˙ ˛dzen po przeje ˛ciu władzy w kraju talibowie jednym z pierwszych zarza ´ ˛pkiem – utworzyli specjalny Departament Wspierania Cnot i Walki z Wyste ´ ˛ obyczajowa ogłaszaja ˛ kolejne zakazy i pilnuja ˛ ich przestrze˛, ˛ca ˛ca milicje gania. Poza wprowadzeniem amputacji i kamienowania jako dosc po´´ wszechnych w swiecie islamu kar za złodziejstwo i cudzołostwo, talibowie ´ ´ ˛dzenia znacznie bardziej ekscentryczne. Wszystkim wprowadzili tez zarza ˙ ˛z ˛, ˛ me ˙ czyznom nakazali zapuscic brody. Ci, ktorym brody nie rosna moga ´ ´ ´ ˛zku tylko po szesciotygodniowej uzyskac zwolnienie od tego obowia ´ ´ ˛zieniu, gdzie straznicy naocznie przekonaja sie ze ˛ ˛, ˙ kwarantannie w wie ˙ podejrzany rzeczywiscie ma tak załosny zarost. Talibowie zakazali tez ´ ˙ ˙ ˛z muzyki, telewizji i drukowania gazet i ksia ˙ ek z makulatury – nigdy nie ˛ da sie wykluczyc, ze tak uzyskany papier nie pochodzi z przemielonego ´ ˙ ˛ ˛ Koranu, oddanego na makulature przez ktoregos z niewiernych. Głowna ´ ´ ´ ˛ ofiara zakazow talibow były afganskie kobiety, ktore Departament Wspie´ ´ ´ ´ ˛pkiem nie tylko zmusił do noszenia czadorow rania Cnot i Walki z Wyste ´ ´ ˛do (poza kosmopolitycznym Kabulem w Afganistanie nawet za rza ´ w komunistow kobiety zakrywały twarze), ale zabronił zatrudniac je razem ´ ´ ˛z z me ˙ czyznami, przyjmowac do publicznych szpitali i w ogole zakazał ´ ´ ˛ ˛z ´ kobietom pojawiania sie na ulicach bez towarzystwa me ˙ ow, synow lub ´ krewnych. A nawet wtedy – oddzielnym dekretem – talibowie zabronili im wychodzic na miasto w butach na wysokim obcasie, ktore głosno ´ ´ ´ ˛ stukaja na trotuarach. Na dowod swojego liberalizmu talibowie zezwolili na organizowanie ´ zawodow sportowych, ale zakazali kibicom klaskania i wznoszenia okrzykow ´ ´ ˛cych zawodnikow. «Sztuczne nasladowanie obcych obyczajow, dopinguja ´ ´ ´ takich jak klaskanie i głosne dopingowanie zawodnikow, jest nielegalne» – ´ ´ ˛cania zawodnikow do ogłosili. Jedynym dopuszczalnym sposobem zache ´ ˛kszego wysiłku jest wznoszenie okrzykow «Allahu Akbar» (Allah jest wie ´ ˛ki wielki) lub «AIhamdu-lillah» (dzie Bogu). Wczoraj Departament Wspierania ˛pkiem zakazał wykonywania fotografii, obrazow, rzezb Cnot i Walki z Wyste ´ ´ ´ ˛ i wszystkich wizerunkow zywych istot. Afganscy fryzjerzy musza zniszczyc ´ ˙ ´ ´ ˛ce reklamuja ich zakłady portrety z modnymi fryzurami. Malarzom nie wolno ˛d ˛t. ˛ odta malowac ludzi ani zwierza Zniszczone musza zostac dziecinne zabawki. ´ ´ ˛tek uczyniono jedynie wobec zdje ´ paszportowych” [„GW”: 7.10.1997]. ˛c Wyja ´ ˛ ˛ ˛ ˛sne Swiatowa opinie publiczna wstrza ˛ło zburzenie w 2001 r. wykutych ˛cami lat w afganskich gorach olbrzymich posa ´ w Buddy, ˛go przed tysia ´ ´ zaliczanych do katalogu zabytkow kultury ludzkosci, spowodowane kora´ ´ nicznym zakazem wizerunkow i zakazem propagowania odmiennych kon´ ˛tnił sie aresztowaniem i sa ˛ ˛dzeniem przez rza ˛d fesji. Ten sam rok upamie talibow grupy zagranicznych działaczy organizacji charytatywnych, oskar´ 310

˛. zonych o proby nawracania na chrzescijanstwo, co jest karane smiercia ˙ ´ ´ ´ ´ ˛ Przesladowani sa wyznawcy nie tylko innych konfesji, lecz takze islamu ´ ˙ w wersji szyickiej. ˛dami Wyznawanie sunnickiej wersji islamu było w Afganistanie pod rza ˛ciu modłow dziennie talibow przymusem, koraniczne zalecenie odbycia pie ´ ´ ˛z ˛ ˛zkiem. przez kazdego me ˙ czyzne jest prawnie egzekwowanym obowia ˙ Przymus przestrzegania 40–dniowego postu w okresie Ramadanu jest na ˛ ˛dzen. tyle oczywisty, ze nie wydaje sie w tej sprawie dodatkowych zarza ˙ ´ ˛ ˛dzonej przez talibow cze ´ ci Afganistanu (bo wcia ˙ ˛s ˛z Realnym władca rza ´ ˛ ˛ ˛trzne toczyły i nadal tocza sie tam ze zmiennym skutkiem lokalne wewne ˛cymi o przeje panowania nad tym panstwem armiami ˛cie wojny z rywalizuja ´ innych watazkow) był wiejski jednooki mułła Mohammed Omar. ˙ ´ ˛ Jest swoistym paradoksem, ze za wspołwinnych ukształtowania sie tego ˙ ´ ˛cz wersji teokracji uwaza sie nie tylko Zwia ˛ ˛zek typu paranoicznej wre ˙ ˛tał ˛ ˛ ˛ce Radziecki, ktory rozpe tam przegrana wojne o wpływy, ale i rywalizuja ´ ˛cy w rza ˛dzoz nim Stany Zjednoczone. „Amerykanie – pisze Jagielski – widza ˛kszego wroga, nawet nym przez szyickich ajatollahow Iranie swojego najwie ´ ˛c ˛zkiem Radzieckim, nie przestawali marzyc, walcza w Afganistanie ze Zwia ´ by do władzy w Kabulu wyniesc konserwatywnych, sunnickich Pasztunow, ´´ ´ ˛ki ´ ˛ ˛ dzie ktorym afganskie panstwo stałoby sie druga po Arabii Saudyjskiej ´ ´ ˛ ˛ tama iranskiej rewolucji. Amerykanskie sny wydawały sie ziszczac, gdy ´ ´ ´ ˛ ˛ ˛li jesienia 1996 r. władze w Kabulu przeje pasztunscy talibowie, wrodzy tak ´ szyitom, jak i Teheranowi. Rozmiłowani w wolnosci Pasztunowie nie chcieli ´ jednak odgrywac roli amerykanskiego zandarma i miast wiernymi przyjacioł´ ´ ˙ ´ ˛ ˛głymi wrogami Waszyngtonu” [„GW”: 5.04.2001]. mi, stali sie zaprzysie ˛ ´ ˛gowanego fundamenAfganistan stał sie osrodkiem najbardziej spote ˛trznych – „pewtalizmu islamskiego i teokracji nie tylko z przyczyn wewne ˛ ˛ ˛dzynarodowe. Weterani afganskiej na role odegrały tu rowniez czynniki mie ´ ˙ ´ ˛ wojny przeciwko okupacji sowieckiej stali sie trzonem zaprawionych w wal˛kszego ce bojowek islamistow w Algierii, Jemenie i Egipcie. W czasie najwie ´ ´ ˛cy nasilenia działan wojennych w Afganistanie walczyło 10–12 tysie mudza´ ˙ hedinow z panstw arabskich. Byli oni finansowani przez meczety i prywatne ´ ´ organizacje z Arabii Saudyjskiej i panstw Zatoki. Szkoleniem wielu z nich ´ ˛ zajmowało sie podobno CIA” [Ruthven: 153]. Amerykanie dotkliwie odczuli skutki wspierania islamskich fundamentalistow, gdy głownym ich ´ ´ ˛zek Radziecki. Teokratyczny Afganistan stał sie ˛ wrogiem przestał byc Zwia ´ ˛ ˛ ˛ bowiem głowna baza antyamerykanskiego terroryzmu pod wodza Osamy ´ ´ ˛c ben Ladena, potwierdzaja przysłowie o wyhodowaniu zmij na własnej ˙ ˛ piersi. Objawiło sie to w serii terrorystycznych zamachow, z ktorych ´ ´ najstraszliwszym było zburzenie 11 wrzesnia 2001 r. wiezowcow World ´ ˙ ´ ˛ ˛ Trade Center i skrzydła Pentagonu. Spowodowało to zbrojna riposte ˛do ˛ Amerykanow i obalenie rza ´ w talibow. Nie okazało sie to jednak rowno´ ´ ´ znaczne z wyeliminowaniem fundamentalistycznych tendencji, zapanowa311

