1

Czesław Matusewicz

Wprowadzenie do psychologii

Janinie i Michałowi poświęcam.

Lublin 2005

2

„Znajomość ludzi jest domeną, której nikt nigdy nie opanuje do perfekcji, i nawet najwytrawniejszy znawca ciągle przyłapuje się na błędach”. A.Schopenhauer Słowo wstępne Prezentowane opracowanie zostało pomyślane jako pomoc dydaktyczna dla studentów, rozpoczynających trudny proces przyswajania zawiłych zagadnień wiedzy z dziedziny zwanej psychologią. Tak pojęte zadanie wymaga odpowiedzi na dwa podstawowe pytania: co należy opisać, by studiujący wyrobili możliwie dokładne wyobrażenie o psychologii i, po drugie, jak należy opisać charakteryzowane zjawiska, prawidłowości i nurty myślenia, aby spełnić postulat komunikatywności przekazu. Dokonano w nim selekcji materiału na podstawie kryterium znaczenia, to jest przedstawiono wszystkie osiągnięcia myślicieli i psychologów-empiryków, trwale, zdaniem autora, wpływające na procesy badań psychologicznych. W tym zestawie znalazły się trudne problemy sformułowane jeszcze przez filozofów starożytnych, ale mimo licznych prób psychologów współczesnych, nie rozwiązane do dnia dzisiejszego. Przykładem mogą to być pytania o istotę człowieka i psychiki istot żywych. Wiemy na ten temat o wiele więcej niż starożytni myśliciele, ale nadal daleko nam do wyjaśnienia tych zagadek natury. Z dorobku psychologów nowożytnych uwzględniano przede wszystkim inspirujące teorie, koncepcje metodologiczne i pomysłowe eksperymenty. Wspólną właściwością tych trzech elementów jest to, że wyznaczały one kierunki poszukiwań i torowały drogę kolejnym pracom badawczym, wzbogacającym wiedzę o procesach psychiki człowieka. Pytanie o to jak należy opisać ukazywane zagadnienia może wydawać się nie na miejscu. Wiadomo przecież jakimi prawidłowościami rządzi się komunikacja interpersonalna, istnieją liczne publikacje i „instrukcje” podręczne na ten temat. Rzecz jednak nie sprowadza się do umiejętności technicznych przekazu. Problemy psychologiczne są tak powikłane i tak wzajemnie przenikające się, że trudno je uporządkować zgodnie z logiczną zasadą wynikania lub następstwa czasowego. Najczęściej badania najnowsze ukazują zagadnienia bardziej dokładnie i wszechstronnie niż starsze. Wynika to m. in. z posługiwania się nowoczesną aparaturą techniczną, lepszego przygotowania metodologicznego, wyższego poziomu wykształcenia psychologicznego badaczy i innych. Zdarzają się jednak i takie sytuacje, że nowe badania ukazywały doniosłość wcześniejszych koncepcji, niedocenianych należycie w czasie ich powstawania. Należało je przypomnieć. Niekiedy z prezentowanym wątkiem głównym kojarzą się uboczne. W takich sytuacjach stosowano metodę grona, tzn. charakterystyki wątku wiodącego i wskazywania na jego różnorodne powiązania uboczne. Praktycznie owe powiązania są demonstrowane w postaci tzw. ramek, jako ciekawostki lub wyróżniające się konsekwencje. Przyjęcie tego sposobu prezentacji miało zapobiec uproszczeniu obrazu narastania wiedzy, przedstawianego niekiedy symbolicznie jako ciągła linia wznosząca. Inną ważną kwestią wyboru metody prezentacji problemów danej nauki jest jakość języka narracji. Wydaje się rzeczą oczywistą, że język profesjonalistów, w czystej postaci, jest zbyt trudny, a nawet niedostępny osobom rozpoczynającym studia z danej dyscypliny. Chcąc ułatwić im przyswajanie specjalistycznych wiadomości próbuje się niekiedy przedstawiać prawa naukowe i wizje naukowców w kategoriach języka potocznego. Ułatwia to zapewne przyswajanie

3

informacji, ale nie sprzyja opanowaniu terminologii naukowej. Z powyższych powodów przyjęto w niniejszym opracowaniu zasadę posługiwania się językiem profesjonalnym, a środkiem ułatwiającym jego rozumienie mają być w miarę jasne i przejrzyste definicje oraz przykłady stosowania wprowadzanych terminów. Mam nadzieję, że taki sposób przekazania wiedzy o psychologii i badaniach psychologicznych okaże się użytecznym i ułatwi rozpoczynającym studia przyswajanie dorobku tej dyscypliny naukowej, a także zapewni Czytelnikom poczucie satysfakcji z racji poznania tego, co było dotychczas (jeżeli było!) nieznanym i tajemniczym. Na zakończenie trzeba powiedzieć czego Czytelnik nie znajdzie w przedkładanej pracy. Nie ma w niej omówienia koncepcji metodologii ani poszczególnych metod badań psychologicznych. Wymagają one dokładnej i wyczerpującej zarazem prezentacji, niemożliwej do realizacji w syntetycznym wprowadzeniu. Nie ma w niej nawet pobieżnej charakterystyki psychologii stosowanej, wzbogaconej dziś i ciągle wzbogacanej o liczne specjalizacje. To wykracza poza zakres wprowadzenia ogólnoteoretycznego W obiegu czytelniczym w Polsce znajdują się obszerne, a nawet bardzo obszerne amerykańskie opracowania „Wstępu do psychologii”. Zawierają one wiele cennych informacji szczegółowych, dobre ilustracje graficzne i wiele przykładów zaczerpniętych z codziennego życia amerykańskiego. Te ostatnie nie zawsze są czytelne dla polskiego odbiorcy. Dla osób zainteresowanych tymi pozycjami podaję ich wykaz. Oto on: E.R. Hilgard: Wprowadzenie do psychologii, PWN, Warszawa, 1967 r. D. G. Myers: Psychologia, Wyd. Zysk i Sp., Poznań 2003 r. Ph. Zimbardo: Psychologia i życie,PWN, Warszawa, 1999 r.

CZĘŚĆ I Rozdział I Psychologia przednaukowa Nie wiemy kiedy pojawiły i jak się kształtowały pierwsze pojęcia i wyobrażenia psychologiczne, właściwe naszej kulturze. Domyślamy się, że proces ten miał miejsce w latach 4500-3000 p.n.e. Trudno jednoznacznie przypisać autorstwo tych wytworów, być może są one dziełem najstarszej kultury greckiej, ale nie można też wykluczyć zapożyczenia od innych ludów (ludu), w tym od Egipcjan. Prehistoryczni Grecy, podobnie jak ludzie wszelkich czasów doświadczali bólu, radości, zmęczenia, euforii, smutku itp. Obserwowali ludzi w sytuacji pracy, na wojnie, w trakcie wymiany dóbr, zabawy i innych. Dostrzegali różnice między nimi. Jedni byli niezawodni w boju, uczciwi w handlu inni wręcz odwrotnie. Trzeba było nauczyć się określać i dostrzegać wspomniane różnice dla celów praktycznych. Ludziom czasów starożytnych znajomość psychiki człowieka była równie potrzebna, aczkolwiek w różnym zakresie, jak nam, współczesnym. Zainteresowania starożytnych Greków człowiekiem i jego psychiką nasiliły się w czasach przechodzenia od „starego” do „nowego porządku” (ustroju niewolniczego), czasach chaosu walk i niepewności. W okresie „siedmiu mędrców” pojawiły się maksymy o treści psychologicznomoralnej, które miały zastąpić starą, obyczajową regulację zachowań ludzi w zmiennych sytuacjach społecznych. Radzono np. zachowywanie umiaru, kierowanie się rozsądkiem, potępiano rozkosze („Rozkosze są śmiertelne, cnoty nieśmiertelne”) i inne. Ta praktyczna wiedza sprowadzała się w zasadzie do tzw. mądrości życiowej, pozwalała unikać

4

niebezpieczeństw współżycia zbiorowego. Pomagała odróżnić osobnika groźnego od łagodnego, wrogiego od nastawionego przyjaźnie, pobudzonego od spokojnego. Ułatwiała opowiedzenie się po właściwej stronie, dokonania właściwego wyboru drogi życiowej. Znajomość psychiki ludzkiej była równie potrzebna, choć w różnym zakresie, ludziom czasów prehistorycznych, starożytności jak i nam, współczesnym. Gromadzono obserwacje o ludziach metodą anegdotyczną, zwracano uwagę na wyjątkowo barwne przypadki, nie przestrzegano zasady systematyczności w obserwowaniu, mimo to osiągnięty poziom wiedzy i umiejętności jej wykorzystania wzbudzają nasz szacunek.. Ilustruję tę myśl treść ramki 1. Ramka 1 Agamemnon, dowodzący wojskami greckimi pod Troją, po wieloletnim, bezskutecznym obleganiu miasta, opuszczony przez zagniewanego Achillesa, dysponował wojskiem o niskim morale. Wojownicy myśleli raczej o domowych pieleszach, niż o walce z przeciwnikiem. Chcąc pobudzić ich zapał do walki postanowił użyć pomysłowego fortelu. Zwołał, mianowicie, sekretną naradę dowódców oddziałów i uzgodnił z nimi, że on na zgromadzeniu wojennym zaproponuje opuszczenie placu boju i powrót do domów, a oni temu przeciwstawią się. Zachęcą także, posługując się chwytliwymi i zawczasu przygotowanymi argumentami, swoich podwładnych do podobnego czynu. Pomysł zrealizowano, a rycerze uniesieni honorem wzbudzili u siebie zapał do boju. Takiego rozwiązanie problemu nie powstydziłby się współczesny psycholog społeczny, bowiem zostały tu wykorzystane zasady reaktancji i dysonansu postdecyzyjnego (patrz str. 223 ), opisane dokładnie w połowie XX wieku. Wzbudza to uznanie, a nawet podziw dla ówczesnych ludzi, że dysponując tak prostymi metodami, dochodzili oni do tak wysokiego poziomu wykorzystania wiedzy psychologicznej. Wyobrażenia starożytnych Greków o psychice ludzkiej są interesujące dla współczesnego psychologa i z tego względu, że to właśnie one stały się podstawą, punktem wyjścia dalszych dociekań i badań w tej dziedzinie nauki. Wiemy jak trudno wyzwolić się z raz przyjętych wyobrażeń i przekonań , utrwalonych stereotypów myślenia i odczuwania. Świadczy o tym na przykład przekonanie o pechowej liczbie 13 , trwające ponoć około 30 wieków lub o szczęśliwej liczbie 7, młodsze o 5 wieków. Szczególny wpływ na myślenie psychologiczne wywarło greckie pojmowanie duszy (psyche). Utożsamiano je z tym, co dzisiaj nazywamy życiem. Starożytny Grek dzielił świat na ożywiony i nie ożywiony, a temu pierwszemu przypisywano duszę, czyli czynnik ożywiający, sprawczy. Występował on według tych mniemań zarówno u ludzi, zwierząt jak i u roślin. Powodował trwanie organizmu jako całości. Opuszczał ciało wraz z ostatnim tchnieniem, dlatego też skojarzono na trwałe duszę z tchnieniem, duchem. Od momentu opuszczenia ciała następował jego rozpad, śmierć. Ale życie nie ustawało, bo sądzono, że jest ono wieczne, a jedynie jego konkretne formy zmienne i zniszczalne (śmiertelne). Nie znano więc nieśmiertelności indywidualnej, nieśmiertelna była jedynie zasada życia. Człowieka w czasach, o których mowa, traktowano jako mikrokosmos, w nim miały uwidaczniać się te same właściwości i prawa, które rządzą całym kosmosem. Z tego punktu widzenia przypisywano duszy ludzkiej takie, które według danego myśliciela charakteryzowały całość istniejącą. Jednak niemal powszechnie upatrywano w niej źródło ruchu, czynnika ożywczego wobec ciała. H e r a k l i t np. dowodził, iż jest ona ogniem, gdyż w naturze jedynie ogień jest żywy, ruchliwy. A życie jest ruchem, wieczną zmiennością. ( Ciekawe, że do dzisiaj o człowieku

5

żwawym, ruchliwym mówimy, iż ma w sobie ogień!). D e m o k r y t z kolei, utrzymywał, że dusza, podobnie jak cała materia, jest zbudowana z atomów. Jednak jej atomy są bardzo drobne, gładkie (koliste), niezmiernie ruchliwe, i właśnie dlatego ożywiają organizm. Zdolność do autogennego ruchu, jak widać, traktowano jako podstawową cechę organizmów żywych, tożsamą z psyche. W najwcześniejszych koncepcjach psychologicznych nie dostrzegano substancjalnych różnic pomiędzy duszą i ciałem, i jedno i drugie uznawane za materialne. Prezentowano pogląd, który nazywamy m o n i z m e m m a t e r i a l i s t y c z n y m . Duszy przypisywano odmienną i szlachetniejsza funkcję nośnika życia i nie dostrzegano dalszych właściwości, różniących ją od ciała. Czucie np. rozumiano jako ruch cząsteczek wewnątrz ciała wywołany ruchem przenikających doń cząsteczek zewnętrznych. W tym kontekście sformułowano zasadę, że podobne działa na podobne, tzn. ogień (światło) działa na ogień cielesny (błyski w oku), powietrze działa na odpowiednie cząstki w uchu, określony smak pokarmu zależy od tego, jakie drobiny przenikają przez pory języka itp. Zapatrywania te poddał gruntownej modyfikacji P l a t o n (427-347 p.n.e.) i to on wypracował przesłanki poglądów i teorii dominujących aż do końca XVII wieku. Niekiedy wykorzystują je także psychologowie współcześni. Przede wszystkim wzbogacił o wiele nowych elementów pojęcie duszy. W dialogu pt. Fajdros pisał „Bo to, co wiecznie się rusza nie umiera. Tylko to, co inne rzeczy porusza, a samo skądinąd ruch bierze, mając koniec ruchu ma też koniec życia... Skoro tedy się pokazuje, że nieśmiertelne jest to, co samo siebie porusza, wolno powiedzieć zupełnie śmiało, że to właśnie jest istota i pojęcie duszy”. Z założenia, że dusza sama z się może być źródłem ruchu wyciągnął Platon wniosek, że jest ona nieśmiertelną. W jego interpretacji znaczyło to, że dusza może istnieć i realnie istnieje poza konkretnym ciałem. Znaczy to, że prócz świata obserwowalnego zmysłowo musi istnieć świat niematerialny, duchowy, zdaniem Platona doskonały. Jest to pogląd o charakterze d u a l i z m u , zaliczany do kategorii i d e a l i z m u o b i e k t y w n e g o . Dusza przez pewien czas przebywała w świecie „ prawdziwego bytu”, w świecie idei. I właśnie stamtąd wyniosła wiedzę racjonalną o takich zjawiskach jak doskonałe piękno, dobro, sprawiedliwość itp. Jest to wiedza o ideach i w swej istocie jest wiedzą wrodzoną. A zatem możemy zasadnie uznać Platona za ojca n a t y w i z m u , czyli poglądu o istnieniu wiedzy wrodzonej, nie pochodzącej z doświadczenia. Pogląd ten jest przedmiotem sporów do dnia dzisiejszego. Platon sądził, że dusza nie jest jednolitą, że składa się z trzech elementów: rozumu, pożądliwości i popędliwości. Pierwszy, lokowany w głowie, występuje u ludzi ceniących przyjemność poznawania, wiedzy, a takimi są mędrcy. Drugi, czerpiący przyjemność z przeżywania emocji, lokowany w sercu, charakteryzuje ludzi walki, rycerzy. Trzeci, najsilniej występujący u rolników zlokalizował Platon w podbrzuszu. Każdego człowieka można charakteryzować na zasadzie przewagi jednego z tych elementów. Pierwszy jest racjonalny i szlachetny, godny osiągania, stanowi cel zabiegów tych, którzy doskonalą siebie. Pozwala on panować nad sobą, zachowywać równowagę emocjonalną, zbliżać się do doskonałości, jest wręcz ideałem. Dzięki niemu człowiek dąży do prawdy, dobra i piękna, przekracza granice naturalnej rzeczywistości, pociąga go t r a n s c e n d e n c j a . Dwa pozostałe są irracjonalnymi, nie zasługującymi na szacunek, z tym, że popędliwy zyskał w oczach Platona wyższa ocenę niż pożądliwy. Ostatni, najniżej stojący w platońskiej hierarchii został przedstawiony niemal wyłącznie w kategoriach negatywnych. Ludzi o duszy pożądliwej

Jego zdaniem w duszy rozumniej zawierają się elementy wegetatywne i zmysłowe . daje się kierować słowem. pozory. nie słucha woźnicy „bo ma kudły w uszach”. bo „do głosu” dochodzą różne elementy duszy. uczy się. pozwalające uchwycić jedynie zjawiskowość. Przypisywanie wyższości przeżyć duchowych (racjonalnych) nad cielesnymi. że na jakiejś uczcie obżerają się niemiłosiernie. Istnieje więc jedynie materia ukształtowana. długą tradycję.6 porównuje Platon do bydła. a kiedy ujrzy zjawę miłosną prycha i staje dęba i w dzikich podskokach pędzi przed siebie. ulegające przemianom. jest ona jakby ich syntezą. konstatacji dochodził on poprzez operacje myślowe. myśli. jedzą pokarmy powszechnie pogardzane. zwane s p e k u l a c j a m i .” Jasnym zatem staje się to. Zgodnie z tradycją uznał Arystoteles istnienie trzech rodzajów duszy. odczuwa. to on. Ba! Nawet pozwalają sobie na nieprzyzwoitości z bogami.Niektórzy uznają go za ojca psychologii. ponieważ napisał pierwszą książkę. Platon nie cenił poznania zmysłowego. więc kopie jeden drugiego i bodzie żelaznymi rogami i kopytami i zabijają się nawzajem.. Ludziom dobrym i szlachetnym śni się niekiedy. Człowiek jest właśnie takim bytem. Ten „czarny koń” niekiedy pojawia się w nas zupełnie nieoczekiwanie w sposób zaskakujący. Arystoteles był przekonany. Czarnego z kolej rozpiera bezczelność i buta. Wybitną postacią w dziejach psychologii był A r y s t o t e l e s (384-322 pne). uczucia. Jego zdaniem istota rzeczy znajduje się poza zasięgiem zmysłowych zdolności poznawczych i jest dostępna jedynie poznaniu racjonalnemu. poświęconą w całości problematyce psychologicznej. doskonalszą niż pozostałe. „O duszy”. odpowiadałby wizji arystokracji ducha. śmieje. tezie tej nadał jednak swoistą interpretację. określał je jako ciemne. a nie dusza. „. czynnik twórczy. spółkują nieprzyzwoicie z osobami godnymi szacunku i podłej kondycji. nową jakością. gdzie niesie go popędliwość.. Byłby to osobnik ukształtowany według arystokratycznego ideału. Jednak uniknął uproszczeń. walczą w nim niekiedy zupełnie przeciwstawne tendencje. surowym krytykiem metody spekulatywnej. Duszy roślinnej przypisał jedynie funkcje wegetatywne (wzrost. a duszę człowieka potraktował jako rozumną. ma. pasą się tam i parzą.patrzą zawsze w dół i schylają się ku ziemi. łączącym duszę (formę) i materię (ciało).duszę zwierzęcą uznał jako bogatszą o spostrzegania. rozmnażanie. Po jego śmierci przestaje istnieć i jedno. popędy i zdolność poruszania. pędzi tam. a jego psychologia i podobne do niej pod tym względem noszą nazwę spekulatywnych. Ten fragment opisu poglądów Platona nasuwa nieodparte skojarzenie z jednym z głównych wątków prac Zygmunta Freuda. Do swoich stwierdzeń. nie obca i nam współczesnym. jakim miałby być według Platona człowiek godny szacunku. Filozof ten i poeta zarazem porównuje człowieka do rydwanu zaprzęgniętego w dwa konie. i drugie. ku stołom. zawsze słucha woźnicy. Czyni to dzięki właściwościom . Dlatego też jego poglądy mają charakter s p e k u l a t y w n y . Prezentuje on zatem r a c j o n a l i z m p o z n a w c z y . Nie zważa na słowa ani na ukłucia. Człowiek zgodnie z poglądem Platona jest istotą dynamiczną. że dusza. I to jest główna myśl poglądu. Zgodnie z założeniami hilomorfizmu funkcje psychiczne przypisywał Arystoteles człowiekowi. zwanego h y l e m o r f i z m e m . ale nie jest ich sumą. Był rzecznikiem e m p i r y z m u p o z n a w c z e g o . Podobnie jak kwadrat zawiera w sobie dwa trójkąty prostokątne. pt. Ostatni. spotykanych u poprzedników. jak widać. nie trzeba używać na niego bata. forma i materia istnieją jedynie jako ściśle połączone ze sobą w postaci realnych bytów. odżywianie). pięknej rasy. a że każdy z nich chce mieć tego więcej. Prezentował orientację przyrodniczą. czarnego i białego.. zalecał prowadzenie dokładnych obserwacji zjawisk psychicznych i określanie warunków ich powstawania i funkcjonowania..

czym jesteśmy. a człowiek nie może jej zmienić. że dusza myśli jest tak samo niedorzeczne jak utrzymywanie. Istotą człowieka poddanie się woli Boga i pokora. tchnieniem ożywiającym. nie mają żadnego wpływu na los zabiegającego. oddaje naszą istotę. drugi Arystotelesa. a później czynnikiem hamującym nowatorstwo w nauce. Bóg. Jedną z bardziej znanych tez św. Jest taktowany funkcjonalne. gdyż ta nie jest dla niej odpowiednią. że poglądy Arystotelesa bardziej nadają się do adaptacji dla potrzeb Kościoła. lecz chciał poznawać jedynie Boga i duszę. Pierwszy z nich przystosował dla potrzeb Kościoła nauki Platona. Jest to słynna teoria p r e d y s t y n a c j i . Augustyn ostrzega. sprzedaje czy przędzie. Wola jest wyrazem natury człowieka. trudnych do zrozumienia. Zdaniem W. uznał hilemorfizm . Dzieła Arystotelesa były szczytowym osiągnięciem nauki starożytnej Grecji. Początkowo były źródłem inspiracji. tworzenia sztuki i dociekań poznawczych. Zyskując znaczną popularność przyczynił się do zahamowania badań „przyrodniczych” w psychologii. kierowania człowieka ku odpowiednim celom. Jego funkcję widział w łączeniu jakości danych w więcej niż jednym zmyśle. Koncepcja ta odegrała znaczącą role w psychologii. bowiem. aby człowiek chcący coś w sobie naprawić „nie przypisywał tego własnej mocy”. niż Platona. przypisuje mu twórca koncepcji zdolność oświetlania rzeczy ciemnych. Do poglądów Platona i Arystotelesa nawiązywali w swych rozważaniach psychologicznych dwaj wielcy przedstawiciele psychologii chrześcijańskiej: św. że Ludzie łączą się z Bogiem nie poprzez jego poznanie. dotyczących ciała. przedstawiania zjawisk oraz subiektywnych przeżyć i zapoczątkował metodę i n t r o s p e k c j i . Rozum czynny jest natomiast nieśmiertelny. drugich do potępienia. Otóż zabiegi ludzkie. sformułowania zasady relatywizmu w spostrzeganiu (doznanie jest znajomością różnicy). jednych obdarzył dobrą wolą i przeznaczył do zbawienia. choć działa podobnie do nich. w uświadamianiu doznawania (argument samowiedzy) oraz formowaniu marzeń sennych i przeżyć fantazyjnych. Utożsamił on duszę z arystotelesowską formą.7 (zdolnościom) duszy. nie wynikające z woli boskiej. swoista odpowiedniość duszy i ciała. Z analizy postrzegania zmysłowego wywiódł Arystoteles koncepcję z m y s ł u w s p ó l n e g o . tzn. jest pierwszą przyczyną ruchu. Znaczącą rolę w poglądach Arystotelesa odgrywa rozum. badania psychiki poprzez wgląd w samego siebie. lecz dzięki chęci zjednoczenia się z nim. Św. okrągłości. Wola wyraża to. A u g u s t y n i św. Augustyn był uzdolnionym pisarzem i dobrym obserwatorem. poglądy w nich przedstawione dominowały w kulturze europejskiej przez następnych kilkanaście wieków. Tatarkiewicza koncepcja rozumu czystego stanowi metafizyczny wtręt w przyrodniczym systemie poglądów Arystotelesa i świadczy o niekonsekwencji myśliciela. Sądził on. Pierwszy funkcjonuje poznawczo. Zainicjował tym samym rozważania psychologiczne w duchu w o l u n t a r y z m u . T o m a s z z A k w i n u . że dusza muruje. jest przy tym śmiertelny. przeto musi pochodzić od Boga. Tomasz był przekonany. Augustyna dotyczy prymatu woli nad rozumem. np. Mówienie. np. dusza ludzka nie może połączyć się z materią kamienia. czystą energią. na wiele wieków. dzięki niemu przebiegają wszystkie operacje myślenia. Nie jest to wyraźnie przedstawiony element psychiki. W koncepcji Arystotelesa ciało przestało pełnić rolę wiezienia duszy (Platon) a nabrało pozytywnego znaczenia. jak wynika z tego rozumowania. Odpowiednio do funkcji odróżnia Arystoteles rozum praktyczny i teoretyczny. tzn. nie ma swego organu jak poszczególne zmysły. Św. Stworzy tym samym wzorzec f e n o m e n o l o g i c z n y c h opisów psychologicznych. zanika wraz ze śmiercią człowieka. Wnikają z niej ważne wnioski psychologiczne. Takie rozumienie istoty ciała umożliwiło Arystotelesowi przedstawienie zasad funkcjonowania zmysłów. Istnieje. Do bardziej skomplikowanego kryterium odwołuje się przedstawiany autor rozróżniając rozum bierny i czynny. Poznając tę ostatnią wsławił się wnikliwymi opisami własnych przeżyć.

wyobraźnię. że dusza (forma) może istnieć niezależnie od materii.jak np. że jest właśnie takim a takim ciałem. prof. a scholastyków skazały na bezproduktywne roztrząsanie problemów. że dusza nie jest jakkolwiek bądź zasadą funkcji życiowych. „Rozszczepianie włosa na czworo”. czucia. nierozwiązywalnych tą metodą. Jedną z wybitnych postaci tego okresu był Kartezjusz (René . która jest naczelną zasadą życia. dr Józef Pastuszka. M. w ten bowiem sposób duszą mogło być i oko jako zasada widzenia: podobnie przedstawiałaby się i z innymi organami.. a więc ruchu. że dusza jest jakimś ciałem. lecz aktem ciała”. poszczególne czynności zmysłowe ujmuje jako wykonywane przez odnośne narządy. z tą modyfikacją.137-138. w którym to pojawiły się ostatnie spekulatywne koncepcje psychiki ludzkiej. Okres psychologii przednaukowej zamyka wiek XVII. Ciało więc żyje lub jest zasadą życia nie dzięki temu.. że żadne ciało nie jest zasadą życia ani nie jest żyjące dlatego.C. bo wówczas wszelkie ciało byłoby ożywione lub byłoby zasadą życia. że jest aktualnie takim a takim ciałem. ale nie o ich syntetyzowaniu (. ale z powodu tego. że materia nie może oddziaływać na duchowy intelekt. będącymi narzędziami duszy. która wykazuje powszechniej i pewniej. wprowadził przeto rozróżnienie zmysłów zewnętrznych i wewnętrznych.8 swego poprzednika. a nadto sprawia. zdolność oceniania. Na nich miał się kończyć proces doznań. o jakimś zestawieniu numerycznym. ponieważ ogranicza się tylko do właściwych sobie jakości zmysłowych. że dusza nie jest ciałem. pamięć. a zatem jest nieśmiertelna. że jest ciałem.. dzięki czemu ujmuje cały przedmiot. Zgodnie ze swą orientacją filozoficzną utrzymywał Tomasz z Akwinu. Pojęcia. że jest ciałem. Jasne jest bowiem. Ks.) sensus communis przypisując mu następujące funkcje: dzięki niemu podmiot poznający uświadamia sobie wykonywanie poszczególnych czynności zmysłowych jako własnych wrażenia te różniczkuje i zespala w całość. zakłada istnienie takiej władzy autonomicznej. Chociaż więc jakieś ciało może być jedną z zasad życia .) scholastycy nazwali (zmysł wspólny . To zaś. Poznanie intelektualne realizuje się dzięki m e t o d z i e s c h o l a s t y c z n e j (scholastyce). bo wtedy można by mówić tylko o ułożeniu wrażeń obok siebie.) sądzili. a nie tylko poszczególne jego części. Ramka 2. skupia poszczególne wrażenia i przeprowadza ich uwspółrzędnienie. I chociaż można by w rozmaity sposób wykazać błędność tego poglądu. Nie może nią być żaden zmysł zewnętrzny.. otrzymuje ono od jakiejś zasady. będące syntezą poszczególnych wrażeń. w wydanej przez KUL w 1957r. to jednak obierzemy tylko jedną drogę rozumowania. którą nazywamy jego aktem. jako środki operacji intelektu miały być niezależne od treści zmysłowych. Oczywiste jest bowiem. kształtu” str. Kwestia 75. czucia uwarunkowanych działaniem bodźców materialnych. przestrzeni. że poznawane są wspólne przedmioty zmysłowe (sensibilia communia). nie jest ciałem. Dusza więc. Stąd jego znaczna popularność (a także liczne próby reinterpretacji) w czasach współczesnych. Tomizm został uznany za oficjalną doktrynę filozoficzną i psychologiczną Kościoła Katolickiego. serce jest zasadą życia zwierzęcia . art.1. Jest to klasyczny pogląd d u a l i z m u p o z n a w c z e g o . ani zmysły zewnętrzne razem wzięte. Do ostatnich zaliczył zmysł wspólny. nadmierna drobiazgowość i liczne tautologie doprowadziły do wyeliminowania metody scholastycznej ze sfery badań naukowych.to jednak żadne ciało nie może być nigdy naczelną zasadą życia. Samo spostrzegania.Oto jej próbka: „Starożytni filozofowie (. Psychologii ogólnej pisał: „Zmysł wspólny łączy i centralizuje wszystkie zmysły.

W swych dociekaniach zastosował Kartezjusz metodę s c e p t y c y z m u . np. ciało ludzkie też podlegało. Jednak występuje zgodność czynności cielesnych i przeżyć psychicznych. że szereg pojęć (w jego terminologii idei). Doznania zmysłowe nie zawierają ż a d n y c h d a n y c h o s u b s t a n c j i m a t e r i a l n e j . że wszelka wiedza pochodzi z doświadczenia. wątpił w słuszność określonej tezy aż do momentu uzyskania całkowitej pewności. Znaczący wpływ na stan psychologii przednaukowej wywarli angielscy przedstawiciele e m p i r y z m u p o z n a w c z e g o . W konsekwencji uznał zwierzęta za maszyny. Kartezjusz swoimi koncepcjami. przyczynił się także do wzrostu zainteresowań problemami budowy i funkcjonowania organizmu ludzkiego. Dowodził on. mięśnie działały jak cięgna lub postronki. A taki ład ustanowił Stwórca (teoria harmonii wprzód ustanowionej G . bowiem substancja jest niepoznawalna. z doznań zmysłowych i samoobserwacji. pojęcia i uogólnienia. za niepodważalny dowód swego istnienia uznał fakt myślenia. dokonanym przez Harveya. przy wodotryskach. na ogół błędnymi. a miejscem kontaktów miała być szyszynka! (jedyny nieparzysty element mózgu). substancja rozciągła. uproszczony i błędny opis funkcjonowania ciała doprowadził Kartezjusza do odkrycia odruchu. że istnieją we wszechświecie dwie niezależne od siebie i jakościowo różne substancje. Jego słynne stwierdzenie „Cogito. że dusza i ciało działają równolegle. że stawał się oczywisty. Poznał zasady mechanicznych ruchów. takie jak wielkość.9 Descartes). nie mogą więc charakteru tworów wrodzonych. Wiedza nasza wywodzi się z doznań zmysłowych. ergo sum” jest ilustracją takiego postępowania. Wątpił w świadectwo zmysłów. kości były dźwigniami. lecz jedynie określać ich tendencje. Jak wyjaśnić zgodności tego typu? Kartezjańskie rozważania ten temat wywołały szeroki rozgłos i stały się zalążkiem doktryny. jego zdaniem. Kartezjusz pasjonował się modnymi wówczas figurami poruszanymi wodą. L e i b n i z a ). Serce funkcjonowało jak pompa. a zwłaszcza John L o c k e i Dawid H u m e . . Poznajemy tylko proste jakości. powodowały otwarcia klapek (dla przepływu tchnień ożywiających) w przewodach nerwowych. niepodzielna. Taką absolutną pewność zyskiwał. jakie dane zawierają w sobie doznawane wrażenia? Odpowiedź była jasna i wiele znacząca. uznawanych za wrodzone nie są powszechnie znane. Myślenie nie miało nic wspólnego z materią. co się kryje za doznaniami zmysłów nie wiemy. gdy sąd był tak jasny. zapach. Teza. czyli podstawy poznania racjonalnego. W . I w tym jego wielka zasługa. ale co. ciężar i doznania subiektywne takie jak barwa. nerwy przewodziły tchnienia życiowe. że czynności cielesne można wyjaśnić czysto mechanicznie. pokazywał. zwanej p a r a l e l i z m e m p s y c h o f i z y c z n y m . podzielna i duchowa. podobnie jak dwa zegary nastawione na tę samą godzinę. Poznając cokolwiek doznajemy wrażeń i na tej podstawie tworzą się wyobrażenie. biegnących od komory mózgowej. pobudził badania naukowe zarówno z zakresu psychologii fizjologicznej jak i psychologii poznawczej. tzn. czyli ruchu wykonywanego nieświadomie. Umysł. czego nie było w zmyśle” stała się hasłem rozpoznawczym lockowskiego systemu poglądów. ukłuciu towarzyszy doznanie bólu. kształt. w najbardziej radykalnej formie głosi. że „nie ma niczego w umyśle. żyjący w latach 1596-1650. Pogląd ten. odczucia. materia. Z tego punktu widzenia zwalczał on pogląd natywizmu. intelekt to wg Kartezjusza „rzecz myśląca”. „Wielokrotnie pokazywałem – pisał . Ten m e c h a n i c y s t y c z n y . Dusza nie miała wpływać na konkretne czynności ciała. Łącząc powyższe doszedł do wniosku.że umysł może pracować niezależnie od mózgu”. Łączą się one w swoistą całość jedynie w organizmie człowieka. smak. umieszczanymi na fontannach. Przyswoił także wiedzę o krwiobiegu łącznie z opisem. napędzana ciepłem. Dowodzili oni. Jedynie impulsy wychodziły od duszy. tym prawom.

Podstawowymi z nich są: prawo styczności w czasie. Głosząc takie poglądy przygotował podstawy do nowoczesnego pojmowania psychologii jako nauki o procesach i zjawiskach psychicznych. czynności) psychicznych w mózgu Ale tu już zaczyna się psychologia naukowa. Twierdził. . czasami zdarzają się znamienne powroty do niedocenionych w swoim czasie badań. np. Pieter: Historia psychologii. Szewczuk: Historia kłopotów człowieka z duszą. Osoby. mające guz potyliczny są uzdolnione matematycznie.zdolności intelektualne. CZĘŚĆ II Psychologia naukowa. W XIX wieku lekarz austriacki. nie występują ostre granice. 2) styczności w przestrzeni. zgodnie z którą wygląd zewnętrzny jest odbiciem wnętrza. Poglądy te. również wyróżniającego rozwoju zlokalizowanej w tej partii mózgu funkcji psychicznej.R Stachowski: Skąd się wzięła nazwa „psychologia”. funkcjonującą według praw asocjacji. Franz Joseph Gall opracował i spopularyzował teorię f r e n o l o g i i . 3) prawo podobieństwa oraz 4) związku przyczynowego. Już w czasach starożytnych opracowano klasyfikację temperamentów (Hipokrates). bardzo znaczący wątkiem psychologicznym w pacach Huma była koncepcja praw kojarzenia. podobnie jak w przyrodzie.1963 r. Zakwestionował on zarówno istnienie substancji materialnej jak i duchowej. uczuć czy wspomnień. że pojęcie substancji jest wytworem wyobraźni. PWN. Warszawa 1972 r. wyobrażenie Pałacu Kultury przywołuje w pamięci Warszawę.W. wysokie czoło (wiadomo!). pragnący poznać jego skomplikowaną naturę. Warszawa. To. Prawa te miały rządzić ładem przeżyć nawet w czasie marzeń sennych. w średniowieczu Arnaldus z Villanowa (lekarz kataloński) upowszechniał wiedzę o sztuce życia i naturalnych czynnikach wpływających na „stany duszy i umysłu”. w trakcie uczenia się wiersza. dowodzi to. wyobrażenia i pojęcia (w terminologii Huma idee) łączą się w większe całości w ściśle określonym porządku. Co więcej. Widzimy więc. Jego zdaniem kształt wypukłości na niej świadczy o wyraźnym rozwoju tej partii mózgu. a uznawanie jej realności oznacza wykraczania poza fakty. Uwolnił ją do dywagacji o duszy jako substancji. W nauce. W XVI wieku popularną była teoria fizjonomiki. stanów psychicznych ( Bartelomeo Della Rocci). czyli „nauki” o budowie czaszki ludzkiej.1998 r. że umysł był w mniemaniu Huma strukturą poznawczą. ale i inni specjaliści. Innym. Znaczny udział mieli w tym lekarze. Określano właściwości psychiczne ludzi na podstawie obrazu dna oka. zmarszczek na czole czy też linii na dłoni.nr 10. według praw a s o c j a c j i . jego zdaniem.Arystoteles: O duszy . odegrały ważną role inspiracji badawczej. nie mające wartości naukowej. Charaktery.Platon: Uczta . Pod wpływem Galla zaczęto poważnie badać lokalizację funkcji (tzn. wypukłe oczyzdolności do języków obcych.J. . Dorobek przednaukowy psychologii tworzyli nie tylko filozofowie zainteresowani problematyką człowieka.10 Hume prezentował bardziej radykalne poglądy. Najczęściej nowe odkrycia lub teorie są mozolnie przygotowywane przez poprzedników. która leży bezpośrednio pod nią. Literatura zalecana: . wyraźnie ujawnia się ono np. Jego zdaniem wrażenia. a niekiedy przypadek naprowadza na . Iskry. czego rzeczywiście doznajemy mówiąc „dusza” sprowadza się do różnorodnych przeżyć: spostrzeżeń.

natomiast w naukach empirycznych kwestia jest bardziej złożona. Jeżeli rzeczy mają się tak. bardzo . Określenie naukowe musi być jednoznaczne. czyli wypracowania wskaźników orientacji w sferze wyobrażeń o świecie. Jeżeli np. a zatem bardzo krytyczni wobec jego osiągnięć. dopóki nie zostaną one należycie udowodnione. Wszystko to świadczy o zawiłościach rozgraniczania tego. jak to określa twierdzenie. Niemniej takie rozróżnienie jest niezbędne ze względu na potrzebę określenia wiarygodności wyników poznawczych. To pozwala osiągnąć głębszy. ponieważ nie wiadomo co w nim znaczy „myślę”. Przedstawione właściwości poznania naukowego dowodzą większej wiarygodności nauki niż poznania potocznego. S y s t e m a t y c z n o ś ć to kolejna cecha naukowego podejścia badawczego. Pierwsze sygnały o naukowym traktowaniu problematyki psychologicznej pojawiły się w II połowie XIX wieku. Psychologowie-naukowcy podjęli trud przezwyciężania wieloznaczności tradycyjnych terminów i trwa on do dnia dzisiejszego. Czynności sprawdzające wykonują z reguły ludzie spoza zespołu autora odkrycia lub przedstawionej teorii. Nawiasem mówiąc. niezależne od kontekstu. niezależnej od subiektywnych wyobrażeń i przekonań. W takich sytuacjach p o s t u l a t k r y t y c y z m u zostaje spełniony bez zastrzeżeń. np. Wyróżnikiem nauki jest również specyficzny język. w stosunku do wiedzy potocznej. Byłaby to weryfikacja teoretyczna. Dzięki nim realizuje się p o s t u l a t w i e l o k r o t n o ś c i obserwacji badanego zjawiska. to jest ono prawdziwe. niekiedy rywalizującego. a tym samym ukazują zasadność jej uprawiania i wykorzystywania wyników w praktyce. W nauce wykorzystuje metody o dużym stopniu niezawodności. Przy poznawaniu dedukcyjnym wymogi sprowadzają się do stosowania niezawodnych reguł wnioskowania. Nauka tworzy system i w wielu przypadkach zjawisko staje się zrozumiałe jedynie w kontekście systemu. czyli sprawdzaniu. Jednym ze sposobów realizacji tej czynności jest porównywanie zgodności nowych twierdzeń z dotychczasowy stanem wiedzy. ktoś utrzymuje. Bardzo ważną rolę w procesie dochodzenia do prawdy obiektywnej odgrywa dobór metod. Wtedy to Wilhelm Wundt założył w Lipsku pierwszą w świecie pracownię wyposażoną w aparaturę do badań eksperymentalnych. Powiedzenie „Nie przeszkadzaj. Niemniej wielkimi zaletami poznawczymi charakteryzują się metody eksperymentalne. Za formalną datę powstania odrębnej dyscypliny naukowej uznaje się r o k 1 8 7 9 . tzn. wyciąganie wniosków. zazwyczaj wieloznaczne i niejasne. że skonstruował perpetuum mobile.. Twierdzenia naukowe są poddawane systematycznej w e r y f i k a c j i . co znakomicie zwiększa wiarygodność uzyskiwanych rezultatów. stopień zrozumienia istoty rzeczy. zarówno eksperymentu laboratoryjnego jak i naturalnego. Potoczne określenia. że nie należy uznawać danych sądów za prawdziwe. Może to być zastanawianie się. wystarczają do porozumiewania się sytuacyjnego. Weryfikacja praktyczna polega z kolei na sprawdzaniu zgodności twierdzenia z rzeczywistością. to do wykazania fałszu tej informacji wystarczy jej konfrontacja z dobrze uzasadnioną w fizyce zasadą zachowania energii. używany w celu zapewnienia maksymalnej precyzji sformułowań. bo myślę” jest w sytuacji codziennej komunikatem czytelnym informacyjnie.11 właściwy trop poszukiwań. sprawdzania uwarunkowań otrzymanego wyniku badań. analizowanie lub wyobrażenie czegoś. „Myślę co teraz Jaśko robi”. Obiektywność prawd naukowych zapewnia się także poprzez wielokrotne powtarzanie czynności dochodzenia do rezultatów. Nauka bowiem stawia sobie jako cel podstawowy dążenie do prawdy obiektywnej. Obowiązuje w niej zasada r a c j i d o s t a t e c z n e j . co przednaukowe od naukowego. Natomiast naukowo byłby to przekaz bałamutny. Pozornie izolowane fakty z różnych dziedzin wiedzy (życia) często pozostają w ścisłej zależności i wyjaśniają to ogólne zasady powiązań (zależności).

elementami są również uczucia.12 skromną w świetle współczesnych standardów. Trzeba zatem określić psychiczny odpowiednik atomu i procesu łączenia się atomów. Psychologia świadomości. a przy tym zróżnicowane całości stanowi z kolei jeden z zasadniczych procesów rzeczywistości. czterech smaków. Jego inicjatywa znalazła wielu naśladowców i konkurentów. nie dającymi się rozłożyć na mniejsze. a więc przedstawić proces tworzenia się psychiki. a dokonując pomiaru intensywności doznań napotkał problem określania jakości zjawisk psychicznych. Wundt był też autorem jednego z pierwszych. II Główne kierunki psychologii. Wrażenia różnią się jakością i intensywnością. poznamy również tajniki życia psychicznego. używanych w chemii. wielkości. w większe. 1. Te właśnie działania stanowią istotę programu badań psychologicznych. Trzeba więc było zastosować inny niż fizykalny wzorzec metodologiczny. Jego poznanie pozwoliło zrozumieć wiele z otaczającego nas świata. co w efekcie przyczyniło się do powstania wielu programów uprawiania psychologii. Rozdz. Uznał wiec paradygmat (wzorzec) nauk chemicznych za przydatny do prezentacji jakościowych różnic stanów psychicznych. zdaniem Wundta. np. atomem psychicznym jest . dziedziną z pogranicza psychologii i fizjologii. też rozmaicie rozumianymi. jakości dźwiękowe. Pracownia ta przekształciła się w roku 1892 w pierwszy na świecie instytut psychologii. W tym przypadku metody fizykalne zawodziły bowiem pozwalały określać jedynie parametry ilościowe. prowadził wykłady z fizjologii na uniwersytecie w Heidelbergu. czyli doznanie zmysłowe prostych jakości. charakterystyczny dla szkoły wundtowskiej. już jako profesor. odwracając kolejność czynności. Zajął się zagadnieniem doznań zmysłowych. Badał np. że ilościowe aspekty świata zewnętrznego przedstawia fizyka. przedstawionego przez Wundta. całość ta podlega osądowi i w rezultacie mamy już niemal . wywołują je bodźce zewnętrzne. dając w efekcie spostrzeżenie. Pierwotne przygotowanie zawodowe wywarło jednak wpływ na dobór tematyki badań i metod jej penetracji. ogólnie. a nawet przez pewien czas. by następnie przejść do poznawania bardziej skomplikowanych problemów pomiaru czasu przebiegu procesów psychicznych Wundt uprawiał psychologię empiryczną. Mamy zatem wrażenia wzrokowe. stosując początkowo typowe metody tej ostatniej. ruchy odruchowe. Postępowanie analityczne jest jednak niezbędne. psychice. Ich wspólną cechą była rezygnacja z założeń metafizycznych. w rzeczywistości funkcjonują one w obrębie większej całości. według Wundta. przewodnictwo nerwowe. Do wyróżnienia tych psychicznych atomów dochodzi badacz drogą a n a l i z y . Wundt jako medyk z wykształcenia specjalizował się w dziedzinie fizjologii. „Atom” jest jednym z podstawowych pojęć. Z biegiem czasu zmienił swe zainteresowania i po przeniesieniu do Lipska zajął się uprawianiem psychologii. Wundtyzm w psychologii. np. nowożytnych programów badań psychologicznych. w r a ż e n i e . zwanych kierunkami w psychologii. smakowe. możemy dokonać syntezy. fala akustyczna lub pobudzenia wewnątrz zmysłowe. to z kolei zyskuje zabarwienie uczuciowe. Idąc tym tropem. Wundt był przekonany. kształtu.chemia. barwy. dotykowe i inne. słuchowe. Przedstawiony sposób postępowania badawczego. Łączenie się atomów w cząsteczki. Według Wundta przedstawia się on następująco: doznane wrażenia jakiegoś przedmiotu łączą się ze sobą. gdyż dzięki niemu. zaprzestanie sporów o istotę duszy a zajęcie się s t a n a m i i p r o c e s a m i p s y c h i c z n y m i . określa się mianem psychologii atomist ycznej. natomiast jakościowe . Prócz doznań zmysłowych prostymi. wyobrażenie smaku czekolady. Najprostszym elementem.

” )Cyt. stanowi ona zwartą całość i jest odpowiednikiem znaczeniowym tego. poznawane pośrednio. Ze względu na tę właściwość systemu Wundta (i podobnych) określa się je mianem p s y c h o l o g i i a n a l i t y c z n e j . aby połączyć ze sobą wyniki empirycznrgo przyrodoznawstwa z wynikami empirycznej psychologii. sposób umożliwiający niesprzeczne wzajemne połączenie czysto obiektywnego przyrodoznawstwa z subiektywnym stanowiskiem psychologii. że Wundt bardzo wysoko cenił eksperyment i przyczynił się do rozwoju metod eksperymentalnych w psychologii. rozumianą h e u r y s t y c z n i e .154). Takie rozumienie psychiki czyni zbędnym pojęcie duszy. Uwzględniając powyższy wątek powiemy. po drugie. a jego psychologia. Psychika zatem to tyle co świadomość. Kojarzenia mogą następować pod wpływem aktu woli. Jest to bowiem wyłącznie sposób patrzenia. Pieter: Historia psychologii. ale również i dlatego. Jednak wundtowska metoda badań różni się zasadniczo od tradycyjnie wyobrażanej introspekcji. Po pierwsze badania introspekcyjne mieli prowadzić ludzie właściwie przygotowani. Powiadał on. a nie do metafizycznej istoty rzeczy. że zasadniczo odnosi się do bezpośrednio danej rzeczywistości zjawisk. a Wund expresis verbis stwierdza. Odrzucił on. nosi nazwę i n t r o s p e k c y j n e j . Mimo. Proces łączenia się elementów określił Wundt terminem „kojarzenie”.całość procesów psychicznych . . Opis jego przebiegu przedstawiał się podobnie jak u D. Huma.nazywa Wundt ś w i a d o m o ś c i ą . jak już wiemy. W przypadkach bardziej skomplikowanych tworzą się konstelacje asocjacyjne (skojarzeniowe). kartezjańskiej. został jednak uzupełniony o tezę. znający terminologię psychologiczną i prowadzący obserwację systematyczną. Proces ten dokonuje się dzięki ludzkiej możliwości wglądu w siebie. Konfrontacja rezultatów otrzymanych metodą subiektywną i obiektywną zmusiła Wundta do zajęcia stanowiska wobec problemu p a r a l e l i z m u p s y c h o f i z y c z n e g o . aby być czymś więcej. dopóki o to chodzi. Świadomość i jej stany poznajemy bezpośrednio. że ogranicza się wyłącznie do faktów. Wundt zatem prezentował stanowisko introspekcjonisty. że żadne z tych stanowisk nie zawiera pełnej rzeczywistości. pamięć. że koncepcja duszy substancjalnej jest zbędnym ornamentem metafizycznym. że przebiega on w ramach większej całości i podlega jej oddziaływaniu.13 kompletną strukturę psychiczną. jak tylko maksymą niezbędną jedynie dopóty. ze względu na preferowaną metodę badań. Warszawa 1972 s. porządkowania materiału). wola . tezę o równolegle przebiegających procesach w dwu odrębnych jakościowo substancjach. że Wundt był jednym z reprezentantów p s y c h o l o g i i a s o c j a c y j n e j . wyniki uzyskiwane tą metodą miały być konfrontowane z danymi. lecz wyłącznie zasadą heurystyczną. np. Jest nią nie tylko dlatego. uzyskiwanymi metodami obiektywnymi. działanie bodźca świetlnego wywołuje w nerwie wzrokowym określone procesy chemiczne a temu towarzyszą właściwe przeżycia psychiczne. zasada paralelizmu psychofizycznego nie może sobie rościć do tego pretensji. zdolności samoobserwacji. co nazywamy psychiką. (Heurystyka. uczuciowego zabarwienia spostrzeżeń itp. Ramka 3 „Zasada paralelizmu psychofizycznego nie jest bynajmniej zasadą metafizyczną. Profesjonalnie nazywa się on i n t r o s p e k c j ą . za J. a więc inaczej niż obiekty świata zewnętrznego. za względu na które musi być bezpośrednio empirycznie postulowana. uczucia. Uwzględnianie zatem tej paralelności sprzyja gromadzeniu wiedzy o psychice ludzkiej. że tworzą ją elementy. to umiejętność odkrywania nowych prawd. PWN. Spostrzeżenia. że np. Wobec tego jednak. Dodajmy nawiasem to. ale przyjął zasadę paralelizmu psychofizycznego. poprzez dane zmysłowe.

niż tylko ich mechanicznie pojmowaną sumę. aczkolwiek problem ten znalazł się w kręgu zainteresowań Wundta. dotyczące wyboru celu badań. na co świadomość jest skierowana. Ribot. a więc przedstawia to. Niedostatkiem wundtyzmu była niewielka przydatność praktyczna. Następstwem jej działania są „rezultanty psychiczne”. jak pieczęć w wosku. obyczajów i innych. Jego zdaniem psychologia nie może zajmować się badaniem wrażeń. Psychologia aktów F. poprawności uogólnień teoretycznych i trafności doboru metod badawczych. co a k t u a l n i e dzieje się „świadomościowo”. która ma inne właściwości niż energia fizyczna i nie da się wyjaśnić działaniem prostych praw mechaniki. nie mówiąc już o pracujących ze zwierzętami. Kulpe. Był to program a k t u a l i s t y c z n y . co zewnętrzne. Titchener. I to jest zasadnicza myśl t e o r i i a p e r c e p c j i . że wyodrębnianie i składanie elementów doznań zmysłowych nie prowadzi do poznania psychiki. Pojawiły się przeto liczne reakcje krytyczne. Wundt oprócz tak rozumianych działań przedstawił także model badań z zakresu psychologii społecznej. Jamesa. Ten sposób widzenia działania świadomości pozwolił Wundtowi przezwyciężyć poglądy radykalnego empiryzmu o biernym charakterze umysłu. Badając . co nieświadome. Proces ten dobrze ilustruje powstawanie dzieł sztuki. nie był natomiast pomocny w służbie zdrowia. natomiast ubiegłe doświadczenia. w którym. Doświadczenie powoduje. Wyżej przedstawiony program badań dotyczy problemów psychiki jednostek. że postrzegamy świat na miarę indywidualności. O. B. bowiem jest to domeną fizjologii. niekiedy tworów nieistniejących. Nie dawał też możliwości uprawiania niektórych działów psychologii ogólnej. czyli subdyscypliny zajmującej się tym. tworzy nową jakość. religii. niejako oświetla ją to. w USA-bardzo aktywny E. odciskają się właściwości i relacje świata zewnętrznego. Wgląd introspekcyjny siłą rzeczy musi dotyczyć tego. Jeszcze wyraźniej aktywny charakter świadomości podkreślił Wundt tworząc teorie s y n t e z y t w ó r c z e j . statycznym. zaproponowane przez W. W swojej 10 tomowej pracy pt. Sądził. jak zmienne społeczne wpływają na myślenie. 2. wielkiej złotej góry. czyli wytwory aktywnego umysłu (świadomości). Brentano zakwestionował wundtowski cel badań psychologicznych. Volkerpsychologie {Psychologia ludów) proponował poznawanie wytworów ludzkich w postaci kultury. Nurt ten na pewien czas określił kierunek badań psychologicznych i model myślenia psychologicznego Jednak nie na długo. Pojawiają się w niej coraz to nowe doznania. Dobrze oddaje ten stan rzeczy określenie „strumień świadomości”. Właściwymi dla tego celu byłyby metoda obserwacji i b a d a n i a w y t w o r ó w . nauki o osobowości. prawa. np. Uzyskał niebywały rozgłos w całym świecie. Meuman. kryminalistyce. nieznany dotychczas obraz. Wundtyzm był w swoim czasie wydarzeniem naukowo-kulturowym. Zgodnie z nią umysł nie tylko postrzega świat zewnętrzny. Każde połączenie elementów psychicznych daje w efekcie coś więcej. np. jego użyteczność sprowadzała się w zasadzie do sfery nauczania. Ebbinghaus. przedmiotem dyskusji salonowych. Treści wyraźnie przeżywane leżą w polu świadomości. w terminologii Wundta „masa apercepcyjna”. w których połączenie znanych elementów jawi się jako nowy. E. Wudtowski program badań psychologicznych pozwalał zatem poznawać świadomość (psychikę) „na bieżąco”. we Francji Th.14 Świadomość nie jest tworem zastygłym. lub różnic indywidualnych Nie stwarzał możliwości poznawania tego. Brentano. zainteresowanymi zoopsychologią. tworzą się zmieniające się konfiguracje. Takie „przeobrażenie” zawdzięczamy energii psychicznej. ale wytwarza obrazy nowe. uczucia i zachowania jednostki. w Niemczech popularyzowali go tak wybitni uczeni jak H.

stanowią a k t y p s y c h i c z n e . jest on unikatową cechą psychiki. Aby zrozumieć jego istotę trzeba właściwie zinterpretować pojęcie aktu. Być może najbardziej znaczącym składnikiem jest odczuwalne oddzielenie od własnego Ja. Jego pierwszoplanową cechą jest i n t e n c j o n a l n o ś ć . że obserwujące Ja jest tym. relacja między nimi ma charakter nierozłączności. Trans Humana. czyli u k i e r u n k o w a n i a jej duszy na wybrany przedmiot. pojęta jako obserwacja aktów określonej osoby. które jest poddane obserwacji. zaradność.. Najbardziej bolesne strony poczucia winy wiążą się z relacja do siebie. To często prowadzi do samo odrzucenia i nienawiści do siebie. Akt nie występuje w świecie fizycznym. On. Sądy dotyczyły porównań. Postrzeganie Ja ulega zmianie.Ona stoi na uboczu i ze wstrętem i pogardą spogląda na siebie jak na Innego. chimera. Pierwsze jedynie przedstawiają. że ich stosowanie umożliwi poznanie psychiki ludzkiej. w przekonaniu tego autora. Jednocześnie jasno uświadamia. dać odpowiedź na pytanie „Jak przeżywam?”. Ból jest jedyną realną rzeczywistością. Akty miłości i nienawiści. przypominania a rezultaty tych aktów miały podlegać ocenie z punktu widzenia prawdy i fałszu. aczkolwiek nie sądził. jak robot. Cyt. że akt jest zawsze skierowany na przedmiot. jej istocie. nie mogą zatem być ani prawdziwe oni fałszywe. Brentano. posługując się nietradycyjnym kryterium. Poprawny sąd dawał poczucie obcowania z prawdą. Odczuwając winę osoba doświadcza wyobcowania.15 wrażenia psychologowie koncentrują swą uwagę na przedmiotach. Miała ona umożliwić szczegółowy opis przedstawień. Konkretny przypadek zastosowania tak pojętej metody zawiera ramka 4 Ramka 4 P. sądów lub uczuć. nie istnieją akty bezprzedmiotowe. Jej istotę. Badając je koncentrujemy się nie na przedmiocie. Przedmiotem aktu może być obiekt fizyczny. czasami w sposób drastyczny. 2001 Brentano nie negował znaczenia metod eksperymentalnych. Odczuwając winę ktoś karze siebie. podobnie . Metodą badań psychologicznych miała być w tym programie introspekcja. nastawieniem duszy (Brentano powraca do stosowania tego terminu) na obiekty spostrzegania. Przeżycie winy bezpośrednio przerywa związki pomiędzy osobą i światem innych ludzi. gdzie formy są nierealne i mgliste. wyróżnił trzy rodzaje aktów: 1) przedstawienia. niejasno spostrzegane. za: C. W porównaniu z nim wszystko inne blednie. automatycznie. 2) sądy i 3) akty miłości i nienawiści. lecz na psychice. gdy ktoś doświadcza poczucia winy. hipoteza naukowa lub wytwór fantazyjny. orzekania. Nie daje to podstaw do właściwego rozumienia zasad funkcjonowania psychiki. Uznawał je raczej za metody pomocnicze. Yoder: Opis przeżycia winy „Poczucie winy jest odczuwane jako intensywna i przenikająca wszystko rzeczywistość. a w konsekwencji na treści wrażeń. Zaufanie do siebie zastępuje niepewność. Doskonały akt przedstawienia dawał poczucie piękna. rozumowania lub uczucia. Znaczy to. Przedstawiony pogląd stał się ideową i metodologiczną podstawą brentanowskiego programu badań psychologicznych. powab-brzydota. Pozytywne strony są spostrzegane jako nierzeczywiste. Świat dla osoby przeżywającej poczucie winy jest obcym światem-w stanie zawieszenia.niedołęstwo”.. Osoba zatopiona w winie działa bezmyślnie. sprawnie oddając subiektywny stosunek jednostki do przedmiotów intencjonalnych zbliżały do dobra. łączące w sobie uczucia i wolę. Takie podejście nazwano introspekcją f e n o m e n o l o g i c z n ą . np.. Moustakas: Fenomenologiczne metody badań.

wypadkowych sił. Z przedstawionych przesłanek wynika podstawowa zasada psychologii postaci. W początkach psychologii naukowej wundtowska psychologia treści i czysta psychologia aktów Brantany były wiodącymi i jednocześnie ostro konkurującymi ze sobą programami badań. Przede wszystkim podważyli oni atomistyczną koncepcję psychiki (świadomości). Ch. fachowo zwany s t r o b o s k o p o w y m . spostrzeżenie. Z tego też powodu współcześni mu nazywali go neoscholastyką. przewodzi do mózgu. jedna pionowa. Jest to tzw. Ocena znaczenia tego kierunku nie jest jednoznaczna. Psychologia postaci. czyli melodia będzie tą samą. lecz jest sposobem postrzegania. oddzielne. że z elementów nie da się stworzyć całości. K o h l e r a . Dowodzili. że każdy impuls.poprzecznych. na polską szkolę psychologii K. v o n E h r e n f e l d s . to spostrzeżenie ruchu jest wynikiem działania pola sensorycznego jako całości. a całość. z a s a d a p r y m a t u c a ł o ś c i n a d c z ę ś c i ą . Psychologia postaci. pobudzenia z oddzielnych kresek jakby nawzajem przenikały się. znany każdemu bywalcowi kina. Pole to ze swej istoty jest dynamiczne i działa według praw pola fizycznego (postaciowcy z upodobaniem stosowali prawa fizyki przy interpretacji zjawisk psychicznych).forma. bo ona zawsze zawiera w sobie nową jakość. izolowane włókno nerwowe. reprezentowani przez M . W mózgu łącząc się miały tworzyć całość. egzystencjalistrycznej. Bardziej wnikliwych argumentów przeciw „atomizmowi” w psychologii dostarczył Wertheimer. Jednak bardziej uchwytne rezultaty poznawcze pierwszych zapewniły im zwycięstwo. struktura) pojawiła się jako forma sprzeciwu wobec wundtowskiej wizji procesów psychicznych. Konsekwencją wykrycia zjawiska phi było odrzucenie „zasady stałości”. zwana również gesztaltyzmem (z niemieckiego gestalt . cenne otwarcie nowej perspektywy badawczej. przesuwania się jednej kreski ku drugiej. wywołany działaniem bodźca. nie pobudzania poszczególnych. Brentanizm rozproszył się na wszelkie kierunki psychologii fenomenologicznej. ale wystąpił też powrót do średniowiecznych terminów i rozważań o duszy. który badając postrzeganie ruchu wykazał. Skoro tak. W . K . postać. ruch pozorny. Zatem ruch nie pochodzi z wrażeń demonstrowanych linii. twórca teorii j a k o ś c i p o s t a c i o w y c h wykazał. . K o f k ę i innych skłaniali się raczej ku poglądom Brentano i z tego nurtu czerpali inspiracje dla własnych badań. a także dał znać o sobie w terapii skoncentrowanej na pacjencie C. zagwizdać itp. jak dźwięki w melodii. Całość psychologiczna zyskuje właściwości postaci. że pokazywane w tachistoskopie (protoplasta rzutnika) dwie nieruchome kreski. 2. że daną melodię można zagrać na różnych instrumentach muzycznych. W e r t h e i m e r a . przecież nie zawierającego się elementach linii. zaśpiewać. nie zawiera się w nim żaden z elementów kresek. druga skośna przy ekspozycji z szybkością 60 milisekund dają wrażenie ruchu. Postrzeganie ruch pozornego podważało zasadność takiego myślenia. To sugerowało istnienie w mózgu złożonego systemu powiązań nerwowych i pobudzeń-jak to określił Wertheimer. izolowanych włókien. Cenna była brentanowska krytyka niedostatków psychologii treści. ). Postaciowcy. zawodne przy charakterystyce intensywności przeżyć. Elementy składowe zmienią się.Rogersa. zjawisko phi.16 jak matematyczne przydatne do przedstawiania wielkości ekstensywnych. Twardowskiego. swoistym aktem. czyli poglądu. Cztery odcinki linii równoległych. ułożonych warstwowo wywołają spostrzeżenie kwadratu. humanistycznej (patrz str.

sens. frapujących swoją zagadkowością.17 formy. Cannona (patrz str. W jednym z eksperymentów Kohlera badano funkcjonowanie percepcji zwierzęcej. Aby go rozwiązać trzeba je znaleźć. Mayer wyeksponował rolę elastyczności i płynności w procesie twórczego myślenia. że organizm dąży do uzyskania optimum funkcjonalnego. czyli zgodnie z interpretacją postaciowców luka. zaskakująco. Myślimy wtedy. Przedstawioną wyżej zasadę zastosowano również do interpretacji czynności myślenia.. Z jego obszernych i dokładnych badań empirycznych wynikało. lecz zorganizowane według zasady wyróżniania figury (postaci. pełny okrąg. dotyczących spostrzegania głębi. światła i innych parametrów świata fizycznego. położenie (bliżej postrzegającego) i inne. całości ukształtowanej). ustawiono dwa karmniki dla kur. R u b i n .) . że już doznania zmysłowe są całościowe i mają określone znaczenie. Zasada pregnancji otworzyła postaciowcom perspektywę badań motywacji zachowań ludzkich.in. F. że całość pola spostrzegania nadało sens zachowaniu kur. prezentowany w teście pierścień z niewielką szczeliną spostrzegamy z reguły jako zamknięty. a jaka jest jej funkcja w organizmie jako całości? Odpowiedzią. a w jego miejsce wstawiono białoszary. Początkowo gesztaltyści demonstrowali powyższą zasadę na przykładzie spostrzegania zmysłowego. konturów. struktury. tzn. Brak niejako „uzupełniamy” nie dostrzegając jego zaburzającej roli.. brakujące ogniwo w całości. R. że pole spostrzegania nie jest chaotyczne. N. Prymat całości (postaci) nad częścią zademonstrował również E . Tak przedstawia się zasada pregnancji w procesie spostrzegania. Akt ten nazwał Kohler i n s i g h t e m . Kury znowu pobiegły szukać pokarmu w pojemniku jaśniejszym. Dzięki elastyczności występuje ułatwienie „przerzutnośći” z pola . Czyli dążenie do zamknięcia. Przychodzi ono zazwyczaj niespodziewanie. staje się olśnieniem. Psychologowie postaci. stanu równowagi wewnętrznej przygotowali postaciowcy grunt pod teorię homeostazy W. następuje rozwiązanie problemów. uzyskania pełni znaczenia lub optymalności. Pokarm umieszczano w jasnoszarym aż do czasu utrwalenia się u kur nawyku poszukiwania jedzenia właśnie w tym miejscu. Już noworodek reaguje na układ rysów twarzy ludzkiej jako znaczące wskaźniki określonych zdarzeń. później dopiero kojarzone ze sobą. Jasne. Po opublikowaniu książki M. Nie jest ono dedukcyjnym dodatkiem. W momencie. Figurę zawsze postrzegamy jako wyróżniającą się na bezkształtnym tle. Productive Thinking skoncentrowano się głownie na badaniu myślenia twórczego. przedstawiając koncepcję figury i tła. Następnie usunięto karmnik ciemnoszary. do wykrycia figur odwracalnych (np. Przyjmując takie rozumienie całości (postaci) gestaltyści opowiedzieli się za umiarkowanym n a t y w i z m e m . badając cechy całości. gdy pojawia się problem. jaśniejsza barwa. Np. Figurę wyróżnia kontur. czyli poglądem o istnieniu wrodzonych cech psychiki. czy przez odwołanie do doświadczenia. Wertheimera pt. doprowadzić do zamknięcia całości. zachowanie ich nie podlegałoby zmianie. przede wszystkim wzrokowego. a także zbliżyła ich do psychologii ewolucyjnej. Teoria insightu wywołała wśród psychologów burzliwą dyskusję i znacząco przyczyniła się do intensyfikacji badań nad myśleniem. Charakteryzując postać przypisano jej właściwość p r e g n a n c j i . puchar i dwa profile). krzyż maltański. Gdyby spostrzegały one jedynie elementy. Kwestia ta stała się przedmiotem wielu eksperymentów. gdy osobnik myślący dostrzega brakujący składnik całości. podkreślali to. Ta koncepcja zainspirowała dalsze badania nad właściwościami pola spostrzegania i doprowadziła m. jasno i ciemnoszary. nie uzyskuje się go także drogą skojarzeń. umieszczałyby pokarm tylko w karmniku jasnoszarym.. Jasne jest więc. że postać jest pierwotną w stosunku do elementów i nie można z nich „wywieść” jej właściwości.

jest ona częścią pola szeroko rozumianego. psychologii ekologicznej (człowiek w środowisku) i psychologii ogólnej (myślenie twórcze).18 na pole w poszukiwaniu brakującego ogniwa całości. Szczególne znaczenie w nurcie psychologii postaci ma K . mogących uzupełnić braki w całości . Takie rozumienie przestrzeni życiowej daje podstawę do raczej fenomenologicznego. że trzecia. Doceniono tam większą przydatność praktyczną tego kierunku. Wyróżnił w nim sferę centralną. zaczerpnięte z fizyki. Nazwa tego nurtu wywodzi się od angielskiego słowa behaviour. niż niektórych innych. Okazało się. W latach 80-tych ubiegłego wieku obserwowano swoisty renesans psychologii postaci. Jednostka ludzka nie jest jedynie „polem psychicznym”. Kierunek ten jest wytworem głównie amerykańskim. powodują one aktywację organizmu. 4. R. Behawioryzm. Ascha. a zachowanie człowieka jest próbą przywracania równowagi. znaczącego tyle. tworzących grupę opiniodawczą i uzgodnił z nimi. na kartce B trzy odcinki. zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych AP. A i B. L e w i n . trzeci 6 cm. Lewin pojmował psychikę jako dynamiczny układ pola o zróżnicowanych sferach. Między sferami istnieją napięcia. Autor przygotował dwie kartki. Pierwszy długości 2 cm. Płynność zapewnia zwiększanie ilościowych zasobów czynników. A w nich istnieją osoby i obiekty. motoryczne i emocjonalne. działające jako wektory o określonych siłach. zgodny z ogólnymi założeniami tego kierunku. długości 4 cm. drugi 4 cm. Ogół wektorów i potrzeb jednostki tworzy przestrzeń życiową człowieka.W. głównie obserwacji zachowania zwierząt i eksperymentu. Ramka 5 Jednym z przykładów zastosowania metodologii lewinowsko-gesztaltowskiej w badaniach społecznych jest klasyczny eksperyment S. One to skłaniają jednostkę do dążeń w odpowiednim kierunku. przejściową i peryferyczną. że na pytanie „Która linia z kartki B jest równa linii z kartki A?” odpowiedzą jeden po drugim. że . Twórcą b e h a w i o r y z m u był John W a t s o n . Z racji wymogów specjalizacji dobrze opanował stosowanie metod obiektywnych. Pod wpływem argumentów J. nieco zabarwionym rosyjskim pawłowizmem. środowiska fizycznego i społecznego. co zachowanie. W tajemnicy przed badanymi eksperymentator dobrał 8 pozorantów. że aż 36% badanych (tych 9-tych) utraciło zaufanie do świadectwa własnych zmysłów. użytych w sporze z introspekcjonistą Titchenerem i prac I. W systemie tym autor wykorzystał pojęcia pola i wektora. A n g e l l a (promotora doktoratu Watsona). Jest to p s y c h o l o g i a t o p o l o g i c z n a . Na kartce A narysowano pionowy odcinek linii prostej. zupełnie nieświadoma zmowy eksperymentatora i w sytuacji presji grupowej miała wypowiedzieć swoje zdanie o wielkości odcinków. wartościach). że presja grupy „całości” działa tak silnie. o zróżnicowanych walencjach ( znaczeniu. a także pojęcia matematyczne (topologia) dla celów analiz psychologicznych. P a w ł o w a doszedł Watson do wniosku. jej właściwości wywołują odpowiednie zachowanie poznawcze. mający jednak wiele cech specyficznych. Niektóre tezy psychologii postaci leżą u podstaw współczesnych badań z zakresu psychologii społecznej (procesy grupowe). specjalizujący się w dziedzinie zoopsychologii. niż energetycznego rozumienia natury motywacji ludzkiej. Opracował on system poglądów. Słuchała tych wypowiedzi 9-ta osoba. reagowanie w odpowiedni sposób.

Wyjątkiem są reakcje emocjonalne lęku. rozumiane jako czynności motoryczne. Formuła S – R oddaje. tzn. Jest to warunkowanie klasyczne w wydaniu behawiorystycznym. fizycznej. nie uznawał wpływu znaczenia. interesującą behawiorystów. akustyczne. . Jest to pogląd zwany centryzmem. fantazjowania. Tradycyjnie sądzono.Na organizm działają więc fale świetlne. utrzymując. a to stanowi jeden z warunków uprawianie nauki. np. I tylko to jest dostępne obserwacji badacza. W obu przypadkach jako istotną traktowano kwestię kojarzenia bodźca i reakcji. że określony bodziec ma właściwość wywoływania odpowiedniej reakcji. Watson traktował psychologię jako naukę stosowaną. Sam eksperymentował w tej dziedzinie. Holt prezentował pogląd przeciwny). (Inny behawiorysta. Behawioryzm był. wydzielania gruczołu bądź przybiera formę r e a k c j i w e w n ę t r z n e j w postaci myślenia („cichego mówienia). czyli wzbudzanie silnych emocji wrodzonych i kojarzenie z nimi neutralnych bodźców. w tym wydzielanie gruczołów. np. Wypracowanie i zastosowanie praktyczne metod kierowania zachowaniem ludzi traktował jako istotne i pilne zadanie. działają one jako nośniki energii zewnętrznej. według Watsona. że ostatnia forma została wyróżniona na podstawie zeznań introspekcyjnych. Badacz ten odrzucał poglądy fenomenologów. stało się obiegowym w psychologii i stopniowo wyparło te.19 podstawową przeszkodą w uprawianiu psychologii jako nauki ścisłej i obiektywnej jest pojęcie świadomości i introspekcyjna metoda jej badania. że dane. Główną metodą kierowania zachowaniem miało być warunkowanie. fakt zależności organizmu od środowiska. Ogólnie rzecz biorąc nie ma reakcji wrodzonych. E. bowiem nie podlegają kontroli innych. jak i ogół reakcji. przede wszystkim atakiem na introspekcjonizm i jego nadmierne zaufanie do samoobserwacji jako metody badań naukowych. miłości i gniewu. dzięki coraz to większej popularności poglądów Watsona. R=reakcja) stała się podstawową kwestią. Watson prezentował się jako zwolennik e m p i r y z m u p o z n a w c z e g o . zatem można je kształtować zgodnie z potrzebami np. dokładnie prześledzić uczenie się zwierzęcia. siła nacisku na skórę itd. powiada Watson. właściwej reakcji na dany bodziec. natomiast możemy. Relacja S – R ( S=stimulus. Formuła S – R nawiązuje do tradycji asocjacjonizmu i koncepcji działania odruchu. Przedstawione rozumienie zachowania. Powszechnie jest znane jego radykalne przekonanie o dominującym wpływie środowiska na zachowanie ludzi-rzecz jedynie w doborze metod. reakcję ruchową jak i ogół reakcji ruchowych. Dlatego też odrzucił je jako zbędne i przeszkadzające rozwojowi nowej dyscypliny naukowej. szczura. rozumiane jako reakcje na bodźce ze świata zewnętrznego. użyteczną. subiektywistycznie określane elementy psychiki. Uważał. są tylko wyuczone. a więc jest dowodem niekonsekwencji logicznej Watsona. Reakcja występuje bezpośrednio po zadziałaniu bodźca w formie ruchu. a także reakcje celowe. W układzie tym nie było miejsca na świadomość i inne. że ich połączenie dokonuje się w mózgu. bowiem organizm odpowiada na bodźce środowiska. emocji. sensu bodźca na zachowanie. Z tego względu behawioryzm nazywano psychologią bez duszy. a szczególnie wyraziście podkreślał to Pawłow. uzyskiwane drogą introspekcji są niesprawdzalne. watsonowsko rozumiane „zachowanie” nie zostało precyzyjnie określone i może znaczyć zarówno każdą reakcję. Niestety. że istnieje bezpośrednia zależność bodźca i reakcji. B. według Watsona. jak widać. jaką wówczas stawała się psychologia. uwarunkowane przeżyciami psychicznymi. Znaczyło to. bodziec. Reakcje wyuczone siłą rzeczy muszą być plastyczne. Nie trzeba dodawać. z a c h o w a n i e . Przedmiotem badań psychologów miało być. Łączne oddziaływanie wielu bodźców tworzy sytuację stymulującą. Watson odrzucił tę interpretację. Procesy kojarzenia bodźca i reakcji w mózgu nie są dostępne obserwacji. instytucji wychowawczych. wcześniejsze.

Pawłowa. głównie ruchów. P. z mogę losowo wybrać jedno z nich i wyszkolić go na dowolnego specjalistę: lekarza. Pierwsze występuje wtedy. niemniej obserwowany ruch wyrażał. co na „wejściu” i tego. Przywiązując wielką wagę go obserwacji wzrokowej. Skinner zdawał sobie sprawę z tego. . Jedynym dopuszczalnym wyjaśnieniem może być korelacyjnofunkcjonalne. nie są znane dalsze losy Alberta. kupca. gdy możemy obserwować R. kauzalizm. Interesujące jest to. lecz S nie jest dostępne obserwacji. Nastąpiła generalizacja bodźca. prawidłowo rozwiniętych. Zachowanie sprawcze jest bardziej „tajemnicze”. co na „wyjściu”. na żebraka lub złodzieja”. Watson jest jednym z przedstawicieli radykalnego nurtu w behawioryzmie. królika i innych owłosionych obiektów. heurystykę. Skinner zmierzał do wyeliminowania z psychologii wszystkich terminów. pojawianie się obrazów wzrokowych w zależności od skurczy mięśni ocznych. którą uprawiał. że wyeliminował on z nauki. w jego mniemaniu. myślenie. Miały one wskazywać na przebieg procesów psychicznych. Z biegiem czasu okazało się. Jeden z jego uczniów żartobliwie powiedział. S k i n n e r . Niestety. Krytycy prac Skinnera zaznaczają. Czasami pojawia się reakcja bez poprzedzenia wyraźnie działającym bodźcem. że aktualnie najbardziej znaczące odmiany powstały jako rezultaty radykalizacji i łagodzenia pierwotnej radykalności. wypracował Watson zestaw tzw. np. gdy R pojawia się w następstwie działania S i gdy oba człony są dostępne obserwacji wzrokowej. tak. które odnoszą się do nie obserwowalnych desygnatów. że mieniący się przełomowym nurtem behawioryzm Watsona nie odbiegał w wielu kwestiach od psychologii tradycyjnej. specjalnym świecie. Dziecko początkowo nie bało się białego szczura. języka. Biorąc to pod uwagę badacz ten wyróżnił dwie odmiany zachowania organizmu: r e a k t y w n e i s p r a w c z e . że nie zawsze można obserwować oba człony relacji S – R.F. determinizm. Dlatego też obserwacja ruchów uznawał za dobrą metodą poznawczą. Analizował np. lecz również odrzucił wszelkie koncepcje hipotetyczne. substytutów cielesnych. T o l m a n . zajmując się jedynie opisem tego. neurofizjologiczne hipotezy I. lub nie istnieje. Dopuszczał istnienie ruchów wewnętrznych (ukrytych). i. jedynie odrzucał terminy nieopisowe jako nieprzydatne do wyjaśniania zależności.na podstawie ruchów krtani. Tak przedstawia się słynny behawiorystyczny manifest Watsona (J. ust. podobne reakcje wystąpiły na widok futra. Jego zdaniem badacz powinien interesować się jedynie faktami dającymi się obserwować i opisywać.20 Ramka 6 „Dajcie mi tuzin zdrowych niemowląt. i pozwólcie mi wychowywać je w moim własnym. przybierających postać ruchów. teorie osobowości i inne. Entuzjazm wyrosły na tle tworzenia nowego obrazu psychologii uniemożliwił mu krytyczne spojrzenie na szereg oczywistych uproszczeń. a gwarantuję. Zachowanie chłopca uległo zmianie pod wpływem uczenia się. Watson: Psychologia z punktu widzenia behawiorysty) Skuteczność zalecanej metody sprawdził Watson na 11-to miesięcznym chłopczyku o imieniu Albert. drugą E. określone właściwości procesów i zjawisk psychicznych. Pierwszą reprezentuje B. gdy przy kolejnych pokazach rozlegał się silny hałas (Watson uderzał młotkiem w metalową sztabę) to Albert już na sam widok szczura reagował lękiem. Co więcej. że Skinner bada pusty organizm i to oddaje istotę rzeczy. Nie tylko nie używał pojęcia świadomość. prawnika. Nie negował on istnienia i regulacyjnej roli psychiki. jednak. Współczesny behawioryzm znacznie odbiega od pierwotnej wersji. artystę. mówimy o nim wtedy.

Dla badania ostatniego skonstruował Skinner urządzenie. by pojawiła się nieznana (nie występująca) dotychczas reakcja. a odpowiadający oczekiwaniom eksperymentatora nagradzano dawką pokarmu. Skinner uściślił rozumienie bądź co bądź podstawowego w systemie behawiorystów pojęcia „w z m o c n i e n i e ” . a tym bardziej ludzi. T o l m a n a wyraża dążenie do unikania uproszczeń i jednostronności. zostaje wzmocniona stwierdzeniem „Dobrze!”. drugie dla instrumentalnego. W efekcie tego zaproponował on modyfikację uwzględniającą wpływ stanów psychicznych na jakość wspomnianej relacji. . nauczył go tańca à la walczyk. Wyobraźmy sobie. Prezentowany autor jest twórcą założeń programowych i metod n a u c z a n i a p r o g r a m o w a n e g o . W ten sposób reakcja zastała w z m o c n i o n a . Wielu psychologów utożsamia wzmocnienie z nagrodą. Ta triada terminologiczna uzyskała szeroki rozgłos i stała się użytecznym paradygmatem metodologicznym. Jeżeli jest ona poprawną. chciał je wykorzystać dla kształtowania ludzi sprawnego społeczeństwa. w drugim o to. pozwalające właściwą drogą zmierzać do upragnionego pokarmu lub miejsca legowania. Takie zachowanie jest przypadkowym w kontekście relacji organizm-środowisko. w którym przypadkowo wykonany ruch badanego zwierzęcia (szczura. Uczący się zaznacza właściwą jego zdaniem odpowiedź. poprawnie reagującymi automatami. jest przede wszystkim reaktywne. gołębia). by bodziec neutralny przekształcić w podnietę. Uznanie celu jako fenomenu psychicznego. Skinner badania swe prowadził z myślą o praktycznych aspektach.21 Wyodrębnienie zachowanie reaktywnego i sprawczego pozwoliło Skinnerowi i jego współpracownikom precyzyjnie odróżnić warunkowanie k l a s y c z n e od i n s t r u m e n t a l n e g o . Skuteczne stosowanie mechanizmów warunkowania miało doprowadzić do występowania w sytuacjach społecznych tylko reakcji aprobowanych. a także osobowości człowieka. Pierwsze jest typowe dla zachowania reaktywnego. Przypadki tego typu zdarzają się też w środowisku naturalnym. to w terminologii Tolmana zmienne niezależne. że komuś raz i drugi czarny kot przebiegł drogę i po każdym przypadku przydarzyło się mu jakieś „nieszczęście”. jeżeli błędna. W pierwszym przypadku idzie o to. mapy poznawcze. a zwierze wzbogacało repertuar zachowań. W jego interpretacji przybrała ona postać S-O. Po tych słowach nie zdziwi Czytelnika informacja. wpływającego na zachowanie. co znaczyło. Metoda ta wymaga komputerowego przygotowania zestawu pytań i odpowiedzi do wyboru. uwarunkowane przez bodźce środowiskowe. ułatwiający przystosowanie do środowiska. spotyka się z dezaprobatą. że reakcje na określony bodziec modyfikują stany organizmu. W tym sensie ludzie staliby się zunifikowanymi. Taki człowiek może nabrać pewności (i często nabiera!). że Skinner był posądzany o skłonności faszystowskie. a R oznacza zmienne zależne. W przypadku człowieka często kojarzy się je ze zmiennymi osobowości.R. kształtowania się przesądów i uprzedzeń społecznych. Zakwestionował on pogląd.. już bez ingerencji eksperymentatora. Jest to mechanizm. która zwiększa prawdopodobieństwo powtórnego wystąpienia nagrodzonej reakcji. w przekonaniu Skinnera. nagradzając ruchy obrotowe wygłodzonego gołębia. Pojęcie zachowania instrumentalnego pozwoliło behawiorystom włączyć się w nurt badań skomplikowanych zachowań społecznych. Z racji eksponowania roli celu w zachowaniu istot żywych tolmanowski behawioryzm zyskał miano celowościowego. Symbol O psychologowie odczytują jako zmienne pośredniczące. Bodźce (S). Działalność naukowa E .Jest nim tylko taka nagroda. Dostrzegł to. że czarny kot przynosi nieszczęścia. że zwierzęta dążą w wielu przypadkach do celu. zwane skrzynką Skinnera. musiało doprowadzić Tolmana do zakwestionowania zasadności formuły S – R. że zachowanie zwierząt. występują u nich tzw. Skinner.

Funkcją np. Jest to stanowisko s u r w i w a l i z m u . np. W pracy pt. Dodatkowo metodologię behawiorystyczną wzmocniło Koło Wiedeńskie.taka była opinia Darwina. Stała się ona także skutecznym antidotum na e p i f e n o m e n a l i z m . i na tym. ale pojawiły się one w wyniku przekształceń ruchów użytkowych. Ruchy mimiczne są wyrazem przeżywanych emocji. podkreślający wielkie znaczenie tzw. Jej siła i popularność służyła także rozpowszechnianiu tego stylu myślenia. Walka ta jest siłą napędową rozwoju form życia. często akcentowane przez psychologów zorientowanych biologicznie. Środowisko przestało być zestawem stymulatorów wymuszających na organizmie właściwe mu zachowanie. Darwin sądził. a stało się czynnikiem kreującym jego właściwości. Istota ewolucji polega m. D a r w i n a . świadomość. zarówno jednostkowy jak i gatunkowy. Jej celem jest p r z e t r w a n i e . 5 Darwinizm w psychologii. Darwin przedstawił nową koncepcję relacji organizm-środowisko. Wśród nich poczytne miejsce zajmują sformułowane przez K.22 Behawioryzm stał się znaczącym elementem kultury amerykańskiej. Takie rozumienie istoty organizmu i oddziaływania środowiska wykluczyło przeciwstawianie ciała i psychiki i traktowanie ich jako istniejących równolegle. świadomości jest kontrolowanie przebiegu czynności złożonych. sprawniejsze. czyli pogląd traktujący psychikę jako nic nie znaczącą ozdobę istoty ludzkiej. Organizmy walczą o byt. Do tych myśli Darwina nawiążą reprezentanci psychologii funkcjonalnej. Odsłanianie zębów było użyteczne w walce. dobrze przystosowane do środowiska rozmnażają się i opanowują coraz to nowe połacie Ziemi. Działa ono h o l i s t y c z n i e (całościowo) na cały organizm. Z form prostszych rozwijają się bardziej skomplikowane. „Wyraz emocji u człowieka i zwierząt” pokazał on w jak skomplikowany sposób działa mechanizm dziedziczenia. głównie amerykańskiej. ponieważ są składnikiem struktury organicznej nie podlegającej znaczącym przemianom. I d e a r ó w n o w a g i z e w n ę t r z n e j ( h o m e o s t a z y ) odgrywa nadal istotną rolę w myśleniu psychologów. Przy tym olbrzymie nakłady na naukę w USA umożliwiały prowadzenie licznych i niekiedy bardzo kosztownych eksperymentów. że korzystne właściwości utrwalają się i są przekazywane następnym pokoleniom. Mimo tego wsparcia neobehawioryści tacy jak Tolman czy C. Hull zaakceptowali w końcu używanie terminów. Organizm z kolei zwrotnie oddziałuje na środowisko wpływając na kształtowanie równowagi między nimi. silne. Wykształcone wyrazy emocji są bardzo trwałe. czyli filozoficzny ruch neopozytywistyczny. zdań protokolarnych. czyli danych obserwacyjnych. Druga połowa XIX wieku była okresem powstawania wielu znaczących dla psychologii prac i idei naukowych.in. by umiarkowanym natywistą. który w pracy „O pochodzeniu gatunków” przedstawił i uzasadnił teorie ewolucji. Osobniki słabe giną. których desygnaty nie są obserwowalne. rozluźnienie mięśni odsłaniających z kolei przybiera formę uśmiechu. Takie nastawienie dominuje we współczesnej psychologii. L. . służących wyjaśnianiu procesów psychicznych. że niektóre cech organizmu są dziedziczne. Psychologia ewolucyjna. Środowisko nie działa na pojedynczy organ zmysłowy lub na wyizolowaną funkcję psychiczną. który jest strukturą niepodzielną funkcjonalnie niezbędnych części składowych. Jednak w świetle jego teorii pojawił się nowy problem: czy nabyte w trakcie życia jednostki korzystne dla gatunku cechy są przekazywane potomstwu czy też zanikają. Zgodnie z nią gatunki istot żywych podlegają stałej przemianie.

zajmujących się psychologią i naukami pokrewnymi. Inaczej rozumiano funkcjonalność w szkole kolumbijskiej. Intencje autora były wspaniałe. D e w e y . na podstawie dziejów wybitnych angielskich rodzin napisał prace pt. J . Jej zwolennicy dążyli do poznawania funkcjonalnej zależności. 6. bez przestrzegania rygorów typowo akademickiej prezentacji problemów i sposobów ich rozwiązywania. J.1 9 3 9 ) . pomysłową. G a l t o n . Jej wyróżniającą cechą jest badanie i opis funkcji. Woodwortha. . R . Była to szkoła o profilu metodologicznym. W efekcie zapewne doszłoby do przymusowej eutanazji. A n g e l l . L. Kolejną wybitną postacią nauki amerykańskiej był J. skutki mogły być potworne. Jego podstawowe założenia. Program działania w tej wersji nazwał eugeniką. że świadomość. tworzone z myślą o potrzebach medycyny. neurofizjologii (H. Loeb i inni). Do prac Darwina odwoływali się zoopsychologowie (G. Romanes. J. sytuacji życiowych. wypracował wiedeński lekarzpsychiatra Zygmunt F r e u d ( 1 8 5 6 . akceptująca formułę R=f (S x O). Galton interesował się dziedziczeniem cech ludzi genialnych.Od jego nazwiska wywodzi się druga nazwa kierunku: freudyzm. a także jako „organ” sterowania układem nerwowym. a psychoanaliza ma liczne grono wybitnych reprezentantów jej różnorodnych odmian. Współkształtowały ją również poglądy Brentano i filozofów-pragmatystów. Przedstawiony został obrazowo. Preyer. (słynne określenie „strumień świadomości”) należy rozumieć jako efektywny środek walki o byt. S. Binet. świadomości adaptowania do nowego otoczenia itp. Skoro tak. Uzyskał przeto szeroką popularność wśród laików. że funkcją widzenia jest ułatwianie wykonania różnych czynności motorycznych. bowiem zawęża zakres nurtu do poglądów samego Freuda. Bo kto i czyje cechy miałby kwalifikować do reprodukcji. inspirowały one powstawanie licznych analiz z zakresu kultury i sztuki. H. Jakson). rozumuje Galton. twórca chicagowskiej szkoły funkcjonalnej twierdził np. Morgan. Aby wykazać rozmiary różnic w poziomie inteligencji geniusza i człowieka przeciętnego musiał opracować dobre sposoby pomiaru tej cechy. w jego ślady poszedł A. popularyzator ewolucjonizmu. E. S. a przede wszystkim F . twórca funkcjonalnej teorii myślenia.. To właśnie on opracował pierwsze testy pomiaru inteligencji. pomiędzy badanymi elementami. pojętą jako strumień doznań. Miało ono służyć koordynacji potoku aktywności organizmu w środowisku. jeden z wybitnych psychologów amerykańskich podkreślał. uzdolnioną literacko przy tym niezwykle spostrzegawczą.Spencer. jakie spełniają stany i procesy psychiczne w realnym środowisku. psychologowie rozwojowi ( W. Nie jest ona właściwą. Rozwinął się ruch zwany darwinizmem. Freud był osobą o bujnej fantazji. Hall. W. J a m e s . Od tego czasu ruch testologów tworzy jeden z filarów psychologii stosowanej. reprezentowanej przez R. Odwołanie się badacza do którejś z tez prekursora było już wystarczającą podstawą uznania takiej przynależności. w swobodnym stylu. Geniusz dziedziczny. Z darwinizmem dość luźno wiąże się amerykańska psychologia funkcjonalna. Myśli Freuda transponowano na sztuki teatralne. To samo dotyczy dyskwalifikacji cech. ujmowanej ilościowo.S. Nazwa kierunku wywodzi się od stosowanej metody analizy przeżyć pacjenta. Heckel). to istnieje możliwość doskonalenia istot ludzkich poprzez sterowanie przekazem cech. Nabyte w życiu jednostkowym i korzystne biologicznie cechy psychiczne są przekazywane z pokolenia na pokolenie. Materiał dowodowy jego twierdzeń pochodzi głównie z obserwacji pojedynczych pacjentów lub tzw. Psychoanaliza.23 Poglądy Darwina wywarły silny wpływ na wielu uczonych.

W leczeniu tych dolegliwości stosował Freud metodę analizy (p s y c h o a n a l i z y) przeżyć. Jakość energii nieświadomości jest uwarunkowana biologicznie. które ukierunkowuje energię na zewnątrz organizmu i libido n a r c y s t y c z n e . uwarunkowanych psychicznie. Zablokowanie naturalnego kanału przepływu energii. energia toruje sobie drogę zastępczą. lub jedynie wybiórcze zapominanie pewnych imion. a próby ich wydobycia napotykają na opór. że nie chcemy ich ujawnienia nawet przed samym sobą. jej fizyczna forma powstaje w wyniku procesów przemiany materii. zanik czucia. Podział energii na obiekty zewnętrzne i na samego siebie dokonuje się na zasadzie rachunku ilościowego. podobnie jak proces jej przepływu. Znaczy to. np. Każde przeżycie i każde zachowanie ma w przekonaniu Freuda swą przyczynę psychiczną. Lindzey) lub instynktów (G. który nie zdaje sobie sprawy z tego. Procesy psychiczne poza tym są ciągłe. Natomiast treści nieświadomości są niedostępne retrospekcji. zaczerpniętym z łaciny i znaczący tyle. Nieświadomość jest siedliskiem energii. jest od niej „bogatsza” o pewne elementy. czasowa ślepota i inne. Ze względu na ukierunkowanie energii Freud wyróżnia libido p r z e d m i o t o w e . określa ją termin l i b i d o . że psychika nie sprowadza się do świadomości. o czym obszerniej we fragmencie o osobowości. Mamy wtedy do czynienia z osobowością narcystyczną. musi znaleźć swe naturalne ujście. (jest to koncepcja tzw. przez świadome przeżycie ich treści osiągał stan katarsis. Brett). stany nerwicowe. a przez to traci pewną ilość skierowanej na siebie. kto ją przeżywa. Pogląd ten wpłynął na rozumienie wielu zjawisk psychicznych. Podkreślał on. niekiedy opisywany jako główny popęd życia. Ilustracją może tu być unikanie bez powodów określonych miejsc. prowadzi do wystąpienia konwersji. informację prasową lub coś podobnego. o czym konkretniej za chwilę. co pociąg. rozumiany szeroko. Freud wyciąga z tej kalkulacji rachunkowej zaskakujący wniosek: zakochany z powodu utraty energii żywi poczucie niskiej wartości swojej osoby. odrzucenia) Na szczęście miłość bywa odwzajemniana i wtedy przekazana energia zostaje zwrócona. życzenie.24 Jedno z podstawowych twierdzeń Freuda dotyczyło istoty psychiki. W języku psychologii libido opisuje się jako przejaw działających popędów (G. a więc takie. poetycko zwany Erosem. a takim czynnikiem według Freuda są stłumione pragnienia. czyli objawów cielesnych. proces ten przebiega poza świadomością. przypomnieniu. dążenie. że są tak niemiłe lub kłopotliwe. takich jak niedowład kończyn. że Freud nie dostrzegł faktu. ale nie „świadomościowo”. Jeżeli więcej skieruje się jej na obiekt zewnętrzny. co robi i dlaczego tak właśnie postępuje jest uwarunkowane psychicznie. natomiast świadomościowe nie mają tej właściwości. że miłość do drugiego człowieka i innych ludzi wzbogaca psychicznie tego. które w przeszłości doprowadziły do powstania urazu lub wydarzenia traumatycznego i uświadamiając ich przyczynę. W przypadku powstania blokady ujścia naturalnego. urazy.Podstawowym popędem według Freuda jest popęd seksualny. to zmniejszy się ilość energii narcystycznej i odwrotnie. Zakochany przenosi energię na osobę ukochaną. Znajduje się one w tzw. Tymi czynnikami psychicznym.S. Może dziwić to. Energia wytworzona nie ginie. histeria. Treści przedświadomości mogą być bez trudu przywołane do świadomości. które istnieją obok świadomości są p r z e d ś w i a d o m o ś ć i n i e ś w i a d o m o ś ć. (Poczucie niskiej wartości często wynika z oceny społecznej. Dzieje się tak. czyli oczyszczenia psychiki z niepożądanych myśli lub wyobrażeń. W późniejszej . Freud był konsekwentnym zwolennikiem prawa zachowania energii. gdy przypominamy zapomnianą nazwę jakiejś miejscowości. Energia fizyczna (fizjologiczna) może przekształcać się w energię psychiczną. procesy organiczne i psychiczne rozumiał jako przekształcanie form energii. stanie wyparcia. kierujące energię na samego siebie. d e t e r m i n i z m u p s y c h o l o g i c z n e g o ) Zatem zachowanie człowieka.

25

fazie twórczości, pod wpływem wydarzeń wojennych wprowadził Freud do treści libido również popęd agresji, który symbolizuje Thanatos, mitologiczny bóg śmierci. Popęd ten był również przedstawiany jako tendencja powrotu życia organicznego do materii nieorganicznej. Libido, energia seksualna, rządzi się zasadą przyjemności. Jednak nie występuje ona wyłącznie w postaci przyjemności erotycznej. W ujęciu Freuda „seksualne” znaczyło tyle co „przyjemne doznanie cielesne”(C.Thomson, 1965)). Niemniej dostrzegał on element erotyczny w działaniu każdego organu. Libido jest więc wielopostaciowe, zmienia się na przestrzeni życia ludzkiego, prze-chodzi przez różne fazy rozwojowe, jest obecne w przeżyciach dziecięcych i osób podeszłego wieku. Z powyższego powodu przypisano Freudowi tzw. p a n s e k s u a l i z m, czyli upatrywanie motywów seksualnych we wszelkich formach zachowania. Niektóre wątki teorii Freuda skłaniały do przyjęcia takiej interpretacji. Sądził on np. że motyw seksualny leży u podstaw powstania religii. Ludzie pierwotni, według niego, żyli w hordzie, na czele której stał potężny ojciec-przywódca, podporządkowujący sobie wszystkie samice. Młode, dorastające samce, spychane na margines hordy, zazdrosne o samice w końcu zbuntowały się, połączyły swe siły i zamordowały ojca, zjadając jego ciało. Dominując w hordzie odczuwali podziw dla zamordowanego ojca, uczta totemiczna stała się wyrazem identyfikacji z zamordowanym, przejęciem jego siły. Dało to początek kultowi religijnemu Wielkiego Ojca, moralności, a także stało się motywem trwania wszelkich organizacji.( K. Pospiszyj.1991,G. Morgan, 1999)). Od czasu mordu ojca trwa do dzisiaj tłumienie popędów, ich moralna restrykcja. Energia libido znajduje zatem wyjście zastępcze w postaci twórczości kulturowej, w poezji, malarstwie, rzeźbie. Co więcej, cała cywilizacja jest skutkiem zastępczego ujawniania się tłumionej energii libido.(H. K. Wells,1968). Proces psychicznego rozwoju ludzkości (filogenetyczny) jest powtarzany w rozwoju ontogenetycznym, Freud opowiedział się zatem za teorią rekapitulacji, kompleks Edypa, wątek wiece znaczący w teorii freudowskiej, występujący u chłopców, jest tego dowodem. Interesujące jest to, że mimo druzgocącej krytyki ze strony psychologów R.Sears) i antropologów (M. Mead), teoria kompleksu Edypa jest nadal żywotna wśród psychologów-praktyków. Zarzut panseksualizmu jest nie w pełni trafny, bowiem Freud uwzględniał motywację innego typu niż seksualna. Identyfikacja np. rozumiana jako pogłębione naśladownictwo dokonuje się w wyniku rozpoznania możliwości zaspokojenia potrzeb dzięki formom zachowania, przejętym od osoby naśladowanej. Podobnie tendencja do powtarzania (przymus powtarzania) nie jest motywowana stanem libido. Niemniej gros postępków i czynów ludzkich warunkują motywy libidalne, tłumione i skrywane, a jednak silne i niemożliwe do wyeliminowania. Nieprzyjemne treści, wyparte do podświadomości, znajdują ujście w zachowaniach kompulsywnych. Słynna metoda terapii psychoanalitycznej tzw. w o l n y c h s k o j a r z e ń polega na wydobywaniu z nieświadomości treści treumatycznych i ponownym ich świadomym przeżywaniu. Pacjent w swobodnej atmosferze relacjonuje wszystkie nasuwające mu się myśli, opisuje „bieg myśli”, skojarzenia. Psychoanalityk stara się rozpoznać te, które zostały wyparte i uświadomić pacjentowi ich treść i znaczenie w powstawaniu zaburzenia. Uświadomienie przyczyn dolegliwości psychogennych miało być zabiegiem ozdrawiającym, prowadzącym do katarsis, uwolnienia od przykrych napięć. Pogłębione rozpoznanie analityczne, jakiemu poddał Freud marzenia senne, pomyłki językowe, tzw. „przejęzyczenia”, zapominanie nazwisk osób nie lubianych, gubienie przedmiotów w dowolny sposób kojarzących się z czymś lub kimś niemiłym, doprowadziło do wniosku, że te i im podobne zachowania są uwarunkowane m o t y w a m i n i e ś w i a d o m y m i . Wymykając się kontroli świadomości przybierają one różne formy wyrazu przeżyć nieświadomych.

26

Ramka 7 „Freud nie był może rygorystycznym naukowcem ani pierwszorzędnym teoretykiem, lecz był cierpliwym, drobiazgowym, bystrym obserwatorem oraz wytrwałym, zdyscyplinowanym, śmiałym, oryginalnym myślicielem. Ponad wszystkie zalety jego teorii wybija się jedna-stara się ona rozpatrywać ludzi z krwi i kości, żyjących po części w świecie realnym, a po części w świecie marzeń i fantazji, pełnych konfliktów i wewnętrznych sprzeczności, a jednak zdolnych do racjonalnego myślenia i działania, motywowanych przez siły mało im znane i przez aspiracje wykraczające poza ich możliwości, na zmianę tępych i bystrych, sfrustrowanych i zadowolonych, pełnych nadziej i rozpaczających, samolubnych i altruistycznych; krótko mówiąc skomplikowane istoty ludzkie. Wielu ludzi uważa, że taki obraz jednostki odznacza się głęboka trafnością” cyt. z C.S. Hall, G. Lindzey: Teorie osobowości, PWN, Warszawa 1994 r., str.73.

Freud zainicjował i przyczynił się do rozwoju ruchu psychoanalitycznego, początkowo bardzo skromnego, w pierwszych spotkaniach brały udział tylko cztery osoby, z biegiem czasu o zasięgu międzynarodowym. Wraz ze wzrostem uczestników ruchu rosła różnorodność interpretacji twierdzeń psychoanalitycznych, pojawili się pierwsi desydenci. Podważali oni głównie zasadność freudowskiej orientacji biologiczno-libidalnej. Wybitnymi przedstawicielami psychoanalizy, partnerami dyskusji Freuda, byli C a r l G . J u n g i A l f r e d A d l e r . Pierwszy z nich jest uznanym twórcą teorii z b i o r o w e j n i e ś w i a d o m o ś c i , która jest spuścizną doświadczeń setek pokoleń naszych przodków i wciąż funkcjonuje w naszych umysłach. Składają się na nią m. in. a r c h e t y p y , czyli wrodzone, ewolucyjnie utrwalone w świadomości pokoleń skłonności. Przykładami mogą być archetyp matki, siły, energii, szybkości, boga-słońca i inne. Znajdują one swój wyraz w symbolach i działaniach symbolicznych. Adler, początkowo bliski współpracownik Freuda, później oponent, podważył znaczenie panseksualizmu, jego zdaniem dominującym motywem ludzkiej aktywności jest d ą ż e n i e d o m o c y („wola mocy”). W późniejszych pracach akcentował d ą ż e n i e do w y ż s z o ś c i, a termin ten zawierał również wątek-postulat doskonalenia. Adler wyraźnie podkreślał rolę k o m p l e k s u n i ż s z o ś c i jako motywu dążenia do mocy, wyższości, znaczenia. Drugie pokolenie psychoanalityków, nastawione reformatorsko w stosunku do freudyzmu, reprezentują m.in. K a r e n H o r n e y , H a r r y S . S u l l i v a n , E r i c h F r o m m i E r i k H . E r i k s o n . Ruch stworzony prze nich nosi zbiorczą nazwę n e o p s y c h o a n a l i z y . Cechą charakterystyczną nurtu jest przywiązywanie dużego znaczenia do społecznych uwarunkowań zachowania ludzi. Wynika to ze wspaniałego rozwoju badań społecznych (psychologii społecznej), pozwalającego właściwie rozumieć wpływ tego czynnika na psychikę i zachowanie ludzi. K. Horney dostrzegła znaczenie poczucia bezpieczeństwa, opracowała teorię l ę k ó w n e u r o t y c z n y c h , wynikających z niezaspokojenia potrzeby bezpieczeństwa. Sullivan podkreślał znaczenie s t o s u n k ó w i n t e r p e r s o n a l n y c h dla rozwoju ludzkiej jaźni. Jeżeli są niewłaściwe, wywołują lęki społeczne. Ludzie, broniąc się przed nimi, stosują środki ochronne, np. kłamstwa. Ogół środków ochronnych tworzy jaźń danej jednostki. Fromm, autor słynnej książki pt. „Ucieczka od wolności” krytykując totalitaryzm stwierdzał, że poznanie psychiki człowieka musi być oparte na analizie jego potrzeb. Człowiek jest istotą biologiczno-społeczną, żyjąc w warunkach cywilizacji zatracił biologiczną orientację i nie wypracował niezawodnej orientacji społecznej. Fromm był przekonany, że podstawą ostatniej może być jedynie miłość twórcza (lepiej być niż mieć), uwidaczniająca się we wzajemnej

27

opiekuńczości i trosce. Fromm opracował teorię t r a n s c e n d e n c j i oraz typologię osobowości ludzi współczesnego świata, akcentując walory typu twórczego. Erikson wykorzystując założenia teoretyczne psychoanalizy opracował teorię rozwoju osobowości człowieka. Wyróżnił on 8 faz rozwojowych na podstawie kryterium ważnych do rozwiązania problemów życiowych danego okresy życia i kształtowania się tożsamości jednostki. Psychoanaliza w rezultacie prac drugiego pokolenia twórców stała się humanistyczną i zorientowaną społecznie. 7. Psychologia humanistyczna. Psychologia humanistyczna bywa określana jako „trzecia siła” ze względu na to, że jej reprezentanci poddali gruntownej krytyce poglądy behawiorystów i psychoanalityków, dwu najbardziej znaczących nurtów psychologicznych drugiej połowy XX wieku. W wyniku tej właśnie krytyki kształtowały się niektóre przeświadczenia twórców tego kierunku. Na jego ostateczny kształt wpłynęły również fenomenologia, egzystencjalizm, potrzeby współczesnej psychoterapii i tradycja humanistyczna. Łatwo zatem domyślić się, że nie jest to kierunek jednolity, spójny teoretycznie. Wybitnymi przedstawicielami psychologii humanistycznej są: A b r a h a m M a s l o w , C a r l R o g e r s , J . T . F . B u g e n t a l , C h a r l o t t e B u h l e r , R o l l o M a y i inni. Ich poglądy różnią się w kwestiach szczegółowych, łączy natomiast podzielane przekonanie, że przedmiotem psychologii winien być człowiek jako całość „Człowiek jako taki jest czymś więcej niż sumą swoich części”- (J. F. T. Bugental), wrażenia lub reakcje można opisywać i mierzyć, będzie to wiedza (pożyteczna!) o przedmiocie wrażeń lub reakcji, ale nie o człowieku. Człowieka należy poznawać innymi metodami, pozwalającymi wykorzystać różne źródła informacji o nim. Psychologia -powiada Maslow- dojrzała już do tego, by odpowiedzieć na najważniejsze pytania, stawiane od wieków przez humanistów. A są to: jakim jest „dobre życie?”, co to znaczy „dobry człowiek?”, jak nauczyć ludzi wybierać „dobre życie”? Odpowiedź znajdziemy badając i obserwując różne gatunki istot, żyjących w naturalnych warunkach. Organizmy mając swobodę wyboru pokarmu zawsze wybierają właściwy, a szkodliwy dla niego odrzucają. Podobna zdolność regulacyjna występuje u noworodków ludzkich, organizm niemowlęcia sprawnie reguluje czas snu, jedzenia, wydalania i inne. Organizm wyraża „mądrość ciała”, kieruje się zasadą homeostazy preferuje istotne dla niego wartości. Jednak wspomniana mądrość ciała nie jest doskonałą, np. wyczucie zapotrzebowania na witaminy często zawodzi. Ludzie chorzy psychicznie albo upośledzeni umysłowo zazwyczaj dokonują błędnych wyborów, szkodzą sami sobie. Zaliczamy ich do grupy „źle wybierających”, ich organizmy nie mogą wskazać tego jakie wartości stanowią o dobrym życiu i dobrym człowieku. Natomiast organizmy „dobrze wybierających” (good choosers) niezawodnie pokazują istotę dobrego życia i dobrego człowieka. Dobrze wybierających charakteryzują, zdaniem Maslowa, następujące właściwości:1) klarowna, bardziej dokładna percepcja rzeczywistości, 2) większa otwartość na doświadczenie, 3) pełniejsza integracja, zwartość i spójność (unity) osoby, 4) wzmożona spontaniczność, ekspresywność, żywotność, pełnia funkcjonalna,5) wyraziste Ja, ukształtowana tożsamość, autonomia, niepowtarzalność, 6) niezależność sądu, obiektywizm, wykraczanie poza Ja, 7) odkrywczość i twórczość, 8) zdolność łączenia tego, co konkretne z tym, co abstrakcyjne; pierwotnych i wtórnych procesów poznawczych itp.,9) demokratyczna struktura charakteru, 10) zdolność miłowania.

28

Osoby dobrze wybierające swój emocjonalny stosunek do życia opisują następującymi określeniami: spokój, szczęśliwość, nawet euforia, rozkoszowanie się życiem, smakowanie jego odcieni, radość, ufność wobec ludzi i siebie, wyzbycie się lęków i inne. Organizm ludzki aby funkcjonować musi zaspakajać zarówno potrzeby biologiczne, uwarunkowane jego strukturą, jak i psychiczne, o bardziej zróżnicowanej genezie. Potrzeby muszą być nieustannie zaspakajane, gdyż deprywacja prowadzi do słabości, chorób lub zahamowania wzrostu. Ludzie zdrowi, dobrze wybierający są wolni od tego typu dolegliwości. Potrzeby człowieka mają strukturę hierarchiczną, obrazowo przedstawia ją tzw. Piramidka Maslowa. Tworzy ją pięć klas potrzeb, u podstaw znajdują się potrzeby fizjologiczne, następnie bezpieczeństwa, szacunku (prestiżu), afiliacji i na szczycie potrzeby samorealizacji. Hierarchiczność potrzeb oznacza, że mogą one być zaspakajane w ściśle określonej kolejności. Jako pierwsze, według mniemania Maslowa muszą być zaspokojone potrzeby fizjologiczne, a więc pokarmu, napoju, powietrza (tlenu), snu, wypoczynku i inne. Po ich wyciszeniu do pewnego poziomu do głosu dochodzą potrzeby bezpieczeństwa i ten mechanizm powtarza się aż do szczytu piramidki. Charakteryzując ten układ potrzeb wprowadza Maslow istotne rozróżnienie między nimi. Potrzeby samorealizacji nazywa potrzebami wzrostu, natomiast pozostałe potrzebami niedoboru. To rozróżnienie podkreśla odmienność motywacyjną obu wyróżnionych grup. Motywy kształtujące się pod wpływem potrzeb niedoboru tracą swą siłę po zaspokojeniu danej potrzeby, natomiast siła motywacji samorealizacji, rozwoju osobniczego działa stale i nasila się w miarę postępu, osiągnięć na tej drodze postępowania. Samorealizacja zapewnia doznania wielu emocji pozytywnych, a o tym wie każdy, kto opanował upragnioną nową sprawność. Samorealizacja to również aktualizacja możliwości jednostki, to jej pełny rozwój. Maslow wyraźnie podkreśla, że samorealizacje występuje u ludzi dobrze wybierających, natomiast źle wybierający są niezdolni lub zdolni w nikłym stopniu do samorealizacji. Celem i zadaniem psychologii humanistycznej, a szczególnie psychoterapii jest wspomaganie dążeń do samorealizacji Rogers wyeksponował kilka innych elementów psychologii humanistycznej. Interesował go organizm jako nośnik doświadczenia osobniczego. Nie psychika, ale cały organizm jest tym nośnikiem doświadczenia. Gromadzone w nim doświadczenie może być świadome, wyrażane symbolicznie, słownie i nieświadome. To ostatnie nazywa Rogers subcepcją, czyli percepcją bez świadomości. Mogą to być jakieś skłonności (bias), nie uświadamiana tendencyjność lub iluzja. Całość doświadczenia organizmu wyznacza jego pole fenomenologiczne, czyli indywidualny układ orientacji. W układzie tym najważniejszym elementem jest ja jednostki. Relacja ja i organizmu decyduje o sprawności i zdrowiu psychicznym jednostki. Jeżeli istnieje odpowiedniość, człowiek funkcjonuje dobrze, w przypadku jej baraku występują zaburzenia. Ostatnie może pojawić się np. w rezultacie niewłaściwych ocen dziecka ze strony rodziców , nauczycieli lub innych osób. Podobnie działa niezgodność pomiędzy ja realnym, a ja idealnym, rozziew między nimi prowadzi do napięć psychicznych i szeregu zaburzeń funkcjonowania jednostki w społeczeństwie. Układ orientacyjny jest niepowtarzalny, subiektywny, trudno poznawalny dla obserwatora zewnętrznego. Psycholog-terapeuta dzięki empatii „zbliża się” do jego poznania, ale pełni wiedzy o nim nie osiąga. Z tego m. in. powodu Rogers wypracował metodę terapii, polegającej na pomaganiu pacjentowi w kierowaniu procesem doskonalenia własnego organizmu. Jest to t e r a p i a z o r i e n t o w a n a n a k l i e n t a . Pozwala ona unikać narzucania pacjentowi schematów akceptowanych przez terapeutę i respektować indywidualność pacjenta. Rogers, opisując rolę psychologa w grupie terapeutycznej nie używa określenia „prowadzący” lecz z re-

29

guły posługuje się terminem „facilitator”, wskazującym na to, że jego zadaniem jest ułatwianie przebiegu jakiegoś procesu lub wykonania danej czynności.

Ramka 8 Wypowiedź Charlotty Buhler na zjeździe Towarzystwa Psychologii Humanistycznej, rok 1973. „Zaczęłam się interesować psychologią na początku tego stulecia. Najbardziej fascynowało mnie pytanie, czego dotyczy ludzkie życie? Wierzyłam, że psychologia odpowie mnie na nie. Pamiętam sarkastyczną uwagę mojego nauczyciela psychologii w ostatniej klasie liceum: psychologia nie jest tym, czy sądzisz, że jest. Nie powie ci ona nic o życiu. Dowiesz się tam o zmysłowych reakcjach na bodziec i o procesie uczenia się. Byłam okropnie rozczarowana i powiedziałam: dobrze, to ja uczynię ją badaniem życia ludzkiego...przy jej pomocy będziemy mogli odpowiedzieć sobie na pytanie jak żyć, po co żyć i w jaki sposób nawiązywać kontakty z innymi ludźmi. W mojej pracy badawczej koncentrowałam się głównie na dwu problemach: Czego ludzie naprawdę w życiu chcą i jak przebiega proces kontaktów międzyludzkich”. Cyt. za Z. Rosińska: Psychologia humanistyczna, s.241 Literatura zalecana: - E. Kosnarewicz, T. Rzepa: Skrypt z historii myśli psychologicznej, DSS, Szczecin, 1995 r. - M.G. Jaroszewski: Psychologia XX wieku, PWN, Warszawa, 1985 r. - Z. Rosińska, Cz. Matusewicz: Kierunki współczesnej psychologii, PWN, Warszawa, 1987 r. - C. Thomson: Psychoanaliza, narodziny i rozwój, PWN, Warszawa, 1965 r. - T. Tomaszewski: Główne idee współczesnej psychologii, Wyd. „Żak”, Warszawa, 1998 r. - R. Stachowski: Historia psychologii: od Wundta do czasów najnowszych, w: J.Strelau(red): Psychologia, podręcznik akademicki t.I.,GWP, Gdańsk, 2000 r.

Szacuje się.30 Część III Szczegółowe zagadnienia psychologii Rozdział III. Funkcjonalnie obwodowy układ nerwowy dzieli się na s o m a t y c z n y u k ł a d n e r w o w y . Co więcej mózg „dysponuje” znaczącymi rezerwami. że w warunkach typowych mózg wykorzystuje jedynie niewielki procent swoich możliwości. czyli zakończeniach nerwów w zmysłach. Sprawności pierwszego zawdzięczamy np. opiszę go w drugiej kolejności. Po ustaniu zagrożenia znowu kontrolę przejmuje układ parasympatyczny i sytuacja wraca do normy. Mózg jest elementem układu nerwowego. funkcjonujący umysł. napiętych mięśniach. Włókna ruchowe przewodzą impulsy z mózgu do mięśni i gruczołów przenoszą informacje. narasta pobudzenie emocjonalne i inne. Pierwsze przewodzą impulsy nerwowe. które mogą być aktywowane w nowych. Współczesny stan wiedzy pozwala bez ryzyka pomyłki stwierdzić. Informują o działających na organizm bodźcach środowiska lub o stanie organizmu. który dzieli się na o ś r o d k o w y i o b w o d o w y u k ł a d n e r w o w y . trwającym miliony lat. Ten ostatni kontroluje standardowe. ustają procesy trawienia. Mózg ludzki. że człowiek świetnie sobie radzi w tak odmiennych środowiskach jak naturalne i cywilizacyjne. Mózg człowieka ukształtował się w procesie ewolucji. nośniki informacji do mózgu. Układ autonomiczny z kolei dzieli się na układ s y m p a t y c z n y i p a r a s y m p a t y c z n y . że mózg przede wszystkim przystosował się do pełnienia swej roli w warunkach naturalnych. nadal stanowi największą tajemnicę natury. W mózgu znalazło to wyraz w postaci mechanizmów „awaryjnych”. zwiększa się podaż tlenu do krwi. Potwierdzeniem tego poglądu jest fakt. uruchamianych w przypadkach zagrożenia. jakby układami odwodowymi. że siadając na krzesło nie opadamy zbyt szybko lub to. Odrębną kwestią jest zakres i głębia poznania tego związku. wymagających nadzwyczajnego wysiłku. np. . Ośrodkowy tworzą mózg i rdzeń kręgowy. Paradoksalnie mózg. niezbędnej dodatkowej mobilizacji sił organizmu. W wyniku jego interwencji krew odpływa z organów wewnętrznych do mięśni. W organizmie pełni on rolę organu sterującego procesami wewnętrznymi i zachowaniem w środowisku zewnętrznym. Zrozumiałą przeto jest rzeczą. Impulsy te powstają w r e c e p t o r a c h . a napotyka największe trudności przy poznawaniu samego siebie. w jakich powstawał. to. ziemskie i te sztuczne. jego położeniu w przestrzeni itp.nakazy wykonawcze. mimo znaczących postępów nauki w tej dziedzinie. tworzone na statkach kosmicznych. Środowisko naturalne charakteryzuje się znaczną zmiennością. Natomiast sympatyczny działa w sytuacjach zagrożenia. Stanowią one bardzo liczną grupę pośredniczącą w przekazach i interpretacji impulsów nerwowych. Pod wpływem tego stanu pobudzenia w korze mózgowej zapada decyzja wyboru odpowiedniej reakcji organizmu. w regulowaniu zakresu i siły ruchu przy zmieniającym się położeniu ciała w przestrzeni. po charakterystyce niektórych właściwości układu peryferyjnego. względnie sprawnie poznaje świat zewnętrzny. że pisząc nie wykraczamy poza granicę kartki papieru. kontrolujący pracę mięśni szkieletowych i a u t o n o m i c z n y u k ł a d n e r w o w y . Nie są to drogi izolowane od siebie. Komunikacja między neuronami czuciowymi i ruchowymi dokonuje się głównie pośrednio. dotychczas nie mających znaczenia konfiguracjach cech środowiska. wzrasta częstotliwość uderzeń serca. normalne funkcjonowanie organów wewnętrznych. istnieje między nimi współdziałanie niezbędne np. Mózg a psychika. Obwodowy układ nerwowy tworzą włókna neuronów czuciowych (aferentnych) i ruchowych (eferentnych). zmienia się rytm oddychanie. Jego struktura i funkcje powstawały i doskonaliły pod wpływem oddziaływania środowiska zewnętrznego. że procesy i stany psychiczne człowieka zależą od funkcjonowania mózgu. poprzez interneurony.

bowiem pełni rolę „gościńca” przewodzącego pobudzenia nerwowe. ciśnienie krwi i poziom cukru we krwi. tyłomózgowie i śródmózgowie tworzą p i e ń m ó z g u . w jego obrębie znajdują się pola wzrokowe. Pierwszy z nich reguluje poziom energetyczny. Łuk odruchowy zamyka się na poziomie rdzenia kręgowego. którego dwie części. Najstarsza reguluje procesy autonomiczne. śródmózgowie i tyłomózgowie. tzn. o dużej powierzchni powłokę dwu półkul: lewej i prawej. Tworzy ona niezmiernie pofałdowaną. płynących z nerwów obwodowych. Rozwój ten doprowadził do przekształcenia się pęcherzyków pierwotnych w przodomózgowie. W pniu są zlokalizowane ważne z punktu widzenia psychologii ośrodki. słuchowe i innych wrażeń zmysłowych. natomiast przodomózgowie. utrzymuje temperaturę ciała. tonus pracy mózgu jak całości. . że mechanizmy ewolucji nie działały na zasadzie zastępowania starego nowym. uformowane z dwu półkul nazywamy mózgiem. MacLean. np. że oba opisy funkcjonowania warstw czy też bloków mózgu uzupełniają się wzajemnie. ciemieniowy i potyliczny. połączonych ze sobą spoidłem wielkim. zlokalizowany w płatach czołowych odpowiada za koncentrację i natężenie uwagi. Niemniej jest on częścią centralnego układu nerwowego i ma do spełnienia poważne funkcje scalania pobudzeń. kora mózgowa umożliwia myślenie abstrakcyjne. c i a ł o m i g d a ł o w e reguluje poziom agresji i zachowania seksualne. a dalsze przekształcenie pierwszego wyłoniło kresomózgowie i międzymózgowie. układ siatkowaty kontrolujący niespecyficzną aktywację. utrudniających lub uniemożliwiających normalne funkcjonowanie organizmu w otoczeniu. M o s t reguluje procesy snu. Znamienną rzeczą jest to. nazywanym też c i a ł e m m o d z e l o w a t y m . jako część struktury limbicznej odgrywa zasadniczą rolę w procesie zapamiętywania i przechowywanie zapamiętanych treści. bardziej sprawne i wyrafinowane. Łuria). jak już wspomniałem. który jest jakby łącznikiem pomiędzy nerwami obwodowymi a mózgiem. aczkolwiek uwypuklono w nich różne elementy. wzgórze. oddychanie i inne. Kora mózgowa jest większa niż reszta centralnego układu nerwowego. Zakodowane w postaci impulsów nerwowych docierają do mózgu poprzez rdzeń kręgowy. Wydaje się. Stanowi ono zbiór komórek nerwowych zapewniających łączność pomiędzy półkulami. ze skupiskiem komórek zwanych j ą d r a m i . czynności seksualne oraz emocje. Drugi odgrywa zasadniczą rolę w analizie i przechowywaniu informacji. a także realizację czynności odruchowych. najnowszy twór ewolucji. Na każdej półkuli wyróżniamy cztery płaty: czołowy. skroniowy. jest on bardziej zróżnicowany w stosunku do pierwszego. działają jak czujniki przekazujące informacje o zagrożeniach zewnętrznych lub zaburzeniach wewnątrz organizmu. złożony strukturalnie. lecz „dobudowywały” do struktur już funkcjonujących nowe. funkcjonalnie uzupełniających się (A. rozmieszczone w receptorach zmysłów i w organach ciała. zatem kontroluje pracę mózgu w aspekcie orientacji w otoczeniu i świadomych dążeń. móżdżek. R. wpływa na motywację zachowania. akcję serca. np. druga kontroluje podstawowe czynności biologiczne. Uszkodzenie przedstawionych struktur prowadzi do zaburzeń zachowania lub procesów percepcji.. W efekcie tych skomplikowanych przemian mózg współczesnego człowieka składa się z trzech wyspecjalizowanych bloków. planowanie przyszłości. marzeń sennych i budzenia się.31 Komórki nerwowe. Nie pretendując do specjalistycznej precyzji neurofizjologów powiedzmy. pozwala to na szybkie reagowanie w sytuacjach zagrożenia organizmu. Nieco inaczej opisuje funkcje trzech warstw mózgu P. H i p o k a m p . stanowi około 2/3 jego masy i zawiera mniej więcej 70% komórek nerwowych układu. układ limbiczny. Mózg. koordynuje ruchy ciała. że w czaszce człowieka (oprócz nerwów) mieści się mózgowie. analizuje doznania sensoryczne. Trzeci. jedzenie. rozumienie symboli i inne. kształtował się w długotrwałym procesie ewolucyjnym. trzecia.

W prawej mieszczą się ośrodki kontroli doznań wizualnych. graficzne. Ramka 9 „Tak jak sześciotygodniowy płód nie dawał się rozpoznać jako męski lub żeński. Mózg leworęcznych silniej reaguje na niektóre leki. a także bardzo liczne funkcje ruchowe. Proces ten. postrzegania przestrzeni i relacji przestrzennych. obie półkule różnią się dodatkowo ze względu na płeć osobnika. spostrzeganie szczegółów. naturalny model mózgu jest. Lewa półkula odpowiada za sprawność języka. Poza tym ta półkula wyspecjalizowała się w kontroli operowania pojęciami abstrakcyjnymi i myślenia abstrakcyjnego. natomiast mężczyźni tylko wtedy.Moir. że w jej obrębie mieści się także ośrodek kontroli emocji negatywnych. S. rozpoznawania twarzy. czy był skierowany do półkuli prawej czy lewej.Mniej jest leworęcznych Azjatów niż Europejczyków i Amerykanów. a także spostrzegania całościowego. w sensie dosłownym zmieniający umysł rozwijającego się osobnika. W każdej półkuli mózgowej są rozmieszczone odmienne funkcjonalnie zespoły komórek. to impuls nerwowy bólu dotrze do prawej półkuli. stosunkiem jednostki do innych ludzi. I rzeczywiście. z reguły bardziej dotkliwe dla mężczyzn. m. Nieco zaskakującym jest to. w dodatku poszczególne układy komórek są rozproszone w na większej przestrzeni kory. Jeżeli płód jest genetycznie żeński. Tak jak wykształcenie się męskości zależało od występowania hormonu męskiego. Jeżeli np. Przyjrzyjmy się teraz płatom kory mózgowej. m. W tak skomplikowanej strukturze. gdy był skierowany do prawej. Witleson stwierdziła. U normalnych dziewczynek mózg rozwija się w sposób naturalny według schematu kobiecego. które determinuje inne zmiany fizyczne – działania hormonów” Cyt. PIW. Mówiąc najogólniej. zgodnie z zasadą naprzemienności.Moir. D. a także (może w związku z tym) jest bardziej podatny na uzależnienia od nikotyny i alkoholu. Jessel: Płeć mózgu. jest rezultatem tego samego zjawiska.za A.in. kształtów i schematów. poprawnego ułożenia w trakcie wymowy słów. Około 10% współczesnej populacji ludzi stanowią leworęczni. że uszkodzenie tych samych partii mózgu powoduje różne skutki u kobiet i mężczyzn. zbyt proste zróżnicowania są mało prawdopodobne. widzenia i słyszenia. Ciało jest tam reprezentowane niejako do góry . aby naturalnie żeńską strukturę mózgu zmienić w schemat męski. planowaniem działania. że przekaz wzrokowy informacji o pewnym ładunku emocjonalnym kobiety odbierały niezależnie od tego. 1993. Jessel) mówią dobitnie i wprost o płci mózgu. jeżeli w prawe. Są one wyspecjalizowanymi ośrodkami kontroli czynności psychicznych. związane z podejmowaniem decyzji. Inaczej dzieje się z chłopcami. Tradycyjnie mówimy o lokalizacji funkcji psychicznych w poszczególnych płatach. żeński. Dominacja ta jest uwarunkowana genetycznie (9%) bądź patologicznie (1% populacji). Niektórzy autorzy (A. pamięć słów i liczb.37-38. W płacie czołowym są zlokalizowane złożone funkcje poznawcze. D. U kobiet podział funkcji między półkulami jest mniej wyraźnie określony. to do lewej. Wiadomo również. tak i tożsamość płciowa jego mózgu zaczyna się kształtować dopiero po pewnym czasie. skaleczymy się w lewe przedramię. zdolności werbalne.32 Każda z półkul kontroluje inną część ciała: prawa lewą połowę a lewa prawą. jak się wydaje. jaką jest mózg. s. mniej jest kobiet niż mężczyzn. tak też potrzebne jest działanie o radykalnym charakterze. np. podstawowy schemat mózgu nie ulega żadnym zasadniczym zmianom. konkretne działania i emocje pozytywne. np. Świadczy to o dominacji prawej półkuli w kontroli motoryki ciała i niektórych czynności poznawczych. ośrodka emocji.in.

upatrujących w procesie kojarzenia elementów istoty procesów psychicznych. jest wyspecjalizowany w przetwarzaniu informacji dostarczanych przez zmysł słuchu. Płat skroniowy kontroluje procesy słyszenia. niezmiernie rozbudowanej sieci komunikacyjnej wewnątrz mózgu. Uszkodzenie w obrębie płata ciemieniowego mogą prowadzić do utraty zdolności określania pozycji rąk lub nóg (przy zamkniętych oczach). prowadzone m. następnie ruch zostaje rozłożony w polu 4 na skurcze poszczególnych mięśni. Zamykając wątek zróżnicowania funkcjonalnego poszczególnych partii mózgu powiedzmy o samej idei lokalizacji funkcji psychicznych w mózgu. Pod wpływem odkryć ośrodków mowy. sięgnięcia po szklankę herbaty dokonuje pole 6 (wg oznaczenia Brodmana). K. pochodzących z siatkówek jest dość skomplikowana. Taka wizja odpowiadała psychologom postaci i reprezentantom różnych wersji holizmu. Za tą koncepcją przemawia również fakt rozpoznawania coraz liczniejszych powiązań między ośrodkowych. ruchem całej kończyny znowu kieruje pole 6. P. Opisane pole odbierają impulsy nerwowe z otoczenia organizmu lub jego struktur somatycznych. zgodnie z którą mózg działa jako niepodzielna całość. Pojawiła się w tym kontekście koncepcja a n t y l o k a l i z a c y j n a . że utrata jednego z płatów nie wpływa znacząco na słyszenie. kontrolującego całą kończynę dolną. Dobrą ilustracją powyższej tezy są odkrycia W. Jest tak. np.33 nogami. że uszkodzenie określonego pola nie zawsze prowadzi do utraty zlokalizowanej w nim funkcji psychicznej. czyli całościowego rozpatrywania problemu. rozpoznawania przedmiotów poprzez dotyk i inne. Nie da się np. mieszczące ośrodki widzenia. lecz lokalizacja nie jest punktowa. W płacie potylicznym szczególną rolę odgrywa pole p r ą ż k o w a n e . co zewnętrzne wobec mózgu jest rzutowane na wspomniane pola i mniej lub bardziej precyzyjnie w nich lokalizowane. Jednak badania. pole kontrolujące ruchy kciuka jest prawie równe wielkości pola. pochodzące z receptorów skórnych. Z tego względu układy te nazywa się obszarami lub okolicami p r o j e k c y j n y m i .Lashleya. Jeżeli uwzględnimy jeszcze istnienie komórek hamujących poszczególne ruchy. Jej zwolennicy pokazują. Oprócz nich występują obszary k o j a r z e n i o w e . Jest to koncepcja w ą s k o l o k a l i z a c y j n a . To. który przeprowadził wnikliwe i dokładne badania lokalizacji ośrodka ruchu. Penfielda. że uszkodzenie połowy pola prążkowanego. uczenie się a także za szereg specyficznych doznań i procesów. np. lecz rozproszona. Odpowiadała ona wyobrażeniom psychologów asocjacyjnych. ruchami palców stopy rządzą komórki położone u wierzchołka mózgu. że widzenie staje się „szczelinowym”. że analizy niezbędnego ruchu. Lokalizacja impulsów. Ważne motorycznie części ciała mają bogatszą reprezentację korową. in. K. jak w polu 4. Wyróżnia się w nim pola odbierające wysokie i niskie tony. odpowiadające za syntezę doznań różnych zmysłów. będziemy mieli prawie dokładny schemat zawiłości lokalizacyjnych. Flourense`a. ruchu i innych sformułowano pogląd. Każda część tego pola kieruje jednym z ruchów. Swoistą syntezą tych zapatrywań jest koncepcja lokalizacji d y n a m i c z n e j . inteligencji umieścić w jakimś konkretnym ośrodku. przez J. mięśni i ścięgien. ściśle określoną i dokładnie zlokalizowaną reprezentację w mózgu. Doznania każdego z naszych uszu jest reprezentowane w obu płatach skroniowych tak. powoduje zanik widzenia w odpowiednich połowach siatkówek. Inne uszkodzenie wspomnianego pola powoduje to. Płat ciemieniowy odbiera informacje sensoryczne. . Okazało się.Goldsteina i innych wykazały. że każda czynność organizmu ma swoją. dzielonego w pionie. że w wielu przypadkach funkcje uszkodzonego ośrodka przejmują inne partie mózgu. że terapia zaburzeń przynosi widoczną poprawę czynności itp.

Dzięki nim pojawiła się możliwość rejestracji prądów czynnościowych w mózgu. mózg to zaprogramuje. życzliwe słowo. Rozdział V Zmysłowe procesy poznawcze. znajdującymi się na drodze organizmu. Warszawa. Wydobywa je w procesie przetwarzania informacji z doznań zmysłowych. . Rozwój techniki i jej wykorzystanie w nowoczesnych metodach badań pozwala jeszcze bardziej przekonywująco ukazać istotę tej relacji. Zanim wypowiemy np. Zmysły skórne (dotyku. Zmysł smaku chroni przed łyknięciem trucizn i zachęca do spożywania smakowitych kęsów. Dzięki tym technikom mózg został udostępniony obserwacji. umożliwiają tym samym rozpoznanie zewnętrznych wyznaczników ruchu. bólu. Skanery i urządzenia do rejestracji rezonansu magnetycznego pozwalają przedstawiać graficznie stany pobudzenie różnych partii mózgu.34 Zarysowany obraz pracy mózgu pokazuje liczne związki pomiędzy układem nerwowym a psychiką człowieka. 1999 r. 2003 r.A. diagnozowanie różnego rodzaju dysfunkcji w konkretnych przypadkach. Dane wzroku rozpoznają wolną przestrzeń. Bragdon. Herzyk:Mózg. która w dodatku została niewyobrażalnie wzbogacona dzięki działaniu czynników kulturowych. Przyrząd zwany elektroencefalogramem pozwala rejestrować aktywność elektryczną zarówno pojedynczych komórek nerwowych jak i całych pól mózgu. Warszawa. jak skierowane do danej osoby życzliwe słowo zaktywizuje odpowiedni ośrodek w mózgu. kumulacji doświadczeń licznych pokoleń. intelektualna lub społeczna jest o ułamek sekundy poprzedzana aktywnością wyspecjalizowanej partii mózgu. Carter: Tajemniczy świat umysłu. centrala sterująca zachowaniem organizmu w otoczeniu. pozwalają penetrować środowisko na odległość. Taka jest biologiczna rola zmysłów. Moir. Poznań. Również można pokazać to.D. PIW. słuchania muzyki. . Dzięki temu możliwe staje się wyszukiwanie pożywienia. tym samym umożliwiły. Pokazują również okolice o zaburzonych czynnościach jakie pojawiają się np. u epileptyków czy osób autystycznych. emocje. . Mózg.2000 r. . unikać kolizji z przeszkodami. Słuch ostrzega przed zbliżającym się drapieżnikiem lub walącym się drzewem i wskazuje miejsce. Lublin. Gdańsk. Wyd. Masowe badania tą metodą pozwoliły dość dokładne opisać stan pracy mózgu zdrowego człowieka. w trakcie wykonywania różnych czynności. D. temperatury) również informują o korzystnym lub niekorzystnym dla organizmu stanie wewnętrznym lub zewnętrznego środowiska. Grayson: Nerwy i mózg ludzki. poprzez porównania. a także orientacja przestrzenna. uczucia:analiza neuropsychologiczna.A. że konkretna podejmowana czynność ruchowa. Powonienie spełnia podobną rolę. Gamon: Kiedy móżg pracuje inaczej. Jessel: Płeć mózgu. Nowoczesne metody poznawcze pozwalają pokazać to. np. Atena.PWN. skąd płyną dźwięki zapowiedzi czegoś pożądanego. UMCS. Literatura zalecana: . jednej z bardziej owocnych metod badawczych. . unikanie niebezpieczeństw. 1993 r. D.J. Mechanizmy ewolucji wykształciły takie organy zmysłowe. GWP. nawet warstw głęboko położonych. Dowodzi to ścisłego powiązania pracy mózgu i funkcji psychicznych. a także określać niektóre właściwości obiektów zewnętrznych. aby spełniać swą rolę musi otrzymywać odpowiednie dane o otoczeniu.R. I jedno i drugie służy właściwemu przystosowaniu do życia w warunkach środowiska oraz kontroli procesów wewnątrz organicznych.1966 r.A. które wyłapują ważne dla życia organizmów danego gatunku wskaźniki stanu otoczenia.

W ciemnościach źrenica rozszerza się. . „być oczkiem w głowie” itp. tym ciemniejsza tęczówka oka. a każde jej naruszenie jest sygnalizowane poprzez doznania zmysłowe. substancję absorbującą różne długości fal światła.w konsekwencji . Zmysł wzroku. jest to wiedza z autopsji. Relację tę reguluje z a s a d a r ó w n o w a g i o r g a n i z m u i ś r o d o w i s k a . Dostarczają przesłanek do rozumienia świata. wielkości. Jej funkcja jest analogiczna do nastawiania odległości w aparacie fotograficznym. dostosowawcze reakcje organizmu.kształtowania pożądanej dla życia relacji organizm-środowisko. słyszanego. Gałkę oczną otacza r o g ó w k a . np. niemniej tradycyjnie mówimy o modalności pięciu zmysłów: wzroku. zimna. gorąca. barwny i nieprzezroczysty mięsień. węchu i dotyku (zmysły skórne). ich zachwianie prowadzi do zaburzeń w jego systemie. o dużym ładunku subiektywnej pewności. A to w następstwie wywołuje odpowiednie.35 Zmysły są kanałami kontaktowymi z otoczeniem. oprócz wspomnianej funkcji biologiczno-adaptacyjnej. określonej barwy. O zmysłach tych i zróżnicowanych wrażeniach zmysłowych dowiadujemy się bardzo wcześnie. sposobem istnienia i prezentacji właściwości świata. Co więcej. w jaskrawym świetle słonecznym zwęża się. oko w jego życiu ogrywa nadzwyczaj istotną role i jako organ widzenia plasuje się wysoko w powszechnej skali wartości ludzkich („chronić coś jak źrenicę w oku”. twarda warstwa chroniąca wnętrze oka przed mechanicznymi uszkodzeniami. subiektywną reprezentacją świata. W innej konwencji możemy zdefiniować wrażenie jako doznanie prostej jakości. Jest ich więcej niż nazw zmysłów. równo ułożonych komórek. zbudowanym z 1000 warstw idealnie przezroczystych. że każdy żyjący organizm wymaga właściwych dla siebie warunków egzystencji. swędzenia). Wrażenia różnią się m o d a l n o ś c i ą . wrażenia wzrokowe. gdyż zmysły skórne dostarczają wiele wrażeń (dotyku. Człowiek (w sensie gatunku) jest wzrokowcem. Dana zmysłowe są mentalną. Regulacja ta. zawieszona na mięśniach rzęskowych. zawierający melaninę. „oko zwierciadłem duszy”. Soczewka jest unikatowym tworem natury. umożliwiającymi poznawanie jego właściwości i . Tuż za źrenicą znajduje się s o c z e w k a . ciężaru itp. zwiększając dopływ fal świetlnych do receptorów. zwanych r e c e p t o r a m i . To ukazuje znaczenie życiowe receptorów oka. łaskotania. Stanowi ona podstawę wyróżniania świata widzialnego. zwana a k o m o d a c j ą . Ludzkie doznania zmysłowe. pełnią rolę poznawczą. tzn.) Z doznań wzrokowych czerpie człowiek około 75-80% informacji o świecie.Im więcej pochłania. w pierwszych latach naszego życia. słodyczy.„Zasłonka” ta reguluje wielkość ź r e n i c y . stanowią treść świadomości człowieka. bólu. umożliwiają zaspokojenie potrzeby wiedzy i ciekawości świata. smaku. regulujących jej krzywiznę (grubość). za nią znajduje się t ę c z ó w k a . a także wzbudzają silne emocje i subtelne uczucia. kolistego otworu w centrum tęczówki. Oko ma względnie prostą budowę. czyli subiektywnego odczucia bodźca. chroniąc nerw wzrokowy przed nadmiarem stymulacji. zapewnia właściwą ostrość widzenia przy zmianie odległości wobec widzianego obiektu. wychodzących z wewnętrznych ścian bocznych gałki ocznej. dotykanego itd. Przywołajmy zatem te doświadczenia. Pamiętać należy. działającego na zakończenia nerwowe w zmysłach. słuchu. Modalność wrażeń Proces poznania zmysłowego zaczyna się od doznania w r a ż e ń .

przy dobrej widoczności. reaguje na krótki odcinek linii prostej. Ich postrzeganie obiektów jest rozmazane. pszczoły widzą różne odcienie ultrafioletu. A to wpływa niekorzystnie na ich społeczną ocenę.5 kilometra. mamy w niej kilka prostych elementów. W słupkach i czopkach dokonuje się przemiana energii słonecznej (pośredniczą w tym procesy chemiczne) w impulsy nerwowe. a nadmierne spłaszczenie z kolei powoduje przesunięcie obrazu poza siatkówkę . jakby spowolnione. Widzenie cech przedmiotów. w centrum siatkówki znajduje się niewrażliwa na działanie fal świetlnych ś l e p a p l a m k a . chociaż inne istoty żywe wykorzystują takie możliwości. dostrzec drut telefoniczny z odległości 0. Wyobraźmy sobie literkę B. Dwaj amerykańscy nobliści D. Są to wyspecjalizowane komórki nerwowe we wzrokowej okolicy mózgu. Wykryte proste cechy nie tworzą mozaiki. pionowe. promienie świetle załamują się tak. Wiesel wykryli i opisali k o m ó r k i p r o s t e . Pierwsze. układ pionowy i horyzontalny i kilka innych. W wyniku ich działania doznajemy wrażeń kształtu. musimy lekko przechylać głowę. Z daleka mogą nie rozpoznawać znajomych. Jedna komórka np. Zmysł wzroku człowieka jest wrażliwy tylko na fale świetlne długości od 380 do 780 nm. jest ich około 120 milionów. Powoduje to. czytając (bez okularów) np. marszczą nos. prócz plamki żółtej. Hubel i T. nie odczuwamy widzenia przedmiotów tak. vis a vis źrenicy. kąta nachylenia linii. np. W efekcie osoby z takimi wadami oka cierpią na dolegliwość krótkowzroczności lub dalekowzroczności. rozmieszczone w plamce żółtej. nieostre. cały proces nie jest kontrolowany. że obraz przedmiotu pada przed siatkówką. pozwalają np. wielowarstwową powierzchnię oka nazywamy s i a t k ó w k ą . reagujące na ściśle określone. One też umożliwiają nam widzenie barw. chcąc dostrzec światło słabo świecącej gwiazdy. ogólnie właściwości przestrzennych przedmiotów. a dno oka i ścianki boczne są usiane licznymi komórkami nerwu wzrokowego. czyli właściwymi receptorami. Aby dostrzec jej kształt muszą połączyć się doznania komórek wykrywających linie proste poziome. Przestrzeń wewnątrz gałki wypełnia ciało szkliste. patrząc na obiekty dalej położone mrużą oczy. gazetę trzymają ją niemal przy nosie. że zachowanie takich osób staje się niepewne. gdyż jej promień wpadający przez źrenicę wprost na żółtą plamkę nie pobudzi czopków. ich wrażliwość na światło jest około 100 000 razy wyższa niż czopków. krzywizny. Osoby krótkowzroczne widzą dobrze przedmioty bliskie oku. inna na łuk krzywizny.36 Dysfunkcje soczewki prowadzą do zaburzeń ostrości widzenia. Komórek tych jest relatywnie dużo. W nocy. liczą około 6-7 milionów i są wyspecjalizowane w odbiorze światła dziennego (intensywnego). lecz łączą się w stopniowo w coraz to większe całości. Cechuje je niebywała czułość. Na dnie oka. bywają na początku znajomości posądzani o zarozumiałość i oschłość w kontaktach społecznych.. Miarą wrażliwości ostatnich jest fakt dostrzegania nocą. Będzie natomiast wystarczająco intensywny dla słupków. Pręciki (słupki) są o wiele liczniejsze. łączenia krzywizna i linii prostych. Nie reaguje on na światło pozostałych długości fal. Są receptorami nocnego widzenia. z tego względu nazywa się je także d e t e k t o r a m i cech. subiektywnie odbierane jako wrażenia. pochylają się do przodu i wyglądają jakby przygnębieni. Rejestrują one występujące cechy automatycznie. czyli wyprowadzenie nerwu wzrokowego z wnętrza oka. Opisywane komórki wykrywają cechy przedmiotów. elementarne cechy obiektów otoczenia organizmów. przebiega poza świadomością. wielkości. jak to sugerują obrazy Seurata. latarni z odległości 50 km. Proces ten przebiega w . Wyróżniamy na niej dwa rodzaje receptorów: czopki i słupki (pręciki). tyle ile prostych elementów geometrycznych występuje w otoczeniu. W przypadku zbyt silnego zakrzywienia. Tę światłoczułą. są rozmieszczone na całej powierzchni siatkówki.

zalicza się do nich czerwoną. Zdaniem W. Ich widzenie konturów przedmiotów jest rozciągnięte. Strzemińskiego. podziwiamy bogactwo odcieni kolorów. zapewne z powodów większego ich znaczenia dla orientacji w środowisku naturalnym. odległość między widzianymi punktami jest u nich większa. Widząc przedmioty wyróżniamy ich kontury. te osoby mają ostry wzrok. uznajemy ją za cechę przedmiotu. Jedni widzą kontury wyraziście. Podobne efekty uzyskuje się mieszając barwy (zjawisko addycji) lub farby. Oczy ludzkie nie są jednakowo sprawne w tej dziedzinie. artysty i teoretyka widzenia form malarskich. wysyłające promienie świetlne długości od 470 do 650 są pełniej reprezentowane w naszej świadomości. W grotach. że rozpoznajemy przedmiot widząc jedynie nieliczne jego cechy. Obiekty świata. natomiast te ze środkowej części dają różnorodność odcieni. zielone i czerwone otrzymuje się światło białe. Odpowiedniość tę przedstawia niżej prezentowane zestawienie: Fale 380 – 450 nm wywołują wrażenie barwy fioletowej. W efekcie tworzy się schemat przedmiotu. Widzimy świat barwny. Th. Zatem detekcja niektórych cech przestrzeni też pozostaje gorszą. pochłaniając pozostałe. niebieską i żółtą oraz wtórne (powierzchniowe). „domyślając” się reszty. niż u ludzi o ostrym wzroku. Ostatni punkt świetlny widzą jako nieco rozsiany krąg świetlny. „ 510 – 560 „ „ „ „ zielonej. „ 490 – 510 „ „ „ „ zielonobłękitnej. „ 590 – 610 „ „ „ „ pomarańczowej. że wyświetlając równocześnie światło niebieskie. który powtarzany utrwala się w mózgu. Jakość doznania ściśle odpowiada długości fali. Wrażenie barwy pojawia się pod wpływem działania na receptor wzroku określonej długości fali świetlnej. Widzenie barw. W zestawie barw wyróżniamy barwy podstawowe. przedmioty nie są barwne. „ 470 – 480 „ „ „ „ błękitnej. Nas interesuje w tym przypadku jedynie kwestia widzenia konturu przedmiotów. W rzeczywistości sprawa jest bardziej skomplikowana. H. inni nie dysponują tą cechą. świadczą one o powszechnym w owym czasie konturowym widzeniu obiektów rzeczywistości i o zmienności form widzenia. Hipoteza jest interesująca. bezbarwne. W języku potocznym barwę przypisujemy przedmiotom. Y o u n g wykazał. jakby występujące między tymi zasadniczymi. „ 575 – 590 „ „ „ „ żółtej. one tylko odbijają fale świetle pewnej długości. aczkolwiek niesprawdzalna. To fale świetlne „zabawiają się” wyglądem przedmiotów. a w konsekwencji prowadzi to do tego. nawiązując do tego stwierdzenia opracował teorię . „ 690 – 780 „ „ „ „ purpurowej. zamieszkiwanych kiedyś przez ludzi pierwotnych zachowały się rysunki konturowe. „ 480 – 490 „ „ „ „ błękitnozielonej. a ich impulsy są przetwarzane i scalane na poziomie kory mózgowej. „ 560 – 575 „ „ „ „ żółtozielonej. Wrażenia wywoływane działaniem fal z krańców skali są słabo zróżnicowane. „ 610 – 690 „ „ „ „ czerwonej. von H e l m h o l t z. „ 450 – 470 „ „ „ „ niebieskiej. zieloną.37 wielkim uproszczeniu następująco: pobudzenia dwu lub kilku komórek są łączone w całość „wyższego rzędu” przez komórki odbierające sygnały z kilku komórek prostych.

czyli niewrażliwości na barwy czerwoną i zieloną. Teorię Heringa. twierdzącego. Ich pobudzenie wywołuje wrażenie barwy niebieskiej. Jeżeli będziemy przez pewien czas wpatrywali się w obraz o tonacji czerwieni. Obiegowo mianem daltonistów określa się ludzi nie postrzegających czerwieni i zieleni. Bowiem wiadomo. że niewrażliwość na barwy żółtą i niebieską jest o wiele rzadsza niż całkowita ślepota na barwy. H e r i n g. Dzięki temu drugiemu etapowi w procesie widzenia barwnego daltoniści nie wrażliwi na zieleń i czerwień widzą kolor żółty. nie tłumaczy jednak niektórych aspektów widzenia barwnego. kierowcy . Etiologia zjawiska jest złożona. Okazuje się. bywa ono dziedziczne. Powszechnie jest znane zjawisko d a l t o n i z m u . Stosuje się je nawet takich przypadkach. co stanowi podstawę wrażeń określonej barwy. że wynika ona z zaburzeń funkcjonowania czopków „czerwonych” i „zielonych”. wyróżnionych przez Helmholtza. Byłoby to wyjaśnienie wystarczające. Kluczem do rozwiązania problemu stało się dla niego zjawisko p o w i d o k u . wrażliwych na działanie fal świetlnych różnej długości. Zróżnicowanie funkcjonalne czopków potwierdził empirycznie G.widzą obiekty żółte. bowiem uniemożliwia daltonistom wykonywanie niektórych zawodów. Jest to wada nieuleczalna. a jest inaczej . a także spowodowane urazami lub schorzeniami. są barwami d o p e ł n i a j ą c y m i . Wrażenia tej barwy są zatem niezależne od jednego z trzech rodzajów czopków. to ujrzymy nasz obraz w tonacji zielonej. Widząc np. Początkowo miało wykształcić się widzenie barw niebieskiej i żółtej. np. zielonej lub czerwonej. Zgodnie z nią w siatkówce oka występują trzy rodzaje czopków. najczęściej czerwonej i zielonej. Można przypuszczać zatem. Łatwo je zaobserwować w warunkach domowych. że daltonizm jest zaburzeniem widzenia barw. współczesny psycholog amerykański. Teoria trzech barw jest prostą i elegancką. Tą wadą wzroku jest dotkniętych około 5% mężczyzn i około 0. że w procesie postrzegania barwnego występuje zasada wyłączania czopków wrażliwych na barwę dopełniającą wobec kolorystyki obiektu spostrzeganego. że widzenie barw przebiega dwuetapowo. ale jej subiektywne przeżycie jest efektem przetworzenia tych danych na poziomie mózgu. Wydaje się. Mieszanie fal świetlnych w różnych proporcjach daje wrażenie różnych barw pośrednich (wtórnych). Ma ono istotne znaczenie praktyczne. zwaną t e o r i ą p r o c e s ó w p r z e c i w s t a w n y c h potwierdzają współczesne badania empiryczne. zwaną t e o r i ą t r z e c h b a r w lub teorią Younga-Helmholtza. Pary te nawzajem dopełniają. czopki reagują na fale określonej długości. Ale obok błękitu precyzyjnie wyróżnimy żółtą barwę słońca. Nie postrzegający barw czerwonej i zielonej byliby zatem opóźnieni o jeden etap ewolucyjny. Dodajmy. w których procesy jednostkowe warunkują efekt w postaci właściwości psychonerwowych. a następnie przeniesiemy wzrok na białą ścianę. zieleń wiosennych traw nie postrzeżemy ich jako czerwonych. Zaburzenie widzenia barw może wynikać np. Podobnie przedstawia się relacja barwy niebieskiej i żółtej. Okazało się. podziwiając błękit nieba nie ujrzymy tego obszaru jako żółtego. L a d d-F r a n k l i n a. W a l d. Zasada dopełniania dotyczy także bieli i czerni. a następnie czerwonej i zielonej. a niewrażliwi na żółtą i niebieską aż o dwa.38 widzenia barwnego. jako czarno biały i że w trakcie ewolucji kształtowało się widzenie barwne. z niedoboru pewnych elementów w organizmie matki. bardzo rzadko niebieskiej i żółtej. Jako ciekawostkę potraktujmy przypuszczenie C. Jak można wyjaśnić tę zagadkę? Zadania tego podjął się E. zatem i płodu. że mamy tu przykład nadmiernej uniwersalizacji ewolucyjnego wyjaśniania wszelkich zjawisk psychicznych. gdyby nie fakt. Daltoniści nie mając możliwości takiego „mieszania” nie powinni widzieć barwy żółtej. że człowiek pierwotny postrzegał świat achromatycznie. że czerwień i zieleń są ze sobą w pewien sposób współzależne.5% kobiet. To przeczy teorii Ladd-Franklina. Znaczy to. że barwę żółtą otrzymuje się mieszając zielone z czerwonym.

Kolory pomieszczeń pracy wpływają na poziom i szybkość narastania zmęczenia. potęgę. Słyszane dźwięki charakteryzują się trzema cechami: wysokością. że barwy wywierają wpływ na procesy fizjologiczne. krętej rurki. a zmniejsza się przy świetle niebieskim.Istota poczynań sprowadza się do poddania pacjenta działaniu barw uspakajających. Pokazuje to opis zamieszczony w ramce nr 10. odpowiadające za utrzymywanie równowagi ciała. symbolizuje zdrowie. krew. Goethego. Receptory słuchu są rozmieszczone w uchu. na niej lokuje się n a r z ą d C o r t i e g o. np. Natomiast światło zielone sprzyja wysiłkowi długotrwałemu. zwanej chromoterapią (od greckiego chroma-barwa. Pozbawia ich także przeżyć estetycznych uwarunkowanych „grą kolorów” dzieł malarzy. wypełnionej płynem. znajdującej się w u c h u w e w n ę t r z n y m. barwa żółta jest ciepłą i spokojną. filmowców i drukarzy. radosna. Ze ślimakiem są połączone k a n ał y p ó ł k o l i s t e . fiolet jednocześnie przyciąga i odpycha. maszynisty suwnicowego. wprawiająca w dobry nastrój. które poprzez kanał słuchowy kieruje fale dźwiękowe do u c h a ś r o d k o w e g o. Właściwość kolorów w postaci wpływania na nastroje człowieka wykorzystuje się także w psychoterapii. Hz nie są słyszalne. tam drgania b ł o n y b ę b e n k o w e j. Wyróżniamy w nim u c h o z e w n ę t r z n e. że ich nie odbieramy. głośnością (siłą) i jakością. ożywiająca. Badania naukowców francuskich dowiodły. Dźwięki poniżej 20 Hz i powyżej 20 tys. wrażenia słuchowe. Wnętrze ślimaka pokrywa cienka b ł o n a p o d s t a w o w a. co wzbudza impulsy nerwowe. kojarzy się z pełnią życia. ( cykli na sekundę). przytulną. Jest ich około 30 000. co nie znaczy. wzrasta przy oświetleniu czerwonym. barwa czerwona jest podniecająca. zielony spowalnia. skłaniająca do zadumy. Przeciwnie . przekazywane do mózgu i odbierane jako doznania słuchowe. ale jednocześnie poważna. organie o bardzo skomplikowanej budowie. energię. niebieska również spokojna. kojarząca się z błękitem nieba. Ramka 10 Zdaniem wielu artystów i znawców sztuki. symbolizuje nadzieję. Przepływ płynu w ślimaku powoduje falowanie k o m ó r e k w ł o s k o w a t y c h. wytwarzających fale głosowe o częstotliwości od 20 do 20 000 Hz. leczenie). czerń w naszej kulturze jest symbolem smutku i żałoby. bądź podniecających odpowiednio do wskazań diagnostycznych. kowadełko i strzemiączko). Siła nacisku mięśni dłoni. odpowiednika siatkówki w oku. ze zbiorem k o m ó r e k w ł o s k o w a t y c h. nie powiązane z procesem słyszenia. jest przeciwstawieniem radosnej niewinności bieli. ogień. Barwy mają duże znaczenia praktyczne jeszcze w innym sensie. Kolor czerwony przyśpiesza rytm pracy serca. W niektórych kulturach azjatyckich biel jest wyrazem smutku. Słuch. . a także ze smutkiem i tęsknotą. są przenoszone na układ trzech małych kosteczek (młoteczek. są one odbierane jako drania przedmiotów. Człowiek doznaje wrażeń słuchowych w rezultacie działania na receptor słuchu wibracji przedmiotów. kolor i therapeia-opieka. a czerń kojarzy się z emocjami pozytywnymi. zielona jest barwą uspakajającą. stanowiącym właściwy receptor słuchu. pomarańczowa jest wesoła. bogata w skojarzenia.39 samochodu. aktywizująca. który przekazuje drgania do ś l i m a k a. mierzona dynamometrem.

Powyższe powody uzasadniają konieczność prowadzenia walki z hałasem. żyjący w środowisku naturalnym. głośniejsze dźwięki wywołują ból. szmer mieszkania. bardzo silny dźwięk. J a k o ś ć albo barwa lub tembr dźwięku jest zależna od wzajemnego stosunku tonów częściowych. o rozmaitej amplitudzie i częstotliwości. używanych w miejscach pracy i zamieszkania ludzi. pogłos. miej wydajni w pracy. przejeżdżający pociąg. praca świdra pneumatycznego. są zestresowani). Etiopczyk. w przędzalniach albo w kuźniach fabrycznych po kilu latach pracy nie słyszą wysokich dźwięków. natomiast przy wysokiej niezbędna jest zmiana bardzo znacząca. ruchliwa ulica. wybuch bomby. Decybele 0 18 20 40 60 70 80 90 100 110 120 130 140 160 200 Zjawisko próg słyszalności. Osoby pracujące np. nie mogą więc np. rozmowa. przędzalnia. hala fabryczna. G ł o ś n o ś ć lub siła dźwięku mierzy się w decybelach. wyrażająca wielkość fizycznego ciśnienia powietrza na bębenek. a one nie regenerują się i nie mogą być „poprawiane” chirurgicznie. a z jakiej odległości usłyszysz Ty. np. mała daje odczucie niskiej wysokości dźwięku. próg bólu. wysokie flet (2 050 Hz). Przy jego niskiej wysokości różnicę tonu zauważamy już przy małej zmianie częstotliwości. traktowanym jako szkodliwe dla zdrowia zanieczyszczenie środowiska. Pod wpływem nadmiernej głośności środowiska obniża się też wrażliwość słuchu ludzi w nim pozostających. Wysokość dźwięku nie jest jednak prostą odpowiedzialnością parametrów częstotliwości. odgłosy w przeciętnym biurze. np. Jeżeli ostatnia jest .40 W y s o k o ś ć dźwięku zależy od częstotliwości. a także jako czynnik obniżający poziom sprawności ludzi (narażeni na hałas są m. a bardzo wysokie skrzypce (około 3 070 Hz). zespół rockowy ze wzmacniaczem.in. Również jednorazowy.wysokiego. wielka. W wielu krajach wprowadzono prawne ograniczenia dopuszczalnej głośności urządzeń. słyszy szept z odległości 90 metrów. start concorde’a. tworzących dany dźwięk. a wyższe harmonicznymi. W skali tonów fortepianu ostatnia jest o 140 razy większa od właściwej dla dźwięków niskiej wysokości. szanowny studencie (mieszkańcu) wielkiego miasta w Polsce? Już dwugodzinna ekspozycja na dźwięki o sile około 100-120 decybeli wywołuje często głuchotę stymulacyjną.). potężny grzmot. popełniają więcej niż przeciętnie błędów. Jest to miara wypracowana w Laboratorium Telefonicznym Bella. samolot odrzutowy. rakiety. cichobieżny samochód. Orientacyjną skalę głośności w decybelach przedstawia niżej zamieszczone zestawienie. Destrukcji ulegają komórki włosowe. odbierać piękna gry na skrzypcach. Stałe przebywanie w środowisku o dużej głośności (powyżej 85 decybeli) powoduje trwałe uszkodzenie słuchu. Najniższa w nim częstotliwość nazywa się podstawową. wybuch rakiety może nieodwracalnie zniszczyć receptor słuchu. trwającą kilka godzin. cichy szept. nie słyszą popiskiwania dzieci. I tak na przykład niskie dźwięki wydaje kontrabas (około 40 Hz.

gdy błona bębenkowa zostaje uszkodzona (mechanicznie albo w wyniku procesu chorobowego) lub kosteczki ucha środkowego zatracają zdolność drgania w wyniku czego pobudzenie nie dociera do komórek włosowatych. Tę wadę można niwelować przez zastosowanie aparatu słuchowego. napadniętego z tyłu nie ochroni nawet bardzo dobry wzrok. to bodziec akustyczny pobudzi receptor lewego ucha z minimalnym opóźnieniem w porównaniu z prawym. że różnica wysokości dźwięku docierającego do ucha stanowi wskaźnik dla lokalizacji dźwięku. Dźwięki dochodzące do nas z daleka mają niższą wysokość. dźwięk postrzegamy jako współbrzmienie. Wystarczy zamknąć oczy i poprosić kolegę. Jeżeli tak jest. Ph. ma słuch upośledzony. ustawiając uszy w różnych odległościach do domniemanego źródła dźwięku. Są one odbierane jako niemiłe. niestety. g ł u c h o t a n e r w o w a. Jeżeli źródło dźwięku znajduje się np. Polega ono na tym. jak np. Na podstawie tych wskaźników mózg lokalizuje poruszające się źródło dźwięku. Czułość tego układu orientacji jest tak wielka. że wysokość oddalającego się dźwięku obniżą. W takich i podobnych sytuacjach nadzwyczaj pomocną jest słuchowa zdolność lokalizacji źródła dźwięku. że nie bardzo wiemy skąd dochodzi do nas odgłos klaskania. ma miejsce wtedy. Każdy z Czytelników może sam przekonać się o tym. W ten sposób zapewniamy dopływ do mózgu dodatkowych danych o różnicach odległości źródła od uszu w różnych położeniach.000 027 sekundy wystarcza do by zlokalizowania położenia źródła dźwięku. Mamy wtedy do czynienia z głuchotą. słysząc chrząkanie dzika w gęstym lesie nie określi przy pomocy oka miejsca jego przebywania. a okaże się. po prawej stronie. że wzrokowo nie można zlokalizować miejsca danego zdarzenia. Świetnie np. orientujemy się w tym. a zbliżającego się narasta. wzmacniającego siłę bodźca dźwiękowego. przyjemne dla ucha. czyli chaotyczne tony. Człowiek jest wzrokowcem. niż dochodzące z bliska. Ten wspaniały mechanizm zawodzi w pewnych sytuacjach. Pierwszy polega na wykorzystaniu różnicy czasu docierania dźwięku do lewego i prawego ucha. g ł u c h o t a p r z e w o d z e n i o w a. Ta właściwość funkcjonalna receptora słuchu pozwala nam zrozumieć nasze zachowanie w sytuacjach niepewności miejsca. Fizycy dokładnie rozpoznali zjawisko Dopplera. ale bywają takie sytuacje. że trudno jest zlokalizować położenie źródła dźwięku jeżeli znajduje się ono w równej odległości od uszy. Finezyjna struktura aparatu słuchu może zostać uszkodzona lub z upływem lat życia obniżyć swą sprawność. Dźwiękom harmonicznym przeciwstawiamy szumy. by mózg przeanalizował dane i określił położenie źródła dźwięku. drapanie żelazem po szkle. wykonując prosty eksperyment. występującą pod dwoma postaciami. Drugi mechanizm lokalizacji źródła dźwięku sprowadza się do wykorzystania wskaźnika wysokości dźwięku. z którego dochodzi dźwięk: wtedy mimowolnie zaczynamy poruszać głową. by klasnął w dłonie w miejscach równo oddalonych od lewego i prawego ucha (ustawiając się z przodu. nie uporządkowane wokół częstotliwości podstawowej. Zimbardo utrzymuje. Jednak ta nieznaczna różnica czasu zadziałania bodźca wystarcza. charakteryzuje uszkodzenie komórek włosowatych lub nerwów prze- . Drugą. czy grzmi w pobliżu nas. tyłu lub klasnął nad głową).41 wielokrotnością podstawowej. Wielu ludzi. Lokalizacja źródła dźwięku. czy też w oddali. Pierwsza. że już różnica wielkości 0. Okazuje się. to wrażliwość naszego ucha zasługuje na określenie: fenomenalna. Myśliwy np. Podobnie sprawa ma się z głośnością (siłą) dźwięku. Jak to się dzieje? Dwa mechanizmy układu nerwowego służą realizacji tej funkcji psychicznej.

opracowana prze H. Już 0. Teoria ta nie wyjaśnia faktu odbierania wysokości dźwięków powyżej 400 Hz. Zgodnie z nią fala głosowa wędruje wzdłuż błony usznej i pobudza maksymalnie tę jej część. powodując salwę pobudzeń. drgają pod wpływem działania dźwięków różnej wysokości. jak dotychczas. Okazuje się. wyjaśniającej problem słyszenia. Teorie słyszenia. T e o r i a m i e j s c a. która jest najbardziej wrażliwa na daną wysokość dźwięku. Konkurencyjną wobec przedstawionych jest t e o r i a c z ę s t o t l i w o ś c i (telefoniczna). są sygnałem dla mózgu. Problem ten próbowano rozwiązać tworząc t e o r i ę w ę d r u j ą c e j f a l i. wystarczy 0. e z 30 000 kom Zmysł smaku. Człowiek obiera cztery podstawowe wrażenia smakowe: słodkiego. gorzkiego. zaproponowaną przez G. G. Niektóre z tych receptorów są wyspecjalizowane. Według niego fale o dużej częstotliwości wywołują sekwencyjne pobudzenie neuronów. G. przenoszone na komórki włosowate. przy tym wrażliwość na bodźce. Różne miejsca pobudzonej część błony ucha. Uzupełnieniem tego wywodu jest t e o r i a s a l w y. przynajmniej niektórych ludzi. Wewera. Bekesy udowodnił. podobnie jak struny harfy. rozsianych na powierzchni języka. umieszczone w brodawkach. Zgodnie z nią impuls nerwowy powstaje tylko pod wpływem szczytu działającej fali. a jej częstotliwość jest dla mózgu sygnałem rozpoznawczym dźwięku. wrażliwe tylko na obecność substancji jednego smaku: słodkiego. Receptorami smaku są kubki smakowe. Są natomiast teorie cząstkowe. kwaśnego lub słonego. sposobem jej przeciwdziałaniu jest zabieg chirurgiczny wszczepienia sztucznego ślimaka. do jego rozpoznania. To wyjaśnia możliwość odbierania dźwięków o wysokiej częstotliwości mimo powolności pobudzeń pojedynczych neuronów. Sprawni kucharze są zdolni tworzyć niezwykłe kompozycje smakowe. zwłaszcza gorzkie (potencjalnie bardzo niebezpieczne.004 % chininy w roztworze jest wykrywana! W ten przemyślny sposób organizm człowieka został . wrażenia smakowe. że obie główne teorie uzupełniają się. że pojedynczy neuron może reagować nie częściej niż 300-400 razy na sek. Kiperzy z kolei demonstrują wysoki poziom czułości tego zmysłu. Drgania określonych miejsc. gorzkiego i słonego. Bella. są przebogate. że przy tonach wysokich błona najsilniej drga u podstaw ślimaka. Ale doznania smakowe. Nie ma jednolitej teorii słyszenia. a nawet winnicę. gdzie je wyhodowano.42 wodzących impulsy do mózgu. opracowana przez E. dotyczy rozróżniania wysokości dźwięku. Inne reagują na dwa lub więcej rodzaje bodźców. zawartość substancji dostającej się na zasadzie dyfuzji do wnętrza kubeczka jest odbierana przez receptor włoska. opracowana przez A. Bekesy’ego.. z których je wytworzono. kwaśnego. gatunek winogron. Helmholtza. Reakcje na pojawienie się podniety o danym smaku są bardzo szybkie. dotyczące określonego aspektu tego zjawiska. potrafią oni na podstawie smaku określić rok produkcji wina. który reaguje na jej skład chemiczny. bowiem wiadomo.1 sek. grożące zatruciem) jest niezmiernie wysoka. przy tonach niskich u wierzchołka. Z dna kubeczka wyrasta malutki włosek. które jednak stanowią jedynie kompozycje wymienionych czterech smaków. Teoria Bekese’go uzupełnia i konkretyzuje zapatrywania Helmholtza. W przypadku tej dolegliwości jedynym. każda z nich jest bardziej przydatna przy rozumieniu pewnej grupy faktów.