niem pokoju i swieckich reguł w zyciu społecznym w Afganistanie. Nie ´ ˙ ˛ ˛cych zen stało sie tez kresem ruchow fundamentalistycznych, wyrastaja ˙ ´ ´ ˛dzynarodowego terroryzmu. Zepchnie ˛te tendencji teokratycznych i mie ˛ce ˛ ˛ w podziemie i działaja w rozproszeniu w skali globowej, okazuja sie jeszcze bardziej grozne i trudniejsze do zwalczenia. ´ Wspołczesnie poza swiatem muzułmanskim pewne elementy charak´ ´ ´ ´ ˛ce ˛puja w Izraelu. Jest to ˛ teryzuja systemy teokratyczne ewidentnie wyste ˛ ˛bnosc etniczna ˛, panstwo stworzone przez narod, ktory zachował swa odre ´ ´ ´ ´´ ˛clecia w diasporze, dzie dwom wspołzaleznym czyn˛ki choc zył przez tysia ´ ˙ ´ ˙ nikom. Pierwszym i najwazniejszym było „specyficzne usytuowanie społecz˙ ˙ ˛dzmi. Zydzi od starozytnosci zajmowali ne w sferze obrotu towarami i pienie ˙ ´ ˛ ˛, ˛c ˛ sie handlem i lichwa lokuja sie w sferze pozaprodukcyjnej. W srednio´ ˛czny przywilej na wieczu np. mieli oni w wielu krajach europejskich wyła ˛ ˛, trudnienie sie lichwa co było zabronione chrzescijanom, i fakt ten powaznie ´ ˙ ˛ ˛ci wpływał na kierowanie sie nieche przeciwko ludnosci zydowskiej” [Iwin´ ˙ ´ ˛zanym z powyzszym – była ski: 365–366]. Drugim czynnikiem – zwia ˙ ˙ ´ ˛zi zywotnosc wie religijnej i jednoczenia zyja ˙ ´´ ˙ ˛cych w diasporze Zydow w gmi˛ ny wyznaniowe, a nie w swieckie organizmy panstwowe. Nasilanie sie ´ ´ ˛zane z wkraczaniem w sfery handlu i bankowosci antysemityzmu, zwia ´ ˛cej ˛ sekularyzuja sie rdzennej ludnosci, wywoływało dwojakiego rodzaju ten´ dencje: do asymilacji z ludnoscia krajow osiedlenia, najskuteczniejszej tam, ´ ˛ ´ ˛ gdzie demokracje rynkowe rozwijały sie najefektywniej, np. w Wielkiej Brytanii, lub do stworzenia panstwa zydowskiego i emigrowania don Zydow ´ ˙ ´ ˙ ´ ˛gowała sie w naste ˛ ˛pstwie Holocaustu. z diaspory. Ta druga tendencja spote Sposrod wielu potencjalnych miejsc utworzenia panstwa zydowskiego – ´ ´ ´ ˙ ˛ ˛ ˛z brano pod uwage Madagaskar i Ugande – zwycie ˙ yła tendencja lokalizacji na terytoriach Palestyny. Uzasadnieniem był biblijny przekaz o przyznaniu ˛cleciami przez Jehowe tej „Ziemi Obiecanej” Izraelitom – „lu˛ przed tysia dowi wybranemu”. Ten wybor był i pozostał konfliktogenny z dwoch ´ ´ ˛ce powodow. Pierwszym i zasadniczym jest to, ze terytoria te – przechodza ´ ˙ ˛k ˛k ˛clecia, be ˛ce od 1920 r. terytorium ˛da z ra do ra przez poprzednie tysia mandatowym Wielkiej Brytanii – nie były puste, bo od wiekow zasiedlali ´ je Palestynczycy. Społecznosc ta nalezy do tej samej rasowo semickiej grupy ´ ´´ ˙ ˙ ´ ˛kszosci etnicznej. Jest wprawdzie odmienna od Zydow religijnie, bo w wie ´ muzułmanska, lecz nawykła przez wieki do wspołistnienia z kolejnymi ´ ´ ˛cych do Palestyny i roznia ˛ ˛ falami napływaja ´ ˙ ˛cych sie religia osiedlencow. ´ ´ ˛tkowo zatem Palestynczycy byli przyjaznie nastawieni do osiedPocza ´ ´ ˙ ´ ˛cych sie tam Zydow i do ich walki z brytyjskimi kolonizatorami. ˛ laja Stwarzało to przesłanki utworzenia wspolnie panstwa podobnie wielo´ ´ etnicznego, jak niemal wszystkie panstwa tworzone na terytoriach wy´ zwalanych z kolonializmu. ˛ ˛ Przeszkoda dla rozwoju takiego scenariusza stało sie załozenie „o im˙ ˛bnosci rasowej wszystkich ludzi pochodzenia zydowskiego manentnej odre ´ ˙ 312

˛pieniu procesow asymilacji z narodami krajow osiedlenia. Wszyscy i pote ´ ´ ˛dzieli – co akcentuje ludzie, w ktorych zyłach płynie krew zydowska (po ka ´ ˙ ˙ ˛ biologiczny, rasowy wyroznik), traktowani sa jako członkowie jednego, ´˙ ogolnoswiatowego narodu” [tamze: 348]. Uniemozliwiło to stworzenie ´ ´ ˙ ˙ wspolnego panstwa wszystkich mieszkancow terytoriow wyzwalanych ´ ´ ´ ´ ´ ˛ zrodłem nieprzezwycie ˙ alnego ˛z spod mandatu Brytyjczykow i stało sie ´ ´ ´ ˙ ´ ˛dzy panstwem Izrael, zamknie ˛tym na asymilacje nie-Zydow, ˛ konfliktu mie ´ ˛ a Palestynczykami. W panstwie tym – zwraca uwage Hannah Arendt – ´ ´ ˛cie de facto i de iure reguł zarowno rasistowskich, jak i religijnych przyje ´ ˛ sprawia, ze „przepisy prawa rabinackiego reguluja prywatny status oby˙ ˙ yd nie moze poslubic osoby wateli zydowskich, skutkiem czego zaden Z ˙ ˙ ˙ ´ ´ ˛da ˛ ˛ nie be ˛cej pochodzenia zydowskiego; małzenstwa zawarte za granica sa ˙ ˙ ´ ˛zko ˛ uznawane, ale dzieci ze zwia ´ w mieszanych sa z punktu widzenia prawa ˛ ˙ dziecmi nieslubnymi (dzieci pozamałzenskie, ktorych rodzice sa Zydami, ´ ´ ˙ ´ ´ ˙ ´ ˛, ˛ ˛ ˛ sa prawowite), a jesli komus zdarzy sie miec matke nie–Zydowke nie moze ´ ´ ´ ˙ ˛zku małzenskiego, osoby takiej nie mozna takze pochowac” zawrzec zwia ´ ˙ ´ ˙ ˙ ´ [Arendt 1998: 12]. ˛ Wprawdzie istnieja tam zgodne z regułami demokracji instytucje pan´ stwowe oraz zasady pluralizmu partyjnego i wyborczej alternacji organow ´ ˛ władzy, lecz istotne konstytucyjne reguły maja fundamentalistyczny charak˙ ˛ ter. Automatycznie uprawniaja one kazdego Zyda do uzyskania obywatel˙ ˛ ˛dny probierz zydowskosci mozaisstwa Izraela, lecz traktuja jako bezwzgle ˙ ´ ˙ ´ ˛ ´ ˛ ˛ tyczna zasade udowodnionego macierzynstwa Zydowki. Odmawiaja zas ´ ˛prawa do powrotu około milionowi Palestynczykom, ktorzy zostali wype ´ ´ ˛dz dzeni ba ´ zbiegli podczas kolejnych wojen toczonych na terytoriach zaanek˛cych tez około towanych przez Izrael. Tych zas, ktorzy nie zbiegli, licza ´ ´ ˙ ˛ 1 miliona, traktuja jako obywateli gorszej kategorii: wprawdzie z prawem do uczestnictwa w wyborach, lecz bez prawa do słuzby wojskowej, a do ˙ niedawna i do zasiłku dla ubozszych, przyznawanego tylko rodzinom ˙ wojskowych. Rodem z teokratycznych systemow jest niemoznosc zawierania ´ ˙ ´´ ˛do małzenstw mieszanych, poniewaz nie ma odpowiednich urze ´ w panstwo˙ ´ ˙ ´ wych i mozna je zawierac tylko przed duchownymi okreslonej religii – ˙ ´ ´ ˛z rabinami, muzułmanskimi kadimi, chrzescijanskimi ksie ˙ mi. W rezultacie ´ ´ ´ ˛ ˛, „panstwo zydowskie jest nowoczesna demokracja zarazem jednak przypo´ ˙ ˛” mina Pakistan, tez zrodzony przez religie – konstatuje cytowany wyzej ˙ ˙ Hazem Saghieh [„Courrier International”: 7–14.05.2003]. Wprawdzie partie ˛ce reprezentuja ortodoksyjnych fundamentalistow mozaistycznych nie zys´ ˛ ˛kszosci, ale ich siła wynika z faktu, ze „pełnia ˛ kuja w Izraelu poparcia wie ´ ˙ ˛ ˛zyczka u wagi. I zwykle uzyskuja co chca ogromne pienia ˛, ˛: ˛dze na role je szkolnictwo religijne i narzucanie zasad religijnych, ktore w demokratycz´ ˛ nym i swieckim – zdawałoby sie – panstwie nie powinny miec racji bytu. ´ ´ ´ ˛trznych Icchak Gruenbaum nazwał Izrael W latach 60. minister spraw wewne ˛ ˛dzona przez prawa teokratyczne. Miał racje [Huppert: 137]. ˛ ˛” demokracja rza 313