Kubki smakowe nie są odporne na szkodliwe działanie alkoholu.Szacuje się. . W przypadku uszkodzeń brodawek językowych ich funkcje przejmują komórki z głębi jamy ustnej. Interesującą rzeczą jest to. W rzeczywistości to oni nie są w stanie go wyczuwać. Mimo tych właściwości zmysł smaku wymaga niekiedy „ wsparcia” przez wzrok i węch. a nie produktach) akcentuje się ich smak niebiański.ale już 1/3 powierzchni kory mózgu psa (200 milionów komórek na powierzchni 80 cm kw. ludzie dojrzali rozkoszują się smakami pikantnymi lub kombinacjami smakowymi. subiektywne. że o gustach nie należy dyskutować. jakie wzbudzają. Zatem ludzie z uciętym językiem (kiedyś stosowano taką karę) nie są pozbawieni doznań smakowych. Do wywołania wrażenia zapachu niezbędne jest pobudzenie 40-tu komórek. Węch. starzy ludzie często narzekają na to. Zróżnicowanie to wynika z odmiennych funkcji węchu u człowieka i organizmów niższego szczebla ewolucyjnego. kwaśne i słone są wrodzone. ( 5 milionów komórek na powierzchni 5-14 cm kw. samicy z odległości 10 km.43 ewolucyjnie zabezpieczony przed destrukcyjnym działaniem szkodliwych chemicznie czynników .). Mimo to węch u człowieka jest zmysłem o relatywnie niewielkim znaczeniu.. Twierdzi ona. wielu odmian skrobi. śnieżny. Preferencje smakowe są bardzo zróżnicowane. znajdującym się w komórkach nabłonka jamy nosowej.) i aż 100% kory mózgu ryby (E. w których to (reklamach. identyfikacji potomstwa ( foki w tysięcznym stadzie bezbłędnie odnajdują swoje małe na podstawie właściwości zapachowych). że słodkowodny węgorz ma ich około 3 mild ! Niektóre owady wyczuwają zapach. ale pobudzenie może wystąpić pod wpływem 8-miu molekuł substancji zapachowej. Ośrodek węchu zajmuje 1/20 powierzchni kory mózgowej człowieka. Zasięg naszego węchu określamy raczej w metrach. a więc węch nie wzmacnia doznań smakowych. Po drugie. Przede wszystkim wiadomo. nazwy i emocje. bowiem smakowo . białka. Według Lindy Bartoshuk reakcje na gorycz . rajski. witamin. natomiast wyróżniania wielu smaków uczymy się kojarząc w jedno ich właściwości. ponieważ mamy zatkany nos. że bez życiowego przygotowania nie wyczuwamy smaku tłuszczu. Ostatni posługują się węchem przy określaniu kierunku poruszania. Mimo to warto wskazać na niektóre prawidłowości. Mają jednak zdolność szybkiej regeneracji. wraz z wiekiem zmieniają się upodobania smakowe. Ryś np. Jednak ich walorom odżywczym szybko przydajemy dodatnie oceny emocjonalne i traktujemy jako smaczne. Dzieci i młodzież bardziej lubią produkty słodkie. Widzimy to w reklamach produktów spożywczych. praktycznie ich wymiana następuje co 7-10 dni. słodycz. wyczuwa obecność swej ofiary z odległości 5 km. Już starożytni powiadali. a sęp padlinę z 40-tu. również niektóre ssaki rozpoznają „zapachowo” obiekty z dużej odległości. dymu papierosowego i innych czynników. kwasów. np. Hilgard). niedźwiedź polarny zwęszy fokę z odległości 20 km. smak wszystkich smaków odwołując się do przyjemności. że wrażliwość smakowe pogarsza się wraz z wiekiem. określonych na podstawie doświadczeń z poza dziedziny smaków. że tysiące odmian smaku nie mają należytej reprezentacji językowej. przy zamkniętych oczach nie jesteśmy w stanie rozróżnić smaku jabłka i surowego kartofla! Przy silnych przeziębieniach nie smakuje nam jedzenie. że potrawy nie mają smaku. Zapachy odbieramy dzięki receptorom (włoskom). które poprzez jamę ustną mogłyby przedostać do przewodu pokarmowego.

b ó l u i t e m p e r a t u r y. spalenizny. Wcześniej przedstawione zmysły wzroku i słuchu są zmysłami d y s t a n s o w y m i. temperaturywrażeń ciepła. ilościowo przewyższających liczbę samych zmysłów. o czym świadczy duże podobieństwo części mózgowia ludzkiego. Dotyk np. zmysł bólu. nacisku.stanowiących 70% całości. W życiu codziennym wyróżniamy większą ilość odrębnych i podstawowych zarazem doznań tego typu. głaskane. jak dotychczas. a specjalista. Określamy je zbiorową nazwą z m y s ł ó w s k ó r n y c h. O zastoju rozwojowym węchu. świadczy fakt występowania w naszym genomie genów nieczynnych. octu. Niemowlęta ludzkie szybciej się rozwijają jeżeli są dotykane. a mając do wyboru sztuczną matkę karmiącą albo dotykającą. Ci drudzy sądzą. zarówno dzieci jak i dorosłych. odpowiedzialnego za doznania węchowe. Do grupy tej zaliczamy z m y s ł d o t y k u. C r o c k e r a mamy cztery podstawowe zapachy: piżmowy (zapachy wonne). Wśród znawców problematyki mamy zwolenników t e o r i i r e a k c j i c h e m i c z n e j. Odgrywa on szczególna rolę w rozwoju człowieka i zwierząt i kształtowaniu relacji społecznych. Rozstrzygnięcie nie zapadnie szybko. tulącą wybierają tę ostatnią. Przeciętny człowiek rozróżnia od 4 do 10 tysięcy zapachów. a także swędzenia. Możemy zatem powiedzieć. mieszczący się w jamie ustnej i służący do odbierania specyficznych zapachów. kwaśny. np. utrzymujących.44 rozpoznawania zagrożeń i obcego terytorium. Wielość funkcji węchu u zwierząt doprowadziła do ukształtowania aż tak skomplikowanego w swej budowie organu zmysłu. bowiem ich receptory znajdują się w skórze. „dostarcza” wrażeń wibracyjnych. Pytanie o mechanizm funkcjonowania zmysłu węchu pozostaje. a dokładniej w różnych warstwach skóry. a pond to bólu! Jednoczesne pobudzenia komórek kilku receptorów skórnych daje wrażenie wilgotności lub suchości. U zwierzą pozbawionych pieszczot matki obserwuje się obniżenie wydzielania hormonu wzrostu. Ich pobudzenie wywołuje wiele zróżnicowanych wrażeń. ze względu na trudny dostęp do receptorów.lokalizacji i łaskotania. że wrażenie węchowe jest następstwem wspomnianej reakcji pomiędzy smakowaną cząstką jakiejś substancji a receptorem smakowym i wyznawców t e o r i i f e r o m o n ó w. projektujący zapachy dezodorantów lub perfum aż 30 tysięcy. Natomiast węch u człowieka. Pozostałe zmysły. np.in. C. gdyż badania zmysłu węchu jest niezmiernie trudne. zimna. kawy i kaprylowy (kozi). że jedną z istotnych funkcji dotyku jest . bez jednoznacznej odpowiedzi. np. a nawet regresji. Według E. Węch u człowieka zatracił funkcje zmysłu orientującego w otoczeniu i już we wczesnych fazach ewolucji prawdopodobnie służył jedynie do rozpoznawania pokarmów. U ludzi. m. prawdopodobnie najstarszy ewolucyjnie ze wszystkich zmysłów.Ta klasyfikacja naukowca nie pokrywa się z odczuciami ludzi. Dotyk odgrywa ważną rolę w rozpoznawaniu właściwości otoczenia. masowane ręką matki.poczucia bólu. że wdychane cząstki są jednocześnie nośnikami promieniowania podczerwieni i właśnie ono wywołuje wrażenia zapachowe. natomiast dotyk należy do grupy zmysłów k o n t a k t o w y c h. zwłaszcza świadczących o gotowości seksualnej samicy. U niektórych zwierząt wykształcił się w procesie ewolucji narząd Jakobsona (przylemieszowy). pozostał w stanie bliskim pierwotnego. małpiątka pozbawione możliwości dotykania matki przeżywają negatywne emocje. do odpowiedniej partii mózgu gadów. dotykanie wzajemne wzmacnia więź uczuciową.

. W niektórych przypadkach nie występuje pobudzenie receptora bólu.” I ta właśnie domieszka bólu czyni rozkosz bardziej wyrazistą i intensywną. Sygnały te inicjują błyskawiczne działania. Najbardziej wrażliwym na dotknięcie jest czubek języka. dokuczliwy mimo niezbyt dużej intensywności. kształty proste i krzywizny. a dotykanie pleców cyrklem lub nożycami o rozpiętości ramion poniżej 60 mm odczuwamy jako jedno dotknięcie. W dodatku podobnie jak ból przeżywamy cierpienie. reumatycznego. Niekiedy doznajemy bólu ostrego. Nie jest to jedyna funkcja bólu. że „. przekazywaną poprzez cienkie włókna nerwowe (włókna c). Kobiety wykazują większą .zaznaliśmy rozkoszy aż do bólu. który zazwyczaj sygnalizuje nam zaburzenia funkcjonowania organów wewnętrznych.45 emocjonalne rozpoznanie sprzyjających partnerów w środowisku i kształtowanie tendencji propulsywnej do miłego. Wibracje powstają w następstwie względnego ruchu obiektu i zmysłu. Ich rozmieszczenie nie jest równomierne. rozróżniają zatem cierpienie ściśle związane z bólem somatycznym i niezależne od niego. zadowolenia. mózg różnicuje te sygnały według kryterium siły zagrożenia. Przedstawiony fakt tłumaczy dlaczego językiem wykrywamy drobniutkie skazy na zębach. Natomiast patologiczną jest już niemożność przeżycia emocji pozytywnych bez kojarzenia ich z bólem. Wrażenia dotykowe zawsze odnosimy do konkretnego miejsca na powierzchni naszego ciała. O bólu. na przedramieniu już 40 mm. na policzku 11 mm. Dotykanie powierzchni nieruchomej nie stanowi dostatecznej stymulacji dla powyższej funkcji. Funkcjonalnie ból jest dla organizmu sygnałem zagrożenia zewnętrznego lub wewnętrznego. Odległość między nimi wynosi zaledwie 1 mm . Możemy mieć zamknięte oczy i zatkane uszy a mimo to odczujemy zaistniałe dotknięcie w jakimś miejscu ciała. Znaczącą role w rozpoznawaniu właściwości obiektów odgrywa d o t y k o w a w r a ż l i w o ś ć w i b r a c y j n a. np. z reguły jest to sygnał bezpośredniego zagrożenia zewnętrznego. czyli ból psychiczny. głęboki. dlatego też lokalizacja dotykania nie jest jednakowo dokładna na całej powierzchni ciała. zawodu życiowego. nieustanny. jest jakby wrodzoną umiejętnością. czyli układu kropek wypukłych od 0. sprzyjającego organizmowi otoczenia. Często jest on pożądanym dodatkiem do przeżywanych uczuć i emocji radości.5 do 1 mm i oddalonych od siebie przerwami kilkumilimetrowymi wymaga długotrwałych ćwiczeń Trzecia istotna funkcja zmysłu dotyku ujawnia się poprzez s y g n a ł y l o k a l i z a c j i bodźca. że ból odgrywa doniosłą role w procesie utrzymywania przy życiu jednostek i gatunków. Co więcej.. a doznawany ból. Dla porównania: podobne odległości na poduszce palca wskazującego wynoszą 2 mm. rozkoszy. Powiadamy. które nie przewodzą impulsów nerwowych bólu o innym charakterze. zaistniałym po zewnętrznym uszkodzeniu ciała mózg otrzymuje niemal natychmiastową informację. odrzucenia społecznego. np. na czerwonej części warg 5 mm. bowiem komórki wrażliwości dotykowej są rozsiane w różnych punktach skóry. a na plecach aż 68 mm.. bowiem na nim jest największe zagęszczenie komórek tej wrażliwości. Natomiast nauczenie się czytania alfabetu Braille’a. już na poziomie odruchu Możemy zatem zasadnie powiedzieć. który to ruch ułatwia rozpoznanie powierzchni dotykanej. wywołuje natomiast w r a ż e n i a n a c i s k u. mniej alarmowych. natomiast stopień jej jednostkowego zróżnicowania określają zarówno czynniki genetyczne jak i nabyte doświadczenie życiowe. Niektórzy ludzie cierpią jednak z powodu wystąpienia konkretnego bólu. Łatwo rozróżniamy powierzchnię gładką i chropowatą.serca wynika z poczucia niewdzięczności. kiedy indziej przeżywamy ból tępy. Zmysł dotyku pozwala również rozpoznawać właściwości obiektów świata zewnętrznego. Wrażliwość na ból jest wrodzoną. Z tego powodu rozpoznanie powierzchni jakiegoś przedmiotu przez przesuwanie po nim palców nie jest trudne. niepowodzenia-ogólnie: z zaburzenia poprawnych relacji społecznych. kolistość i formy kanciaste. W r a ż e n i e b ó l u nie jest przeżyciem jednorodnym. znamy też ból nękający.

niż pochodzenia włoskiego lub żydowskiego. niż sportowcy innych dyscyplin. Z b o r o w s k i. Impuls ostrego bólu poprzez nerwy c (droga szybkiego przekazu) dociera bezpośrednio do mózgu. wywołujących ból. nogi pacjent wciąż czuje dochodzące z niej dokuczliwe bóle. W r a ż e n i a k i n e s t e t y c z n e pochodzą z p r o p r i o c e p t o r ó w. Jednym z takich zjawisk jest tzw. uniemożliwiając jednocześnie intensywny dopływ impulsów bólowych. odczuwany w części ciała usuniętej chirurgicznie. ale neutralnych leczniczo. Znana jest metoda placebo. Dlaczego tak się dzieje? Próbą odpowiedzi na to pytanie jest teoria mechanizmu bólu. Amerykanie pochodzenie anglosaskiego są bardziej odporni na ból. ich stymulacja elektryczna. a także i tego. Głębokie przekonanie o celowości takiego postępowania „wypiera” ze świadomości doznania bólu. Jednak występują liczne sytuacje paradoksalne.Jeżeli w trakcie tego zadziałają inne pobudzenia odpowiedniej intensywności. boks) są wyraźnie mniej wrażliwi na ból. podobnie jak w przypadku rzeczywistego uszkodzenia ciała. Skutecznie zmniejszają intensywność odczuwanego bólu masaż okolic wokół bólowych. Znany jest filipiński zwyczaj krzyżowania młodych mężczyzn w okresie Świąt Wielkanocnych. Jest to złożony system sygnałów.sterujący takim ruchem. gdy zostaną podrażnione komórki bólowe. a mózg . hodowane przez R. aż się sparzyły boleśnie. Po amputacji np. M e l z a c k a w sztucznych warunkach. lekkie pocieranie miejsc bolących a także odwracania od niego uwagi (znany „chwyt” pielęgniarek). czyli podawanie cierpiącemu substancji charakteryzowanych jako przeciwbólowe. chronione przed doznaniami bólu.myślenie o rzeczach przyjemnych. Powyższe konstatacje są zgodne z wynikami badań porównawczych przeżywania bólu w różnych środowiskach społecznych i kulturowych. M. opracowana przez R. że kobiety nigeryjskiego ludu Jaruba nie krzyczą pod wpływem bólów porodowych. Wrażenie bólu pojawia się zazwyczaj. że pod jego wpływem tworzymy obraz czynników i miejsc grożących bólem lub ból wywołujących. Wiadomo też. mimo to. po odwróceniu uwagi od bodźca bólu. W a l l a. Mimo przebicia dłoni grubymi gwoźdźmi ludzie ci nie krwawią i nie odczuwają silnego bólu. wykazał. Świadczy to o wpływie norm kulturowych na przeżywanie bólu. w innych akurat odwrotnie. jednego kroku wymaga współdziałania około 200 mięśni. że doświadczenia modyfikują przeżycia bólu. naturalna substancja łagodząca natężenie bólu. B o d ź c e k o n k u r e n c y j n e w o b e c b ó l u n i w e l u j ą l u b o s ł a b i a j ą j eg o d z i a ł a n i e. Niejako odwrotnym paradoksem jest nie odczuwanie bólu mimo działania silnych bodźców. w niektórych kulturach przeważają informacje minimalizujące jego dokuczliwość lub grozę. na podstawie tych sygnałów określa wzajemne położenie tych mięśni i sekwencję ich aktywności. Mechanizm ten wykorzystuje się w terapii bólu. zwana t e o r i ą t a m y lub wrót. świadczące o przemożnym wpływie procesów zachodzących w mózgu na doznania bólu. Fakt ten dowodzi tego. chociaż jest to typowa reakcja kobiet sąsiedniego plemienia (i nie tylko). niż mężczyźni. Na szczęście . wy-puszczone na wolność pchały mordki do ognia tak długo. w mózgu wydziela się endorfina. otworzą wcześniej zaistniałą tamę. psycholog amerykański. czyli receptorów rozmieszczonych w mięśniach i stawach. b ó l f a n t o m o w y . stawiając tamę innym pobudzeniom. Pod wpływem przekonania o działaniu leku. że receptory bólu w tym miejscu przestały istnieć. Sygnalizują one położenie przestrzenne części ciała oraz wykonywane ruchy.46 odporność na ból przewlekły. M e l z a c k a i P. oglądanie atrakcyjnych obrazów itp. bowiem wykonanie np. np. Szczenięta. że uprawiający sporty kontaktowe (zapasy. Zgodnie z nią włókna nerwowe nerwów skórnych mogą jednocześnie przekazywać do mózgu tylko pewną ilość impulsów. przewodzonym drogą nerwów grubych (A). Tama taka może utworzyć się również pod wpływem aktywności określonych partii mózgu.

zawsze widzę je zabarwione na zielono. bądź swędzenia. leżących u podstaw kanałów. kiedy w pierwszej klasie mama pytała mnie w środę. I nawet gdy pomyślę o czasach szkoły podstawowej . Podrażnienie skóry prądem elektrycznym wywołuje bądź wrażenie pieczenia. zaś zmysł równowagi o układzie całego ciała. np.. Rolą przedsionka.nr 4. Te i podobne niespójności poznania zmysłowego są korygowane w procesie interpretacji treści wrażeń. w płaszczyźnie którego dokonuje się ruch. O czym każdy z nas może przekonać się stawiając pierwszy krok po rannym przebudzeniu. Praca prioprioceptorów jest ściśle powiązana ze z m y s ł e m r ó w n o w a g i. „widzę” jego barwę i kształt jakby na ekranie. że modalność doznań zmysłowych nie sprowadza się do prostego rozróżnienia wrażeń wzrokowych. jest dostarczenie impulsów. Na tej samej zasadzie powstają impulsy informujące o przyspieszeniu w ruchu liniowym. który przy poruszeniach głowy lub przechyłach ciała w określonej płaszczyźnie naciska na komórki włoskowate błony wewnętrznej kanału. Jest ona uwarunkowana właściwością receptora zmysłu.Gdy słyszę jakiś dźwięk.). Powyższe fragmenty tekstu pokazują.47 dla nas większość impulsów. tylko podkreśla najważniejsze rzeczy kolorowymi paskami.pisze M. który znajduje się na wysokości mego czoła. oglądana jawi się drobiazgiem. . Nie da się ich w żaden sposób nauczyć. Nacisk i siła nacisku są przekazywane do mózgu w postaci impulsów nerwowych. poznawane tylko dotykiem wydają się większymi.. wykryta językiem. Gdy słyszę słowo „czwartek” . znajdujące się błędniku ucha. spełniający swą wyjątkową funkcję. Ramka 11 Interesującym i intrygującym zarazem jest zjawisko synestezji (od greckiego syn-razem. Syntetycy widzą jednostkowe słowa jako zabarwione na dany kolor. Zimy kawałek żelaza zmysły skórne odbierają jako wilgotne. Nie robi notatek. płynących z prioprioceptorów nie jest uświadamiana. bo stwierdzam. W konsekwencji różne wrażenia bywają niespójne poznawczo.. a dokładniej woreczków przedsionkowych. Dziurka w zębie. a innej pani dźwięk dzwonka u drzwi jawi się w postaci niebieskich kółek. „Mam na studiach koleżankę. Informują one o położeniu przestrzennym poszczególnych części ciała. Jednoczesne pobudzenie przyległych komórekreceptorów zimna i ciepła daje wrażenia gorąca. parę centymetrów od mojej twarzy. niż poznawane wzrokiem. wydaje się wielką. informujących o położeniu ciała w pionie. czyli jednoczesne odczuwanie dwu lub kilku wrażeń. słuchowych i innych lecz kryje w sobie bardziej znaczące i skomplikowane zagadnienia. 2004 r. Punkty zimna reagują bowiem jednako na temperaturę bardzo wysoką i bardzo niską. która zazwyczaj kupuje podręczniki potrzebne do egzaminów. jednocześnie i aistesis –odczucie). wrażenia synestetyka są stałe. Przy zamkniętych oczach rozpędzanie samolotu pasażerowie odbierają jako jego wznoszenie. Przedmioty np. Receptorem równowagi są k a n a ł y p ó ł k o l i s t e oraz p r z e d s i o n e k. Kiedy pożyczam te książki od niej. Cagara (Charaktery. dla pewnej plastyczki słowo Bożenka jest żółte. Zmysły naszego organizmu dostarczają niezbędnych informacji do sprawnego funkcjonowania w środowisku fizycznym. mam kłopot z uczeniem się. nigdy się nie zmieniają. jednak każdy z nich jest swoiście autonomiczny. Kanały to trzy owalne rurki. czwartek zawsze był zielony”. Wykonując stójkę uruchamiamy „alarm” wysyłany z tego receptora. głową do góry. że użyła złych kolorów dla oznaczenia słów! Jak słowo rozpoczynające się na literę „p” można podkreślić innym pisakiem niż niebieski? Dlaczego do słowa „charakter” użyła zielonego. ustawione w trzech płaszczyznach i wypełnione płynem (endolimfą). jakie lekcje mam następnego dnia. skoro jest ono fioletowe?..

2) Te same bodźce. bodźce bardzo silne są dokuczliwe. a także od nastroju.48 co znaczy tyle. J. kto się uderzył w oko. wstępnej syntezy zmysłowej i nerwowych ośrodków integrujących. mimo to wpływają na niektóre stany i procesy psychiczne. z ucha słuchowe i żadne inne. . Z oka np. Zajonc wykazali. Jeżeli zachodzi potrzeba dokładnego określenie wielkości progu wrażliwości. że nie docierają one do świadomości. występujące bezpośrednio po nich. Marcel stwierdził. Współcześnie omawiane zagadnienie traktujemy jako problem t r a n s d u k c j i . Zajmuje się tym wyspecjalizowany dział fizjologii wrażeń. choroby. nazywanych również subminimalnymi. Jej przeciwieństwem jest niska wrażliwość. zmienia się w zależności od stanu organizmu. pochodzą impulsy wywołujące wrażenia wzrokowe. „willa”. dla celów zawodowych. W jakim sensie? S. Jest to jedna z metod postępowania w tej dziedzinie. Przyczyny nie rejestrowania ich w świadomości mogą być zupełnie różne. a energię bodźca może przetworzyć na impulsy nerwowe. jest ona zróżnicowana interpersonalnie i tym wyższa. Murphy i R. badający mechanizmy przekształceń na poziomie zmysłu. że dany zmysł jest czuły tylko na określony rodzaj stymulacji. demonstrowane podprogowo przyśpiesza rozpoznanie bodźca właściwego. Wrażliwość nie jest cechą stabilną. im słabsze bodźce dany osobnik dostrzega. zmęczenia. a nawet destrukcyjne. działając na ten sam receptor wywołują takie same wrażenia. Ich właściwością jest to. Wrażliwość zmysłów Kolejnym wielkim zagadnieniem psychologii doznań zmysłowych jest relacja siły bodźca i jakości wrażenia. np..Stwierdzenie Millera zawierają się w dwu uogólnieniach: 1)Różne bodźce. że pobudzając zakończenia nerwu wzrokowego prądem elektrycznym. ż pojęcie przygotowawcze. właściwe jedynie dla danego zmysłu. a mimo to działają na psychikę. „budowla”. mgliste. Analogicznie próg wrażliwości w badanej populacji można określić na podstawie podobnego wskaźnika dostrzeżeń najmniej intensywnego bodźca. nastawienia. że bodźce podprogowe modyfikują w określony sposób procesy poznawcze. bodźce słabe wywołują wrażenia niewyraźne. zainteresowania itp. bodźce trwające jedną tysięczną sekundy. Zdolność dostrzegania bodźców o małej intensywności określamy jako w y s o k ą w r a ż l i w o ś ć . np. działając na różne receptory wywołują wrażenia różnej modalności. że podprogowe bodźce torujące (priming) wpływają na interpretację treści bodźca rozpoznawanego.Wie o tym każdy. np. Według J.M i l l e r a miała to być „specyficzna energia zmysłowa”. czyli zdolności zmysłów do przekształcanie fizycznej energii bodźca w fizjologiczne pobudzenie nerwowe. Znaczy to. Znaczy to. a nawet 4 milisekundy. aż my iskry. wtedy wykonuje się serię prób. Bodziec najniższej intensywności wyznacza p r ó g w r a ż l i w o ś c i jednostkowej. a 50% wskazań najsłabszego bodźca uznaje się za wskaźnik progu wrażliwości. należącego do tej samej klasy. Bodźce bardzo słabe nie wzbudzają aktywności receptorów. np. Ramka 12 Intrygującym i budzącym powszechną ciekawość jest problem bodźców podprogowych. stanowiące nośnik informacji dla ośrodków mózgowych. albo działając nań środkami chemicznymi lub mechanicznie zawsze doznamy wrażenia wzrokowego (błysku światła).. A. W badaniach eksperymentalnych eksponuje się np. Może to być zbyt mała siła bodźca. lub nazbyt krótki czas jego trwania. są one niezauważane.

H. Wielkiej Brytanii i w USA reklama podprogowa została zakazana lub zagrożona sankcjami. poprosimy kogoś o zamknięcie oczu i włożymy mu do ręki monetę 5-cio złotową. Gdybyśmy dołożyli mały ciężarek. Zwiększając więc siłę bodźca nie przyśpieszymy jego recepcji. jednego grosza zmiana obciążenia ręki nie zostałaby odczuta. nie ma ani jednego przekonywującego badania naukowego potwierdzającego tezę. np. Jednym z objawów tej właściwości jest a d a p t a c j a z m y s ł o w a. Późniejsze badania wykazały. W e b e r wykazał. W. Drugim wskaźnikiem wrażliwości zmysłu jest p r ó g r ó ż n i c y . że wielkość ledwie dostrzegalnej różnicy siły bodźca jest stałą wielkością ułamkową jego siły początkowej. Organizm ludzki jest elastyczny. jeżeli została pobudzona. że perswazja podprogowa wpływa na zachowanie ludzi. np. która polega bądź na a) obniżaniu wrażliwości (podwyższaniu progu) w sytuacji długotrwałego działania bodźca. wynikłe z tego. Pojawia się zatem pytanie: o ile musi wzrosnąć siła bodźca. Oddaje ono prawidłowość w zakresie bodźców średniej intensywności. to odczuje on różnicę ciężaru. Po nim następuje stan bezczynności.49 Sprawą powszechnego zainteresowania jest perswazyjna rola oddziaływania podprogowego. by mogły ustalać bezwzględną wartość siły bodźca. E. zwany f a z ą r e f r a k c j i. słabe i jaskrawe oświetlenie. to dla takiegoż efektu trzeba dodać 4 świece.3). Th. że są oni manipulowani przez dysponentów środków masowego przekazu. to działa według jednostopniowego programu „pobudzenie”. Od czasu. temperatury pomieszczenia. po przyroście o uchwytną dla nich wielkość. Jeżeli np. że pod wpływem reklamy podprogowej wzrasta spożycie popcornu i coca-coli nasiliły się obawy tzw. a także warunków zewnętrznych panujących w czasie badań. Przekonanie Fechnera. bądź b) na przystosowaniu receptora do zaistniałych warunków. a następnie dołożymy do niej dwu złotówkę. bowiem. Zmysły człowieka nie są tak doskonałe. np. np. Komórka funkcjonuje na zasadzie „wszystko albo nic”. Busha. tymczasem funkcjonują one w ramach całości. Określa się jego wielkość przez porównanie dostrzegalnych danym zmysłem różnic między dwoma wielkościami. ale szybkość przewodnictwa nerwowego nie zależy od intensywności działającego stymulatora. którzy wykryli szereg prawidłowości. który potraktował zmysły jako niezależne od organizmu „czujniki” doznające. szarych obywateli. zwężenia lub rozszerzenia źrenicy. występujących w tej dziedzinie. Jest to problem badany przez psychofizyków. F e c h n e r (lekarz i matematyk) zależność tę ujął w następująca formułę: arytmetycznemu przyrostowi wielkości wrażenia odpowiada geometryczny przyrost siły bodźca. W tym kontekście ujawnił się błąd Fechnera. Sytuacja jest dość intrygująca. że przedstawiana prawidłowość zmienia się zależnie od nastawienia osoby badanej. wykrywają różnice „skokowo”. Najmniejsze dostrzegane różnice określają wielkość tego progu. W Australii.Vicary (sprytny bałamutnik) ogłosił. to różnicę intensywności światła zauważymy po dodaniu jednej dodatkowej. a ich sprawność w pewnym stopniu określają potrzeby tej całości. że w czasie prezydenckiej kampanii wyborczej reklamówka G. że jest to prawo uniwersalne okazało się bezzasadnym. Np. Jest to p r a w o W e b e r a . jeżeli płonie 10 świec. Stała wielkość przyrostu intensywności bodźca dla światła wynosi więc 0. gdy J. jeżeli płonie 40. jak widzieliśmy. jej potrzeb. przystosowuje się do zmian w środowisku. zawodzi w przypadku bodźców słabych i bardzo silnych. zwalczająca kontr kandydata demokratycznego zawierała podprogowe hasło „szczury” skutecznie nasilają wspomniane obawy.F e c h n e r a. jak dotychczas. różnicuje siłę bodźca. by pojawiło się wrażenie zmiany jego siły.1 (w zaokrągleniu) jego wielkości wyjściowej ( dla zmysłu słuchu –0. Informacje prasowe. . G. Komórka nerwowa receptora.

Rozpoznano go względnie dokładnie w przypadku oka żaby. Ryzykanci np. co ważne. Np. niż nie zaznaczony. natomiast bardzo powoli zmysł bólu. słuchu. Spostrzeżenia. a nawet kierowca samochodu w zatłoczonym reklamami mieście musi wyróżnić z tego szumu regulatory ruchu. łatwo adaptuje się zmysł wzorku. Sperlinga postrzegany szereg liter. To wystarcza żabie do precyzyjnego wykonywania ruchów chwytania much. że w buforze dokonuje się wstępna elimi- . Jest to jedna z właściwości bufora sensorycznego. W naturalnych warunkach na organizmy żywe działa jednocześnie wiele różnorodnych bodźców. lekarze osłuchując pacjenta dążą do wykrycia symptomów choroby. ich p r ó g d e c y z y j n y (r e a k c j i) jest niższy. człowiek w sytuacji dubbingu wyróżnia głos aktora języka macierzystego. napastnika albo ofiary. ciemność i . gdy z niejednoznacznego obrazu trzeba wydobyć istotną informację. I tak: kontrolerzy lotów na lotnisku muszą bezbłędnie odczytywać sygnały radaru. takich jak np. o zatartych granicach wskaźników na „tak” i na „nie” decyzja o zakwalifikowaniu wskaźnika do klasy neutralnych. Budowa układu sygnałów detekcji jest niezmiernie skomplikowaną. a także nastawienia jednostki wobec świata i wielu innych indywidualnych właściwości psychiki. działa tu zasada wyróżniania tego. W ten sposób natura chroni organizm przed działaniem czynników destrukcyjnych.. wyróżnionych dźwiękiem utrzymywał się w buforze dłużej. że wrażenia są doznaniami w skali „mikro”. że symbole osobiste są czymś bardzo ważnym. Impulsy od nich płynące (droga z dołu do góry) docierają do b uf o r a s e n s o r y c z n e g o. Zmysły ludzkie rozpoznają wiele właściwości obiektów zewnętrznych. inaczej zwanego pamięcią sensoryczną ( ultrakrótką. wypukłości. nawet wtedy. niż u ludzi ostrożnych. które tworzą podstawę orientacji człowieka w otoczeniu.50 Zdolność adaptacji jest inna dla różnych zmysłów. ruch obiektu. zwłaszcza w takich sytuacjach. W psychologii zjawisko to nosi nazwę d e t e k c j i s y g n a ł ó w. w eksperymencie G. smaku i węchu. O złożoności i wszechstronności ludzkiego systemu orientacji w otoczeniu świadczy też znien ność wrażliwości pod wpływem subiektywnego wyczulenia i zdolność wyłapywania bodźców ważnych z potoku nieistotnych szumów. W procesie ewolucji zwierzęta i człowiek wykształciły wspaniały mechanizm różnicowania zmysłowego bodźców istotnych i małoważnych. czyli znaki drogowe. Zauważono. W oku ludzkim funkcjonuje około 125 milionów detektorów! Świadczy to ilości wskaźników. Niektóre z nich mają istotne znaczenie życiowe. niebezpiecznych czy korzystnych zależy nie tylko od sprawności danego zmysłu. krzywizny.. że w czasie takich spotkań ludzie wyłapują z gwaru głośnych rozmów dźwięk ich imienia lub nazwiska. Jeżeli przyjmiemy. pomija wszelkie inne dźwięki. Podkreślmy to. sensu. w którym utrzymują się do 300 milisekund. kanty i inne. Ma ono istotne znaczenie praktyczne. Jeżeli jakiś czynnik dodatkowo podkreśla ich ważność. to spostrzeżenia należą do klasy „makro”. szybciej rozstrzygają wątpliwości pojawiające się w sytuacji możliwości różnego kwalifikowania.wypukłe krawędzie. Reaguje on na cztery wskaźniki: ostrą granicę między jasnym i ciemnym. inne są neutralne. ale także od rozumienia jego roli sygnalizacyjnej.Znaczy to. Ułatwia on znakomicie utrzymanie równowagi w środowisku. gdy zostały one wypowiedziane na sali przyjęć w odległym od nich miejscu. Innymi słowy od jego interpretacji. ikonograficzną) . W lawinie dźwięków poszumu wiatru zwierzęta potrafią wyłapać odgłos kroków myśliwego. Ilustruje to dobitnie zjawisko nazwane z angielska efectem coctail party.W sytuacjach niejednoznacznych. Za rozpoznanie konkretnych cech „odpowiadają” wyspecjalizowane pojedyncze komórki receptora. utrzymują się dłużej.

Widzenie przedmiotów w trzech wymiarach nazywamy s p o s t r z e g a n i e m g ł ę b i. kurczęta i inne zwierzęta spostrzegają głębię przepaści i unikają niebezpieczeństwa upadku. Są to wskaźniki zagrożenia. Każdy z nas nauczył się w ciągu życia szeregu niezmienników. skręcamy we właściwą ulicę orientując się po wyglądzie narożnika domu itp. od s p o s t r z e ż e ń. przydatne do spożycia. że połowa jego daje złudzenie przepaści). pod wpływem praktyki. Przestrzeń nie działa na nasze zmysły poprzez bodźce. Jak to się dzieje. np. Ta prosta forma syntezy rozgranicza wrażenia. że zarówno 6-cio miesięczne niemowlęta . a także synteza na poziomie zmysłowym współwystępujących elementów znaczących z punktu widzenia orientacji w otoczeniu. wysokości i głębi. energia światła lub fali głosowej. nie ma energii przestrzennej takiej jak np. Spostrzeganie głębi. że mając na siatkówce oka płaski obraz spostrzegamy głębię? Czy ludzie. I takie stanowisko prezentują n a t y w i ś c i. Sprawne oczy umożliwiają . na obiekty szybko zbliżające się. zbitki istotnych cech przedmiotów. niż od zmysły wzroku. Zwierzęta instynktownie silnie reagują na kształt podobny do drapieżnika.51 nacja doznań nieistotnych. jego dostrzeżenie powoduje natychmiastową ucieczkę. bardziej zależnym od mechanizmów interpretacyjnych mózgu. dzięki którym.J. Świadczyłoby to o istnieniu wrodzonych zdolności spostrzegania głębi.G i b s o n. a sprawa sprowadza się do ustalenia zakresu oddziaływania poszczególnych czynników. Ogólnie poznanie zmysłowe jawi się zatem jako efekt dwu dróg: „od dołu do góry” i „od góry do dołu”. rozpoznajemy nadające się do użytku w żuciu codziennym. Spostrzeżenia i proces postrzegania dotyczą konfiguracji bodźców. wykonanym tak. pewnej całości. po kształcie i kolorze. Nie mówimy przeto o wrażeniu głębi. nie wdając się w szczegóły. czyli zmysłowej reprezentacji przedmiotów. Zbierając grzyby rozpoznajemy te. wykorzystującej wzrokowe urwisko (jest to blat stołu z umieszczonym pod szkłem papierem w kratę biało-czarną. a głównie wyuczona. W takich przypadkach postrzeganie jest nastawione na rejestracją cech dominujących. którzy stracili jedno oko też widzą trójwymiarowo? Przyjrzyjmy się tym zagadnieniom. jak i jednodniowe koźlęta. łatwo wyróżnialnych. Wyróżniamy wskaźniki dwuoczne i jednooczne widzenia głębi. lecz o spostrzeżeniu. uznający przemożną rolę doświadczenia w kształtowaniu określonych cech. I jedno i drugie stanowisko znajduje potwierdzenie w faktach. niż osoby jednooczne. głębokości i wysokości wzrasta wraz ze wzbogacaniem doświadczenia. Jednak zwolennicy e m p i r y z m u. a spostrzeżenia bardzo znacząco określają tę ostatnią. a nie pojedynczych cech Jest to zdolność po części wrodzona (szczególnie widoczna u zwierząt). Człowiek i inne kręgowce wytworzyły ewolucyjnie zdolność postrzegania odległości. zatem obiekty im odpowiadające jawią się jako sygnały do danego postępowania. Nie potrafimy. Nieco inaczej postrzegają głębię ludzie o sprawnej dwójce oczu. muszą więc być szybko rozpoznawalne. wydłużony ogon). Niezmienniki w procesie spostrzegania prowadzą od umysłu do obiektu. na niebezpieczne ukształtowanie tereny. czyli zwolennicy poglądu o wrodzonym charakterze różnorodnych cech psychiki ludzkiej. W naszym umyśle zostały zakodowane odpowiednie schematy. Nazywamy je niezmiennikami. że sprawność oceny odległości. dowodzą.. Dla kur takim niezmiennikiem jest schemat figury jastrzębia (krótka szyja. tworzą „drogę od góry do dołu”. pokazały. doznania prostych jakości. jak dotychczas precyzyjnie określić roli czynników wrodzonych i doświadczenia w kształtowaniu sprawności spostrzegania głębi. przepaści. Badania E.

Wreszcie t r z e c i m wskaźnikiem dwuocznym jest stopień k o n w e r g e n c j i. grającym w kręgle lub golfa. Obrazy te nieco się różnią. Doświadczymy jej patrząc na biegną ce prosto tory kolejowe. D r u g i m dwuocznym wskaźnikiem spostrzegania głębi jest akomodacja soczewki Mięśnie rzęskowate. trzymanej między palcami spostrzeżemy ją jako krążek metalu określonej grubości. np. Rozróżniamy kilka form jej występowania. Również gra światła i cieni ułatwia spostrzeganie głębi. zasłaniający przedmiot postrzegamy jako bliższy od zasłanianego. wykonującym niektóre zawody. ustawionymi w odległości paru centymetrów od siebie. Perspektywa p o w i e t r z a („sina dal”) obniża jasność i nasycenie barwy spostrzeganego obiektu. a dalekie jakby przesuwają się razem z nami. Wskaźniki jednooczne spostrzegania głębi stanowią liczniejszy zbiór. czy zobaczymy ją w pozycji placka. co stanowi dla mózgu podstawę określenia odległości przedmiotu od oka. którą mamy opłacić nabywany tytuł. Wskaźnik konwergencji jest bardziej efektywny przy postrzeganiu z niewielkiej odległości. Mózg na podstawie tych minimalnych różnic określa głębię przedmiotu i odległość wobec niego. Znaczącym wskaźnikiem jest także wskaźnikiem g r a d i e n t s t r u k t u r y p o w i e r z c h n i o w e j. zawodny przy wielkich. Podobnie postrzegamy głębię w modalności słuchu. Obiekty bliskie widzimy pod kątem. to zjawisko pozornego zbiegania się linii równoległych na horyzoncie. czy w pozycji krawędzi blaszki. Różnica obrazów na siatkówce jest więc wskaźnikiem spostrzeganej głębi. ustawiające soczewki na odpowiednią ostrość widzenia. bez detali. Perspektywa l i n i o w a. Ważnym wskaźnikiem jest perspektywa. 3-4 metrów. leżącą na dłoni. postrzegające głębię. Takie obrazy nałożone na siebie są spostrzegane jako trójwymiarowe. tym gęstsza się wydaje. perspektywa s z c z e g ó ł ó w. Zdolność stereoskopowego widzenia jest niezbędna ludziom. albo są nieruchome. trawa chodnika. Zaliczamy doń n a k ł a d a n i e s i ę. r u c h. Stałość spostrzeżeń. Stałoś kształtu postrzeganego przedmiotu utrzymuje się niezależnie od zmiany kształtu jego obrazu na siatkówce oka. Kupując gazetę w kiosku spoglądamy na monetę. niezależnie od tego czy widzimy go siedząc przy stole. im dalsza od nas np. czy oddalając się . to linie od oczu do przedmiotu stają się niemal równoległe. czyli zbieżności ustawienia gałek ocznych. Na co dzień często doświadczamy działania s t a ł o ś c i k s z t a ł t u. ponieważ każde oko postrzega obiekt pod innym kątem. Jedną z istotnych cech spostrzeżeń jest ich stałość. czyli poprawność rozpoznania cech przedmiotów niezależnie od kąta widzenia. wyróżniamy kilka jej form. Perspektywa z m n i e j s z a j ą c y c h się r o z m i a r ó w. Wykorzystując te właściwości buduje się dzisiaj „komputerowe oczy”. motorniczego tramwaju. w różnym stopniu napinają się lub rozluźniają. Te pozorne zagęszczenie jest wskaźnikiem odległości. Jeżeli spostrzegamy przedmiot daleki.52 widzenie s t e r e o s k o p o w e. dalekie przedmioty spostrzegamy w zarysie. czyli pozwalające nakładać i porównywać obrazy odbierane niezależnie przez każde oko. a także sportowcom. odległości i oświetlenia. uwarunkowane różną odległością uszy od źródła dźwięku. I niezależnie do tego. przedmioty mniejsze są bardziej oddalone (słupy linii telefonicznej). W tej dziedzinie występuje słyszenie stereofoniczne. tym bardziej rozwarty kąt pomiędzy liniami od oczu do spostrzeganego przedmiotu. niż poprzednie. kierowcy ciężarówki. Talerz. to odnosimy wrażenie. Podobny efekt stereoskopowy uzyskamy robiąc zdjęcia dwoma aparatami. Im bliższy obiekt. że przedmioty bliskie zostają za nami. gdy poruszamy się w jakimś kierunku.

Gdy spojrzymy na słupy telefoniczne. co stojące niedaleko od nas. wymiary przedmiotów odległych oceniają wyraźnie mniej dokładnie. gdy ktoś ukierunkowuje ich poczynania. że różnice te są bardzo istotne. mimo. tym bardziej spostrzegana wielkość zbliża się do rzeczywistej. to kolejne. że stałość jasności występuje niezależnie od rodzaju barwy. mimo funkcjonowania w ich psychice zasady stałości wielkości.53 od niego. lubią. Dzieci. że obraz na siatkówce zmienił się np. niż dorośli. mimo spłaszczania jego obrazu na siatkówce w miarę wzrostu odległości między spostrzegającym i obiektem spostrzeganym. w ruchu. ogólniej: skomplikowanych powiązań elementów struktury psychicznej. dalsze od nas słupy. ale czarny papier w słońcu odbija wielokrotnie więcej promieni słonecznych. niezależnie od tego czy znajduje się on w miejscu nasłonecznionym. musielibyśmy rysować jako mniejsze o pewien ułamek wielkości od słupa je poprzedzającego. mówiącemu. niż biały o zmroku. niezbyt towarzyscy. Występuje tu zjawisko w i e l k o ś c i p e r s p e k t y w i c z n e j. że obiekt spostrzegany nie zmienił swego położenia. Niezależni od pola polegają głównie na własnym rozeznaniu sytuacji. W serii interesujących eksperymentów Witkin wykazał. Mimo to pierwszy widzimy jako czarny. S t a ł o ś ć b a r w y. są dociekliwi. Zależni od pola łatwo i chętnie ulegaj opinii otoczenia. w rezultacie pochylenia czy pokręcenia głową. co X bliskie. Czarny aksamit spostrzegamy jako jednakowo czarny. że jedni kierują się głównie wskaźnikami wzroku. niezależnie od tego czy patrzymy na nie stojąc na nogach. to oddalone od nas na kilometr spostrzeżemy jako tej samej wielkości. przechyleni w lewo. podobnie jak stałość jasności nie ulega zmianie przy wahaniach intensywności oświetlenia. stojące na równinie przy prostej drodze. Szare na tle czarnego postrzegamy jako jaśniejsze niż szare na tle białego. Interesujące jest to. Pewne odchylenia od reguły stałości kształtu występują przy spostrzeganiu obracających się przedmiotów o nieregularnych kształtach. Biały papier odbija 9-krotnie więcej promieni światła niż czarny. czy w prawo. spostrzegamy jako okrągły. a dokładność spostrzeżonej wielkości jest kompromisem między nimi. że jasność przedmiotów nie zmienia się mimo zmiany intensywności oświetlenia.W i t k i n e m nazywamy zależnymi od pola. Przy spostrzeganiu wielkości przedmiotów z pewnej odległości zderzają się wskaźniki wielkości rzeczywistej i perspektywicznej. czy z odległości 3 m. Czynnikiem modyfikującym stałość postrzegania jasności przedmiotów jest kontrast. Stałość spostrzeżeń kształtu chroni nas przed zaburzeniami orientacji w otoczeniu uwarunkowanymi zmianami usytuowania naszego ciała w przestrzeni. Zielona koniczynka pozostaje zieloną w środku słonecznego dnia i . S t a ł o ś ć p o ł o ż e n i a z kolei pozwala nam stwierdzać. S t a ł o ś ć w i e l k o ś c i to właściwość spostrzegania odległych przedmiotów typu X jako jednakowej wielkości. drudzy sygnałami pochodzącymi z wewnątrz organizmu i tych nazywamy niezależnymi od pola. Spostrzegany kształt przedmiotów pozostaje niezmiennym. I znowu jest to wbrew prawu optyki. własnych sądach. że obraz na siatkówce oka maleje wraz ze zrostem odległości spostrzeganego obiektu Jednak gdybyśmy chcieli narysować linię telefoniczną wzdłuż drogi. gdyż dotyczą stylów orientacji w otoczeniu fizycznym i społecznym. Nieco dłuższego czasu wymaga np. poszukują informacji zwrotnych. tych za H. określenie konturu Polski. czy w cieniu. Dodajmy. obróconego o 90o. Stałość położenia obiektu ustalamy na podstawie sygnałów różnych zmysłów: wzroku oraz równowagi i proprioceptywnych. To wszystko dowodzi istnienie związku pomiędzy właściwościami spostrzegania a osobowością człowieka. a drugi jako biały. czy na głowie. Jednak im bogatsze doświadczenie w danej dziedzinie. S t a ł o ś ć j a s n o ś c i charakteryzuje się tym. Dzieje się tak.

Przedmioty codziennego użytku z reguły postrzegamy jako figury na jakimś tle. inni tylko bardzo wyróżniające. podlegająca następującym prawom: 1) bliskości. Zawsze postrzegamy tylko konkretny wycinek naszego otoczenia. -partia pola bardziej zróżnicowana stanowi figurę. Kontrast z otoczeniem i w tym przypadku modyfikuje regułę. Pole spostrzegania nie jest jednolite. że operowani ludzie dorośli po odzyskaniu zdolności widzenia spostrzegają czarne plamy na białym tle. Ilustrują je rysunki nr1-6 Otwartym pozostaje problem istoty przedstawionych praw. niż zakreślona na czarno. słabo widzących. To. to tylko przez moment wyda się on nam zielonym. -to. To. E. że dostrzeganie figur w polu nie ustrukturalizowanym poprawia się w wyniku uczenia się. co stałe. Stwierdzenia te przemawiają na rzecz empiryzmu poznawczego. pozostała część pola stanowi t ł o. Badania m. 6) dobrej figury. obiekty podobne traktujemy jako odrębną klasę. Zwolennicy natywizmu utrzymują. Więcej.in. Przebiega też ono podobnie jak uczenie się innych sprawności. koła. wyróżniamy układ w pełni oddający właściwość ideału. nie znają ich sensu. Bogaty i pogłębiony poznawczo zestaw kryteriów rozróżniania figury i tła przedstawił duński psycholog. obiekty o liczniejszych cechach wyróżniamy. Organizacja pola spostrzegania. ale już po paru minutach znowu będziemy widzieli śnieżną biel. 4) wspólnej drogi. D. elementy jakby poruszające się w jednym kierunku traktujemy jako jedność. gdy popatrzymy na śnieg przez zielone okulary. wystarczy na kawałku paska czerwonego papieru nakreślić parę linii białych. co na zasadzie omówionych praw łączy się w określoną całość wyróżniamy jako f i g u r ę. czy też modele percepcyjne umysłu. drugoplanowe. że kształtują się one w trakcie nabywania doświadczenia.54 wieczorem. dla ułatwienia orientacji w otoczeniu. Efektem tego jest o r g a n i z a c j a p o l a s p o s t r z e g a n i a. uzupełniamy brakujące elementy znanej nam całości. W konkretnych sytuacjach nie mamy praktycznie trudności w rozróżnianiu obu tych elementów. ale nie umieją nazwać tych kształtów. ”nijakie”. niedosłyszących. Nasz umysł. 2) zagęszczenia. Współczesna wersja tego problemu sprowadza się do pytania o zasady przetwarzania informacji: czy służą temu wzorce układu zewnętrznego. 3) podobieństwa. narzucającym się chaosem bodźców. 5) zamykania (domykania). lecz jest swoistą organizacją postrzegania. Aby o tym przekonać się. . tłem to. Czerwień zakreślona na biało. co zmienne. np. Figura ma wyraźnie określone granice. Nie jest ono jedynie natłokiem wrażeń. Rzecznicy teorii uczenia się. co człowiek ogarnia swoimi zmysłami w danym fragmencie rzeczywistości nazywamy p o l e m p o s t r z e g a n i a. Tło jest niewyraźne. Oto niektóre z nich: -figurą jest z reguły mniejsza część pola spostrzegania. Rubin. -to. H e b b a wykazały. a na drugim parę czarnych. porządkuje doznania. pokazują zarys trójkąta lub kwadratu. szerzej empiryzmu poznawczego. dla innych względnie szeroki. jego wyposażeniem poznawczym. co porusza się jest figurą -to. np. co jaśniejsze postrzega się jako figurę -figurą jest to. 7) symetrii. Badania R. wyda się nam jaśniejszą. specyfikujemy. kwadratu. stanowi narzucającą się w spostrzeżeniu jedność. Dla jednych ludzi jest on względnie zawężony. co wysunięte do przodu odbieramy jako figurę. A t k i n s o n a pokazały. obiekty styczne postrzegamy jako jedno ugrupowania. Jedni dostrzegają na swoim wycinku liczne cechy obiektów. że są one wrodzonymi cechami umysłu.

Ilustracja 9-ta jest bardziej skomplikowaną. bądź jako położony w głębi struktury. W pewnych układach cech figura może zniekształcać lub zaburzać spostrzeżenie przedmiotu. bowiem prawidłowość ta dotyczy wszystkich zmysłów. Pierwsze spostrzeżenie figury wynika. Jeszcze wyraźniej widzimy tę właściwość w przypadku „teściowej i narzeczonej” (rys. Ilustracje 7-9 pokazują ich istotę i różnorodność Kielich lub dwa profile (rys 7) mogą na przemian jawić się jako figura lub tło. Złudzenia zmysłowe z kolei są zjawiskiem mylnego spostrzegania. niemniej jednak i w tym zakresie przedstawiona prawidłowość daje znać o sobie. czyli naszej skłonności do uznawania pewnych obiektów otoczenia za ważniejsze od innych. Rysunek 10-ty. Linie te wchłaniają obramowanie kwadratu. bowiem spotykamy tu naprzemienność zwielokrotnioną. Okazało się. wyróżniając figury i tło. stosowanego w różnych dziedzinach praktyki ( w wojsku. Figurę określa bądź biel. dominujący smak cocktailu lub sałatki możemy określać jako figurę na tle pozostałych komponentów. O wiele więcej trudności sprawia pokazanie klarownych figur na tle w przypadku pozostałych zmysłów. „Wiatraczek”(rys 8).11). ale w tym przypadku figury nie wyróżniamy ze względu na sens (wszystkie skrzydełka są jednakowe) lecz na barwę. natomiast nie zmieniła się liczebność grupy 60-cio procentowej. że mogą być one odbierane jako dwa różne obiekty. Byłaby to interpretacja błędna. Znaczy to. że zmysły ludzkie nie są ewolucyjnie przystosowane do ich uwzględniania w swych „komunikatach”. pomalowanie ust. przesyłanych do mózgu. Ze zjawiskiem tym spotykamy się w sytuacjach maskowania. niż dwie poprzednie.55 Opisane kryteria wyróżniania figury mogą sugerować to. Istnieje pewien typ układu cech rzeczy lub właściwości procesów. Oba wskaźniki są percepcyjnie znaczące. Złudzenia zmysłowe. Jadąc pociągiem słyszymy uderzanie kół wagonów o złączenia szyn i mimo woli układamy je rytmicznie. łudzą. Ich właściwością jest to. z działania elementów drogi „ z góry do dołu”. Rysunek 12-ty pokazuje jak za piuropuszem linii można ukryć figurę kwadratu. stąd trudność jednoznacznej kwalifikacji. Z kolei przemienność widzenie profili lub kielicha zdaje się wynikać z ustawienia oczu na elementy bliższe lub dalsze. Co więcej. Mamy więc stan nierównowagi percepcji podobnych kształtów. jak się wydaje. Przy powtórnej percepcji 5% osób uprzednio widzących „teściową” dostrzegło „narzeczoną”. Poznaliśmy dotychczas kwestie dotyczące ułatwień (wyróżnianie figury) lub utrudnień (maskowanie ) dokładnego spostrzegania obiektów. łowiectwie. że figura i tło są zjawiskami spostrzegania wzrokowego. których nasze zmysły nie rozpoznają właściwie. lub struktury podobne. bądź czerń. Staje się . Skutecznym sposobem „ukrycia” obiektu jest upodobnienie jego części do otaczającego tła. Mamy tu do czynienia z wpływem perspektywy. Raz spostrzegamy bryłę jako prawo lub lewo skrętną (wyraźny wpływ kierunku spojrzenia). Np. że 60% z pośród nich w pierwszym spojrzeniu dostrzegło „narzeczoną”. Relacje między elementami spostrzeżenia nie pokrywają się wtedy z relacjami rzeczywistymi. również jest spostrzegany naprzemiennie. Interesującym zjawiskiem są figury odwracalne. zdolność postrzegających zakwalifikowania ich do konkretnej kategorii okazuje się zawodną. „rozmywają” jego wyrazistość. spostrzeganie powtórne w tych samych warunkach nie doprowadza do korekty obrazu. Badano osoby. W procesie postrzegania mamy również do czynienia z figurami wieloznacznymi. innym razem mały kwadracik jawi się jako wysunięty ku nam. czy ułożenie włosów też skutecznie maskuje usterki urody. przedstawiający wielokąt może być widziany bądź jako płaszczyzna o wielu kątach. usługach kosmetycznych). Odpowiednie nakreślenie brwi. które nie znały tego rysunku. bądź jako bryła. a 40% „teściową”.

15) Złudzenie kierunku. powszechnie znane z reklam ulicznych osiąga się między innymi odpowiednią sekwencję świecenia żarówek. Boringa. ale jakże płodna poznawczo!) Badania eksperymentalne spostrzegania sztucznego księżyca. włożonej do szklanki z herbatą. że w procesie ewolucji powstał i rozwinął się mechanizm oszczędnego reagowania na bodźce otoczenia. patrząc ku horyzontowi napotykamy ich wiele.18) ilustruje podobne zjawisko. in. zwróconymi na zewnątrz lub do środka są postrzegane jako nierówne. Złudzenie opisane przez Poggendorfa (rys. poprowadzona przez dwie linie równoległe z przerwą w przestrzeni między nimi „traci” ciągłość i jawi się w postaci dwu linii równoległych. przeprowadzone przez E. że ustawienie gałek ocznych. Ta ułomność zmysłów nie stanowiła więc zagrożenia ani utrudnienia egzystencji w warunkach naturalnych.14). Działają tu wskaźniki wielkości perspektywicznej. Inna hipoteza ( L. natomiast skupienie ich nad i pod liniami powoduje spostrzegania linii jako wklęsłych. Z podobnym efektem spotykamy się w złudzeniu Heringa (rys. upadki . w odstępie czasowym poniżej 0. występującej u dzieci i dorosłych. Podobne w swej istocie jest złudzenie Ponza (rys. pod wpływem kontrastu . Różnorodność świata. Złudzenie ruchu.Oba kółka znajdujące się w środku swoich skupień są jednakowej wielkości. a czas reagowania wydłużyć się poza granice funkcjonalności. Wytworzyła ona mechanizm reagowania w określony sposób na całą kategorię bodźców. cywilizacyjnych. spostrzegamy jednak a jako wyraźnie większe.17). Układ nerwowy musiałby wtedy osiągnąć niebywałe rozmiary. Złudzenie wielkości (rys. Wyobraźmy sobie nieskończone trudności funkcjonowania organizmu w przypadku konieczności odpowiadania niepowtarzalną reakcją na każdy odmienny bodziec. Patrząc w górę nie dostrzegamy żadnych wskaźników odległości. W pracowniach psychologicznych demonstruje się złudzenie ruchu w postaci rozwijającej się spirali lub „wodospadu”. Rocka) traktuje złudzenie księżyca w kontekście spostrzegania odległości.56 to zrozumiałym po stwierdzeniu. poprzecinane krótkimi kreskami idącymi w przeciwnych kierunkach jawią się jako pochylone ku sobie. a w pionie. Kategoryzacja percepcyjna. Jednak badania te nie wyjaśniają uwarunkowania różnicy wielkości złudzenia. nad nami mniejszym.2 sekundy. Złudzenie długości ilustrują linie Mullera-Lyera (rys. pionowe lub horyzontalne.13} powstaje m. Powszechnie znamy złudzenie złamanej łyżeczki. że złudzenia prawie zawsze dotyczą układów wytworzonych przez człowieka. Kaufmana i I. że postrzegamy je jako wypukłe. lub pochylając się głęboko. różnicy nie dostrzeżemy. ma jakiś wpływ na pojawianie się przedstawianego złudzenia. Natura nie toleruje takiej rozrzutności i takiego braku efektywności. znanym z dwu wersji. Występuje taka sama reakcja na w s z y s t k i e ciche pluski wody. np. na każdy plusk wody. Widzimy go nad horyzontem większym.16. głośne pluski.Dwa równe odcinki linii prostej uzupełnione na zakończeniach „wąsami”. Tradycyjnie wyróżniamy kilka rodzajów złudzeń. Jeżeli popatrzymy nań przez zaćmione szkiełko. Kształt przedmiotów też bywa postrzegany złudnie. Intrygującym od wieków i zagadkowym jest złudzenie księżyca. pokazują. Koncentracja linii między równoległymi a) powoduje. jego bogactwo spowodowały to. na każdy upadek kamienia. postrzegamy go większym od zawieszonego nad nami. dłuższą jawi się ta z wąsami na zewnątrz. Widząc księżyc jako bardzo oddalony. przedstawia rys. Linia prosta. Podobnie poprawnie spostrzeżemy jego wielkość patrząc przez długą rurkę. opisane prze Zollnera. (Pozycja to niewygodna. Długie linie równoległe. tak by widzieć księżyc przez rozstawione nogi.

małych kamyków itp. silnie odbijające światło jako jasne. a kiedy indziej jako słaby. H e l s o n. Nieco innym niż kształtowanie kategorii jest zagadnienie włączania do nich nowych bodźców. Dla tego. że są one jednoznacznie uwarunkowane właściwością bodźca.57 wielkich kamieni. Antylopy np. Procesem tym rządzi zasada „podobieństwa pod pewnym względem”. że jest to zjawisko powszechne. H. natomiast dalekim będzie dla tego. że w takich przypadkach następuje adaptacja zmysłu. inne „wyszczuplają”. kto chodził do szkoły odległej od domu o 3 km. inaczej w jednym wymiarze. postrzegana wielkość bodźca podstawowego wymiaru zmienia się pod wpływem wskaźników wymiaru przypadkowego. towarzyszącego incydentalnie. Pojawia się jednak pytanie dotyczące kształtowania się kategorii. sklep oddalony o 2km będzie „bliski”. względnie jej intensywności itp. Ciężarek. Kategoryzacja percepcyjna jest więc ujednoliceniem reakcji na wspólną właściwość pewnego zbioru bodźców. angielski specjalista z zakresu problemów kategoryzacji. W pierwszym przypadku przymierzamy kolejne doznania do najwcześniej utrwalonego. Helson powiada.drapieżnika. a inne na drapieżność. Przenikanie cech różnych wymiarów w trakcie formowania się kategorii znają doskonale elegantki i eleganci. Inne więc są ich reakcje na obecność. powyżej jako silne. wyróżnia dwa modele porównań: 1) p r o t o t y p o w y i 2) e g z e m p l a r z o w y. E i s e r. Jednak kategoryzacja nadal pozostaje pochodną właściwości bodźca. Zdarza się jednak tak. twórca t e o r i i p o z i o m u a d a p t a c j i utrzymuje. Tajfela. Reagują natomiast gwałtowną ucieczką w przypadku lwa. w niektórych przypadkach pasą się spokojnie. że dysk pomalowany na czarno sportowcy spostrzegają jako cięższy od białego. ale napełnionego wodą. J. jakby nie widząc zagrożenia. Czerwone światło na skrzyżowaniu ulic w nocy wydaje się intensywnym. stwierdza. jedne jakby dodają wzrostu. słabo jako ciemne itp. wiedzą. Falkowski. R. Podkreśla się w niej to. . Podobne do czego? A. zawodzi jednak przy bardziej skomplikowanych. kontekst powoduje jakby przyłożenie miary do innego fragmentu bodźca. niepodobne są z niej wyłączane. kto nawet mniejsze odległości pokonywał korzystając z usług komunikacji miejskiej. o mniejszej jako lekkie. ma jednocześnie jakiś kolor. o zróżnicowanych cechach. chociaż obiektywnie oba egzemplarze ważą dokładnie tyle samo. Teoria poziomu adaptacji wyjaśnia proste przypadki omawianego zjawiska. tworzą zbiory podobnych) i traktują taką całość jako jednolity bodziec. Ludzie. Bodźce podobne są postrzegane jako przynależne do kategorii. a w południe słonecznego dnia ledwo dostrzegalnym. zarówno w sytuacjach naturalnych jak i w laboratoriach strukturalizują bodźce (tzn. segregując włóczkę uwzględniamy różnice barwy. którego ciężar mamy określić. Okazuje się np. nie reagują na każde zbliżenie się lwa. inne służą maskowaniu jego nadmiaru. określając wagę bryłek metalu porządkujemy je zgodnie z ich siłą ciążenia. Znajdujące się poniżej jego traktuje jako słabe. Dzieje się tak niezależnie od modalności struktury. Dzieci postrzegają dzban napełniony cukierkami jako większy od podobnego. powołując się na liczne badania eksperymentalne. Przedmioty o znacznej wadze kategoryzujemy jako ciężkie. że ten sam bodziec raz jawi się jako intensywny. coś w rodzaju środka skali i wszystkie bodźce danego rodzaju porównuje do wielkości punktu zerowego. Szersze zastosowanie ma t e o r i a a k c e n t u a c j i H. Co więcej.. nastawionego na polowanie. że niektóre stroje „pogrubiają”. Każdy z nas na podstawie swego doświadczenia i możliwości ustala „punkt zerowy”. że zdecydowana większość bodźców jest wielowymiarowa. Prototyp jest zatem jakby stałym punktem odniesienie w procesie kategoryzowania zmysłowego. Mechanizm kategoryzacji występuje na różnych poziomach rozwoju ewolucyjnego organizmów.

. 2001 r. swoistych segregatorach jakoś oznakowanych.A. a także czynników subiektywnych. niż posługujących się prototypem wczesnego i znaczącego doznania. Warszawa.M. Lindsay. Dolna część wydaje się solidna. że kategorie tych obiektów są zakodowane w mózgu w odpowiednich układach. rozpoznania sensu obiektów. Cebula bała dla niego rodzajem naszyjnika. Jest to model sumaryczny. chyba że chodzi o rodzaj szczoteczki”. w tym kategoryzacji. kontekstu. Znaczy to. Dwa ważne wnioski płyną z analizy problemu kategorii percepcyjnych. bądź a s o c j a c y j n e j. Gdańsk. np. że kategorie percepcyjne nie są prostym odwzorowaniem właściwości bodźca. wypadkową właściwości bodźca. Czasami agnozja dotyczy tylko przedmiotów jednej kategorii.R. Te i inne uszkodzenia mózgu powodują utratę zdolności spostrzegania i rozpoznawania pewnej kasy obiektów. jeden z pacjentów zdjęcie psa określił jako obraz mężczyzny z „niezwykle gęstą brodą”(Carter. Agnozja asocjacyjna jest następstwem zaburzenia rozumienia. 1984 r. gdy ma miejsce słaby odbiór bodźców. cierpiący nie rozpoznaje jedynie zwierzą. PWN.M. 1985 r. nie narysują zarysu przedmiotu.P. . w następstwie otępienia i innych. Norman:Procesy przetwarzania informacji u człowieka. że „Nie ma pojęcia. Występuje wtedy a g n o z j a (dosł. Po drugie. Wydaje się. może ulec zaburzeniu. Materska. sposoby rozumienia siebie i świata. lecz wielu (wszystkich) percepcji danej właściwości. 1997 r.1999). że w życiu codziennym jest więcej osób sumujących doświadczenia. Nie układa się to w coś logicznego. Literatura zalecana . ale reszta jest pierzasta. „owoce”. Tyszka (red): Psychologia poznania. Wprowadzenie do psychologii. lecz stanowi skomplikowany system orientacji w świecie. Penquin Books.T. Gdańsk. Dotknięci percepcyjną agnozją wzrokową nie potrafią dopasować do siebie identycznych przedmiotów. wobec którego porównujemy kolejne jakości.. kategorie percepcyjne z racji swych właściwości syntetyzujących stanowią przejście od postrzegania zmysłowego do myślenia. że poznanie zmysłowe nie jest fotografią świata fizycznego. Kolańczyk: Procesy orientacyjne.D. swojej matki. nie rozpoznają twarzy osób znanych (prosoagnozja). 2001 r. impulsy nerwowe nie docierają do mózgu lub są niewłaściwie łączone. Od zakresu uszkodzeń mózgu zależy jakość i bogactwo objawów agnozji. . wzorzec pojmuje się w nim jako efekt nie jednego. a poprawnie postrzega przedmioty nieożywione. . są przygotowaniem do operowania pojęciami. . D. np. lecz są syntezą. 1962 r. 1999). UG. (Carter.GWP. Uszkodzenie partii mózgu danego „segregatora” powoduje zaburzenie postrzegania obiektów w nim reprezentowanych. Vernon: The psychology of perception. Znaczyłoby to. Gdy jednemu z chorych pokazano marchewkę i zapytano „Co to jest?” odpowiedział. Podkreślono w nim zmienność kategorii zmysłowych i rolę wzbogacanego doświadczenia. dzieje się tak najczęściej po udarze mózgu. to stwierdzenie. . Pierwszy. Przedstawiony proces spostrzegania. Pierwsza występuje wtedy. Maruszewski: Psychologia poznania. PWN. „obiekty długie” itp. J. niewiedza) bądź w postaci a p e r c e p c y j n e j. Sterberg: Psychologia poznawcza WSiP. T.58 W modelu egzemplarzowym eksponuje się wpływ każdego doznania zmysłowego na wzorzec. ”imiona osób”. np. Warszawa. Mylą też obrazy obiektów. Warszawa. nos uznawał z pełnym przekonaniem z a chochlę do zupy.

natomiast fantazja silnie kojarzy się ze światem fikcji. a bardziej od potrzeb organizmu. Mechanizm wyobraźni operuje treścią spostrzeżeń. Przy tym wyobrażenia często są bardzo podobne do spostrzeżeń. Jest wielce prawdopodobne. W tym sensie używamy formy rzeczownikowej nazywając fantastą człowieka oderwanego od rzeczywistości. semantyczna).59 Rozdział V Wyobraźnia. są w mniejszym stopniu zależne od aktualnie oddziaływującego otoczenia. Procesy spostrzegania i wyobrażania biegną . ale nie są jego składnikiem. ubarwiające życie i te niedobre. o czym obszerniej w dalszej partii tekstu. Wyobraźnia O wyobraźni możemy mówić zarówno wtedy. częściej jednak różnicuje się ich znaczenie. czy nieznajoma. Podstawową różnicą pomiędzy mechanizmami jest to. mechanizm ten „wprowadza się w ruch” pod wpływem procesów zachodzących w naszym umyśle. że spostrzeżenia pojawia się pod wpływem stymulacji.Sens obu wypowiedzi jest zdecydowanie różny. bowiem wyobraźnia z reguły dotyczy realiów (wyobraźnia przestrzenna. Łatwo możemy wyobrazić(!) nasze kłopotliwe życie np. Pozwalają wielokrotnie przeżywać zdarzenia minione i te radosne. mają tę wspólną cechę. W tym kontekście staje się oczywistym to. Niekiedy terminów „ wyobraźnia” i „fantazja” używa się zamiennie. Fantazjowanie. a nasze dobre w nim funkcjonowanie zawdzięczamy skomplikowanemu. Przytoczone rozróżnienie dwu znaczeń terminu „wyobraźnia” można zilustrować następująco: niekiedy powiadamy ”X jest pozbawiony wyobraźni”. bez funkcjonującej pamięci: budzimy się rano i nie wiemy gdzie jesteśmy. Poszerzają one perspektywę poznawczą o przeszłość i przyszłość. ostrzegające przed niepożądanym. Wyobrażenia. Zróżnicowanie w wersji wytworów jest znacznie bogatsze. pozwalają tworzyć plany i dyskontować doświadczenie dzięki wspomnieniom. jak i wtedy. natomiast wyobraźnia jest psychogenną. aczkolwiek różniące się między sobą. liczba jest wytworem mnożenie. gdy mamy na myśli element struktury psychicznej człowieka. że samo poznanie zmysłowe nie jest wystarczające dla zapewnienia poprawnej orientacji w otoczeniu. że Y jest wyposażony w wyobraźnię. sąsiadka. znaczy to. oddalamy się od miejsca spoczynku i okazuje się. Pojawia się więc problem różnic i podobieństwa zarówno mechanizmów je wytwarzających jak i obu ich wytworów. spotykamy na korytarzu jakąś osobę i nie wiemy czy to krewna. gdy chcemy ukazać mechanizm wytwarzania w y o b r a ż e ń. Dzięki nim system orientacji w otoczeniu zostaje wzbogacony i uelastyczniony. Wykazane w tytule mechanizmy psychiczne (w dawnej terminologii władze psychiczne). że nie umiemy powrócić do niego. wieloaspektowemu systemowi psychiki. Te ostatnie są wytworem wyobraźni i są wynikiem procesu wyobrażania. podchodzimy do drzwi i nie pamiętamy dokąd one prowadzą. Ostatnie jest zasadne merytorycznie. artystyczna. świadomość. ale nie jest elementem mnożenia. nierealności. że umożliwiają przetwarzanie informacji zmysłowych. pobudzenia energetycznego. podobnie jak np. aktywującego receptor danego zmysłu. że jego psychika jest zubożona o ten element Kiedy indziej mówimy: „Zawiodła wyobraźnia Y-ka” i znaczy to. że będąc na pustyni będziemy sobie wyobrażać lodowce alpejskie lub kąpiel w jeziorze. w przeciwieństwie do spostrzeżeń. ale ten mechanizm nie zadziałał z jakiegoś tam powodu . marzycielstwo jest też procesem wyraźnie odmiennym w stosunku do wyobrażania. uwaga.

z najdrobniejszymi szczegółami. Wskazywałoby to na występowanie transformacji doznań ejdetycznych jednego zmysłu na drugi. pojawiających się w czasie posiłków. który liczby widział w postaci wielometrowych szeregów i kolumn. mglistych poprzez rozpoznawalne. Galton. czując silną potrzebę sprawnego załatwienia ważnej sprawy i widzę nasrożoną biurokratkę. że nie rozumieją pytania. przedstawiane w badaniach testami apercepcji (TAT). bujnych. cierpieniom czasu wojny marzenia o szczęśliwym pokoju. Nie tylko różnice ale i podobieństwa obu wytworów są przydatne dla dokonania ich charakterystyki. Allport wykazał. uśmiechniętej. życzliwej. przyjaznej. że . Wyobrażenia. ontotropowa tendencja doznań ejdetycznych . niż spostrzeżenia. pokazują niejednoznaczność tego związku oraz niektóre prawidłowości jego kształtowania. H. R. szczególnie wyraziście wyobrażają elementy piękna (tendencja kalotropowa). Wyobrażający przedstawia wtedy obiekt bardzo wyraziście. nie wiedzą o co autor pyta. czyli pozornych przedstawień obiektów i sytuacji. mogą ulegać modyfikacjom. Gounod. w wyobrażeniach dominuje figura. po piąte. a nawet pojęć na zmysłowe wyobrażenie. których wymagania zawodowe sprzyjają rozwijaniu zdolności ejdetycznych. Wykazał on. obrazy u dzieci i młodzież są wyrazistsze. Interpretacje sytuacji niejednoznacznych. Niektórzy odpowiedzieli. postrzegana słabość wzbudza wyobrażenia o potędze. świadczyłyby o tym. mogą one poprzedzać realne sytuacje („Stało się to. To świadczyło o tym. Jaensch. Przypadek niejakiego Finkelsteina. że mogą być nazwane „kopiującymi”. zarówno spostrzeżeniom jak i wyobrażeniom towarzyszy świadomość. Fakt indywidualnego zróżnicowania wyobrażeń ze względu na ich wyrazistość zauważył już F. po trzecie. Na pojawianie się i jakość obrazów ejdetycznych wpływają zainteresowania i potrzeby. że zarówno spostrzeżenia jak i wyobrażenia są poznawczą reprezentacją rzeczywistości. Po czwarte. Staję w kolejce i sobie wyobrażam miłą obsługę. Wydaje się to oczywistym w przypadku plastyków. biurokratka zaczyna przybierać obraz coraz bardziej sympatycznej dziewczyny. Po drugie. Wyjątkiem od rej reguły są artyści. że ich treść z całą pewnością pozostaje w pewnym związku z rzeczywistością. Wchodzę np. Znawcy zagadnień wyobraźni zgodnie zaznaczają. że i muzycy (Ch. Mozart np. w której prosił o opisanie ich wyobrażeń.usłyszał w Kaplicy Sykstyńskiej Miserere Allegriego i po powrocie do domu zapisał ten trudny utwór. aż do bardzo wyrazistych. są one zależne od naszej woli. do urzędu. wynikłych z faktu zaburzeń funkcjonowania mózgu. mogą być wywołane w dowolnym czasie. niż u osób starszych. u pozostałych przybierają one postać od ledwo dostrzegalnych. bywają swoistymi zbliżeniami centralnego obiektu sytuacji. wydobywaniem z pamięci długotrwałej). Rozesłał on do 100 osobistości angielskich ankietę. Jako pierwszy opisał je w latach 20-tych ubiegłego wieku niemiecki psycholog E. Skłonność do tworzenia obrazów ejdetycznych koreluje ujemnie z wiekiem: im młodszy człowiek tym częściej występują przeżycia ejdetyczne. Jest to tzw. Dzisiaj jesteśmy skłonni ujmować ją w kontekście funkcjonowania pamięci ikonograficznej. Artyści np. Po drugie. ujmując to w kategoriach filmowców. bardziej wyrazistych. Berlioz) wiele zawdzięczają zdolnościom ejdetycznym. Tendencja filotropowa z kolei charakteryzuje się silnym podkreślaniem tonacji emocjonalnej wyobrażanego obiektu. ale okazuje się.(G. a wyniki operacji matematycznych odbierał jako przemieszczenie cyfr. Jest ważne z powodu konieczności odróżniania tych doznań od halucynacji (omamów).60 w odwrotnych kierunkach. nędzy życia towarzyszy wyobrażenie raju. że wyobrażenia te bywają tak dokładnym odwzorowaniem obiektu. co dokładnie wyobraziłem”). że niektórzy ludzie nie żywią wyobrażeń. a tło niemal zanika. „na życzenie”. doznań ejdetycznych nie należy utożsamiać z przypominaniem. Pewną szczególną odmianą wyobrażeń bardzo wyrazistych są o b r a z y e j d e t y c z n e.

Kolejnego dokonujemy na podstawie k r yt e r i u m d o w o l n o ś c i. wyobrazić partnerkę spotkania w sukni innego koloru niż ten. ilustrując słownie wyrażone wyobrażenia poetów. lecz również powszechnie występujących wyobrażeń. dokonują transformacji wyobrażeń jednej modalności w drugą. Wyobraźnia dowolna jest świadomie i intencjonalnie przywoływana. Osłabiając zatem siłę kryterium nowości powiemy. gdyż w wyobraźni możemy „dokomponować” element. Zgodnie z nim wykazujemy wyobraźnię m i m o w o l n ą i d o w o l n ą. przynajmniej częściowo. Wyobraźnia nie kontrolowana zazwyczaj dostarcza wielu przyjemnych doznań. łatwo wciąga w nurt przeżyć. Wyobraźnią twórczą w rygorystycznm tego słowa znaczeniu może być tylko taka. albo następstwa jednostkowych decyzji organizacyjnych możemy zapobiec wielu mankamentom tak realizowanych działań. Należą do nich: a g l u t y n a c ja. przenośnia. rozmarzeni. polegająca na zamianie nazwy rzeczy lub osoby na wziętą od innej. animacja i inne). wyolbrzymianie. czegoś mocno pragniemy. W wersji ikonograficznej. gdy mamy nowe. że taka istnieje. dzieła literackie itd. Niemniej przestrzeń. Wyobrażając możemy też łączyć poznane elementy. czyli funkcjonującą w jednej modalności. przesadne zmiany wielkości. przekształceń. tworząc tzw. w obrazach Pablo Picassa. symboliczne n mają na pewnym poziomie swoje odpowiedniki empiryczne. Pojawiają się wtedy marzenia na jawie i „leci film” wyobrażeń. tzn. lecz mogą być oryginalnym efektem transformacji informacji. Wyobrażając sobie skutki uczenia się jedynie z notatek. polegające na zmianie proporcji a przez to podkreślaniu jakiegoś szczegółu lub cechy. . a także szereg form prostszych ( alegoria. że wyobraźnia twórcza występuje wtedy. przyczynie się do podniesienia poziomu realizacji określonego celu. hipotezy naukowe. Z punktu widzenia j a k o ś c i w y t w o r u wyróżniamy wyobraźnię o d t w ó r c z ą i t w ó rc z ą. wizualnej występuje kilka charakterystycznych sposobów nowego łączenia elementów. Proces transformacji ma miejsce nie tylko w przypadku obrazów ejdetycznych. praktycznie niemożliwe do przeprowadzenia. np. budującego obraz twarzy portretowanych dziewcząt wbrew regułom natury po to. „oswajać” ją przystosowując do naszych oczekiwań. p e r s e w e r a c j a. metamorfoza. podkład muzyczny filmu. wymiar. Nie ma pewności. Nie jest to odtworzenie pamięciowe. której wytwory nie zawierają żadnych elementów doświadczanej rzeczywistości. Pierwsza polega na zdolności przywołania obrazu znanego przedmiotu „pod jego nieobecność”. czyli uporczywe powtarzanie jakiegoś charakterystycznego wątku. Występuje ona np. majoryzacja. a przez to może wpływać demobilizująco na realną aktywność jednostki. Dzięki wyobraźni możemy wybiegać w przyszłość i. Mogą to być nowe obrazy. Nie jest to jedyne rozróżnienie typów wyobraźni. t y p i z a c j a. m e t o – n i m i a. czyli wydobywanie wspólnej właściwości wielu pozornie niepodobnych obiektów lub osób. który miała jej suknia w czasie spotkania. którego nie zapamiętaliśmy. h i p e r b o l e. że przysparza nowych wytworów. np.61 obrazy ejdetyczne nie są jedynie kopiowaniem spostrzeżeń. Typ wyobraźni. gdy jesteśmy bezczynni. nawet po jego całkowitym unicestwieniu. oryginalne połączenie elementów. Plastycy np. ”On jest Paganinim sałatki pomidorowej”. aby ukazać niedostrzeganą dotychczas cechę. Wyobraźnia twórcza charakteryzuje się tym. najczęściej wtedy. lub muzycy. dobrze oddającej pewną. Teoretycznie przedstawiane rozróżnienie jest zrozumiałe. pojawia się na zasadzie „nieproszonego gościa”. znaczącą cechę. czyli łączenie elementów w nowy sposób. półsenni.zestawy dźwięków. Matematyczna konstrukcja przestrzeni n-wymiarowej przy n nieskończenie wielkim jest niewątpliwie wytworem wyobraźni twórczej. akcentowanie. słowa (pojęcia). Mimowolna działa niezależnie od naszej woli. zaangażowanej w procesach o tych właściwościach nazywamy w y o b r a ź n i ą t r a n s f o r m i c z n ą i przeciwstawiamy jej wyobraźnię i z o m o r f i c z n ą.

a jednocześnie ogólnych. abstrakcyjnych. Niekiedy zdarzenie rzeczywiste nie wzbudza zainteresowania. nie przyniosły. Ukazują one relacje i zależności między obiektami. Indianie z prerii amerykańskich. Nie znaczy to oczywiście. Wyobrażanie przebiegu i następstw przyszłych zdarzeń nie straciło na znaczeniu i w naszych czasach. ustawiali się w dogodnych miejscach ubijania stłoczonych zwierząt. Badania eksperymentalne. a nawet czas przebiegu procesu wyobrażania jest zbieżny z czasem zmysłowego rozpoznania cech obiektu. zwany a n a l o g o w y m. że doprowadziły do wypracowania kilku nowatorskich metod badania. Wydaje się. że wyobrażane procesy są analogiczne do procesów fizycznych lub społecznych. zwane a b s t r a k c y j n y m . niestety. głownie przez to. tradycyjnie rozważni nie stają się odkrywcami. niezbędną do wysuwania hipotez wykraczających poza granice utrwalonych przekonań. Pierwszy. poznaje się pola mózgowe. A z taką stykał się zarówno człowiek pierwotny jak i zaawansowany w rozwoju ewolucyjnym. Myśliwy epoki kamiennej. co rozumie każdy znaczący artysta. Niemniej jednak okazały się wielce korzystnymi. prawd ukrytych dla powierzchownych obserwacji. dzięki pracy wyobraźni np. Polyshina przedstawia wyobrażenia jako konkretyzację sądów.62 Cechą charakterystyczną wyobraźni twórczej jest ukazywanie. Drugie stanowisko. wyobrażał sobie różne możliwe zdarzenia. A wyobrażenie obiektu ułatwia jego spostrzeżenie w maskującym kontekście. lękliwi. zapędzali okrzykami bizony do wąwozu i dokładnie wyobrażając ich zachowane. Wyłoniły się dwa odrębne poglądy. Einstein opracował teorię względności wyobrażając siebie.in. dramatyzacji i innym zabiegom budzi szerokie zainteresowanie a także zyskuje uznanie jako „prawdziwy obraz wydarzeń” W nauce wyobraźnie łączy się z odwagą. dotyczące słońca. reprezentowane głównie przez Z. skradając się za upatrzonym zwierzem. Podobnie jak myśli nie można wyrazić bez posłużenia się symbolem. współczesny psycholog amerykański. za horyzontem. po zachodzie. Jeżeli spojrzy się na wyobraźnię z punktu widzenia psychologii ewolucyjnej.Kosslyn. S. budowlę gotycką zaczynamy wyobrażać sobie muzykę odpowiadającą nastrojowi wzbudzanemu przez tę budowlę. to pojawia się pytanie o funkcje tej struktury psychicznej. To janusowe oblicze wyobrażeń doprowadziło specjalistów tej problematyki do sporu o istotę i funkcje wyobrażeń. jak dotychczas. Wyobraźnie odgrywa ważną i specyficzną rolę w twórczości artystycznej i naukowej. uniemożliwiającymi obserwację wzrokową. które wykształciły jakieś formy wyobraźni (nie wiemy. podejmowane w celu rozpoznania spornych problemów. Coraz pełniej np. już znacznie później. że badacze ostrożni. że rola wyobrażeń sprowadza się jedynie do reprezentacji obiektów. jednoznacznych rozstrzygnięć. przez zestawienie wyobrażeń wydobywamy informacje dodatkowe. na jakim poziomie ewolucji ona się pojawia) poszerzyły możliwości rozpoznawania rzeczywistości niedostępnej spostrzeganiu. Siła wyobraźni i jej wymowa zależy od trafności doboru środków wyrazu. natomiast jego literacki opis dzięki zgęszczeniu zdarzeń. Jego potomek. wyobrażał sobie jego zachowanie za zaroślami. A. . że organizmy. nieuchwytne zmysłem określonej modalności. Wielu uczonych podkreślało to. Zwolennikiem tego poglądu jest m. gdyż wyobraźnia ujawnia się w wielu dziedzinach życia i form działalności ludzkiej. Pojawianie się odkrywczych hipotez potrzebuje wolnej przestrzeni dla wyobraźni. Oglądając np. Zgodnie z tym stanowiskiem podkreśla się także i to. uznaje wyobrażenia za umysłową reprezentację realnych obiektów rzeczywistości. pobudzane przez różne odmiany wyobrażeń. czyli ład przyczynowo skutkowy. Wyobrażona zbieżność form muzycznych i architektury będzie wytworem wyobraźni. Jest ich niewątpliwie wiele. Wyobrażane konkretne elementy rzeczywistości są jedynie środkiem wyrazu sądu lub pojęcia. tak sądu w postaci oglądowej nie wyrazi się bez posłużenia analogami rzeczywistości. Wyobraźnia pozwalała ludziom przewidywać przebieg przyszłych wydarzeń. poprzez stosowane przekształcenia form oglądowych.

gdy badacz abstrakcyjnie sformułowaną hipotezę chce zweryfikować eksperymentalnie. marzenia miłosne. Ribot jest autorem prawa rozwoju wyobraźni. Postawa marzyciela przynosi więcej złego niż dobrego. docenił znaczenie tego faktu i wyobraził liczne możliwości jego wykorzystania w praktyce. a nawet całych grup ludzkich. wybitnego psychologa francuskiego. to zmaganie się już dwu równorzędnych sił. niż w jakże licznych dziełach artystycznych. W sensie następstw są one bardzo podobne do zwykłych kłamstw. jak np. że w dziełach techniki i mechaniki użyto więcej wyobraźni. w dniu 1 kwietnia. Natomiast konfabulacje artystyczne. Roentgen eksperymentując z ładunkami elektrycznymi nie wiedział. Bez marzeń o lepszej przyszłości świat zastygłby w bezruchu. są dobrem wielce pożądanym. to przewaga rozumu. są skłonni pomniejszać znaczenie realiów i ograniczeń. niekiedy zupełnie nie przystający do świata realnego. iż przenikają one przez czarny papier. bezradności życiowej i braku skuteczności w działaniu. wprowadzane dzięki różnorodnym wynalazkom i pomysłom racjonalizatorski. że mówi prawdę. Treścią życia jednostek w tej fazie są bajki. fantazyjne przygody. U małych dzieci są one zjawiskiem często spotykanym i wynikają z trudności rozróżniania realiów i tworów fantazji. Wystarczy tu wspomnieć wyobrażenie telefonu komórkowego. Trzeba wtedy wyobrazić taką sytuację. od mniej więcej trzeciego roku życia do końca adolescencji.. Faza pierwsza. Wzmiankowany wcześniej Th. Ludzie egocentryczni.Seyle powiada. Funkcjonowanie wyobraźni ściśle wiąże się z właściwościami osobowości człowieka. nie powstają natomiast w intencji oszustwa. Jej znaczenie w tej wersji wyraziście ujawnia się wtedy. U jednych kontrola rozumu powoduje zupełny . że promienie przez nie wytwarzane mogą przenikać przez ciała nieprzezroczyste. romanse. oni niemal zawsze są centralną postacią wydarzeń. Do niepożądanych wytworów wyobraźni zaliczamy także konfabulacje życiowe. które w wielu przypadkach określają cele dążeń jednostek.Ribota. tworzone z myślą o wzbudzeniu przeżyć estetycznych lub dla zabawy. emocjonalni mają wyobraźnię „subiektywną”. coraz to wnikliwsza kontrola rozumu nad wyobraźnią i faza trzecia. Osobnik konfabulujący przedstawia fakty niezgodnie z rzeczywistością i jest przekonany. pogrążył w stagnacji. Tym samym wyzwalają energię na rzecz ich realizacji. ważności lub są następstwem przebytych chorób. w trakcie którego ujawniają się odmienne relacje dwu przeciwstawnych skłonności: pierwszej do fantazjowania i drugiej do racjonalizmu. Gdy przypadkowo zauważył. H. u dorosłych mogą być powodowane chęcią podkreślenia swego znaczenia. że tylko dzięki wyobraźni doceniamy znaczenie przypadkowych obserwacji. zróżnicowana indywidualni. bowiem bogata wyobraźnie tworzy iluzoryczny świat. Ułatwienia w życiu codziennym.63 jako podróżującego na promieniu światła. Wyobraźnia ułatwia konkretyzację hipotez sformułowanych w kategoriach abstrakcyjnych. Transformując ich treść na konkretny obraz ułatwia dostrzeżenie szczegółów i zależności między nimi. odbierane zazwyczaj z przymrużeniem oka. charakteryzuje się niezależnością wyobraźni od kontroli rozumu. Marzenia o lepszym świecie i własnej przyszłości są tymi wytworami wyobraźni. Z drugiej jednak strony całkowite oddanie się w marzeniom prowadzi do utraty kontaktu z rzeczywistością. mają na względzie własne pragnienia i oczekiwania. Jego zdaniem rozwój wyobraźni przebiega przez trzy fazy. Faza druga. posługują się nią jako jednym z instrumentów kształtowania pożądanych relacji jednostka-świat. która odpowiadałaby wszelkim kryteriom dochodzenia do prawd naukowych. lub marzenia Ikara i Dedala (raczej całej ludzkości) by wznieść się w przestworza na podobieństwo ptaków. Ludzie o nastawieniu realistycznym pracę wyobraźni poddają kontroli rozumu. Nie dziwi nas przeto stwierdzenie Th. stosują autonarrację. bardzo często były poprzedzone wyobrażeniami lub marzeniami.

Analogiczne zjawisko występuje w przypadku innych procesów. Mietzel porównuje uwagę do reflektora. tym wyrazistrze staje się uświadomienie cech obiektu. że istnieją. natomiast działanie uwagi nie kreuje specyficznego wytworu. a mimo to trudno określić jej istotę. Dzięki temu treści np. na który został ukierunkowany dany proces psychiczny. tzn. lokują się w jakimś miejscu przestrzeni itp (pomijam tu problemy samoświadomości). Sądzono. lecz odnosi się do naszych odczuć emocjonalnych. czyli takimi o których wiemy. nogach pająka lub kolorze samochodu. o silniej wyobraźni. Można zatem traktować ją jako właściwość pewnego stanu wszystkich procesów psychicznych. rzucającego snop światła na . Znamienne jest także to. Zawsze pozostaje sprzężona z czymś: spostrzeganiem. bowiem nie występuje ona poza kontekstem innych procesów psychicznych. Drugą niemniej istotną jest intensywność. że ludzie słyszą głośne bicie własnego serca. Znaczy to. wyobrażenia lub myśli stają się wyraziste. To zjawisko określa się w terminologii naukowej mianem s e n s y b i l i z a c j i i jest ono przedmiotem badań w różnych wersjach. nie tylko w tej. Obiekty te mogą występować w świecie obiektywnym lub mieć charakter subiektywny. wyobrażania. wnikliwiej rozpoznane. Potocznie mówimy o uwadze „napiętej do ostatnich granic”. np. frapującej myśli czy goryczy doznanej przykrości. wspomniana kontrola czyni ją bardziej realistyczną. emocjami. Zarówno wyraziste przeżywanie treści doznań zmysłowych jak i sensybilizacja wskazują na istnienie związku pomiędzy uwagą a świadomością.myśli itd.64 zanik wyobraźni. Jest to zasadne tym bardziej. skupiając się na rozeznaniu tego. świadomością. Przyjmijmy zatem. Uwaga Znamy ją z autopsji. wyobraźnią. Gdy w ciszy wieczornej własnego domu usłyszymy niewyraźny szmer „nadstawiamy ucha”. mają określone cechy. któremu ona towarzyszy. że im większe natężenie uwagi. Możemy skoncentrować się na wyglądzie drzewa. co znaczy tylko tyle. że uwaga wpływa na zmianę wskaźników funkcjonalnych receptorów. że u w a g a..wyobrażenia. spostrzeżenia. to k o n c e n t r a c j a p o z n a w c z a po d m i o t u na o k r e ś l o n y m o b i e k c i e. Uwaga jest wyjątkowym elementem psychiki. że uwaga nie ma swej treści. by dokładnie go rozpoznać. Jest on niewątpliwie bardzo skomplikowany.ukrywania się przed wrogiem. Praktycznie jest ich tyle. że uwaga jest epifenomenem nie mającym żadnego znaczenia dla właściwości stanów i przebiegu procesów psychicznych. którą prezentowaliśmy. ukierunkowane uwagą. a jedną z jej cech jest kierunkowość. A owe „napięta” nie jest charakterystyką uwagi. z j a w i s k u lub p r o c e s i e. jest jedynie procesem. Pod wpływem jej działania zmienia się struktura procesu. Tradycyjnie uważano. ile autorów piszących na ten temat. Innymi słowy: w wyniku spostrzegania powstają spostrzeżenia. W miarę jej „napinania” obniża się próg wrażliwości receptora. są tym samym procesami uświadomionymi. a także na przeżywanym uczuciu. Eksperymentalnie wykazano. u innych. figury. podać jej słowną definicję. co najważniejsze. pamięcią. G. myślenia. uwaga jest tak napięta. być „wytworami” naszego mózgu. że uwaga jest zawsze skierowana na „coś”. że procesy psychiczne. że pod wpływem ukierunkowania uwagi na dany obiekt spostrzegający pomija różne szczegóły tła. myśleniem. Znamy ją doskonale z własnych doświadczeń życiowych. A może to myszy? W sytuacjach grozy. Nie znaczy to. Zależność ta występuje we wszystkich modalnościach zmysłowych. skutków jej działania doświadczamy niemal w każdej chwili. że poziom jej intensywności osiągną nieprzekraczalny pułap. a rozumienie jego istoty zależy od pojmowania obu członów relacji. Zatem zmiany procesu pociągają za sobą modyfikację rezultatów spostrzegania.

A więc siła kontrastu między bodźcami pobudza uwagę. E. że nagle spostrzegł na uboczu ładną dziewczynę i zwrócił na nią uwagę a jednocześnie pomija detale drogi. Nie znaczy to. Śledzimy np.65 poznawany obiekt. to zrozumiałe staną się wyżej przedstawione właściwości uwagi mimowolnej. Jeżeli uwaga kontroluje jakiś nie uświadomiany proces. jak „urwanie filmu”.II. Przedstawiane rozróżnienie wskazuje jedynie na dwa odmienne sposoby pobudzania tego mechanizmu. w: J. I konkluduje: ”. Jeżeli kierowca na łatwej trasie nie spostrzega wielu detali drogi. Badani. Tak nie jest. potężny hałas. albo automatyzmy (a jest ich kilka odmian). że wyłączył on uwagę. że istnieją dwie. t. że występują dwa typy uwagi: uświadamiana i nieuświadamiana? A może nastąpił podział uwagi na część świadomą i nieświadomą? Wydaje się. Znaczy to. Uwaga mimowolna jest zawsze odpowiedzią na wydarzenia w środowisku. aż się oddali na bezpieczny dystans. nawykowe. czynią to niemal natychmiast. włączenie struktur centrali (mózgu). np. Natomiast wskazanie granic pomiędzy obiektami różniącymi się wieloma cechami wymagało już dłuższego czasu i namysłu. specjalizujący się w badaniach problematyki uwagi. że uwaga przyczynia się do pogłębienia i wzbogacenia wiedzy o obiekcie. Prawidłowość ta dotyczy w jednakim stopniu ludzi i zwierząt. Jeżeli przypomnimy sobie prawdę. z których istnienia nie zdajemy sobie sprawy”(E.możliwe jest „zwracanie uwagi” na bodźce. jak np. to co się dzieje? Czy znaczy to. W następstwie włączenia uwagi następuje wzrost stopnia rozeznania (świadomości) cech obiektu. niespodziewane. co zaskakujące. Przyjmując nowatorskie rozumienie napotkamy pewien paradoksalny problem. chwilowy zanik kontroli aktywności lub minimalizację doznań zmysłowych. uściśleń i rozstrzygnięć wątpliwości.78) Przy takim podejściu zmienia się rozumienie istoty uwagi i wyobrażenie o jej roli w układzie procesów poznawczych. podręcznik akademicki. to znaczy. To. Może to oznaczać również zmianę poziomu przetwarzania informacji. że organizm dąży do utrzymania równowagi pomiędzy nim a środowiskiem. to co się stanie? Zinterpretujmy przykład Nęcki o uwadze kierowcy. gdy przestaje słyszeć dźwięki pracującego silnika. pozwala wyraziście uświadomić jego cechy. Takie przypuszczenia nasuwają wyniki badań eksperymentalnych. różne jakośćiowo „uwagi”. Stany te tradycyjnie przedstawiano. Strelau(red):Psychologia. jako zanik działania uwagi. że ustalenie precyzyjnego nowatorskiego rozumienia istoty uwagi wymaga jeszcze wielu badań. odurzający zapach itp. sugeruje.. Zawsze wzbudza uwagę to. silny błysk światła. Nęcka (UJ). intrygujące nowością też pobudza uwagę mimowolną. a człowiek dostrzeże w tym samym czasie atrakcyjny obiekt i obdarzy go uwagą. proszeni np. co jest groźne lub nieprzyjemne dla nas. s. W świetle dotychczasowej wiedzy mechanizm uwagi możemy traktować jako środek włączania świadomości w określony proces psychiczny. na który jest skierowany proces lub wzmożenie kontroli przebiegu procesu jego poznawania. Rodzaje uwagi Wyróżniamy dwa rodzaje uwagi: m i m o w o l n ą i d o w o l n ą. kierowca samochodu „podrywa” się natychmiast. Nęcka: Procesy uwagi. Podobnie działa nagłe ustanie ciągłej stymulacji. Z reguły większe napięcie uwagi prowadzi do nasilenia stopnia świadomości (świadomość jest stopniowalna od stanu senności do wyrazistości. że współcześni psychologowie są skłonni łączyć uwagę z procesami nie uświadomianymi. Ogólnie: siła bodźca fizykalnego uruchamia mechanizm uwagi mimowolnej. Natomiast procesy przebiegające poza sferą uwagi traktowano jako odruchowe. Musimy wtedy przypisać jej „sprawstwo” takich stanów. Gdańsk 2000 r. Przypuśćmy. pobudzają ją intensywne bodźce. lot osy tak długo. o wskazanie granic pomiędzy polami o różnych jednolitych barwach. .. czynności zrutynizowane. jasności).

poprzez skojarzenie z realną groźbą. Prawidłowości funkcjonowania uwagi mimowolnej są szeroko wykorzystywane w praktyce. Specjaliści tej branży wykryli wiele prawidłowości psychologicznych. występuje u zwierząt i człowieka i jest niekiedy nazywana odruchem bezwarunkowym. znających ich znaczenie. Dobry nastrój i takież samopoczucie podnoszą poziom sprawności uwagi mimowolnej. powtarzalność bodźca itd. położenia. jak w przypadku uwagi mimowolnej. by skłonić potencjalnego nabywcę do kupna towaru. Po ich wystąpieniu organizm ukierunkowuje receptor zmysłu na źródło stymulacji. Cała klasa wzmiankowanych bodźców powoduje pojawienie się charakterystycznej reakcji. „uwaga”. Wszelkie systemy alarmowe i ostrzegawcze włączając się wzbudzają uwagę mimowolną. używane w celu ostrzeżenia przed zagrożeniem lub niebezpieczeństwem. Specjalistów z zakresu psychologii uwagi. Uwagę mimowolną wzbudzają bodźce ze środowiska. estetyki i kolorystyki ( zachwycający wygląd opakowań produktów). Co zatem wiemy o kształtowaniu się uwagi dowolnej? Zarówno badania naukowe jak i codzienna praktyka dowodzą jednoznacznie. Takie słowa jak „stój”. Jest ona wrodzoną. Takie zachowanie organizmu nazywamy r e a k c j ą o r i e n t a c y j n ą. regulującej mocy zachowania osób. Reakcja orientacyjna u człowieka pojawia się nie tylko pod wpływem fizycznych cech bodźca. W relacji organizm-srodowisko w tym przypadku stroną pobudzającą uwagę jest organizm. rapu. jakie aktualnie zachodzą w środowisku. Człowiek głodny łatwiej dostrzeże bodźce świadczące o obecności pokarmu. że u wielu ludzi uwaga dowolna powstała z przekształcenia uwagi mimowolnej. (piękne dziewczyny przy samochodach). Twórcom reklamy idzie o to. a organizm recepcyjną. poszukujący informacji okaże się bardziej sprawny w tym względzie niż nie poszukujący. a inne osłabiają siłę działanie bodźców pobudzających uwagę mimowolną. świadomie ukierunkowanym na jakiś obiekt. Wymawiając cicho hasło „Stój!”z reguły otrzymujemy efekt zbliżony do tego. intencjonalnym. a także choroba powodują jej obniżenie. zwrócenie uwagi jest wstępnym krokiem od celu. kształtu. Jednym z podstawowych celów reklamy jest zwrócenie uwagi potencjalnego nabywcy na polecany produkt. bowiem w podtekście tego zagadnienia kryje się pytanie o istnienie wolnej woli. nabrały. wynika z wystąpienia określonego motywu działania.66 Dzięki niej organizm otrzymuje sygnały o wszelkich zmianach. Niektóre stany organizmu (o sprawnych receptorach) nasilają. interesujący się muzyką szybko rozróżni tony jazzu od np.dynamiki i ruchu jako czynników silnie działających na uwagę ( ruch w reklamach świetlnych. niż nasycony. zainteresowań i nastawień. barwy). inicjującą. dynamika w reklamach samochodów. Nie jest ona wzbudzana przez określone cechy bodźca. dotyczących pobudzania uwagi i technik ich prezentacji. Jest to zrozumiałe. Wrażliwość na nie wzrasta pod wpływem potrzeb. stany przeciwne. demonstruje wzmożoną gotowość rozpoznania jego właściwości i znaczenia. Właściwie ocenili oni działanie atrakcyjnych przynęt. jaki występuje w następstwie działania fizycznych bodźców powstrzymujących. Oto np. „baczność” uzupełnione wykrzyknikiem. kontrastu ( wielkości. Istnienie uwagi dowolnej dowodzi aktywności człowieka i wskazuje na jego twórczą rolę w środowisku. a także dynamiczność organizacji handlowych). ono jest tu stroną aktywną. a to umożliwia mu uaktywnienie różnych form zachowania adaptacyjnego. Pamiętać jednak należy o tym. a także humanistów innych specjalizacji zawodowych interesuje problem genezy uwagi dowolnej. tato zaprowadził synka do muzeum i pokazał obraz Wyspiańskiego. lecz uwarunkowana psychicznie. Uwaga dowolna towarzyszy czynnościom zamierzonym. że w układzie dwubiegunowym efektywność funkcjonowania całej relacji zależy od sprawności obu członów. O tego czasu synek zaczął zwracać uwagę na . ale także ze względu na ich znaczenie.

zaskakująco obojętni. zwracamy na nie uwagę. że nie ma sztywnych granic pomiędzy obu rodzajami uwagi. Jednym z silniejszych jest istnienie ciekawości. wymaga większego wkładu energii. niż uwaga mimowolna . gdy przedstawia właściwości uwagi konkretnej osoby. niewidzialna strona księżyca i nieskończoność kosmosu. wiele dowodów przemawia na rzecz tezy o istnieniu wrodzonego mechanizmu uwagi dowolnej. Mechanizm ten pojawił się we wczesnym etapie rozwoju ewolucyjnego. można opisać w kategoriach cech. Opis taki jest wartościowy poznawczo zarówno wtedy. a u człowieka osiągnął swe apogeum. poznawczo oddaje ją dokładność rozpoznania lub odtworzenia. która jest „siłą napędową” tworzenia teorii naukowych i zwracania uwagi na ich poprawność poznawczą. Funkcjonuje ona w dwu wymiarach: pojemności (zakresu) i intensywności. Im wyższa jest intensywność uwagi. pojawiająca się jedynie przy jakimś zaburzeniu jej przebiegu . I odwrotnie. tym mniejszy jej zakres. muzealnictwem. E. 1. A jednak i tak wymuszana uwaga mimowolna przekształcała się u niektórych osób w czynnik świadomego sterowania aktywnością własną. bo uważa i chce uważać na wszystko. stają się nam bliższymi. Badania C. Po drugie. Początkujący kierowca szybko się męczy. mechaniczna. co dzieje się na drodze i w samochodzie. wystawiennictwem itp. może objąć większą ilość przedmiotów. podobnie jak i faktów poznanych. Cechy uwagi Uwagę. gdy odnosi się do uwagi jako fenomenu psychicznego. Skłania ona do penetracji otocznia i dlatego za D . a nie postacią malarza. Człowiek jest ciekaw faktów. Zjawiska świata. Ma to duże znaczenie dla sprawności funkcjonowania w sytuacjach codziennych. Powyższe wskazuje. a gdy ją zaspokoimy. Cechy te znamy zarówno z obserwacji potocznej jak i badań naukowych. podobnie brzmiących . Ciekawość popycha nas do szukania odpowiedzi na pytanie o zasadność teorii X lub Y. mobilizującą organizm do zwracania uwagi na wszystko. Intensywność koncentracji subiektywnie jest odczuwana jako silne napięcie. Jest to empiryczne źródło uwagi dowolnej. Natomiast uwagą rozproszoną. przykuwały jego uwagę niebotyczne szczyty i głębiny mórz. długotrwałe skupiona na kontroli czynności. niezależnie od rodzaju.Hebbem nazywamy ją motywacją eksploracyjną. a behawioralnie –napięcie mięsni. jak i wtedy. że bardzo trudno koncentrować uwagę i zrozumieć informację w sytuacji jednoczesnego działania dwu nakładających się. stajemy się wobec nich. co w otoczeniu jest wyróżnialne.Cherry’ego pokazały. Synek przecież mógł zainteresować się malarstwem. oczarować go. Przeciwieństwem koncentracji jest rozproszenie uwagi. Beryline). Uwaga dowolna. inaczej skupienie uwagi. Oto ich omówienie. trafnie nazwana epistemologiczną (D. Jedynie zbiegiem przypadków pobudzają one naszą uwagę. co odnosi się postaci tego twórcy. a także kulisy polityki i ploteczki z życia w świecie artystów. niemożność jej skupienia. Koncentracja. z którymi zapoznaliśmy się . Przeciętny człowiek dorosły może intensywnie skupić uwagę na 4 do 6. w miarę nabywania doświadczenia przestawia się na uwagę mimowolną i reaguje tylko na czynniki zakłócające normalny przebieg jazdy.67 wszystko. mimowolna może przekształcać się w dowolną i odwrotnie. dziecko zaledwie na 2-3-ech. o przeciętnym natężeniu. Oprócz ciekawości faktów wykształciła się u człowieka ciekawość zależności. Jakaś cecha obrazu musiała stać się dla chłopca bardzo silnym bodźcem. bowiem pozwala oszczędnie gospodarować energią organizmu. Nie jest to jednak zależność prosta. W dawnych czasach nauczano pod przymusem. postawa ku obiektowi uwagi i inne.ciu elementach jednocześnie.

Ludzie dorośli potrafią uważnie słuchać wykładu prze 20-25 minut i po momencie „oddechu” nadal kontynuować śledzenie narracji. wtedy. która daje maksimum gwarancji powodzenia ataku. Stałość uwagi to zdolność jej koncentracji na jednym przedmiocie przez dłuższy czas. iż niektóre mechanizmy uwagi. wtedy również ujawnia się ta funkcja uwagi. traktował tę właściwość jako wskaźnik geniuszu. że trudno o podzielność uwagi w przypadku wystąpienia dwu szeregów bodźców bardzo podobnych. gdy są to bodźce różnych modalności.W. chociażby ze względu na rozbieżności w rozumieniu jej istoty. Łukaszewski sądzi. potrafił dyktować jednocześnie 9 listów urzędowych. sprowadzają się do 1) zapewnienia oszczędnego gospodarowania energią organizmu. wynosi on około 3 sek. czyli zdolność obserwowania dwu lub więcej procesów jednocześnie. mogą powodować to. wybitny francuski paleontolog. 4. W warunkach życia cywilizowanego czasami występują sytuacje analogiczne do naturalnych. inne skazuje na wygaszenie. że napływ informacji jest blokowany także przez . czyli sytuacyjnego regulowania poziomu sprawności i koncentracji energii organizmu. Przerzutność uwagi to zdolność przechodzenia od jednej czynności do drugiej Niektórzy ludzie dokonują tego bez trudu. stwierdził. 3. uwaga ze wszystkich bodźców. że z działających na nasze zmysły 100 miliardów bitów informacji na sekundę do świadomości dociera jedynie 100 bitów. Spostrzegane kształty zmieniają się w takim rytmie czasowym. bagatela. W pierwszym jest ona utożsamiana z segregacją. Innym przychodzi to z oporami. Uwaga powoduje. np. tendencja do poszukiwania spójności. Widok czającego się drapieżcy wyśmienicie oddaje istotę tej funkcji uwagi. 2) podniesienia na wyższy poziom sprawności adaptacyjnej organizmu oraz 3) czujności. Napoleon I np. Świadczy o tym naprzemienność w spostrzeganiu figur odwracalnych. 5. Stałość uwagi bywa rozumiana również jako konsekwentne jej skupianie do danym przedmiocie przez długie lata. który stosując metodę osobnego podawania informacji do każdego ucha i polecając śledzenie jednego z tych ciągów. Najczęściej wymienianą i opisywaną jest s e l e k t y w n o ś ć uwagi. przekazów (w sytuacji eksperymentalnej były one nagrane na taśmie i wygłaszane przez tę samą osobę). jedne kwalifikuje do dalszego przetwarzania. Różnice indywidualne w ty aspekcie są znaczące. reagowania tylko na bodźce istotne dla organizmu. tak charakterystycznego dla ludzi podeszłego wieku. traktowane w aspekcie zasady równowago organizmu i środowiska. ich uwaga sprawia wrażenie bezwładnej. u żołnierza stojącego na warcie. Wniosek stąd taki. G. jaki obierają receptory. Trwałość uwagi mierzy się wskaźnikami czasu jej koncentracji. Ujawnia się ona np. Pierwsze.Cuvier. I znowu badania Cherry’ego. w krótkim czasie. Funkcje uwagi Możemy wyróżnić dwie grupy funkcji uwagi: o g ó l n o b i o l o g i c z n e i p o z n a w c z e. Podzielność. W drugim rozumieniu jest ona utożsamiana z blokowaniem nadmiernego napływu bodźców lub informacji. a wielu ludziom utrudnia wykonanie danej czynności każdy drobiazg odwracający uwagę.68 2.Osiągnięcie wprawy w tej wersji wymaga długotrwałego treningu. aż o milion razy! Pamiętać jednak warto. że informacje ciągu nie śledzonego są zasadniczo ignorowane. Jednak funkcję tę rozumie się na dwa sposoby. np.. a łatwo lub znacznie łatwiej. Osłabienie przerzutności uwagi występuje w postaci roztargnienia. Blokada uwagi(?) redukuje napływ informacji. Poznawcze funkcje uwagi są bardziej liczne i trudniejsze do opisania. gdy sprawdzamy sprawność działania zegarka nasłuchując tykania i obserwując ruch wskazówki sekundnika. że skok zaczajonego drapieżnika na upatrzoną ofiarę będzie maksymalnie precyzyjny i wykonany z taką siłą.

polecano badanym jednym uchem słuchać uważnie i zapamiętać zdania typu „Ptaszek wyfrunął. obniżyła się jakość pisma. jego przeciążenia. czytania ze zrozumieniem tekstu i jednoczesne zapisywanie dyktowanego komunikatu Badanie przebiegu takiej czynności przeprowadził wraz ze współpracownikami U. . niewyspanie). To. po chwili zdajemy sobie sprawę z tego. na jej skuteczność. lub „więzień”. czasowej afunkcjonalności receptorów. Funkcja w y b o r u w ł a ś c i w e j r e a k c j i ma miejsce w sytuacjach wieloznacznych. innym wydaje się łatwym. opracowano także test jej sprawności (test Bourdona). McGoverna. które wymagają konkretnej reakcji. Wybieramy w naszym odczuciu odpowiednią reakcje do zaistniałej sytuacji. Stwierdził on. np. co jedni uznają za trudne. tym trudniej o realizacje omawianej funkcji. Znają ją dobrze także grzybiarze i urzędnicy przerzucający karty dokumentów w poszukiwaniu tego jednego. czyli różnorodnych utrudnień. Jest to czynność bardzo podobna do tej. bezświadomości ich znaczenia. Szczególnym przypadkiem czynności trudnej jest wykonanie dwu. Dowiedziono. a tempo czytania tekstu znacznie osłabło. „koza”. Funkcja w y s z u k i w a n i a dotyczy uwagi dowolnej. Z biegiem czasu ćwiczenia wzrastała kontrola czynności i poprawiała się jakość wykonania. zagrożenia. czy ze złośliwości. że im bardziej zróżnicowane dystraktory.Neisser. opisaną ją już w XIX wieku. Baarsa i K. prowadzonym techniką dychotyczną. że muszę tak postąpić!” Teorie uwagi. nie słuchającego nadawano słowa typu: „dziewcze”. W eksperymencie B. Zjawisko to jest znane również z praktyki maskowania. że osoby badane w początkowej fazie eksperymentu zapisywały słowa jakby mechanicznie. Rzecz jasna w różnych wersjach. że spostrzegliśmy układ. Współczesne badania tej funkcji koncentrują się na poznawaniu wpływu dystraktorów. Zdaniem T. Tomaszewskiego mogą one być skutkiem stanu deprywacji organizmu (wygłodzenie. Oto widzimy na placyku miasta piękny klomb. przyczyną trudności. Zadaniem osoby badanej tym testem było skreślanie wskazanej litery z długiego szeregu liter drukowanych. Czytelnik zapewne pamięta zjawisko refrakcji. Przedstawiony model sytuacji wykorzystano także w badaniach eksperymentalnych. Natura wyposażyła nas w mechanizm przynajmniej częściowego ich zmniejszania przez intensyfikację uwagi i świadomościową kontrolę czynności trudnych. Wyobraźmy sobie. Następnie proszono zinterpretowanie zdania „Ptaszek wyfrunął”. na co dzień wykonują korektorzy w wydawnictwie. Funkcja k o n t r o l i c z y n n o ś c i t r u d n y c h. Funkcja i n t e g r a c y j n a uwagi występuje w procesie scalania kilku spostrzeżeń w jedno. a nie mozaikę pojedynczych kwiatów zawdzięczamy integracyjnej funkcji uwagi. „ucieczka”. Trudność czynności jest zawsze względna. a do drugiego. bardzo podobnych do siebie zadań. jaką zawodowo. To. że zachwyca nas połączenie kilku odmian kwiatów w jeden. iż trudno powiedzieć czy czyni to dla zabawy. Powiadamy: ”Uważałem. niebanalny układ. że ktoś nam dokucza w takiej formie. występowania przeszkód lub konfliktów. Treść interpretacji kojarzyła się ze słowami. jakie badany nieświadomie rejestrował uchem nie słyszącym.” . Równoczesność czynności była przeszkodą. Niezależnie od tego następstwem ich realizacji jest wzrost ilości popełnianych błędów.69 przepustowość kanałów informacji zmysłowej.

Nóżka litery działa jak szyjka butelki. w danym czasie do świadomości mogą docierać tylko w postaci jednej wiązki sygnałów (patrz eksperyment Cherry’ego). Treisman. włączają je do ciągu informacji z ucha nastawionego na odbiór. selekcje ogranicza do poziomu doznań zmysłowych. np. tworząc t e o r i ę o s ł a b i a n i a uwagi. Podstawę tworzą miliardy informacji sensorycznych w postaci wrażeń. podjęła się zadania usunięcia słabości teorii Broadbenta. Anna M. są sygnałem bólu. amorficzne. W trzecim etapie procesy przetwarzania są w pełni uświadamiane. które nie docierają do świadomości nie zostają definitywnie odrzucone. by w dalszej redukcji sprowadzić je świadomie przetworzonych rezultatów. Autor ten sądził. poczekalnią na drodze do świadomości.zostają osłabione i w jakiś sposób zapamiętane. Obecnie w obiegu naukowym funkcjonuje kilka zalążków teorii p ó ź n e j s e l e k c j i. że informacje zmysłowe. W niektórych przypadkach można je odtworzyć. ale do świadomości przez „nóżkę” dotrą w danym czasie tylko z jednej odnogi. nie poleca „Przyjąć!” lub „Odrzucić!” lecz jedynie ustalą hierarchie ważności informacji i pierwszeństwo jej przekazu do świadomości. Teoria Broadbenta ma swoje słabe strony. Pobór i przetwarzanie informacji oddaje model piramidy. a odrzucane do nich nie pasujące. opracowana przez D.70 Nie ma. Ze względu na tę cechę teorię Broadbenta określa się mianem teorii wczesnej selekcji. ilość ich redukuje uwaga do zbioru sensownych spostrzeżeń. niż istoty. pomijając następne. wzbogacają wiedzę o niej. jeżeli nie. Jedną z bardziej znanych jest t e o r i a f i l t r u. ale z reguły z wieloma błędami. teoria filtru straciła na znaczeniu. która ogranicza przepływ informacji z pojemnika receptorów zmysłowych na wyższe piętra jej przetwarzania. czyli początkowego etapu pobierania informacji. Kiedy okazało się. że badani techniką dychotyczną jednak przetwarzają niektóre sygnały z ucha „niesłuchającego”. W drugim etapie osłabiania są preferowane informacje zgodne z wzorcami percepcji. że osłabianie przebiega etapowo. lecz jedynie osłabione i „zmuszone” do ustąpienia drogi pierwszeństwa informacjom o większym znaczeniu. eliminacji nie istotnych i doprowadzenia do świadomości znaczących. pozostałe zablokuje uwaga i staną się one przedsionkiem. Jest ona odpowiednikiem uwagi. w której dokonuje się przetwarzanie informacji. Zachodzi przeto konieczność eliminacji nadmiaru informacji sensorycznej. Przyjęła ona tezę. na oba jej rozgałęzienia działają liczne bodźce. Tym mechanizmem selekcyjnym jest uwaga Ilustracją wizualną tego modelu może być litera Y (w sytuacji pobudzenia wielu zmysłów lepszą byłby trójząb lub menora). a osłabiane niespójne. Dalej są przetwarzane dźwięki układające się w słowa znanego języka. Broadbenta. Dotyczy ona jedynie selektywnej funkcji uwagi. Możliwości recepcji nowych informacji są ograniczone. że umysł ludzki funkcjonuje na zasadzie sieci komunikacyjnej. Jednak jednocześnie komórki receptorów rejestrują miliony działających bodźców. zgodnie z którymi uwaga jest mechanizmem włączania świadomości w proces przetwarzania . W pierwszym dokonuje się ona bez udziału świadomości. W jej mniemaniu uwaga nie działa na zasadzie „wszystko albo nic”. Mimo to prezentowane w nich wyobrażenia mechanizmów uwagi są pouczające. wszystkie informacje są przekazywane równolegle do komórek syntezy zmysłowej i jeżeli spełniają kryterium pierwszeństwa przekazu. a istniejące dotyczą raczej poszczególnych jej funkcji. tworzą szeregową strukturę komunikacyjną. Uznała też. wiedzy jednostki o świecie-czubka piramidy. przebiegają wolniej niż na etapach poprzednich. co ma świadczyć na rzecz teorii osłabiania.ogranicza przepływ zawartości pojemnika. jak dotychczas ogólnej teorii uwagi. są przekazywane do dalszego przetwarzania.

” (H. otrzymali zadanie polegające na wyszukiwaniu małych otworów w krążkach..223-4. GWP. I tak rzeczywiście się stało.s. Kiedy badani znaleźli się już (rzekomo) na głębokości osiemnastu metrów. Weltman stwierdził. Zagadnieniem. wywołany uczuciem ograniczenia w małej przestrzeni. (Patrz ramka 11) Ramka 13 „ Gershon Weltman a Uniwersytetu Kalifornijskiego zamknął grupę studentów –ochotników w hermetycznej komorze i poinformował ich. wymyślił też oryginalną metodę badania tego zagadnienia.71 danych. Tego się nie spodziewano. jak pod nieobecność lęku.) Subiektywnie wyczerpanie zasobów odbieramy jako zmęczenie. Miało to znaczyć. strachem przed zbyt szybkim tempem zmian ciśnienia i obawami. Przy użyciu paru wybiegów (odgłosy syczenia czy odpowiednie manipulowanie wskaźnikami ciśnienia) bez trudu symulowano schodzenie komory w dół. którego pojawienie się zapowiedziano. Kahneman. Eysenck: Podpatrywanie umysłu. Szereg eksperymentów laboratoryjnych dostarczyło pewnych przesłanek do budowy rozwiniętej teorii z tego zakresu. powinno na tym ucierpieć dodatkowe zadanie wykrywania światła. które wyjaśnia t e o r i a z a s o b ó w uwagi jest słabnięcie jej natężenia w procesie kolejnego wykonywania czynności. koncentrując uwagę na wykonaniu zadania. Jednak gdy tekst mówiony trzeba było literować. że lęk nie miał żadnego wpływu na poprawność wykonania zadania głównego. Być może badani zdali sobie sprawę z pogarszania się sprawności działania pod wpływem lęku i starali się temu przeciwstawiać. Kohneman widzi w tym wyczerpywanie zasobów uwagi. Dzięki inspiracjom wynikłym z tej teorii wiemy jednak więcej o czynnikach utrudniających jej funkcjonowanie. sekretarce biegłej w pisaniu na maszynie zadania dodatkowe w postaci powtarzania mówionego tekstu i zapisywanie słów prezentowanych wizualnie. Teoria zasobów uwagi. Czy to wzbogaca naszą wiedzę o samej uwadze? Nie jest to pewne... że komora zanurzy się w wodzie na głębokość osiemnastu metrów. chociażby z powodu nieokreśloności terminu „zasoby”. niestresowej sytuacji. U badanych zrodził się lęk. zwaną metodą podwójnego zadania. że zawiedzie system bezpieczeństwa. Jej twórca . Gdańsk 2003. pojawiły się trudności i błędy w odtwarzaniu. sekretarka radziła sobie z zadaniem. D. Ponieważ badani z eksperymentu Weltmana osiągali prawidłowy poziom wykonania zadania głównego tylko dzięki zaangażowaniu większości swej uwagi. w sytuacji wywołującej lęk zadanie dodatkowe zostało wykonane tylko w połowie tak dobrze. Świadomość. M. Zadaniem dodatkowym było wykrycie źródeł światła. Dopóki tekst mówiony i zapisywany nie zazębiały się. Interesująco opisali H. I działa ona tylko na tym poziomie. obiektywnie objawia się ono narastaniem ilości popełnianych błędów lub niezbornością wykonania. silniej niż w zwykłej. Dawał np. . I M. że zasoby uwagi zostały wyczerpane. Eysenckowie badania i wyniki badań wyżej omawianego problemu.

potwierdzane również w życiu codziennym. To sformułowanie wskazuje. to wyróżnimy ich . np. świadomościowej. comy to trwanie życia bez świadomości. to właściwość psychiki pozwalająca wyodrębnić siebie z otoczenia przyrodniczego i społecznego. Ze względu na ostatni wątek mówimy o świadomości i n t r o s p e k c y j n e j. regulacji wyższego rzędu. gdy zdaje sobie sprawę ze stanu rzeczy. Świadomość jest najwyższą formą przetwarzania informacji. doświadczać swojej podmiotowości oraz zrozumieć relacje osoby i otoczenia. bowiem zawiera się w niej również wiedza o świadomości przedmiotowej osobnika. przytomności. intensywnego pobudzenia. Głęboki sen prawie wyklucza świadomość. że istnieje ścisły związek pomiędzy uwagą a świadomością. czuwanie bez napinania uwagi. Ostatnie. bo zostaje zachowana jedynie słaba wrażliwość na stymulację. w czasie działań wojennych. 3) szybkiej. jak np. a także o charakterze własnych przeżyć. tzn. Jednak wiele czynności organizmu ludzkiego wymaga. W niektórych przypadkach pojawia się przeciążenie systemu świadomościowej kontroli. postępowanie adekwatne do sytuacji Świadomościowe przetworzenie informacji w pełni odpowiada wymogom sytuacji. obiektów świata fizykalnego oraz samego siebie. Marzeniom sennym zawsze towarzyszą szybkie ruchy gałek ocznych (REM). intensywnej pracy intelektu. występujące mniej więcej co pół godziny. Nawet jeżeli uwzględni się jedynie poziom czujności. Ale czym jest świadomość i jakie są jej funkcje? Człowiek jest świadomy czegoś. powtarzalnych zachowań. Charakteryzuje go selektywna uwaga. wypadku. pewnego ograniczenia sprawności działania i refleksyjności. Poziom pierwszy. Uwaga prowadzi do wzrostu uświadomienia cech jej przedmiotu lub procesu. 2) intensywnych przeżyć emocjonalnych. Czujność albo przytomność to drugi poziom świadomości. świadomość wyraża się w formie marzeń sennych. aktywacji i jest następstwem zmożonego działania tworu siatkowatego. konfliktu. Zróżnicowanie funkcji świadomości ze względu na poziom jej występowania są ewidentne. następuje załamanie nerwowe. Świadomość.72 „Uwaga jako wrota świadomości” to podtytuł fragmentu z podręcznika psychologii Ph. od najwyższego do jej zaniku. marzeniami lub obawami. aczkolwiek w różnym stopniu. Dla trzeciego poziomu jest charakterystyczne pewne rozluźnienie. chwilowe oderwanie się od rzeczywistości. Jest to stan patologiczny. Niektóre marzenia senne są rezultatem niedokładnego przetworzenia aktualnie działających bodźców. czyli s a m o ś w i a d o m o ś ć jest wyższą formą świadomości. Pierwsze przebiegają bez kontroli świadomości i są mechanizmami regulacji podstawowych. Z praktyki wiemy jak trudno obudzić niektórych ludzi w pełni ich snu. Pobudzenie to występuje w postaci 1) mobilizacji energetycznej. Poziom piąty występuje w czasie płytkiego snu. jest stanem maksymalnego zaangażowania świadomości. śpiący z nie przykrytymi nogami może w marzeniach sennych brodzić w zimnej wodzie plaży morskiej. Zimbardo. że istnieje świadomość p e r c e p c y j n a. Poziom czwarty to stan senności. często bywa skutkiem poważnego uszkodzenia organizmu. Uwzględniając różne poziomy regulacyjnego zaangażowania świadomości amerykański psycholog G. refleksyjnej. Użycie tego zwrotu świadczy o przekonaniu jego autora (piszącego również). Mieści się na przeciwnym krańcu wymiaru automatyzmy – świadomość. wyrażających się poprzez napięcie i wzrost zaangażowania sytuacyjnego. jednak prawie zawsze pamiętamy tylko ostatnie z nich. I wreszcie stan śpiączki. lekka pomroczność.Lindsey wyróżnił siedem poziomów . efekcie wglądu we własną psychikę. Marzymy więc kilkakrotnie w czasie nocy. kryzysu albo stresu. skłonność do ucieczki w marzenia. Inne treściowo wiążą się z naszymi oczekiwaniami. Taki stan świadomości występuje w sytuacjach wielkiego zagrożenia życia. Jednak ich zróżnicowanie jest bardzo różnorodne i bogate.

eksplozji namiętności-jaskrawych barw życia. jego sprawności psychicznej. zaczynamy zastanawiać się nad przyczyną niepowodzenia i poszukujemy nowych sposobów dojścia do niego. Edelman określa je jako subiektywne stany przeświadczenia. Te skomplikowane operacje mogą przebiegać jedynie na poziomie świadomości i podlegać jej kontroli. że ludzie niekiedy nie potrafią dokładnie określić jakiegoś stanu rzeczy. ludzie działają gwałtownie i nieprecyzyjnie Świadomość poprzez swą funkcję kontrolną wycisza gwałtowność i koryguje niedokładności. intuicji. niekorzystnym zmianom w środowisku. Nie wiele to wyjaśnia. wyłapanie rozbieżności oraz ukierunkowanie zachowania tak. a według psychologów ekologicznych „dostrajaniu się „ do niego. Jeżeli nie udaje nam się osiągnąć określonego celu. Dokładniej: intuicja jest jedną z form qualiów. Jako stany subiektywne są one zależne od doświadczenia życiowego jednostki. ale nie da się sprowadzić do nich. Dobrzy handlowcy wiedzą bez deklaracji słownych to. Ważną funkcją świadomości kontrola czynności. Do przestrzegania tych nakazów niezbędne jest rozumienie ich uogólnionej treści. wyczuloną świadomość. że intelektualizacja przeżyć emocjonalnych osłabia ich intensywność. by odpowiadało dyrektywom reguł. Jest ona wyraźnie dostrzegalna w przypadkach nabywania nowych sprawności. a także wiedzy. spełniającym kilka różnych funkcji są tzw.Kennedy. czy klient jest poważnie zainteresowany kupnem. Mówiąc o nich posługujemy się liczbą mnogą. bowiem nie jesteśmy w stanie wyróżnić tej cechy jako specyficznej właściwości świadomości. a nawet jako wrodzone mechanizmy poznawania niektórych aspektów rzeczywistości. który nie potrafi zniwelować przewagi drugiego. niekiedy baz słowa porozumiewać się z inną osobą. ucząc się pisania na maszynie kontrolujemy każde uderzenie palca o klawisz. Swoją drogą silna intelektualizacja życia pozbawia człowieka intensywnych przeżyć radości. że znajomość przyczyn emocji. wyczuwać „potrzebę chwili”. empatią itp. G. ale intuicyjnie są . wyczuciem. włącza się on wtedy.73 kilka. by czynność przebiegała sprawnie i przekształciła się w nawykową. porównania swego zachowania ze standardami. ponieważ na ich poziomie nie występuje. Qualia przejawiają się w postaci intuicji. Korzystne dla organizmu rozwiązanie problemu życiowego wymaga wówczas przetworzenia informacji właśnie na poziomie refleksyjnym. że w procesie tym strony czują siłę partnera negocjacji i ten.G. wyobrażenie standardów postępowania zgodnego z tymi regułami. przypuszczalnie najstarszego ewolucyjnie systemu regulacji relacji organizm –otoczenie. komunikowanie na poziomie semantycznym. przegrywa. wyższą formę instynktu. Traktuje się ją jako jasne wyobrażenie. Od czasów Ribota wiadomo. Traktujemy je jako efekt całościowego funkcjonowania świadomości. Empirycznym faktem jest to. Podobne zjawisko występuje w sportach walki. m. który pojawił się na wysokim poziomie złożoności mechanizmów prostszych. świetny znawca procesów negocjacji. a nie pozostawanie np. Wykonanie niektórych czynności przebiega stale pod kontrolą jedynie świadomości. gualia. przeszłość i przyszłość. Potwierdzają to współczesne badania empiryczne. czy tylko dokonuje rozeznania ekspozycji towarów. W sytuacjach społecznych gualia pozwalają wyczuwać nastroje innych ludzi. I służy organizmowi jako środek przeciwdziałania nagłym. na poziomie nawyku. ich źródła i przebiegu łagodzą ból i inne emocje. Intrygującym stanem świadomości. M. Świadomość jest czynnikiem emergentnym. Z punktu widzenia psychologii ewolucyjnej jest to mechanizm awaryjny. Inna forma kontroli świadomościowej występuje w przypadku emocji. in. Pod wpływem emocji. bowiem intuicja sama w sobie jest zagadką. D. Wstępna kontrola świadomości jest niezbędna do tego. uwzględniającym teraźniejszość. gdy zawodzą regulacje niższego szczebla psychiki. powiada. np. W społeczeństwie ludzkim obowiązują liczne reguły współżycia. Meichebauma pokazujące.

Dobrym sposobem ukazania właściwości i funkcji świadomości jest odwołanie się do opisu następstw jej zaburzeń. Euforia może wynikać ze wzmożonego wydzielania endorfin. czyli stany psychiczne osób. ale słusznym w przyszłości . które zawsze ma miejsce w sytuacji szoku fizycznego. osobnik może nie wiedzieć gdzie się znajduje i dlaczego właśnie tam. Świadomość i procesy psychiczne w ujęciu poznawczym. Odzyskując przytomność z przykrością odczuwały „powrót” do świata. świadomość. że przeżycia wszystkich badanych były bardzo podobne. osoba ta poddaje się woli hipnotyzującego.Występuje przecenianie albo niedocenianie upływu czasu. Pierwsi widzieli ją w służbie nieświadomości. Dalsze badania pokazały. z którego parę minut temu wyszedł. nieświadomość funkcjonują zatem w jednym systemie sterowania organizmem. W stanie hipnozy świadomość osoby zahipnotyzowanej nie kontroluje jej zachowania. Holenderski lekarz Pima van Lommel poddał naukowej weryfikacji przedstawiony opis. . duru brzusznego występują objawy zaburzenia świadomości w postaci majaczenia. Mózg. nie znaczy to jednak. W tej wersji problemu świadomość jawi się jako wielce subtelny mechanizm regulacji zachowań ludzkich w sytuacjach wyraźnej niepewności. intuicyjnie opowiadają się za rozwiązaniem niepopularnym. np. Życie po życiu. zaburzają świadomość i powodują pojawianie się halucynacji. wykonuje czasami dziwne polecenia. Pojawiały się one w rezultacie zaburzenia krążenia krwi i niedokrwienia mózgu. niekiedy wbrew opinii większości. że opuszczają ciało. Prawdą jest. w której autor opisywał doznania „po opuszczeniu ciała”. czyli zmysłowego postrzegania przedmiotów lub zjawisk rzeczywiście nie występujących w danym momencie. W przeszłości psychoanalitycy. Poeci czasami wyczuwają nadchodzącą grozę wydarzeń. kosmonautów w stanie nieważkości i innych. że analogiczne stany występują u pilotów samolotów odrzutowych. iluzji. wybitni politycy. np. ogarniało ich uczucie intensywnej radości. np.A. drudzy oddają ją we władzę genów. że „coś wisi w powietrzu”.(Patrz : utwór Goethego pt. co sugerowało istnienie podobnych przyczyn ich powstawania. że nie uświadamiamy wielu przyczyn naszych zachowań. Literatura zalecana. lub nie potrafi wrócić do domu. obecnie zwolennicy psychologii ewolucyjnej przypisują świadomości funkcje służebne. Mogą to być: zaburzenia orientacji w przestrzeni i czasie. efekt placebo. Znamy też fakty wpływu świadomości na procesy nieuświadamiane. Okazało się. Brak bowiem tego elementu pociąga za sobą szereg specyficznych objawów. że odbiega on od standardu. zjawisko voodoo i inne. a w rzeczywistości tylko ugina kolana i „wisi” w powietrzu. Zatrucie tlenkiem węgla lub czteroetylkiem ołowiu powoduje stany pomroczne świadomości. zażywanie narkotyków. odmienne stany świadomości. że często świadomie tworzymy usprawiedliwienia dla naszych ukrytych zachcianek. że zależność jest jednokierunkowa. Pojawiło się oni po opublikowaniu książki Rajmonda Mooda pt. niemal euforia. przebadał 344 osoby po reanimacji. objawiające się również niezbornością ruchową i ogólnym niepokojem ruchowym Zatrucia. jestem. myślę.Czuły one. Kolańczyk: Czuję.. choroby układu nerwowego albo osłabienie tonusu kory mózgowej z powodu niedostatecznej stymulacji. jak i to. pogłębiające się nawet do poziomu śpiączki. siada na krześle wyobrażanym. naturalnych czynników uśmierzających ból.74 przekonani. Z powodu niektórych chorób. . naukowcy wyobrażają nieznane dotychczas prawidłowości zdarzeń. Król elfów). które były w stanie śmierci klinicznej. Frapującym zagadnieniem są obecnie tzw. przywidzeń. doznawały wrażenia przeciskania się przez wąski korytarz do jasnego światła.

w: Encyklopedia Psychologii. Używając określenia np. pamięci mechanicznej. historycznej itp. . Gdańsk. Hodowane w szklarniach po jesiennym wprowadzeniu sztucznego oświetlenia dostosowują się do nowego czasu naświetlenia i „otwierają się” na czas włączanie oświetlenia. Niektóre rośliny. są to formy utrwalania i przekazu informacji (albo jej upowszechniania) zarówno w sensie międzyosobniczym jak i międzypokoleniowym. Rozdział VI. bowiem ukazuje on na niektóre aspekty procesów wcześniej wymienionych i cechy pamięci jako całości. by upoważniało do tworzenia wspólnej kategorii. Warszawa. Obserwacja zachowania roślin. by mogły nadrobić wszelkie braki pamięci. Fundacja Innowacja. zapamiętują czynności wymuszone przez trening eksperymentatora. Warszawa 2000 r. . Fundacja Innowacja. Ossolineum. przejawiająca się w procesach z a p a m i ę t y w a n i a. owadów i innych organizmów o względnie prostej budowie dała podstawy do stwierdzenia. które może być w dodatku rozumiane przynajmniej dwojako: zapamiętujemy wybiórczo. Te fakty skłoniły . że nie należy stwarzać bytów odgórnie. przez kreowanie nowych lub poszerzania zakresu starych pojęć. Proste organizmy. Pamięć. bowiem zmienia się kontekst aktualizowanych treści. Zaborowski: Teoria treści i form samoświadomości. Mówimy o pamięci komputera. Prawda. co prowadzi. -Z. Wrocław. „Żak”.J. przypominając modyfikujemy to. . 1998 r.W. w ślepą uliczkę dociekań. fasola pamiętają cykl świetlny. nadmiernie rozszerzony przez odwoływanie się do analogii funkcjonalnej. zachowania których regulują tropizmy. nie są aż tak sprawne. sugerującej „wspólnotę istoty”. akacja. bowiem pamięć nie jest procesem fotografowania. Jedynie ubóstwo języka zmusza nas do używania słowa „pamięć” do oznakowania tych odrębnych zjawisk. Jest przetwarzaniem. Pamięć bowiem jest z d o l n o ś c i ą wielostronną. po drugie. Z pamięcią ściśle wiąże się proces z a p o m i n a n i a. 1998 r. nogami musi nadrabiać” głosi ludowe porzekadło.Wyd. ”pamięć zewnętrzna” trzeba zdawać sobie sprawę z odrębności tego zagadnienia wobec pamięci jednostki ludzkiej. Termin „pamięć” jest wieloznaczny. „Kto nie ma pamięci. Ilustracją tej myśli może być próba opisu pamięci człowieka jako taśmy magnetofonowej.75 GWP. będące w „centrum” uwagi. więc niektóre inne formy przechowywania informacji nazywa się pamięcią. pamięci zewnętrznej w rozumieniu zapisu dokumentalnego.K. Są próbą poszerzenia zakresu i przedłużenia czasu trwania treści pamięci jednostek i grup społecznych. 1998 r. pamięci zbiorowej. zapisu nutowego. statycznego utrwalania obrazów. obrazu malarskiego.Wszystkie wymienione procesy uczestniczą w pamięciowym przetwarzaniu informacji. co zapamiętaliśmy. zamykają o zachodzie. niestety. p r z e c h o w y w a n i a (magazynowania) oraz w y d o b y w a n i a (przywracania. Nogi. Jaki wniosek wynika z tych rozważań Ano ten. Szewczuk: Uwaga. przypominania). ( k o d o w a n i a i n – f o r m a c j i). Jednak ich podobieństwo do pamięci ludzkiej jest zbyt nikłe. tylko niektóre cechy obiektów. Wskazanie na „przetwarzanie informacji” jest istotne. Pamięć jest właściwością biologiczną i psychiczną. 1991 r. Istnienie wspólnej kategorii ukierunkowuje myślenie na poszukiwanie podobieństw. np. otwierają swe kwiaty o wschodzie słońca. w: Encyklopedia Psychologii. Pamięć ludzka przechowuje informacje o przeszłych wydarzeniach. że występuje ona na poziomie biologicznym. Naider: Reprezentacje i ich reprezentacje. w przypadkach nietrafnego zestawienia desygnatów. Młodkowsi: Wyobaźnia.

podjęliśmy pierwszą pracę i temu podobne. Pamięć epizodyczną możemy uszczegółowić wyróżniając pamięć a u t o b i o g r a f i c z n ą. bowiem nie potrafimy przeprowadzić granicy pomiędzy pamięcią biologiczną a nieświadomą. Procesy „zegara biologicznego” przebiegają bez udziału świadomości. a śpią we dnie nie zatracają biologicznej pamięci. poziomu aktywności. a w sytuacji powstawania zarodka przekazują. Dobrze pamiętamy g d z i e i k i e d y zdawaliśmy maturę. okazała się niedokładną Typ pamięci niedeklaratywnej to według Squire’a kilka procesów nie podlegających kontroli świadomości a kumulujących doświadczenia. Przypominając prawo grawitacji Newtona nie osadzamy jego działania w jakiejś epoce czy w określonym kraju. nie „wiąże” materiału zapamiętanego z czasem i przestrzenią. różniącą się od niej jedynie tym. w dodatku odpowiedniej rasy. uporządkowaną zgodnie z wizją własnego udziału w zdarzeniach i pamięć z d a r z e ń z e w n ę t r z n y c h. wydalania i inne. Jeżeli np. wyróżnianych społecznie. a ich czas i miejsce wystąpienia stanowią podstawowe cechy charakterystyki zdarzenia. że są to zjawiska tożsame. procesów jak i zróżnicowanie efektów. że pamięć jest funkcją m a t e r i i o r g a n i c z n e j. Świadczy to o ich fascynacją wydarzeniem. X nie wsiada do autobusu nr 8. z kocich kotek. dotycząca zdarzeń. Organizmy żywe są ewolucyjnie wyposażone w „zegary biologiczne”. Nie wykluczone. Najwyraźniej pamięć biologiczna występuje w procesie genetycznego przekazu informacji. bo dowiedział się o zmianie jego trasy przejazdu. „kura jest tylko sposobem jaja na zrobienie drugiego jaja”. Geny zawierają. zabarwioną emocjonalnie. jest nieodłącznie powiązana z jej egzystencją. że doskonale pamięta to. przemiany materii. Rozwijając tę myśl T. którzy latami pracują nocami.Są one niezależne od społecznej organizacji czasu. Jest to pamięć świadoma. podobnie jak w ogóle świadków wydarzeń. koncentruje się wokół znaczących informacji. jego zdaniem tożsamej w swej istocie z pamięcią psychiczną. Nie jest ona czymś jednolitym. Z kolei pamięć epizodyczna. dotycząca znaczeń słów i określeń. Ribot ogłosił teorię pamięci biologicznej. Jest to pamięć funkcjonująca w systemie związków abstrakcyjnych. co robiła w czasie zamachu na J.Butlera oddaje sens sociobiologicznej interpretacji tej funkcji genów. występuje szereg jej odmian. Obrazowo mówiąc pamiętają. jej wyniki i przebieg procesów mogą być opisywane słownie. jest typową pamięcią człowieka zdrowego. nie wiadomo czy są kontrolowane psychicznie na poziomie nieświadomości. E. Mimo to ich pamięć. Heringa do sformułowania tezy. Jednym z nich jest pamięć p r o c e d u r a l n a. organizm ma być środkiem przekazu genów. którym stale jeździ do pracy. to w dowolnej chwili podać uzasadnienie swego postępowania. przynajmniej w pewnych granicach. Zawierają nakaz trwania i rozmnażania. Pamięć jako zjawisko psychologiczne jest właściwością jednostki. W życiu codziennym najczęściej mamy do czynienia z pierwszą. wielce zróżnicowana. Pamięć semantyczna.Kennedego. Różnią się one poziomem świadomej kontroli i odrębną lokalizacją w mózgu. to ironiczne powiedzenie S. ale mogą ukształtować rytm snu i aktywności nie pokrywający się z biologicznym. Zdecydowana większość badanych Amerykanów w wieku powyżej 50-ciu lat utrzymuje. wyróżnianych zarówno ze względu na specyfikę objawów. sensu praw ogólnych. że przebiega poza świadomością.76 E.Squire deklaratywną i niedeklaratywną. Tulving zaproponowała wyróżnienie w pamięci deklaratywnej formy s e m a n t y c z n ą i e p i z o d y c z n ą. są dostępne naszemu poznaniu. jedynie rozpatrywane z różnych punktów widzenia. jednak cechuje je pewna elastyczność Ludzie. informacje o strukturze białka organizmu a także o zasadach regulacji tej struktury. . by z psich rodziców urodził się piesek. które regulują cykliczne powtarzanie wielu procesów: snu. w terminologii amerykańskiego „pamięciologa” L. Uwzględniając kryterium uświadomienia treści wyróżnimy dwa typy pamięci: j a w n ą i u t aj o n ą.

np. Pamięć utajona wpływa na zachowanie określonej osoby. Do STM trafiają treści doznań wzrokowych i słuchowych.. Czas przechowania treści odebranych jest krótki. że nie robili tego. Jednorazowa pojemność pamięci roboczej nie jest zbyt duża. jest kolejną fazą pamięciowego przetwarzania informacji. Podobne mechanizmy pamięci działają w przypadku torowania (priming). ale zapytani po chwili czy układali kiedykolwiek takie klocki twierdzą stanowczo. habituacji i innych. zwana też r o b o c z ą albo o p e r a c y j n ą . Po tym czasie ślad pamięciowy zanika. O pamięci sensorycznej była już wzmianka przy temacie spostrzeżeń wzrokowych (badania G. często oznaczana symbolem STM (short term memory) charakteryzuje się właściwościami.. że może to być zestaw liter „ta”. czyli niepamięci. bowiem nie utrwalone treści pamięci krótkotrwałej znikają na zawsze. Pierwszą jego fazą jest eliminowanie treści nieważnych i dopuszczenie do kolejnej fazy treści istotnych. Dociekliwi badacze wyróżnili trzy s y s t e m y p a m i ę c i:1) sensorycznej. Aby ukazać bogactwo funkcjonalne pamięci nie wystarczy opisać jej typu. są zgodne z naszymi schematami poznawczymi (obiekty łatwo rozpoznawalne). 3) długotrwałej. pod wpływem hipnozy. Jest to zjawisko m a s k o w a n i a w s t e c z n e g o. Nie przypominamy tego. występującej np. by myśleć. odpowiadają naszym potrzebom i nastawieniom. Można jednak osiągnąć lepsze rezultaty dzięki ćwiczeniu lub ułatwieniu (porcjowanie materiału) zapamiętywania. Inny obraz pojawia się. Wyraźnie takie funkcjonowanie pamięci możemy obserwować w przypadkach amnezji. Pamięć k r ó t k o t r w a ł a. Wynosi on w zależności od sytuacji od 3 do 20 sekund i odpowiada czasowi trwania najczęściej wykonywanych czynności. że porównywalny do podobnego w pamięci sensorycznej. kolejne wykonania zabierają im nieco mniej czasu. która jednak nie zdaje sobie sprawy z tego faktu. to nie musimy sobie przypominać ruchów pływaka w wodzie. wymienionymi przymiotnikowo w nazwie. określa ją zasada (7+-) 2. w sytuacji drobnych zakupów codziennych. zapamiętują więc realizowane operacje. w sklepie przez ułamek sekundy pamiętamy ile trzeba zapłacić za chleb. gdy przyjrzymy się systemom pamięci. bułki. głównie te. Pojawienie się bodźca nowego powoduje wypadanie obrazów bodźców wcześniejszych. co trzeba zrobić. 2) krótkotrwałej. Doniosłym przeto problemem jest to jakie treści sensoryczne są przekazywane do pamięci krótkotrwałej i jakie z niej są przekazywane do utrwalenia. następnie rozpoczyna się proces przetwarzania informacji. Kodowanie dokonuje się w kodzie zmysłowo-emocjonalnym. W niektórych przypadkach odzyskują „szczątkową” świadomość.Sperlinga) Wszystkie bodźce wzrokowe lub słuchowe (głównie te badano) wywołujące wrażenie są rejestrowane w receptorze. kobie. co nie znaczy. To umożliwia spojrzenie z jednego punktu widzenia. . że w danym momencie pamiętamy przeciętnie 7 elementów. są sygnałami zagrożenia lub przyjemności.. Pamięć krótkotrwała występuje np. I już tego nie przypomnimy. po wstrząsach lub zapaleniach mózgu. Znaczy to. ale nie wiedzą. warunkowania. jeżeli zostanie na niego zwrócona uwaga. Wielkość czasu niezbędnego dla dokonania opisanej eliminacji pokrywa się z grubsza rzecz biorąc z czasem utrzymywania tych treści w pamięci sensorycznej (ultrakrótkiej) i wynosi około 100 milisekund. Jeżeli kiedyś nauczyliśmy się pływać. Może jednak utrzymywać się długo.które zwracają uwagę. Pamięć krótkotrwała pośredniczy pomiędzy pamięcią sensoryczną a pamięcią trwałą. uzupełniając brakującą sylabę. czynność myślenia pojawia się bez kontroli świadomości. ale po wyjściu ze sklepu już nie możemy powiedzieć ile nas kosztowały poszczególne produkty. marchewkę i inne. Powtarzając układanie nabierają wprawy. Osoby dotknięte tym zaburzeniem pomięci potrafią ułożyć klocki według podanego wzoru. Potrafią oni dokończyć słowo. np.77 czyli czynnościowa. a kąpiąc się po prostu płyniemy.

W systemie Pamięci długotrwałej „obowiązuje” kod semantyczny. zapisano: ”aktor śmieje się”. teoretycznie nieograniczoną i systemem kodowania informacji. Rezultat kodowania można porównać do scenariusza filmowego lub teatralnego. a szczegóły sytuacyjne dobiera reżyser. Na podstawie tych i podobnych faktów R.Newtona. Oznacza to. a hipokamp jest jedynie przekaźnikiem informacji utrwalanych na długo. Ale jakie powtarzanie spełnia te oczekiwania? Tym problemem zajął się jeden z ojców psychologii eksperymentalnej H. W tym momencie następuje przetwarzanie informacji. Przypominanie słów. Jednak po chirurgicznym usunięciu tej części mózgu u małp okazało się. Proces k o d o w a n i a i n f o r m a c j i. Wyobraźmy sobie. efektami przetwarzania informacji. pojemnością. podobnie jak w bibliotekach uczelnianych. W scenariuszu np. że uszkodzenie lewego płata potylicznego prowadzi do zaburzeń funkcjonowania pamięci krótkotrwałej. by kodowanie było dokładne i trwałe. że informacje są porządkowane w układzie znaczeń. znaczenia terminów. Bywa to źródłem pomyłek i błędów. Kodowania świadome wymaga udziału uwagi i świadomości i jest zawsze zamierzone. Dzieła Shakespeare’a. Prusa są kojarzone z pojęciem literatura a np. Kodowanie „filarów” powoduje. Praktycy i naukowcy „od zawsze” poszukiwali metod podnoszących trwałość kodowania. utrwalonym w pamięci. Bohra. co opanowały znacznie wcześniej. że istnieje jeszcze inny ośrodek LTM . C.78 Pamięć d ł u g o t r w a ł a . przypominamy niepozorny odgłos. Badacz ten sporządził ponad tysięczną listę zgłosek nie mających znaczenia w języku niemieckim typu k e g . oglądając wystawę malarstwa pragniemy zapamiętać obrazy najbardziej ekspresyjne bądź typowe dla jakiegoś nurtu artystycznego. M. że nie pamiętały one materiału przyswojonego przed miesiącem. Nie zwróciliśmy nań uwagi. ale po powrocie do domu usłyszeliśmy w radio informację. symbolicznie oznaczana jako LTM (long term memory) rózni się od krótkotrwałej czasem trwania śladów pamięciowych. Ebbinghaus. . że w lasku podmiejskim policjanci ustrzelili wściekłego lisa. Ucząc się chcemy zapamiętać informacje z podręcznika. Opracował on metodę badania przebiegu zapamiętywania w zależności od ilości powtórek. Shiffrin sformułowali t e o r i ę p o d w ó j n e j p a m i ę c i. Okazało się. zwrotów powoduje pobudzenie czynnościowe struktur hipokampu. Ale o tym jak się on zaśmieje to już decyduje reżyser. Fermiego z fizyką. czyli zapamiętywania może przebiegać automatycznie. uznając powtarzanie za jeden ze środków udoskonalania kodowania. Zasadności rozróżnienia STM oraz LTM dowodzą również badania z zakresu neurologii. w LTM jest on ograniczony jedynie trwaniem życia. zapisuje się w nim jedynie „filary” sytuacji. Kodując utrwalamy tylko niektóre cechy zdarzenia czy przekazu informacji. ale pamiętały to. zależnie od naszych potrzeb. Wynika z tego wniosek. tzn bez angażowania uwagi i świadomości bądź świadomie. rozkładu czasu powtórek i innych. Tołstoja. Ludzie dążą do tego. że przypomnienia zdarzenia lub informacji są uzupełniane wytworami mózgu. kojarzymy go z informacja radiową. Była to metoda zgłosek bezsensownych. utożsamiamy go z hukiem wystrzału policyjnego i w rezultacie automatycznie zarejestrowany dźwięk staje się elementem epizodu. najpewniej korowy. co dowodzi jego znaczenia w trwałym przechowywaniu informacji.Atkinson i R. Procesy pamięci. nie naruszając długotrwałej. że byliśmy na spacerze w lasku podmiejskim i w pewnym momencie dobiegł nas jakby odgłos huku. potwierdzili to uczeni. Już starożytni Rzymianie sformułowali tezę. że „powtarzanie jest matką nauki”. sięgającą miliardów bitów.

okulary dwójkę. słoneczko zero. Jest to e f e k t p o z y c j i w s e r i i. Jest to e f e k t r o z ł o ż e n i a w c z a s i e. Dowiódł on. Aby zapamiętać jakąś ważną datę historyczną możemy skorzystać z sugestii H.Anderson) widzą też inny aspekt badań tego typu. a także wzorów. b u n i uczył się wybranego szeregu takich zgłosek na pamięć (eksperyment na samym sobie). szczyty prezentują dobrze zapamiętany początek i koniec szeregu.pamięć i techne . Aby zapamiętać 12 zgłosek trzeba średnio 16. Graficznie można go przedstawić w kształcie rozciągniętej litery U. że zapamiętywanie przebiega w czasie.Hall. ułatwiających zapamiętanie ( mnemotechnika kodowania) bądź przypominanie (mnemotechnika przywołania). Abecadło z pieca spadło. Jednak niektórzy współcześni naukowcy amerykańscy ( np. Ma to miejsce w przypadkach stosowania m n e m o t e c h n i k i (od gr.. niż zjawiska dotychczas jednorazowego. Zatem dobra pamięć o tym. że lepsze zapamiętanie zjawisk powtarzających się jest wskaźnikiem ułatwiającym przystosowanie. Craik i M. Herdsona i cyfry przedstawić w postaci dobrze znanych przedmiotów. niż to wymaga jego zapamiętanie wystąpi e f e k t p r z e u c z e n i a.79 r o n. a dołek część środkową. pi.. słonko i mamy datę znaną z historii Polski.. Trwalsze zapamiętanie ma jednak miejsce wtedy. Można to sprawdzić na sobie: uczyliśmy się 22 wierszy z początku Pana Tadeusza. „oderwanie od życia” i daleko idące uproszczenie sytuacji badawczej. Bahrick i L. Wskaźnikiem nauczenia się było bezbłędne odtworzenie szeregu. Badania Ebbinhausa i niektórych kontynuatorów dotyczyły cech formalnych zapamiętywanego matriału. Istnieją liczne rymowanki ułatwiające zapamiętanie dat. J. natomiast ci. nie doceniono znaczenia. Podobny rezultat osiąga się dzięki rozłożenie zapamiętywania w czasie. po upływie 50-ciu lat nie pamiętali prawie niczego z tej nauki. Świeca np.sztuka. Świeca. Badano zatem kodowanie mechaniczne. Watkins pamiętamy najlepiej początek wyuczonego tekstu. Badania te pozwoliły Ebbinhausowi wykryć szereg prawidłowości. H. może ułatwić wzbudzenie adekwatnej do niego reakcji. Jednak z upływem czasu. czekał aż zapomniał. Powiadają. które do dnia dzisiejszego są zaliczane do grupy psychologicznych praw elementarnych.cały cykl powtarzał kilka razy i stwierdził. Każdy z nas wie z własnych obserwacji. co ilustruje następujące zestawienie: Ilość zgłosek zapamiętywanych 12 24 48 100 200 300 Czas zapamiętania w minutach 1 5 14 37 93 105 Zależność ta. liczb.5 powtórzeń. co już się powtórzyło jest większe. znowu uczył i zapomniał. kostka. sposób). czyli oznaczania czynności rytmicznie . że każde kolejne uczenie się zapomnianego szeregu wymaga mniejszej ilości powtórek. czyli działań o podwójnej stosowalności. ale 36 zgłosek wymaga 54 powtórzeń. którzy uczyli się algiebry jednorazowo. co się zapamiętuje. wykazała. Ebbinghaus uczył się szeregu zgłosek. np. przedstawia się podobnie. że łatwiej się zapamiętuje początek i koniec przyswajanego tekstu. czyli względnie trwałego zapamiętania (E. mneme . kostka do gry czwórkę . co powtarzalne. Młodzieży ułatwia przyswojenie zasad pisowni rymowanka „uje się nie kreskuje” Instruktorzy nauki jazdy z powodzeniem stosują mnemotechnikę akronimów. może symbolizować jedynkę.. Prawdopodobieństwo kolejnego wystąpienia tego. a ilość czasu niezbędna do zapamiętania nie jest proporcjonalna do ilości zapamiętywanych zgłosek. Hilgard). że ci. trójząb trójkę. sensu tego. Jeżeli osoba zapamiętująca powtórzy tekst większą ilość razy. którzy powtórnie przyswajali te wiadomości pamiętali prawie wszystkie z poziomu szkoły średniej. a zazwyczaj pamiętamy cztery pierwsze. opisana w kategorii ilości powtórzeń. Krytyków tej orientacji badawczej raziła sztuczność. Para psychologów amerykańskich. co wykazali F. świeca. Dzieciaki bez trudu zapamiętują litery alfabetu poznając wierszyk pt. gdy występuje pogłębione przetwarzanie informacji zapamiętywanej.

Popularyzatorzy nowatorskich teorii naukowych korzystają z tej metody zarówno dla ułatwienia czytelnikowi zrozumienia treści jak i jej zapamiętania. że upływ czasu zależy od układu odniesienia. a do zapamiętania 480 sylab z poematu Don Juan Byrona wystarcza tylko 8 –em. pobudzenie wyobraźni dynamizuje i pogłębia proces kodowania.Paivio) przypuszczają ( nie jest to pogląd powszechnie akceptowany). Często zdarza się nam słyszeć zwrot: ”No. Przy takim kodowaniu ma miejsce podwójne wiązanie. ułatwia zapamiętanie słów: brzoza. powoduje kodowanie semantyczne . Podkreślenie tego związku nadaje teorii Tulvinga waloru uniwersalności. że zapamiętanie i przypomnienie są ze sobą ściśle powiązane. powiązania logicznego wielokrotnie pomnaża potencjał pamięci. gdy informacje te nie dotyczyły zagadnień związanych z wodą. że często przypominamy myśl abstrakcyjną odtwarzając szczegóły okoliczności jej zapamiętania. ale s e n s był taki. bryzgi. Łatwiej przypominamy różnorakie treści wtedy. Prawdę tę potwierdzili naukowcy. Czytelnik może to sprawdzić posługując się następującym szeregiem: 581215192226293336404347505457. Jako ciekawostkę można podać informację. Ważną treść dotyczącą kodowania i pamięci w ogóle zawiera z a s a d a s p e c y f i c z n o ś c i k o d o w a n i a sformułowana przez E. To wyjaśniałoby fakt. przy dużym nakładzie pracy. Bowera i M. dym. że ludzie lepiej pamiętają znaczenie wypowiedzi niż jej formę. niż na powierzchni. kodowali by ją automatycznie.in. lepiej je przypominali w zanurzeniu. m.Tulvinga i D. To dowodzi również i togo. rozumienie organizuje kodowany materiał w określone struktury. gdy kontekst przypominania odpowiada kontekstowi kodowania. to uczyni to z trudem. Te związki logiczne są tworzą w mózgu liczniejszą sieć powiązań. Prawidłowość ogólna jest taka. Nawet pozorne nadanie sensu zwiększa skuteczność zapamiętania. co z kolei utrwala go w pamięci. Nierozumiejący tezy Einstejna. którzy zakodowali informacje pod wodą. jak mówię” Znaczy to. utrwala się w pamięci treść i „szata zmysłowa” przekazu. odwołującą się do rozumienia związków uczyni to z łatwością.E. . Thomsona . że do zapamiętania 36 zgłosek potrzeba 54 powtórzeń. kosmonauta szybko poruszając się w przestrzeni starzał się wolniej. miasto. nawet wtedy. Begg A. kraniec. Uchwycenie sensu. Nawet te fantazyjne łączniki pomiędzy słowami do zapamiętania powodują. Szczegóły sytuacyjne procesu silnie wpierają jej utrwalanie. że dostrzeżenie sensu. z których jeden. niż pozostający na Ziemi. a po lądowaniu miast rówieśnika spotkał dziadka. Akronim NWM ułatwia gimnazjalistom zapamiętanie nazwisk trzech pierwszych prezydentów Polski. może nie tak powiedział. Od wieków jest znana zasada konkretyzacji treści semantycznych. bijąc f a l a m i b r y z g i unoszącego się d y m u z s a l i konferencyjnej m i a s t a wojewódzkiego położonego na k r a ń c u wsi”. że informacja do zapamiętania jest głębiej przetwarzana. tę intelektualną zabawę pozostawiam Czytelnikowi. ż nurkowie. fala. Niektórzy badacze ( I. Tulving. W eksperymencie G.Zgodnie z nią kodowanie treści zawsze następuje w określonym kontekście. sala. Najbardziej efektywnym jest kodowane semantyczne. Np. Przykłady. Zasada logicznego uporządkowania liczb jest łatwą do wykrycia.M. Clarka badani lepiej zapamiętali słowa połączone anegdotycznym tekstem niż wymienione słownikowo. samochód. niż pojedynczo zapamiętywane bodźce typu zgłosek bezsensownych. że w pamięci funkcjonują dwa systemy kodowania i tego typu sytuacjach oba są pobudzane. zdanie „B r z o z a pędziła s a m o c h o d e m siedem razy w górę. Wsparta ilustracją losu bliźniaków. Łatwość zapamiętania tej instrukcji wynika również z naszych przyzwyczajeń do operowania tego typu skrótami (PZU.80 brzmiącym skrótem PZZ (przyhamuj. znaczenia. zakręć). Jeżeli człowiek o przeciętnej pamięci zechce zapamiętać mechanicznie 30–to cyfrowy szereg. MZK. PKP). o czym świadczy to. V. zredukuj. bowiem pozwala ona łączyć wszystkie procesy pamięci w jedną funkcjonalną całość. Natomiast posługujący się pamięcią logiczną.

słów i 3) semantyczny. układu sytuacyjnego lub przebiegu zdarzeń. niekiedy trwający całe życie. z którymi pamięć jest powiązana. kontekstu lub na wewnętrznych np. Co zatem przechowuje pamięć. Określona chwila utrwala się jak na fotografii. już po trzech latach zapomniały większość wyuczonych słówek.Panfielda w pamięci są przechowywane aczkolwiek nie zawsze uświadamiane. najdłuższy w pamięci LTM. podobnie w pamięci. Poziomy różnią się między sobą głębokością poziomu przetwarzania. 2) akustyczny. istotnie jest pewna analogia pomiędzy pamięcią a magazynem jakiegoś materiału. Ponadto badania przeprowadzone prze E. Również sporne jest poniechanie wyróżniania pamięci krótkotrwałej i długotrwałej jako odrębnych systemów. Loftusów wykazały.I. Przedstawione usterki osłabiają wartość tej teorii. wszystkie ślady pamięciowe. że wspomnienia te miały charakter wyobrażeń. Istniej mocne dowody na to. Łączenie trwałości zapamiętania z głębokością przetwarzania jest zasadne. nastawienia („Muszę to zapamiętać”). że około 8% badanych stwierdzało po stymulacji. Badacz ten nie miał niestety możliwości sprawdzenia prawdziwości zeznań badanych. Dwa pierwsze sprowadzają się do czynności prostych. Mówimy wtedy.81 Złożoność procesów kodowania. które ukończyły naukę języka obcego (hiszpańskiego) i nim się nie posługiwały. S. w jaki kierunku narastają numery domów ulicy. że studenci psychologii UAM nie pamiętali tego. kołysanki mamy.Ponad to badacze ci wykazali. że bardzo łatwo można wytworzyć w laboratorium fikcyjne wspomnie-nia. 1) fizyczny. W jednym z badań wykazano. zaproponowanym swego czasu przez R. Simona eksponowano zjawisko śladów pamięciowych. Najkrótszy jest w pamięci sensorycznej. Okazało się. Mniej więcej od tego czasu ustał proces ubytków pamięciowych. Badania H. że występuje pamięć fleszowa. angażującym liczne procesy poznawcze. dotyczący brzmienia np. dotyczący cech wizualnych obiektu. Ale nie pamiętamy wielu cech przedmiotów codziennego użytku. niż autentyczne wspomnienia. Również pojawiały się obrazy wydarzeń jednostkowych. szokujące sceny wojenne. dotyczący znaczenia. Pamiętamy doskonale wydarzenia ekstremalne. Czas przechowywania jest inny w różnych magazynach. klęski żywiołowe i inne. Wiemy też. Do takich wniosków doszedł on badając osoby po kraniotomii (chirurgiczne usunięcie części płata skroniowego). że pojawiły się o nich wspomnienia z odległej przeszłości. P r o c e s p r z e c h o w y w a n i a bywa porównywany do magazynowania. zatem rezultaty jego badań nie są wystarczająco pewne. Czy wszelkie informacje są przechowywane przez całe życie? Zdaniem amerykańskiego neurochirurga W. zapamiętywania i przetwarzania informacji skłoniła F. że nowe informacje powodują zanikanie wcześniej przyswojonych. co po upływie lat trzech. trwa ułamek sekundy. Zdaniem autorów w jednolitej pamięci występują trzy poziomy przetwarzania. natomiast trzeci jest kodowaniem głębokim. niepotarzanych i nieprzypominanych. Bahricka pokazały. np. engramów. Lockharda do opracowania t e o r i i p o z i o m ó w p r z e t w a r z a n i a. przypominały raczej marzenia senne. I w jednym i drugim przypadku „materiał” czeka. aż pojawi się zapotrzebowanie na niego. Pobudzenie . a co z niej ulatuje? W modelu pamięci. zastyga w postaci niezmiennej. podrażniając prądem elektrycznym średniej mocy różne partie tych płatów. tak że osoby po 25 latach od zakończenia nauki pamiętały prawie tyle. jednak określenie „głębokość” jest nieprecyzyjne. np. Craika i R. Może ono wskazywać na wpływ czynników zewnętrznych. np. np. że w pamięci są przechowywane tylko niektóre informacje. I G. ze osoby. zakodowania wielkości albo koloru litery i nie wymagają wielkiej pracy mózgu. przy której mieścił się instytut psychologii i po której chodzili oni nawet kilkakrotnie w czasie dnia. wywołujące bardzo silne przeżycia.

Uczestników eksperymentu także podzielono na 6 grup. u których farmakologicznie pobudzono wzmożone wydzielanie serotoniny. W innych badaniach dowiedziono. że dziedziny. może ono również wynikać z niewłaściwego naprowadzania na ślad. prowadzone na żółwiach kalifornijskich. pytanie turniejowe o potoczną nazwę uwodnionego siarczanu wapnia (gipsu) zastaje skwitowane odpowiedzią „Nie wiem” i późniejszym westchnieniem „Ach. Badania E. Entuzjastyczni specjaliści z określonych dziedzin. Schwartza. Treść polecenia przypomnienia czegoś często nie pokrywa się z treścią śladu pamięciowego. Po zakończeniu pracy grupy 6-tej poproszono uczestników badań o zapisanie wszystkich zapamiętanych słów. Natomiast ślady pamięciowe z poza sfer zainteresowań osobniczych względnie szybko zanikają. Tulving i J. zwierzęta. Także pobudzenie emocjonalne wpływa na trwałość przechowania danych w pamięci. m.in. jest to sposób na redukcję wydatku za wygrane odpowiadających). Wiadomo również. Współcześnie nawiązano do tej koncepcji. że osobnik zapytany o czyjeś nazwisko nie może przypomnieć jego brzmienia i tłumaczy. ale nie jest w stanie go wydobyć i przedstawić w formie werbalnej. wzmaga się wydzielanie hormonów. wykazały. Wielu birbantów po solidnej nocnej libacji nie pamięta wydarzeń tego czasu. niestety. powszechnie występujących zjawisk pamięci. Znaczy to. są trwale reprezentowane w pamięci. Pod wpływem emocji. Ze zbioru 24 słów. próbując określić dokładnie istotę śladów pamięciowych. kilka tygodniowe następstwa w postaci „ułatwienia” komunikacyjnego między neuronami. Umiejętność korzystania z zasobów pamięci polega m. hamują działania neuroprzekaźników. Szczury. Bywa. podobnie jak hobbyści. że wie on. narzędzia sporządzono 6 list i kolejno wyświetlano je na ekranie telewizora. alkohol. meble. np. Pamięć przechowuje przeto prócz śladów informacji również wskazówki naprowadzające na drogi dochodzenia do nich. niż nie pobudzone. Jeżeli przełożymy te konstatacje na język psychologii. Ilustruje to eksperyment przeprowadzony przez przedstawiana spółkę autorską. Wyjaśnienia tego stanu rzeczy podjęli się wspominany już wcześniej E. a tym samym aktywizuje mózg. Np. in. że niektóre substancje. popełniały mniej błędów biegając w labiryncie. Tak rozumiana koncepcja śladu pamięciowego nie daje. że pobudzeniu czynnościowemu neuronów towarzyszy wzmożone wydzielanie neuroprzekaźników (serotoniny) w synapsach. przesłanek do wyjaśnienia kilku. Psotka. na zręcznym. zgodnym z zasadą specyficzności kodowania.Kandela i J. iż ma je zakodowane w pamięci. Po przedstawieniu każdej kolejnej listy (w grupach od jednej do sześciu) proszono badanych o zapisanie wszystkich zapamiętanych słów eksponowanych. stresu. trzecia z trzech itd. Zwiększona ilość serotoniny wzmaga wrażliwość komórek nerwowych. że silne pobudzenie określonego systemu powiązań nerwowych i znaczne wydzielanie serotoniny wywołuje trwałe. pierwsza miała zapamiętać słowa z jednej listy. Zdaniem tych autorów niemożność przypomnienia jakiejś nazwy lub wydarzenia nie świadczy jeszcze o zaniku śladu pamięciowego. że ma to na końcu języka. o to chodziło!” (Nawiasem mówiąc prowadzący turnieje specjalizują się w zadawaniu pytań utrudniających przypominanie. a tym samym umożliwia ich pobudzanie słabymi impulsami. stanowiących odrębne kategorie. co zwiększa ilość glukozy we krwi. np. którzy mieli zapamiętać słowa tylko z jednej listy (3/4 . Najlepiej wypadli ci.82 nerwowe miało pozostawiać w nerwie ślad bliżej nieokreślonej natury (analogia śladów na piasku). wyborze drogi pobudzania śladu.Nie sprawiało to im kłopotu. Wiele wskazuje zatem na to. w których człowiek jest aktywny i pobudzany wydarzeniami w nich zachodzącymi. druga z dwóch. To z kolei ułatwia przechowanie i wzbudzenie wspomnień. dzięki stałości zainteresowań i zaangażowaniu emocjonalnemu niekiedy zachowują w pamięci niewiarygodną ilość szczegółów. że ślad pamięciowy sprowadza się do zmian struktury chemicznej w synapsach. czyli „mam to na końcu języka”. Jednym z nich jest TOT. . będzie to znaczyło.

Na takie właśnie rezultaty miały wpływ dwa czynniki: upływ czasu od spostrzeżenia do odtworzenia i długość zapamiętywanego szeregu. G. gdy zapoznano badanych z kategoriami. (od greckiego para=niemal. Pierwsze występuje wtedy. trwa w niej nieustanne przetwarzanie informacji. Obraz przeszłości. gdzie go poznaliśmy. Okazało się. Jednak. jak mechanizm od efektu jego działania. Tak się dzieje w przypadku p a r a m n e z j i. oczekiwaniami i nastawienieniem osoby przetwarzającej. co zapamiętywane i tego. niektóre jej elementy zostają wyostrzone. gdy wiemy. że jest to znajomy. Nie było poprawy wyników w porównaniu z poprzednią próbą. Bruner ujął te prawidłowości w zgrabną formułę „wychodzenia pamięci poza dostarczoną informację”. Przypomnienie. Druga metoda. wielokrotnego odtwarzania.Bartlett. przypominający i mneme= pamięć). gdy stwierdzamy podobieństwo rodzajowe. lecz mogą być spowodowane niewłaściwym sposobem ich aktualizacji. ale nie możemy przypomnieć jak się nazywa.. Te fakty sugerują analogię pomiędzy pamięcią ludzka a komputerowym układem informacji w pliki. różni od niego w przybliżeniu tak. niż mówić. ale nie jesteśmy w stanie określić jego tożsamości. a kiedy indziej jako „czarny”. czyli czynnie korzystać z naszej pamięci. że treść historyjki ulega uproszczeniu. Znaczy to. być może według kryteriów podziału na kategorie. i te nadrzędne terminy torują szlak do konkretnych śladów pamięciowych. że zasoby pamięci są uporządkowane. że niemal identyczne mechanizmy rozpowszechniania się plotek i pogłosek przedstawił G. W sprawnej pamięci rozpoznanie szybko przechodzi w przypomnienie. gdy znajdą się w stanie depresji wydobywają z pamięci różne przykre wspomnienia. Takie są następstwa pamięciowego przetwarzania informacji.Allport. do których zalicza się słowa z list badani przypomnieli niemal wszystkie słowa z list. polegała na śledzeniu zmian w treści historyjki opowiadanej przez tę samą osobę w różnych odstępach czasowych. nie jest statycznym układem informacji. Wniosek: trudności wydobycia z pamięci określonych informacji nie zawsze wynikają z zaniku śladów pamięciowych. przy niezmiennym zasobie danych pamięci.83 utrwaleń). Pamięć nie przechowuje danych jak magazyn książki. Interesujące jest to. P r o c e s p r z y p o m i n a n i a . co do nas mówią (rozpoznanie). uwypuklone. zależnie od aktualnego nastroju. a ten kolejnemu i tak dalej (zabawa w głuchy telefon). którzy zapamiętywali słowa z 6-ciu list (1/3 zapamiętań). Uzupełnił je jednak stwierdzeniem. najsłabiej ci. Następnie uczestnicy eksperymentu przez 10 minut wykonywali testy inteligencji. Złudzenie występuje wtedy. J. Wykazał to już w latach 30tych angielski psycholog F. jednak niekiedy proces ten zatrzymuje się na rozpoznaniu. Polecał on badanemu studentowi przeczytać opowiadanie a następnie opowiedzieć ją koledze. po czym znowu przypominali słowa z list. raz jawi się jako „różowy”. by pasowały do doświadczenia osoby opowiadającej. Dokonuje się też asymilacja wątków. że ludzie smutni pamiętaj a więcej wydarzeń smutnych. że przekształcenia są ukierunkowane pragnieniami. W sensie ogólnym wyróżniamy r o z – p o z n a n i e oraz p r z y w o ł a n i e (przypomnienie). co przypomniane. a radośni radosnych. aczkolwiek silnie powiązany z wydobywaniem informacji z pamięci. jego poprawność charakteryzujemy stopniem zbieżności tego. Wręcz odwrotnie. który miał ją powtórzyć następnemu. że obiekt jest nam znany. W przypadku człowieka wiemy. że przekształca się je tak. A jest on wielce zróżnicowany. Obserwujemy to w przypadku przyswajania języka obcego: znacznie szybciej zaczynamy rozumieć to. Będąc w dobrym nastroju ludzie przypominają wiele zdarzeń miłych. a na pytanie o istotę .czyli złudzeniu lub zaburzeniu pamięci. tzn. Na poziomie rozpoznania funkcjonuje pamięć studentów wypełniających testy wielokrotnego wyboru. Rozpoznanie jest łatwiejsze niż przypomnienie. co nas z nim łączy itp. jest jakby niższym jego stopniem.Bower wzbogacił przedstawiany nurt badań o tezę.