KŁOPOTLIWE ALTERNATYWY ˛ Odradzanie sie w epoce Rewolucji Informatycznej, globalizacji, upowszechniania demokracji i gospodarki rynkowej archaicznych, rodem z zamierzchłej starozytnosci i mrokow sredniowiecza, religijnych fundamen˙ ´ ´ ´ ˛cych z nich teokratycznych systemow i terrorystalizmow oraz wyrastaja ´ ´ ˛ tycznych form walki, stało sie wspołczesnie głownym zrodłem konfliktow. ´ ´ ´ ´ ´ ´ ˛ Konflikty te maja niejednakowy charakter i rozny zakres. ´˙ ˛ ˛dkowywania Głowne z nich wynikaja z oporu wobec prob podporza ´ ´ mocarstwom o imperialnych aspiracjach i narzucania obcych wzorcow ´ ˛cymi przejawami tego była radziecka inkulturowych. Najbardziej raza ˙ gerencja w Afganistanie (obalenie w 1973 r. legalnej władzy i proba ´ panowania nad tym krajem za posrednictwem marionetkowych prosowiec´ ˛cie w 1953 r. w drodze kich rezimow) oraz amerykanska w Iranie (odsunie ˙ ´ ´ ˛do inspirowanego przez CIA puczu demokratycznych rza ´ w premiera Mossadegha i osadzenie proamerykanskiego szacha Rezy Pahlawiego). Inne ´ ˛ z nich polegaja na skonfliktowaniu wyznawcow odmiennych konfesji ´ – zarowno tej samej religii (np. szyitow i sunnitow), jak i odmiennych religii ´ ´ ´ (np. hinduistow z muzułmanami w Indiach czy wyznawcow islamu z ani´ ´ mistami w Sudanie, muzułmanow i chrzescijan w Libanie, wyznawcow ´ ´ ´ mozaizmu z islamistami w Palestynie czy chrzescijan z muzułmanami ´ ˛ ˙ ˛ ˛ w Bosni). Fundamentalizmy stanowia tez ideologiczna motywacje walk ´ ˛trz panstw (przykładem sa dramatyczne rozruchy w In˛ zarowno wewna ´ ´ ˛dzynarodowych, poczynaja od ˛c diach, Sudanie czy Nigerii), jak i mie ˛ ˛ce ˛ciolecia walki w Afganiregionalnych (najbardziej znane sa trwaja dziesie ˛g ˛gna stanie i Palestynie), po konflikt w skali globu (taki zasie osia ˛ł terroryzm i prowadzona przez Stany Zjednoczone wojna z terrorystami i oskarzonymi ˙ o dawanie im schronienia panstwami). ´ ˛dzy zwolennikami modernizacji a jej Nie mniej istotny jest konflikt mie ˛ przeciwnikami. Zwolennicy modernizacji sa za adaptowaniem wspołczes´ ˛gnie ´ cywilizacyjnych, wszelako w roznym zakresie, najcze ´ ciej ˛c ˛s nych osia ´˙ ˛pu ograniczonym do poste technologicznego i wzorcow konsumpcji. Szerszy ´ zakres obejmuje tez zasady gospodarki rynkowej. Najpełniejszy – to demo˙ kratyzacja systemow politycznych i pełne otwarcie na swiat. Przeciwnicy ´ ´ ˛puja przeciw przenoszeniu z wyzej rozwinie ˛ ˛modernizacji najostrzej wyste ˙ tych panstw wzorcow zycia i demokratycznych norm prawnych, uwazaja ´ ´ ˙ ˙ ˛c je za zagrozenie kulturowej tozsamosci swych społeczenstw i za srodek do ˙ ˙ ´ ´ ´ ˛dkowania imperialnemu panowaniu Zachodu. ponownego podporza ˛ Wielorakie konflikty na tym tle nie wynikaja bynajmniej tylko czy głownie z fanatyzmu, niecnoty i głupoty kilku liderow typu pułkownika ´ ´ Kaddafiego, ajatollha Chomeiniego, mułły Omara czy Osamy ben Ladena. ˛cznymi sprawPodobnie tez nie Hitler, Stalin, Amin czy Pinochet byli wyła ˙ ˛dzic ˙ cami zbrodniczych rezimow i naiwnoscia byłoby sa ´ , ze gdyby w dzie˙ ´ ´ ˛ 314

cinstwie zmarli na dyfteryt, historia ludzkosci nie zaznałaby zbrodni, ktore ´ ´ ´ ˛. ˛ ˛ ˙ oni uosabiaja Nie biora sie tez z ciemnoty islamskich mas, dlatego niedostatecznym remedium byłby wzrost poziomu edukacji. Najaktywniejsi ˛ ˛sto z fundamentalistow i terrorystow islamskich sa dobrze wykształceni, cze ´ ´ ˛ na zachodnich uniwersytetach. Odrzucaja szanse awansu indywidualnego kosztem wykorzenienia z własnych społecznosci i kultury i angazuja sie ´ ˙ ˛ ˛ ˛, ˛z ˛ w walke z ktora wia ˙ a nadzieje na awans islamskiej wspolnoty. Walka ta ´ ˛ ´ ˛s ˛pu cywilizacyjnego, uznawane za cze ´ ciej burzy odrzucane elementy poste ˛ ˛. zagrozenie dla islamskiej tozsamosci, niz tworzy pozytywna alternatywe ˙ ˙ ´ ˙ Ale – przypomnijmy – od burzenia zaczynały niemal wszystkie ruchy rewolucyjne. ˛z ˛ Proby przezwycie ˙ ania tych konfliktow maja trojaki charakter: ´ ´ 1) obalenia w drodze wojskowych zamachow stanu władcow uległych ´ ´ wobec fundamentalistycznych tendencji i dokonania odgornie modernizacji ´ panstwa i systemu społecznego, ´ 2) instalowania swieckich rezimow przez mocarstwa imperialne i wspie´ ˙ ´ rania ich modernizacyjnych, antyfundamentalistycznych działan, ´ 3) prob ewolucyjnej modernizacji teokratycznego systemu w drodze ´ demokratycznych reform. Prawzorem pierwszego sposobu modernizacji – wojskowego zamachu i odgornych reform – jest Turcja. Skutecznosci tej drogi sprzyjało to, ze ´ ´ ˙ była ona sposobem ratowania „resztowki” z imperium ottomanskiego, ´ ´ ˛siednie panstwa i imperia rozdrapywanego po I wojnie swiatowej przez sa ´ ´ ˛ski w wojnie z Grecja (1919–1920) generał Mustafa Kemal ˛ kolonialne. Zwycie ˛, ´ obalił sułtanat, proklamował republike ktorej został pierwszym prezyden˛ł tem, i przyja nazwisko Atatürk (Ojciec Turkow). Przeprowadzone przez ´ niego odgornie reformy modernizacyjne zorientowane na adaptowanie ´ ˛pienie zachodniej cywilizacji (słuzyła temu m.in. swieckosc panstwa, zasta ˙ ´ ´´ ´ ˛pienie alfabetu arabskiego łacinskim, a nawet tego typu nakazy jak zasta ´ ˛ turbanow przez europejskie nakrycia głowy) owocuja po czasy wspołczesne ´ ´ ˛pem cywilizacyjnym tego panstwa. Turcja nalezy do NATO i aspiruje poste ´ ˙ do wejscia w skład Wspolnoty Europejskiej. ´ ´ ˛biej bodaj zmodernizowaNie oznacza to jednak uwolnienia tego najgłe nego społeczenstwa wsrod panstw islamskich od politycznego fundamen´ ´ ´ ´ talizmu i tendencji teokratycznych. Wsrod przyczyn renesansu fundamen´ ´ ˛ ˛ ˛ talizmu w tym kraju wskazuje sie istotna role masowej migracji ze wsi do ˛cych sie miast. „Tureckie miasta przezywaja inwazje ze wsi – ˛ ˛ ˛ rozrastaja ˙ opisuje zrodła tego zjawiska Piotr Gaszynski. – Co roku setki zubozałych ´ ´ ´ ˙ ˛ ˛ ˛ chłopow opuszczaja wioski Anatolii i przenosza sie do Stamubułu, Izmiru, ´ ˙ ˛ ˛ Ankary. Chłopi osiedlaja sie na przedmiesciach. Zycie w miescie i tak jest ´ ´ ˛z dla nich lepsze niz na wsi. W przezwycie ˙ eniu trudnosci przystosowania ˙ ´ ˛ ˛ sie do zycia miejskiego pomaga ideologia islamistow. Kobiety ze wsi czuja ˙ ´ ˛ ˛ sie wyobcowane w bufiastych spodniach, w wiejskich ubraniach nie pasuja 315