Loftus. traktowaniem osób nieznanych jako znajomych. jakby za mgłą. Zdaniem Tulvinga zjawisko to jest skutkiem błędnej generalizacji. Po zapoznaniu się z zapiskami stwierdził. Oto J. Wspomniany autor zadawał świadkom wypadku bądź pytanie neutralne: Co pan(i) słyszał(a) w momencie wypadku?. Obraz „już widzianego” przedstawia się wprawdzie niezbyt wyraźnie. a następnie prosili o to. Zaburzenia te mogą być spowodowane chorobą (padaczka skroniowa. jako wcześniej poznaną. że nie jest ona zadawalająca nawet z punktu widzenia potrzeb życia codziennego. Bruner i L. ataku lęku.zespół Korsakowa) lub stanami przemęczenia. wygłaszając referat na temat pamięci. Postman przez kilka sekund pokazywali badanym karty do gry. że pamiętamy i względnie łatwo przypominamy . Poza tym przypominanie. (W czasie prowadzonych badań brzytwa była postrzegana jako symbol murzyńskiej przestępczości. w jednej z prób badani nie pamiętali swoich kolegów szkolnych z przed 25 lat. Allport ukazał rolę stereotypów w procesie przypominania. Badania te dowodzą. lub sugerujące: Czy słyszał(a) pan(i) silny huk w momencie . Niekiedy dołączają do tego konfabulacje. Jednym z istotnych problemów jest dokładność przypominania. Większość badanych pamiętała. ale przekonanie o już istniejącej znajomości jest wyraziste. zainscenizował napad na jego osobę. P r z y p o m i n a n i e (przywołanie) jest trudniejsze niż przywołanie. zamroczenia). Do prawdy muszą dochodzić przez gąszcz różnorodności. Pojawia się więc problem o dużym znaczeniu praktycznym: czy możemy w pełni ufać zeznaniom świadków różnych zdarzeń? Sędziowie podejmując decyzje o wielkiej doniosłości bez wątpienia muszą stosować różne zabiegi uwiarygodniania każdego świadectwa pamięci. w rzeczywistości było ich pięć. o czym dobrze wiedzą i adwokaci i prokuratorzy. Paramnezja jako zaburzenie charakteryzującym się nie rozróżnianiem faktów rzeczywistych i wyobrażonych. a z trudem przypominamy treści do nich nieprzystające. trzy czarne i dwa w kolorze czerwonym. został przywołany z pamięci i uzupełniony tym. to co jest zgodne z naszymi schematami poznawczymi. można odpowiednio ukierunkować. dysynchronizacji pracy półkul mózgowych. Osoba go doświadczająca odbiera obiekt lub sytuację. dowodzi tego większa ilość błędów popełnianych w trakcie przypominania w porównaniu z przywołaniem. W podobnym eksperymencie G. Oto np. utożsamiano z natychmiastowym przypominaniem obiektu spostrzeganego. na którym widoczny był biały mężczyzna.84 rzeczy odpowiadamy:„Coś w tym rodzaju”. że nie było wśród nich dwóch identycznych zeznań! Sędziowie także mają do czynienia z różnorodnością zeznań naocznych świadków. słynny psycholog J. Pokazywał on badanym obrazek z metra. jak dowodzą słynne eksperymenty E.Piaget był przekonany. Traktowano je jako dowód reinkarnacji. wcześniej utrwalony. Specyficznym zjawiskiem paramnezji jest d e j a v u (już kiedyś widziane). trzymający brzytwę i stojący obok Murzyn. ale prawie bezbłędnie rozpoznali ich fotografie. A nie jest to łatwe. wspomnień z okresu życia płodowego. że były trzy asy. lub wtedy. Jakiś element obrazu deja vu . chociaż zmian rzeczywistych nie było. Niezwykłość deja vu pobudziła fantazję ludzką. że 50% badanych widziało na nim Murzyna trzymającego brzytwę. z którą nigdy przedtem się nie zetknęła. Badania eksperymentalne dowodzą. o czy świadczy następujące wydarzenie: Jeden z profesorów na zjeździe psychologów w Groningen.) Po pewnym czasie prosił badanych o przypomnienie obrazka. Następnie poprosił 190-ciu słuchaczy-psychologów o przypomnienie i zapisanie przebiegu wydarzenia dla celów ewentualnego postępowania sądowego. tymczasem wiedział o tym tylko z opowieści piastunki o jego porwaniu. że będąc dzieckiem został porwany. Okazało się. by powiedzieli ile zauważyli asów pikowych. co spostrzegane. przeszłości i teraźniejszości. gdy jesteśmy pewni. A poczucie już widzianego z elementu przeniosło się na całość. że coś się zmieniło. Występuje czasami złudzenie źródła.

są wypierane z pamięci. Po dwu dniach jeden z badanych stwierdził. zagubionym miał się zaopiekować łysawy starszy pan w okularach. Wyraża się ona gotowością przypomnienia wydarzenia lub informacji na zawołanie. obok niego N. Jedną z nich jest utrwalanie w postaci zapisu graficznego lub elektromagnetycznego. Prawdę tę wykorzystują pisarze i scenarzyści filmowi. Stosuje się wtedy mnemotechniki przypominania. polemista ma „pod ręką” ciętą ripostę itp. mimo to. Niekiedy nastręcza wiele trudności. W ten sposób przypomniał imiona wszystkich uczestników. C. Przypominaniu sprzyja kontekst zdarzenia lub utrwalania informacji. dokonuje się z pewnym wysiłkiem umysłowym. Autorka ta poprosiła jednego z członków rodziny badanego nastolatka o przypomnienie mu trzech prawdziwych zdarzeń z czasów jego dzieciństwa i jednego zmyślonego. W pewnym momencie ucztowania posłaniec wywołał poetę na zewnątrz. Czy w ten sposób uzyskane przypomnienie zdarzeń jest wiarygodnym świadectwem? Badania E. który identyfikował osoby dzięki ustaleniu ich miejsc w czasie ucztowania. mającego recytacją swych wierszy uświetnić spotkanie. ale nie było wiadomo ilu i konkretnie kto. i w tym właśnie czasie zawalił się dach nad pomieszczeniem biesiadnym.tak atrakcyjnych. że pamięta jak po zagubieniu bał się. Znana jest ona od około 2500 lat. fałszywego. Naukowcy potwierdzają tę starą prawdę. nie skażone czynnikami chwili. wymaga wsparcia dodatkowymi działaniami. Zginęli wszyscy uczestnicy spotkania. W praktyce sądowej dąży się do eliminowania pytań sugerujących.. w supersamie zastanawiamy się „skąd to ja znam te osobę”. że to nieprawda i utrzymywał. sekretarkę siedzącą za biurkiem Natomiast widząc panią Krysię na ulicy. sprawca wypadku. że służą one zachowaniu i przypominaniu (głównie) utrwalonych informacji. Po sprostowaniu tego przekazu nie chciał uwierzyć. określali szybkość jako znacznie wyższą. to stwierdzimy. to określenie okazuje się w pełni zasadne. Niekiedy tak utrwalone informacje nazywa się p a m i ę c i ą z e w n ę t r z n ą. że proces kodowania nie przebiegał zgodnie z tym wzorcem mnemotechniki. Wtedy to w Atenach miała miejsce biesiada arystokratycznej młodzieży. C. Metoda miejsc to kolejny sposób mnemotechnicznego ułatwienia przypominania. Ostatnie było opisem zagubienia chłopca w wielkim pasażu handlowym. Jeżeli zaś zapytamy o funkcję takich zapisów. zgodnie z teorią Freuda.85 wypadku? Po odpowiedzi na pytanie badani określali szybkość. że trzeba je opowiedzieć. B r o c k e t t dostarczyli dowodów empirycznych na to. na którą zaproszono także poetę Symonidesa. Pisarz lub mówca o sprawnej pamięci natychmiast przypomina słowo niezbędne do wyrażenia myśli. . W tej sytuacji terapeuci podejmują się wydobywania z pamięci dziecięcych przeżyć traumatycznych. Powiadał: Najbliżej drzwi był X. Ci. którzy odpowiadali na drugie pytanie. zabiega o przypominanie czyste. w porównaniu z uznaną przez odpowiadających na pytanie pierwsze. iż już nigdy nie zobaczy swojej rodziny. Loftus wyraźnie podważają ich znaczenie. przy nim Y a przy Y-ku Z itd. iż pamięta dokładnie jak po odnalezieniu go podeszła mama i powiedziała: „Nie rób tego nigdy więcej!” S p r a w n o ś ć pamięci to kolejne zagadnienie. rozpoczynając narrację od przyjazdu atrakcyjnego czterdziestolatka do uroczej miejscowości. które. są więc środkiem mnemotechnicznym. Często przypomnienie wymaga pewnego czasu. Duże zainteresowanie budzi obecnie problem molestowania seksualnego dzieci i młodzieży. Osoba molestowana doświadcza w takiej sytuacji przeżyć traumatycznych. Jeżeli spojrzymy na sprawę z punktu widzenia miejsca przechowywania. więc niełatwo je przypomnieć. do biura od razu przypominamy sobie panią Krysię. Udało się ustalić Symonidesowi. z jaką jechał samochód. B o n d i D.. Wchodząc np. że człowieka przypominamy w kontekście społecznym. Znajomy widok zaraz ożywia w jego pamięci ciąg młodzieńczych przygód.

Czynniki te lokują pamięć w kontekście niesprzyjającym przypominaniu. Zapominanie. jeżeli mają one miejsce w kontekście ich przyswajania. że osoby. następnie proces zapominania słabnie. Na pierwszy rzut oka zapominanie wydaje się być wielką wadą pamięci. Ale z ewolucyjnego punktu widzenia jest to zjawisko niezwykle pożyteczne. zatem dawniej utrwalone słówka jakby hamują wchodzenie nowych do świata pamięci. Weingartnera. niektóre indywidualne gesty i miny. Pacjenci leczeni tą metodą z ciężkiej depresji nie pamiętają po zabiegu tego. że zapominanie jest funkcją czasu. Hebb twierdzi. D.(Rys. Jak to się dzieje. taka jest jego rola w organizmie. że podobieństwo nastroju w czasie przypominania do tego. Określa on stan organizmu w trakcie zapamiętywania lub przypominania czegokolwiek. które straciły swą przydatność. nie pamiętają też samego zabiegu. I n t e r f e r e n c j a . 19 Z krzywej tej wynika. W naszej pamięci istnieją też ślady bardzo trwałe. a także pozostają te. by w końcu prawie zaniknąć. że przepływ prądu przez mózg (elektrowstrząs) niszczy świeże ślady pamięciowe. Jeżeli np. niż na trzeźwo.Bower wykazał. które zapamiętały jakieś informacje będąc w „stanie poalkoholowym” sprawniej je odtwarzały po spożyciu alkoholu. Pamięć jest procesem o znacznej rozpiętości czasowej. że nie ma prostej zależności pomiędzy zapominaniem a upływem czasu.86 Rovee-Collier wykazała. Nieco szokująco przedstawiają się konstatacje H. bokserzy nie są w stanie przypomnieć sobie ciosu nokautującego. Osoby po wypadku samochodowym nie pamiętają sytuacji tuż z przed wypadku. uniemożliwiającą korzystanie z jej zasobów. utrzymujące się mimo to. że utraciły swoje znaczenie. W starszych podręcznikach interferencja była nazywana hamowaniem. Pierwsza występuje wtedy. jest kolejną przyczyną zapominania. gromadzą się w niej informacje niezbędne do realizacji zadań aktualnych. to przy ich przypominaniu będą pojawiać się słówka francuskie. Za jedna z nich uznaje się z a c i e r a n i e ś l a d ó w pamięci. gdy wcześniej przyswojone dane pamięciowe utrudniają lub uniemożliwiają przyswajanie nowych. zapewniające sprawność funkcjonowania organizmów. długotrwały stres nie sprzyjają sprawności pamięci. Inną kwestią są p r z y c z y n y zapominania. Są jednoznaczne dowody na to. jak działa mechanizm zapominania? Ebbinghaus i niektórzy inni badacze pamięci sądzili. że nawet trzymiesięczne niemowlęta intensyfikują pewne formy zachowania. że choroba. że najwięcej zapominamy w ciągu pierwszej godziny. w jakim zapamiętywano wydarzenie wzbogaca treść przypomnienia o prawie 50 % w stosunku do przypominania bez podobieństwa kontekstowego. Wspominany już G. ale stare pozostają nienaruszone. Podobnie jak elektrowstrząsy działają wszelkiego rodzaju urazy. Specjalizujący się w tej problematyce wyróżnili dwie formy tego zjawiska: interferencję proaktywną i retroaktywną. Przyjmując to złożenie i posługując się w swych badaniach metodą bezsensownych zgłosek opracował krzywą zapominania. silny ból. kiedy i którędy wchodzili do gabinetu.19) Rys. . Do takich należą powiedzonka i piosenki z czasów dzieciństwa. czyli oddziaływanie wzajemne dwu lub więcej czynników. że wpływ elektrowstrząsu jest tym mniejszy im dłuższy czas upłynął od zapamiętania do przepływu prądu. Z codziennych doświadczeń wiemy. Kontekst wewnętrzny jest jedną z odmian tego zjawiska. podobne skutki występują i po urazach „nietypowych”. Wszystko to dowodzi. Byłoby to hamowanie proaktywne. Zapominanie jest mechanizmem pozbywania się z pamięci zbędnego balastu informacyjnego. Polak opanował język francuski i zaczyna uczuć się słówek języka hiszpańskiego.

Jest to zjawisko poprawy poziomu zapamiętania bez dodatkowych ćwiczeń (powtórek). która mając 29 lat. tym silniejsza interferencja. Zapominanie bywa tez spowodowane uszkodzeniem lub zaburzeniem funkcjonowania mózgu. że wtedy taki właściciel nie pamięta tego. Wszystko. albo prawie nigdy nie zapominają tego. które wydaje się nam być niemiłym itd. Zapominanie motywowane występuje w przypadkach traumatycznych wydarzeń z czasów dzieciństwa. po odzyskaniu skradzionego przedmiotu.87 Druga forma. w dodatku po przebytej ciężkiej chorobie. Student. tym mniejszy wpływ interferencji na zapominanie.) przerwach następuje poprawa wykonania. Innym błędem kodowanie jest lokowanie informacji w zbyt niskiej hierarchicznie kategorii. U niektórych ludzi występuje z a p o m i n a n i e m o t y w o w a n e.. Postrzegając wielokrotnie różne przedmioty codziennego użytku często nie dostrzegamy wielu detali ich wyglądu. ogólniej materiałów. Neisser. zapytany na egzaminie o wyostrzanie treści pamięci. zagraża utratą dobrego mniemania o sobie. potrafiła dokładnie . pozostałe tworzą sferę nieświadomości. które zostały wcześniej przyswojone. W trakcie zapominania występuje niekiedy r e m i n i s c e n c j a. by po kolejnych dniach opadać zgodnie z krzywą zapominania. Wypieramy je z pamięci. bowiem pamięć tego wydarzenia zaburzyłaby jego odczucie miłości do ojca. współczesny amerykański badacz m. jakie dostał od kochanego i kochającego ojca. charakteryzującej się zanikaniem pamięci. zegarka. Potrafią oni zapamiętywać nadzwyczajną ilość rozmaitych danych i nigdy. Z jego badań wynika. że nowo przyswojone informacje zatarły te. że ono dotyczy przekazów pamięciowych w ogóle. niekiedy nie wiedząc dlaczego to robimy. czy na tarczy zegara było dwanaście oznaczeń cyfrowych. D. dokonuje weryfikacji własności. W przypadkach choroby Alzheimera. Aby opisać to zjawisko musimy odwołać się do poglądów Z. Przy ćwiczeniach czynności motorycznych po kilkuminutowych (do 5 min. U. że poziom zapamiętania następnego dnia po przyswojeniu materiału wzrasta. Policja. Freuda Jego zdaniem część przeżyć psychicznych jest uświadamiana. X nie pamięta solidnego lania. których nie lubimy. nie przypomina sobie tego zjawiska. Często zapominamy nazwiska osób. Jednak reminiscencja nie występuje powszechnie. Im słabsze skojarzenia. we wszelkim zapominaniu. liczący ponad tysiąc stron był przekazywany z ust do ust przez kilka wieków. np. mimo. Błędy kodowania tego typu nie należą do rzadkości. Ramka 14 Pamięć niektórych ludzi ma niezwykłe właściwości. Bywa. z którym właściciel nie rozstawał się od lat. Niekiedy wyraźnie odczuwamy to. Ballard przedstawił je w postaci wybrzuszonej krzywej zapominania Ebbinghausa. sekcje zwłok wykazały występowanie różnorodnych uszkodzeń ośrodków pamięci. bowiem wyostrzanie skojarzył jedynie z rozchodzeniem plotek. co wzbudza lęk. określonej inicjałami MZ. aż do połowy XIX stulecia. zaliczany do najstarszych podań ludowych. pamięci. czy tylko cztery węzłowe. Po zmianie numeru telefonu pamiętany stary numer utrudnia zapamiętanie nowego. co zapamiętali. Zapominamy o spotkaniu. a warunki jego występowania są dotychczas nieznane. opisuję pamięć pewnej kobiety. Owe wyparcie nie dopuszcza do przypomnienia tych treści. Zapominamy także z powodu popełnianych b ł ę d ó w k o d o w a n i a.in. Im większe podobieństwo. wywołuje negatywne emocje zostaje wyparte ze świadomości. Fiński epos narodowy Kalewala. trwa jako treść nieuświadamiana. Siła oddziaływania inferencyjnego zależy od podobieństwa zapamiętywanych informacji. Od stopnia złożoności i trudności nowego materiału i od siły skojarzeń. Zdarzają się w życiu kradzieże np. czyli interferencja retroaktywna sprowadza się do usuwania z pamięci starszych danych przez nowe. B.

Literatura zalecana: Z.88 odtworzyć to. Traktujemy je dzisiaj jako swoiste „wybryki natury”. E. a jej osłabienie w skali masowej jest następstwem udogodnień cywilizacyjnych. Hunter: Pamięć. 1985 r. zacytować dowolne fragmenty podręcznika. a syn (GM).M. 1963 r. Należy jednak pamiętać. Jest niezwykle trudne. poziomym i po przekątnych. W podobnych przypadkach hiperpamięć byłaby defektem mechanizmu usuwania z pamięci zbędnego balastu informacyjnego.. nadmierny. Warszawa. Gdańsk. którego badał w ciągu niemal 30-tu lat i stwierdził. B. a po 16 latach powtórzyć je bezbłędnie. Waarszawa. T. 1997 r I. co nauczyciele ze szkoły podstawowej pisali na tablicy.GWP.. WP. wybitny rosyjski neuropsycholog. jak w przypadku Sz. GM utrzymuje. Ojciec pamięta wszystkie dzieła Sheakespeara. Potrafi też powtórzyć wstecz 50 przed chwilą zapamiętanych cyfr. potrafi w każdej chwili przedstawić dowolny ciąg 10 cyfr z 30 000 następujących po przecinku liczby pi. niż my obecnie. Jeszcze dobitniej o sile jego pamięci świadczy wykonanie w ciągu trzech minut zadania uszeregowania 50 liczb w układzie pionowym. ze człowiek ten potrafił zapamiętać szereg 3 000 znaków po jednym przeczytaniu. Łuria: O pamięci. któremu każde słowo kojarzyło się z wieloma wydarzeniami. która nie miała granic. Nie wykluczone. . Jagodzińska. 2001 r.A. że takich umiejętności łatwo (!) się nauczyć. Członkowie pewnej rodziny hinduskiej też demonstrują niezwykłe właściwości pamięci. opisał pamięć rosyjskiego dziennikarza Sz. Nigdy nie korzystała z notatek ani zapisanego tekstu. Aleksandr Łuria. Mazurek: Psychologia pamięci.PWN. niegdyś student amerykańskiego uniwersytetu. Chlewiński. Tulving: How many memory systems are there? American Psychologist. Hakała. A. PWN. że wybitna pamięć jest naturalnym wytworem ewolucji człowieka. że przed wynalezieniem pisma ludzie bardziej intensywnie. fakty i złudzenia. M. wykorzystywali walory pamięci. Opisane przypadki świadczą o występowaniu hiperpamięci. 1970 r. nr 40. Pracując musiała wykonywać codziennie czynności określane dokładną i przydługą instrukcją . Warszawa. Maruszewski: Psychologia poznania. jednokierunkowy rozwój trwałości pamiętania. L. powodując nadmiar doznań. Może on utrudniać życie jednostce.

(po zapaleniu opon mózgowych) łączy w jedną grupę lisa niedźwiedzia i drzewo. rozwiązywaniem problemów (Nagłowiłem się nad . przekonaniem (Sądzę. Naukowcy. jednego. można posługiwać się obrazem przedmiotu. a później ogłupiająca praca doprowadzają do stagnacji w rozwoju myślenia. Nie. W dzień należy usunąć świecę. Niesłusznie. Ten typ myślenia przejawiają dzieci w wieku od 7 do 11 lat (stadium rozwojowe operacji konkretnych). a np. Myślenie potocznie utożsamia się z dociekaniem (Zastanawiam się jak to.89 Rozdział VII Myślenie. Chory D. Powiadamy. inteligencja. Ich operacje myślowe sprowadzają do posługiwania się wyobrażeniami. brak odpowiednich kontaktów społecznych. pominąć rozumienie potoczne lub literackie. klasyfikacje.)... powtarzana tysiące razy. a jeśli wieczór. Myśląc. nie pasującego do pozostałych.. że zaniedbania w kształceniu. gdy A= B+C nastręcza trudności i z reguły bywa nieprawidłowe. spostrzeganiem. i bez niego jest jasno. że Arabowie. głównie przedmiotów. przypuszczeniem (Przypuszczam. że osoba A jest wyższa od B. wykonując operacje poznawcze takie jak porównania. to należy usunąć słońce. tzn.. a B wyższa od C. realizowanym poprzez pośrednictwo obrazu lub pojęcia.). zwodzi jednak pozorem prostoty. badający problemy myślenia musieli zawęzić rozumienie tego terminu. Takie osoby posługują się podobnymi do dziecięcych formami myślenia. niby łatwa do zrozumienia. wnioskowanie i inne.. a niekiedy myślenie konkretne potrafią świetnie wykorzystywać w swej działalności zawodowej. nie są w stanie wyniku mnożenia dwu liczb przedstawić posługując się operacją dodawania. występującym w powiązaniu z innymi procesami tej kategorii. P i a g e t. Myślenie jest czynnością i zarazem procesem poznawczym. Zdecydowana większość ludzi dojrzewając i kształcąc się osiąga wyższy. że człowiek jest istotą myślącą. ma za zadanie wyłączenia z grupy czterech przedmiotów: lampy naftowej. lecz na odrębność dwu form myślenia.). W. wyobraźnią. to (zamyślenie). Jednak bywa i tak. chorych po urazach albo zapaleniach mózgu i niektórych innych zaburzeniach. poziom sprawności myślenia. to nie potrafią one wywnioskować. „ bo żyją w lesie” a wyłącza konia. Szczegółowe informacje na temat właściwości myślenia dzieci w różnych stadiach ich rozwoju (Piaget wyróżnia cztery) znajdzie Czytelnik w opracowaniach z zakresu psychologii rozwojowej. epileptyków. a wieczorem słońce jest już niepotrzebne”. Oto badany K. Słowny wyraz jego myślenia wygląda następująco: „Jeżeli jest dzień. i wtedy mamy do czynienia z myśleniem konkretnym (J. B. dotknięty epilepsją. rozwiązywanie problemów. dotkniętych wspomnianymi dolegliwościami. Dzieci prezentowanego stadium potrafią natomiast właściwie określić przedstawione relacje mając wyobrażenie trzech konkretnych osób lub układu przedmiotów. Mają też trudności rozumienia relacji część-całość. Jeżeli dzieciom w tym wieku przedstawimy słownie informację. Z e i – g a r n i k. Wieczorem i tak słońce jest niepotrzebne. znaczy to. Różni się jednak od nich zasadniczo. Myślenie konkretne w postaci patologicznej występuje u osób oligofrenicznych. . liczby są zazwyczaj pomijane. Inny z badanych.). Operacje konkretne są n i e o d w r a c a l n e . np. świecy. znany szwajcarski badacz rozwoju ludzkiego myślenia określa je czasami jako przedmiotowo-obrazowe). że studia psychologiczne zaowocują.). autorka „Patologii myślenia” opisuje bulwersujące przypadki sposobów myślenia osób.. Określenie inkluzji C do A. niż opisany. typowych dla pewnych grup ludzkich. żarówki i słońca.. bowiem nie wykształciły one jeszcze systemu pojęć abstrakcyjnych i umiejętności posługiwania nimi. Sentencja ta. rozumowaniem (Jeżeli pójdę. iż A jest wyższa od C. że dzieci w tym wieku nie są zdolne do stosowania różnych dróg dojścia do celu. pamięcią.. to. bowiem jest procesem p o z n a n i a p o ś r e d n i e g o ... Alternatywa ta nie wskazuje na wzajemną zastępowalność obu pośredników.

a także W y g o t s k i j i szereg innych sądzą. artystycznych zdolności specjalnych. Wspomniany wyżej Goldstein. Myślenie konkretne nie jest. o górach świata. pozwalające wykrywać prawdy trudno dostrzegalne w poznawaniu bezpośrednim. Piaget nazywa takie zestawienia zbiorami figuratywnymi.90 mający wydzielić z grupy trzech różnego kształtu zegarków i pieniędzy. Osobnik myślący konkretnie nie jest w stanie przedstawić „człowieka w ogóle”. tzn. Przedstawiając jakieś wydarzenie lub ilustrując jakąś idee. przedmiot nie pasujący do całości. bywa świadectwem niedojrzałości zarówno przezwyciężanej jak i utrwalonej. Bywa swoistą ułomnością. o człowieku w ogóle. Właściwością myślenia konkretnego jest niezdolność wykrywania abstrakcyjnych zasad klasyfikacji obiektów poznania. co znaczy. w ujęciu pojęciowym nie sprawia to żadnej trudności. przedstawiając ten fakt musiał drobiazgowo pokazać szczegóły odświętnego wyglądu króla. Pomińmy kwestię „jak się różnią”. wynik mnożenia sprawdzić dzieląc iloczyn przez jedną z liczb mnożonych. świty a także różne detale. Bez dostrzegania wspólnych cech nie jest jednak możliwe myślenie pogłębione. gdy uzależniamy naszą pozycję życiową od powodzenia na studiach. tzn. Zawiera się w nich prawda użytkowa. 3) Myślenie pojęciowe jest jednocześnie formalnym. np. Specyficzna odmiana myślenia konkretnego występuje u artystów. zegarek dla nich i pieniądze łączą się ze sobą. rozwijana w ramach specjalistycznego kształcenia. gdy określamy następstwo nie przygotowania przetworów owocowych na zimę. igła i nitka stanowią jedność „bo nimi się szyje”. jak to określa K. to Y” stosuje się zarówno wtedy. np. a w terminologii Piageta o p e r a c j a m i f o r m a l n y m i (faza operacji formalnych). Dla polityka hołd władcy Prus sprowadza się do faktu uznania zwierzchniej władzy króla polskiego nad elektorem pruskim. „bo za pieniądze można kupić zegarek”. Zdolność dostrzegania wielości szczegółów. G o l d s t e i n a wspomniana detalizacja jest specyficzną cechą ujmowania świata. nie wynikająca jednak ze wspólnoty cech łączonych obiektów. Po pierwsze bez pieniędzy nie można żyć. Zdaniem K. jak widać. natomiast psychologowie zorientowani ewolucyjnie traktują obie formy jako krańce tego samego wymiaru. Zatem jest to wrodzona właściwość umysłu. Schemat „jeżeli X.4) Myślenie pojęciowe. niezależnym od materiału. wynik . jest w stanie poprawnie „odwrócić” relacje między pojęciami. a czasami ujawnia się w postaci genialnych. Natomiast myśląc konkretnie dodatkowe informacje czerpie się z zewnątrz (pionowo). Może też kontrolować poprawność danej operacji jej przeciwną. charakteryzujące delegację pruską. tzn. Artysta. ich wzajemnych relacji charakteryzuje właśnie artystów. a poza tym tylko za pieniądze można kupić zegarek” a po chwili dodał „i zegarek i pieniądze mogę włożyć do kieszeni”. że obie formy różnią się jakościowo. że przetwarzając treść pojęcia można poszerzać zakres informacji. że do wniosku myślowego osobnik myślący abstrakcyjnie może dochodzić różnymi drogami. jego otoczenia. wyraża nie tylko zdolność poznawania poprzez obrazy ale i preferencją do wyobrażeniowego operowania informacjami. zdanie „Wszystkie koty są zwierzętami” przedstawić równoważnie w postaci „Niektóre zwierzęta są kotami”. pomijając cechy nieistotne. Ludzie tak myślący grupują przedmioty na zasadzie konkretnego związku. pochód wolności w Europie. Myśleniu konkretnemu przeciwstawia się m y ś l e n i e p o j ę c i o w e. nie zgadza się na wydzielenie pieniędzy „Nie. o wszystkich zwierzętach. przyjmując tezę o ich przeciwstawności. jest poziome. pieniądze nie są zbędne. nazywane również a b s t r a k c y j n y m . o którym myślimy. np.2) traktować klasę obiektów abstrakcyjnie. Dzięki pojęciom możemy myśleć:1) o całej klasie obiektów. Przeciwstawienie to jest różnie rozumiane. zjawiskiem jednolitym. jak i wtedy. np. 5) Operacje formalne są o d w r a c a l n e . muszą oni posługiwać się obrazami. zwłaszcza plastyków. nie występującym w myśleniu konkretnym. koncentrując się na znaczącej (cych). O b u c h o w s k i. Przyjrzyjmy się zatem właściwościom myślenia pojęciowego. następstwem choroby.

) nie pojawiły się w jakimś słownym sformułowaniu. np. którą osoba wypowiada. lecz ich istota wyraża się w znaczeniu. Wertheimer: Productive thinking. że łatwiej badanym formułować sądy o tym. Niekiedy myślenie określa się jako „rozmowę ze sobą” Wszystkie te wątki wskazują na ścisłe powiązanie myśli i słowa.G u i l l a u m e. u k i e r u n k o w a n e na t w o r z e n i e a d e k w a t n e j r e p r e z e n t a c j i ś w i a t a i r o z w i ą z y w a n i e p r o b l e m ó w. bowiem tworzy się ją na podstawie informacji. Jego zdaniem myślenie pojęciowe jest zlokalizowane na określonym poziomie. poniekąd wzrokowego”.W h o r f a język determinuje myślenie. Jednym z istotnych problemów psychologii myślenia jest związek myśli i słowa. lecz stanowczo rzeczy miały się właśnie tak i trzeba to wyraźnie odróżnić od późniejszych rozważań nad racjonalną formą rozwiązania. dowodzi. Ja w ogóle bardzo rzadko myślę słowami. Oczywiście . że m y ś l e n i e p o j ę c i o w e jest to o p e r o w a n i e s y m b o l a m i. ale również umieć umieścić to słowo w słowniku. U podstaw takiego ukierunkowania leży zawsze jakś logika. J. Kształtowanie się pojęć rozpoczyna wprawdzie od zmysłowego określenia cech przedmiotów i zjawisk. umieć mówić o kapeluszach w ogóle. jedną z ważniejszych cech myślenia pojęciowego. Odwracalność operacji jest.. Einsteina. lecz u mnie wystąpiło to w formie oglądu. co z kolei sugeruje ich powiązanie ze słowem. wyrażające nowatorskie idee. w określeniu „tworzenie adekwatnej reprezentacji świata”. wgląd. zdaniem Piageta. s. łącząc to słowo z określeniami. bardzo trudno wyrazić to poczucie w słowach. eksponują wytwarzanie i wybór informacji jako podstawową funkcję myślenia. francuski zwolennik behawioryzmu. zanotowana przez jego biografa. Obuchowski łączy myślenie pozajęzykowe z takimi zjawiskami jak intuicja. Przez wszystkie te lata istniało poczucie ukierunkowania . jak sądzę. Kekule o wężu łapiącym własny ogon. Myśl zatem poprzedzała powstanie słów.M. Harper. Niektórzy znawcy problematyki myślenia. a nawet obraz rzeczywistości. co nasunęło mu rozwiązanie problemu kolistego połączenia atomów wodoru i węgla w cząsteczce benzenu) i nieuświadomianą pracą mózgu. poczucia nieadekwatności szaty słownej i myśli. dążenie wprost do czegoś konkretnego. symbolicznego. co potrafią nazwać. domysłów. Uwzględniając powyższe powiemy. a potem mogę próbować wyrazić ją w słowach... A więc reprezentacja pojęciowa jest zarazem reprezentacja s y m b o l i c z n ą.” Szereg badań eksperymentalnych dostarczyło dowodów na to. a nawet oczekiwań.. A. K. które mu przysługują. Co pewien czas pojawiają się nowe słowa obiegowe i nowe terminy naukowe. inkubacja i faktami dochodzenia do rozwiązań problemów w czasie snu (słynny sen chemika F. Ramka 15 Pozostańmy w kręgu myślenia pojęciowego.91 potęgowania przez pierwiastkowanie itp. Myśl jawi się. Indianie Hopi. natomiast myślenie . Z drugiej strony mamy do czynienia z takimi faktami jak trudność słownego przedstawienia pojawiającej się w umyśle idei. symbolem. Bez wątpienia jest to istotna funkcja. że mowa służy do wypowiadania myśli i do myślenia. Znaczącym argumentem na rzecz tezy o istnieniu myślenia bezsłownego jest wypowiedź A. co sugeruje ich empiryczną genezę. Oto cytat: „Myśli te (o teorii względności.183-4). K o z i e l e c k i. którzy w swym języku nie mają czasowników czasu przeszłego. a także przypuszczeń. Zgodnie z hipotezą relatywizmu językowego B. to nie tylko umieć posługiwać się kapeluszem i umieć nazywać określone przedmioty kapeluszami. zawiera się ona. w pewnych przypadkach wytworem umysłu. co świadczyłoby o występowaniu myśli bez szaty słownej.C. Pisze on: „Mieć pojęcie kapelusza. mają kłopoty z myśleniem o przeszłości P.(Cytat za: M. i959 r.

pod innym jednak z nią niezgodny. niekiedy na podstawie danych introspekcyjnych. że „X uprościł zagadnienie”.92 bezsłowne przebiega na różnych poziomach. czy cechą procesu poznawczego. na podstawie którego obiekt ten zostanie włączony bądź wykluczony z danej klasy. Oto w rozbudowującym się mieście otoczono miejską zabudową kawałek lasu. Jedną z elementarnych form rozumowania jest d e f i n i o w a n i e pojęć. Znane są różne metody budowania definicji. Analogiczne czynności pojawiają się w prozaicznej praktyce życiowej. Dzięki czynności abstrahowania tworzą się pojęcia ogólne ( ma miejsce proces uogólniania) i hierarchiczne układy tych pojęć. ze względu na wykorzystywanie. polegających na przekształceniach przesłanek zgodnie z poprawnymi regułami myślenia. pojawia się pytanie: czy to jest nadal las. co znaczy. „Miasto polskie”- . Czytelników zainteresowanych tą kwestią odsyłam do podręczników logiki. Przykładowo „Płock” jest pojęciem jednostkowym (konkretnym). W ł ą c z a n i e i w y ł ą c z a n i e to czynności zbliżone w swej istocie do definiowania. „miasto północnego Mazowsza” już ogólnym. Psychologowie spierają się o to czy inteligencja jest elementem osobowości. T o m a s z e w s k i e g o czynności myślenia. Są one zinternalizowane (zinterioryzowane). Będą one przedmiotem opisu w dalszej partii prezentowanego tekstu.park miejski. iż w swej czynności myślenia pominął jakiś element istotny dla rozumienia rozpoznawanego zagadnienia. Rozumowanie. badając jej funkcje poznawcze zaliczymy do procesów tej kategorii.ogólnym drugiego stopnia. Podzielimy je na dwie grupy: rozumowania i wnioskowania. równolegle uaktywniając różne ośrodki mózgu. O ich właściwościach i przebiegu wnioskujemy na podstawie wytworów myśli. nie są wystarczająco poznane. A b s t r a h o w a n i e jest operacją pomijania cech nieistotnych danej grupy obiektów i skupieniu na istotnych. Operacje myślenia są zróżnicowane i relatywnie liczne. to posługiwanie się pojęciami w procesie tworzenia sądów o rzeczywistości. Operacje myślenia. jak dotychczas. z reguły wspólnych dla całego zbioru. Efekty tych czynności mózgu dopiero wtórnie przybierają szatę słowną. ale nie tożsame. Przyjmując kryterium różnic osobniczych opowiemy się za włączeniem jej do pojęcia „osobowość”. Jeżeli mamy zdefiniowane pojęcie i pojawi się obiekt pod pewnym względem odpowiadający ustalonej definicji. w węższym nie obejmuje w n i o s k o w a n i a. w terminologii T. nie ma więc jednoznacznych rozwiązań. czy też park miejski. Dokładność definicyjna jest środkiem zapobiegania bezzasadnego przenoszenia właściwości jednego obiektu na drugi. Powiadamy czasami. pojawiająca się myśl wpływa na formę wyrazu słownego. istnieje wzajemny związek obu czynników. „Miasto mazowieckie. czyli dokładne ustalanie ich treści. Z całą pewnością nie można utożsamiać myślenia abstrakcyjnego z operowaniem słowem. czyli dokonują się w umysłach ludzi i nie są dostępne obserwacji bezpośredniej. Operacje myślenia. to pojawi się zadanie przemyślenia kryterium. a także unikania wieloznaczności. czyli czynności inferencyjnych. Problemy te. R o z u m o w a n i e w szerokim rozumieniu obejmuje wszelkie czynności myślenia. Posługując się wybranym kryterium włączymy bądź wyłączymy ten konkretny las do określonej kategorii. Zgodnie z kryterium „naturalnego pochodzenia” będzie to las. ale formułowanie myśli w słowa też oddziałuje na samą myśl.

że poziom inteligencji dzieci pierworodnych jest wyższy niż urodzonych w dalszej kolejności. że „mamy w Polsce zdolnych studentów”. ale miasto w ogóle. Abstrakcyjne podejście ułatwia uchwycenie jakiejś jednej. Jeżeli np. poza dotykiem. Mówiąc o psychologii miasta nie mamy na myśli ani Grójca. Jeżeli np. ale istotnej zależności. polegająca na rozkładaniu całości na elementy składowe i ich szczegółowym badaniu. dotyczących miasta. Psychologia porównawcza jest tą subdyscypliną psychologicznej. gdy dokonany podział jest rozłączny i wyczerpujący. Greckie synthetikos znaczy tyle. w której jedną z głównych metod badań jest porównywanie. albo podział logiczny jest czynnością myślenia polegającą na wydzielaniu z zakresu pojęcia ogólnego pojęć podrzędnych. Psychologowie porównują procesy psychiczne ludzi i zwierząt. Graficznie przedstawia to niżej zamieszczony grafik. będzie musiał wymienić wszystkie odmiany książek. A n a l i z a (analizowanie) jest kolejną operacją myślenia. formułowaniem sądów ogólnych. ani New Yorku. krzyżowania i wykluczania. dokonując analizy.. bowiem skóra człowieka. Abstrahowanie ma miejsce również w procesie badania zależności. ale nie jest to proste uogólnianie. że człowiek ma pięć zmysłów i nie będzie to klasyfikacja wyczerpująca. przyczyny popełnianych błędów w pisaniu komputerowym. Abstrahowanie umożliwia dokonywanie u o g ó l n i e ń.93 trzeciego stopnia”. a także psychikę ludzi normalnych i z objawami patologicznymi. takie zdania: „Studenci Politechniki Warszawskiej zdobyli międzynarodową nagrodę na olimpiadzie elektroników”. nadrzędności. formułowanie sądów o wszystkich obiektach danego zbioru.. takich jak zamożność rodzin. Psycholog-tradycjonalista powie. miejskie lub wiejskie zamieszkiwanie rodziny i inne. to możemy powiedzieć. U s t a l a n i e r e l a c j i s e m a n t y c z n y c h między pojęciami. jest siedliskiem kilku innych receptorów zmysłowych. „Miasto” ulokuje się już na szczycie układu hierarchicznego wszystkich określeń szczegółowych. Byłaby to synteza informacji ze zdań szczegółowych. S y n t e z a jest operacją przeciwstawną analizie i polega na całościowym ujmowaniu problemów lub zjawisk. I Tożsamość II Nadrzędność A wobec B III Podrzędność A wobec B A A A B A. stwierdza np. Synteza jest składaniem w całość. relacji: tożsamości. Na podstawie tysiącletnich doświadczeń wyodrębniono pięć możliwych. co kupujemy w sklepie jako mleko. to abstrahuje od innych zależności. podrzędności. jakie pierwiastki tworzą to. P o r ó w n y w a n i e jest operacją relatywnie prostą. „Studentka Akademii Muzycznej w Poznaniu zajęła pierwsze miejsce na festiwalu w USA” i kilka podobnych. czyli ustalanie relacji logicznych. Jeżeli słyszymy np. psycholog poprzez czynności analizy określa np. K l a s y f i k a c j a (klasyfikowanie). aczkolwiek różnie nazywanych. B B . Chemik. Dostrzeżone podobieństwa i różnice stanowią podstawę wnioskowania o badanych zjawiskach. polega na określaniu stopnia styczności dwu lub więcej pojęć. stwierdza się. komparatystyka. niemniej przydatną w pracy psychologa. co umiejący składać. ktoś przywoła pojęcie „książka” i zechce zdać sobie sprawę ze znaczenia tego pojęcia. Czynność klasyfikowania przebiega poprawnie wtedy.

A wobec B ma miejsce wtedy. Wnioskowanie. Np. człowiek staje się nieśmiałym. czyli myślenie dedukcyjne. W dodatku pojęcia tworzone przez naukowców powstawały w obrębie różnych szkół i niekiedy zmieniały swe znaczenie w miarę rozszerzania się ich obiegu. niektórzy ludzie utożsamiają porady psychologa i psychiatry i w następstwie tego wstydzą się (wiadomo. bywa powodem nieporozumień. Psycholog może rozważać relację dusza-psychika i uznać je za tożsame lub zaprzeczyć temu. niezadowolonym z siebie itd. że ludzi tworzą opisowy odpowiednik pojęcia swego „ja”. że przez w n i o s k o w a n i e rozumiemy inferencyjną (prowadzącą do konkluzji) czynność myślenia. Stan ten utrudnia komunikację między ludźmi. wariat !) korzystać z porad psychologa. Przykładem może być watsonowskie pojęcie „zachowanie”. Po drugie.. niektóre nie. gdy niektóre A są B. jego samoocenę. niektórzy ludzie są daltonistami. nabiera zaufania do siebie. Formalnie sylogizmy . Jeżeli zaś charakteryzuje siebie pozytywnie. B B B Tożsamość. Np. Po trzecie. Np. Po pierwsze. ten błądzi w świecie”. zachowuje się energicznie. i wszyscy daltoniści są ludźmi (zakładamy. „Kto ma bałagan w głowie. różni je „kierunek” rozumowania tzn. Klasyczną egzemplifikacją tej czynności jest wnioskowanie występujące sylogizmie kategorycznym. Konsekwencje każdego z rozwiązań są daleko idące. a niektóre nie są i odwrotnie. maksyma ta jest dobrą syntezą rozważań o relacjach semantycznych.M i e t z e l. Interesującą w tym kontekście kwestię porusza G. niewłaściwe rozumienie relacji uniemożliwia tworzenie poprawnej reprezentacji świata. nie wszyscy ludzie poprawnie pojmują relacje semantyczne. Wyobrażenie siebie. że wszystkie A byłyby B i niektóre B byłyby A. niektóre są następstwem stymulacji innego rodzaju. odważnie. że daltonizm nie odnosi się do zwierząt). następcy jedynie je uzupełnili. niektóre reklamy są odbierane przez zmysł wzroku. niektóre B są A . biernym. Jeżeli opis ten zawiera wiele przymiotników negatywnych. Krzyżowanie występuje wtedy.94 IV Krzyżowanie V Wykluczanie A A A. w terminologii Piageta „identyczność” zachodzi wtedy. I odwrotnie niektóre doznania wzrokowe pojawiają się pod wpływem reklamy.a niektóre nie są. Podrzędność jest odwrotnością nadrzędności. co bywa powodem błędów w zachowaniu. A więc występuje tu czynność dedukowania. gdy żadne A nie jest B i żadne B nie jest A. są zatem notorycznie niejednoznaczne. niektóre (tylko niektóre) stany psychiki są uświadamiane. Rozumienie relacji ma dla psychologa istotne znaczenie z kilku powodów. Reguły tej formy myślenia opracował Arystoteles. polegającą na przetwarzaniu treści przesłanek zgodnie z poprawnymi regułami myślenia. a w konsekwencji na jego zachowanie. Nadrzędność. gdy niektóre A są B i wszystkie B są A. np. wiele pojęć psychologicznych wywodzi się z języka potocznego. ale wszystkie stany świadomości są stanami psychiki. ustalenie własnej tożsamości wpływa na osobowość człowieka. dziś dowolnie interpretowane. Wykluczanie (negacja) ma miejsce wtedy. Przypomnijmy. Powiada on. gdy każde A jest B i każde B jest A.

(Dokładny ich opis znajdzie Czytelnik w podręcznikach logiki T. literka „i”. Prawa logiczne są zatem modyfikowane psychologicznie. T w e r e s k y i D.). K a h n e m a n . zatem każda lipa ma korę. „e”. oznacza zdanie ogólne twierdzące. Czytelnik zapewne już się zorientował w istocie procedury sylogistycznej. że istniej klasa błędów uwarunkowanych czynnikami psychologicznymi. W dodatku okazało się. pozwalających uniknąć logicznych błędów myślenia i ułatwiających precyzyjne myślenie.Kotarbińskiego. zatem żaden harley nie jest z Detroit. Zobaczmy jakie problemy kryją się za tym określeniem. ani formułować konkluzji przeczącej na podstawie przesłanek twierdzących. zgodne ze schematami 24 poprawnych trybów jest niezawodne jeżeli przesłanki są prawdziwe (nie występuje błąd materialny). sześć w każdej figurze. podmiot przesłanki mniejszej jako S orzeczenie jako P. Objaśnijmy zasady wnioskowania sylogistycznego posługując się konkretnymi przykładami. Najprostszą formę sylogizmu zapisujemy następująco: każde drzewo ma korę. Wnioskowanie sylogistyczne. Formalnie zapiszemy to następująco: PeM SaM Wniosek PeS To z kolei jest tryb Cesare figury drugiej. Dlaczego mówimy o powyższych zagadnieniach w podręczniku psychologii? Dlatego. jednak jedynie 24 tryby. prezentują poprawne schematy wnioskowania. K. orzeczenie jako M. a w ślad za nim A. Ten układ informacyjny symboli oddaje w istocie rzeczy relacje semantyczne pomiędzy trzema pojęciami (terminami). że psychologowie. Jeżeli symbolicznie podmiot przesłanki większej (pierwszej) oznaczymy jako P. to otrzymamy następujący zapis: PaM SaP wniosek SaM Jest to tryb Barbara figury pierwszej. Logicy uzupełniają ten zestaw praw elementarnych szeregiem wskazówek szczegółowych. Oto inny przykład rozumowania sylogistycznego żaden harley nie jest fordem.95 są uporządkowane w cztery figury i 64 tryby. W związku z tym J. zaczęli posługiwać się terminem p s y c h o l o g i k a. każdy samochód z Detroit jest fordem. są zainteresowani poznaniem istoty i przyczyn popełnianych błędów wnioskowania.. każda lipa jest drzewem.. Ajdukiewicza. Z. szczegółowe twierdzące (Niektóre są. podobnie jak logicy.ogólne przeczące i literka „o” symbolizuje zdanie szczegółowe przeczące (Niektórzy osobnicy nie są Polakami). Termin średni. terminy są realistyczne (nie puste). P i a g e t. czyli powtarzający się w przesłankach sylogizmu. Literka „a” . spełnia tu funkcje łącznika pomiędzy podmiotem przesłanki większej i orzeczeniem mniejszej lub podmiotem mniejszej i orzeczeniem większej. Figury określają rozmieszczenie podmiotu i orzeczenia w obu przesłankach. . tryby zaś wskazują na rodzaj zdania. przynajmniej w jednej przesłance termin średni wzięty w całym zakresie (rozłożony) oraz przestrzegane reguły wnioskowania. Mając to na uwadze rozumujący nie może formułować wniosków ogólnych na podstawie przesłanek szczegółowych. Ziembińskiego). wniosków twierdzących na podstawie przesłanek przeczących.

na ogół relacji. że Chińczycy są Mongołami. wnioskujący utrzymują „atmosferę” i formułują konkluzję twierdzącą. często przenoszą atmosferę przesłanki ogólnej na wniosek. lecz ogólnie wnioskowanie takie jest poważnym błędem. wnioskowanie jest poprawne. jeżeli odbiega od niej. ludzie aktualnie nie są skłonni aprobować wniosku takiego sylogizmu: „Ludzie prowadzący rozwiązły tryb życia powinni być spychani na margines społeczny. że wnioskujący nie dostrzega dwu znaczeń terminu średniego(M) i posługuje się we wnioskowaniu sylogistycznym czteroma terminami.” Formalnie zrekonstruujemy to następująco: PaM. zatem SaP. że gwarantem bezpieczeństwa jest to. zatem niektórzy księża powinni być . dotyczącej większości relacji. zatem każde dziecko chodzi do szkoły publicznej”. to ludzie są skłonni sądzić. nie zwerbalizowaną. Efekt atmosfery to nazwa błędy spowodowanego wpływem form przesłanek. Być może. że cały zbiór z małego koła (A) mieści się w zbiorze B. posługując się takim sylogizmem: Wszyscy Mongołowie mają skośne oczy. Przypomnijmy sobie koła Eulera i układ podrzędności A wobec B. ż również każde B jest A. więzi rodzinnej. co ma być wnioskiem. Ulegają też wpływowi kontekstu społecznego wnioskując wbrew zasadom logiki. że dom jest zbudowany z cegły oraz że gwarantem bezpieczeństwa jest dom i wnioskuje. zatem podejrzany nie skłamał. stanowiącej społeczne tabu lub niepoprawność polityczną Np. Przedstawione wnioskowanie jest obarczone zarówno błędem materialnym (nie wszyscy Mongołowi i nie wszyscy Chińczycy mają skośne oczy). Gdy przesłanki mają formę twierdząca. bo jest człowiekiem uczciwym. to popełnia błąd nie rozróżniania domu w sensie budowli i zjawiska społecznego. niektórzy księża prowadzą rozwiązły tryb życia. Wszyscy Chińczycy maja skośne oczy.96 Od wieków znany jest „błąd czterech terminów”. Wnioskujący. Jest to stwierdzenie nie prawdziwe. co ilustruje kolejny przykład: „Każdy uczeń jest dzieckiem. Wnioskujący często prezentują tendencję wyciszania treści. Niekiedy błędy wnioskowania sylogistycznego wynikaj a z niewłaściwego rozmienia inwersji (w ujęciu Piageta inkluzji). W kontaktach codziennych często obserwujemy różnorodne przypadki wnioskowania entymematycznego. W tym konkretnym przypadku wniosek jest poprawny. co zbudowane z cegły. że wszyscy ją podzielają. Petitio principi to błędne koło we wnioskowaniu. Jeżeli ktoś stwierdza. badający podejrzanego stwierdza. np. W każdym przypadku grozi to popełnieniem błędu w myśleniu i (lub) nieporozumieniem w komunikacji między osobniczej. Widać wyraźnie. Tymczasem tak nie jest. a człowiek uczciwy nie kłamie. natomiast w trzech pozostałych relacjach jest logicznie uprawniona. za przesłankę wyjściową. Jeżeli przesłanka brzmi „Każde A jest B”. pojawia się stwierdzenie fałszywe. Ludzie utrzymują przesłankę w umyśle bądź z przekonania. Istota jego polega na tym. że on nie kłamie. przewodniczący stwierdza: „Wszyscy jesteśmy psychologami. że występuje tu generalizacja reguły. skłaniało ich do wyciągania takiego wniosku. Jeżeli jest ona zgodna z prawdą. zamiast dopuszczalnymi trzema. bądź z braku wiedzy o rzeczywistości. Jednak opinie rozpowszechnione wśród badanych przez Woodwortha i Sellsa Amerykanów. ale nie wszystkie elementy zbioru B znajdują się w granicach A. najczęściej pod wpływem silnego zaangażowania emocjonalnego przyjmuje to. Na zebraniu np. Błąd entymematyczny wynika z posługiwania się przesłanką ukrytą. więc mamy ukończone studia wyższe. Zatem Chińczycy są Mongołami. bowiem są uczniowie szkół prywatnych. Inwersja nie zachodzi również w przypadku nadrzędności A w stosunku do B. Zaangażowany uczuciowo psycholog. pozostającą w umyśle wnioskującego. Niski poziom sprawności semantycznej leży u podstaw błędów tego typu. jak i błędem formalnym (niewłaściwy tryb wnioskowania).

to powinien za to przeprosić. z 3 i wnioskujemy. Np. jeżeli ktoś sprawia przykrość innemu. Trzeba pamiętać. Typowa jego forma wygląda następująco: Jeśli: jeżeli p. zatem jeżeli skłamał. Jeżeli ktoś kłamie. również nie podważa układu warunkowego.97 spychani na margines społeczny”. bowiem niektórzy młodzi ludzi często czują się zmęczeni. a następstwo fałszywe Znaczy to. np. to q. Np. Pierwszy polega na uznaniu fałszu następstwa na podstawie fałszu poprzednika. to często czuje się zmęczony” i „To nie jest starzec” zatem „Nie często czuje się zmęczony”. Wnioskowanie indukcyjne. f –fałszywe. Na przykład: jeżeli ktoś nie zrobił 200 zł i nie wyprawił balu nie znaczy. że w opisanych błędach ujawnia się „ludzka skłonność do odczytywania implikacji jako równoważności”. Błąd negacji poprzednika i 2. Drugi błąd wynika z uznania prawdziwości poprzednika na podstawie stwierdzenia prawdziwości następstwa. operujący rachunkiem zdań. to jeżeli p. Będą raczej go łagodzić sugerując iż „Są to nieliczne przypadki”. Człowiekowi nie zajmującemu się analizą formalną procesu myślenia wydaje się czymś dziwnym stwierdzenie prawdziwości implikacji przy fałszywości obu przesłanek. i jeżeli q. że implikacja jest układem warunkowym i że prawdziwości układu nie podważa brak jego aktualizacji (pf. Wróćmy do poprzedniego przykładu. wynikających z niezrozumienia istoty implikacji. to sprawia innemu przykrość. że nie byłoby balu. gdy poprzednik prawdziwy. 1. qf). Co jest fałszem. Badania specjalistów z zakresu psychologii myślenia dowodzą. z 2 . że wszystkim „z” przysługuje cecha „w”. co nie jest logicznie uprawnione. Ta odmiana wnioskowania jest ściśle powiązana doświadczeniem. Oprócz sylogizmu kategorycznego. obserwacją. występuje s y l o g i z m h i p o t e t y c z n y. gdyby takie pieniądze zarobił. czyli prawdziwości zdania warunkowego.błąd afirmacji następstwa. Są to. L e w i c k a stwierdza. nie wyprawienie wielkiego balu. Stwierdzenie. że przy zarobionych 200 złotych. Podobnie wyprawienie balu bez zarobienia 200 zł. że „To jest starzec” jest egzemplifikacją błędu tego typu. z 1 . Pierwsza ma miejsce wtedy. opartego na rachunku nazw. to urządzim wielki bal” będzie prawdziwa? Ukazuje to niżej przedstawiony schemat. i Dania i . gdy obejmuje wszystkie obiekty indukcji. że ludzie często popełniają dwa typy błędów. to r. byłoby (wielkim!) fałszem. że implikacja jest fałszywa tylko w jednym przypadku. Może ona przybrać postać indukcji pełnej bądź niepełnej. I to jest istota indukcji. Mógł przecież ktoś pożyczyć lub znaleźć pieniądze i bez zarobku wyprawić wielki bal. p<q –implikacja. że „Często czuje się zmęczony”(następstwo) i wnioskowanie. M. mianowicie wtedy i tylko wtedy. chociażby z racji przepracowania. w którym v oznacza zdanie prawdziwe. to powinien przeprosić Poprawność wnioskowania według tej reguły zależy od właściwego rozumienia implikacji. Na tej podstawie stwierdzamy jakąś właściwość „w” zjawisk z. W jakim przypadku implikacja z lwowskiej piosenki: „Jak zarobim 200 złotych. pv qv p<q v pf qv p<q v pv qf p<q f pf qf p<qv Widzimy. to r. „Ksiądz też człowiek” itp. „Jeżeli to jest starzec.

Stwierdza się. ale nigdy nie będziemy mieli pewności. McArtur wykazała. przekraczanie progu lewą nogą. Kahneman. o których orzeka. Tak się rodzą i utrwalają stereotypy narodowe.98 Finlandia i Islandia i Norwegia i Szwecja są państwami demokratycznymi. nie są w stanie poznać wszystkich Niemców (i odwrotnie). bo nie ma innej metody poznanie właściwości zbiorów o dużej liczebności. Tymczasem wielokrotne rzuty nie są składnikami procesu ciągłego. wniosek taki jest wygodnym w operowaniu skrótem syntetycznym. im większa ilość konkretnych obiektów została rozpoznana. Po telewizyjnych przekazach obrazów katastrof lotniczych ludzie unikają latania samolotami. że w kolejnym rzucie serii otrzyma się reszkę jest dowodem popełnienia błędu n i e d o c e n i a n i a r e g u ł p r a w d o p o d o b i e ń s t w a. Szczegółowe informacje o wspomnianych teoriach znajdzie Czytelnik w pracach J. kto uzna oba wyniki jako równie prawdopodobne w następnej grupie badanych popełnia błąd wielkości próby. że w kolejnym rzucie odsłoni reszkę. że 60% małżonek pracuje zawodowo. Mimo to indukcja niepełna jest powszechnie stosowana. gdy mają do czynieni z licznym zbiorem bytów jednostkowych. zatem wszystkie państwa skandynawskie są państwami demokratycznymi. lub nie wykonują takich czynności jak dziękowanie za życzenie powodzenia. że jesteśmy skłonni bardziej ufać wymowie dramatycznych obrazów. Z jego doświadczeń życiowych wynika. Ludzie wnioskują indukcyjnie najczęściej wtedy. Błąd p r z e c e n i a n i a s i ł y o b r a z u polega na tym. a częściej korzystają z samochodu jako środka lokomocji. Rzucający monetą po długiej serii orła nabiera przekonania. ze błąd ten występuje najczęściej wtedy. na podstawie znajomości kilku lub kilkudziesięciu osób tej narodowości formułują o nich sądy ogólne. Z. B r z e z i ń s k i e g o. że po kilku lub kilkunastu orłach będzie reszka. że 5 z pośród 10-tki małżonek pracuje zawodowo. Psychologowie amerykańscy w latach 60-tych ubiegłego wieku ankietowali dziesiątki tysięcy studentów po to. jednak jej wartość poznawcza nie jest znaczącą. zatem indukcyjnie. Jest to wnioskowanie występujące niemal we wszystkich typach przesądów i wynika z i l u z o r y c z n e g o k o r e l o w a n i a. Indukcja pełna jest wnioskowaniem niezawodnym. Dlatego też jest ona wnioskowaniem zawodnym. gdy wnioskowanie łączy się z silnymi przeżyciami lęku. Wyobraźmy sobie. że przeprowadziliśmy badania 10-ciu rodzin i okazało się. Polacy np. „Nie ogoliłem się i wygrałem mecz. L. by uprawomocnić wnioski badawcze dotyczące ich właściwości psychicznych. że wniosek jest tym bardziej pewny. zatem nie ogolę się i wygram (kolejny) mecz” Niektórzy studenci przed poważnym egzaminem wykonują szereg czynności typu: ubranie szczęśliwego stroju. dające wiedzę niepełną i zawodną. Np. Większość błędów wnioskowania indukcyjnego jest głęboko „osadzona” psychologicznie. pozwalających zwiększać wiarygodność wnioskowania indukcyjnego. chodzenie trójkami itp. Naukowcy dysponują aktualnie pakietem subtelnych metod . żegnanie się. błędu wielkości próby. pozwalających zwiększyć prawdopodobieństwo wniosku. Przedstawiono je w pracach dotyczących teorii doboru próby badawczej. Pozwoliło to uniknąć tzw. Przecież gdzieś może ukrywać się jakiś wróbli albinos. Otóż ten. Tversky i D. To uzasadnia jej przeprowadzanie. Pewność. teorii prawdopodobieństwa i innych. każdy rzut jest odrębnym zdarzeniem. że bardzo długie serie zdarzają się rzadko. że tak jest. Znane są liczne przypadki wnioskowania indukcyjnego typu: „Po zdarzeniu X nastąpiło Y”. więc prawdopodobieństwo wyrzucenia orła lub reszki dla każdego rzutu wynosi 1/2. Dzieje się tak mimo to. Następnie przebadaliśmy 1 500 rodzin i stwierdziliśmy. niż udokumentowanym prawidłowościom. siadanie na podręczniku z przedmiotu egzaminacyjnego. „Więc jeżeli X. co przekonująco pokazali wspomniani A. więc wnioskuje on. Indukcja niepełna nie wyczerpuje przeglądu obiektów. że prawdopodobieństwo . to Y”. że wszystkie wróble są szare. Powiadamy. W celu podniesienia poziomu niezawodności indukcji niepełnej podejmuje się szereg zabiegów korekcyjnych.

że byliby zadowoleni z podwyżki 50 złotowej. Podobnie jak konserwatyzm działa t e n d e n c y j n o ś ć p r z e k o n a ń. krytykowany za wzięcie nienależnej premii. niż rzeczowych dokonań. Średnio 75% badanych żywi pewność. że takie same rezultaty będą przy następnym i następnym i kolejnym. Okazało się. demonstrują je palacze papierosów. Jest ono szeroko rozpowszechnione. co nie oglądowe. O skuteczności działania sposobu podania dobrze wiedzą specjaliści od reklamy. Jeżeli chirurg informuje. gdy operujemy materiałem abstrakcyjnym Osoby badane indywidualnie proszono o szybkie podanie wielkości iloczynu a) 8 x 7 x 6 x 5 x 4 x 3 x 2 x 1 lub b)1 x 2 x 3 x 4 x 5 x 6 x 7 x 8. Odwrotną stroną przeceniania obrazu jest niedoceniania tego. stan niepełnej informacji o sytuacji. lekceważący zagrożenia pojawiające się w zatrutym środowisku itd. Głoszą np: ” Produkt w 75% beztłuszczowy”. Zbudowano go w 1973 r.99 uczestnictwa w wypadku samochodowym jest 26 razy większe niż w katastrofie lotniczej. Stwierdzenie. za sumę 107 milionów dolarów. wypalony papieros nie spowodował szkód „zachęca” do wnioskowania. jeżeli są w dodatku wsparte wymyśloną teorią. Podobnie działa na odbiorców tzw.N e w e l l i H. że zbudują gmach opery w Sydney do końca 1963 r. Pierwsza informacja wyznacza tendencję wnioskowania i niekiedy rodzaj błędów. Problem. S i m o n prezentują istotę problemu opisując jego strukturę i proces przetwarzania informacji. różnorakie. wzbudza uznanie i ludzie wnioskują. Jeżeli natomiast stwierdzi. że mechanizm ten działa również wtedy. Działania nielubianych polityków ludzie częściej oceniają według kryterium sympatii. Oto bulwersujący przykład funkcjonowania pewności: w roku 1957 projektanci sądzili. Empirycznie wykazano. pomijając fakt 25% zawartości tłuszczu. że wynik szeregu pierwszego był wyższy niż drugiego. za 7 milionów dolarów. a jedynie 63% wykazała dokładną znajomość rzeczy. działaniach. A. Utrwalone przekonania. Mówimy o problemach w pracy. których miesięczny zarobek wynosi 2 000 zł. poczuliby się usatysfakcjonowani dopiero podwyżką 250 złotową. Rozwiązywanie problemów. Psychologika ujawnia się i w takich. Wnioskujący sugerowali się wielkością pierwszych cyfr! K o n s e r w a t y z m p r z e k o n a ń to kolejna przyczyna błędów wnioskowania. co nie pożądane. którzy zawsze na pierwszym miejscu umieszczają informacje o pozytywnym składniku. że nie rozumie wrzawy z powodu tego „czterotysięcznego ochłapu”. naukowych i szeregu innych. iż nie potrafi wykonywać czynności. zjawisko codzienne. Tversky wykazał. iż kolejne operacje zakończą się sukcesem. Zarabiający 600 zł miesięcznie stwierdzają. że wytworzone u ucznia przekonanie o braku określonych zdolności. które wymagają tych właśnie zdolności. . Wnioskujący często porzucają logiczność na rzecz wniosków zgodnych z własnymi przekonaniami. o problemach wychowawczych. że np. Ich zdaniem na problem składają się: 1) stan wyjściowy. stwierdził. że miał udanych aż 90% operacji. Ta mnogość odmian utrudnia określenie jego istoty. powodujący odczucia dyskomfortu. Mamy tu trzy różne punkty zakotwiczenia dla skali ocen i wnioskowania o wystąpieniu zadowolenia. A. w życiu rodzinnym. a za nim ukrywają to. Z wielu badań wynika. skłoni informowanych do ostrożności. niezdrowo odżywiają się. pozornie ściśle logicznych. „konkurują” skutecznie z regułami wnioskowania. że 10% operacji zakończyło się śmiercią chorych. że pewność określonego stanu rzeczy przewyższa dokładność wiedzy. Ci. Na wynik wnioskowania indukcyjnego wpływa s p o s ó b p o d a n i a informacji o fakcie. Takie właśnie funkcjonowanie ułatwia im pewność własnych przekonań. skłania go do wnioskowania. a pewien wysoki urzędnik. p u n k t z a k o t w i c z e n i a.

L. Jedną z nich zaproponował B. Z innego punktu widzenia wyróżniamy problemy k o w e r g e n c y j n e i d y w e r g e n – c y j n e. wizja pożądanego i czynności do niej prowadzące). u podstaw ONZ-etowskiej pięciostopniowej klasyfikacji problemów. jak sądzę.g e n c y j n y m. że człowiek w sytuacji problemowej nie potrafi określić stanu docelowego lub nie może wypracować niezbędnych operacji unikania sytuacji niepożądanych. Skinner. że celem ich działań jest osiągnięcie szczęścia ludzi.100 niezadowolenia. w większości przypadków występują właśnie te elementy problemu (niezadowalająca sytuacja. A oni przecież też borykają się z problemami. niż ci. że mają one jedno i tylko jedno rozwiązanie. np. gdy zadanie wymaga nowych zasobów wiedzy z wielu dyscyplin naukowych. jego wyobrażenie i pragnienie realizacji. gdy pojawia się trudność zastosowania znanej zasady w nowych warunkach. to przedstawia problem otwarty. jakie mu towarzyszą. II stopnia pojawiają się wtedy. trzeba jedynie dobrać właściwe czynności i właściwą sekwencję ich realizacji. nazywaną od pola stosowalności m y ś l e n i e m k o n w e r. Istotnie. natomiast otwarte bardziej „wykorzystują” wyobraźnię. Problemy otwarte z reguły występują we wszelkich utopiach. W tej sytuacji bardziej klarownym wydaje się określenie problemu jako trudnego zadania do rozwiązania. To tak jakbyśmy poszukiwali w pęku kluczy tego jedynego. Jeżeli pewna grupa ludzie deklaruje. lecz o niemożliwość dokładnego określenia stanu docelowego i czynności prowadzących do jego osiągnięcia. Rozwiązywanie problemów zamkniętych wymaga dyscypliny logicznej. Otwarte niekiedy określa się jako źle zdefiniowane. Wyróżniającą cechą pierwszych jest to. nowych technologii. gdy rozwiązanie wymaga nowej wiedzy z różnych dziedzin oraz nowych umiejętności działania. tyle. gdy trzeba przezwyciężyć zaistniałe sprzeczności. Przedstawiona klasyfikacja klarownie pokazuje związek zadania problemowego ze stopniem trudności. że dla nich nierozwiązywalnymi. Takim zadaniem było wysłanie człowieka na księżyc. budowa kopalń na dnach oceanów i szereg innych. z jednej dyscypliny wiedzy. Problemy zamknięte są jednocześnie dobrze zdefiniowanymi. Nie idzie tu o partactwo definiujących. Są to typowe sytuacje ludzi bezradnych. V stopnia stają prze ludźmi wtedy. w tym także psychologicznych. Przykładem takiego problemu może być likwidacja głodu na kuli ziemskiej. słabych psychicznie lub (i) społecznie. 2) stan docelowy. Jednak bywa i tak. Z innego punktu widzenia wyróżniamy problemy otwarte i zamknięte. Znany w nich jest stan docelowy. Takie pojmowanie leży . np. znana procedura dochodzenia do niego. . Odpowiada im forma myślenia. nowych metod organizacji działań zbiorowych. rozwiązywaniu zadania matematycznego o innym kontekście. IV stopnia jawią się wtedy. F e s t i g e r a studenci. które kryje się w gąszczu różnorakich możliwości. otwierającego zamek patentowy. Tę sprzeczność rozwiązuje i wyjaśnia problem teoria dysonansu poznawczego. gdyż nie wiadomo jak ma wyglądać owe szczęście i jakimi sposobami można je osiągnąć. Jest ono ukierunkowane na poszukiwanie tego jedynego rozwiązania. a więc i nowych badań. gdy ich rozwiązanie wymaga nowej wiedzy. III stopnia dają znać osobie wówczas. I tak: I stopienia występują wtedy. twierdzenie matematyczne. którzy za nudną pracę otrzymali jednodolarowe wynagrodzenie byli bardziej zadowoleni. Występuje wtedy konglomerat powikłań. którzy otrzymali 20 dolarów zapłaty. w badaniach np. 3) ciąg operacji niezbędnych do osiągnięcia stanu docelowego. motywacja jej uniknięcia.

zabierając do przeprawy kapustę. Heurystyka jest strategią zawodną. właściwe dla sytuacji zagrożenia. Podobne w swej istocie formy zachowania prezentują różne gatunki zwierząt. jakby osłabiona. zrywa się mocno trzepocąc skrzydłami pada. bądź zjedzenie kapusty. Jest ona niezbędną w sytuacjach.Cosmides). oczywiście.101 Problemy dywergencyjne mają wiele rozwiązań. zalotów. Gdy żołnierz nieruchomieje i powstrzymuje odgłos oddechu stosuje darwinowski algorytm unikania zagrożenia ze strony przeciwnika. kozę i kapustę. gwarantuje „nienaruszalność” przewożonym. również do celów wojennych. Kaczka. Jedną z metod myślenia dywergencyjnego jest tzw. Aby osiągnąć ten cel podzielił zadanie na trzy szczegółowe: 1) ukończenia studiów. niezbędne z punktu widzenia przetrwania organizmu. 3) zdobycie uznania profesjonalisty. Strategia algorytmu jest niezawodną. że X postanowił zostać dobrym psychoterapeutą. Ma tego dokonać. jakie przychodzą im na myśl. samotny przewoźnik. Stosując pierwszą postępuje się systematycznie. wymagają przeto innego sposobu myślenia. Wyobraźmy sobie. krok po kroku nie omijając żadnej czynności z całego procesu dochodzenia do rozwiązania. Takie zachowanie umożliwia jej odciągnięcie drapieżnika od gniazda i ochronę potencjalnego potomstwa. zgodnie z ludowym podaniem. walki i innych. parę metrów od swego gniazda. wrócić po kozę i już z nią dołączyć do wilka i kapusty. a każdy jego błąd kosztowałby bądź życie kozy. wracając po kapustę musi zabrać kozę i pozostawić ją na miejscu startu. ale zazwyczaj bardzo skuteczne formy zachowania. 2) odbycia dobrego stażu zawodowego. Interesującą odmianą przedstawianego zjawiska są algorytmy darwinowskie (termin ten ukuła L. W przypadkach złożonych i zawiłych problemów stosuje się metodę pomocniczą w postaci dekompozycji problemu. . gdy zbliża się do gniazda napastnik. lecz praco i czasochłonną. przeprawić się z nim i pozostawić go na drugim brzegu. upraszczającą zdanie rozwiązania problemu. wysiadująca pisklęta w gęstwinie traw. 2) wybór najlepszego z pośród nich. mogący w małej łódce przewieść tylko siebie i jedno ze swych dóbr. Obecność przewoźnika. które charakteryzuje: 1)dążenie do wytworzenia możliwie wielkiej ilości pomysłów rozwiązania problemu. ale wygodną w stosowaniu i w praktyce często wystarczająco dokładna Zadanie ułożenia słowa z zestawu liter uyeyasthkr przy zastosowaniu algorytmu wymagałoby sprawdzenia milionów kombinacji. Uruchamiają one proste. wrócić i zabrać wilka (lub kapustę-możliwe są dwa warianty rozwiązania). stanowiące całość algorytmu dochodzenia do założonego celu. Strategie rozwiązywania problemów. W drugiej fazie ocenia się je i wybiera najlepszy do realizacji. Właściwe w takich przypadkach jest myślenie d y w e r g e n c y j n e. aby rozwiązać problem przeprawienia na drugi brzeg rzeki wilka. Metoda ta z powodzeniem była stosowana w różnych dziedzinach życia. a także ludzie. Postępowanie algorytmiczne przypomina działanie zaprogramowanego robota. zebrana grupka osób zgłasza wszelkie pomysły. Odpowiednio do zadań szczegółowych opracował trzy szczegółowe algorytmy. zostawić ją na drugim brzegu. 3) praktyczna weryfikacja przyjętego rozwiązania. Taką właśnie strategię należy zastosować. Istnieją dwie podstawowe strategie rozwiązywania problemów: a l g o r y t m u i h e u r y s t y k i.Zazwyczaj jest to czynność zbiorowa. który powtarzając ciąg czynności zawsze dochodzi do pożądanego rezultatu. Są to ewolucyjnie ukształtowane i zakodowane w psychice mechanizmy zachowania. w których każde odstępstwo od procedury wykonawstwa grozi poważnymi konsekwencjami. burza mózgów (brain storming). Tę. rozwiązania danego problemu. po przewiezieniu pozostawić z wilkiem. W pierwszej kolejności musi on zabrać do łódki kozę.

ale dostrzeżona analogia problemu mniejszości w pełni je uzasadnia. Bywa np. to różnego rodzaju bariery i utrudnienia w realizacji tego procesu. stwierdzając. stosowana głównie dla ułatwienia rozwiązywania problemów abstrakcyjnych. Edison. zagadkowych. Jedną z nich jest metoda zwana „b l i ż e j c e l u”. . Myślenie przy użyciu tej formy jest wielce przydatne przy wyobrażaniu zależności jeszcze nie rozpoznanych. to czynniki ułatwiające bądź przyspieszające rozwiązanie problemu. a maszynistki interpretowały to według własnego uznania. że były to błędy odczytywania. doskonale rozumiał abstrakcyjne zasady jej funkcjonowania. Oto np. że ten układ liter tworzy słowo „heutrystyka”. Stosując heurystkę pominiemy szereg z nich. Swego czasu psychologowie próbowali wypracować metodę szkolenia maszynistek tak. różnica wieku X i Y-ka jest analogiczna do ich wzrostu itp. przy tym autor pominął go w indeksie rzeczowym. Sądzono. by w języku polskim wystąpił taki układ samogłosek i spółgłosek taki. stwierdzamy np. Zrozumienie istoty problemu pozwoliło szybko go rozwiązać. Analogia jako forma myślenia występuje np. S t y m u l a t o r y. jest nieprawdopodobne. Ćwiczono więc precyzję ruchów palców. naukowiec poszukujący poprawnych metod badania społecznej pozycji kobiet zaczyna studiować metody stosowane w badaniach sytuacji społecznej Murzynów.102 wszystkich jakie one tworzą. Wnikliwsze badania pokazały. napotkaliśmy nieznany nam termin „heurystyka”.. Th. Przyjrzyjmy się niektórym z nich. by zmniejszyć ilość popełnianych błędów w przepisywanych tekstach. jak w podanym zestawieniu. ale ją skonstruował dopiero po konkretyzacji problemu żarzenia włókna. studiując podręcznik psychologii. więc określamy ilość jej liter i poszukujemy słowa. wynalazca żarówki. Stymulatory i inhibitory w rozwiązywaniu problemów. To. że rozwiązując krzyżówkę nie znamy odpowiedniej nazwy zjawiska. natomiast inhibitory. Jeżeli nie wiemy w jaki sposób osiągnąć pożądany cel. gdyż pozwala właściwie ukierunkowywać poszukiwania rozwiązań. K o n k r e t y z a c j a to kolejna metoda heurystyczna. że błędy wynikają z niedokładnego uderzania w klawisze. przy porównaniach. Niekiedy rozwiązanie problemu wymaga kilku operacji i znaczną trudność sprawia znalezienie właściwej tej pierwszej. że Szczecin ma układ urbanistyczny analogiczny do paryskiego. staje się jej początkiem. więc taką kombinację wykluczamy już na wstępie. bo w jednym z podrozdziałów znajdujemy interesujące nas objaśnienie.2 i 7 niektórzy autorzy pisali bardzo podobnie. ułatwiającej rozwiązanie naszego problemu. np.. że termin ten może mieć związek z myśleniem. Wspólną cechą zastosowania analogii w obu przypadkach jest wzorowanie rozwiązania problemu na wcześniej wprowadzonym w zbliżonej dziedzinie. Pozornie wydaje się to działaniem zaskakującym. staramy się zbliżyć do niego i spojrzeć nań z innej perspektywy. Np. A. co miało być końcem operacji. P o p r a w n e r o z u m i e n i e p r o b l e m u jest warunkiem koniecznym jego rozwiązania i jednocześnie znaczącym ułatwieniem. Stosujący strategię heurystyki wypracowali kilka metod jej stosowania. zaglądamy więc do rozdziału pt. np. Domyślamy się. jednak ilość pomyłek nie malała. A n a l o g i a jest zarówno metodą rozwiązywania problemów jak i formą myślenia w ogóle. Podobnie postępując z innymi uporządkowaniami szybko dojdziemy do rozwiązania problemu. odpowiedniego do układu klatek krzyżówki. Myślenie i już jesteśmy bliżej celu. Pomocne bywa wtedy spojrzenie na problem z punktu widzenia operacji poprzedzającej rozwiązanie i dalej „cofając się” łatwo już dochodzimy do pierwszego kroku niezbędnego rozwiązania. Inną metodą heurystyczną jest „p o s t ę p o w a n i e w s t e c z”.

L e o n a r d. utrzymują. J. Znaczy to. Przeciwstawna jej wiedza „zimna”. Niestety. Np. Bardzo pomocną w rozwiązywaniu problemów jest natomiast wiedza metaponawcza. P o p r a w n o ś ć m y ś l e n i a . Niektórzy specjaliści z tej dziedziny. tylko teoretyczna. niż stymulatorem rozwiązań. natomiast statystyczny obraz poprawy stanu pacjentów nie wyjaśnia dlaczego ona nastąpiła. że towarzyszy mu dobre samopoczucie. które zostało utrwalone w pamięci. tzn. subiektywne. a nawet nieco euforyczne uniesienie. że napotykając nowy problem w pierwszej kolejności sięgamy po utrwalony schemat i próbujemy go zastosować w nowym układzie. ideologiczne i religijne. twórca synektyki. czyli stan organizmu wolnego do napięć i lęków. S p o s t r z e g a w c z o ś ć. Popatrzy na niektóre z nich. twierdzi nawet. tzn. Ułatwia ona wybór poprawnej strategii postępowania i skutecznie przyczynia się do elimino-wania błędów z naszego myślenia. wynikające z ludzkiej struktury psychicznej lub ukształtowane pod wpływem jednostkowego doświadczenia życiowego. Niewątpliwie znajomość reguł logicznych i heurystyki ułatwia rozwiązywanie problemów. wykorzystywana w praktyce. W. utrudniające rozwiązywanie problemów. zatem jej tajemniczość i „zazdrość” są inhibitorami rzeczywistymi. Powiada się. by była to wiedza „gorąca”. np. chociażby dzięki temu. Jest nim przeważnie takie. Inhibitorami obiektywnymi są także wszelkie niedostatki środków. G o r d o n. . opiewany przez poetów jako natchnienie. że teorii tej nie stworzył. A takiej możliwości nie ma. nie eliminuje działania czynników przypadkowych itp. jest jednym z stymulatorów rozwiązywania problemów. Ważne jest przy tym to.103 B o g a t a w i e d z a. Niektóre zjawiska rzeczywiste są trudne do zbadania z tego względu. Wybujała erudycja nie przyczynia się do podniesienia poziomu sprawności rozwiązywania problemów. spontanicznych zachowań nowatorskich. R. lecz jedynie odkrył podpatrując sprawnie rozwiązujących problemy. pierwsza stanowią inhibitory obiektywne. Sięganie po n a j b a r d z i e j d o s t ę p n e r o z w i ą z a n i e. czyli kierowanie się regułami logiki. Poważne utrudnienie w rozwiązywaniu problemów tworzą zpetryfikowane (skamieniałe) reguły i normy społeczne. poczynając od ekonomicznych na technicznym kończąc. I n h i b i t o r y to różnego rodzaju przeszkody i bariery. zasób wiadomości z dziedziny rozwiązywanego problemu podnosi poziom sprawności rozwiązywania. C s i k s z e n t m i h a l y i. Możemy je podzielić na dwie grupy. że natura zazdrośnie strzeże swych tajemnic. że metody współczesnej nauki nie dają szans ich rozpoznania. Przedstawiony stymulator ma i tę zaletę. wiedza o naszym sposobie myślenia. ludzie często pozostają pod wpływem emocji. traktowanej jako wyzwanie właściwego poziomu. że chroni przed popełnieniem błędów formalnych. W rezultacie tego najczęściej tracimy cenny czas. silnego osobistego zaangażowania na rzecz określonego rozwiązania i wtedy zatracają zdolność logicznego myślenia. uniesienie twórcze lub „flow”. drugą psychiczne. G l o t o n. Inhibitory psychiczne to skłonności do określonego sposobu postępowania. przyjętych metodach gromadzenia danych i ich interpretacji. ułatwia rozwiązywanie problemów zarówno dzięki zwiększonym możliwościom naśladowania natury. wyższą skuteczność terapii X nad terapią Y można by określić na podstawie dokładnego rozpoznania ich skutków działania u tego samego pacjenta w tym samym czasie. tak zachwalane przez M. czyli teorii twórczej pracy zespołowej. że współczesny system szkolny jest nastawiony na hamowanie spontanicznej twórczości uczniów zmuszając ich do przyswajania narzucanych formułek. zaangażowanego w swe działania. motywowany walorami czynności. zdolność podpatrywania naturalnych zjawisk i procesów. jest raczej zbędnym obciążeniem umysłu. jak i łatwego dostrzegania relacji między zjawiskami. a analizę nowego problemu i poszukiwanie nowych rozwiązań spychamy na plan dalszy. B. stanowiące utrudnienia w rozwiązywaniu problemów. Optymalny s t a n o r g a n i z m u .