do wielkiego miasta. Ale wystarczy, ze nałoza stroje religijne – długie ˙ ˙˛ ˛, ˛ płaszcze i chustki na głowe uniform, w ktorym od razu moga poczuc sie ´ ´ ˛ w miescie lepiej” [„GW”: 13–14.02.1998]. Tego typu klientela odczuła ´ szczegolnie dotkliwie negatywne aspekty przyspieszonego rozwoju cywi´ ˛ciolecia szalonego wzrostu i urbanizacji przecia ˙ yły ˛z lizacyjnego. Dziesie ˛. Spadł dochod narodowy i realne płace, obnizył sie poziom ˛ gospodarke ´ ˙ zycia. Inflacja gwałtownie wzrosła. Wszystko to sprawiło, ze przepasc ˙ ˙ ´´ ˛dzy bogatymi a biednymi stawała sie coraz głe ˛ ˛bsza. Droga, jaka obrali ˛ mie islamisci, wiodła przez zoła ´ ˙ ˛dek. Działacze partii Refah (Dobrobytu) wy˛cym do miast i udzielali im schrochodzili naprzeciw chłopom przybywaja ˛, uzyskac pozyczki. Rozdawali biedakom nienia. Pomagali im dostac prace ´ ´ ˙ ˛giel na zime Była to droga ewolucji. Był to ˛. paczki zywnosciowe i we ˙ ´ ˛cy ˛ pełzaja islamizm, ktory zdawał sobie sprawe z siły 70 lat modernizacji ´ i laicyzacji Turcji, nie chciał wszystkiego od razu burzyc. Krok po kroku ´ ˛ksze poparcie. Najgrozniejszym przejawem tego poparzdobywał coraz wie ´ cia było wygrywanie wyborow parlamentarnych przez politykow i partie ´ ´ fundamentalistyczne. Aby zablokowac wpływy fundamentalistow, wyko´ ´ ˛ ˛ rzystano to, ze konstytucja uznaje swieckosc za podstawowa zasade pan˙ ´ ´´ ´ stwa, zakazuje zmiany odpowiedniego artykułu, a nawet debaty na ten ˛dku stawia wojsko. Pod presja wojskowych ˛ temat, a na strazy takiego porza ˙ ˛zał w okresie 35 lat 20 partii deturecki Trybunał Konstytucyjny rozwia ˛cych islamskosc i wykorzystuja ˛cych religijnosc dla zyskiwania poklaruja ´´ ´´ parcia wyborczego. Na miejsce delegalizowanych partii islamskich poja˛ ˛ ˛pne – o innych nazwach, lecz z tymi samymi liderami, wiaja sie naste ˛ ˛ wygrywaja w wyborach, sa jednak powtarzalnie eliminowane z głownej ´ ˛ pozycji na scenie politycznej moca nakazow konstytucji i naciskow armii, ´ ´ uznawanej za straznika swieckosci panstwa. ˙ ´ ´ ´ ˛tku 2003 r. – zdaja sie swiadczyc o obu˛ ˛ ´ Ostatnie zjawiska – z pocza ´ ˛dnianiu trwałosci stronnych zmianach w tej sferze: zarowno o uwzgle ´ ´ ˛ wpływow islamistow w Turcji, jak i o dostosowywaniu sie islamistow do ´ ´ ´ ˛ ˛. wymogow integracji ze swieckimi strukturami NATO i z Unia Europejska ´ ´ ´ wiadectwem trwałosci tendencji sił islamskich jest zwycie ˛stwo w wyboS ´ rach w listopadzie 2002 r. partii Sprawiedliwosc i Rozwoj – kolejnej mutacji ´´ ´ ˛pnie Cnoty (363 mandaty na 550). Dowodem zmian partii Dobrobytu, naste ˛ ˛ w tym nurcie politycznym sa deklaracje liderow tej partii opowiadania sie ´ ˛ ˛ ˛ za integracja z Unia Europejska i uznania swieckiego charakteru panstwa. ´ ´ ˛cej reSpowodowało to uchwalenie poprawki do konstytucji, umozliwiaja ˙ ˛ ˛zania tej partii i kandydowania w wyborach uzupełzygnacje z rozwia ˛cych, a po zyskaniu wie ˛kszosci w parlamencie – powierzenie funkcji niaja ´ premiera członkowi tej partii – Recepowi Tayyipowi Erdoganowi. Załago˛trztureckim, lecz dzenie tego konfliktu jest problemem nie tylko wewna ˛dzynarodowych. Zarowno szczegolnie istotnym aspektem stosunkow mie ´ ´ ´ ˛du na konflikty na Bliskim Wschodzie (w Iraku, doraznie – ze wzgle ´ 316

˛zku z zabieganiem Turcji w Palestynie), jak i perspektywicznie – w zwia ˛cie do Unii Europejskiej. Zatem takze otwarcia sie UE na przyje ˛ ˛cie o przyje ˙ Turcji, a perspektywicznie i innych panstw islamskich z basenu Morza ´ ´ ´ ˛ Srodziemnego. Jest to istotne dlatego, ze panstwa te dysponuja najistotniej˙ ´ ˛cej sie Europy: wysokim przyrostem demo˛ szym potencjałem dla starzeja graficznym. Bez takiego otwarcia Europa staje przed dramatycznym pyta˛dzie pracował na emerytury dzisiejszych 40–50-latkow. niem: kto be ´ ˛z Innym przykładem przezwycie ˙ ania politycznego fundamentalizmu ˛dza przez wojsko jest Algieria. W panstwie tym wojskowi – rza ˛cy od ´ ˛cej odzyskania niepodległosci w wojnie wyzwolenczej przeciw kolonizuja ´ ´ ten kraj Francji – uniewaznili wybory parlamentarne w obliczu ewident˙ ˛ nego wygrywania ich przez fundamentalistow muzułmanskich, co stało sie ´ ´ zarzewiem pasma terrorystycznych rzezi, dokonywanych przez islamistow ´ ˛ na bezbronnej ludnosci, uzasadnianych niestosowaniem sie do restrykcyj´ nych wymogow prawa koranicznego. ´ Negatywnymi przykładami drogi do modernizacji przez wojskowy ˛ ˛dy Muammara Kaddafiego w Libii oraz Sadzamach sa dyktatorskie rza dama Husajna w Iraku. ˛dami Kaddafiego modernizuje sie wprawdzie dzie ˛ ˛ki Libia pod rza ˛ inwestowaniu dochodow z bogatych zasobow ropy naftowej w materialna ´ ´ ˛ ˛, ˛ciolecia schronieniem infrastrukture cywilizacyjna była jednak przez dziesie ˛ ˛ i baza dla antyzachodnich terrorystow i nie dorobiła sie ani logicznego ´ ˛trznej systemu politycznego, ani konsekwentnej strategii w polityce wewne ˛dzynarodowej. i mie ˛do W Iraku za rza ´ w totalitarnego rezimu Saddama Husajna spacy˙ fikowanie ruchow politycznego fundamentalizmu islamskiego ułatwiało ´ ˛dzy sunprzede wszystkim ich zroznicowanie i wzajemna wrogosc mie ´˙ ´´ ˛cy ˛ nitami a szyitami oraz nakładaja sie na to konflikt z Kurdami, dla ktorych ´ istotniejszym czynnikiem niz wspolnota religijna z szyitami jest odmienna ˙ ´ ˛tnie od arabskiej tozsamosc etniczna. Rezim Husajna dosc długo umieje ˙ ´´ ˙ ´´ ˛dzonym teokratycznie Iranem, wykorzystywał skonfliktowanie z rza ˛pnie nasilanie sie ˛ w czym był wspierany przez Stany Zjednoczone, naste w swiecie arabskim nastrojow antyizraelskich i antyamerykanskich. ´ ´ ´ ˛cej roli Najjaskrawszymi przykładami prob modernizacji przy decyduja ´ ˛: zainteresowanych tym procesem obcych mocarstw sa Afganistan, Iran i Irak. ˛ ˛zek Radziecki Znane sa tragiczne skutki zainstalowania przez Zwia w Afganistanie quasi-socjalistycznego rezimu. Przykładem niejako z drugiej ˙ ˛ strony sa skutki osadzenia na iranskim tronie szacha Mohammeda Rezy ´ ˛cym wsparciu CIA, po obaleniu Pahlawiego w 1953 r. przy decyduja ˛cych to panstwo rza ´ w lewicuja ˛do ˛cego nacjonalisty Mossadegmodernizuja ´ ha. Kolejnymi przejawami tego samego rodzaju działan jest obalenie siłami ´ ˛trznymi rezimu talibow w Afganistanie i Saddama Husajna w Iraku. zewne ˙ ´ 317

˛ W Afganistanie mozliwe okazało sie obalenie teokratycznej władzy talibow, ˙ ´ niemozliwe zas schwytanie Osamy ben Ladena – lidera najgrozniejszej ˙ ´ ´ ˛z ˛ ´ siatki terrorystycznej. Wcia ˙ połowiczne sa proby ukonstytuowania rzeczywistej władzy panstwowej. Witold Waszczykowski – znawca tej prob´ ˛pca lematyki, był bowiem w latach 1997–1999 zaste ˛ przedstawiciela przy NATO, a w latach 1999–2001 ambasadorem w Iranie – stwierdza: „Władza prezydenta Hamida Karzaja [zainstalowanego przez Amerykanow i osła´ nianego przez ochroniarzy – amerykanskich komandosow – M.G.], nazy´ ´ ˛ga poza stolice W wielu ˛. wanego «burmistrzem Kabulu», niewiele sie ˛dza prowincjach rza ˛ lokalni przywodcy, z ktorymi prezydent musi dzielic ´ ´ ´ ˛ władza [„Rz”: 9.04.2003]. Ci lokalni przywodcy to w najlepszym razie ˛” sie ´ ˛stszym – awantradycyjne głowy klanow i plemion, w gorszym zas i cze ´ ´ ˛cy ˛dze od wszystkich zaangazowanych turniczy watazkowie, biora pienia ˙ ˙ ˛cy w ten konflikt: Rosji, Iranu, Pakistanu, Stanow Zjednoczonych i zdradzaja ´ ˛ swych darczyncow bez skrupułow. Niektorzy okazali sie zwykłymi ban´ ´ ´ ´ ˛cymi narkotykami i łupia ˛cymi okoliczna ludnosc. ˛ dytami, handluja ´´ ˛ Nie mniej kłopotliwe sa problemy z wykreowaniem demokratycznego ˛ ˛trzna totalitarnej dyktatury ˛ systemu po obaleniu przez interwencje zewne ˛ ˛pic w Iraku. Grozbe ze moze ja zasta ´ jakas forma władzy teokratycznej, ´ ˛, ˙ ˙ ´ ˛ ˛ uprawodpodobnia fakt, ze duchowni i wyznawcy islamu sa jedyna zor˙ ˛ ˛ ˛ ˛ ganizowana siła w tym kraju, nie skompromitowana kolaboracja z rezimem ˙ ˛ ˛ ˛ Husajna. Sa siła zdecydowanie niepodatna na proby wprowadzenia demo´ ˛ kratycznego systemu w wersji euroamerykanskiej, skłonna do jednoczenia ´ ˛ sie ponad podziałami na szyitow i sunnitow, aby utworzyc panstwo ´ ´ ´ ´ wzorowane na Iranie. ˛ ˛trz ˛ Proby modernizacji przemoca z zewna bywaja – jak dowodzi historia – ´ ˛s cze ´ ciej poronione niz skuteczne. Przewagi militarne, skuteczne w wygry˙ ˛ ˛ waniu bitew, nie przekładaja sie automatycznie na wygrywanie wojen, jesli podbijana społecznosc odrzuca ład oferowany przez zdobywcow. ´ ´´ ´ Dosc przypomniec losy wojen Napoleona, Hitlera, a i Stanow Zjed´´ ´ ´ ˛ noczonych, ktorym wszak nie udało sie zainstalowanie proamerykans´ ´ kiego szacha w Iranie, proamerykanskiego rezimu w południowym Wiet´ ˙ namie, a z Somalii musiały ewakuowac pospiesznie swych komandosow, ´ ´ masakrowanych przez zanarchizowany tłum i bezradnych w walce ze skłoconymi watazkami. Skutecznosc demokratycznej transformacji w Niem´ ˙ ´´ czech i Japonii po drugiej wojnie swiatowej nie przeczy tej prawidłowosci, ´ ´ była bowiem uwarunkowana: 1) tym, ze te panstwa były pokonanymi ˙ ´ ˛cymi wojne natomiast w Iraku jest sytuacja od˛, agresorami wszczynaja wrotna; 2) zapotrzebowaniem Niemcow i Japonczykow na „parasol ´ ´ ´ ochronny” Stanow Zjednoczonych przed Rosjanami, ktorych obie te nacje ´ ´ ˛ miały historyczne powody bardzo sie obawiac – ten czynnik w Iraku nie ´ ˛puje; 3) tym, ze dla społecznosci Niemiec i Japonii wzorce American wyste ˙ ´ ˛tne, w swiecie islamskim dominuje zas way of life były wtedy wielce pone ´ ´ 318

˛ ˙ tendencja do ich odrzucania jako sprzecznych z religijno-kulturowa tozsamoscia ´ ˛. ˛c Prognozuja szanse ukształtowania w Iraku w podobny sposob demo´ ˛dnic kratycznego systemu, takiego jak w Turcji czy Egipcie, trzeba uwzgle ´ ˛ np. doswiadczenia z demokratyzacja Korei Południowej po wojnie z Poł´ ´ ˛. ˛ nocna Przypomnijmy, ze najpierw Amerykanie wprowadzili dyktatorska ˙ ˛ ˛ władze pod prezydencja sprowadzonego ze Stanow Zjednoczonych imig´ ˛cego tez koreanskie nazwisko Li Syn Mana). Po ranta Syngmana Ri (nosza ˙ ´ wojskowym zamachu w 1961 r. funkcjonowały tam – pod okiem Amery˛cych w Korei Południowej bazy wojskowe – dyktatury kanow utrzymuja ´ ˛tkowały w 1987 r. wybory, w ktowojskowe. Proces demokratyzacji zapocza ´ ˛z rych zwycie ˙ ył generał Ro Te Wu. Pierwszy cywilny prezydent został powołany dopiero w 1993 r., co oznaczało koniec okresu dyktatur. Woj˛dzeni za korupcje i uwie ˛ ˛zieni. Zrealizowanie skowi dyktatorzy zostali osa ˛ w Iraku podobnego scenariusza moze sie okazac trudniejsze, poniewaz nie ˙ ´ ˙ ˛trznego jak w Korei Południowej, a zatem ma tam zagrozenia zewne ˙ podobnego uzasadnienia długotrwałej wojskowej obecnosci Stanow Zjed´ ´ noczonych i ich koalicjantow. Brak tam tez podobnej jak na Dalekim ´ ˙ ˛ Wschodzie synkretycznej otwartosci na adaptacje tego, co funkcjonalne, ´ ˛ ˛cz z Zachodu; dominuja wre przeciwne nastroje i tendencje. Ponadto istotne ˛cy ˛cej jest to, ze Amerykanie aspiruja do odgrywania decyduja roli w moder˙ ˛ nizacji Iraku sa patronem Izraela, zgodnie uwazanego przez społeczenstwa ˙ ´ arabskie za głownego wroga. ´ ˛c Wyzwalaja Irak od totalitarnej dyktatury Husajna administracja G.W. Busha i jej koalicjanci uwolnili zduszane przez ten rezim siły islam˙ ˛dzie skiego fundametalizmu i teokratycznych tendencji, ktore trudno be ´ ˛c ˛ ˛ okiełznac stosuja sie do reguł demokracji. Strategie przeszczepienia demo´ kracji do Iraku (podobnie jak do Afganistanu) moze storpedowac mentalny ˙ ´ opor swiata islamskiego. „Reformowanie panstwa muzułmanskiego przez ´ ´ ´ ´ zachodnie demokracje moze doprowadzic do konfliktu wartosci – prze˙ ´ ´ ˛ strzega Witold Waszczykowski. – Panstwa islamskie nie podzielaja naszej ´ koncepcji uniwersalizmu praw człowieka”. Ilustruje to diametralnie od˛dzyludzkich. „To, co miennym pojmowaniem elementarnych relacji mie ˛ nam wydaje sie nepotyzmem, w panstwach islamskich moze byc uznane za ´ ˙ ´ «dbałosc o wartosci rodzinne». Nasza łapowka jest tam traktowana jako ´´ ´ ´ ˛ zwyczajowy bakszysz. Nasz egalitaryzm kłoci sie z ich respektem dla ´ ˛dku opartego na hierarchii”. Kategorycznie stwierdza on: „Szybki porza proces demokratyzacji przez transfer do Iraku zachodniego modelu polity˛ cznego nie wydaje sie realistyczny. W panstwie, w ktorym nie ma podstaw ´ ´ społeczenstwa obywatelskiego, wolnej prasy, partii politycznych, instytucji ´ obywatelskich i otwartej debaty społeczno-politycznej, zorganizowanie w szybkim czasie wyborow powszechnych doprowadzi do niepoza ´ ˙ ˛danych rezultatow. Sytuacja taka miała juz miejsce w Algierii i Kambodzy”. ´ ˙ ˙ 319