I będzie to wypowiedź nieoryginalna. Zgadzając się z tezą. tym większa oryginalność. „Co na to powie szef? Czy nie wywali mnie za to z pracy?”.oto popularne pytania oddające istotę tego inhibitora.. im rzadsza. Myślenie twórcze. urządzeń lub przedmiotów do wykonania jednej określonej czynności. mimo. że po kilku próbach wiadomo. W nauce może to być sformułowanie odkrywczej hipotezy. odmienne jakościowo od wytworów reproduktywnych. nowe wizje sztuki i inne. Niektórzy ludzie żywią lęk zgeneralizowany. iż takie działanie ni prowadzi do celu. Kryterium oryginalności jest zatem częstość skojarzeń. Niektórzy autorzy nie włączają do swych rozważań o myśleniu wątku tego podtytułu.. in. wskazują kierunek. Po trzecie. dowiadując się. w sztuce nowe formy prezentacji rzeczywistości. dostarczenie dowodu na rzecz określonego poglądu. powtarzana masowo. L ę k p r z e d o c e n ą hamuje poszukiwania rozwiązań problemów. że im służy ona do ochrony produktów przed zmrożeniem. w jakim winni podążać ludzie doskonalący swoje umiejętności myślenia. Nie jest ono i nie może być „fantazjowaniem myślowym”. Chłodziarki używamy do chłodzenia produktów w niej przechowywanych i dziwimy się Eskimosom. Cecha ta zyskuje na jasności w kontekście teorii asocjacyjnej. że byłoby wtedy wiele potknięć. Jeżeli słyszymy niedokończone zdania: ”Przysunął krzesło. Z tego powodu tysiące urzędników „nie wychyla się”. Po drugie myślenie twórcze zawsze odnosi się do kultury danego kręgu kulturowego. nie podzielam poglądu. aż do wyczerpania akumulatora mimo. I jest to często spotykany sposób postępowania. która była gościem wieczoru. odkrywczy eksperyment itp. Myśleniu twórczemu przypisuje się szereg wyróżniających cech. wyznaczają je ramy społeczno-kulturowe. wysoka wartość wytworu.gwieździe filmowej. W technice będą to wynalazki. powodu wynalazcy i odkrywcy we współczesnych społeczeństwach są wysoko cenieni.. na zasadzie relatywności. nowatorskim. którzy już poprzednio byli niewidomymi. rezultat myślenia twórczego jest czymś nowym. Oryginalność wypowiedzi określili badani poprzez porównanie z innymi sformułowaniami. a za najbardziej oryginalną uznano odpowiedź: ”Ci. Różne są tego powody i nie tutaj jest miejsce dla ich prezentacji. nie kontekstową definicje tego terminu.. Jakie cechy myślenia twórczego świadczą o jego odmienności jakościowej wobec procesów powtarzalnych? Po pierwsze. że widzą realne możliwości rozwiązania dokuczliwych problemów zawodowych lub organizacyjnych. jest rozwiązaniem problemy w niej występującego. że nie warto pisać o tej formie myślenia. Warto.”. inni boją się ocen ze strony przełożonych lub osób opiniotwórczych. boją się wszelkich ocen. technologie ich wdrażania. Trudno o klarowną. bowiem rezultaty myślenia twórczego. Jedną z nich jest o r y g i – n a l n o ś ć.104 S z t y w n o ś ć f u n k c j o n a l n a to inhibitor wynikający z naszych przyzwyczajeń i nawyków używania narzędzi. nie cierpią ekspozycji społecznej. aby usiąść przy. W jednym z badań zapytano uczestników:” Co by się stało. zgodnie z którą istota myślenia sprowadza się do kojarzenia elementów w całość. Niektórzy np. cechą myślenia twórczego jest użyteczność społeczna. Z tego punktu widzenia wykrywanie . to najczęściej dopowiemy „stole”. że dotychczas nie wykryto specyficznych cech procesu myślenia twórczego.” Byłaby to wypowiedź oryginalna. Z tego też m. kierowcy nie mogąc uruchomić silnika wielokrotnie włączają starter. gdyby nagle wszyscy ludzie na świecie stracili wzrok?” Jedni odpowiadali. że nie znano by barw. staliby się przywódcami świata”. Natomiast dokończenie: „. W drugim znaczeniu mówimy o sztywności funkcjonalnej mając na myśli wielokrotne powtarzanie czynności nie prowadzących do rozwiązaniu problemu. inni.

stuknął jajkiem w stół i je postawił. Procesy nieświadome przyczyniają się do uporządkowania zależności i przygotowują rozwiązanie problemu. wolnego od rygoryzmu reguł rozumowania. to oczekujemy od niego giętkości myślenia. S e y l e nazywa „widzeniem obwodowym” Polega ono ma dostrzeganiu cech i zdarzeń marginalnych. słynny Sherlock Holmes. Badani rysują talerz. Pierwszy przypisywał myśleniu twórczemu cechę przerzutności z poziomu logiki na poziom fantazji i odwrotnie. insight) albo w g l ą d. istotą rozwiązania. Twórcy maja w znacznym stopniu wykształcone to. podobnie jak w figurach odwracalnych.in. Kolumb wykazał giętkość myślenia. P r z y g o t o w a n i e rozpoczyna się od dostrzeżenia problemu Nie każdy człowiek ma rozwiniętą zdolność dostrzegania problemów. Ważne jest przy tym spostrzeganie nie tylko tego. K. zazwyczaj niedocenianych. Rozwiązanie problemu wymaga bowiem odrzucenia przeświadczenia. koło samochodowe. narzucającego się stereotypowego rozwiązania. Wyróżniamy w nim kilka faz. pisał. Znane są liczne przypadki „olśnień” naukowców (np. że wgląd jest właściwym rozwiązaniem problemu. największą jednak popularność zyskała propozycja Grahama W a l l a s a. jego zdaniem mózg człowieka pracuje nad rozwiązaniem problemu nie tylko w stanie czuwania. Znany test płynności myślenia jest realizacją zadania narysowania jak największej ilości przedmiotów o podstawie koła w ciągu minuty. trwa ona czasie gromadzenia wiedzy o problemie i poprzedza jego rozwiązanie. I n k u b a c j a to faza dojrzewania pomysłu rozwiązania. jakby postawienia jajka na stole. że obserwował u siebie „nagłe przebłyski”. Goethe np. na co świadomie jest skierowana uwaga. gdy jego oponenci twierdzili. Potocznie określamy te właściwość zwrotem „otwarty umysł”. M. D e w e y a przedstawili liczne koncepcje ich wyróżniania i opisów. Teorię inkubacji sformułował W. Wyróżnia on cztery fazy („cztery stadia myśli twórczej”):przygotowania. poczynając od J. słońce itp. D u n k e r i L. Cecha płynności jest szczególne pożądana w procesie myślenia dywergencyjnego. Jest to zdolność zmieniania zasad podejścia do problemu. olśnienia i weryfikacji. O l ś ń i e n i e (ang. J. Specjaliści tej problematyki. ale i w czasie snu. że chce szykując wyprawę dokonać rzeczy niemożliwej. krótkotrwałym zrywem. a późniejsze dzieła były jedynie rozwinięciem tych pomysłów. G i ę t k o ś ć albo e l a s t y c z n o ś ć myślenia jest przeciwnością sztywności funkcjonalnej. tym większa płynność charakteryzuje jej myślenie. K e r s t e n) lub doświadczeniem osobistym (A. drugi akcentował w nim doniosłą rolę intuicji. Poincare) i artystów. Polega on na nagłym i niespodziewanym dostrzeżeniu rozwiązania („Aha!” reakcja). lecz skomplikowanym procesem. zwłaszcza w fazie zgłaszania pomysłów. twórca tego terminu. B. inkubacji. odrzucania oczywistości. Piaget nie . że trójkąty muszą leżeć w jednej płaszczyźnie. Jej miarą jest ilość wytwarzanych w danej jednostce czasu pomysłów rozwiązania jakiegoś problemu lub zadania. Myślenie twórcze nie jest aktem. tak typowe dla intuicyjnego stylu poznawczego. P ł y n n o ś ć jest kolejną cechą myślenia twórczego. Czasami wymienia się dodatkowo cechy wyróżniane zgodnie z założeniami teorii (A.H. Wymienione cechy należą do zestawu klasycznych charakterystyk myślenia twórczego. sądził. Im więcej jednostka zgłosi pomysłów. W e r t h e i m e r. C a r p e n t e r. ale niekiedy bardzo istotnych dla rozwiązania problemu. Ujawnia się ona przy rozwiązywaniu łamigłówek. Jeżeli dajemy komuś zadanie zbudowania czterech trójkątów z sześciu zapałek. można przedstawić jako realizację zasady oryginalności.105 cechy latentnej (ukrytej). co H. spostrzeżeniu. niedostrzeganej dotąd struktury. W ich następstwie może pojawiać się intuicyjne wyczucie rozwiązania problemu. natomiast u ludzi twórczych osiąga ona bardzo wysoki poziom. S z e k e l y traktują jako istotę myślenia twórczego. Taką zdolność prezentował m. Einstein). którą to czynność K.

Doszedł on do wniosku. a błędy tego procesu . że nawet mały desant armii amerykańskiej na Kubie wywoła tam powstanie i doprowadzi do obalenia rządu F. współdziałania z innymi. Proces myślenia twórczego jest zjawiskiem skomplikowanym i wszelkie sztywne opisy z natury rzeczy musza być uproszczeniem. zachodzi w nim proces selekcji. W e r y f i k a c j a jest fazą zamykającą proces myślenia twórczego. Zgodnie z nią w procesie twórczym trwa ciągła interakcja założonego celu rozwiązania i „struktur próbnych” (hipotez rozwiązania) przy pomocy których myślący zmierza do osiągnięcia celu. bez tradycyjnie ukształtowanych norm. R. ale współcześni psychologowie poznawczy proponują wyjaśnienia bardziej realistyczne. kiedy indziej przypadek spełnia funkcję inkubacji itp. Również zasada sekwencji faz myślenia nie musi charakteryzować myślenia twórczego. lecz formułują je zgodnie ze swymi oczekiwaniami. jego działania i myślenie najczęściej przebiega w sytuacjach społecznych. m yślenie ż y c z e n i o w e. Myślenie pod wpływem takich czynników nazwał on m y ś l e n i e m g r u p o w y m. którego składnikami są: kodowanie. których schematy poznawcze w wielu fragmentach są nieukształtowane i niewyraźne. niekiedy po dostrzeżeniu problemu od razu pojawia się jego rozwiązanie. że wgląd niczym nie wyróżnia się w stosunku do innych elementów procesu poznania. Nie zdziwi przeto Czytelnika fakt. Myślenie symboliczne. Grupa doradców J. napięcia sytuacyjnego. że alianci szybko rozgromią agresora. bądź praktycznej. czyli sprawdzenia zgodności rozwiązania z stanem wiedzy. W praktyce występują różne warianty myślenia twórczego. Wyróżnienie czterech faz również jest uproszczeniem.R e y k o w s k i sądzi. W trakcie weryfikacji często wprowadza się istotne poprawki i uzupełnienia. względnie izolowane. Sternberg sądzi. Istota olśnienia sprowadza się do odrzucenia zbędnych elementów. Wniosek zyskał aprobatę władz. ludzie tak myślący nie wyciągają wniosków logicznie uzasadnionych. . natomiast faktem była klęska oddziałów desantowych. Emocje powodują. że nie potrwa ona dłużej niż 2-3 miesiące. a zwłaszcza grup społecznych. Kennedy’ego doszła swego czasu do wniosku. N ę c k a w swej teorii interakcji twórczej. charakteryzujących sytuację problemową. czyli sprawdzenia przewidywania w konkretnych zastosowaniach. ale bardzo przydatnym w dydaktyce. porównywanie i kombinowanie.106 podzielał poglądu postaciowców i sądził. działające pod wpływem stresu. stąd też nie należy tej fazy traktować jedynie jako szablonowego porównania efektu myślenia i rzeczywistego stanu rzeczy. że myślenie życzeniowe występuje u ludzi. J. Ta sytuacja stała się źródłem inspiracji dla amerykańskiego psychologa I. że pojawia się tzw. Można upatrywać w pojawieniu się wglądu wpływu nieświadomości. Castro. mimo. a wojna trwała sześć lat. że insight (wgląd) jest tylko zewnętrznym wskaźnikiem procesu psychicznego. Ich miejsce zajmują emocje i myślenie nabiera znamion „życzeniowości”. przebiega czasami pod wpływem emocji i czynników społecznych. Występuje ona bądź w postaci weryfikacji teoretycznej. Człowiek jest istotą społeczną. że ludzie. pracując w grupie. Interesująco to ujął E. ujednolicają swe poglądy. J a n i s a do podjęcia badań przyczyn tak rażącego błędu w ocenie sytuacji. nawzajem wspierając zapatrywanie dominując. przypuszczalnie rozumienia zależności. dokonano inwazji.błędami myślenia grupowego. Szczególnie silny wpływ wywierają grupy zwarte. powstania nie było. że efekty myślenia kształtują się również pod wpływem czynników społecznych. Po wybuchu II Wojny Światowej ludzie w Polsce byli przekonani. L. Tymczasem nic na to nie wskazywało. ze jest intelektualnym procesem poznawczym. cały proces możemy przedstawić sobie jako stopniowe zbliżanie się do rozwiązania.

nabyte w trakcie wykonywania zadań także wpływa na rezultaty myślenia. D. 97. Przechodząc badania testem osobnik winien . S n y d e r m a n i S. że „Punkt widzenia zależy od punktu siedzenia”. Przytoczone informacje pokazują złożoność uwarunkowań i form konkretyzacji ludzkiego myślenia. namysł w działaniu. rozwiązywanie problemów dają najlepsze podstawy oceny inteligencji jednostki. J. Konkluzja tych badań zawiera się w tezie. którzy akcentują refleksyjność. że rozumowanie. Myśl tę w formie ogólnych teorii prezentują m. czyli prób sprawności intelektualnej. racjonalnego myślenia i efektywnego radzenia sobie w otaczającym środowisku” Ph. że zdolność tę różni autorzy pojmują odmiennie. Z i m b a r d o podaje definicję bardziej zwartą. N. Wagner i inni) porządkując chaos definicyjny wyróżniają trzy tendencje definiowania inteligencji. którzy eksponują zasadne przystosowanie do sytuacji. Od czasów Spearmana pojęcie inteligencji ogólnej stało się powszechnie używanym. inteligencja to „Ogólna zdolność korzystania z doświadczeń i wykraczania poza dostarczone informacje o środowisku”.3% respondentów uznało zdolność abstrakcyjnego myślenia. ze niektórzy autorzy traktują pojęcie inteligencji jako naturalne. Wysoki poziom czynnika g miał warunkować ponad przeciętne rezultaty w czynnikach s. dotycząca społecznej użyteczności wojska. powstałe poza sferą nauki i z tej racji nie wymagające definiowania. wyprowadzanych przez wojskowych i studentów. autor zestawu testów do badania inteligencji. poprawionego w 1955 i unowocześnianego w1981 r. które najpełniej wyrażają funkcjonowanie inteligencji. Zatem ten sam problem zyskuje inne rozwiązanie u ludzi różnych pozycji społecznych.S i l l a m y inteligencję pojmuje jako „Zdolność rozumienia relacji między elementami sytuacji i dostosowania się do nich tak. P. symbolicznie oznaczoną jako czynnik „g” (ang. natomiast objawia się ona w działaniu. który to czynnik miał jego zdaniem występować we wszystkich zdolnościach specjalnych(czynnik „s” ang. oznaczonego symbolami WAIS-R (Wechsler Adult Inteligence Scale-Revised) . Indywidualne doświadczenie społeczne. Drugą stanowią ci. jakości wykonywanych czynności. a 96% uczenia się. Składa się on z jedenastu odrębnych testów. Inteligencja nie jest bytem takim jak np. Niektórzy np. R. że 2/3 uczonychrespondentów upatruje istoty inteligencji w funkcjonowaniu czynnika g. Salter. J. W e c h s l e r. M a n n h e i m a. W. angielski psycholog Ch. R o t h m a n po uzyskaniu odpowiedzi 661 uczonych na pytanie z ankiety co uważają za „ważne składniki inteligencji” stwierdzili.7% rozwiązywania problemów. według K.107 M y ś l e n i e p e r s p e k t y w i c z n e z kolei jest uwarunkowane. general). Problem z jej definiowaniem polega na tym. R. Z innej perspektywy (ideowej. E. Potocznie mówimy. Jeden z pierwszych naukowców. P i a g e t. B e r r y l i – n e popularyzują pogląd. znany amerykański badacz inteligencji oraz jego współpracownicy (D. niż osoby z dolnych jej szczebli. Podobne przekonanie legło u podstaw konstrukcji najbardziej znanego testu inteligencji. poznawczej) postrzegają i rozwiązują problemy ludzie ze szczytów hierarchii społecznej. którzy istotę inteligencji upatrują w zdolności uczenia się. Dodajmy do tego informację. S p e a r m a n wyróżnił inteligencję ogólną. B r e e r. Detterman. L o c k e i inni. Inteligencja niemal powszechnie jest rozumiana jako zdolność. a trzecią ci. badających zjawisko inteligencji. K. społecznej. specific ). Znana jest rozbieżność wniosków. Pierwszą prezentują ci. M.S t e r n b e r g. pozycją społeczną myślących. Sensownym staje się zatem pytanie o typ czynności. definiuje ją następująco: ”Inteligencja to ogólna zdolność jednostki do celowego działania.J. Inteligencja. że 99. in. by osiągnąć swój cel”. ośrodek rozumienia w mózgu. K. opracowanego w 1939 r. unikania powtórnego popełnienia błędu.

a przede wszystkim jak najlepiej. zdolnością zapamiętywania. niezależnych od siebie. 3) przestrzennych (orientacja w przestrzeni. Niektórzy z nich utożsamiają inteligencję praktyczną z inteligencją społeczną. Ta specyficzna zdolność przekuwania idei w czyn byłaby inteligencją praktyczną. występujących w postaci zdolności: 1) językowych. 5) cielesno-kinestetycznych. nie mierzy jej żaden ze stosowanych testów. 2) logiczno-matematycznych. Demonstrują ją ludzie w tradycyjnym rozumieniu mało inteligentni. 4) muzycznych. Wspomniany wcześniej R. jest number one towarzystwa. W różnych typach kultury preferuje się odmienne wzorce przystosowania społecznego. czyli czynnik g. np. pracy. aczkolwiek w różnym stopniu. W kulturach kolektywistycznych ceni się działanie na rzecz grupy. Rywalizacja stanowi podstawę kształtowania relacji między osobniczych w szkole. jednak precyzyjne określenie jego znaczenia okazało się bardzo trudne. Wprowadzenie pojęcia „inteligencja praktyczna” było w pełni zasadne. wspólnoty terytorialnej itp. inteligencji. a osiągający sukcesy jako handlowcy.Sternberg zaproponował triarchiczną teorię inteligencji. wysoko ceni się zdolności muzyczne i ruchowo-taneczne. G a r d n e r. Innym reprezentantem nowatorskiego spojrzenia na problem inteligencji jest H. dostrzeganiem podobieństw i operowaniem symbolami. Drugim następstwem był postulat wypracowania nowych testów inteligencji. jakiś element inteligencji. W każdej z wymienionych czynności ujawnia się. rodziny. że w każdym z tych typów kultury niezbędne są inne zdolności przystosowawcze. Tam jest to miarą inteligencji. operowaniu pojęciami i działaniu praktycznym (inteligencja kontekstualna). W kulturach indywidualistycznych preferuje się wzorce sukcesu jednostkowego. że w teście Wechslera. Nie trzeba dodawać. bo przecież w różnych kulturach odmienne zdolności ceni i kształtuje. Pierwsze dwie formy są zbliżone do tradycyjnych ujęć. Jego zdaniem inteligencja przejawia się w trzech dziedzinach: myśleniu twórczym. rozumieniem słów i relacji przestrzennych. Takie rozumienie inteligencji pociągnęło za sobą dwa poważne następstwa. osoby wybitne albo wyróżniane są eksponowane. 7) intrapersonalnych. Nie trudno zauważyć. Wiadomo. bada się niemal wyłącznie to. 6) interpersonalnych (społecznych). nie wynosi się jej ze szkoły. transformacja układów przestrzennych). zdolnością logicznego porządkowania zdarzeń. wywołało dyskusję i spory wśród zwolenników tej koncepcji. wykonać daną czynność. Jego zdaniem istnieje siedem. natomiast trzecia stanowi nową jakość. Przeciwko takiemu rozumieniu inteligencji zaprotestowali psychologowie amerykańscy młodszej generacji. Tamada. inna inteligencja społeczna. Gruzini zaś obdarzają najwyższym szacunkiem mistrzów słowa. a także zjednywania ich dla realizacji swoich celów. Jeszcze inni z gotowością do działania. „wiedzę ukrytą”. autor koncepcji wielorakich inteligencji. Inni utożsamiają z wiedzą praktyczną. umiejętnie operujących nastrojem w czasie biesiad i uroczystości.108 wykazać się zasobem wiadomości. W kulturze europejskiej wysoko ceni się walory i sprawność intelektu. a szerzej nowej metodologii pomiaru inteligencji. mimo różnorodności prób. nie radzący sobie z nauką szkolną. ich upodobań i skłonności. co kształtuje nauczanie szkolne. drobni przedsiębiorcy czy spekulanci giełdowi. ów mistrz dowcipu i refleksji. ale nie potrafią ich wcielać w życie. gdzie komunikacja społeczna odbywa się poprzez muzykę i taniec. umiejętnościami wykonawczymi. Na wyspie Bali. czyli rozumienia samego siebie. zakładu pracy. . a nawet w rodzinie. Po pierwsze uwypukliło związek inteligencji z kulturą. Można ją określić jako „chłopski rozum”. czyli rozumieniem ludzi. że niektórzy ludzie potrafią trafnie rozumować i formułować problemy. spostrzegawczością. nie występuje ona w postaci formalnej i jest bardzo przydatna w praktyce. zdolnością wpływania na ich zachowanie. sprawnością arytmetyczną. wiedzą jak. Do tej sprawy wrócimy po prezentacji testów inteligencji.

ż wszyscy ludzie rodzą się równymi sobie. natomiast meritum kwestii zamyka się w pytaniu o wpływie dziedziczności i środowiska na poziom rozwoju inteligencji osobniczej. a środowiska jako jedynego czynnika aktywnego. co przekonywująco przedstawił J. że czynnik genetyczny odpowiada w 30 do 75% za poziom zmienności inteligencji jednostki. W tym kontekście pojawia się pytanie: w jakim stopniu za poziom inteligencji odpowiadają geny. uwzględnia się nie tylko kulturę. Środowiska bezrobotnych i biedoty są „wylęgarnią” ludzi o zaniżonym poziomie inteligencji.109 Inteligencja A. korelacja cech inteligencji wynosi 0. Osobnik np. samokształcenie). nie są one mierzalne. a w dalszych fazach życia nie sposób wyizolować tego czynnika spośród innych. np. Pytanie to zyskało szeroką popularność i wywołało liczne i ostre spory nie tylko wśród psychologów. szybko uczący się wyzwala liczne działania środowiska. B o u c h a r d. że inteligencja bliźniaków jest z reguły nieco niższa niż nie-bliźniaków. pokazują one. in. W XVIII i XIX wieku sądzono. O ważności tych czynników świadczą dane empiryczne. sposób czynnik genetyczny wyzwala procesy społeczne. Ten typ inteligencji bywa nazywany g e n o t y p e m i świadczy o biologicznej sprawności mózgu. że człowiek rodzi się z umysłem typu tabula rasa. W ten m. np. B. wieku. praca. Tak przedstawia się sprawa z punktu widzenia formalnego. autor najnowszych badań podobieństw inteligencji bliźniąt (52 pary przebadane!) podaje interesujący przykład angielskich bliźniąt: ”Jedna z sióstr miała wyraźny akcent londyńskiej ulicy. mogły bowiem zaistnieć społeczne utrudnienia w jej rozwoju. Symbol A oznacza możliwości wrodzone i potencjalne zarazem intelektu. gdy są wychowywane osobno. profesor University of Minnesota. S z c z e p a ń s k i w swych rozważaniach o konsumpcji. Środowisko aktualnie pojmuje się szeroko. bowiem nie ma sposobu określenia ich parametrów u noworodka.72. ale również walory otoczenia poczynając od prenatalnego na elementach cywilizacyjnych życia codziennego kończąc. ich współ warunkowanie rozwoju inteligencji. dramatycznie obniża poziom inteligencji dzieci. Wysoki poziom B też jednoznacznie nie określa roli genotypu i fenotypu. S t e r n a w latach 20-tych ub. Kanadyjski neuropsycholog Donald O.Ten ostateczny rezultat nazywa się f e n o t y p e m. Składa się na nią genotyp i różnorodne oddziaływania środowiskowe (wychowanie. H e b b wprowadził rozróżnienie inteligencji A i B. że podobieństwa ich poziomu inteligencji są bardzo wysokie. Liczne badania. Niski poziom inteligencji B nie musi oznaczać niskiego poziomu inteligencji A. Nie traktuje się zatem wyposażenia biologicznego jako jedynie potencji. A przy tym . TH. np. wpływających na poziom inteligencji. Poszukując poprawnej na nie odpowiedzi trzeba odrzucić skrajne poglądy natywistów. Niedożywienie. Badania inteligencji bliźniaków monozygotycznych pokazują.teorie preformacji i empiryzmu genetycznego. ale także wśród innych przedstawicieli nauk i praktyki społecznej. Współcześnie nikt z poważnych naukowców nie opowiada się za takimi rozwiązaniami. ideę. po zaadaptowaniu przez różne rodziny. lecz obu przypisuje się cechę aktywności. Inteligencja B przedstawia ostateczny wynik rozwoju tej zdolności. pokazują. nie broni też teorii dwu czynników (nie zależnych od siebie) sformułowanej przez W. Relacje między A i B są dość skomplikowane. Po elektryfikacji i upowszechnieniu telewizji poziom inteligencji dzieci z górzystych terenów stanu Tennessee wzrósł w ciągu 10 lat o 10 punktów. druga wyrażała się jak dama” Pierwsza wychowała się w domu robotników i rzuciła szkołę w wieku 16 lat. a w jakim środowisko. głownie amerykańskie. Dzisiaj powszechnie uznaje się wzajemne oddziaływanie środowiska i natury. druga kształciła się w elitarnej szkole prywatnej. wspierające jego proces uczenia się. Nawet wtedy. biernego podłoża.

bowiem ich sytuacja życiowa została określona przez geny. kryminalistów. po 60-tce mają osłabioną pamięć.40. „Biologia. jest znacznie niższa. zapoczątkował go F.Wszystko to dowodzi obniżania się poziomu inteligencji płynnej wraz z upływem lat życia. to za niski poziom inteligencji i nieporadność życiową określonych grup ludzkich odpowiedzialność ponoszą ci.110 wszystkim różnica ich ilorazów inteligencji wynosiła tylko jeden punkt”. Był to postulat niebezpieczny. Nie zależy ona od zasobu słownictwa i wiadomości szkolnych. Innymi słowy potomstwo ludzi o wysokim poziomie inteligencji nie zawsze dziedziczy po rodzicach tę cechę. takimi jak warunki bytowe. a później stopniowo zaczyna obniżać się. wyróżniając w czynniku g przedstawiane odmiany. którzy ustanawiają reguły życia społecznego. twórcy prawa stanowionego nie ponoszą winy za los ubogich i słabo radzących. znawca prezentowanej problematyki.15 i. Dzieci europejskie w wieku 3-4 lat opanowują język japoński w ciągu +. jej poziom ujawnia się w operacjach przestrzennych. jesteś na równi pochyłej”. że poziom inteligencji jest uwarunkowany przede wszystkim czynnikami społecznymi. bo ludzie „szlachetni” czasami też płodzą „kryminalistów”. dostępność kształcenia i inne. tym wyższa zbieżność poziomu inteligencji spokrewnionych.Jansen. S e l i g m a n: O inteligencji prawie wszystko. Osiąga on swoje apogeum w okresie młodości. łamigłówkach. Z tego powodu wiek człowieka wielu teoretyków i praktyków uznaje za najbardziej wiarygodną wskazówkę poziomu jego zdolności poznawczych. ale nie zdolność myślenia. kształtują ład społeczny. to organizatorzy życia społecznego.latka waży przeciętnie o 6% mniej niż 20-latka. Potocznie sądzi się. Jeżeli natomiast przyjmie się pogląd. Jeżeli niski poziom inteligencji. a więc elity społeczne. Powyższe rozróżnienie wprowadził R. Poziom inteligencji przeciętnego 60latka plasuje go w 15-tym centylu wśród dwudziestolatków.) Prawidłowość ogólna jest taka: im bliższe pokrewieństwo. niż u bliźniaków monozygotycznych. człowiek dorosły na realizację tego zadania potrzebuje 7 lat. zapowiadający potworność eutanazji i nierealistyczny. Prawdę tę potwierdzają liczne badania i obserwacje. Inteligencja płynna wyraża zdolność uczenia się. Korelacja dla rodzeństwa wynosi 0. jest wynikiem procesów biologicznych. którzy dziedziczą cechy negatywne. myślenia abstrakcyjnego. Chcąc uniknąć tej odpowiedzialności niektórzy rządzący chętnie przyjmują pogląd o wrodzonym charakterze inteligencji i innych zdolności i genetycznym uwarunkowaniu nierówności społecznych. to los” powiadają zwolennicy koncepcji dziedziczności. kształtowania nowych wizji świata. Dlaczego spór o wpływ czynników rodzonych i dziedziczności jest tak intensywny i długotrwały? Trwa on już niemal półtora wieku. tzn w latach 23-25. Tymczasem badania inteligencji wykazują wyraźnie obniżanie się sprawności przetwarzania informacji i formułowania sądów wraz z . Inteligencja płynna i skrystalizowana. czyli uszlachetniania ludzkości poprzez rozmnażanie ludzi dziedziczących cechy pozytywne i eliminację tych. Współcześnie za sporem o wpływie dziedziczności kryje się rozumienie przyczyn nierówności społecznej. (Podaję za: D. a wyniki w tradycyjnych testach inteligencji są gorsze o 15%. ładnie ujął ten problem jednym zdaniem-aforyzmem: ”Jeśli masz trzydzieści lat. Mózg 60. nowych metod rozwiązywania problemów. dla kuzynów 0. C a t t e l l. np. A. różnego rodzaju testach technicznych.G a l t o n ogłaszając postulat eugeniki. Poziom inteligencji płynnej zmienia się wraz z wiekiem człowieka. ż ludzie starsi.dwu lat. jak widać. Świadczy ona o sprawności mózgu i jego gotowości operowania dowolnym materiałem fenotypowym. a w konsekwencji nieporadność życiowa.

Pierwsze próby pomiaru inteligencji oraz wprowadzenie do psychologii pojęć „test” i „testy inteligencji” były dziełem F. w porównaniu z biernymi umysłowo. Przykładem testów pierwszej grupy mogą być test Klocków K o h s a i Progresywnycb Matryc R a v e n a. Świadczy o tym również fakt wyraźnego obniżania poziomu inteligencji w okresie poprzedzającym śmierć naturalną. Boring podkreślał fakt wielowątkowości inteligencji. Czytelnika zainteresowanego tym problemem odsyłam do pracy: J. Inteligencja skrystalizowana to zdolność wykonywania zadań dobrze rozpoznanych. Do pomiaru inteligencji używa się testów inteligencji. S i m o n e m zadania opracowania metody identyfikacji dzieci . Brzeziński. Zdaniem P. I jest to jeden z filarów powodzenia w działalności ludzkiej. Hornowska (red): Skala Inteligencji Wechslera WAIS-R. dobrze służy doborowi właściwych metod realizacji procesów społecznych. co mierzy test inteligencji” I nie jest to żart ani drwina. współczesnego psychologa angielskiego. W życiu zbiorowym ludzi znaczenie obu odmian jest w przybliżeniu równoważne. Jest ona względnie trwała. Testy inteligencji są jedną z odmian testów psychologicznych. opartych na wyćwiczonych schematach rozwiązywania problemów. Pomiary inteligencji. PWN. To z kolei daje podstawy do tworzenia odpowiednich definicji tego zjawiska. a jej różne właściwości ujawniają różne typy prób. Osoby aktywne umysłowo. utrzymują wysoki poziom inteligencji płynnej. czyli umożliwiającymi mierzenie poziomu inteligencji i porównanie wyników pomiaru z innymi wynikami pomiaru podobnego. Prócz testów jednostkowych psychologowie stosują zestawy (baterie) kilku testów. Dynamika inteligencji jest jednym z ewolucyjnych mechanizmów preferowania i utrwalania korzystnych dla gatunku zmian wyposażenia jednostkowego. albo testów jednostkowych. że „Inteligencja jest tym. A to właśnie ułatwia wysoki poziom inteligencji płynnej. G o l e m a n nazywa inteligencją emocjonalną. do grupy drugiej zalicza się wszelkie testy wiadomości. jej ubytki w ciągu upływu lat nie są tak znaczące jak inteligencji płynnej. ściśle powiązana z rozwagą. przyswojonymi w przeszłości. który na zlecenie ówczesnego ministra oświaty w rządzie francuskim podjął się wspólnie z pedagogiem Th. co D. Pamiętać jednak należy i o różnicach indywidualnych. pozwalających posługiwać się licznymi wzorcami rozwiązywania problemów. inteligencja skrystalizowana. Z tego powodu niektórzy psychologowie dopatrzyli się związku pomiędzy typem zadań testowych a ujawnianymi zdolnościami (inteligencja C). rozumienia słów i tp. Oświadczył on. Jednak upowszechnienie testowania zawdzięczamy A. czyli testów. B i n e t o w i. umożliwiające określenie ogólnego poziomy inteligencji. Warszawa. G a l t o n a .111 przybywaniem lat życia. testy inteligencji dzielą się na dwie grupy: a)badające inteligencję płynna i b)badające inteligencję skrystalizowaną. E. 1993.B o r i n g a. są testami psychometrycznymi. ale nie daje szans wygranej w rywalizacji biologicznej z osobnikami lepiej przystosowanymi do otoczenia. Wynika to między innymi z nagromadzonej wiedzy i bogactwa doświadczeń. składający się z 11 podtestów. profesora Harvard University. dłużej. Zapewnia ona wystarczającą sprawność funkcjonowania na wysokim poziomie. czyli zestawu zadań sprawdzających różnego rodzaju zdolności. Takim zestawem jest test W e c h s l e r a. Inteligencja płynna jest czynnikiem dynamizującym życie społeczeństw. czyli zdolnością rozumienia emocji własnych i innych ludzi oraz kierowania nimi. W strukturze inteligencji skrystalizowanej zawiera się silny ładunek tego. K l i n e’a. ćwiczący mózg w rozwiązywaniu problemów. Określenie „inteligencja C” kojarzy się z wypowiedzią E.

5% szczyci się inteligencją bardzo wysoką. Na podstawie badań empirycznych ustalano poziom trudności zadania. kierowanych do nauczania w szkołach o specjalnych programach. M.112 opóźnionych w rozwoju intelektualnym.Około 2. niezdolnych samodzielnie utrzymać się przy życiu. geniusze. a rezultat tych operacji nazwał ilorazem inteligencji (symbolicznie II. Przedstawia to wykres nr 2.1 ludzkości. osiągnęła ona 230 punktów. Test Bineta w pierwszej wersji składał się z 30 różnych zadań. określony stopniem trudności rozwiązanych zadań. Dziecko. Marylin vos Savant. Test poprawiony zawierał większą ilość zadań. liczony w miesiącach. Niemiecki psycholog W. zaliczano do grupy poniżej normy. S t e r n zaproponował formę ilościowego zapisu poziomu inteligencji. najwięcej . jeżeli natomiast rozwiązywało zadania rocznika starszego określano jako ponad przeciętne. T e r m a n wprowadził mnożnik 100. podzielonych na grupy o różnym stopniu trudności. Rekord poziomu IQ dzierży. około 14% prezentuje poziom inteligencji powyżej przeciętnej (II od 115 do 130) i około2. o różnych stopniach trudności. osiągają poziom powyżej 145 punktów i w przybliżeniu tyluż jest głęboko upośledzonych. o II od 85 do 115. Opracowano też normy poziomu umysłowego dla dzieci w wieku od 3 do 13 lat. Te. bo około 68%. które nie radziło z zadaniami swego wieku. Aby uniknąć operowania ułamkami Amerykanin L. które rozwiązywało 80% dzieci danego rocznika. (II 130-145). należało podzielić przez wiek życia. Wyniki pomiaru poziomu inteligencji testem Wechslera w populacji układają się zgodnie a krzywą dzwonową. IQ) i takim właśnie wskaźnikiem posługują się dzisiaj psychologowie na całym świecie. Wykres 2 . a 0. 14% dysponuje inteligencją poniżej przeciętnej (II 70-85). wyznaczały normę. jest ludzi o inteligencji przeciętnej. według księgi Guinnessa. Mianowicie wskaźnik wieku umysłowego.5% mamy ludzi opóźnionych w rozwoju. ang. większość z nich dotyczyła zdolności rozumowania.

. Po pierwsze niektóre zadania testowe zawierają ukryte treści kulturowe kręgu. układanie. co dodatkowo komplikuje interpretację problemu różnic inteligencji. może sprawiać trudność wyboru dziecku afrykańskiemu z krajów. Ludność żydowska w USA stanowi 2% ogółu mieszkańców. aby zostać kierowcą ciężarówki trzeba osiągać poziom inteligencji 85 pkt. Podobne w przybliżeniu właściwości charakteryzują Ormian. Tradycyjne metody pomiaru II są dziś krytykowane z różnych punktów widzenia. że wielkość fizyczna osoby świadczy o wysokim statusie społecznym. wysoki poziom wymagań. Wśród laureatów Nobla z dziedzin nauk ścisłych 30% stanowią uczeni pochodzenia żydowskiego. niż innych Dzieci żydowskie w USA prezentują wyższy poziom II niż pozostałych grup narodowościowych. Jakie są przyczyny takiego zróżnicowania?. Wykryto w wielu krajach tzw. Jakie przyczyny powodują taki stan rzeczy? Jedna z hipotez wyjaśniających odwołuje się do wpływu rodzinnych metod kształcenia i wychowania. Różnica in plus 10 pkt. czyli zmianę średniego poziomu inteligencji na przestrzeni lat. ale w grupie najbardziej uzdolnionych osiągnęła 10%. Przy czym struktura inteligencji ludzi różnych ras nie jest jednakowa. Interesujące rezultaty otrzymano w wyniku prowadzonych w kilkunastu krajach porównawczych badań podłużnych. czy czynniki środowiska? Okazuje się także. czyli uwzględniających zmienność zjawiska w czasie. nakazuje zachowanie ostrożności w interpretowaniu wymowy tego wskaźnika.113 Do wykonywania skomplikowanych czynności zawodowych wymaga się w społeczeństwie odpowiedniego przygotowania i poziomu inteligencji. . tragarza. podczas gdy w populacji białych liczebność ta wynosi 16%. H. że ludzie rasy żółtej. Pojawia się zatem problem: czy wspomniany efekt oddaje rzeczywisty stan rzeczy. Jak widać i w tej wersji występuje konfrontacja orientacji środowiskowej i natywistycznej. stymulacja intelektualna sprzyja rozwojowi inteligencji. silniejsi. I M. pozostawali i przekazywali te cechy potomstwu. Rozkład gratyfikacji społecznych. wysokości II z reguły owocuje wzrostem wysokości zarobków o 15-20%. że II Murzynów jest średnio niższy o 15 pkt. Do ukończenia studiów niezbędne jest minimum 115 pkt. do napisania doktoratu-120-125 pt. w których panuje przekonanie.a w roku 1930 wynosił 76 pkt. pozytywnie koreluje z poziomem inteligencji.i wyższy. Prześladowania powodowały swoistą selekcję. Druga hipoteza łączy wysoki poziom inteligencji z faktem wiekowych prześladowań Żydów. adwokata” oczywista dla dziecka europejskiego. dobrzy lekarze i prawnicy osiągają z reguły poziom II w granicach 125 pkt. Od dawna toczy się spór o jego wymowę w kontekście właściwości ras ludzkich. w tym wynagrodzeń za pracę. We współczesnych wersjach testów zmierza się do maksymalnego eliminowania podtekstów kulturowych. Czy decydują o tym geny. słabsi ginęli. czy też jest następstwem niedokładności pomiarów inteligencji. ale fakt większej ilości urodzeń w warstwach ludzi ubogich. Niektóre badania pokazują. Wskaźnik II jest uwikłany w wiele znaczących społecznie kontekstów. Pomiar II jest przynajmniej dwojako uwikłany w kontekst kulturowy. lekarza.. Obecnie (przełom wieku XX i XXI) przeciętny wynik badań II wynosi 100 pkt.. zwłaszcza Chińczycy i Japończycy osiągają lepsze wyniki w testach inteligencji.. efekt F l y n n a. odpowiedź na pytanie „ Człowiek o silnych ramionach nadaje się najbardziej na: krawca. W populacji Murzynów jest około 2. Ludzie o poziomie II 60-65 mogą wykonywać proste czynności typu zamiatanie. Drugi aspekt dotyczy kultur narodowych. bardziej inteligentni. Okazuję się. Np. Podniesienie poziomu życia i upowszechnienie kultury przemawia za realnością wzrostu przeciętnego II.5% osób o II powyżej 115 pkt. że przeciętny poziom II ludzi niektórych narodowości jest wyższy. Wczesne nauczanie. z którego wywodzą się twórcy testu. a także pogorszenie rezultatów w testach szkolnych. niż Amerykanie i Anglicy.

Warszawa. Warszawa. w którym się urodziło. Gdańsk. 1995 r. Nie znaczy to. 1969 r. zarówno w pierwszej jak i drugiej wersji. T. Berline: Struktura i kierunek myślenia.E r t l a (Kanada). uniwersalnie. PZWS. są zasadne. H e n d r i c k s o n ó w z Instytutu Psychiatrii w Londynie. to musimy wykonać następujące kroki myślowe: a) ustalić treść pojęć. e) sformułować właściwy sąd. ale trudne do stosowania w praktyce. że błędem jest określanie II inteligencji niezależnie od konkretnej sytuacji. Modernizacyjne propozycje mierzenia II. Twierdzi on. jeżeli ma możliwość. przy zastosowaniu różnorodnych technik pomiaru. Są też one bardziej diagnostyczne niż czasami przypadkowe rezultaty. Jego zdaniem człowiek. a zmodyfikowaną przez E. 2001 r. ale szybciej. d) określić różnice. Metody te służą pomiarowi szybkości przetwarzania informacji w mózgu i to jest. istotą inteligencji. 2003 r. Jest on przekonany. Okazuje się. że bardziej znaczące różnice inteligencji ludzkiej występują w procesie rozwiązywania zadań testowych. wprowadzoną przez J. W. PWN. że ludzie o wyższym II więcej czasu przeznaczają na rozpoznanie problemu. i A.Sternberg: Psychologia poznawcza. Człowiek inteligentny. może demonstrować wysoką inteligencję w innej. że nie przybiorą one postaci wygodnej w stosowaniu użytkowym. M. w tym czasu reakcji alternatywnych i potencjałów mózgowych. Pietrasiński: Myslenie twórcze. wolny od zafałszowań kulturowych. Materska. w pełni wykorzystując swą inteligencję. mamy porównać dwa pojęcia. Tyszka: Psychologia i poznanie. I M. Literatura zalecana D. Prostota aplikacyjna tradycyjnego testu Wechslera jest konkurencyjna w stosunku do proponowanych rozwiązań nowatorskich. Inteligencja kształtuje się w relacji właśnie do tego otoczenia. Z. Warszawa. f) poprawnie go wypowiedzieć. R.114 E y s e n c k o w i e zachęcają do określania poziomu inteligencji na podstawie obiektywnych badań. PWN. PTP. WSiP. wybiera sobie takie środowisko. PWN. Warszawa. niż mniej inteligentne wykonują pozostałe czynności. PWN. 1969 r. Warszawa. S t e r n b e r g.Lewicka: Aktor czy obserwator:psycholologiczne mechanizmy odchyleń od racjinalnosci W myśleniu potocznym. Takie metody badania inteligencji pozwalają. zdaniem tych badaczy. Seligman: O inteligencji prawie wszystko. Zgodnie z tą sugestią zaproponował on metodę analizy procesu rozwiązywania zdań testowych. P. Warszawa.J. B. zachowujący się nieinteligentnie w jednej sytuacji.1993 r. Nieco inne aspekty badań testowych II zakwestionował R. Warszawa. Jeżeli np. określić jej czysty poziom. 1992 r. D. w którym w którym będzie mógł działać efektywnie. Sternberg zakwestionował także sensowność określanie II na podstawie uzyskanych wyników testu. 1969 r. E. H. b) ustalić relację między nimi. c) określić ich podobieństwa. GWP. Zeigarnik: Patologia myślenia. Rozdział VIII Uczenie się. . Wynika to z faktu dziedziczenia cech i wczesnego dziecięcego przystosowania do otoczenia. M. zdaniem Eysencków. Eysenck: Podpatrywanie umysłu.

Zmiany zachowania. nowych umiejętności. w którym ludzie nabyli zdolności obserwacji. Tymczasem uczenie się jest procesem. Zgodnie z nią nie zalicza się do uczenia się czynności wykonanych jednorazowo. wynikających wyłącznie z działanie receptorów i efektorów. zmęczenia. np. Uczenie się definiowano odwołując się zarówno do właściwości procesu jaki skutków jego realizacji. owocujące niekiedy zupełnie niespodziewanie w różnych nieprzewidzianych okolicznościach. występują one bez nagradzania czynności uczenia się. że eliminuje rozumienie uczenia się jako woluntarystycznego aktu. nawyków i przyzwyczajeń. świadczący o „mądrości natury”. starości itp. Podane sformułowanie wskazuje na skutki uczenia się.115 Od czasu. właściwego dla niższych form rozwoju ewolucyjnego. M a r – q u i s. „Uczący drugich sam się uczy”powiada przysłowie. że wiele gatunków zwierząt jest wyposażona zarówno w mechanizmy instynktu. Uczenie się postrzegano również jako pochodny proces działania. Zapewnia ona właściwe przystosowanie do środowiska i jest wyższym stopniem regulacji adaptacyjnej w stosunku do mechanizmów instynktu. jak i zdolność uczenia się. Wskazywano na kojarzenie. modyfikację. mówiące. ale uboczny produkt tej podstawowej aktywności. W ł o d a r s k i proponuje uściślenie definicji przez wyłączenie z uczenia się wszelkich zmian zachowania. zarówno określenie „względnie trwała” jak i „doświadczenie” mogą być interpretowane na wiele sposobów. Z i m b a r d o). to miało miejsce zmiana zachowania. wypowiadania pierwszych słów. Rodzice. Nie należy jednak niedoceniać sprawności instynktu. Z. zatem bliższe prawdy jest określenie eksponujące czynność. gdy zwrot nie zostanie zapamiętany. siłą faktu współuczestniczyli w tym procesie. Instynkt bowiem to wyposażenie organizmu w sztywny program reagowania w typowych sytuacjach całego życia. . Ph. Uczenie się jest najstarszym procesem psychicznym. G. opiekując się potomstwem. W przypadku człowieka byłoby to zaspokojenie czystej ciekawości. ważny. występującą pod w p ł y w e m d o ś w i a d c z e n i a (E. w niektórych przypadkach jest on zaskakująco dokładny. nieprzydatny w nowych. stykają się z procesem uczenia się. Skutki takiego uczenia się pozostają w sferze mentalnej. Niemniej jednak pozwala ona zawęzić zakres pojęcia „uczenie się” do następstw doświadczenia. że u c z e n i e s i ę j e s t p r o c e s e m w z g l ę d n i e t r w a ł y c h z m i a n z a c h o w a n i a p r z e z n a b y w a n i e d o ś w i a d c z e n i a. nie przekładają się natychmiast na czynności wykonawcze. Zdolność uczenia się jest u człowieka i wielu gatunków zwierząt uwarunkowana genetycznie. Liczne próby autorskich definicji okazały się nieprzydatnymi i aktualnie najczęściej określa się u c z e n i e jako w z g l ę d n i e t r w a ł ą z m i a n ę z a c h o w a – n i a. przeciążenia. są elementem potencjalnym sprawności. a nieco później pierwszych kroków samodzielnego zdobywania pożywienia. utrwalanie. nie powiązanego z procesami otoczenia. Przyglądając się potomkom śledzili uczenie się chodzenia. trening. zachodzące w ich otoczeniu. H i l g a r d. Co więcej. Przytoczona definicja nie spełnia wymogów jednoznaczności. dojrzewania. Trzeba też pamiętać. a także przyswajanie wiadomości. bowiem niekiedy występuje u c z e n i e u t a j o n e. Ta wersja definicji ma też tę zaletę. nabywanie wiedzy. nie są jedynym wskaźnikiem efektów uczenia się. R. zmieniających się warunkach. Innymi słowy definicja pozwala wykluczyć z grupy wskaźników uczenia się takie zmiany zachowania. następującej bezpośrednio po czynnościach uczenia się. jeżeli ktoś odpowiedział na pozdrowienie Litwina „Łaba diena”. z którym człowiek miał do czynienia w praktyce. Dzięki niej organizmy uzyskują możliwość elastycznego reagowania na różnorodne procesy. D. ale nie będzie ona trwałą. które wynikają z działania środków farmakologicznych. odurzających. obserwowane po czynnościach uczenia się. nie ujawniające się w postaci zmiany zachowania.

dotykowego) przedmiotu i dźwięku jego nazwy prowadzi dokładnie do tego. Powtarzając zgłoski lub słowa. zapamiętany wiersz. przebiegały drogę do pokarmu szybciej (niekiedy bezbłędnie). o czym pisał James: dźwięk nazwy aktualizuje wyobrażenie przedmiotu. Skutki działania mają swój początek w myśli. doświadczają tego. następujące po sobie w krótkim odstępie czasu łączą się w znaczącą całość (litera s). niż podobne szczury. swoista mapa poznawcza. a nieco dłuższa przerwa następująca po nich już przerywa kojarzenie i otwiera możliwość tworzenia nowej struktury. tego zaś z kolejnym itd Powstaje tym sposobem łańcuch skojarzeń. T o l m a n. czyli uczenie przez powtarzanie. np. nie uwzględniających zależności pomiędzy sprawnością myślenia a efektywnością działania albo dostrzegający wroga w każdym obcym najczęściej są narażeni na niepowodzenia życiowe. Mechanizm kojarzenia leży u podstaw uczenia się nazw przedmiotów i czynności. wówczas przy ponownym wystąpieniu jednego z nich. Ciekawym przykładem uczenia się asocjacyjnego jest przyswajania alfabetu Morse’a Zapamiętanie znaczeń układu kropek i kresek dokonuje się w tym procesie zarówno na zasadzie styczności w czasie jak i przestrzeni. którzy przyswoili lub wytworzyli poprawny układ znaków. które jednak wcześniej nie przebywały w labiryncie Ten i podobne eksperymenty doprowadziły Tolmana do sformułowania hipotezy. doprowadzamy do styczności czasowej zakończenia słowa pierwszego z następnym. wybitny twórca zrębów psychologii amerykańskiej działanie styczności ujął w formę zasady działania mózgu: ”Gdy dwa elementarne procesy mózgowe zachodzą razem lub bezpośrednim następstwie. w obrębie którego elementy są kojarzone. wysoki poziom inteligencji jednostki sprzyjają tworzeniu i osiąganiu takiego stanu rzeczy. ujawnia się w praktyce życia codziennego. mówimy o zaspokajaniu potrzeby eksploracji otoczenia. Ludzie. a także uczenia utajonego. a pojawiające się wyobrażenie przywodzi wspomnienie dźwięku nazwy. Trzy kropki. struktura asocjacyjna. badając ilość powtórek niezbędnych do zapamiętania określonej ilości bezsensownych zgłosek. Znaczenie koncepcji Tolmana. Takie właśnie skutki uczenia się obserwował i opisał E. że szczury. Formy uczenia się. W. Od wieków stosowane i najwcześniej poznane jest uczenie się asocjacyjne. prowadzącej do celu dążeń organizmu. I jest to jedna z poznawczych koncepcji uczenia się. czyli właściwą wizję relacji w obrębie struktury świata.116 ogólnie. które przebywały przez pewien okres czasu w labiryncie i których nie uczono wtedy pokonywania trasy od startu do wyjścia. Pojawia się tu ciekawy problem wielkości odstępu czasowego. np. jak w przypadku uczenia się wiersza. funkcjonują sprawnie. Identyczne przekonanie żywił Ebbinghaus. Jaka wielkość upływu czasu stanowi wskaźnik graniczny? Czy jest on stały czy zmienia się zależnie od okoliczności? . Repetitio est mater studiorum (powtarzanie jest matką uczenia) powiadali starożytni. następnie wygłodzone w ciągu 48 godzin i wpuszczone do labiryntu. adekwatną do rzeczywistości mapę poznawczą. Wielokrotnie powtarzana styczność obrazu (wzrokowego. uwzględniając również organizmy zwierzęce. że w umyśle istot żywych tworzy się w wyniku rozpoznania otoczenia system znaków. co nazywamy powodzeniem życiowym. u wyjścia z którego ustawiono skrzynkę z pokarmem. J a m e s. Ludzie o wadliwych lub uproszczonych mapach poznawczych. ułatwiająca sprawne wykonanie czynności. Mądre wychowanie rodzinne. dobre wykształcenie szkolne. ma on tendencję do przekazywania swego pobudzenia na drugi”(Zasady psychologii). Zauważył on.

stanowią jeden z automatyzmów.(tu miejsce na fantazję). P. bowiem odbywają się one poza świadomością. Po kilku powtórkach pies zaprzestał wydzielania śliny na światło kolorowe. niż o zależnościach w świecie obiektywnym. Po stwierdzeniu tego stanu rzeczy demonstrowano BO i bezpośrednio po tym podawano pokarm (sproszkowane mięso) do pyska psa. Nastąpiło w y g a s z e n i e reakcji na ten typ bodźców. P a w ł o w o w i. Warunkowanie klasyczne. W procesie warunkowania obserwuje się szereg zjawisk wiążących się z uczeniem. Uczenie się asocjacyjne jest w znacznym stopniu przypadkowe. Rezultaty uczenia się asocjacyjnego zatem bardziej świadczą o strukturze naszego umysłu. W układzie eksperymentalnym proces ten wywołano podając pokarm tylko po zaświeceniu się żarówki białej. Dokładny opis tego zjawiska zawdzięczamy I. na który został uwrażliwiony genetycznie. Czechem i Rusem.. Nawet w zbliżonych do siebie sytuacjach poszczególne osoby odrębnie kojarzą elementy. ze stojakiem. na lekcji w klasie szkolnej jeden z uczniów zwraca uwagę na treści zapisywane na tablicy. a drugi śledzi proces kruszenia się kredy. bo to wydało mu się najbardziej interesujące. zapewniający właściwe funkcjonowanie systemu trawiennego organizmu. Zawsze ma silne zabarwienie subiektywne. zależy od okoliczności i specyficznej zbieżności zdarzeń lub procesów. nie zawsze daje się ukierunkować na cel. dźwięk metronomu) i obserwowano wydzielanie śliny. gdy w jego pysku pojawi się pokarm. inny z upragniony stopniem szkolnym. Pawłow nazwał go o d r u c h e m b e z w a r u n k o w y m (OB). zbliżonej do RB (ślinienie się podobnej intensywności) nazwano w a r u n k o w a n i e m. uwarunkowany na światło żarówki. W eksperymencie Pawłowa pies.117 Istota skojarzeń nie jest znana. Tak przygotowanego psa oswajano z warunkami środowiska laboratoryjnego. Aby dokładnie kontrolować działanie OB psa poddano operacji wyprowadzenia slinianki na zewnątrz pyska. Eksperyment przebiegał według następującego schematu: demonstrowano psu pewien bodziec (światło żarówki. zostaje pobudzony działaniem b o d ź – c a b e z w a r u n k o w e g o (BB). musi wystąpić proces r ó ż – n i c o w a n i a. Uczenie się realizuje się między innymi poprzez warunkowanie klasyczne. Podobnie dla człowieka nie kształconego muzycznie wszystkie style muzyki nowoczesnej stanowią nie zróżnicowaną stymulację dźwiękową. Jednym z nich jest g e n e r a l i z a c j a b o d ź c a. a jeszcze inny. Oto np. twórcy eksperymentalnej metody badań warunkowania.. czyli nadawania mu właściwości wywoływania reakcji. że BO nabrał właściwości podobnych do BB i przekształcił się w b o d z i e c w a r u n k o w y (BW). . Znaczyło to. Jest to odruch wrodzony. rosyjskiemu neurofizjologowi.natomiast psychologowie amerykańscy preferują określenie „reakcja bezwarunkowa”(RB). Poznając np. początkowo reagował na światło każdego koloru. czyli takiego. Aby dostrzec różniące ich właściwości. Te proces przekształcania BO w BW. Pies zaczyna wtedy się ślinić. co umożliwiło zbieranie śliny w probówce i dokładne mierzenie ilości jej wydzielania. a dokładniej ich reakcje na pojawienie się pokarmu. Po kilku powtórkach pies zaczynał się ślinić na widok zapalającego się światełka (dźwięku metronomu). Proces skojarzeń jest trudno sterowalny. Obiektem jego badań było zachowanie psów. nie warunkując bodźców świetlnych innych kolorów. Pies nie reagował na stymulację tego typu. Organizm psa. Reakcje na BW nazywamy r e a k c j a m i w a r u n k o – w y m i (RW). laureatowi Nagrody Nobla. alfabet Morse’a jeden osobnik skojarzy trzy kropki z trzema legendarnymi braćmisłowianami: Lechem. w jakim go umieszczano i rozpoczynano eksperyment właściwy. były to b o d ź c e o b o j ę t n e (BO). osadzonych w sferze nieświadomości.

Pokazują one również. BB oraz BW pobudzają organizm do reagowania w określony sposób. już zapomniana. a także wskazuje na biologiczno-ewolucyjne uwarunkowania uczenia się przez warunkowanie. a BW tracący swą nabytą właściwość jest kasowany w mózgu. Opisane zjawiska pokazują jaką role w procesie regulacji układu organizm. Silne emocje sytuacyjne czynią generalizację bardzo trwałą. bowiem znane jest zjawisko samorzutnego odnawiania się właściwości BW. w Stanach Zjednoczonych. Najczęściej zdarza się to w okolicznościach przypominających sytuacją uwarunkowania. Ten rodzaj hamowania nazywa się h a m o w a n i e m w e w n ę t r z – n y m. wynikłe z działania silnego bodźca. a przeciwstawia mu się h a m o w a n i e z e w n ę t r z n e. Jednak. lub nasilenie mrugania. Przede wszystkim rozpoznano dokładnie proces warunkowania. wytworzenie reakcji unikanie na bodziec w postaci pięknego kwiatu okazało się skrajnie trudnym zadaniem. Np. wyhamowywany. lecz określenie „krótki” zmienia swe znaczenie zależnie od typu warunkowanej reakcji. Np.. że już jako BW mogą wywoływać zarówno reakcje propulsywne jak i awersyjne. Jeżeli występuje przesadna generalizacja. Watson. że generalizacja łączy w całość bodźce istotne i nic nie znaczące kontekście danej reakcji. przyciągającego uwagę mimowolną. że niektóre BO bardzo trudno uwarunkować awersyjnie. rozumiane jako umiejętność właściwego reagowanie na zmienność środowiska. Czerwone światło może być bodźcem zapowiadającym pojawienie się pokarmu lub pobudzającym seksualnie (eksperyment z przepiórkami japońskimi). Dla reakcji ruchowych optymalny czas nie przekracza sekundy. Organizmy żywe mają naturalną skłonność szybszego uczenia się (przez warunkowanie) znaczenia bodźców ważnych dla ich przetrwania i pomijania skojarzeń nieistotnych. Ogólnie rzecz biorąc skuteczne warunkowanie dokonuje się w krótkim odstępie czasu między tymi bodźcami. dostrzeżono nowe aspekty wyników badań rosyjskiego eksperymentatora. Niektórzy Polacy starszego pokolenia na dźwięk mowy niemieckiej odczuwają silne emocje negatywne. wolnym od grupowego myślenia szkoły powłowowskiej. gdy BW traci swą moc sygnalizacji i RW nie spełnia swej funkcji biologicznej. może też wywoływać cofanie ręki. w pewnych okolicznościach może wywołać żywe wspomnienie kiedyś zaistniałej sytuacji W procesie uczenia się niektórych czynności występuje wzajemne powiązanie przedstawionych procesów. Historia naszych uwarunkowań jest zatem jedną z determinant naszej osobowości. dziecko lubi jeść zupkę mleczną ale tylko z kubeczka z rysunkiem misia. dzielącego SW od BB. inaczej czynność nie osiągnie niezbędnej biologicznie lub kulturowo efektywności. że efekty uczenia się nie petryfikują się lecz ulegają ciągłej modyfikacji. Ale ten proces również nie ma charakteru mechanicznego. W nowym środowisku.in. narzeczoną) mimo zasadnej i surowej krytyki. Bywa jednak i tak.118 W procesie warunkowania BO nabierają właściwości BB. pokazującej niemiłe cechy tej osoby. Odwoływali się do nich liczni behawioryści.środowisko spełnia uczenie się. bowiem nastąpiła generalizacja okrucieństwa prześladowań i równoczesnego posługiwania się mową niemiecką. to w następstwie pojawi się proces różnicowania. Interesującą rzeczą jest to. Stwierdzono. gdy sygnalizuje uderzenie prądem. I chociaż zupka podana w innym naczyniu ma te same walory smakowe. Badania Pawłowa znalazły licznych kontynuatorów m. gdy zapowiada silny podmuch strumienia powietrza. tzn. w tym J. jakaś melodia. dziecku wydaje się ona bardzo niesmaczną. To wyjaśnia fakt pozytywnego reagowania na osobę bardzo lubianą (matkę. w mózgu występuje h a m o w a n i e jego działania. Np. że wyniki warunkowania zależą od wielkości czasu. dla trzewiowych wynosi .. Inaczej mówiąc BO można przekształcić w sygnał dążenia lub unikania.

BW przestaje działać tuż przed pojawieniem się BB. działającego na zasadzie . Szczury jakby unikały już zbędnego przeciążenia informacyjnego. iż czynnikiem ułatwiającym warunkowanie jest z n a c z e n i e i n f o r m a c y j n e BW. Uwzględniając relacje czasowe wyróżniono cztery układy bodźców. im większe jest prawdopodobieńswo wystąpienia BB po BW. że warunkowanie tworzy związek pomiędzy BW i odpowiednią reakcją. charakteryzuje się tym. Po zatem eksperyment ten pokazuje. W grupie drugiej od początku łącznie ton + światło zapowiadały uderzenie prądem. w a r u n k o w a n i e ś l a d o w e. Dodatkowych informacji o procesie warunkowania dostarczył eksperyment L K a m i n a. że szczury z grupy drugiej reagowały na oba elementy BW. G u t h r i e. Natomiast warunkowanie jednoczesne jest niemal zupełnie nieskuteczne. gdy sygnalizuje. Kamin przemawia za drugą. lecz utrwala się związek BW. przypadkowych bodźców z otoczenia. natomiast szczury z grupy pierwszej tylko na ton. określany jako w a r u n k o w a n i e n a s t ę p c z e. m. że BW poprzedza BB i trwa aż do pojawienia się BB. czyli sygnałom słownym. to szybko zanika. R o s c o r l a i współ pracownicy wykazali.Jeżeli nie spełnia tego warunku jest pomijany (efekt zacieniania). Bodźcem warunkowym w tym stadium badań było połączenie ton + światło. Natura wyposażyła organizmy zwierzęce w zdolność rozpoznawania sfery bardziej i mniej prawdopodobnego zagrożenia lub korzyści. wcześnie doszli do przekonania. kontrastujący) od innych. uzależniając od tego szybkość uczenia się. że proces warunkowania rządzi się zasadą ekonomiczności i sygnał dodawany do sprawnie funkcjonującego nie jest przyswajany. Występuje tu styczność w czasie obu bodźców. że BW i BB działają w przedziale tego samego odcinka czasu. Znaczy to. E. Nie w pełni przekonało to zwolenników teorii dwu procesów. W dalszej fazie badań uderzenie prądem sygnalizowano szczurom obu grup bądź tyko tonem. że przynajmniej w niektórych warunkach nie następuje kojarzenie BW z BB. Tymczasem Pawłow twierdził. a wsteczne. W drugim. a po utrwaleniu związku BW z BB dodano dodatkowy element w postaci światła.RW. Ukształtowały się zatem dwie teorie. Eksperymentalna próba rozstrzygnięcia. Roscorla i L. tzn warunkowania klasycznego. a dla uwarunkowania reakcji lęku kształtuje się w granicach od sekundy do paru minut. W jednej grupie szczurów BW. zapowiadającym uderzenie prądem był ton. bodźce warunkowe nazywał pierwszym układem sygnałowym. lecz dopiero R. gdy BW różni się wyraźnie (silniejszy. S – R. której podjęli się wyżej wymienieni R. daje ono także trwalsze efekty. Najszybciej przebiega warunkowanie w dwu pierwszych układach. jeżeli pojawi się. Fakt ten nazwano efektem blokowania. Badacze amerykańscy. że warunkowanie nie jest procesem mechanicznego kojarzenia. Trzeci układ jest w a r u n k o w a n i e m r ó w n o c z e s n y m. w innej terminologii S b i S w . ma tę właściwość. że BW występuje po BB. typowym dla człowieka. Jest on elementem w procesie kształtowania relacji organizm-środowisko. Jasnym stało się. Pierwszy.119 5-15 sekund. lecz poznawczym. I czwarty paradygmat. co znaczy. pierwsza zwana S – S i druga. Bodziec warunkowy jest tu prezentowany w postaci śladu pamięciowego. zapowiada pojawienie się czegoś pożądanego lub niebezpiecznego. że warunkowanie stanowi skojarzenie (teoria skojarzeń wciąż określała jego myślenia) dwu bodźców: BB i BW. że związki warunkowe tworzą się tym łatwiej. Jeżeli uwzględnimy to. służącym rozpoznawaniu „komunikatów” (sygnałów) środowiska. w a r u n k o w a n i e w s t e c z n e. to dojdziemy do wniosku. przeciwstawnym drugiemu układowi sygnałów. R. Dla organizmu BW warunkowy ma swoistą wartość jedynie wtedy. in. że warunkowanie przebiega szybciej wtedy. bądź tylko światłem Okazało się. Pawłow był świadomy tego stanu rzeczy.

o którym w następnej partii rozdziału. że uczenie się jest podporządkowane zasadzie przetrwania organizmu. Tymczasem u szczurów Garcii reakcja wymiotna następowała parę godzin po spożyciu wody. natomiast nie tworzył się bodźce typu światło. zainteresował się skutkami napromieniowania (wciąż przeprowadzano próby z coraz to doskonalszymi technicznie bombami nuklearnymi) i podjął badania eksperymentalne tego problemu na szczurach. nadal widok popularnego „tatara” wywołuje u mnie odruch wymiotny. rodzaj naczynia na wodę) badacze stwierdzili. już po jednym spożyciu szkodliwej dla zdrowia organizmu wody.M. w miarę narastania obserwacji potwierdzających istnienie takiego mechanizmu również u innych zwierząt. C. gwałtem. Powyższe odkrycie podważyło dotychczasowe przekonanie. W następstwie tego wilki przebywające w pomieszczeniu z owcą nie atakowały jej. Współczesne badania warunkowania klasycznego doprowadziły do wielu. nasycone środkiem. Piszący te słowa 50 lat temu spożył z apetytem studenckim porcję befsztyku tatarskiego ze skutkiem odroczonym. kruków i innych zwierząt. widoki. Wraz z R. in. Silne przeżycie powoduje wtedy nadzwyczaj trwałe połączenie BW z reakcją bezwarunkową. działającego na zasadzie pożądanego skutku (efektu). samochodu w nim uczestniczącego wywołuje u poszkodowanego silne emocje i zmiany funkcji organizmu. wywołanym np. Widok miejsca wypadku. Mimo upływu tak znacznego odcinka czasu. pocenie się. S i e g i e l wstrzykiwał szczurom w określonym porządku na przemian bądź heroinę. Gustavson. S. dość zaskakujących odkryć. nawet po kilkugodzinnej przerwie od pierwszego spożycia. szopów. charakteryzował je m. wywołującą po pewnym czasie wymioty. K o e l l i n g i e m stwierdzili. że czas pomiędzy BW a RW musi być bardo krótki. napadem.120 styczności i instrumentalnego. unikały picia wody o tym smaku. Pojawia się ona zazwyczaj po silnym przeżyciu strachu. nie zabijając przy tym szkodników. ale podobnym do wyżej opisywanych. Reakcje tego typu są trudne do wygaszenia. co szczególne zagrażające jego życiu. S e l i g m a n. jako przyczyny śmierci narkomanów. drżenie rąk i inne. goryli. Równie zaskakujące jak wyniki badań Garcii okazały się rezultaty rozpoznawania przedawkowania narkotyku. podawane w laboratorium (światło. oczywiście uwzględniają odmienność pożywienia każdego gatunku. Jeden ze współpracowników Garcii. przyśpieszona praca serca. obraz. bądź roztwór cukru. więc kłopotliwe. zawierającego bez smakowy środek wymiotny. np. Rezultatem warunkowania awersyjnego może być uogólniona reakcja lękowa. powodującym wymioty. Podobnie zachowały się po spożyciu słodkawego płynu. a bodziec. Po przeprowadzeniu szeregu eksperymentów sprawdzających trwałość warunkowania na różne bodźce. że ten rodzaj związku kształtował się jedynie na szkodliwe dla organizmu substancje. natura zatem wypracowała mechanizm niezmiernie efektywny szybkiego ostrzegania przed tym. Kilka zabiegów doprowadziło do wytworzenia się tolerancji na heroinę i nastawienie na zabieg z . Szczury. a związek się utrwalał. John G a r c i a. Podobne rezultaty otrzymano stosując przedstawiony zabieg wobec kojotów. ze zwierzęta te napojone w laboratorium wodą napromieniowaną. dźwięk. Początkowo specjaliści od problematyki uczenia się przyjęli wyniki badań Garcii z niedowierzaniem. a nawet nie zbliżały się do niej. Stosując warunkowanie awersyjne niektórzy hodowcy uniknęli strat. R. Działanie podobnego mechanizmu zaobserwowano również u ludzi. Odkrycia Garcii i współpracowników świadczy o tym. że zwierzęta reagowały na smak wody. wykorzystano je dla celów praktycznych. Z biegiem czasu. uwarunkował awersyjnie wilki na mięso owiec. wykształciły awersje do jej smaku. Okazało się także. wcześniej neutralny nabiera silnego zabarwienia negatywnego. wypadkiem samochodowym lub czymś podobnym.

zaskakującej. Różnica między nimi polega na tym. czyli ciąg czynności oddziałujących na środowisko. że jest jedną. więc działa silnie destrukcyjnie. Kolejne próby uwolnienia z klatki już dokonują sprawniej i szybciej. gryzą pręty klatki. pojawiającego się przy nowych odkryciach. starają się usilnie wydostać się na zewnątrz. po kilku próbach zwierze nabywa umiejętności uwalniania się z klatki. ale jednej grupie w tym czasie. Mogło tak się stać np. . który sam zażywając poczęstował także spotkanego kolegę. pochylania głowy lub szeregu innych gestów. wychodząc z założenia. czyli siła związku pomiędzy zachowaniem a jego konsekwencjami (nagrodą lub karą). że jest bardziej skomplikowaną. że 7-miu z nich zażyło narkotyk w sytuacji nowej. w czasie przypadkowego spotkania „kompana”. pociągną za sznurek lub przesuną rygiel i otworzą drzwiczki. pojawiające się spontanicznie na określony bodziec. że sygnalizowana iniekcja heroiny. zupełnie przypadkowo. L. a w grupie drugiej aż 82%. Badał uczenie się zwierząt. spełniającym rolę BW. a drugiej grupie w czasie otrzymywania roztworu cukru. drzwiczki której otwierały się po odsunięciu rygla lub pociągnięciu za sznurek. Po osiągnięciu tego stanu rzeczy wstrzyknięto szczurom podwójną dawkę heroiny. które opisał i uporządkował teoretycznie. Do tak przygotowanego pomieszczenia wpuszczał kota. zwiększając jego odporność na skutki jej działania. że proces ten przebiega podobnie u zwierząt i ludzi. uczenia się znaczenia kolorów w świetlnej regulacji ruchu. aż w końcu. że już Pawłow dostrzegł mechanizm działania uodporniającego bodźców warunkowych. Sformułował hipotezę. nie zostało ono zatem poprzedzone „ceremoniałem” przygotowywania zastrzyku. natomiast warunkowanie instrumentalne wywołuje z a c h o w a n i e s p r a w c z e. Skutek zabiegu był taki. niż przypuszczał jej twórca. Warunkowanie instrumentalne.warunkowanie instrumentalne. tzn. W warunkowaniu klasycznym o rezultacie uczenia się świadczy prawdopodobieństwo zastąpienia BB przez BW. Zbudował on skrzynkę problemową. co Pawłow warunkowania klasycznego. Winno to uczulać nas na niebezpieczeństwo nadmiernego optymizmu. że koty zamknięte w klatce. w instrumentalnym prawdopodobieństwo wystąpienia reakcji w danej sytuacji. Drapią podłogę. Jako dobry obserwator dostrzegł szereg właściwości uczenia się. Warunkowanie klasyczne w przekonaniu Pawłowa miało być podstawowym mechanizmem uczenia się. czyli ukształtowane naturalnie. W pierwszym przypadku występuje warunkowanie klasyczne. Interpretując wyniki Siegiel odwołał się do mechanizmu warunkowania klasycznego. że w grupie pierwszej zginęło 31% osobników. poprzedzona BW przygotowuje organizm. Umieszczone w klatce powtórnie zachowują podobnie jak nowicjusze. mniej więcej w tym samym czasie. że BW w warunkowaniu klasycznym wywołuje z a c h o w a n i e r e a k t y w n e. w którym dostawały heroinę. konkretnie kotów. ale nie jedyną formą aktywności tego rodzaju. Analiza 10ciu przypadków śmierci narkomanów z przedawkowania wykazała. aż w końcu. a uczeniem się pozdrawiania w formie uchylania kapelusza. natomiast w drugim. T h o r n d i k e. odpowiednie służby zyskają kolejny środek przeciwdziałania bezsensownej śmierci ludzi. Znawcy problematyki uczenia się dostrzegają różnice pomiędzy procesem np. Wiemy też. Natomiast wstrzyknięcie zaskakujące nie napotyka oporu systemu obronnego. Badania procesu uczenia się instrumentalnego rozpoczął E. profesor Columbia University w Nowym Yorku. naciskają łapą na wystające końcówki. Dzisiaj wiemy. zamykał drzwiczki i obserwował zachowanie zwierzęcia.121 odpowiednia substancją. Stwierdził. Ciekawostką jest to. Jeżeli dalsze badania potwierdzą przedstawione związki.

przenosi się na dalsze. Jeżeli jest to przyjemność to koneksja utrwala się. wyrzucenie czegoś napotkanego na drodze. podjął się bardziej ambitnego zadania w postaci poznania procesu kształtowania reakcji. jak w przypadku dziecka hałasującego grzechotką albo walącego w bęben. przez styczność. utrwala się na zasadzie e f e k t u (p r a w o e f e k t u). przewrócenie. Może to być wzbogacenie o nowy element. Ramka 16 Nieco inne rozumienie efektu przedstawił R. że uczenie się dokonuje pod wpływem nagrody (prawo efektu). np. szczur i przycisk. Jest to zjawisko rozprzestrzeniania się prawa efektu. zdenerwowania. umożliwiał eksperymentatorowi nagradzanie pożądanej reakcji zwierzęcia. dokonuje się przez wielokrotne powtarzanie czynności. B. wyróżniając odmianę pozytywną i negatywną. Prawo to mówi. wynikająca z wyuczenia się jednej czynności. podziwu. wyposażone w elektroniczną aparaturę rejestrującą wiele parametrów zachowania badanych zwierząt. którego dziobania miał się uczyć gołąb. służące do badania. następujące bezpośrednio po niej. czołowy reprezentant nurtu badań warunkowania instrumentalnego. Dążył więc do opracowania procedury kształtowania reakcji. przypadkowo trafiając na właściwe działanie. że kojarzeniu bodźca i reakcji towarzyszy określony stan emocjonalny. 3) zachowanie. Zastąpił je pojęciem „wzmocnienie”. Celowi temu służą niektóre zabawki. umożliwiającym obserwację umieszczonego w niej zwierzęcia. naciskanie dźwigienki wyłączającej uderzenie prądem jest czynnikiem wzmocnienia negatywnego. Z myślą o niej skonstruował urządzenie. Jego zdaniem ludzie odczuwają p o – t r z e b ę e f e k t u w postaci widocznej zmiany w otoczeniu. White. S k i n n e r. zwany koneksjonizmem charakteryzuje się podkreśleniem znaczenia następstw uczenia się. Jej podrzucenie komuś na stolik pod rękę lub na kolana wywołuje zwykle gwałtowny odruch unikania i efekt śmiechu obserwatorów. W środku znajdowała się dźwigienka. W z m o c n i e n i e n e g a t y w n e z kolei eliminuje działanie czynnika awersyjnego. określonego w założonym programie. albo wielkie „bum” na wojnie czy w czasie fajerwerku. to zostaje osłabiona. ogólniej: do celu. Wbrew . której naciskania miał się nauczyć np. Pogląd ten. przybierającego wyżej przedstawione formy. prowadzące do rozwiązania. przekręcenie. Było to dość skomplikowane urządzeni. Nie satysfakcjonowało go jednak obserwowanie pojawiania się reakcji pod wpływem przypadkowych czynników środowiska. że nagradzane zachowanie utrwala się. F. Mechanizm. Zgodnie z nim przyjemność. nawiasem mówiąc Skinner nie lubił nazwy „skrzynka Skinnera”. nawiązał do problematyki prawa efektu.122 Konkluzje z tych obserwacji są następujące: 1) uczenie się przebiega wolno. Wyglądało ono jak skrzynka. Thorndike sądził. ale pojęcie nagrody uznał za niewystarczająco precyzyjne. gdy za odpowiednie reagowanie zwierze otrzymuje pokarm lub inny czynnik wzmacniający prawdopodobieństwo powtórnego wystąpienia danej reakcji. zdziwienia. I to właśnie jest motywem działania. jeżeli przykrość. Może to być zniszczenie. wrzucający pigułkę pokarmu do wnętrza skrzynki. wyposażenie samochodu w grający melodie bądź głośny klakson. W sferze społecznej i psychicznej efekt występuje w postaci reakcji zaskoczenia. Skinner podzielał pogląd Thorndike’a. przestrachu lub śmiechu. Sprawca dowolnego efektu odczuwa satysfakcję z wywołanej zmiany i nabiera poczucia skuteczności działania. działania mechanizmu nagrody. zwane skrzynką Skinnera. Pozostał konsekwentnym behawiorystą. z okienkiem u góry. plastikowa imitacja węża. W z m o c n i e n i e p o z y – t y w n e ma miejsce wtedy. np. Pozostałe wątki poglądów Thorndike’a uznał za zbędny balast subiektywistyczny. badającym uczenie się zachowań sprawczych. 2) uczące się zwierzę znajduje rozwiązanie problemu (wyjście z klatki) m e t o d ą p r ó b i b ł ę d ó w.

R o z k ł a d o s t a ł y c h o d s t ę p a c h c z a s o w y c h określa wzmacnianie każdej reakcji po upływie określonego czasu od ostatniego wzmocnienia. ale jego efekty są bez porównania trwalsze. Poza tym odkryto. Jego optymizm okazał się jednak nieco przesadzony. pominięcie w awansie i mnóstwo innych. W dalszych badaniach stwierdzono. wpuszczano do skrzynki Skinnera i rozpoczynał się proces kształtowania zachowania sprawczego. I tak w r o z k ł a d z i e r e g u l a r n y m w z m o c n i e ń każda pożądana reakcja jest nagradzana. Przy takim układzie wzmocnień słabnie reagowanie bezpośrednio po wzmocnieniu i nasila się przed jego kolejnym wystąpieniu. pojawiających się następstw określonej reakcji. że zwierzęta szybko tracą nabytą formę zachowań i powracają do naturalnych jego form. gdyż wymagało ono przezwyciężenia owych tendencji naturalnych. Badał on skuteczność wzmocnień w zależności od ich rozkładu. Może nim być np. Reakcje wzmacniane utrwalały się (prawo efektu). nie odwoływał się do naturalnego repertuaru zachowań badanego zwierzęcia. W skinnerowskim systemie pojęć występuje także „kara” i „czynnik karzący”. niż przy wzmacnianiu regularnym. Takie reakcje są bowiem zbieżne z naturalną tendencją zachowań tych ptaków. Wyłączenie zrzędy z towarzystwa jest przykładem wzmocnienia negatywnego i miłej nagrody dla towarzystwa. Takie postępowanie nazwano m o d e l o w a n i e m z a c h o w a n i a. Uczył gołębia np. Powoduje to nasilenie ok. Pierwszy. Tego stanu doświadczają grający w Lotto. zwierze otrzymywało nagradzającą pigułkę (wzmocnienie). czyli takiego. że Skinner w przeciwieństwie do Thorndike’a. I wreszcie rozkład o z m i e n n y c h o d s t ę p a c h c z a s o w y c h wprowadza ciąg wzmocnień nieregularnych czasowo. nie wzmacniane zanikały. Skinner wyróżnił cztery odmiany nieregularnego rozkładu wzmocnień. Z wyżej opisanym wyposażeniem technicznym i teoretycznym przystąpił Skinner do badań właściwości warunkowania instrumentalnego. W procedurze tej najczęściej stosował m e t o d ę p r z y b l i ż e ń. że łatwo nauczyć gołębia dziobania w tarczę. Jednak nauczenie machania skrzydłami po to. tzn. który zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia danej reakcji. uderzenie prądem. Wygłodzone zwierze. Jedną z bardziej znaczących zasług Skinnera jest dokładne rozpracowanie problemu wzmocnień.123 pozorom negatywny czynnik wzmacniający nie jest karą. to rozkład o s t a ł y c h p r o p o r c j a c h. gdy dana reakcja jest wzmacniana tylko w niektórych przypadkach. dezaprobata słowna. dwudziestu reakcjach następuje wzmocnienie. co łącznie prowadziło do ukształtowania wyobrażonego przez eksperymentatora zachowania sprawczego. Skutkiem takiego działania jest szybkie uczenie się i równie szybkie wygasanie reakcji po zaprzestaniu wzmocnień. by otrzymać pokarmi i dziobania w celu uniknięcia uderzenia prądem. szczura lub gołębia. lecz zmierzał do wytworzenia nowych form zachowania. bowiem nie wiadomo po ilu reakcjach wystąpi wzmocnienie. okazało się zadaniem bardzo trudnym. jakby losowo. Karą jest działanie czynnika karzącego. a ruchy z punktu widzenia badającego niecelowe nie były wzmacniane. gdyż zwiększa to szansę otrzymania nagrody. R o z k ł a d n i e r e g u l a r n y w z m o c n i e ń występuje wtedy. nagroda „za dzieło”. uwalniającą od działania stymulacji awersyjnej. Przypomina to wizyty w urzędzie: nie wiadomo kiedy zastanie się właściwego urzędnika w . gdy jest on głodny i machania skrzydłami w celu uniknięcia szoku elektrycznego. Uczenie się w przypadku tego trybu wzmacniania przebiega wolniej.reślonego reagowania przed zbliżaniem się czasu wzmocnienia.za każde wykonanie ruchu zbliżonego do oczekiwanego. Skinner sądził. Po każdych np. lecz nagrodą. Zauważmy. Przy takim porządku wzmocnień reakcje zwierząt są bardzo częste. że metodą warunkowania instrumentalnego da się wytworzyć dowolną formę zachowania. R o z k ł a d o z m i e n n y c h p r o p o r c j a c h charakteryzuje się dużą niepewnością. wykonywania tanecznych ruchów walca lub chodzenia po linii liczby osiem.

zaszczyty są egzemplifikacją innych społecznych warunkowych czynników wzmacniającymi. Np. Nie da się jednak czynnością mniej atrakcyjną wzmocnić czynność bardziej atrakcyjną. W naturalnym środowisku widok lwa jest dla np. niekiedy nawet uciążliwych. Nie jest on sygnałem innego bodźca. Potwierdzono ją w szeregu eksperymentów.” Czynność pójścia do kina jest tak atrakcyjna. a następnie tylko żetony. by zdobyć żetony. pracy. w wychowaniu. gdy widok zapowiada napaść. instr. ponieważ zwierzęta trawożerne rozróżniają zachowanie lwa polującego i nasyconego. wzmacniano pigułką pokarmu. sporcie. Propozycja „Pójdź do kina. Narzuca się tu nieodparcie analogia do ludzkiego wysiłku ukierunkowanego na zdobywanie pieniędzy. antylop BW. niż pierwotnie przypuszczano. ale niezbyt intensywnie. W pewnym eksperymencie z szympansami wzmocnieniem były rodzynki. Jednak dla organizmu pozbawionego możliwości ruchu. że każdy organizm w danym czasie doświadcza określonej hierarchii czynności. a uciekają jedynie wtedy. H e r r n s t e i n wykazał. Stare ludowe przysłowie mówi. czynnością ze szczytu hierarchii będzie swobodne poruszanie. Czynnikami wzmacniającymi w laboratorium były zazwyczaj pokarm lub woda. Nazwał go b o d ź c e m d y s k r y m i n a c y j n y m. to mama sugeruje:” Odrób lekcje. jak BW. a pójdziesz do kina. Innymi słowy zwierzęta lub ludzie będą dążyć do ich zdobycia dla ich samych. Szympansy „pracowały”. Można jednak bodźce obojętne tak uwarunkować. Zdarza się bowiem. że samo wzmocnienie nie wystarcza w niektórych sytuacjach do wywołania zachowania sprawczego. i każde dziobnięcie. że nawet tak rozbudowana analiza wzmocnień nie oddaje w pełni złożoności mechanizmu uczenia się i czynników regulujących zachowanie zwierząt w warunkach naturalnych. Uczenie się instrumentalne okazało się bardziej skomplikowane. czynności. np. P r e m a c k. Skinner musiał więc wprowadzić dodatkowy w stosunku do mechanizmu warunkowania element wpływający na przebieg uczenia się. Okazuje się.). Jednak rzucają się one do ucieczki po spostrzeżeniu tego drapieżnika tylko w niektórych przypadkach. aż do utrwalenia związku. dyplomy. Zachowanie zatem nie jest wzmacniane przez pokarm. tym więcej drzew”. W laboratorium uczono gołębie dziobania w przycisk (zach. że „im dalej w las. Przekonano się. Jeżeli dziecko nie chce odrabiać lekcji. Aby to zrealizować organizm może wykonać szereg innych. że staną się one w a r u n k o w y m i c z y n n i k a m i w z m a c n i a j ą c y m i. że dla jej realizacji dziecko z zapałem bierze się za odrabianie lekcji. Ordery.124 miejscu pracy. a pozwolę ci odrobić lekcje” nie okaże się mobilizującą. zapowiadającym niebezpieczeństwo. W czasie uczenia świeciła zielona lampka . na którym od czasu do czasu pasą się stada. wymienialne na rodzynki. lecz wskazuje na prawdopodobne następstwa zachowania. Zasadę tę potwierdzono również w badaniach laboratoryjnych. Najczęściej na jej szczycie znajdują się te „najbardziej upragnione”: jedzenie. Uczeń Skinnera R. lecz przez atrakcyjną dla wygłodzonego organizmu czynność jedzenia. polujący lew może czyhać na stada stale pojawiające się u wodopoju o kreślonej porze lub zaczaić się przy pastwisku. o stałych i zmiennych odstępach czasowych. funkcjonujących podobnie do pieniędzy Jeszcze bardziej wzbogacił (i skomplikował !) mechanizm wzmacniania D. że zwierzęta różnych gatunków kierują się zasadą dopasowania. Wykorzystuje się ją także w życiu codziennym. Po jakimś czasie zaczęto podawać łącznie rodzynki i żetony. częstość danych zachowań uzależniają od częstości uzyskiwanych wzmocnień. picia lub seksualne. Potwierdziło się ono także w przypadku badań Skinnera. Dzieje się tak. Badana zwierzęta przy tym systemie wzmocnień reagują ciągle. Stwierdził on. a koniecznie pragnie pójść do kina. Czynność bardziej pożądana wzmacnia mniej pożądaną-to treść zasady Premacka. że w środowisku występują jednocześnie dwa rozkłady wzmocnień.