Zdaniem cytowanego znawcy tamtego regionu bardziej realistyczny jest ˛puja scenariusz: „W wieloetnicznym i wieloreligijnym społeczen˛cy naste ´ ˛ ˛ca stwie irackim armia odgrywała role integruja ˛. Po zmianie rezimu USA ˙ ˛da ˛dnic ten fakt. W pierwszych latach po Husajnie moze be ˛ musiały uwzgle ´ ˙ ˛cych polityczna scene ˛ ˛ to byc jeden z nielicznych czynnikow stabilizuja ´ ´ w Iraku. W takiej sytuacji nalezałoby zatem zakładac, iz w pierwszym ˙ ´ ˙ okresie po okupacji wojsk koalicyjnych władza powinna byc przekazana ´ prozachodniej, umiarkowanej juncie wojskowej” [„Rz”: 9.04.2003]. ˛trz w tamtejsze porza ˛dki moze miast zakładanej Ingerencja z zewna ˙ modernizacji i demokratyzacji spowodowac naruszenie kruchej rownowagi ´ ´ i skonfliktowanie regionu „zbałkanizowanego” od czasow arbitralnego ´ podziału spadku po imperium ottomanskim po I wojnie swiatowej na ´ ´ sztucznie wykrojone administracyjne twory kolonialne i panstwowe. Wiele ´ swiadczy o tym, ze wygranie wojny z rezimem Husajna otwiera w tamtym ´ ˙ ˙ ˛ ˛ ˛gowaniem i rozlaniem sie ˛ regionie swoista puszke Pandory, groza ˛ spote ˙ ˛ca ˛zywalnego przez dziesie ˛ciolecia, na cały Bliski Wschod konfliktu nierozwia ´ podobnego do konfliktu izraelsko-palestynskiego, lecz szerszego i grozniej´ ´ szego. ´ Swiadectwami siły opozycji społeczenstw islamskich przeciw narzuca´ ˛trz ˛ ˛ niu im modernizacji i demokratyzacji z zewna – przez zbrojna ingerencje ˛ Stanow i ich koalicjantow – sa nie tylko akty terroru, ale – co bodaj ´ ˛gowanie sie negatywnego stosunku do Stanow Zjed˛ istotniejsze – pote ´ noczonych Ameryki po inwazji w Iraku. Wedle przeprowadzonych w 8 krajach muzułmanskich badan opinii publicznej zaledwie 15% Indonezyj´ ´ ˛ czykow postrzega Ameryke dodatnio (przed rokiem az 60%); w Turcji ´ ˙ ˛ ˛ odpowiednie dane zmniejszyły sie o połowe – z 30% do 15% (w latach 1999–2000 pozytywnie oceniało stany powyzej 50% Turkow); w Jordanii ˙ ´ i w Autonomii Palestynskiej zaledwie 1% wraza sympatie dla tego mocar´ ˙ ˛kszosc Palestynczykow, Indonezyjczykow, Jordanstwa. Co gorsza, wie ´´ ´ ´ ´ ´ ˛, ˙ ˛powanie czykow i niemal połowa Marokanczykow akceptuje teze ze „poste ´ ´ ´ Osamy ben Ladena w globowej polityce jest własciwe”. Kontrastuje z tym ´ akceptowanie polityki prezydenta Busha przez zaledwie 1% Jordanczykow ´ ´ i Palestynczykow i 8% Indonezyjczykow i Turkow, co w ostatnim wypadku ´ ´ ´ ´ koliduje z faktem, ze jest to opinia sojusznikow Stanow Zjednoczonych ˙ ´ ´ w NATO [„The Economist”: 6.06.2003]. ˛z Ostatni ze sposobow przezwycie ˙ ania konfliktogennych fundamentaliz´ mow i teokratycznych systemow – poprzez ewolucyjne reformowanie ´ ´ ˛trznymi – jest metoda podje ˛ przez siły otwarte na poste ˛ ˛ta ˛p siłami wewne wspołczesnie w Iranie. ´ ´ ˛ce ˛ Przemiany rokuja modernizacje uprawdopodobnia fakt, ze ich zwo˙ ˛ lennikami sa nie tylko opozycyjni wobec teokracji liberałowie. Teokratyczny establishment tez jest podzielony – stwierdza iranski uczony o swiato˙ ´ ´ wej renomie Ramin Dzahanbeglu. Niektorzy z prominentnych przed˙ ´ 320

˛ ˛ stawicieli teokratycznego obozu władzy opowiadaja sie „za chinskim ´ ˛ modelem zmian – normalizacja stosunkow z USA, otwarciem rynku na ´ zagraniczne inwestycje i reformami ekonomicznymi przy zachowaniu tradycyjnego modelu społeczenstwa”. Postrzegany z tych pozycji układ ´ ˛ ˛ ˛ sił nie okazuje sie bynajmniej prosty. „Głowna linia podziału jest prag´ ˛cy z powodu bezrobocia, matyzm [...] Ludzie, głownie młodzi, cierpia ´ ˛cy inflacji, pragna wolnosci, reform ekonomicznych, otwarcia na Zachod ´ ´ ˛cy i zycia na zachodnim poziomie to pragmatycy. Tradycjonalisci popieraja ˙ ´ ˛ ˛ ˛ prawa strone sceny politycznej sa skupieni wokoł «bazaru» – to bogaci ´ ˛tni kupcy nieche zmianom, przeciwni globalizacji, wpuszczeniu zagranicz˛ ˛, ˙ ˛ nych inwestorow, bo boja sie ze straca na tym finansowo. Głowny ´ ´ dylemat Iranu brzmi: «Nowoczesnosc czy tradycja». To nie rewolucja ´´ islamska stworzyła ten konflikt, on trwa od stu lat, rewolucja była jego ˛, ˙ ˛ ˛kwynikiem. Wydaje sie ze dzis zwolennicy nowoczesnosci stanowia wie ´ ´ szosc społeczenstwa, naleza do nich intelektualisci, artysci, młodziez. ´´ ´ ˙˛ ´ ´ ˙ ˛ byc nowoczesni, ale przy zachowaniu iranskiej tozsamosci. Iranczycy chca ´ ´ ´ ´ ˙ ´ ˛ ˛dzie to oznaczało Tymczasem jesli pojdziemy droga modernizacji, be ´ ´ ˛ koniecznosc poddania sie globalizacji ekonomicznej, politycznej i kultural´´ ˛ ´ ˛nej. Jak to pogodzic? Przed tym dylematem stoja rowniez władze – w rza ´ ˙ ˛, dzie jest wiele osob, ktore studiowały za granica mozna je nazwac ´ ´ ˙ ´ technokratami, a mimo to nie wybrały modernizacji”. ˛dzie Zdaniem tego teoretyka modernizacja i demokratyzacja w Iranie be rezultatem wypracowywania – podobnie jak w Chinach – własnego modelu ˛pu. „Nie ma bowiem modelowego panstwa, ktore Iran chciałby poste ´ ´ ˛ ˛. nasladowac. Iranczycy chca miec demokracje Choc sam koncept demo´ ´ ´ ´ ´ kracji pochodzi z Zachodu, to jest dostosowywany do warunkow konkret´ ˛puje na poziomie nego społeczenstwa. Proces demokratyzacji w Iranie poste ´ ˛dzy me ˙ czyzna a kobieta Te zmiany zachodza ˛z ˛ ˛. ˛ mysli, rodziny, relacji mie ´ ˛du na walke polityczna na gorze”. Rezultaty ˛ ˛ z dnia na dzien bez wzgle ´ ´ ˛cych sie w społeczenstwie ewolucyjnych zmian „w porownaniu ˛ dokonuja ´ ´ ˛ z tym, co było 25 lat temu, sa gigantyczne. Mamy wykształcone elity, ktore ´ ˛, ˛ ˛cy rozumieja co sie dzieje na swiecie (intelektualisci, dawniej głosza po´ ´ ˛dy ˛ ˛, ˛), gla totalitarne, dzis wierza w tolerancje pluralizm i demokracje mamy ´ dynamicznych młodych dziennikarzy, mamy coraz aktywniejsze kobiety, ˛dowych, gdzie pracuja takie osobowosci ˛ mamy duzo organizacji pozarza ˙ ´ jak laureatka pokojowego Nobla Shirin Ebadi – coraz bardziej obecnych ˛´ ˛cych w swiecie. Do pewnego stopnia politycy ida sladem zmian zachodza ´ ˛gu naste ˛pnych dziesie ˛ciu lat stanie w społeczenstwie. Mysle ze Iran w cia ´ ´ ˛, ˙ ˛ na nogi i stanie sie waznym krajem regionu” [„GW”: 20.02.2004]. ˙ ˛ ˛ ˛z Nasilanie sie tych procesow rokuje kształtowanie sie w Iranie zala ˙ ka ´ ˛cego sie osrod˛ ´ kolejnego – po Dalekim Wschodzie – dynamicznie rozwijaja ka cywilizacyjnego, nastawionego na kojarzenie modernizacji ekonomicznej z zachowywaniem wszystkiego, co istotne dla islamskiej kulturowej toz˙ 321

˛´ samosci. Sprzyja temu upowszechnianie sie swiadomosci, ze „modernizacja ´ ´ ˙ ˛ jest procesem globalnym, ktory wyzwala sie spod kulturowej hegemonii ´ ˛ Zachodu. Oswiecenie juz nadeszło i wszyscy pragna korzystac z jego ´ ˙ ´ ˛powi intelektualisci muzułmanscy, tacy jak Mohammed owocow. Poste ´ ´ ´ Arkoun czy Hasan Hanafi, podkreslaja ze niełatwo jest oddzielic to, co ´ ˛, ˙ ´ powszechne i «nowoczesne», od tego, co znamienne jest dla jednej tylko tradycji (muzułmanskiej, chrzescijanskiej, hinduskiej, buddyjskiej czy kon´ ´ ´ fucjanskiej)” [Ruthven: 160]. ´ ˛c Patrza z szerszego horyzontu i dziejowej perspektywy, trzeba stwier˛ dzic, ze tamtejsze dylematy sa w istocie podobne do tych, ktore wczesniej ´ ˙ ´ ´ ˛ w konfucjanskim kre ˛gu cywilizacyjnym na Dalekim Wschoujawniły sie ´ ˛te dzie. Tam zostały efektywnie rozstrzygnie przez skojarzenie wszystkiego, co istotne i funkcjonalne z kulturowych tradycji konfucjanizmu, z adapto˛kszaja szanse przezycia ˛cej waniem tego, co przydatne w modernizacji zwie ˙ ˛gania satysfakcji z zycia tamtejszych społeczenstw. Iran znalazł sie ˛ i osia ˙ ´ wspołczesnie na podobnym rozdrozu. Wiele przemawia za tym, ze wy´ ´ ˙ ˙ ˛ ˛. ´ ˛ bierze podobna do Dalekiego Wschodu strategie Jesli tak sie potoczy dalszy bieg dziejow, Iran moze stac sie – podobnie jak Japonia – wzorcem ´ ˙ ´ ˛ ˛pu przez liczne i pre ˙ ne demograficznie ˛z i osrodkiem oswajania poste ´ ˛ ˛ społeczenstwa krajow zdominowanych przez cywilizacje zakorzeniona ´ ´ ˛ ˛p w islamie. To, czy dokona sie taki poste bez wojen, zalezy przede ˙ wszystkim od tego, czy nie napotka podobnego jak na Dalekim Wschodzie ˛ oporu mocarstw o imperialnych ambicjach. Godzi sie przypomniec i wy´ pomniec, ze dramatyczny wojenny scenariusz na dalekowschodniej scenie ´ ˙ ˛tkowały na przełomie XIX i XX w. Stany Zjednoczone, politycznej zapocza Rosja i mocarstwa europejskie – z wiadomym skutkiem. Agresywnosc ´´ ˛ Japonii była zjawiskiem wtornym, reakcja na imperialne podboje Zachodu. ´ ˛cym na Bliskim Wschodzie sa ˛ Rowniez tym razem głownym rozgrywaja ´ ˙ ´ ˛c Stany Zjednoczone i ich europejscy sojusznicy. Od ich zachowan wie ´ ˛ta ˛ przede wszystkim zalezy, czy nie rozpe sie tam kolejne wojenne piekło. ˙ Wiarygodnie bowiem brzmi twierdzenie, ze Iran – a i zadne z panstw ˙ ˙ ´ tamtego regionu po obaleniu rezimu Saddama Husajna – „nie ma ambicji ˙ mocarstwowych, chce jedynie utrzymac wpływy w regionie” [„GW”: ´ ˛ ˛dni, ze w swoim regionie – 20.02.2004]. Nic w tym zdroznego, jesli sie uwzgle ˙ ´ ˙ a nie jak inni uczestnicy tej gry na innym kontynencie i w odmiennej ˛ cywilizacji. Niestety wiele, zbyt wiele przemawia za pesymistyczna pro˛, ˙ ˛z gnoza ze zanim w tym regionie zwycie ˙ y pokojowa, multilateralna stra˛ tegia modernizacyjna, „nieraz jeszcze poleje sie krew” [Ruthven: 160]. ˛s ´ Niestety – powtorzmy – koncowa cze ´ c tej prognozy juz sie potwierdziła. ´ ´ ˙ ˛ ˛dzie sie potwierdzac. ˛ I wiele swiadczy o tym, ze nadal be ´ ˙ ´

Rozdział 10

WOJSKOWE ZAMACHY STANU I DYKTATURY

˛ Siły zbrojne pełnia we wspołczesnych panstwach wielorakie funkcje. ´ ´ ˛ Głownym ich zadaniem jest obrona przed agresja ze strony innych panstw. ´ ´ ˛ ´ ˛ ˛ ˛z Odgrywaja rowniez istotna role w przezwycie ˙ aniu katastrof zywiołowych ˙ ˙ ˛sien i ich skutkow – powodzi, trze ´ ziemi, pozarow lasow itp. Armie ´ ˙ ´ ´ ˛zku powszechnej słuzby wojrekrutowane z poboru opartego na obowia ˙ ˛ ˙ ˛ ˛skiej: wychowania patskowej pełnia tez funkcje edukacji młodziezy me ˙ riotycznego oraz indoktrynacji ideologicznej, co jest szczegolnie istotne ´ ˛ ˛dz w warunkach formowania sie panstwowosci ba ´ nowego ustroju społecz´ ´ ˛ no-politycznego. Ponadto bywaja wykorzystywane do pacyfikowania we˛trznych rozruchow i rewolt, co uznaje sie za usprawiedliwione, gdy ˛ wne ´ ˛dza zagrazaja one nie tylko aktualnie rza ˛cym, lecz takze demokratycznemu ˙ ˛ ˙ ładowi społecznemu. Siła armii tkwi w jej zorganizowaniu do stosowania zbrojnej przemocy i wyposazeniu w srodki słuza zabijaniu i niszczeniu, co sprawia, ze armia ˙ ´ ˙ ˛ce ˙ ˛dnym, gdyz jest szczegolnym instrumentem władzy panstwowej: niezbe ´ ´ ˙ ˛ zadne suwerenne panstwo nie moze sie bez niej obyc, i niezwykle niebez˙ ´ ˙ ´ piecznym, bo wymaga szczegolnej kontroli i zabezpieczen przed wykro´ ´ czeniem poza wyznaczone funkcje. Sednem tych zabezpieczen jest cywilne ´ ˛dkowanie zwierzchnictwo i kontrola nad siłami zbrojnymi, ich podporza cywilnym organom naczelnej władzy panstwowej. Zabezpieczenia te oka´ ˛ ˛ ˛sto nieskuteczne i wtedy armia – be ˛ca z natury swych funkcji ˛da zuja sie cze ˛ ´ ´ potencjalnym i realnym oparciem władzy panstwowej – staje sie zrodłem ´ ˛dz ˛cym czynkryzysu struktur władzy w danym panstwie ba ´ decyduja ´ ˛z nikiem w jego przezwycie ˙ eniu. ˛ ˛ Wielokrotnie zdarzało sie i nadal sie zdarza, ze siły zbrojne w całosci ˙ ´ ˛dz ˛s ˛ ˛ ˛ ba ´ w cze ´ ci wyłamuja sie spod cywilnego zwierzchnictwa i wkraczaja ˛ ˛ ˛ jako samodzielny podmiot polityczny na arene walki o władze panstwowa ´ ˛ ˛ciem i o jej sprawowanie. Wkraczaja we własciwy sobie sposob, z pominie ´ ´ ˛dz legitymizowanych w danym panstwie procedur: dziedziczenia ba ´ wyła´ ˛ ˛ niania władz w drodze wyborow, posługuja sie natomiast srodkami zbroj´ ´ ˛ ˛ ˛ ˛ nej przemocy. Przejmuja i sprawuja władze panstwowa w drodze wojsko´ 323