125 (bodź. to jaka będzie jej reakcja? W przypadkach. bawiły się rzadziej tą zabawką. Gdy zaproponowano dzieciom. M a i e r. to wskazane byłoby jednoczesne nagradzanie za zachowanie alternatywne. że nagradzanie jest skuteczniejszą metodą modelowania zachowań. wiedząc. budzą niechęć. Karana reakcja zazwyczaj pojawia się powtórnie. wprawdzie zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia ukaranej reakcji natychmiast po jej wystąpieniu. Dotyczy to przede wszystkim procesów nagradzania i karania. walorów jej czynności zachowanie takie zostanie wzmocnione. Ludzie wielorako wykorzystują bodźce dyskryminacyjne. niż dzieci. że szef jest wściekły z jakiegoś tam powodu. który z zapałem ugania się na boisku za piłką. że gdy nie świeciła. jest zupełnie bazzasadne. Inaczej zapał do gry gwałtownie zmaleje. na zasadzie naśladownictwa. Występuje ono w takich sytuacjach. Kary. Nikt rozsądny nie pójdzie do dyrektora firmy z prośbą o podwyżkę płacy. Wniosek stąd taki. Efekt nadmiernego uzasadnienia znamy dobrze z obserwacji realnych sytuacji życiowych. opłacanie zabawy. osoba X czyta wiele książek. Zjawisko to badał i szczegółowo opisał M. nowego zachowania. premie motywacyjne piłkarzy muszą stale rosnąć. od wyraźnego łączenia zachowania i kary. co do połowy XX wieku było praktyką nagminną. ale i tego jak się zachowywać w danej sytuacji. że ukazuje drogę wyjścia z sytuacji. Takie połączenie metod postępowania ma tę zaletę. którym za to nie płacono. Jeżeli zachodzi konieczność karania. Czynność dodatkowo wzmacniana traci swą atrakcyjność i właściwość wzmacniania na rzecz wprowadzanej nagrody. Poczeka na dobry humor przełożonego. gdy osobnik jest karany i nie ma żadnej możliwości . Bodziec dyskryminacyjny pozwala rozróżnić sytuację już przygotowaną do działania od nieprzygotowanej. a nawet nienawiść do osób lub instytucji je stosujących. bawiącym się atrakcyjną zabawką. upowszechniając argumentację przeciw karaniu. Skuteczność kar natomiast zależy od poczucia winy. że czynniki warunkujące mogą zwiększać swą skuteczność pod wpływem działania innego czynnika. Pojawia się więc problem efektu łącznego działania dwu lub kilku czynników warunkujących. Prezentowany autor był zdecydowanym przeciwnikiem karania. zaprzestano bicia uczniów.Okazało się. w którym mu płacą za takie właśnie uganianie się. Młodzieniec. Osoby operatywne społecznie zazwyczaj przygotowują sytuację tak. zachowań agresywnych. Ostatnie sformułowanie wskazuje. ale nie eliminuje jej na przyszłość. Uczą przy tym. Jednym z bardzo groźnych społecznie i osobowościowo następstw karania jest w y u c z o – n a b e z r a d n o ś ć. gdy nagroda jest odbierana jako podkreślenie kompetencji osoby. natomiast kara. od bezpośredniego wystąpienia kary po reakcji. S e l i g m a n i S. Pojawi się wtedy e f e k t n a d m i e r n e g o u z a s a d n i e n i a. że dotkliwe kary są skuteczniejsze od łagodnych. Układ wzmocnień: bodziec dyskryminacyjny-zachowanie sprawcze-skutek nazwał Skinner z b i e ż n o ś c i ą t r ó j c z ł o n o w ą. dowodził. gołębie nie wykonywały tej czynności. by sprzyjała wywołaniu odpowiedniego zachowania. Wyniki badań Skinnera znacząco wpłynęły na społeczne zachowania ludzi. Jeżeli np. i zostaje za to pochwalona. Jeżeli natomiast dodatkowe wzmocnienie jest jedynie dodaniem czynnika skutek będzie odwrotny. którzy usiłują dodatkową nagrodą skłonić malucha do spożywania posiłków. W szkołach np. Skinner i jego zwolennicy. A ta musi być stale uatrakcyjniana. dyskr). Wielki błąd popełniają także rodzice. ale nie do ograniczania szybkości jazdy. która doprowadziła do zastosowania kary. Stosowane w formie kar fizycznych bywają nawet niebezpieczne. mimo uprzedniego wzmacniania dziobania w przycisk. Przekonanie. Mandat za przekroczenie szybkości skłania kierowcę jedynie do uważnego wypatrywania ustawienia patroli policyjnych. przestaje tak się zachowywać w klubie. gdy znika groźba kary. że zwierzęta uczą się nie tylko reakcji. przyczynili się do popularności wychowania bez kar. najczęściej źle stosowane.

który wytworzone produkty rolne próbuje sprzedać. a także sformułowanie hipotezy o tworzeniu się mapy poznawczej w umysłach istot uczących się dało pierwsze impulsy do wieloaspektowych badań tego zjawiska. doznających po raz pierwszy uderzenia prądem w klatce z przegródką. przekonał się. otrzymujący uderzenia prądem. za zborze. wolnej od szoku. natomiast w sferze osobowości wystąpi osłabienie zdolności poznawczych. „Przyjął” więc hipotezę bezradności. nie uczy się kojarzyć własnych zabiegów z osiąganymi rezultatami. co . Kuli się więc. których nie da się uniknąć. Do wyuczonej bezradność może również prowadzić życie w cieplarnianych warunkach. a w konfrontacji z sytuacjami realnego życia staje bezradny. Następstwem wyuczonej bezradności w sferze społecznej będzie degradacja społeczna. że wszystkie jego reakcje prowadzą do tego samego: uderzenia prądem. jest trudno usuwalną. Wyniki badań Skinnera. jak szczur w klatce i znosi zimno. niedostatek w zastygłej bezradności. karany przez niegodziwego szefa za każde postępowanie. przeskakiwanie do części za przegródką. Szok wyzwala próby ucieczki z „miejsca bólu”. Wielu psychologów nie zadowoliło się radykalnym programem behawiorystycznym badania uczenia się i zajęło się studiowaniem form uczenia się poznawczego. popiskują i przyzwyczajają do znoszenia tych dokuczliwości. jeżą.Za ziemniaki otrzymuje grosze. W laboratorium aranżuje się taką sytuacje umieszczając zwierzęta w klatce z podłogą podłączoną do sieci elektrycznej i co pewien czas stosuje się bolesne uderzenie prądem. Podobnie pracownik poddany mobbingowi. czego pragnie. raz utrwalona. Jak w tym ujęciu przedstawia się wyuczona bezradność? Pies. Cokolwiek nie zrobi nie może uzyskać środków na ogrzanie mieszkania. Zwierzęta kulą się. wskazywały na istotną rolę procesów poznawczych w uczeniu się zwierząt. lękliwość Zatem przedstawione objawy w znacznym stopniu są zbieżne z symptomami depresji. wszystko. przyzwoite ubranie. Mimo to. przejawiające się m. Ich zachowanie rażąco odbiega od obserwowanego u zwierząt. Poddano również reinterpretacji z punktu widzenia poznawczego szereg wyników. Odkrycie uczenia się utajonego (wspominaliśmy o nim na początku rozdziału). Młodzieniec. Uczenie się poznawcze. deficyt emocjonalny. biernie poddaje się swemu losowi. zwierzęta tak doświadczone nie próbują przeskakiwać do części bezpiecznej. mleko i inne. narkotyki lub. buraki. niezależnie od jego formy i skutków. a ta.in.życie skoszarowane. Pozostaje mu wtedy ucieczka w alkohol. Wprowadzenie psa do klatki z przegródką nie zmienia znacząco rozumienia sytuacji. za która nie występują uderzenia prądem.podobnie. smutek. otrzymanych w badaniach warunkowania instrumentalnego. Ostatni charakteryzują takie cechy jak apatia. wbrew jego osobistej opinii. popada w bezczynność. niechęcią podejmowania działań i tzw. wolnym uczeniem się. Możemy sobie wyobrazić ubogiego chłopa.. Wyuczona bezradność występuje także u ludzi. radio lub telewizor. otrzymuje bezzwłocznie. który niczego nie musi zdobywać. Świadczy o tym rozpoznawanie reguł czasu wzmacniania i dostosowania intensywności zachowania do występowania wzmocnień lub zjawisko blokowania dodatkowego bodźca.. siły motywacji. Po pewnym okresie czasu wprowadza się je do klatki przedzielonej przegródką.126 uniknięcia kary.

W czasie pierwszej wojny światowej przebywał on na Tenerifie i okoliczność tę wykorzystał do prowadzenia badań nad uczeniem się i myśleniem szympansów. N o r m a n). innym razem był zawieszony wysoko pod sufitem i szympans nie mógł go sięgnąć. Zupełnie inaczej reagowali ludzie. J. dłuższy nieco dalej. jak środowisko oddziałuje na organizm. Badane zwierze umieszczał w klatce i na różnorodne sposoby utrudniał mu sięgnięcie po ulubionego banana. wielkości i innych cech. L i n d – s a y. że uczenie się następuje w wyniku aktywnej eksploracji środowiska.T u r n b u l l a. a drugą w klatce o wzorach kół i trójkątów. przedstawiony prze z antropologa C. prowadzący badania międzykulturowe. Jego technika eksperymentalna była podobna do ówcześnie stosowanych. A. K o h l e r. J. Następnie uczono szczury różnicować bodźce i wybierać drogę do pokarmu. Psychologowie. że szczury. twórca t e o r i i o p t y k i e k o l o g i c z n e j utrzymuje. Kenge. Pod wpływem uczenia się zwiększa się dokładność spostrzegania Grupa Japończyków. który nigdy przedtem nie był w terenie nie zalesionym. Czynnik poznawczy odgrywa w tym istotną role. widziana po raz pierwszy wydaje się niezróżnicowaną. to istnieje małe prawdopodobieństwo zmiany zachowania. Raz owoc leżał za kratami klatki poza zasięgiem ręki. że uczymy się postrzegania kształtów. W. Gdy to nie przynosiło rezultatów . nie nauczył się postrzegania perspektywicznego. sądzili. widząc po raz pierwszy fotografię nie dostrzegają na niej przedstawionego obiektu. Jeżeli zmiana rozkładu wzmocnień jest trudna do wykrycia. wyciągając rękę lub doskakując. a czas przed kolejnym włączeniem prądu wykorzystują na odpowiednie przygotowanie się na jego działanie. U c z e n i e s i ę p r z e z w g l ą d (insight) badał i opisał W.127 powoduje. którzy nie doświadczyli niepowodzenia. a pytani o przeżycia w tej sytuacji stwierdzali. że zachowanie też pozostaje niezmienne. U c z e n i e s i ę p e r c e p c y j n e jest jedną z form uczenia się poznawczego.(P. J a c o b s). D. mieszkaniec dżungli. pozwalała uniknąć takiego doznania. G i b s o n. Jego istotę dobrze oddaje eksperyment E. szybciej uczyły się wyboru właściwej drogi. hodowane w klatce ze wzorkami. krótki w zasięgu ręki. która hodowała jedną grupę szczurów w klatce o białych. Wyniki badań jednoznacznie pokazały. tekturowych ścianach. znajdowały się przyciski. wyruszył samochodem poza obszar leśny. że są to bawoły roześmiał się i złościł. Kiedy usłyszał. Po kilkakrotnym przyjrzeniu zaczynamy wyraźnie rozróżniać cechy poszczególnych jednostek. że w takiej sytuacji musi istnieć możliwość kontroli uderzeń. D. G i b s o n. których kombinacja użycia. W miarę zbliżania się do stada „małe robaczki” wyraźnie rosły i rosło zdumienie Kenge. Na zewnątrz klatki leżały w różnej odległości kije. mniejsza i większa. ż czują się bezradni. W obu więc grupach pojawiły się odmienne hipotezy poznawcze. że z niego się żartuje. Znany jest opis zdarzenia. Początkowo próbowały sięgnąć po owoc drogą naturalną. różną w poszczególnych próbach. uniemożliwiające zdobycie banana. ale stale oznakowaną tym samym symbolem. Ludzie nie mający kontaktu ze współczesną cywilizacją. dostosowuje się do rozpoznawania środowiska i dlatego proces uczenie się można właściwie zrozumieć śledząc to. W pomieszczeniu umożliwiającym uderzanie prądem. I jest to efekt uczenia się percepcyjnego. T h o r n t o n i P. Około 60% badanych nie udało się znaleźć pożądanej kombinacji. Jego zdaniem system percepcyjny podlega ewolucji. w jego środowisku zjawisko to nie występowało. Zapytał więc badacza co to za istoty. wraz z pigmejskim przewodnikiem Kenge. dostrzegł w pewnym momencie grupę jakichś drobnych istot. Rozpoznanie następuje w wyniku uczenia się. więc nie widzą sensu podejmowanie jakichkolwiek działań. H. Kenge. Autor ten. W klatce znajdowały się skrzynki. spowodowane zmiennością wielkości spostrzeżonych istot. Podobny eksperyment przeprowadzono na ludziach (J. Kohler obserwował jak szympansy uczyły się przezwyciężać przeszkody. zebrali wiele dowodów na to.

Obowiązują przy tym następujące reguły: 1. Czy pożądany wynik osiąga się po serii prób i błędów.Lokomotywa wyjeżdża z zajezdni i po wykonaniu zadania wraca do niej. Ramka 17 Proponuję Czytelnikowi samodzielne rozstrzygniecie sporu. że uczenie się następuje w rezultacie zrozumienia struktury sytuacji. Te stwierdzenia podważały teorie uczenia się poprzez próby i błędy Thorndike’a.Lokomotywa może poruszać się po całym torze. rozglądało. 4. Nabywa przy tym potencjalnych możliwości reagowania na to.R. drapało i nagle łapało kij i strącało banana. Kształtuje się w i e d z a organizmu. a wagonik 2 w punkcie 1). jaki wystąpił między Kohlerem a Thorndikiem. że Kohler popełnił kilka błędów metodologicznych. ułatwiających restrukturalizację wyobrażeń sytuacji. Konkluzją eksperymentu było stwierdzenie. Przebieg uczenia się zależy od złożoności struktury i zdolności organizmu do jej rozeznania. Wiedza działa podobnie do instrukcji. W momencie startu lokomotywa L stoi w zajezdni. Lokomotywa może przesuwać oba wagoniki jednocześnie. czy też w wyniku nagłego olśnienia. lecz wielu sposobów reagowania na dany przedmiot. ale na bocznicę tylko p o p y c h a wagoniki nie może ich wciągać 2.128 zwierze wierciło. wglądu? Na niżej zamieszczonym rysunku elipsa przedstawia tor. Hebb podkreśla. M a i e r a nad oddziaływaniem nastawienia na ułatwienie uczenia się. Jeżeli badanemu pokażemy cyfry 8 oraz 2 i . dotyczące nabywania wiedzy i różnicowania bodźców. z zajezdni Z do tunelu T i z powrotem do zajezdni. Zadanie polega na przesunięciu wagoników lokomotywą tak. że zwierze lub człowiek w warunkach naturalnych uczy się nie jednego. D. Jest on zastrzeżony wyłącznie dla lokomotywy. H e b b a. Zaczęto badać wpływ różnych czynników. wagoniki są ustawione w punktach 1 oraz 2 (wagonik 1 w punkcie 2. by znalazły się one na miejscach. Oba może przesunąć na bocznicę.Wagoniki nie mogą przejeżdżać przez tunel. F. jedną na drugiej. Można to osiągnąć przez analizę własnego uczenia się rozwiązania niżej przedstawionego problemu ustawienia wagoników. po którym przesuwa się wagoniki (oznaczone kwadratami 1 i 2). z której wychodzi ślepa bocznica B. odpowiadających ich numerom. czyli tendencja do reagowania w określony sposób. Analogiczne procesy prowadziły do użycia skrzynki lub zestawienia dwu. wybierania jednego z wielu możliwych. co spotka w przyszłości. niemniej jego poglądy ukierunkowały dociekania nad uczeniem na tory psychologii poznawczej. 3. kształtującej nastawienie. a Kohler stał się jej zapalonym krytykiem. Znaczące są tu badania N . Następuje to nagle i nie ma związku z poprzednimi próbami. Dalsze badania uczenia się szympansów pokazały.

W pomieszczeniu eksperymentalnym znajdowały się rozmaite zabawki. Inne będą reakcje szympansa. Model w pewnym momencie zaczynał zachowywać się agresywnie. dorywcze i perspektywiczne. patrz: M. Ale nowe polecenie „Podziel” sprawi. intensywność której zmienia się w zależności od właściwości zadania i warunków jego realizacji. A więc zadanie i jego właściwości w znacznym stopniu określa przebieg procesu uczenia się. o złożonej sieci połączeń. Wystąpienie błędu świadczy o rozbieżności pomiędzy oczekiwaniem a stanem faktycznym. Zdobywana wiedza powoduje „przestawienie się centrali” tak. zachowującego się agresywnie lub nie agresywnie. np.(Obszerniej. Ten stan rozbieżności. podrzucał. że wywiera ona wpływ na wiele potencjalnych reakcji. Analogicznie działa wiedza. że bardzo często naśladują one swych ojców i przyswajają ich sposób bycia. nie odpręża. kształtujące się w trakcie uczenia się. Zwierzęta i ludzie nie uczą się reagowania na bodźce nie wnoszące informacji o sytuacji. przy tym nie je. a inne tego. a potrzebami i oczekiwaniami jednostki. badaną i opisaną przez A. to usłyszymy w odpowiedzi „Dziesięć”. Po fazie obserwacji zachowania modelu pokazano dzieciom atrakcyjne zabawki. Cały ten proces jak i jego poszczególne elementy podlegają k o n t r o l i ś w i a d o. to nie powiemy. ale nie pozwolono bawić się nimi. Jest to u c z e n i e s i ę k o r y g u j ą c e b ł ą d. określa sposób reagowania na bodźce i wyznacza cel działania. że odpowiedzią będzie „Cztery”. nie śpi. prowadzi nie tylko do uczenie się reagowania na nowe połączenia bodźców. Trwało to 10 minut. Osiągnięty wynik może zadawalać lub skłaniać do dalszego poszukiwania sposobów osiągnięcia celu. D. ale nie reaguje na ich łączne działanie. niż poprzednia reakcję. bił ją młotkiem. „bo były przeznaczone dla innej grupy”. Reguła delty występuje zarówno w uczeniu się zwierząt jak i ludzi. mężczyznę lub kobietę. Zmiana nastawienia wywołało inną. A. Opisane procesy pokazują jak niektóre elementy poznawcze. indywidualne i zbiorowe. Dzieci. wzbogacają umysłową reprezentację świata. uruchamiają odpowiedni do cech zadania proces przetwarzania informacji i określają ustosunkowanie się jednostki do procesu realizacji. Zadanie motywuje do działania. który bawił się kijem. T o m a s z e w s k i określił je jako rozbieżność pomiędzy rzeczywistością. Wynik operacji nie zmieni się pod wpływem powtórek.) Zadania można podzielić według różnych kryteriów.5 metra. Natomiast w uczeniu się człowieka istotnym elementem poznawczym jest z a d a n i e. okładał pięścią.. Różne właściwości zadania powodują swoistą recepcję bodźców.m o ś c i. „to jest twardziel”. Miało to sfrustrować badane dzieci. T. w tym plastikowa lalka Bobo. Ale błąd nie docenienia któregoś z nich powoduje uczenie się jego znaczenia. zwany przez niektórych psychologów r e g u ł ą d e l t a. ale również do tworzenia wyobrażeń lub pojęć. U c z e n i e s i ę p r z e z o b s e r w a c j ę jest odmianą uczenia się poznawczego. kierowca prowadzi samochód 24 godziny bez przerwy. 36 dziewczynek i 36 chłopców. stało się podstawą wyjściową k o n e k c j o n i s t y c z n e g o modelu uczenia się. z Przedszkola przy Sanford University podzielono na grupy eksperymentalne i kontrolne. autogenne (własne) i narzucone przez innych. .. lecz wprowadzimy syntetyzujące określenie „przeciążenie” i nim posłużymy się wyjaśniając „zasłabnięcie” kierowcy.129 polecimy „Dodaj”. na osobiste i pozaosobiste . Jeżeli np. że zesłabł z powodu długotrwałej pracy lub niedożywienia. w wyniku którego zwierze reaguje na każdy z dwu oddzielnie występu jących BW. określających nowy układ stymulacyjny. przewracał Bobo. a także komentował zdarzenie: „chce jeszcze zarobić”. który kija nie widział. Materska: Wstęp . Pracując z dzieci z rodzin przestępczych Bandura zauważył. Uczenie się hebbowskie. Bandurę. wielkości około 1. Aby dokładniej poznać ten proces podjął badania eksperymentalne. Ross i S. Ross . Przydzielone do grup eksperymentalnych obserwowały zachowanie dorosłego człowieka (modela). nie popija płynu. kopał.

że wpływy pokazywanych obrazów są groźne. Ostrożniejsi psychologowie sądzą.7 przypa-dków.130 Następnie wprowadzono je do pokoju. wspólnych dla wielu dziedzin aktywności ludzkiej. że oglądanie takich scen prowadzi do znieczulenia psychicznego. że nabyta wprawa w jednej dziedzinie przenosi się na inne. niż uprawiający strzelectwo itp. że istnieje przekonanie. nie mających walorów praktycznych. Eksperyment Bandury przypomniał i uświadomił badającym problemy uczenia się znaczenie naśladownictwa. T r a n s f e r ć w i c z e ni a. Wielu zachowań społecznych uczymy się obserwując postępowanie innych osób. w tym w Kongresie Stanów Zjednoczonych. Kosmonauta.in. mianowicie wtedy. Jest to sąd odwołujący się do analogii nabywania sprawności fizycznej. I to jest istota transferu. rzadziej. koszykarz szybciej nauczy się grać w piłkę ręczną. wymagający identycznej reakcji R. Różni się ono od instrumentalnego m. Zjawisko transferu pozostaje w pewnym związku z generalizacją bodźca. Czeladnik u majstra wiele uczy się przez podpatrywanie sposobu pracy. Okazało się. Pamiętając o złożoności zagadnienia (wiedza ma nie tylko praktyczne znaczenie) powiedzmy. np. gdy demonstrował ją film animowany. że dzieci wyraźnie naśladowały zachowania modeli. Ludzie dorośli naśladują innych (innego) rozumnie. iż umysł nabiera sprawności niezależnie od tego. Chciano bowiem wiedzieć czy pokazywanie brutalnych scen w telewizji powoduje narastanie agresywności dzieci i młodzieży w realnym życiu. Jeżeli mamy związek S – R i wystąpi S1. Kolejne badania. gdy 1) model jest atrakcyjny. nie potwierdzone rzetelnymi badaniami. Jest on możliwy w pewnych granicach dzięki poznaniu z a s a d. ż e tak jest rzeczywiście. mechaniczne. na dziewczynkę-12. Przedstawioną przez Bandurę wizję uczenia się nazywa się niekiedy t e o r i ą s p o ł e c z n e g o u c z e n i a s i ę. Na każdego chłopca przypadło średnio 38. gdy modela przedstawiano na filmie. Publikacja wyników prac Bandury zbiegła się w czasie z nasileniem prezentacji scen przemocy w telewizji amerykańskiej. małp występuje przemożny pęd do naśladowania. obojętności na ból i cierpienie i zachowań agresywnych. ”agresywnych” i „nie agresywnych” i obserwowano swobodne wybory obiektów zabawy i zachowania uczestników. na jakim materiale się ćwiczy. Jest to naśladownictwo. to nastąpi szybkie przeniesienie wprawy. w którym bało wiele zabawek. szybko zapominanych. że dokonuje się bez wzmacniania. bowiem zwierzęta i ludzie często uczą się odpowiednich zachowań obserwując wykonywane czynności przez inne organizmy. Wyraźnie naśladowano przemoc. gdy nie spotykają się z przeciwdziałaniem wychowawczym rodziców i wychowawców. 2) gdy naśladownictwo pozwala uporać się z osobistymi problemami. Wykazano.4 akta). nieco słabiej. Wielu psychologów twierdziło i dostarczało dowodów na to. służy poznawczemu m o d e l o w a n i u ich zachowania. Zjawisko mody jest dobrą ilustracją tych prawidłowości. jeżeli modelem była kobieta (48. podobnie jak u małych dzieci. nabywa umiejętności bycia w sytuacjach obniżonego działania siły grawitacji. Dzięki temu liczne obyczaje są przekazywane z pokolenia na pokolenie. w których zachowania modela żywego zastąpiono filmowym. ćwicząc poruszanie się pod wodą.Ta sama tendencja naśladowania przedstawiciela swojej płci wystąpiła u dziewcząt. Przypuszcza się zatem. określane jako t r a n s f e r p o z y t y w n y. Wzbudziły przeto ogromne zainteresowanie. Jeżeli z kolei na bodziec S trzeba będzie reagować . Osoby uczące się w szkołach pytają nieraz o sens przyswajania treści niektórych przedmiotów. U niektórych zwierząt. dały zbliżone rezultaty. a jeszcze słabiej. Poznawanie wzorce w postaci osób cenionych i lubianych wpływa na zachowanie jednostek poznających. Chłopcy częściej zachowywali się agresywnie w zabawie jeżeli obserwowali modela płci męskie (średnio 104 akty agresji).2 przypadków naśladowania zachowań agresywnych. gdy demonstrował ją model naturalny. ze względów praktycznych.

poprawnie zdefiniować tego terminu. nie wykazano też silnego wpływu jednej wysokiej sprawności na poziom innych sprawności. bardziej tradycyjnym. Warszawa. Włodarski (red): Psychologia uczenia się.W. Daniel Goleman. autor pracy pt. impulsywny i potężny. Zjawisko transferu nie jest dokładnie poznane. Zjawiska te możemy obserwować w realnym świecie. PWN. to wystąpi t r a n s f e r n e g a t y w n y. Rozdział IX Emocje i stres. Utrudnia to transfer negatywny. że czasami działający nielogicznie. Każdy zatem czynnik ubarwiający.C. która nie zawierałaby usterek lub uchybień.131 w nowy sposób.Z. religijne. Z a s a d y u c z e n i a s i ę są przeto jednym z elementów transferu wprawy. Inni posługują się określeniami naprowadzającymi. jak dotychczas. Galloway: Psychologia uczenia się i nauczania. Według drugiego. Drugi pogląd nie wydaje się być przekonywującym. ale nie potrafiliśmy. rozumu. że ludzie mają dwa umysły: racjonalny. ułatwiającymi rozumienie istoty zjawiska i łączenia problematyki emocji w jedną. Mimo to kierownicy instytucji i przedsiębiorstw poszukują ludzi wykształconych i chętnie im powierzają wykonywanie prac. czyli utrudnienie w nabyciu wprawy posługiwania się reakcją R2. którzy opanowując określony sposób urzędowania nie mogą przystosować się do wymagań „nowych czasów”. uczucia i emocje różnią się jedynie stopniem intensywności. w miarę zwartą całość. Anderson: Uczenie się i pamięć. Niechże ta hiperbola stanie się wprowadzeniem do problematyki kolejnego rozdziału. że bez emocji . V a n B r a k e l sporządził zestawienie 22 najbardziej rozpowszechnionych wśród psychologów definicji emocji i po przeanalizowaniu ich treści nie znalazł żadnej takiej.1988 r . uczucia są bardziej subtelnymi przeżyciami niż emocje i są mniej zależne od kontekstu sytuacyjnego. reakcją R2. natomiast ich istota jest tożsama.1998 r. Jak dotychczas zaznaczyły się w psychologii dwa odrębne poglądy. J. 1970 r. . mimo. Inteligencja emocjonalna pisze. Drugi sposób postępowania wydaje się być bardziej pomocny rozpoczynającym studiowanie psychologii. . R. teraz przyszła kolej na poznanie emocji. kwalifikujemy jako emocje. Dotychczas zajmowaliśmy się problematyką poznawczą. Przyjemne uczucie „głaskanego” podniebienia skłania ludzi do spożywania kawioru i jest ono tylko słabszą siostrą doznań. odczuwanych w trakcie zaspokajania dokuczliwego głodu. 1998 r.J. Określmy na początek relację pomiędzy pokrewnymi terminami „u c z u c i e” i „e m o c j a”. PWN. niekoniecznie zgodnych z ich kierunkiem wykształcenia. Do kategorii uczuć zalicza się przeżycia estetyczne. Literatura zalecana. Z. Warszawa. . niż nie wykształconych. Warszawa. PWN. świadomy. Buduchowska. intelektualne. Czym są emocje? Wiemy o tym z autopsji. Włodarski: Psychologia uczenia się. nadający barw życiu. Często narzekamy na nie elastyczność urzędników. Niekiedy określa się emocje jako s t a n p s y c h i k i. Warszawa. w tym uczucia. Zgodnie z pierwszym. skłonny do zadumy i refleksji oraz emocjonalny.WsiP. Powiada się. W tej sytuacji wielu autorów unika definiowania tego terminu i przedstawia problematykę emocji referując poszczególne zagadnienia. Prawdopodobnie korzyści takiego rozwiązania wynikają z faktu szybszego uczenia się ludzi wykształconych. moralne.

akceptacja i strach składają się na uległość. Czy możemy mieć pewność. sztywność ekspresji. pragnienie. różnorodnego uwarunkowania. to tworzenie podstawy ocen ważnych dla jednostki zdarzeń. sądzi. mieszanka strachu i zdziwienia daje odczucie goryczy. T r z e c i a to subiektywnie odczuwany stan umysłu. którzy prosili 200 kanadyjskich studentów o wymienienie wszystkich znanych im określeń emocji. F e h r a i J. A. zaliczył do tego zbioru 8 emocji. Podejmuje się też próby budowy enumeracyjnej definicji emocji. a całe bogactwo odmian pozostawia w domyśle. np. co zewnętrzne przeniesiono na świat umysłu. strach. ból. przedstawia mu się jedynie prototypy podstawowych emocji. jednolite i nieciekawe One to zabarwiają życie różnymi odcieniami przyjemności i przykrości. nie lubimy jego szarzyzny. że emocje to przeżycia takie jak radość. jeden z lepszych znawców prezentowanego problemu. m. Występuje tu. aczkolwiek istotnych kłopotów. że trzy właściwości określają istotę emocji. zdziwienie-oczekiwanie i akceptacja-wstręt. głód. wyraźna analogia do spostrzegania świata naturalnego. Uchybienia tego próbują uniknąć budujący definicję według wzorów klasycznych. Ludzie dążą do przedłużania czasu trwania przyjemności i jego skracania w przypadku przykrości. co sprzyja jednostce lub negatywnej faktów niesprzyjających jej dążeniom. przypisując emocjom właściwość ubarwiania przeżyć. Emocje (silne) zmieniają strukturę planów działania i wpływają na relację jednostki i otoczenia. R u s s e l l a. pozostawia się czytelnikowi określenie treści owego „itp.in.iż są one zjawiskiem o wielu właściwościach. Wymieniono 383 odrębne nazwy. Powiada się. Rozmieszczone w kole w postaci sąsiadujących i przeciwstawnych oktaw oddają myśl Pluchika o bliskości i przeciwieństwach emocji. Jaki wniosek wypływa z tych rozważań? Taki. P i e r w s z a. strach-gniew. niektóre tylko jednorazowo. że wszystkie wymienione określenia dotyczą emocji? Chyba nie. o wielce skomplikowanym układzie strukturalnym i zróżnicowanych cechach formalnych. a barwy odbieramy jako radosne jego upiększenie. Znawców problematyki emocji są zgodni w tym. wspólnych dla ludzi różnych kultur i środowisk. N. łącząc się tworzą e m o c j e w t ó r n e. Są to radość-smutek. Nie osiągnięto jednak zgodności poglądów w kwestii listy tych emocji. gniew i wstręt . Po drugie wyliczenie nazw emocji przedstawia ich „objawowość. jak widać. że istnieje kilka ewolucyjnie ukształtowanych. R.132 życie byłoby szare. gniew. Pojawiająca się emocja staje się kryterium oceny pozytywnej tego. wpływający na procesy somatyczne organizmu i działanie. radość i oczekiwanie dają optymizm. pogrupowanych w przeciwstawne pary. D r u g a to właściwość wyzwalania działania i zdolność nadawania priorytetu działaniom zgodnym z emocją. Przedstawiono wiele kryteriów wyróżniania emocji podstawowych. spójność pomiędzy ekspresją. A to może być źródłem nieporozumień i błędów. genetyczne uwarunkowanie programów reagowania. Myśl tę ilustruje niżej zamieszczony obraz koła emocji. Wskazują na to badania B. nie określając ich istoty. położone w kole obok siebie. znany specjalista z tego zakresu.pogardę. . że próby zdefiniowania emocji ujawniają nam to. Bliskie. P l u t c h i k. I ten schemat spostrzegania tego. zatem definicje takie nie w pełni ułatwiają rozróżnić emocje od nie emocji. wrodzonych e m o c j i p o d s t a w o w y c h.”. Dynamika tak kształtowana także tworzy kolorystykę życia. F r i j d a. pożądanie seksualne itp. Taki sposób definiowania przysparza specyficznych. Po pierwsze. objawami fizjologicznymi emocji i doświadczeniem (przeżywaniem) i inne.

133

Nie wszyscy badacze akceptują ten model układu i współzależności emocji. C. I z a r d np. wyróżnia 10 emocji podstawowych: radość, zdziwienie, gniew, wstręt, pogardę, strach, wstyd, poczucie winy, zainteresowanie i podniecenie. Rozbieżności zapatrywań, dotyczące zestawu emocji podstawowych, siłą rzeczy muszą prowadzić do powiększania różnic w kwestii zestawu i kompozycji składników emocji wtórnych. Radość i akceptacja to według Plutchika składniki miłości, natomiast Izard dopuszcza dwie możliwości aktualizacji miłości z połączenia: 1) radości i zainteresowania oraz 2) radości i podniecenia. Rozbieżności w kwestii właściwości emocji wtórnych świadczą o poziomie trudności, z jakim badacze mają do czynienia w badaniach emocji. Zróżnicowanie emocji jest bardzo wyraźne przy wysokim poziomie ich intensywności, natomiast zaciera się, staje się mało widoczne w stanach niskiego natężenia. Stanowi to jedną z przeszkód w badaniu i charakterystyce przedstawianych emocji. W praktyce obserwujemy zróżnicowane pod wieloma względami stany emocji. Jest to wynikiem zarówno różnorodności form ich występowania, jak i sposobu obserwacji. Nieco inaczej jawią się nam emocje własne, innych ludzi lub zwierząt. Jedną z cech je różnicujących jest z a b a r w i e n i e lub t o n a c j a. Używając tych kategorii mamy na myśli ogólne określenie odczuć p r z y j e m n o ś c i lub p r z y k r o ś c i. Mogą one współwystępować z różnymi emocjami, np. ból, zazwyczaj przykry w niektórych sytuacjach bywa odczuwany jako lekko przyjemny, albo nasilający doznawaną przyjemność. Te relacje wzajemne komplikuje dodatkowo to, że przyjemności mogą być aktualistyczne, doznawane w trakcie określonego procesu, lub wynikające ze wspomnień i wyobrażeń. Niekiedy wspomnienia przykrych wydarzeń są odczuwane jako przyjemne. W pamięci dokonuje się zmiana ram odniesienia ówczesnych doznań. Stany emocjonalne różnicują się również według kryterium i n t e n s y w n o ś c i i c z a s u trwania. Stany o słabej intensywności, szybko zmieniające się, o różnym czasie trwania to n a s t r o j e. Nie jest znana ich etiologia, mogą pojawiać niespodziewanie, pozornie bez przyczyny. Mogą wynikać z przyczyn wewnątrz organicznych i sygnalizować pojawienie się jakiegoś napięcia. Mogą też być następstwem działania czynników zewnętrznych, takich jak rodzaj pogody, spotkanie miłej i cenionej osoby, określone zdarzenie itp. Nastroje dzieci i młodych ludzi zmieniają się bardzo szybko, dziecko z sekundy na sekundę może przechodzić z płaczu do radości. Nastroje ludzi dorosłych są bardziej stabilne, a niektóre bywają długotrwałe. Nastroje depresyjne np. mogą trać tygodniami, a nawet miesiącami. Niezależnie od parametrów czasu i intensywności nastroje charakteryzuje tonacja. Zły nastrój jest stanem przykrym, towarzyszy mu niekiedy przygnębienie, obniżenie sprawności. W dobrym nastroju człowiek odczuwa radość, jest podniecony, energiczny. W krańcowych przypadkach popada w e u f o r i ę, czyli stan ponad normalnego podwyższenia dobrego nastroju. W z r u s z e n i a, to chwilowy stan wzmożonego przeżycia emocji, pojawiający się z reguły pod wpływem bodźców ze świata zewnętrznego. Wzruszamy się czytając literacki opis jakiegoś zdarzenia, oglądając obraz malarza-artysty, na widok cierpiącego kaleki, płaczącego dziecka czy skomlącego zwierzęcia. Wzruszenie, pomimo, że może być wywołane czymś przykrym, jest przeżyciem raczej pozytywnym, o wielowątkowej kompozycji. Nie mamy natomiast dobrego określenia przeżycia typu wzruszenie odczuwanego jednoznacznie negatywnie. Potocznie mówi się o „wnerwieniu”, „wkurzeniu” albo o rozłoszczeniu, czyli o jednolitej emocji. A f e k t y to stany intensywnego i krótko trwałego pobudzenia emocjonalnego. Niekiedy ich siła jest tego rzędu, ż opanowują one cały umysł, blokują wystąpienie innych doznań. Człowiek w afekcie nie panuje nad swoim zachowaniem, nie docierają do niego bodźce przeciwstawne do tych, które wywołały pobudzenie. Zanika racjonalna kontrola czynów. Afekty gniewu prowadzą

134

często do zachowań wulgarnych i agresji, zazdrości do natychmiastowego wymierzania sprawiedliwości, strachu do nie przewidywalnych, zaskakujących zachowań. Ze specyfiką afektywnego uwarunkowania czynów mają do czynienia sądy i w takich przypadkach muszą rozstrzygać o stopniu winy za popełniony czyn karalny. Afekty niekiedy nabierają niezwykłej intensywności i są określane mianem efektu patologicznego. F u r i a to niezwykle intensywny, krótkotrwały i niszczycielski wybuch emocji, szał, szaleństwo. Furie to w starożytnym Rzymie trzy boginie zemsty, okrutne mścicielki przelanej krwi i one symbolizują właściwości tego stanu emocji. N a m i ę t n o ś c i to silna, ukierunkowana i względnie trwała emocja, wynikła z upodobania i przywiązania do określonej formy aktywności. Są one ze swej istoty bardziej podmiotowe, niż przedmiotowe, bardziej charakteryzują osobę je przeżywającą, niż sytuację, która je wyzwala. Niektóre z nich są bardzo trwałe, są „namiętnościami życia”. Może to być np. namiętność do gry w karty, sportu, kolekcjonowania itp. Bywa namiętna miłość, żądza władzy, ale i namiętność skąpca, palacza i innych. Nie zależnie od formy bywa ona na tyle silnym motywem czynu, że czasami prowadzi do zachowań kryminalnych. Zdarzało się, że namiętni filateliści z chęci posiadania upragnionego znaczka popełniali zuchwałe kradzieże, a namiętni kochankowie dopuszczali się nawet zbrodni na swych wybrankach. U c z u c i a są stanem zabarwionym emocjonalnie, ale nie sprowadzają się one do przeżyć czysto emocjonalnych. Są one zawiłą kombinacją elementów emocjonalnych, poznawczych (sensorycznych i intelektualnych), a także upodobań, nastawień, wartościowań. Emocje z reguły pojawiają się pod wpływem zdarzeń zewnętrznych, naturalnych lub społecznych, natomiast uczucia kształtują się także na tle procesów mentalnych i osobowości. Nie zanikają one przeto, podobnie jak emocje, po ustaniu działania przyczyny, lecz trwają raz krócej raz dłużej po jej zniknięciu. Często też powracają spontanicznie, bez widocznej przyczyny. Zmienności uczuć doświadczamy np. pod wpływem samooceny, wysoka wzbudza samozadowolenie, niskadezaprobatę, niezadowolenie z siebie itp. Pomiędzy pojęciami emocja i uczucie zachodzi relacja krzyżowania. Niektórych emocji nie nazwiemy uczuciami i niektórych uczuć nie utożsamimy z emocjami. Typowe emocje gniewu, strachu czy bólu jakościowo różnią się od klasycznych uczuć estetycznych, moralnych i religijnych. Istnieje natomiast klasa stanów psychiki o właściwościach charakterystycznych zarówno dla emocji jak i uczuć. Dobrze ilustruje ten stan rzeczy zjawisko miłości. Tak zwany cool sex, efekt popędu seksualnego jest redukcją napięcia emocjonalnego, natomiast miłość platoniczna jest czystym uczuciem uwielbienia, zachwytu, przyjaźni, kombinacją doznań wolnych od afektywności. Miłość pełna, łącząca ludzi kochających się, zawiera w sobie zarówno emocje jak i uczucia, tworząc niepowtarzalną tonację przeżyć. Niektóre uczucia, przede wszystkim estetyczne i religijne, są przeżywane kontemlacyjnie. Na ich treść składają się elementy oglądu, namysłu, roztrząsania, przemyśliwania. Przeżycia te mają tę właściwość, że nie prowadzą do działania, implikują bierność. Kontakt ze światem zewnętrznym zostaje ograniczony, osobnik kontemplujący koncentruje się na swoich doznaniach i przeżyciach, zamyka się w sobie. Trwa w tym stanie aż do momentu pojawienia się silnego bodźca zewnętrznego, zmieniającego nastawienie. Stany krańcowo intensywnych uczuć określa się jako ekstazy, uniesienia uczuciowego. Pojawiają się one pod wpływem silnych wzruszeń, odpowiednich ćwiczeń, stosowanych np. przez mnichów tybetańskich lub jogów, praktyk ascetycznych, narkotyków i innych. W stanie ekstazy zostają ograniczone funkcje świadomości, doznania zmysłowe „bledną”, tracą swą wyrazistość, do świadomości docierają tylko te, które dotyczą treści ekstazy, występują zmiany czynnościowe organizmu: serce „zamiera”, oddech staje się niewyczuwalny, twarz kredowo

135

blada, ręce i nogi zimne. Niekiedy występuje i d e o p l a s t i a, wyobrażenia zostają wtedy odebrane jako wrażenia, ukazujące realny obraz świata. Pojawiają się omamy, złudzenia. Wizja cierpienia, bólu może prowadzić do wystąpienia różnorodnych znaków na skórze, a nawet stygmatów, ran ciała. Istnieją też ekstazy radosne, określane jako rozkosz ekstatyczna. Poznanie genezy i właściwości emocji i uczuć skłania do zaznaczenia analogii pomiędzy nimi a „drogą od dołu do góry” i „od góry do dołu” w procesie poznania zmysłowego. Emocje, to swoista „droga od dołu do góry” są one wzbudzane przez wydarzenia zewnętrzne, niezgodne z dążeniami jednostki, natomiast uczucia „spływają” z góry, oddają stan umysłu, przenosząc go na obiekty zewnętrzne. P o b u d z e n i e e m o c j o n a l n e. Co wywołuje emocje, jakie czynniki powodują to, że doświadczamy radości, smutku, strachu, gniewu lub obrzydzenia? Wiemy, że niektóre emocje maja biologiczne uwarunkowanie. Emocja bólu pojawia się w następstwie bodźca, działającego destrukcyjnie na organizm. Czy istnieją analogiczne bodźce, wywołujące emocje innych modalności? Eksperymenty prowadzone na szympansach pokazują, że gipsowy odlew maski pośmiertnej wywołuje u 1/5 obserwowanych zwierząt krzyk przerażenia i gwałtowną ucieczkę, u pozostałych mniej gwałtowne i zróżnicowane reakcje (D. Hebb).Podobnie silną reakcja, zarówno u szympansów jak i człowieka dorosłego występuje na widok węża, krwi, zmasakrowanego ciała. Niektórzy badani mdleli w czasie oglądania filmu, pokazującego operację chirurgiczną. Opisane bodźce są odbierane jako sygnały zagrożenia, są więc emocjogenne. Również intensywność bodźców ma określony wpływ na pojawianie się emocji. Bodźce bardzo słabe nie wywołują żadnych emocji, słabe i średniej mocy są odbierane jako przyjemne, a po przekroczeniu granicy określonej intensywności stają się nieprzyjemne. Dalsza intensyfikacja bodźca daje odczucia emocji krańcowo nieprzyjemnych, bolesnych. Tak jest odbierany np. bardzo silny hałas. Zjawisko zmiany emocjonalnego zabarwienia bodźca w zależności od jego intensywności nosi nazwę a l t e r n a c j i. Prawidłowość tę doskonale wykorzystują praktycy, zainteresowani kształtowaniem nastroju. Znamy przytulne kawiarenki, nastrojowe wnętrza kościołów o delikatnym świetle „witrażowym”, niektóre sale wystawowe dzieł sztuki itp. Nagle i niespodziewanie pojawiające się bodźce, a także obiekty szybko zbliżające się do postrzegającego są kolejną przyczyną pobudzania emocji. Wywołują one przeżycia negatywne i reakcje unikania. Oddziałują one w ten sposób do póty, dopóki stanowią zaskoczenie. W miarę ich powtarzania się pojawia się h a b i t u a c j a, czyli przyzwyczajenie do ich właściwości. (J. Reykowski) Przedstawione przyczyny występowania emocji pokazują, że są one skutkiem działania czynników świata zewnętrznego na organizm. Otoczenie jest tu czynnikiem aktywnym, organizm, w aspekcie doznań emocji, biernym. Są to zatem e m o c j e s t a n u b i e r n e g o. Ale z reguły organizm zdrowy jest aktywny, dąży do osiągania określonych celów życia. Na drodze ku nim napotyka różnorakie przeszkody i sytuacje sprzyjające. I one też stają się przyczynami pojawiania się emocji. Określimy je jako e m o c j e s t a n u a k t y w n e g o. Jeżeli są to utrudnienia w realizacji dążeń, występują emocje negatywne, takie jak gniew, smutek, złość, jeżeli sprzyjają podjętym działaniom wzbudzają emocje przyjemne ( radość, dumę i inne). Intensywność tych emocji zależy od ważności celu i stopnia osobistego zaangażowania jednostki w jego realizację. Stwierdzono np. wyraźny wzrost napięcia emocjonalnego u chirurgów wykonujących trudne operacje. W pewnych przypadkach siła emocji przewyższa siłę dążenia do zachowania życia. Niekiedy patrioci giną w obronie ojczyzny, a zakochani bez ,,wzajemności popełniają samobójstwo „z miłości”. Emocje pojawiają się niekiedy bardzo szybko, w ułamkach sekundy. Nie znaczy to, że są aktem, wręcz przeciwnie, są procesem o kilku fazach, niestety różnie rozumianych przez

136

poszczególnych specjalistów. Zdaniem N. Frijdy są to fazy: 1) oceny poznawczej, 2) wartościowania kontekstowego, 3) gotowości do działania i 4) zmiany psychologicznej, ekspresji, działania. Ocena poznawcza (ang. appraisal) jest w istocie wartościowaniem zdarzenia lub bodźca. Przypisana im ocena określa jakość emocji, wywołanej przez to zdarzenie. Wartościowanie kontekstowe to proces poznawania związków zdarzenia z aktualną sytuacją osobnika, jego planami działania, ich znaczeniem, atrybucją itd. Gotowość do działania przybiera różne formy (zbliżania, unikania, konfrontacji), wpływa na tworzenie planów działania i wybór dróg ich realizacji. Pojawiająca się emocja nie może być pozostawiona sama sobie, wytwarza napięcie. Które oddaje zwrot „Co z tym zrobić?”. Zmiany psychologiczne dotyczą przede wszystkim zmiany nastawienia, przeniesienie orientacji z innych na siebie. Świadczą o tym reakcje płaczu, śmiechu, gniewu lub strachu. Pojawiają się też odpowiednie do przeżywanych emocji formy ekspresji i działania. F i z j o l o g i c z n e o b j a w y przeżywanych emocji. Powszechnie wiadomo, że względnie silnym emocjom towarzyszą wyraźne fizjologiczne objawy emocji, takie jak kołatanie serca, zasychanie w ustach, pocenie się, rozszerzanie źrenicy i inne. Świadczą one o wystąpieniu reakcji alarmowej. J. L e D o u x wykazał, że w mózgu szczurów (zapewne i u człowieka) niepokojące informacje sensoryczne docierają bezpośrednio do ciała migdałowego, które ,„podrywa” organizm zanim kora mózgowa przeanalizuje informację. Uaktywnia się wtedy układ sympatyczny, pobudzający, mobilizujący organizm do wysiłku i działania. Zmienia się skład chemiczny krwi, zwiększa się w niej ilość cukru, wzmaga się wydzielanie hormonów, adrenaliny i noradrenaliny, w płucach zwiększa się absorpcja tlenu. Krew przepływa z organów wewnętrznych do mięśni. Tym zmianom wewnątrz organicznym odpowiadają symptomy zewnętrzne. Emocje powodują: - zmniejszenie oporu przewodnictwa skóry (reakcja skórno-galwaniczna) - zmiany w krążeniu krwi, występuje przekrwienie skóry twarzy i karku ( emocja gniewu) lub niedokrwienie, bladnięcie (emocja strachu), - gwałtowne bicie i przyśpieszony rytm pracy serca, - zmiany oddychania, wzrost stosunku czasu wdechu i wydechu, „chwytanie” powietrza, - rozszerzanie źrenicy (odruch źreniczny), - zmniejszenie wydzielania śliny, zasychanie w ustach, - reakcje pilomotoryczne (jeżenie się włosów, gęsia skórka), - tremor, drżenie mięśni, napinanie mięśni antagonistycznych. Badania s u b i e k t y w n y c h o d c z u ć pilotów samolotów bojowych pozwoliły uzupełnić ten obraz o szereg dodatkowych elementów. Poza tym ukazały częstotliwość występowania (dane w procentach) poszczególnych symptomów. Okazało się, że napięciu emocjonalnemu najczęściej towarzyszy kołatanie serca (89%), napięcie mięśni (86%),drażliwość, rozdrażnienie, gniewny nastrój (80%), nerwowe pocenie się (79%), lekkie mdłości (76%), wrażenie nierealności (69%), częste oddawanie moczu (65%), relatywnie rzadziej występowały amnezja szczegółów, dekoncentracja uwagi, poczucie słabości, omdlenie i inne. E k s p r e s j a e m o c j i realizuje się na wiele sposobów i przy użyciu różnorakich środków. Możemy je połączyć w trzy grupy: 1) w o k a l n e, 2) p o s t u r y i g e s t u oraz 3) m i m i – c z n e. Badaniem ekspresji wokalnych w czasie wypowiedzi oraz dokonywanej poprzez użycie nie lingwistycznych form, takich jak chrząknięcia, westchnienia, chlipanie, pauzy (nazwijmy je odgłosami) zajmuje się w o k a l i k a (Th,G.Grove). Głos ludzi wyraża emocje dzięki zmienności czterech parametrów: siły, wysokości (częstotliwości), barwy i melodii. Głos silny (donośny), o umiarkowanej częstotliwości, wyraża pewność, poczucie ważności mówiącego lub

137

doniosłość treści komunikatu, o neutralnym zabarwieniu emocjonalnym, jest odbierany jako nośnik informacji. Na co dzień słyszymy wiele wypowiedzi i odgłosów silnie zabarwionych emocjonalnie. Zabarwienie i melodyjność stają się w takich przypadkach wiodącym wskaźnikiem wyrażanych emocji. Względnie dobrze rozpoznajemy odgłosy bólu i wypowiedzi, formułowane w stanie bólu. Odczuwamy siłę ładunku emocjonalnego w donośnym wołaniu „Ratuuunku!” i groźbę krótkiego i stanowczego „Precz!”. Cichy, wabiący szept, lub ciepłe wyznanie tajemnicy też są powszechnie znane. Kombinacje czterech, wymienionych na początku ustępu właściwości, dają nieskończenie wiele możliwości wyrażania emocji. Drugą stroną zagadnienia jest zdolność rozpoznawania wyrażanych głosem emocji. Okazuje się, że w niektórych przypadkach nie jesteśmy w stanie określić na podstawie właściwości głosu typu emocji, którą on wyraża. Słysząc np. płaczące dziecko nie stwierdzimy czy płacze z głodu, bólu żołądka lub niedogodności ułożenia. Ale dobrze rozpoznajemy śmiech a także tonu wypowiedzi: ciepły, zimny, ostry, sarkastyczny, ironiczny i inne. Holenderscy badacze nagrali wypowiedź „od dwóch miesięcy w ciąży” w tonacji dziewięciu emocji: radości, zainteresowania, zaskoczenia, smutku, wstydu, strachu, pogardy, obrzydzenia i gniewu. Następnie odtwarzano je Tajwańczykom, Japończykom i Holendrom. Ostatni nieco lepiej rozpoznali wyrażane emocje, chociaż różnice nie były wyraziste, z wyjątkiem rozpoznania radości. Ostatnie rozpoznało poprawnie jedynie 25% Azjatów. Nie jest wykluczone i to, że na rozpoznanie emocji mgło wpłynąć wartościowanie treści wypowiedzi. P o s t u r a lub p o z a to ułożenie ciała w przestrzeni. Wskaźnikami odmienności postur są wychylenie ciała do przodu lub do tyłu, skrzyżowanie (lub nie) rąk, założenie (lub nie) nogi na nogę, rozluźnienie lub napięcie różnych części ciała i podobne. W naszej kulturze występuje około 30 postur. Są one odpowiedzią na stymulację z otoczenia a jednocześnie wyrażają stany emocjonalne osobnika je prezentującego. W sytuacji publicznego spotkania, niektóre osoby stojąc przed publicznością, trzymają ręce założone jedną na drugiej na wysokości brzucha (tzw. gest Hitlera), co wyraża niechęć otwarcia, wobec innych, kontaktu z nimi. Inni trzymają ręce w kieszeni, jest to typowa postura amerykańska, wyrażająca poczucie swobody, luzu. Niektórzy z upodobaniem zakładają ręce do tyłu, demonstrując w ten sposób emocje pewności siebie, władczego nastawienia. Ręce opuszczone wzdłuż ciała oddają powagę, koncentrację na czynności realizowanej. T. R. Sarbin i C. R. Hardyck posłużyli się tzw. figurami kreskowymi (ilustracja niżej) do przedstawienia czterech postur. Badani uznali, że wyrażają one emocje (1) powątpiewania, niepewności, (2) wyczekiwania, znudzenia, (3) smutku, żalu, (4) zdziwienia, pewności siebie. Badania te dowodzą tego, jak jest czytelne emocjonalnie ułożenie ciała względem współrzędnych

3) rozpaczy lub żalu.Potakujące i przyzwalające europejskie skinienie głową w Pakistanie. uniesione w górę ramiona zwycięzcy zawodów sportowych. Rozpow-szechnione są gesty: 1) radości. badacze rozpoznali 360 układów mięśni twarzy. np. gest „załamywania rąk.4) pogardy i lekce-ważenia (gesty obsceniczne). Możemy zatem przedstawić gesty z punktu widzenia ich przystawalności do poszczególnych emocji.. odchylone ramiona. braku zgody.138 Postury. M i m i k a to środek ekspresji emocji poprzez układ mięśni twarzy i wygląd oka. Takiej próby podjął się P. Ta niejednoznaczność gestów doprowadzała niejednokrotnie do niemiłych ale i zabawnych nieporozumień. Badając ekspresje mimiczną naukowcy próbują skatalogować wszystkie ruchy wyrazowe.. Właściwość ta przysługuje tylko tym. Turcji i innych krajach azjatyckich jest wyrazem zaprzeczenia. natomiast gesty są kulturową adaptacją biologicznych możliwości wyrazu. co OK. Natomiast emocje „ksobne” nie są sygnalizowane tym sposobem. poznać ich współwystępowanie i opisać mechanizm ekspresji mimicznej. Postury są formą ekspresji uwarunkowaną głównie biologicznie. Posługiwanie się językiem gestów wymaga więc pewnej ostrożności. naprężone mięśnie. charakteryzują się kuleniem. Mięśnie. bowiem nie ma takiej potrzeby. wariantów wyrazów mimicznych. zjeżony włos wzbudza u przeciwnika wrażenie wielkiego obiektu i skłania do respektu. Niektóre formalnie identyczne gest mają różne znaczenie nawet w kulturowo bliskich sobie krajach europejskich.Obsługa tego systemu jest niestety praco i czasochłonna. które odgrywają doniosłą rolę w kontaktach z innymi. rozpoznawalnych i kojarzonych z odpowiednimi emocjami.System kodowania Ruchów Mięśni Twarzy). oznakami wycofywania się. 2) gniewu (zaciśnięta pięść). we Włoszech i Francji. Przeciwne cechy określają postury gniewu. wyrażające lęk lub przygnębienie. Opracowane komputerowe . Gest kółka palca wskazującego i kciuka w USA znaczy tyle. Jest to środek wielorakich możliwości. np.. Nie wszystkie emocje podstawowe są wyraziście prezentowane w języku gestów. aczkolwiek niejednoznacznych dla odbiorców. Doznawane emocje wyrażamy odpowiednim g e s t e m. W tym ujęciu byłyby one wyrazem emocji poszczególnych modalności. kurczą się lub rozluźniając tworzą owe układy. pomniejszaniem postaci organizmu. w Niemczech natomiast jest wyrazem pogardy i poleceniem całowania w .Ekman tworząc system FACS (Facial Action Coding System. nawet politycznych.

Wiele układów występuje wtedy. klaszczą w dłonie. R. to przypuszczalnie następuje utrwalenie zaistniałego związku. autentycznej życzliwości zanika powoli. Wskaźnikami tego wyrazu są m. brwi i usta informują nas o prawdziwych emocjach partnera. to występuje wówczas inkongruencja (niezgodność. bo nie mamy sposobności ich obserwowania. nie tylko mimicznej. opadła szczęka u chorych i starców daje charakterystyczny obraz słabości. Z punktu widzenia wpływu emocji na działanie wyróżniamy emocje s t e n i c z n e i a s t e n i c z n e. że uśmiech może być spontaniczny i towarzyski. która jest czymś innym. 2)części środkowej i 3) ust oraz części szczękowej. dziwiąc się czemuś wysuwają język. ale od układu mięśni do emocji. Dowodów na poparcie tej tezy dostarczają badania kulturowoporównawcze. Mięśnie szczęki z kolei są stale napięte. W sferze czoła środkami wyrazu emocji są ruchy brwi i marszczenie skóry (zmarszczki poziome i pionowe). Badani Zajonca czytali tekst. zawierający wiele wyrazów z niemiecką samogłoską u (umlau). Eskimosi Utku nie wyrażają gniewu w kontaktach interpersonalnych. że ta forma wyrazu emocji pozostaje poza świadomą kontrolą. nie od emocji do mięśni. że jest to możliwe. Chińczycy np. Jeżeli zatem ktoś pragnie ukryć swe emocje i słownie deklaruje np. a także pozycję szczęki. zmiany wielkości źrenicy). głównie poprzez uśmiech. Usta. w sferze środkowej mięśni okręznych oko i policzkowych. niż wyraz mimiczny. zmartwienie. kierunek patrzenia. Japończycy śmiechem wyrażają zakłopotanie. że emocje są uwarunkowane biologicznie. wymagającą „dziubkowatego” układu ust. Konkluzją po tych informacjach jest stwierdzenie. informują o emocji radości. gdy jesteśmy silnie zaabsorbowani czynnością wiodącą. odpowiadającego za ruchy kącików ust. drugie nie wywierają takiego wpływu. głównie jarzmowego. w wyniku czego odpowiednio marszczy się skóra twarzy. Okazało się. a w rzeczywistości żywi uczucie niechęci. pozorantem życzliwości. ogólnie-niemiłe uczucia. satysfakcji. są mniej oszukańcze niż deklaracje słowne. Uśmiech spontaniczny. Badając wyrazy mimiczne z reguły dzieli się twarz ludzką na trzy strefy: 1) czoła. w której funkcjonują. Pierwsze wpływają na działanie poprzez pobudzenie aktywności. mdleją ze strachu. życzliwość. Ostatni jest elementem maski.139 systemy kodowania emocji na podstawie fotografowanych wyrazów emocji jeszcze nie osiągnęły niezbędnego poziomu dokładności. O stanie emocji „mówi” także wyraz oczy. Warto jednak pamiętać. I to ma znaczenie praktyczne. niespójność) ekspresji słownej i mimicznej. tzn. Ekspresja emocji. Później oceniali w skali przyjemny-przykry wszystkie samogłoski. według Zajonca wymaga ono także odwołania się do procesów neurofizjologii. Układ mięśni w „dziób” wyraża smutek. Nie skąpiący uśmiechów mają zmarszczki wokół oczy. czas kontaktu wzrokowego. natomiast ich formy wyrazu. Zajonc i współpacownicy pokazali. in. Nieświadomość układu mięśni twarzy powoduje. oczy. Niektórych układów mięśni naszej twarzy nie znamy. złośliwcy ściągnięte usta. Jeżeli określoną emocję stale wyraża ten sam układ mięśni. Ludzie często przeżywające i wyrażający dana emocję powodują powtarzanie ekspresyjnego układu mięśni. Czy można go zademonstrować działając w kierunku odwrotnym. gdy są zaniepokojeni. E m o c je a d z i a ł a n i e. Thaitańczycy z radości drapią się do krwi. Steniczność zależy od siły a także treści . Pojawia się on szybko i szybko znika. Wyjaśnienie tego zjawiska jest dość skomplikowane. Ogół tych rysów składa się na fizjonomię twarzy. Ekspresja mimiczna. że u oceniono jako mniej przyjemne od pozostałych samogłosek. świadome ich rozluźnienie zmienia wyraz twarzy. a w lusterku zazwyczaj oglądamy twarz chcącego się przejrzeć w zwierciadle. ujawniane także w nazewnictwie oraz przypisywane im znaczenie zależą od właściwości kultury. jakby świadcząc o trwaniu życzliwości. mimo biologicznego „podłoża” jest do pewnego stopnia skutkiem uczenia się. W sferze trzeciej emocje ujawniają się prze układy i ruchy ust.

strach. standardowe. Osobnik przestraszony przeskakuje przeszkody nie do pokonanie w stanie „zimnych” emocji. ułatwiała jednostkom i gatunkowi przetrwanie w danym środowisku. Głos ludzki nie tylko przekazuje informacje. na rzecz innych. Niemal we wszystkich kulturach emocje radości i pokrewne kojarzą się z kierunkiem działania ku obiektowi. braku tlenu jako stanu alarmującego. a ujawniające się wzorce emocjonalne są łatwo rozpoznawalne. Studenci.140 emocji (J. F u n k c j e e m o c j i są na tyle liczne. Emocje wpływają na kierunek działania. obrzydzenie wyzwalają działania „unikowe”. to . Wpływają też. wymagających głębokiego namysłu. natomiast gniew. Siła emocji znacząco wpływa na jakość rezultatów działania. Spotykany u zwierząt wielu gatunków odruch tulenia uszu przy spotkaniu z innym osobnikiem chronił uszy przed uszkodzeniem w przypadku ataku ze strony napotkanego. połączenie z układem limbicznym i szybko wzbudzają emocje. wynikłych z jednego programu. Emocje funkcjonują jako system szybkiego ostrzegania przed zagrożeniem dla organizmu. jakim jest organizm. typowe dla emocji średniego natężenia. czyli form rytualnych. Sztuczny głos nie budził u nich zaufania. to lesze rezultaty uzyskuje się przy wysokim pobudzeniu emocjonalnym. Emocje w przekonaniu Darwina funkcjonowały w przeszłości jako wzorce działania. ale wyraża także rozmaite emocje. Emocje gniewu i agresja. Pogrzeby np. Widok płomieni ognia i strach tym wywołany wyzwalał u konia. wywołana zagrożeniem terytorium osobniczego. działający w zmiennym środowisku. Istotną role odgrywają w tym układzie ból i uczuciowo zabarwiona doznania węchowe. jak już wspomnieliśmy. Ich występowanie w licznych sytuacjach powtarzających się ułatwiło organizmom przystosowanie do warunków egzystencji w zmieniającym się otoczeniu. istoty stepowej. radość pobudzają do intensywnych działań. że wymagają klasyfikacji. wzbudzająca gniew pomnaża liczbę swoich przeciwników. Emocje wg S. odpowiednio ukierunkowujące zachowanie organizmu. święta urzędowe również (zestawienie zupełnie przypadkowe). Strach i wstręt. który aktywizuje się w sytuacjach konieczności przerwania działań. A właśnie ono jest istotnym czynnikiem we wszelkich ludzkich interakcjach. Podobna zależność występuje przy wszelkich czynnościach. Nowoczesne spojrzenie na funkcje emocji zakłada. Natomiast czynności zadania trudne lepiej są wykonywane przy niskim stanie pobudzenia emocjonalnego. Niektóre emocje wymagają ściśle określonych form ich wyrazu. Emocje określają priorytet działania. niż nie pobudzeni emocjonalnie. w całej Polsce przebiegają bardzo podobnie. na rezultat działania Niezwykle ważne funkcje pełnią emocje w życiu społecznym. funkcjonują też jako wzmacniacze. Biegacze lub drwale rywalizując z innymi osiągają wyniki rekordowe. Emocja gniewu wywołuje działania przeciw obiektowi. Jeżeli wykonuje się zadanie łatwe. władza np. na jego rzecz. Tomkinsa. pomiędzy nimi występuje siodło. Wzrostowi siły emocji odpowiadają dwa szczyty efektów działania. silnie przeżywający sytuację egzaminu. stanowią zachętę do nawiązania kontaktu i współdziałania. Jest to element awaryjny. które mają bezpośrednie. oddalania się. że są one niezbędnym elementem złożonego układu. lub pełnił rolę sygnału uległości. Jeżeli negatywny. Poszczególne emocje określają też formy realizowanych działań. z pominięciem kory mózgowej.Smutek jest z reguły asteniczny. powodują nasilenie doznania bólu lub jakiegoś innego odczucia np. u koni). Jedną z grup stanowią funkcje ewolucyjno-biologiczne. osiągają przy podobnym stanie przygotowania gorsze wyniki.Reykowski). a szczególnie w sytuacjach niebezpiecznych. wpływając na podniesienie poziomu sprawności organizmu. szybką ucieczkę poza sferę ognia. Jeżeli mają one odcień pozytywny. Piloci jednego z lotnisk w Kanadzie nie wyrazili zgody na komputerowe przekazywanie informacji dotyczących czynności pilotowania. albo ostrzeżenia (np.

kierowanym do adresata. odpowiednio lękowe lub radości. Zgodnie z teoria homeostazy następuje powrót do optimum funkcjonalnego. pojawia się przeciwstawna emocja w postaci przyjemności. Osoby tak odczuwający widzą swój cel i sens życia w doznawaniu przyjemności. ale on do niego nie przemawia. Od nich zależy to. nawet inteligentnemu człowiekowi w społeczeństwie. Kształtują więc orientację h e d o n i s t y c z n ą. które miały miejsce w jego życiu. obojętnych i niechcianych. Jak bardzo dokuczliwa jest niezdolność okazywania swoich emocji innym ludziom wiedzą cierpiący na aleksytymię. Człowiek ów po chirurgicznym usunięciu guza mózgu zachował dotychczasowy poziom inteligencji. podkreślano to. Zwiększa ono intensywność percepcji. Wyeksponował on tę właściwość procesów emocjonalnych. na co zwracamy uwagę. alpinistów. ze wie co to jest strach. W określonych sytuacjach wiedział jakie reakcje powinny wystąpić. Treści utrwalane w naszym umyśle trafiają tam niesione falą podniecenia emocjonalnego. Po przeżyciu przykrości. tonujący pobudzenie i przywracający przeciętny poziom pobudzenia. odgłosy pobliskiej strzelaniny gangsterskiej lub milionowa wygrana w Lotto. mówią neutralnym tonem: ”Gniewam się!” i spotykając się z niedowierzaniem dodają: „Naprawdę !” Niemożliwość szybkiego przekazywania emocji utrudnia aleksotymikom wywieranie wpływu na innych i skuteczne działanie w zbiorowości. nie wzbudzał bowiem zaufania partnerów. Domassio. że za przyjemności trzeba będzie kiedyś zapłacić. wynikłej z zagrożenia. Zjawisko to poddał procedurze badań eksperymentalnych i opisał je w kategoriach procesów przeciwstawnych R.141 mogą być wyrazem niezadowolenia doświadczającego emocji lub ostrzeżeniem. profesora psychologii i neurologii. ale utracił zdolność przeżywania emocji. a to zachęca do podejmowania dalszych czynności w wybranej dziedzinie. Nie był w stanie ocenić zdarzeń. p r o c e s a c h p r z e c i w s t a w – n y c h. Uczucie nie ostrzegało go przed działaniami niepewnymi. jest biologicznie zbyt kosztowne dla organizmu. Z racji tych cech psychicznych zbankrutował jako przedsiębiorca. różnicujemy świat na sferę obiektów pożądanych. Silne bodźce zewnętrzne. że prawidłowość ta obejmuje także sekwencje krótkotrwałe. Świadczy o tym przypadek pacjenta A. pobudzają nerwowy układ sympatyczny i wyzwalają. towarzyszące temu stanowi. Emocje są ważnym czynnikiem organizowania naszego doświadczenia życiowego. czyli niezdolność uzewnętrzniania emocji. uwagi. czyli uruchamia się układ parasympatyczny. Doznania rozkoszy i przyjemności różnych odcieni są w niektórych kręgach ludzkich niezwykle cenione i pożądane. doświadczających silnych podnieceń. że po intensywnym przeżyciu określonej emocji. ale żadna nie wydawała mu się bardziej pociągającą w stosunku do pozostałych. bokserów i innych osób. Nie musiał tłumić podniecenia. Podobne emocje pojawiają się u skoczków spadochronowych. Solomon wykazał. L. S o l o m o n. pamięci. przyjemności. Zawodnicy skaczący do wody np. Utrata tego czynnika organizacji doświadczenia uniemożliwia funkcjonowanie. ale wkrótce po nim przeżywają moment zadowolenia. że cierpienia zaowocują miłą nagrodą itp. pojawia się emocja wobec niej przeciwstawna. Interesującą postać przybrała funkcja emocji w tzw. Prawidłowość ta w wersji uproszczonej była znana od wieków. co spostrzegamy. Dzięki emocjom ukierunkowujemy nasze doświadczenie. np. Jednak takie pobudzenie nie może trwać długo. która polega na tym. zapamiętujemy. Emocje w tym przypadku wytyczają drogę życiową tych osób i to jest ich specyficzną funkcją. bo nie znał podniecenia. Gdy wpadają oni w gniew. Widząc ludzi przestraszonych powiadał. życia dla przyjemności. z wierzy lub trampoliny przed skokiem odczuwają lęk. . To ukazuje jeden z aspektów motywacji uprawiania sportów ekstremalnych. silne doznania emocjonalne.

nie mającym konkretnego odniesienia. agresywne będzie skierowane na przyczynę gniewu. ukierunkowany na określony obiekt zewnętrzny lub na samą osobę przeżywającą. a także do podkreślenia swojej wartości. gniew może pojawić się zarówno wtedy. zaistnieje blokada dążeń. znowu pojawia się przyjemny stan emocjonalny. W pierwszym przypadku zachowanie gniewne. gdy jednostka napotyka przeszkody przy realizacji celów osobistych jak i wtedy. Działanie i skutki tego mechanizmu doskonale są znane. Dokuczliwości są już odczuciami subiektywnymi. Związek gniewu i agresji jest powikłany. jest wtedy raczej demonstracją niezadowolenia z zaistniałej sytuacji. Gniew może być krótkotrwały. gniew może wzbudzić zachowanie wpływowego przełożonego. naruszenie przestrzeni osobistej. są zatem relatywne. nie tylko z bajki Krasickiego. Często oba zjawiska występują w ścisłym związku. Funkcja emocji z punktu widzenia procesów przeciwstawnych polega na przywracaniu stanu optymalnego pobudzenia organizmu. Np. Przyczyny ujęte w dwu pierwszych punktach należy rozumieć szeroko. Radość długo trwająca też może mieć negatywne następstwa. pojawia się w formie wybuchu. ale nie można skierować go na tę personę. Agresja też nie musi wynikać z gniewu. 2) ma miejsce podważanie wartości Ja. Niemniej niektóre z nich występują powszechnie. występującego głównie w sytuacjach społecznych. tak zwany rush. Aby uniknąć dokuczliwości tego przeżycia. agresja jest wtedy następstwem powstałego gniewu. Te odrębne sposoby przeżywania wpływają na dobór form zachowania. Gniew jest emocją intensywną . W miarę powtarzania zażywania rush staje się coraz słabszy. tzn. Gniew może być intencjonalny. a przykrość jako emocja przeciwstawna staję się bardziej doskwierająca. w postaci dekoncentracji uwagi. m i ł o ś ć. Koncentracja na doznawanej przykrości osłabiałaby równowagę układu organizm. 3) ujawniają się różnego rodzaju dokuczliwości. wysoka temperatura. Często doświadczane emocje g n i e w. gdy emocja pozytywna występuje jako pobudzenie poprzedzające. by uniknąć przykrości. narkoman sięga po kolejną dawkę. Pierwsze zażycie narkotyku wyzwala silne doznanie przyjemności. młodzieniec odchodzi od grupki kompanów. jest reakcją na frustrację. np. a nawet narodowe. nieprzyjemne zapachy. pojawia się gdy: 1) występują przeszkody w realizacji celów osobniczych. wąsko grupowe. Znane też są przypadki wybuchu gniewu irracjonalnego. niekiedy sprowadza się do wyrażenia dezaprobaty wobec kogoś lub czegoś. w dwu pozostałych wystąpi mechanizm kozła ofiarnego. ale nie ukierunkowany ze względu na jego wyraz.środowisko i dawałaby przewagę ostatniemu. uderza pierwszego napotkanego przechodnia i jakby nic powraca do towarzystwa . ograniczona swoboda ruchu lub myśli. Są to m. Solomon ukazał jego istotę na przykładzie przeżyć emocjonalnych narkomanów. korki uliczne. niektóre formy zachowania i wiele innych. s t r a c h. po czym następuje powolne jej opadanie i w końcu pojawia się stan przykrości.142 Nieco inaczej przedstawia się omawiane zagadnienie. Bywa także intencjonalny ze względu na genezę. Analogicznie zarówno obrażenie lub niesprawiedliwa ocena jednostki jak i jej krewnych. Oto np.in. Wskaźniki przygnębienia i osłabienia zachęcają drapieżników do ataku. gdy realizuje cele rodzinne. przyjaciół lub pobratymców może wywołać emocje gniewu. Jednak nie zawsze gniew prowadzi do zachowań agresywnych. W końcu osoba już uzależniona bierze narkotyk tylko po to. budząc gniew. ale trwa on już krócej od poprzedniego. są znane formy agresji „zimniej” realizowanej z dużym wyrachowaniem. agresja zostanie skierowany na obiekty przypadkowe. Może być pobudzeniem zgeneralizowanym. silnego cierpienia. niezbędnego dla sprawnego funkcjonowania w środowisku. a przykrość po nim następująca coraz to bardziej intensywną. tłok.

łączony z przysłowiowym biciem głową w mur. włos nam się jeży na myśl o duchach. niekiedy tragiczne w skutkach przypadki paniki (strach paniczny). boimy się nieznanego i przyszłości w ogóle. pozostający poza wszelką kontrolą racjonalną. S t r a c h jest wrodzoną emocją. następuje „wypuszczenie pary”. Wybuchową formą gniewu jest też t e m p e r t a n t r u m. odczekania. F u r i a to forma gniewu bardzo silnego. gra na instrumencie). aż gniew opadnie i zaistnieją dogodniejsze warunki poczynań w sytuacji. Setki tysięcy ludzi porzucało wtedy swe domostwa i uciekało bez sensu przed siebie. czy włoskich w Abisynii. badanie efektu wywołanego gniewem). Najbardziej spektakularna panika wystąpiła przed II Wojną Światową w USA w trakcie radiowej audycji Orsona Wellsa pt. w niektórych przypadkach nie uświadamiany. Furia i ogarnięty nią furiat są niebezpieczne dla otoczenia. Strach jest emocja zaraźliwą społecznie. Inwazja Marsjan. wzmacniana niekiedy ustępliwością jej adresatów. ważności. która stała się przyczyną pojawienia się gniewu. Inni specjaliści uczą opanowywania gniewu metodą czynności uspakajających typu ćwiczenia sportowe. Niektórzy ludzie są tak podatni na pobudzenie lękowe. reakcją na zagrożenie. . niszczycielskiego. szybko rozprzestrzenia się i nasila w wielkich zbiorowościach ludzkich. szaleństwo. którą można uznać za wolną od zagrożeń. ale reakcje lękowe trudno wygasić. Praktycznie nie ma takiej sfery świata. Jednak większość reakcji strachu jest nabyta. rosyjskich w Mandżurii. nie pozostawiający śladów w pamięci pojawia się najczęściej pod wpływem zazdrości i prowadzi do tragicznych w skutkach działań. szarpanie włosów. czyli oczyszczenia z emocji gniewu przez jej ujawnienie. że każdy przedmiot może stać się dla nich bodźcem wywołującym strach. zaległy przejawia się w postaci wrogości. Emocje mobilizujące do walki. Zwolennicy teorii k a t h a r s i s. Gniew d ł u g o t r w a ł y. nie tylko w powtarzających się sytuacjach. o wyrazistych formach ekspresji ( krzyk. chaotycznym i niszczycielskim. w tym morderstw. wyobrażając postponowanie prześladowcy sądząc. Bywa też określana jako szał. powstających z grobu nieboszczykach. austriackich w Sudetach. Ludzi są bardzo podatni na wzmacnianie lękowe. artystyczne (np. U ludzi dorosłych podobne cechy gniewu charakteryzują „g n i e w b e z s i l n y”. występujący u małych szympansów i dzieci. Ważnym dla psychologa zagadnieniem jest opanowywanie gniewu. panowanie nad jego przebiegiem. Zaleca się unikania działań w stanie pobudzenia. zachęcają do okazywania złości w formie werbalnej lub przeżywanie jej w formie fantazji. czyli wybuch gniewu. wyuczona przez warunkowanie. Zachowanie tak uwarunkowane jest dynamicznym. Jest podobny do nastawienia. bo przyczynia się nawet do utrwalania skłonności do reagowania gniewem. Prawdopodobnie jest to nie w pełni świadomy sposób pokazania swego znaczenia. Boimy się różnych zjawisk przyrodniczych. bicie głową o ścianę i od czasu do czasu spoglądanie na matkę. że nie jest to metoda dobra. Gniew w a f e k c i e. skierowanego przeciw określonemu adresatowi. ucieczki i uległości są położone w ciele migdałowym mózgu blisko siebie. dominujący. wampirach i mściwych. instrumentalnego. rozmowy z przyjaciółmi itp. Nie ustrzegły się tego nawet zgrupowania wojsk. niepohamowanego.Latwo jest uwarunkować lęk na dowolny bodziec. Niekiedy występuje w wiązce z zazdrością i zawiścią. dzikich zwierząt i innych ludzi. ujawnia się w różnych. Dowodzą tego liczne. Jest to forma zachowania wrodzonego.143 grupy. że zabiegi takie osłabiają działanie gniewu. mającego na celu zwrócenie na siebie uwagi lub osiągnięcia czegoś pożądanego. np. Długotrwałe i nieskuteczne pobudzenie emocji strachu przenosi się na pole agresji i strach przekształca się w gniew. Gniew uwarunkowany s t r a c h e m („podszyty strachem”) pojawia się w następstwie dysfunkcjonalności emocji strachu. prace fizyczne. Jednak niektóre badania pokazują.

że w następstwie jego zarówno J. niekiedy utożsamiana z miłością neurotyczną. Są to emocje społeczne. budowana na odczuciu piękna osoby kochanej. p o c z u c i e s z c z ę ś c i a to emocje pozytywne. . O dokuczliwości fobii niech świadczy przypadek jednej z pacjentek. ksenofobia (lęk przed obcymi). natomiast długotrwałe lęki są czynnikiem destrukcyjnym. (namiętność). wynikłe np. Obiegowo powiada się. powstające w umyśle człowieka. przybyła na przyjęcie. lęk przed naruszaniem reguł. Na ich widok J. 4) romantyczna (intymność i namiętność). irracjonalne. na którym nieświadoma faktu gospodyni domu podała danie w postaci kurzych nóżek. Są to: M a n i a. Te odmiany stanowią podstawowe „kolory” miłości. Ich kombinacje dają jeszcze kolejne trzy kolory pochodne. Przypisuje się im ciepło. 2) społeczne. Strach jest przeżyciem.hydrofobia (lęk przed wodą) i inne. wsparcie. zaproponowanej przez J. 5) przyjacielska (intymność i zaangażowanie). u uczniów zbliżenie budzącego strach nauczyciela wywołuje niekiedy mutyzm. pojawiających się pod wpływem strachu jest ucieczka. bezpieczeństwo. 4) moralne. Uwzględniając powyższa charakterystykę prezentowany autor wyróżnił 7 odmian stanów miłości. Według innej klasyfikacji.2) miłość ślepa. wywołanym podnietami ze świata zewnętrznego. zazdrość. miłość beztroska. jak i gospodyni domu znalazły się na oddziale doraźnej pomocy miejscowego szpitala. Wywołują niekorzystne zmiany somatyczne. gniewu. namiętności i zaangażowanie. zawierająca wszystkie trzy elementy. patologiczne. że jest przeżyciem przedmiotowym. namiętność przez pożądanie. swoiste feerie uniesienia i rozpaczy. do mniej znanych należą nozofobia (lęk przed chorobą). 3) egzystencjalne. że na miłość składają się trzy główne kompleksy odczuć i zachowań: intymność. Razu pewnego J. mieszanka Eros i Ludus. Psychologia miłości utrzymuje ( za Sternbergiem). 3)miłość pusta (zaangażowanie). przed grzechem. przed urodzeniem kalekiego dziecka. z utraty poczucia sensu życia. nastawienie przyjacielskie. L u d u s. powszechnie pożądane. usztywnienie i niezdolność wypowiedzenia nawet prostego zdania. np. eksponująca radość gry miłosnej. Wojciszke. złości. 6) miłość fatalna (namiętność i zaangażowanie) oraz 7) miłość kompletna. dezorganizację życia zawodowego i społecznego. Ludzie pod wpływem strachu też niekiedy. stany paniki). miłość łagodna. klaustrofobia (lęk przed zamkniętą przestrzenią). r a d o ś ć. irracjonalne lęki określonych sytuacji lub przedmiotów. lęk przed śmiercią. pragnienie bliskości. Żywiła ona niecodzienny lęk przed kurzymi nóżkami. mianowicie: 1)lubienie ( intymność). miłość o silnym pociągu fizycznym. okazywanie zaufania. A. przyjacielska. Drugą jest zastygnięcie w bezruchu. autor pracy pt. jak żona Lota. związane głównie z oceną ze strony innych. Są zwykle postrzegane jako przeciwstawne wrogości. trwałe zmiany psychiczne ( nerwice lękowe. Są to: 1) lęki biologiczne. Lee mamy następujące odmiany miłości: E r o s. w ten sposób potencjalna ofiara stara się nie zwracać na siebie uwagi napastnika. a zaangażowanie poprzez dążenie do zapewnienie trwałości więzi miłosnej. np. zareagowała takim napadem lęku. występują przeważnie w procesach interakcji i wymagają współudziału innych. serdeczność. zabawowa. tęsknotę. M i ł o ś ć. Typowymi obawami lęków są fobie. pełna zrozumienia. Była to fobia niebywałej siły. o inicjale J. Kępiński opisał lęki dotyczące czterech dziedzin życia ludzkiego. wrzody żołądka. S t o r g e. Przeciwstawia mu się lęk lub e m o c j ę l ę k u jako zjawisko p o d m i o t o w e.144 Jedną z typowych form zachowania. zastygają. Sytuacyjne reakcje strachu są normalnym objawem dobrego przystosowania. Powszechnie znane są agorafobia (lęk przed otwartą przestrzenią). Intymność wyraża się poprzez dzielenie informacjami osobistymi. zamieniają się w „słup soli”. zakochanie. A. B. andorofobia (lęk przed mężczyznami).

rzadka odmiana miłości altruistycznej. innym z sprzyjającym układem losu. Gdy osiągnie się odpowiedni poziom określonego stanu rzeczy. połączenie Ludus i Storge. co było wielką przykrością. Często spotykamy stwierdzenia typu: „Byłbym szczęśliwy zarabiając dwakroć więcej. T e o r i e e m o c j i. Otóż w latach 50-tych wielu Amerykanów (35%) utrzymywało. przemawiających przeciw tak ujmowanym zależnościom. Czapiński. W latach 90-tych przeciętne zarobki. że poczucie szczęścia ( w wersji negatywnej. bodzie poprzez układ obwodowy wywołuje określone zmiany aktywności. Tatarkiewicz w pracy O szczęściu po pokazuje jak wieloznaczne treści i jak różne odniesienia ma to pojęcie. płaczemy odczuwamy silne pobudzenie emocjonalne. położonej niemal na równiku zwierzał się psychologowi amerykańskiemu z nieszczęścia. Ten stan rzeczy wyjaśniają teorie poziomu adaptacji Helsona. ile od oceny tych faktów. porównań społecznych Festigera i relatywnej deprywacji Mertona. jeszcze innym z doskonałością albo bogactwem. in. Jest to teoria o b w o d o w a. obliczone wg stałego kursu. niż obecnie”. zaplanowana. Mieszkaniec wyspy Ponope. W. Teoria ta była mocno krytykowana przez W. jakiego doznał. H o h . L a n g e w roku 1890 opublikowali prace. szokującym rozumieniu wspólnoty interesów oraz Agape. miłość praktyczna. J. że byliby szczęśliwi zarabiając 20 tysięcy dolarów. kształtowanej zgodnie z ideałem miłości chrześcijańskiej. ukazując 7 możliwych perspektyw empirycznego badania problemu szczęścia. bardziej niż inne emocje wpływa na wybór stylu życia. gdyż przyczyn pobudzenia emocjonalnego upatruje w pobudzeniu nerwów obwodowych. Poczucie szczęśliwości albo dobrostanu zależy od wielu czynników. Marzenia o szczęściu sięgają w przeszłość. J a m e s i Duńczyk N. Pomijając rozbieżności w teoriach tych podkreśla się. temperatura otoczenia spadła do 21 0 Celsiusza. Gdy atakujemy. ale wskaźnik ludzi szczęśliwych spadł do 30%. Pewnej mianowicie nocy ogarnął wyspę niebywały chłód. stwierdza. Jest ono następstwem wartościowania zgodnie z przyjętą skalą wartości. odpowiednie do stanu mobilizacji organizmu. Miłość. umożliwiające aktywne zmaganie się z przeciwnościami losu i możliwość realizacji ważnych wartości. narzeczeńskich i małżeńskich. Miłość typu Ludus nie sprzyja trwałości związków.niezadowolenia) kształtuje się w następstwie porównań własnej sytuacji z sytuacją innych. Szczęście i poczucie szczęścia są określeniami bardzo subiektywnie rozumianymi. uciekamy. który zgromadził szereg eksperymen-talnie potwierdzonych dowodów. żyją nadzieją. w których przedstawili podobne poglądy na istoty emocji. Przeciętne zarobki wynosiły wówczas 9 000 dolarów. Po-kazał m. Jednak badania G. Czy istotnie następuje przyrost szczęścia po spełnieniu określonego warunku? W przypadku przedstawionej w stwierdzeniu wersji dało się to sprawdzić empirycznie. że istotą szczęścia jest nastawienie. np. natomiast małżeństwa osób preferujących Storge są trwałe.145 P r a g m a. C a n n o n a. rodzi się pragnienie jego podwyższenie i tak ad infinitum. Jednym szczęście kojarzy się z przyjemnością. Poczucie szczęścia nie tyle zależy od kostatacji faktów. wzrosły właśnie do 20 000 dolarów. połączenie Erosa i Storge. Dowodzi to zmienności wskaźnika szczęścia. cofnięcie się przed czymś i to jest odczuwane jaki określony stan emocji. Ich zdaniem emocje są następstwem pobudzenia organizmu. interesowna. że chirurgiczne przecięcie połączeń narządów wewnętrznych z układem nerwowym u zwierząt nie wpłynęło na pojawianie się emocji. Jedną ze starszych jest teoria emocji Jamesa-Langego. Relatywizm ten dobrze oddaje opis pewnego wydarzenia. Przedstawione odmiany miłości wywierają wpływ na charakter i trwałość więzi koleżeńskich. Amerykanin W.