˛ ˛ ˛dza wego zamachu stanu, czyli obalenia zbrojna przemoca aktualnie rza ˛cych ˛dzenia panstwem przez panstwem, oraz dyktatury wojskowej, czyli rza ´ ´ ˛ ˛dzy wojskowych. W praktyce zatem wykształciły sie dwa rodzaje relacji mie ˛ ´ ˛ ˛ władza panstwowa a siłami zbrojnymi: kiedy armia pozostaje pod kontrola ˛puje jako aktywna siła polityczna, władzy cywilnej i kiedy armia wyste ˛z ˛ca da ˙ a do zdobycia i sprawowania władzy. ˛dz Z wojskowym zamachem stanu, zwanym tez puczem ba ´ przewrotem, ˙ ˛c mamy wie do czynienia wtedy, kiedy przemoc militarna jest srodkiem ´ zmiany piastunow władzy panstwowej. ´ ´ ˛ ˛ Dyktatura wojskowa nazywamy taki system, w ktorym profesjonalni ´ ˛cza funkcje dowodcze z głownymi funkcjami w aparacie ˛ wojskowi ła ´ ´ ˛dza ˛c ˛ ˛c panstwowym, rza ˛ opieraja sie na armii i wykorzystuja wojskowe ´ metody działania. ˛ Puczami wojskowymi nie sa wszelkie przypadki dochodzenia do władzy w drodze przemocy i nie kazde sprawowanie władzy przez ˙ ˛cych ruchami zorganizowanymi na sposob wojskowy, liderow dowodza ´ ´ ˛ ˛dz ˛ ˛. np. partyzantka ba ´ siłami rewolucyjnymi, jest dyktatura wojskowa ˛ ˛ Rewolucje i wojny narodowowyzwolencze posługuja sie zazwyczaj przej´ ˛ sciowo metodami przemocy militarnej, lecz nie sa uznawane za wojskowe ´ ˛ zamachy z trzech powodow. Pierwszym jest to, ze ich inicjatorami sa ´ ˙ ˛cy w istocie cywile przejsciowo sformowani na wzor wojska, walcza ´ ´ ˛cego rezimu. Drugim jest to, ze celem ich ataku z siłami zbrojnymi panuja ˙ ˙ ˛dz jest rezim obcy narodowo ba ´ klasowo. Trzecim zas to, ze rezultatem ˙ ´ ˙ ˛stwa bywa ustanowienie rza ´ w cywilnych, a nie dyktatur woj˛do zwycie ˛dy Lenina w Rosji, Mao Zedonga w Chinach czy Fidela skowych. Rza Castro na Kubie nie były dyktaturami wojskowymi, mimo ze pierwszy ˙ z nich doszedł do władzy w drodze wojskowego zamachu, drugi w rezul˛stwa utworzonej przez Komunistyczna Partie Chin armii nad ˛ ˛ tacie zwycie ˛dza ˛ ˛ ˛, ˛ rza ˛ca uprzednio inna partia zwana Kuomintangiem, ktorej głownym ´ ´ ˛ł ˛ ˛stwa oparciem tez była armia, trzeci zas obja władze w wyniku zwycie ˙ ´ ˛dza ˛ ˛ ˛ partyzantki nad rza ˛ca uprzednio na Kubie wojskowa dyktatura sierzanta Batisty. ˙ Takze to, ze przywodcy niektorych panstw byli w przeszłosci dowod˙ ˙ ´ ´ ´ ´ ´ cami wojskowymi, np. generał de Gaulle czy pułkownik Naser, nie kwalifikuje automatycznie danego rezimu jako dyktatury wojskowej, podobnie ˙ ˛da jak sytuacja, w ktorej przywodcy innych krajow, be ˛cy nauczycielami, ´ ´ ´ ˛ ˛do lekarzami czy inzynierami, nie jest podstawa do okreslania ich rza ´ w jako ˙ ´ dyktatur reprezentowanych przez nich grup społeczno-zawodowych. Sta˛cznie zwia ˛zany z walka ˛ tus dowodczy liderow był zazwyczaj nieodła ´ ´ o odzyskanie niepodległosci i po jej ustanowieniu bywał wykorzystywany ´ albo do wzmacniania kontroli nad wojskiem i ograniczania jego roli w polityce, albo do trwałego ustanowienia dyktatury wojskowej. Lenin, ˛ Mao i Castro stali sie liderami rezimow autokratycznych, dwaj pierwsi – ˙ ´ 324

˛ w najskrajniejszej ich wersji: totalitarnej. Nie sa jednak w literaturze przedmiotu nazywani dyktatorami wojskowymi. ˛kszosci rozwinie ˛tych panstw wspołczesnego swiata armie sa ˛ W wie ´ ´ ´ ´ ˛tych to kontrolowane przez władze cywilne. Armie krajow słabiej rozwinie ´ ˛s ˛ najcze ´ ciej wojskowe siły polityczne, ktore na polityke swoich krajow ´ ´ ˛ bezposredni lub posredni wpływ. wywieraja ´ ´

TRADYCJE I ZAKRES Przejmowanie władzy w drodze przewrotu wojskowego i sprawowanie jej w formie dyktatury wojskowej nie jest zjawiskiem nowym – znane było w kazdej epoce i cywilizacji, zarowno w starozytnych Grecji i Rzymie, jak ˙ ´ ˙ ˛s ˛ i w feudalnej Japonii. Z przeszłosci wiadomo, ze najcze´ ciej zdarzało sie to ´ ˙ w schyłkowych okresach systemow społecznych, np. był to nagminnie ´ ˛powania jednych cezarow przez innych w Rzymie, stosowany sposob zaste ´ ´ a w Chinach na przełomie XIX i XX wieku przyjmowało postac wyłamywania ´ ˛ sie spod władzy centralnej dowodcow garnizonow olbrzymich prowincji. ´ ´ ´ ˛ Wspołczesnosc w tej dziedzinie rozni sie tym od przeszłosci, ze ta forma ´ ´´ ´˙ ´ ˙ ˛puje najcze ´ ciej w panstwach konstytuuja ˛s ˛cych dopiero swoja panst˛ wyste ´ ´ ˛ ˛, ˛ wowosc. Siły zbrojne sa niekiedy jedyna a z reguły najlepiej zorganizowana ´´ ˛ ˛ ˛tych. Poniewaz wie ˛kszosc panstw siła polityczna krajow słabo rozwinie ´ ˙ ´´ ´ ˛gaja ˛cych niepodległosc nalezy do tej kategorii, wojskowe zamachy osia ´´ ˙ ˛ ˛ ˛ stanu i dyktatury wojskowe stały sie dosc powszechnie spotykana forma ´´ ˛ zdobywania i sprawowania władzy panstwowej. Zdarzała sie ona jednak ´ rowniez w panstwach o długotrwałej niepodległosciowej tradycji, np. ´ ˙ ´ ´ w Hiszpanii, Polsce, Grecji, Portugalii. Stosowana bywała zazwyczaj w sy˛powych tuacjach kryzysowych jako metoda zarowno zablokowania poste ´ zmian (np. w Hiszpanii w latach 30. czy w Chile w latach 70. XX w.), jak i ich wsparcia (przykładem moze byc rola armii w „rewolucji gozdzikow” ˙ ´ ´ ´ w Portugalii). Niewiele jest w swiecie panstw, ktore nie doswiadczyły w najnowszej ´ ´ ´ ´ ˛ ˛ca historii tego typu systemu politycznego. Był on forma dominuja ˛ przez ˛ciolecia w Ameryce Łacinskiej. W Europie przed druga wojna ˛ ˛ dziesie ´ ˛ swiatowa i po niej zaznały go Polska, Portugalia, Hiszpania, Grecja, Turcja ´ ˛gry. Po odzyskaniu niepodległosci przez kraje pokolonialne Afryki i We ´ ˛kszosc była (a znaczna cze ´ c nadal jest) rza ˛s ´ ˛dzona przez wojskowych, wie ´´ np. Algieria, Egipt, Libia, Sudan, Somalia, Czad, Etiopia, Erytrea, Uganda, Mauretania, Nigeria, Niger, obydwa Konga – Zair i Brazzaville, Kenia, Zanzibar, Tanzania, Madagaskar, Liberia, Sierra Leone, Ghana, Gwinea, ˛sto i trwały Rwanda, Burundi czy Gorna Wolta. Taki tez jest rodowod, a cze ´ ˙ ´ ˛s charakter systemow politycznych znacznej cze ´ ci panstw Azji: Syrii, Iraku, ´ ´ Jemenu, Pakistanu, Indonezji, Tajlandii, Birmy. 325

Choc ostatnio liczba wojskowych zamachow stanu i dyktatur zmniejsza ´ ´ ˛ sie na korzysc demokratycznych i niby-demokratycznych systemow