Zjawisko to oznaczył symbolem GAS (general adaptation syndrom-ogólny zespół adaptacyjny) . który odkrył i opisał mechanizmy funkcjonowania stresu. wywołując dwa odmienne procesy. opryskliwą. typowe przygotowanie organizmu do obrony. a kora mózgowa spełnia funkcję kontroli. że emocje kształtują dwa czynniki: pobudzenie i ukierunkowanie. Bodziec lub sytuację wywołująca ten stan nazywa się stresorem. wyrażany nazwą. R e l a c y j n a t e o r i a L a z a r u s a.146 m a n n a osób zparali-żowanych. tym silniejsze emocje następują po nich. Ostatnie zostało zapożyczone ze słownictwa techniki. że usunięcie kory mózgowej powoduję występowanie nagłych ataków na oślep. wystawiał na działanie niskich temperatur) i stwierdzał. Siła emocji zależy od ważności relacji. tzw. niekorzystnych dla organizmu bodźców środowiskowych lub wewnątrz organicznych. przekroczenie których powoduje jego uszkodzenie. To odkrycie doprowadziło ich do wniosku. Stres jest niespecyficzną reakcją organizmu na działanie różnorodnych. pobudzenia sympatycznego układu nerwowego. osoby w takich sytuacjach nie rozpoznają właściwie swoich emocji. określana również mianem talamicznej albo ogólnie ośrodkowej. Badaczem. Materiał wytrzymuje obciążenie go pewnych granic. pojawiają się emocje pozytywne. Poddawał je działaniu różnorakich. a emocje. które nie są wzajemnymi przyczynami. natomiast ukierunkowanie jest procesem poznawczym. w trakcie którego badanym wstrzykiwano epinephrinę. niezależne od jakości bodźca. odpowiedzialnych za powstawanie emocji. Ocena ważności. przerywał sen. C a n n o n i Ph. Prowadził on badania eksperymentalne na zwierzętach. L a z a r u s traktuje emocje jako stan (lub proces) pojawiający się w następstwie zmian relacji organizm-środowisko. S. określającym źródło emocji i jej charakter. był H. środek pobudzający i połowa grupy badanych oczekiwała na dalszy ciąg badań w towarzystwie osoby zabawowej. że odczuwanie emocji zależy od sprawności układu obwodowego. Wielka zaletą teorii Cannona-Barda jest to. że osoby z grupy pierwszej zinterpretowali swe pobudzenie jako radosne. uruchamianie . szkodliwych czynników (głodził.Schachter i J. Pobudzenie ma charakter fizjologiczny. Ta analogia pomaga uchwycić istotę stresu. zdolnościami znajdowania sposobów działania wstanie pobudzenia. S t r e s i j e g o z w a l c z a n i e. Po pewnym czasie zrozumiał. natężenie i wpływ na zachowanie zależy od umiejętności radzenia z pobudzeniem emocjonalnym. pokazały. mobilizacja sił. lecz obrona całego organizmu wobec zaistniałego zagrożenia. Teoria Cannona-Barda. Organizm po prostu przystosowywał się do nowej sytuacji. Stwierdzono w efekcie. jest ośrodkiem pobudzenia emocjonalnego. Bodźce zmysłowe docierają równocześnie do wzgórze i kory móżgowei. wściekliznę pozorną. mając nadzieję wykrycia nieznanego hormonu. Ich trwanie. przygnębiające. W. Z badań tych wynikał wniosek.S e y l e. R. Zdaniem Seyle’go w GAS występują trzy fazy: 1) a l a r m u. z uszkodzonym kręgosłupem w czasie działań wojennych. B a r d prowadzili badania występowania emocji u kotów i stwierdzili. Wystąpienie tylko izolowanego pobudzenia bywa mylące. ż ich reakcje były podobne. Jeżeli zmiany są korzystne. a z drugiej połowy jako przykre. im ważniejsze są naruszone. thalamus. że nie jest to reakcja wywołana działaniem jakiegoś nieznanego hormonu. a pozostali z osobą niezadowoloną. rozpoznanie następstw zachwiania relacji jest jednym z ważniejszych elementów procesu narastania emocji. tam wielkość napięcia materiału określa się w kategoriach obciążenia. że wzgórze. że sprowokowała badania procesów mózgowych. Singer przeprowadzili eksperyment. jakie on wzbudza określa się terminem „napięcie”. D w u c z y n n i k o w a t e o r i a e m o c j i S c h a c h t e r a i S i n g e r a jest nawiązaniem do teorii Jamesa-Langego. jeżeli niekorzystne-negatywne.

Prezentowane zestawienie pokazuje różnorodność czynników stresujących. którzy mają poczucie kontroli nad sytuacją. 1992 r. opracowane przez T. Badania naukowe i obserwacje życiowe pokazują. oczywiście. sprostać zadaniom obrony. Powodują one napięcia o różnej sile. hałas. Warszawa. a nawet śmiercią. określoną w umownej skali jednostek przystosowawczych. H.Traur: Stres.147 rezerw energii (szybsze krążenie krwi. 2) o d p o r n o ś c i. Mogą nimi być zjawiska przyrodnicze. Jednak dokuczliwość tych zmian jest subiektywnie różnie odbierana. energiczni nie poddają się łatwo sytuacji stresowej. niskie i wysokie temperatury. dla innych jedynie przygodą życiową. lub społeczne takie jak konflikty z szefem. dokonana mobilizacja może skutecznie przeciwdziałać zagrożeniu. kończąca się chorobą. Stres ma dwa oblicza. Również emeryci z domów starców lepiej radzą ze stresem. ich zachowanie nie podlega dezorganizacji. Ludzie młodzi. że bardziej odporni na stres są ludzie. Tenten. trudno zachować spokój umysłu i panować nad sytuacją. dla jednych rozwód może być tragedią. napięcie przedłuża się. jeżeli mają poczucie kontroli nad otoczeniem. cywilizacyjne. W życiu codziennym ludzie są narażeni na działanie licznych i różnorodnych stresorów. np. wszystkie są mniej lub bardziej dokuczliwe. Zdarzenie Ilość jedn. przyśpieszone bicie serca0. występuje faza 3) w y c z e r p a n i a. Z badań zachowania żołnierzy w sytuacjach frontowych wynika. nieporozumienia rodzinne. wszystkie powodują zmiany relacji jednostki z szeroko pojętym otoczeniem. trzęsienia ziemi. przyjacielskie itp. Jeżeli tak się nie stanie. pokazuje siłę stresorów. obiektywne i subiektywne. Rahe’go. Holmesa i R. panują nad emocjami. spaliny. huragany. Niże j przedstawione zestawienie. M. Zdarzenie Ilość jedn. H. Śmieć małżonka 100 Zmiana zakresu obowiązków w pracy 29 Rozwód 73 Syn lub córka opuszczają dom 29 Separacja 65 Kłopoty z rodziną małżonka 29 Kara więzienia 63 Wybitne osiągnięcia własne 28 Śmierć członka rodziny 63 Żona zaczyna (przestaje) pracować 26 Choroba własna 53 Dzieci rozpoczynają (kończą) szkołę 26 Zawarcie małżeństwa 50 Zmiana warunków życia 25 Wyrzucenie z pracy 47 Zmiana własnych zwyczajów 24 Pogodzenie się z małżonkiem 45 Kłopoty z szefem 23 Przejście na emeryturę 45 Zmiana godzin lub warunków pracy 20 Choroba członka rodziny 44 Zmiana miejsca zamieszkania 20 Ciąża 40 Zmiana szkoły 20 Trudności seksualne 39 Zmiana modelu wypoczynku 19 Powiększenie rodziny 39 Zmiana w życiu towarzyskim 18 Adaptacja do zawodu 39 Mały zastaw hipoteczny lub dług 17 Zmiana sytuacji finansowej 38 Zmiana godzin i warunków snu 16 Śmierć przyjaciela 37 Zmiany częstości spotkań rodzinnych 15 Zmiana zawodu 36 Zmiana nawyków kulinarnych 15 Kłótnia małżeńska 35 Wakacje 13 Wysoki zastaw hipoteczny 31 Boże Narodzenie 12 Egzekucja długu lub pożyczki 30 Niewielkie naruszenie prawa 11 Zestawienie podaję za T. Przy silnym stresie. np. że jedynie 15% z nich zachowuje zdolność racjonalnej kontroli swego zachowania. F r i e d m a n i R. Siła odporności na stres zależy także od cech osobowości człowieka. .

obniżenie ciśnienia krwi. uparci. a nawet nie lubią sztucznych zabiegów poprawy nastroju. Jest to metoda rozpoznawania fal mózgowych przy użyciu czułej aparatury i świadomego wpływania na pracę serca i napięcie mięśni. lękom. rozpoznania możliwości ochrony przed nim przez dobór właściwych środków. Zwiększa on ryzyko wystąpienia zaburzeń układu krążenia. przeciwdziałają depresji. zwiększają tolerancję na ból. Obecność bliskich przeciwdziała poczuciu samotności. dodaje sił. a okazane przywiązanie lub miłości podtrzymuje na duchu. Szczególnie ważne jest wsparcie rodziny. na klęczkach. . a sensie somatycznym zwolnienie rytmu pracy serca. są bardziej podatni na stres i uwarunkowane nim choroby serca. tym samym zwiększa odporność na stres. Najważniejsze jednak to wsparcie emocjonalna. Ludzie osobowości B. Stres jest czynnikiem szkodliwym dla zdrowia. cierpliwych. Skupienie w tej sytuacji na jednej idei. Rozeznanie tych aspektów stawia osobę narażoną na stres w bardziej korzystnym położeniu wobec źródła stresu. Ludzie wspierają się wzajemni na różne sposoby. mniejsze zużycie tlenu w organizmie i inne Ćwiczenia g i m n a s t y c z n e t y p u a e r o b i k nie tylko podnoszą sprawność fizyczną. agresywni. nie rozpraszanie uwagi. że osoby uprawiające ćwiczenia sportowe. o zróżnicowanej skuteczności. sposobów myślenia o nim. bliskich przyjaciół. niecierpliwi. zabieg prowadzący do osiągnięcia spokoju psychicznego. przywiązania ze strony znaczących osób bliskich. ale przyczyniają się także do poprawy nastroju. dostrzeżenia w nim elementów niegroźnych. nerwicy i innych. łagodnych. według ściśle określonej kolejności. S t r a t e g i e r e l a k s a c y j n e. doszedł w końcu do wniosku że jest to metoda wymagająca dużego nakładu pracy. poprzez uda. dziennikarze znacznie rzadziej niż ci o osobowości A miewają zawały serca. czyli sygnały miłości. napina się je w czasie wdechu. złemu samopoczuciu. To z kolei doprowadzi do zmiany odnoszącego się doń nastawienia emocjonalnego. niż ludzie osobowości B. obniżenie poziomu lęku. zwiększa prawdopodobieństwo zachorowań nowotworowych. przyjacielskiego klimatu. ewentualnie komicznych. Relaksację osiąga się także przez kontrolę pracy serca i ciśnienia krwi drogą b i o f e e d b a c k u (biologicznego sprzężenia zwrotnego). Ćwiczenia relaksacyjne polegają na rozluźnieniu mięśni. przynoszą ulgę w cierpieniu. Nie oczekują pocieszania. wrzodu żołądka. po zachorowaniu. rozluźnia przy wydechu. osoba medytująca winna znajdować się w wygodnej pozycji. że ludzie ambitni. Eksperymenty dotyczące wsparcia społecznego. Wysoki poziom sprawności fizycznej daje poczucie pewności siebie. spokojnych. w postaci „kwiatu lotosu”. Pozycja musi ułatwiać rozluźnienie mięśni grzbietu. podnieceni. uznania. ale mało skuteczna. N. który zainicjował badanie tego zjawiska. Interesujące jest i to. osłabia odporność organizmu (układu immunologicznego). poczynając od stóp. osobowości A. Jeżeli ona ma być skuteczna musi przebiegać w spokoju. klatkę piersiową do mięśni szyi i twarzy. To czyni zapobieganie skutkom działania stresu problemem najwyższej rangi. S t r a t e g i e w s p a r c i a s p o ł e c z n e g o. dobra rada. cierpiący w szpitalach chą przede wszystkim tego. Obowiązuje rytm pracy mięśni. przykład do naśladowania i inne. Może to być zachęta w wytrwaniu. pracujący w tak stresujących zawodach jak menadżerowie. pomoc finansowy. o tzw. osób przyczyniających się do kształtowania spokojnego. ciszy. Psychologowie określili go jako strategie radzenia sobie ze stresem Jest ich kilka. na siedząco. by bliscy byli przy nich. Strategią poznawczą wymaga kontroli informacji o stresorze. niż nie-sportowcy. Dwie 15-to minutowe sesje relaksacyjne dziennie wystarczają do utrzymania pożądanej kondycji psychicznej. S t r a t e g i e p o z n a w c z e prowadzą do zmiany spostrzegania stresora. szybciej wychodzą ze szpitala. Miller. Jedną z technik relaksacyjnych jest m e d y t a c j a.148 R o s e n m a n wykazali. spowodowane stresem. powtarzanie i wyobrażanie treści tej idei daje w efekcie zmniejszenie napięcia psychicznego. brzuch.

Wyd. Rozdział X Motywacja. działa mobilizująco. PWN. zanieczyszczeń chemicznych. Dlaczego Syzyf. KiW. Środowisko czyste. że ludzie byli. we właściwościach struktury materii ożywionej.W-wa. H. Niektóre formy zachowań przyczyniają się do obniżenia odporności na stres. penetrują głębiny morskie i bezkresne lodowce Antarktydy? Takich „Dlaczego?”. mechanizmach i skutkach napięć nerwowych. 1998 r. przeciążeń informacyjnych. że dysponuje potencjalnymi środkami realizacji określonej formy . Oatley. J. M. Seyle: Stres życia. Do odniesienia sukcesu w tym zmaganiu niezbędna jest wola walki. zwalczania. Ekman. zagęszczenia. Bindra. są miliony i wszystkie one dotyczą problemu motywacji. Gdańsk. zestawy roślin. prowadzące do otyłości lub anoreksji i inne. Definicja ta wymaga paru słów komentarza. S t r a t e g i a e l i m i n a c j i n i e z d r o w y c h z a c h o w a ń . Warszawa. Od wieków przyczyny zachowań ludzi budziły wielkie zainteresowanie.GWP. Uniw. wymaga przeciwdziałania. naturalne środowisko. żywy organizm. a więc czynników silnie stresujących. aktywności organizmu. T. Warszawa. Literatura zalecana P. R. Należą do nich palenie papierosów. Warszawa. Do pewnego stopnie intensywności jest on korzystny dla organizmu. wszystko o przyczynach. Reykowsi: Eksperymentalna psychologia emocji. bez powodzenia toczącego głaz na szczyt góry i podejmującego. Jeżeli natomiast osiąga poziom destrukcji. Warszawa. Dawidson (red): Natura emocji. układy przestrzenne. Ta wynika z istoty życia. Mit Syzyfa. jak to przekonująco pokazał już D. podejmuje beznadziejne wyzwanie i każdego poranka próbuje z nim się zmierzyć? Dlaczego stuletni starzec. Przyczyn tego stanu rzeczy trzeba szukać poza sferą motywacji. Trauer: Stres. Na zakończenie warto podkreślić. u k i e r u n k o w a n i a i p o d t r z y m a n i a określonych form z a c h o w a n i a organizmów ludzkich lub zwierzęcych. są i będą narażeni na stres. bowiem często bywały niezrozumiałymi i zagadkowymi. nie przezwycięży się niszczycielskiej mocy stresorów.Wyszyńskiego. ze swej natury jest aktywny. mimo wielokrotnego niepowodzenia. 1992 r. 1968 r. Aktywny znaczy. jest ilustracją tej zagadkowości. uwikłanych w pogmatwane sytuacje dnia codziennego czekających na odpowiedź. ciężką pracę od nowa. 1963 r. Dlaczego ludzie lecą w kosmos. niewłaściwe odżywianie. Motywacja nie jest przyczyną „zachowania w ogóle”.149 S t r a t e g i e e k o l o g i c z n e mają na celu ochronę zdrowia somatycznego i psychicznego dzięki zabiegom o czyste.PZWL.2003 r. Zakładają one również dbanie o wystrój pomieszczeń stałego przebywania zgodnie z wymogami dobrego samopoczucia. Katdynała S. Tenten. M o t y w a c j a zatem to o g ó ł c z y n n i k ó w i p r o c e s ó w p o b u d z e n i a. H. J. nadużywanie alkoholu i różnych używek. po jego stoczeniu się w dół. którego napotkał Aleksander Wielki. Opracowuje się odpowiednią kolorystykę wnętrz. jeżeli nie będzie się tego pragnęło. 2002 r. K. Gasiul:Teorie emocji i motywacji. to wolne od hałasu.Wyd. Jenkins: Zrozumieć emocje. sadził drzewka jabłoni? Przecież miał nikłą szansę doczekania ich owoców.

jak konsekwentnie i długo będzie to czynił określą motywy podtrzymujące daną formę aktywności. wymagających powtórzeń czynności. Człowiek aktywny „kierunkowo” może walczyć. o podstawie chropowatej. mieszczący się w pniu mózgu odpowiedzialny za cykl snu i czuwania. Jedną z nich jest poziom pobudzenia organizmu.reślenia „motywacja” częściej używa się w naukowych opisach zjawisk. T r w a ł o ś ć albo wytrwałość w dążeniu do osiągnięcia celu to cecha. Ludzie w pewnych przypadkach maskują istotny cel danej formy zachowania. aktywność ogólna albo ukierunkowana. przeciwpoślizgowej zawiesza się na osi. może to być „języczek u wagi”. I n t e n s y w n o ś ć zachowania określa jego umotywowanie i wskazuje na siłę motywacji. To. ale czy będzie to robił zależy od pobudzenia. Użycie któregoś z tych terminów zależy także od kontekstu. natężenia prądu w siatce pasma podłogi. do kogoś z życzeniami pomyślności w istocie rzeczy pragną się przypomnieć i kształtować pozytywne nastawienie adresata wobec dzwoniącego. K.150 zachowania. Wpuszczone do środka zwierze. rozmyślać o dowolnej kwestii. Cecha ta jest jednocześnie wskaźnikiem i warunkiem zachowania umotywowanego. Podobnie jak automat z napojami. a nie konflikt wielowątkowej motywacji. czyli motywowana. 3) dezinformować przeciwników i osłabiać ich przeciwdziałania jego kandydowaniu i inne. dzielącego organizm od pokarmu. poziom przytomności i pobudzenia kory mózgowej. o czym i jak zacznie myśleć zależy od ukierunkowania aktywności. uaktywniać zwolenników do zabieganie na rzecz jego kandydowanie. zderzenie konkretnych sił. Obiekt. przez ponad 30 lat zbierał materiały do uzasad- . jest aktywny (czynny). a licznik dołączony do urządzenia rejestruje ilość obrotów. jest opisywalna w terminach różnych wskaźników. wskazująca na wymiar czasowy zachowania motywowanego. Dzwoniąc np. czynnik przechylający decyzję o wyborze tej a nie innej formy zachowania. jeżeli występuje od momentu pojawienia do osiągnięcia celu dążenia. C e l o w o ś ć zachowania jest kolejną cechą z omawianego zestawu. Stan ten kontroluje układ siatkowaty. W przebiegu zachowań krótkotrwałych. w długotrwałych. często wykorzystywana w badaniach motywacji. Ale aktywność może być nie ukierunkowana. do którego organizm dąży lub którego unika. uciekać. do którego osobnik zmierza. a to jest już wskaźnikiem intensywności motywacji. Jest ono trwałe. Motywem może być stan psychiczny bezpośrednio poprzedzający zachowanie (stan kończący proces motywacji). świadomość celu. 2) mobilizować. naukowcy badają konflikt motywów. że osobnika zaspany jest motywowany do wykonywania pracy w biurze lub fabryce. wskazuje zazwyczaj cel danego zachowania. C e c h y z a c h o w a n i a m o t y w o w a n e g o. np. Szybszy bieg powoduje wzrost częstotliwości obrotów. tzw. Trudno przypuścić. Niekiedy przez dane zachowanie osobnik realizuje kilka celów. że nie będzie kandydował w wyborach na dane stanowisko może 1) informować opinię publiczną o swojej decyzji. niemal aktach. Miarą intensywności może być także wielkość pokonywanych przeszkód. natomiast „motyw” jest raczej terminem opisów literackich. co więcej relacje między nimi nie są wystarczająco jasne. np. ale kawę naleje po pobudzeniu wrzuconą monetą. cecha ta jest trudna do uchwycenia. Jedna z metod jej pomiaru wygląda następująco: bęben o kształcie opony samochodowej. Ok. Nie są ona jednoznaczne. może nim być też opanowujące umysł uczucie (Zamordował z miłości !) lub bliżej nie określone przeżycia intuicyjne. albo 2) po pojawieniu się silnego motywu. szczur biegając po dnie bębna wprawia go w ruch. Darwin np. narzucającego inną formę zachowania. a k t y w a c j a. Obserwatorowi czasami trudno ustalić cl zachowania. polityk oświadczając. Jest to cecha łatwo dostępna eksperymentalnym pomiarom. Zakończenie określonego zachowania nastąpi albo 1) po ustaniu motywacji podtrzymania. np. Obok „motywacji” występuje pojęcie motywu. w którą stronę skieruje się człowiek uciekając. zwane motywami nieświadomymi. moralizatorskich i języka potocznego.

różne czynniki wywołują przeżycie przyjemności u różnych ludzi. pozostawiając subtelności poznawcze naukowcom wąsko specjalizacyjnym. Jest to fundamentalna myśl m o d e l u h e d o n i s t y c z n e g o.. Mac Dougall. przysłużył się jedynie sporządzaniu klasyfikacji motywów. Duński psycholog K. agresji. aczkolwiek na różne sposoby. lecz nieprzydatny w badaniach psychologicznych motywacji. nieprzydatne w procesie poznania pogłębionego. Od wieków żywiono przekonanie.151 nienia swej teorii ewolucji. nabyte. psycholog i lekarz anglo-amerykański. zgodny z odczuciami ludzi. Niemniej podjęta przez instynktywistów problematyka nie znikła z repertuaru badań psychologicznych.B. M o d e l e m e c h a n i z m u m o t y w a c j i. Jest on popularny. „gotowych do przyjęcia określonych bodźców wewnętrznych i zewnętrznych przygotowujących . W grupie pierwszej znalazły się m. Jednak i we współczesnej psychologii empirycznej są zwolennicy modelu hedonistycznego. Zdaniem wzmiankowanego autora na rzecz tego modelu przemawia fakt istnienia w naturze bodźców przyjemnych i przykrych. co wyuczone. że ludzie dążą do przyjemności i unikają przykrości. W związku z tym autorzy prac z zakresu tej problematyki prezentują różne ich oceny i upodobania do posługiwania się nimi. Tym samym nie służy budowaniu systemu prawd ogólnych. Instynkty wyrażają wolę życia i są impulsami (horme) do działania. Oczywiście jest to prawda. in. że istnieje . każda z nich ma inną wartość poznawczą i wyjaśniającą procesów motywacji. filozofów i innych specjalistów. Istnieje wiele mechanizmów motywacji. scenariuszy i wrodzonych bodźców wyzwalających. Przez pewien okres czasu panowało nawet przekonanie.akcję” Kryje się za tymi hasłami doniosły problem wpływu na zachowanie człowieka czynników wrodzonych i ich relacji do tego. model ten nie okazał się przydatnym do wyjaśnienia tajemnic motywacji. dowiedli trwałości swego zachowania. ludzie niekiedy nie kierują się w swym zachowaniu przyjemnością.. Ludzie i zwierzęta dążą do pierwszych. D. ciekawości. instynkt macierzyński (rodzicielski). pojęcia „przyjemność” i „przykrość” są zbyt ogólne. Po drugie. ze zachowaniem zwierząt i człowieka żądzą instynkty. M o d e l r e d u k c j i p o p ę d ó w jest aktualnie najszerzej akceptowanym wśród psychologów. a więc poznanie motywacji jednostki X nie przynosi informacji o motywacji osoby Y. Po pierwsze. Po trzecie. sekwencji działania tzw. Opracował listę 12 instynktów podstawowych i licznych „tendencji”. ucieczki i inne. Obaj. studiujących zagadnienia motywacji. a nawet poczynają wbrew odczuciom przyjemności. po osiągnięciu celu zmarł z wycieńczenia. emocjonalny i behawioralny (wykonawczy). C. W o o d w o r t h. opracowanych przez psychologów. ale fakt ten nie osłabia argumentów przeciw temu modelowi. spopularyzował w pierwszej połowie XX wieku pogląd. socjologów. Innym problemem zaszłości są w psychologii instynkty. Madsen przeanalizował i opisał 50 odrębnych teorii motywacji. T i n b e r g e n a i K. dotyczących genetycznie uwarunkowanych form gatunkowego zachowania. unikają drugich.rozumiał przez nie tyle co „energia mobilizująca do działania”. Przyjrzyjmy się niektórym z nich. Nabrała nawet dużego znaczenia pod wpływem odkryć N. Niestety. twórca pojęcia„popęd” . M c C l e l l a n d jest wybitnym jego obrońcą. L o r e n z a. W. a żołnierz niosący wieść o zwycięstwie pod Maratonem. Każda z wymienionych cech wskazuje na odmienne procesy motywacyjne. Stąd wywodzi się nazwa: m o d e l h o r m i c z n y. R. stadny. Podnosząc wiarygodność tej tezy wyróżnił w instynktach człowieka trzy elementy: poznawczy. Istota problemu sprowadza się w tym ujęciu do rozpoznania mechanizmów neurofizjologicznych. jest bowiem obarczony błędem tautologii.

Cele te mogą być realizowane przez osobniki sprawne. Większość podniet. kto wyobrazi sobie zabiegi ludzi. Murray). Są to ilustracje objawów zewnętrznych i jedynie odczuwalnych działania popędu.incentive). wyuczone jak np. Popęd. a obiad połączyć z kolacją. o innych informacje znajdzie Czytelnik w ramce nr 18. pobudzające zachowania wszelkich form. Pojawia się apetyt na brakujący w organizmie element. Warunkiem jej osiągnięcia jest zapewnienie równowagi wewnętrznej. Niedobór lub nadmiar jakiegoś składnika w organizmie jest odpowiednio szybko sygnalizowany. To właśnie przykre. Pod wpływem rzetelnych dowodów eksperymentalnych przyjęto ostatecznie pogląd o istnieniu wielu zróżnicowanych jakościowo popędów. przebiegający poza kontrolą świadomości. słuchania muzyki i wiele innych. a nie pod drzewkiem. odczuwany i uświadamiany jako doznanie przykre. Ramka 18 . przechodząc obok cukierni poczuje podniecający zapach grzanej czekolady i zaraz pojawia się apetyt na ten smakołyk. czasami obserwujemy dzikie zwierzęta liżące słone kamienie itd. powstałego wskutek zaburzenia równowagi wewnętrznej organizmu. miało być rezultatem działania odrębnych mechanizmów ukierunkowujących. Jest to proces regulowany automatycznie. Niedobór cukru w organizmie człowieka wywołuje apetyt na słodycze. czyli wysoka. Np. spożywania potraw na białym talerzu. dobrze funkcjonujące. Popęd może pojawić się również pod wpływem działania czynników zewnętrznych. O wielkiej sile motywacyjnej podniet łatwo może przekonać się każdy. spania w łóżku. Zgodnie z nią w organizmie nieprzerwanie występuje skomplikowany proces utrzymywania stałości środowiska wewnętrznego. aktywizujących. o czym mówi sformułowana przez W. człowiek pracujący bez posiłku od rana do popołudnia odczuwa popęd głodu. Podane przykłady pokazują działanie popędów podstawowych. tzn. Organizmy są ewolucyjnie wyposażone w zdolność wyróżniania niektórych elementów środowiska zewnętrznego jako podniet. Ale na ich podstawie kształtują się liczne p o p ę d y w t ó r n e. zrównoważonego układu pierwiastków chemicznych. ukierunkowujących i podtrzymujących zachowanie organizmu. fizjologicznych.drive). C a n n o n a z a s a d a h o m e o s t a z y. Szczury np. odpowiedniej temperatury ciała (u ciepłokrwistych). jest wyuczona. dokuczliwe odczucie niedoboru lub nadmiaru nazywa się p o p ę d e m (ang. Naturalnym ich dążeniem jest zatem optimum funkcjonalne. kwasu mlekowego w mięśniach. Ich różnicowanie. W tym przypadku popęd nie został świadomie zaakceptowany i nie przekształcił się w potrzebę. W tym przypadku popęd został pobudzony p o d n i e t ą (ang. np. Jak działa tak rozumiany mechanizm popędowy? Ukształtowany w drodze ewolucji organizm dąży do przetrwania jednostkowego i zachowania gatunku. ukierunkowane na zdobycie pieniędzy. Z powodu owej dokuczliwości organizm dąży do r e d u k c j i p o p ę d u. zachowanie typu jedzenia i seksu. jak i wynikły z działania podniety może być świadomie analizowany i kontrolowany Ś w i a d o m i e a k c e p t o w a n y p o p ę d nazywa się p o t r z e b ą (J. Środkiem realizacji tego dążenia jest wzmożona aktywność i ukierunkowanie na poszukiwanie w otoczeniu obiektów uzupełniających niedobory. o narastającej intensywności przy wydłużającym się czasie trwania niedoboru. zarówno pochodzenia wewnątrz organicznego. mając do wyboru wodę naturalną i osłodzoną sacharyną. gatunkowo osiągalna sprawność. spontanicznie wybierają do picia wodę osłodzoną.E. człowiek nie odczuwający głodu. Oto np.152 jeden popęd uniwersalny. Podobnie funkcjonuje mechanizm w przypadku nadmiary substancji w organizmie. Przedstawiona relacja popędu i potrzeby jest jedną z możliwych. do zmniejszenie intensywności lub jego eliminacji. przynajmniej u człowieka. ale postanawia dokończyć rozpoczętą prace. np.

niż potrzeba w rozumieniu Murraya. używa się terminu „popęd”. penetrują otoczenie. Informację o oryginalnym rozumieniu stosunku logicznego „potrzeby” i „popędu” podaje K. „Nie można wyliczyć wszystkich subtelnych różnic znaczeniowych między nimi. Zwierzęta. Z taką sytuacja mamy do czynienia w pracy E. Autorzy akademickiego podręcznika psychologii określają potrzebę jako „biologiczny lub psychiczny stan braku w organizmie. ponieważ są one używane w różny sposób. 1967 r. niestety. G.(Psych. „potrzeba” są niejasne.Bulletin 70/6 1968 r. a w innej motywem osiągnięć. Pewna elastyczność jest zwyczajnie niezbędna. że zachowanie organizmów jest uwarunkowane nie tylko dążeniem do redukcji popędu. Cofer i M. społecznymi.564... są nadal aktywne. znanego profesora z Harwardu.piszą Ch. Appley w: Motywacja: teoria i badania. nawet przez tych samych autorów”. Takie ujęcie relacji występuje w kręgu badaczy pozostających pod wpływem myśli C. W miarę poszerzania zakresu badań nad funkcjonowaniem mechanizmu redukcji popędu pojawiało się coraz więcej dowodów na to. Pisze on: „Popędy. Z potrzebą-brakiem bardziej kojarzy się „sytuacja początkowa”. że deprywacja potrzeby. Spotyka się także kamuflaż definicyjny. Zagadkowo też przedstawia się owe „itp. lecz także czynnikami poznawczymi. winny być wyeksponowane. obniżenie poziomu cukru we krwi lub stopień odwodnienia organizmu. wody i pokarmu” (s. jak mu wygodniej. wydanej przez MON. a zwłaszcza podręcznikowym.” Ten układ znaczeniowy komplikuje dodatkowo niejasna relacja pomiędzy „potrzebą” a „motywem”. np. Hulla i jego współpracowników. Podobnie w pracy pt. Hilgard pt. lecz procesem. Wstęp do psychologii. określa się zwykle we współczesnej psychologii nadrzędnym terminem „potrzeby”” (Psychologia dążeń ludzkich. R. Wyraźnie widać. The activity drive hipothesis. podręcznik akademicki.) stwierdza. Obuchowski. Boringa. a definiuje się go identycznie jak potrzebę. Niemniej Zasadnicze różnice znaczeniowe terminów podstawowych w tekście naukowym. 1960 r. stwierdza. GWP. Podobnie postępują i inni autorzy. który wzbudza motywacje do działania. PWN. D. nie przytacza dowodów tego stanu rzeczy. panuje w tej dziedzinie nieporządek. Strelau : Psychologia. Dopóki tak się nie dzieje na Czytelnika spada trud śledzenia znaczeń terminów i odtwarzania intencji wypowiedzi autora. „popęd”.153 Relacje semantyczne pomiędzy pojęciami „motyw”.72) Autor. mając zaspokojone potrzeby fizjologiczne. Warszawa.13. pod redakcją E.” J. zależnie od okoliczności. 1983 r. nie jest odczuciem.s. Jest rzeczą zrozumiałą. nie przywiązując żadnej wagi do wcześniej ustalonych znaczeń. pojawiającym się pod wpływem „sytuacji początkowej”.. Gdańsk 2000 r. lecz koordynatorem działania. Ewentualnej realności potrzeby upatruje Murray w powiązaniu z procesami nerwowymi. Oto znane zjawisko dążenia do osiągania mistrzostwa. Jej funkcją jest koordynacja pracy mięśni w działaniach nastawionych na osiągnięciu danego celu. czyli popęd nasila aktywność badanych zwierząt. . Niektórzy jednak traktują potrzebę jako stan hipotetyczny. sławny twórca Testu Apercepcji Tematycznej. tzn. N. s.R. Love artykule pt. że każdy autor posługuje się tymi terminami tak. Warszawa. PWN. że potrzeba jest h i p o t e t y c z n y m p r o c e s e m orientacyjnym.407). Psychologia. s. że terminy bliskoznaczne są dobierane tak. potrzeby podstawowe utożsamia się z brakiem ”tlenu. Takie rozumienie potrzeby pozwala obiektywnie określić jej stan. Oto np. instynkty itp.197. W tym rozumieniu potrzeba nie jest stanem organizmu. K. M u r r a y. H. M c C l e l l a n d. H. wewnętrznej lub zewnętrznej. by współgrały z kontekstem całej wypowiedzi. Niekiedy potrzebę utożsamia się z popędem. dążenie do osiągnięć w jednej pracy nazywa potrzebą. Warszawa. jeden z twórców teorii motywacji osiągnięć.s. A.

bowiem. Człowiek wykazuje najmniejszą odporność na niedostatek wody. Niezaspokojone potrzeby b e z p i e c z e ń s t w a wzbudzają strach.154 Cie-kawość. Uwzględnił to A. Dodatkowy problem pojawia się w następstwie porównań siły motywacyjnej potrzeb w obrębie tej grupy. egzystencjalne i inne. zwanej popularnie „piramidką Maslowa”. podstawowe \ ======================== Do potrzeb f i z j o l o g i c z n y c h zalicza Maslow potrzeby pokarmu. Twórcą także h i e r a r c h i c z n e j t e o r i i p o t r z e b. jest zatem korzystne z biologicznego punktu widzenia. matki i potomstwa. bogatszy o motywy estetyczne. napoju. Znaczy to. M a s l o w. potrzeba orientacji w otoczeniu skłania je do takiej właśnie aktywności. ich niezaspokojenie pobudza tak silną motywację. Rozpoznawanie wielu sygnałów zagrożenia bezpieczeństwa zwiększa prawdopodobieństwo przetrwania organizmu. po nich kolejne wyższe szczeble zajmują potrzeby bezpieczeństwa. przynależności. następnie pokarmu. w ciągu paru sekund. Dopiero ich zaspokojenie w pewnych granicach umożliwia uaktywnienie motywacji innej grupy potrzeb. One muszą być zaspakajane w pierwszej kolejności. seksualne i odpowiedniej temperatury ciała. przeżycie o właściwościach popędu. ukazującej różnice „mocy” motywacyjnej poszczególnych potrzeb. można więc w warunkach laboratoryjnych określić ich relatywną wobec siebie siłę motywacyjną u różnych organizmów. uznania \ ================== / Przynależności. Zaspokojenie potrzeby bezpieczeństwa pozwala uaktywnić się potrzebom przynależności. wyróżniając m o t y w a c j ę b r a k u. też służy ochronie życia organizmu. areny przyszłych zachowań. Pod ich wpływem tworzą się różnorakie formy więzi. oczywiście. tlenu. że w procesie ewolucji zostały one przygotowane do rozpoznawania otoczenia. seksualna (popęd seksualny) i napoju (pragnienie) mogą trwać dłużej. uwarunkowaną społecznie i kulturowo Jest on. Natomiast deprywacja pokarmowa (popęd głodu). Jest ono też bardzo solne motywacyjnie. afiliacji \ ==================== / Bezpieczeństwa \ ====================== / Fizjologiczne. afiliacji-uczestnictwa w życiu grupowym. że organizm traci możliwość zachowania. Zaspokojenie w pewnych granicach potrzeb tej grupy umożliwia aktualizację potrzeb wyższej grupy hierarchicznej. Niedobór tlenu jest odczuwany niemal natychmiast. podobnie jak potrzeby pierwotne. snu. pojawiającą się pod wpływem potrzeb organicznych i m o t y w a c j ę w z r o s t u. Swoistym i zarazem wymownym wskaźnikiem znaczenia strachu jest łatwość warunkowania bodźców neutralnych. np. szacunku i samorealizacji. Potrzeby p r z y n a l e ż n o ś c i warunkują wiele dążeń społecznych. a najlepiej znosi deprywację seksualną. Jej podstawę tworzą potrzeby fizjologiczne (podstawowe). ukierunkowanego na zaspokojenie potrzeby z wyższego szczebla. . Figura 2 =============== / Samorealizacja \ ================= / Szacunku. moralne. Ilustruje to figura 20. U człowieka zestaw motywacyjny jest.

że zachowanie człowieka może być jednocześnie motywowane wieloma potrzebami. ale i do regresji. Komentatorzy koncepcji Maslowa zwiększyli liczbę klas potrzeb. H. związanej z reakcją orientacyjną. Z drugiej strony człowiek pragnie mieć poczucie własnej wartości. awanturnictwa. relatedness). szacunku do samego siebie. zdaniem prezentowanego twórcy. że istnieją sztywne granice sfery motywacyjnej danej potrzeby. którzy posługują się przezwiskami. Jednak Maslow nie wypowiedział w tej kwestii wystarczająco precyzyjnie. faktów. wybierały do zabawy układanki jeszcze nie znane. wzorcem dla innych. H a r l o w wykazał. 2) kontaktów społecznych (R). Dążą do równowagi psychicznej. estetyczne. Wyróżnia on trzy klasy potrzeb: 1) egzystencji (E) tzn. są wrodzone. Tezy o hierarchicznym układzie potrzeb nie należy interpretować rygorystycznie. stają się tym samym ideałem. ale jej siła motywacyjna wystąpiła w pełni swej różnorodności dopiero u człowieka. Rozumienie praw funkcjonowania świata. występuje ciekawość poznawcza. przynależności i szacunku ze strony innych oraz 3) wzrostu (G).obejmujący potrzebę szacunku wobec samego siebie i samorealizacji. które badał. klubów hobbistycznych zawsze powoduje wzrost pijaństwa. B e r l y n e) i uzyskiwania informacji. prestiżu aktualizują się po zaspokojeniu potrzeb przynależności i odnoszą się w jednaki sposób do otoczenia społecznego jak i do Ja osobniczego. w którym można będzie porozmawiać na tematy sztuki i kultury (potrzeby samorealizacji). oprócz ciekawości percepcyjnej. A l d e r f e r a. Jednak nie są to teorie uniwersalne. w pełni wykorzystywać swoje możliwości. że inni okażą nam minimum aprobaty i nie okażą dezaprobaty. Potrzeby s z a c u n k u. plany w realia. czyli jedności duchowej z wszechświatem. Mechanizm ten działa na każdym szczeblu hierarchii potrzeb. opracowana przez C. teatru. E. (od ang. Układ hierarchiczny ukazuje jedynie ogólną tendencję. Pomysłem na modernizację i uściślenie poglądów Maslowa jest teoria ERG. wydzielając z potrzeby samorealizacji potrzeby poznawcze. Niemożność zaspokojenia potrzeb wyższego rzędu prowadzi. Niektóre formy zachowań zwierząt są motywowane tą potrzebą. Jednym z nich jest c i e k a w o ś ć. ładu wewnętrznego i sprawności ogólnej. zwłaszcza typowo ludzkich czynników motywacji. Alderfer dowodzi. poza ich sferą pozostaje wiele. Uzdolnienia przekształcać w zdolności. U człowieka. odrzucały już poznane. wbrew Maslowowi. czyli nasilenie prostackich form zachowania. Potrzeby samorealizacji pojawiają się jako kolejne i zarazem ostatnie w układzie hierarchicznym. estetyczne i transcendencji (Ph. czyli przejścia na niższe formy zachowania. Utrudniony dostęp do dobrej książki. Potrzeby. Zimbardo). niekiedy złudne. Pod ich wpływem ludzie starają się rozwijać. podejmując niekiedy nierówną walkę z tymi. przeszkody na tej drodze doprowadzają do frustracji i wywołują agresję. Ich zaspakajanie jest „nakazem natury”. może pragnąć zjeść obiad (głód). Niektórzy osiągają najwyższy poziom doskonałości. że już u małp człekokształtnych motyw ciekawości odgrywa znaczącą rolę. samorealizacji i transcendencji. Teorie redukcji popędów (zaspakajania potrzeb) wyjaśniają pochodzenie i funkcjonowanie wielu motywów zachowania zwierząt i człowieka. pozwalających zrozumieć otaczający świat (A. W tym ujęciu zacierają się granice działań motywacyjnych poszczególnych potrzeb i znika wizja upartego działania aż do zaspokojenia potrzeby danego szczebla hierarchicznego. (growth). dążenie do wiedzy (D. K r u g l a n s k i). ale tylko w dobrym towarzystwie (potrzeba kontaktów społecznych). zdaniem Alderfera nie tylko do frustracji. staje się . która do pewnych granic ulega modyfikacji pod wpływem kontekstu sytuacji. plotkarstwa. zamiary w czyny. Nie wynika z niej. Osobniki.155 przyjaźni i miłości. F. Człowiek np. fizjologiczne i bezpieczeństwa. Ujawniają się one w postaci oczekiwań. Siłę tej potrzeby demonstrują dzieci. Są to głównie czynniki p o z n a w c z e. W tej interpretacji po potrzebach szacunku następowałyby kolejno potrzeby poznawcze.

że prezentacja i podkreślanie znaczenia motywacji osiągnięć w procesie kształcenia szkolnego wpływa. macierzyński lub stadny i służą zapewnieniu bezpieczeństwa. im większe prawdopodobieństwo jego osiągnięcia. nie stwierdzamy szybkiego rozwoju ekonomicznego społeczeństwa postradzieckiego. a także od sposobu narzucenia. Do grupy najlepiej zbadanych motywów społecznych należy m o t y w o s i ą g n i ę ć. jak. prawdopodobieństwo osiągnięcia celu (P) i jego wartość (W). A t k i n s o n przedstawił model motywacji osiągnięć. Ogólnie: o sile motywacyjnej zadania świadczy efekt Zeigarnik. tym wyższa jego wartość. Wprawdzie niektóre prognozy McClellanda nie sprawdziły się. ale uznanie siebie jako pierwszego wśród równych jest bardzo popularne. niż narzucone.21 .90 0.156 podstawą poczucia kompetencji i dążenia da zaznaczania wpływu na otoczenie. Wprawdzie niektóre z nich są wrodzone. L o c k e sformułował dwie prawidłowości. kontroli procesu osiągania celu (J.B e m a. że w stabilnych warunkach taka zależność występuje. wykazał. D. Kuhl). wyboru celu (P. czyli obligacje osiągnięcia określonego wyniku. z grupy odniesienia danej jednostki. M c C l e l l a n d . podkreślania roli jednostkowej w danym układzie społecznym. P. im silniejsza presja na ich przyjęcie. np. Zadania mogą być własne. W dodatku narzucane siła wywołują opór. A.30 Siła motywacji osiągnięć 0. Nadmierne wywyższanie swej osoby nie jest akceptowane. niemniej nie obala to tezy. że N jest stałe (N=1). Ważną rolę motywacyjną odgrywają c e l e. tym większy wobec nich opór. R. dotyczące motywacji tego typu. Pierwsza brzmi: „Cele specyficzne silniej motywują do wykonawstwa wysokiego poziomu. czyli fakt lepszego zapamiętywania zadań niedokończonych. Poznawczym czynnikiem motywacyjnym są również z a d a n i a. wypracowane razem z innymi lub narzucone z zewnątrz Ich wpływ na zachowanie zależy rzecz jasna od pochodzenia. niemniej niektóre nie mają odpowiedników popędowych. Aktualnie są prowadzone liczne badania eksperymentalne. do których zmierza osobnik. C o d o l ujął ten typ motywacji w zgrabną formułę „ primus inter pares”. Heckhausen). Wybór takiej grupy i dążenie do upodobnienia się do niej jest następstwem p o z i o m u a s p i r a c j i. Ci „równi” to osoby z akceptowanego kręgu społecznego.70 W 0. C. Zadania własne lub wspólne wzbudzają silniejszą motywację. niż cele ogólne” i drugie: „Zaakceptowane trudne cele skłaniają do wykonawstwa na wyższym poziomie. a wartość celu jest tym mniejsza. czyli wyobrażonego miejsca jednostki w hierarchicznej strukturze społecznej. Siła motywacji osiągnięć określa wynik ich multiplikacji przy założeniu. E. nie dają się sprowadzić do motywacji redukcji popędów.10 0. Mówi o tym teoria reaktancji D. rozumiany jako chęć dokonania czegoś więcej. uwzględniający trzy elementy: potrzebę osiągnięć (N). niż dotychczasowy. wspólne. dotyczące siły woli w dążeniu do celu (H. podobnie jak poznawcze. Tabela 2 Trudność zadania Bardzo łatwe N 1 1 P 0. np. J.09 0. czyli świadomie określone stany przyszłe. lub odwrotnie: im trudniejszy do osiągnięcia cel.M. na poziom rozwoju ekonomicznego. współtwórca projekcyjnych metod badania motywu osiągnięć. niż zakończonych. M o t y w y s p o ł e c z n e . Zależność tę w ujęciu ilościowym ilustruje tabela nr 21. niż dokonano lub wykonania czegoś na wyższym poziomie. po wejściu tak kształconego pokolenia w wiek produkcyjny.Gollwitzer) i inne. niż cele łatwe”. przewidywanego prze tego badacza.

gdzie panuje klimat „gorący” nasilają się różne formy zachowań rywalizacyjnych zarówno pozytywnych (wzrost innowacyjności). pokonania lub w skrajnych przypadkach zniszczenia przeciwnika. jak i negatywnych (zawiść. wojna . genetycznie uwarunkowaną walkę samców o samicę traktuje się jako przejaw rywalizacji.70 0. wysiłek jest ukierunkowany nie na kontrpartnera. rozumiany społecznie. Taka rywalizacja występuje np. W teorii gier rywalizacja jest grą o sumie zerowej. m. batalia. życia rodzinnego.90 0.50 0.9). pierwszeństwo. starcie. Tak rozumiane. konkurencyjności w gospodarce i szeregu innych. Gdy cel jest łatwy. że wygrywający zyskuje dokładnie tyle. prymat itd.10 0. . znaczy to. Możemy zatem stwierdzić. ludzi dążących do zdobycia za wszelką cenę władzy nad innymi.25 0. u wynalazców. dokonań osiąganych kosztem zdrowia psychicznego (stres) i cielesnego (zawały serca). która na podstawie badań w szwedzkich zakładach przemysłowych wyróżniła „gorący” i „chłodny” klimat rywalizacji. w których rywalizacja nie występuje. Tam. np. skoczków wzwyż. co łatwo też zauważyć obserwując życie codzienne. wymagająca wyeliminowania. przyczynia się ona do osłabienia racjonalności myślenia. ile traci przegrywający. że motyw rywalizacji. np. Powoduje negatywne spostrzeganie przeciwnika. Słownictwo języka społeczeństw rywalizacyjnych jest przepełnione takimi określeniami jak: zwycięzca. lecz na cel. Dawson). że najsilniejsza motywacja osiągnięć występuje przy średniej trudności celu (lub zadania). Zaleca się. bowiem nie jest ono wartością silnie pożądaną. innowacyjności. Zupełnie inaczej przebiega rywalizacja „wojenna”. Motyw rywalizacji może zawierać w sobie więcej elementów osiągnięć albo walki.30 0. a nawet wrogości. Przykładem pierwszych są społeczeństwa kultury europejskiej. Bengtsson. ale przesadne nastawienie rywalizacyjne prowadzi do „wyścigu szczurów”. Najbardziej więc pociągają ludzi cele średniej trudności. egoizm). pojawia się jako konsekwencja odpowiedniej organizacji życia zbiorowości.21 0. to zrealizowanie jego nie przynosi uznania ze strony innych. W pierwszym przypadku podstawowym celem jest osiągnięcie dobrego wyniku. Pomińmy ten aspekt funkcjonowania popędów koncentrując uwagę na rywalizacji jako motywie społecznym. Tak wygląda rywalizacja wśród gangsterów. W życiu większym uznaniem cieszą się łagodniejsze formy rywalizacji. in. Motywacja rywalizacji o jakość wyniku przyczynia się do kształtowania wielu pozytywnych zjawisk społecznych. niechęci. M o t y w r y w a l i z a c j i potocznie rozumie się bardzo szeroko.50 0. nadmierną koncentrację na przeciwniku i inne. Potwierdza to M. przypisywanie jemu wielu cech negatywnych. W świecie różnorodnych form regulacji życia zbiorowego spotykamy społeczeństwa rywalizacyjne i takie. dyskoboli. by w procesie negocjacji „nie zgarniać ze stołu ostatniego dolara” i w ten sposób łagodzić efekt daleko idących ustępstw lub przegranej (R. Cele niezmiernie cenne są z kolei trudne do osiągnięcia i ta trudność powstrzymuje ludzi w dążeniu do ich spełniania. dążenie do osiągania wysokiego poziomu wykonawstwa.157 Średnie Bardzo trudne 1 1 1 0. utraty radości życia i wielu wartości nie rywalizacyjnych. a prawdopodobieństwo jego osiągnięcia duże (wynosi 0. zwalczania przeciwników lub konkurentów. niekiedy polityków. sportowców. drugiej-niektóre plemiona Indian amerykańskich. takich jak dynamiczność zachowań.09 W tabeli wyraźnie ukazano. Rywalizacja „wojenna” jest jeszcze w większym stopniu obciążona cechami negatywnymi. Wzbudza ona emocje nieufności. triumfator.

a po przekroczeniu tego poziomu obniża. lubią sporty ryzyka. Zależność ta jest bardziej złożona. Niektórzy ludzie wymagają silnej motywacji do działania. Taka kooperacja występuje np. Po pierwsze: występuje znaczne zróżnicowanie podatności motywacyjnej poszczególnych jednostek. uczciwości.Campbell). religijnego.Trivers matematyczmie wykazał opłacalność kooperacji pod warunkiem. Leakey i R. podniecające takie jak lotnika lub marynarza. Znaczy to. aptekarza itp. R. Pomagają innym. osiągane indywidualnie. Utrwaliła się ona genetycznie w okresie myśliwskim rodu ludzkiego. Dodson i R. 3) szlachetny wydźwięk moralny.2) występuje wzajemna zależność partnerów. Pierwsze z nich mówi. uwidaczniający się w aprobacie altruizmu. moralnego. Bogactwo tego wątku motywacji i jego społeczne znaczenie ukazał w sławnym eksperymencie S. opracowali dwa prawa. udziela informacji wykraczających poza stwierdzenie X-a. które zwrotnie wpływa na rozwój tych uczuć. np. Motywacja zbyt słaba i zbyt silna nie sprzyja sprawnemu działaniu.158 M o t y w w s p ó ł d z i a ł a n i a. gry fair. W tym jesteśmy niemal doskonali. że wzrost siły motywacji do pewnego poziomu podnosi sprawność wykonania. Yerkes na początku XX wieku. M o t y w a c j a a d z i a ł a n i e. że dla każdego działania istnieje optymalny poziom motywacji. wilki i hieny gromadnie polują na swe ofiary. przynosi ona większe korzyści. Milgram. Ludzie czują się zobowiązani do odwdzięczania doświadczonych usług lub dobrodziejstw. D. Podsumowując powiemy. Po drugie: wzrostowi siły motywacji nie zawsze odpowiada przyrost efektywności działania. że ludzie. U podstaw motywacji uległości. Pierwsi z reguły wybierają zawody niebezpieczne. zaufania. Jest to kooperacja z podtekstem egoistycznym (D. najlepiej całe życie. że altruizm stanowi podstawę kooperacji (D. o czy mówią prawa Yerkesa-Dodsona. Zachowują się wtedy zgodnie z regułą: „Cos za coś’. Motywacja pozostaje w ścisłym związku z działaniem.”. Z kolei problem konformizmu. S. k o o p e r a c j i jest trzecim z grupy popularnych motywów wśród psychologów eksperymentalnych. że 1) trwa ona długo. M. 4) nie występuje hierarchiczna dominacja. jednak związek ten nie jest prosty. W każdym społeczeństwie występują różnorakie formy przymusu obyczajowego. drudzy cenią spokojną pracę urzędnika. pierwotnie żyjący w małych grupach. R. Takie zachowanie jest też typowo altruistycznym. 2) wzbudzanie pozytywnych emocji. Często traktuje się go jako przeciwstawnego rywalizacji. szympansy na wolności wspólnie poszukują pożywienia itp. to postępuje zgodnie z zasadą kooperatywności. Lewin stwierdzili na podstawie danych archeologicznych. np. ale i sami czerpią pewną korzyść z takiej pomocy. Wilson) Niemal we wszystkich kulturach znana jest zasada wzajemności. występuje przy tym działaniu wyraźny podział ról naganiaczy i zabójców. bądź uległością (motyw uległości) i posłuszeństwem. w procesie komunikacji Jeżeli X stwierdza: „Czuję się głodny”. niż suma korzyści partnerów. posłuszeństwa i konformizmu czai się strach. presji społecznej przedstawił S. inni dobrze funkcjonują jedynie przy słabym poziomie motywacji. 3) niskie są koszta udziału. aż do stanu dezorganizacji. że motywacja współdziałania zyskuje uznanie ze względu na: 1) swą użyteczność społeczną. Asch. W kategoriach teorii gier kooperacja jest grą o sumie niezerowej. Zachowanie kooperatywne występuje u zwierząt. a Y mu odpowiada: „Tuż za rogiem mieści się dobry bar. ekonomicznego i fizycznego. wyścigi formuły 1. Niektórzy psychologowie sądzą. J. tzn. Nastawieniu kooperacyjnemu sprzyjają uczucia przyjaźni. . Na stosowany przymus ludzie odpowiadają bądź oporem (wspomniana wcześniej teoria reaktancji D. prawnego. maskowany ozdobnym wystrojem. określające charakter przedstawianej zależności. Bema). przyswoili sobie zasadę kooperacji w wielkich zbiorowościach z racji jej użyteczności w obronie przed napastnikami jak również w polowaniu na grubego zwierza.

np. młodzi ludzie ganiają za piłką aż do wyczerpania. Jeżeli tak się dzieje. . Każdy z tych typów konfliktów ma swój „ciężar” psychologiczny. pojawia się pod wpływem szeroko rozumianych nagród (redukcja popędu. zwycięstwo w rywalizacji). Bardzo silną motywację wewnętrzną charakteryzuje w c i ą g n i ę c i e. gdy osobnik ma do wyboru dwa równie atrakcyjne cele. ale lęk przed bólem na fotelu dentystycznym powstrzymuje od pójścia na zabieg. niż proste i łatwe. (Jakże to odległe od głodowych stawek w obozach hitlerowskich i stalinowskich!) W okresie tym schudli o 25% wagi swego ciała. np. Csikszentmihalyi’ego „f l o w” (przepływ). natomiast czynności proste. ale również niedobrym jest rozwód i pozostanie bez niezbędnych środków do życia. Wspomniani ochotnicy. Z wewnętrzną mamy do czynienia wtedy. Badania naukowe. ale wyboru trzeba dokonać. twórcze. że nadmierny wzrost motywacji szybciej dezorganizuje działania trudne. Zapewne widzieli w tym środek „uduchowienia” wiernych. ale ryzyko utraty pieniędzy powstrzymuje od gry. sławny filozof i moralista hinduski. a nawet niezdolność podjęcia działania. zwane przez M. 3) dążenie-unikanie. bezsenność. Niektórzy twórcy systemów religijnych zalecali głodówkę w formie postów. hobby lub zabawa przemieni się w pracę (M. matka-studentka może przeżywać konflikt tego typu: pójść na ważne zajęcia. zalecał stosowanie głodówki jako środka doskonalenia ducha i ciała. Drugi występuje w sytuacjach nadziei i ryzyka. wyłączenia wszelkich dystraktorów. Przeżywanym konfliktom motywacyjnym towarzyszą silne napięcia emocjonalne. L e w i n wyróżnił trzy typy konfliktów motywu. Pierwszy typ występuje wówczas.159 Drugie prawo stwierdza. występuje konflikt motywów. K. nie dają podstaw do pozytywnej oceny skutków głodowania. Działania trudne. w czasie trwania badań otrzymywali posiłki stanowiące połowę wartości kalorycznej diety normatywnej. Poza laboratorium psychologicznym zachowania ludzkie są zazwyczaj motywowane działaniem kilku czynników (motywacja symultaniczna). Lepper). niedobrym rozwiązaniem problemy jest pozostawanie w związku z mężem-pijakiem. 2) unikanieunikanie. skomplikowane. Trzeci to sytuacja „mniejszego zła”. gdy działanie wykonujemy dla satysfakcji samego działania. obniżenie sprawności działania. Działania ludzi są efektem bądź m o t y w a c j i w e w n ę t r z n e j. kopanie w ogródku przyjemnie wykonuje się w rytmie głośnej muzyki. Są to: 1) dążenie-dążenie. Motywacja zewnętrzna. skończyć studia czy podjąć atrakcyjną. niebywała koncentracją uwagi na wykonywanych czynnościach i przyjemnym zabarwieniem emocjonalnym. Nadzieja wysokiej wygranej na giełdzie pociąga. który miał osądzić przestępczy czyn swojego syna. a o niej to dotychczas mówiliśmy. bądź z e w n ę t r z – n e j. np. objawiające się utratą poczucia czasu. pragnienia i obawy. Co się dzieje. hobbyści godzinami ślęczą nad swoim wytworem itp. wystąpiły też znaczące zmiany w sferze psychiki. np. Mogą one zgodnie ukierunkowywać dążenie do jednego celu. prowadzone na ochotnikach poddanych rygorystycznej kontroli niedożywianych w ciągu pół roku. gdy działania motywowane „wewnętrznie” zostaną nagrodzone. każdy wybór jest niedobry. Mahatma Gandhi. kandydaci do służby wojskowej. opłacone ? Zaniknie wtedy satysfakcja wykonania. uznawanej w USA. zanikiem świadomości stanu organizmu. dobrze płatną pracę. np. lub działać jako siły przeciwstawne. chciałoby się wyleczyć bolący ząb. najtrudniej jest wyjść z sytuacji zderzenia unikania z unikaniem. Dramatyczny konflikt przeżywał uczciwy sędzia. K o n f l i k t m o t y w ó w. wymagają ciszy i spokoju. S p e c y f i c z n e m o t y w y g ł o d u i s t r a c h u. czy pozostać w domu przy niedomagającym dziecku. To wyjaśnia dlaczego piłkarze różnych lig nie chcą biegać za piłką bez milionowych kontraktów. Np. Np.

Sposób odżywiania regulują prócz mechanizmów fizjologicznych także normy kulturowe. Nie jest to skuteczna metoda kształtowania pożądanych społecznie form zachowania ludzi. zabarwili je brutalnością. Podobna w skutkach jest o r t h o r e k s j a. stali się obojętni. przekraczania których kojarzą z przeżywaniem strachu. W tej dziedzinie rządzi następująca zasada: „ Ludzie . wysmukłej. O. kary kodeksowe. W wielu też sytuacjach strach powstrzymuje przed działaniem niepożądanym społecznie. H. po którym następuje „powracanie do normy”. Brozek. W związku z tym niektóre młode panie odchudzają się ponad miarę. Sankcje prawne. Wzmożona koncentracja uwagi na kwestii spożycia doprowadziła wkrótce do zaniku zainteresowań inną tematyką. Z tej właściwości chętnie korzystają funkcjonariusze różnych kręgów władzy. W poszczególnych okresach dziejów panowała moda na różne typy sylwetek kobiecych. Mowrer na podstawie długo trwałych badań stwierdził. od której to zależy pożądana wartość pożywienia. Ich zachowanie zatraciło polor kulturowy. Występuje nerwicowa obsesja odchudzania. Głód i poprzez ten mechanizm reguluje zachowania ludzi. chłodni wobec otoczenia. Zyskiwanie i tracenie na wadze dokonuje się z oporem. Warunkowanie strachu dokonuje się bardzo szybko. przygnębienie. Co więc powoduje jego występowanie ? Interesującej odpowiedzi na ten temat udzielił M. odmowy jedzenia na przyjęciu u znajomych (S. w których jedzą bez umiaru po czym znowu powracają do umiarkowanego standardu spożywania. od rubensowskich po zwiewno-anielskie. poruszali się wolno. osobnik po zabiegach odchudzania szybko powraca do wagi z przed jego rozpoczęcia. tzn. Osoby cierpiący na bulimię. Czuli się ociężali i zmęczeni. mandaty. nie jest rezultatem zamierzonych działań innych osób lub instytucji społecznych. Jego zdaniem lęk społeczny ścisłe wiąże się z samooceną. S t r a c h w niektórych sytuacjach staje się motywem działania. że strach pojawia się jak znak wzrostu siły popędu i jest sygnałem ostrzegawczym przed zagrożeniem. wyzwala reakcje ucieczkowe. ukierunkowujący zachowania ludzi. w tym społecznego. W obozach koncentracyjnych skutki głodowania były jeszcze bardziej wyraziste.160 Motyw głodu stał się dominujący. Dzieje się tak. zainteresowanie płcią przeciwną. Strach bywa często motywem natychmiastowego działania. Zanikły więzi przyjaźni. Typowe dla niej są zaburzenia snu. B u l i m i a. podobnie jak alkoholicy. ponieważ strach został kojarzony z karą i bólem. sankcje religijne. Leary. J. H. W tym przypadku również nerwicowe obawy przed zjedzeniem czegoś niezdrowego. wpadając w chorobę. w postaci potępienia i przypisanie grzechu są instrumentem wzbudzania strachu jako motywu postępowania u wszystkich tych.. ale jest niestety dość powszechnie stosowana. z wysiłkiem (J. Aktualnie preferuje się sylwetkę kobiety szczupłej. miesiączkowania. Ustanawiają oni normy współżycia ludzi. Motyw strachu pojawia się w licznych kontaktach międzyludzkich także spontanicznie. nawet badania kontrolne w laboratorium nie przerywały wymiany zdań na ten temat. utracili poczucie taktu i dobrodusznego humoru. czyli unikanie za wszelką cenę jedzenia niezdrowego. Pojawiły się kradzieże i chęci podkradania żywności. marzenia senne również zawierały liczne wątki wiążące się z jedzeniem Niektórzy kupowali książki kucharskie i z pasją oddawali się lekturze opisów potraw. Świadczy o tym zjawisko „jo-jo”. rozmyślano o strategiach długo trwającego spożywania skromnych posiłków. w tym normy zakazu. np. niekiedy po jednym skojarzeniu bodźca neutralnego z bezwarunkowym. mają swoje „dni chwały”. przygotowanego przez innych prowadzi do szeregu zaburzeń zachowania. unikania. którzy dopuszczają się przekroczenie norm. Bartman). bo wbrew temu mechanizmowi. gdziekolwiek się znaleźli razem z innymi rozmawiali o jedzeniu. Zmienił się też styl życia głodujących. to nerwicowa skłonność okresowego objadania. Przymusowe głodzenie narusza mechanizm naturalnej regulacji wagi ciała. zwaną a n o r e k s j ą. osłabienie kontaktów towarzyskich i inne. Guetzkow).

kontrolowane. polega na poszukiwaniu silnego i wartościowego genetycznie ojca. utraty przyjaźni. Miłość. a następnie porzucaniem i poszukiwaniem innej partnerki miała zapewnić skuteczne rozprzestrzenianie genów gatunku. służby wojskowej. lub zbliżone do niego zakłopotanie i wstyd (R. niewłaściwego zachowania w określonej sytuacji. pociąg seksualny skłaniają ludzi do poszukiwania partnera i łączenie się w pary. macierzyństwa. jak np. Formy zachowania mężczyzn mają świadczyć o ich sile. Drugim ważnym uzasadnieniem tej tendencji jest rozpowszechnienie HIV. chorobę AIDS. czy uda im się tego dokonać” W świetle tej zasady zrozumiałym się staje. by osłabić niebywałą siłę motywacji seksualnej. Postępowano (i postępuje się) tak po to. w opozycji do natury. sprawności. zwana przez Bussa krótkoterminową. Crozier). stanu cywilnego i woli zainteresowanych. polega na krótkotrwałą fascynacją i uwodzeniem kobiet. np. mamy na początku XXI stulecia okres tonowania motywacji seksualnej. Nie można tego samego powiedzieć o motywach zachowań seksualnych. Biologicznie uwarunkowana strategia mężczyzn. Kryteria obyczajowe są o wiele liczniejsze. Strategia kobiet. Natura w procesie ewolucji wyposażyła je w środki ich realizacji w postaci ponętnego i pięknego ciała. Formy zachowań kobiet można określić jako wabiące. a także niemal stałej gotowości recepcyjnej. Po latach wybujałej seksualności połowy XX wieku. Wpływają na to czynniki ekonomiczne. jest jednym z elementów genetycznego mechanizmu regulacji zachowań organizmów. niektóre społeczeństwa i pojedyncze rodziny bowiem nie radzą z problemem zapewnienia środków egzystencji ludziom w sytuacji znacznego wzrostu demograficznego. We współczesnych społeczeństwach też raczej dominuje tendencja osłabiania motywacji seksualnej. Odczucia te wpływają na zachowania w kontaktach z innymi i działalności zawodowej. przyciągające. np. Do jakich zachowań prowadzi ten rodzaj motywacji? D. tym samym zachęca do ich częstego ponawiania-wszystko w imię zasady utrzymania gatunku. na dążeniu do utrzymania męskiego partnera jak najdłużej przy sobie i zapewnienia w ten sposób należytej opieki potomstwu. politycy. niż jej podsycania. jak żadne inne. zachęcano do powściągliwości seksualnej. a po znalezieniu takiego. Ludzie boją się. przewadze nad rywalami. jak dotychczas. ale wątpią. kiedy mają motywację do wywarcia pożądanego wrażenia. zwana długoterminową. W niektórych kulturach. funkcjonalnie służący utrzymaniu trwałości gatunku. wręcz uwielbiają konfrontacje poglądów i opinii i wybierają zawody wymagające licznych kontaktów społecznych M o t y w a c j a s e k s u a l n a. Ewolucja pożądania przedstawił pogląd.161 doświadczają lęku społecznego. ośmieszenia itp. wirusa powodującego nieuleczalną. ekspozycji społecznej. społecznej oceny. Ostatnie wynika z istnienia silnej potrzeby opiekuńczej. Zachowanie seksualne w postaci stosunków płciowych są regulowane według kryterium wieku. uwrażliwione na oceny społeczne. delikatnego w dotyku. Natura premiuje kontakty seksualne przeżyciem rozkoszy. aktywność tego typu nisko oceniano w skali wartości. że różnorodne i liczne elementy życia społecznego budzą strach (lęk społeczny). rzecz jasna prócz kar. unikają zawodów i sytuacji wymagających bezpośrednich kontaktów publicznych. przyczynę śmierci wielu młodych ludzi. utraty dobrej opinii o sobie. stanowiącą przeszkodę na drodze upowszechniania zachowań religijnych lub pożądanych dla państwa. a nawet obcej kultury. Buss w swej pracy pt. . inni. Niektóre osoby. Zazwyczaj tworzą je kobieta i mężczyzna. bardzo odporni na lękotwórcze sytuacje społeczne. często nie mile widziane są małżeństwa z osobą innej rasy. W. Popęd seksualny. że kobiety i mężczyźni pod wpływem motywacji seksualnej stosują różne strategie i formy zachowania. potępiano rozkosz. Są one w znacznym stopniu ukształtowane kulturowo i społecznie intensywnie.

N. Tzw. to jednak czynnik psychiczny określa jakość doznań i przeżyć seksualnych oraz trwałość zainteresowań partnerskich. teoria i badania. Tinbergen: Badania nad instynktem. Mimo olbrzymiego znaczenia biologicznego uwarunkowania zachowań seksualnych. nr 2. zimny seks (cool sex). Atkinson: Bdania nad motywacją osiągnięć. 1972 r. PWN< Warszawa.K. że np. taniec godowy. 1977 r. Warszawa. I odwrotnie dolegliwość oziębłości u kobiet i impotencja u mężczyzn są przyczynami złego samopoczucia i są postrzegane jako nieszczęścia osobiste. Psychologia dążeń ludzkich. Warszawa. PWN. Doznania seksualne są jednym ze źródeł szczęścia ludzi. jak kontakt w atmosferze miłości. zdaniem K. bogate w elementy podnoszące atrakcyjność „tancerza”. . odpowiadają zaloty u ludzi. WsiP. cietrzewie pod ich wpływem zatracają normalną zdolność spostrzegania. . wzbogacone kulturowo. Cofer i M. Psychologia Wychowawcza. 1976 r. N. Literatura zalecana . zmierzające do wzbudzenia receptywności seksualnej u samicy.J. . Obuchowski:Przez galaktykę potrzeb. Lorenza.J. charakterystyczny dla danego gatunku. Udane pożycie seksualne skłaniają ku optymizmowi i postrzegania życia jako radosnego ciągu.1960 r. Podobnie skutkuje niemożność znalezienia odpowiedniego partnera. H> Appley: Motywacja. Pobudza ono emocje do tego stopnia. Jest to zachowanie barwne.162 Pod wpływem pobudzenia seksualnego niektóre samce zwierząt wykonują tzw. Zysk i Sp. ale funkcjonalnie tożsame z tańcem godowym.95 r . Reykowski: Z zagadnień psychologii motywacji.P-ń. . Tej formie zachowania. sprowadzający się jedynie do redukcji popędu nie ma należytej otoczki uczuciowej i nie jest tak pociągający.Ch.

Hipokrates. każdy na swój sposób. zapalczywy. Warto pamiętać.n.163 Rozdział XII Temperament i osobowość. symbolicznie czarnej. do różnic intensywności procesów . Obaj uczeni. przedstawił klasyfikację charakterów ludzi. zgodnie z którymi różnice pomiędzy obiektami przyrody wynikają ze zmiennego udziału każdego z czterech żywiołów: ognia. filozof i przyrodnik. po połączeniu tworzą trwałą mieszaninę. powolny. Są to: c h o l e r y k. średniowieczu.e. porywczy. sztywny w swych opiniach. czasami wynikały one z oczekiwań związanych z modą. mimo niebywałego wzrostu nagromadzonej wiedzy specjalistycznej. typ człowieka o przewadze śluzu. Poznajmy zatem najciekawsze spośród wielorakich prób. symbolizuje go kolor czerwony. takie jak np. tłusty i gnuśny. że temperament wpływa na właściwości procesów psychicznych i zachowanie człowieka. tępawy. suchy. przeważa w nim żółć jasna. Biel jest jego symbolicznym kolorem. Końcowym rezultatem tych prac była p s y c h o s o m a t y c z n a koncepcja czterech typów temperamentu. zwana charakterem. przyjęto pod wpływem prac Galena (130-200 r. Symbolizuje do kolor żółto-czerwony. „krew jest przyjaciółką natury”powiadano w średniowieczu. Psychologowie i inni specjaliści. wody i ziemi. śluz i żółć czarna. próbujący określić istotę i przyczyny zróżnicowania psychiki poszczególnych ludzi chętnie odwoływali się. Już w V wieku p. psychologowie poszukują do dnia dzisiejszego. S a n g w i n i k. jest to człowiek „ognisty”. opisał cztery podstawowe odmiany temperamentu. odpowiednik ziemi. sławny lekarz grecki. próbowali odpowiedzieć na pytanie: dlaczego ludzie żyjący na tej samej ziemi tak różnią się między sobą? Pełnej i zadawalającej odpowiedzi na to pytanie. mokry.). a nieco ponad wiek później Teofrast. Koncepcja Hipokratesa kształtowała się pod wpływem jego praktyki lekarskiej i panujących ówcześnie poglądów filozoficznych. jest pogodny. że owe cztery żywioły w ciele ludzkim to odpowiednio żółć. Melancholik to człowiek chudy. powstaje ona z nadmiaru krwi w sytuacji niedostatku żółći. Trwałym dorobkiem Hipokratesa i Galena okazała się terminologia temperamentów. zwaną z łacińska temperamentum. M e l a n c h o l i k. śniący o rybach. przez analogię. Trafną była też myśl. F l e g m a t y k. Nie zawsze dbano o trafność. występuje w czarnej chorobie. Badający wpływ składu chemicznego krwi (np. w jego ciele przeważa żółć czarna. że charakterystyki poszczególnych typów zmieniały się z epoki na epokę. Po wielu próbach konkretyzacji powyższych supozycji w odniesieniu do ciała człowieka. inne cechy przypisywano im w starożytności. wesoły lubi zabawę. dobie renesansu i oświecenia. samotny. zamknięty w sobie. krew. leniwy lub pogodny. najwcześniej wzbudziły zainteresowania badaczy. Myśl ta stanowi istotę koncepcji h u m o r a l n e j temperamentu. zawartości hormonów) na stany psychiki też dostrzegają w Hipokratesie prekursora badań w tej dziedzinie. Z biegiem czasu jednostkom o przewadze określonego humoru przypisano odpowiednie cechy charakteru. zwane też humorami. stosowana powszechnie do dnia dzisiejszego. człowiek w organizmie którego przeważa krew. Temperament i jedna z cech osobowości. powietrza. Te „soki ustrojowe”.

powściągliwymi. in. Freuda) rozpoczął swoje badania wpływu właściwości ciała na psychikę. czyli obraz uzależnienia psychiki od struktury ciała. żywy. upodobniające ludzi podeszłego wieku do wyglądu pyknika. euforii życia do smutku i depresyjnego załamania. grube zwały tłuszczu. okazało się nieuzasadnionym uproszczeniem. rubaszni. pałąkowate nogi. wystający. Prawidłowości wykryte w populacji ludzi chorych nie potwierdziły się. oddechowy. że musi istnieć zbieżność procesów kształtowania ciała i psychiki. okazał się przydatny w psychiatrii.maniakalna. U niektórych z nich występuje akromegalia. charakteryzująca się ogólnym przerostem. o wąskich barkach. Twarze mają rozdęte. dwudziestowiecznego psychiatry niemieckiego. nosy krótkie. potężny brzuch. tzw. z niedorozwojem narządów płciowych. chudzi. osoby wrażliwej. ruchliwy. są szczupli. w zbiorowości ludzi zdrowych. Sigaud wyróżnił następujące typy temperamentu: trawienny. choroba nadczynności przysadki mózgowej. chorują na schizofrenię. o mowie przesadnie ścisłej. a upływ lat życia powoduje zmiany cielesne. Popularność ta wynikała m. nie zyskał natomiast uznania jako teoria ogólna. nietowarzyskiej. K r e t s c h m e r a. przechodzą do radości. zgromadzonych na podstawie badań i obserwacji 8 000 pacjentów szpitala psychiatrycznego. wbrew przekonaniom autora. Są to osoby eunuchoidalne. mózgowy. francuski badacz. S h e l d o n a. Jeszcze inną grupę stanowi osobnicy z wyraźnym niedorozwojem ogólnym. konstytucji ciała. wątłej budowy. starannie przedstawionej dokumentacji dowodów. nie przyjęła się w nauce o temperamencie. z bardzo rzetelnie prowadzonych badań zależności. ponieważ oba są uwarunkowane działaniem hormonów w organizmie. subtelną formę. a nawet nadwrażliwej. Zdaniem Kretschmera niektórzy ludzie maja l e p t o s o m a t y c z n ą inaczej a s t e n i c z – n ą budowę ciała. mięśniowy. weseli. upartej. dotycząca także ludzi zdrowych. Junga. (Jego właścicielem i lekarzem naczelnym był właśnie Kretschmer). Natomiast dużą popularność zyskała teoria E. o natłuszczonych policzkach i szyi.in. Charakteryzuje go zaokrąglona figura. Koncepcja ta. abstrakcyjnej. Idee i badania Kretschmera zafascynowały amerykańskiego psychologa W. Ich nastrój podlega okresowym wahaniom. jednocześnie chłodnej emocjonalnie. przejawiają większą niż inni skłonność do zapadania na padaczkę. zwaną . upatrującego przyczyn zróżnicowania psychicznego ludzi w odmiennościach budowy. Odpowiada tej budowie ciała typ temperamentu s c h i z o t y m i k a. myślący. suchej i bladej skórze. infantylne. praktyk życiowy. w stosunku do poprzedniego. o tendencjach do perseweracji. C. szeroka twarz i krótka szyja. Osoby o silnej. słabych mięśniach. I tak np. rozrośnięta w szerz. Drugi typ budowy ciała to p y k n i k. o temperamencie i k s o t y m i k a. że zasadniczą role w rozwoju jednostki odgrywa genetyczne i biologiczne wyposażenie jednostki. Ludzie tego typu częściej niż inni. w szczególności stóp i rąk. aktywny. nieco ociężały psychicznie. Na ogół są to ludzie towarzyscy. Temperament c y k l o t y m i k a jest właściwy dla tej budowy somatycznej. umięśnionej i proporcjonalnej budowie ciała tworzą typ a t l e t y c z n y. Również błędem było nie uwzględnienie wieku badanych. Sheldon był przekonany. żywy. jako nazbyt upraszczająca problem. naiwna. krótkie . Tworzy ono hipotetyczną strukturę. Konstytucjonalizm w jego wydaniu zyskał pogłębioną podstawę teoretyczną i bardziej. który po gruntownym przygotowaniu ( m. inteligentny. U osobników tego typu najczęściej występuje psychoza depresyjno . Konstytucjonalizm Kretschmera. są ludźmi spokojnymi. spłaszczone. mało wrażliwymi.164 i właściwości cech cielesnych. Przekonanie Kretschmera. Typ d y s p l a s t y c z n y obejmuje niewielką grupę ludzi o budowie ciała wyraziście odbiegającej od normy. roczne konsultacje u Kretschmera. Wystąpił tu klasyczny błąd za szerokiego uogólnienia.

klaustrofobia i inne. słabe mięśnie i kości. którzy po przeanalizowaniu 4 000 fotografii zgodnie (zasada zgodności) stwierdzili. Typ mezomorfika kształtuje się w następstwie dominacji rozwojowej warstwy mezodermalnej (środkowej) zarodka. Często spotykany wśród sportowców. I tak endomorficy najczęściej ( 79 przypadków na sto) mają temperament w i s c e r o t o n i k a (vicera łać. charakteryzująca się silnym rozwojem komórek warstwy endodermalnej. „W sposób bardziej formalny definiujemy typ somatyczny jako trajektorię czy drogę. zamiłowanie do fizycznego wysiłku.82. Ludzie tego typy prezentują wysokie zamiłowanie do komfortu. E k t o m o r f i a jest właściwa dla osobników wątłych i smukłych. Sheldon opracował także szczegółowe wskaźniki wymienionych komponentów dla pięciu obszarów ciała: 1)głowy i szyi. socjofilię. ich ciało jest twarde i „kanciaste”. określane 20toma cechami każdy. przedstawiający 1 000 typów somatycznych osobników tej płci. funkcjonalnie podobnym do szkieletu. zdecydowanie. tolerancję. piesi. łać. dobrze przystosowane do wysiłku fizycznego.Znaczy to. łać. Dalszy uzupełnieniem środków opisu somatotypu było wprowadzenie pojęcia „komponenty wtórne”. dobrze rozwinięty układ trawienny. Opracował ( na podstawie 46 000 fotografii Atlas mężczyzn. Uzyskany tą drogą opis nazywa się s o m a – t o t y p e m. Ciało osobnika endomorficznego charakteryzuje miękkość. odprężenie. 2) tułowia. silne pragnienie aprobaty ze strony innych. wyróżnienie których służyło do opisu wyglądu osób. towarzyskość. O morfogenotypie można wnioskować na podstawie obserwowanych komponent fenotypu. zaokrąglona figura. 3) rąk. przewód trawienny jest „. mózgowiec (cerebrum. płaskiej klatce piersiowej. po której będzie się przemieszczał żywy organizm w normalnych warunkach odżywiania i pod nieobecność poważnie zaburzającej patologii”. korelacja między tymi zmiennymi wynosi 0. M e z o m o r f i a cechuje osoby o silnie rozwiniętych mięśniach i kościach. Charakterystyczne cechy ludzi tego typu to energia życiowa. mezomorfia i ektomorfia. stało się dla Sheldona ustalenie podstawowych komponentów budowy ciała. a dokładniej metodologicznym. agresywna rywalizacja.( Zapowiadał opracowanie Atlasu kobiet. 5) nóg. E n d o m o r f i a to struktura cielesna. oporne na trud.. a jego dobrostan podstawowym celem życia”. brzucha.. że na podstawie znajomości budowy ciała można będzie określić wpływ morfogenotypu na zachowanie i właściwości psychiczne człowieka. Zdaniem Sheldona w organizmie osób tego typu jest więcej komórek powstałych z warstwy ekodermalnej.= mózg) to typ temperamentu ektomorfików. C e r e b r o t o n i k.= wnętrzności). Problemem praktycznym. kształtująca się już w okresie życia embrionalnego i rozwijająca się w następujących po nim fazach życia. o natężeniu od 1 do 7. odporne na szkodliwe czynniki otoczenia naturalnego.u niego królem. Temperament s o m a t o t o n i k a (soma. 4) tułowia.= ciało)odpowiada mezomorficznej budowie ciała. ryzyka i hazardu. Przedstawił je k kategoriach wymiaru. ale zapowiedzi nie zrealizował). niewrażliwość psychiczna. Analogicznie przedstawia się wskaźnik stosunku wielkości mózgu do wagi ciała. że stanowią je endomorfia.165 m o r f o g e n o t y p e m. Wskaźnik stosunku powierzchni do masy ciała jest u nich wyższy. Duża powierzchnia ciała czyni go mało odpornym na niesprzyjające czynniki środowiska. zadowolenie z siebie i inne. zewnętrznej zarodka. Rozwiązał go posługując się metodą sędziów kompetentnych. obserwowalna budowa ciała. o delikatnym ciele. . niż u endo i mezomorfików. na „rusztowaniu” którego formuje się f e n o t y p. wewnętrznej zarodka. Typom struktury ciała przypisał Sheldon odpowiadające im typy temperamentu.

Siła pobudzenia nerwowego bywa bardzo zróżnicowana. zahamowanie w kontaktach społecznych. Kombinacja wymienionych cech stała się podstawą wyróżnienia czterech typów temperamentu. przekarmiające dziecko. Niektóre z jego wypowiedzi świadczą.166 U osobników cerebrotonicznych często występują takie cechy jak upodobanie do samotności. Uznał on. Obu procesom przypisano s i ł ę. odbierać sygnałów emocjonalnych itp. 3) niezrównoważony z przewagą hamowania. ruchliwy . Np. Jest to holistyczna albo molarna (całościowa) orientacja metodologiczna. niż przedstawiciele konstytucjonalizmu. że dopiero takie poznanie temperamentu przyczyni się do wyjaśnienia zaburzeń psychicznych i patologicznych zachowań społecznych. Zgodnie z pawłowowskim wyobrażeniem w układzie nerwowym występują dwa przeciwstawne procesy: pobudzanie i hamowanie. musi. sangwinik. wygasić pobudzenie i przestawić się na ucieczkę. Co determinuje istnienie wyżej omawianej zgodności? Powodują to. Zupełnie inną. introwersja. Człowiek o małej pojemności żołądka nie będzie dążył do przebywania w towarzystwie żarłoków. Innymi słowy jednostka będzie zachowywała zgodnie z oczekiwaniami otoczenia. nadopiekuńcza matka. Również na kształtowanie odpowiedniości mogą wpłynąć preferencje osób o danej budowie ciała. zrównoważony. że do zrozumienia istoty temperamentu (a również człowieka jako całości) nie wystarcza charakterystyka poszczególnych cech. zdaniem Sheldona.typ silny. Był przekonany. Niezbędne jest poznanie ich wzajemnej relacji. Może wystąpić układ 1) zrównoważony. dla których nazwy zapożyczył Pawłow z typologii Hipokratewsa-Galena. ruchliwy. trzecia cecha układu nerwowego. niekiedy błyskawicznie. Bodziec tej samej intensywności wywołuje w silnym układzie nerwowym słabe pobudzenie. pobudliwy. Sheldon prezentował pogląd. P a w ł o w. że nawet utożsamiał typ układu nerwowego z temperamentem. czyli zdolność do szybkiego przechodzenia z pobudzania do hamowania i odwrotnie. I tak: choleryk. socjofobia. niezrównoważony. Pierwszy jest zdolnością przewodzenia impulsów nerwowych. niezbędnych do realizacji funkcji określonych biologiczną strukturą organizmu. Bez możliwości pobudzenia układu nerwowego zwierzęta i ludzie nie mogliby doznawać wrażeń. kształtujące pewien typ budowy ciała i właściwości temperamentu.typ silny.83. P. Mogą to być również wpływy. nadmierne napięcie psychiczne. Poza siłą każdemu z tych procesów przypisał Pawłow r u c h l i w o ś ć. Np. określa relację pomiędzy procesami pobudzania i hamowania. że cechy temperementalne są uwarunkowane właściwościami układu nerwowego. pełniła narzuconą rolę społeczną. a więc jest bardzo wysoka. R ó w n o w a g a . Tym samym przygotował grunt pod budowę teorii osobowości na podstawie właściwości temperamentu. Hamowanie z kolei jest zdolnością wygaszania pobudzenia. wzorca współ występowania. nieśmiałość. pobudzony seksualnie samiec. czynniki pośredniczące w postaci różnorodnych wpływów społecznych. raczej poszuka towarzystwa koneserów jadła i w ten sposób będzie wzmacniał swój temperament cerobrotonika i odpowiednie do tego zachowanie. Dlatego też tę teorię temperamentu określa się mianem n e r w i z m u. przypisywane ludziom o danej budowie ciała. tym większa będzie siła procesu hamowania. Mogą to być stereotypy zachowań. zaatakowany przez drapieżnika. nad-wrażliwość na ból i szereg innych Korelacja między budową ciała a temperamentem w tym przypadku wynosi 0. może odpowiednio wymodelować ciało i temperament. 2) niezrównoważony z przewagą pobudzania. W warunkach naturalnych zwierze musi niekiedy wyhamować zaistniałe pobudzenie i zareagować na inny bodziec. drogę badania temperamentu obrał I. Im łatwiej tego dokona. a w słabymsilne. czyli odporność na działanie bodźców o dużej intensywności w przypadku pobudzania i zdolność utrzymania stanu wyhamowania przez dłuższy czas w procesie hamowania.

Silny wpływ na jej powstanie i rozwój wywarły poglądy Pawłowa oraz badania neopawłowistów (Tiepłow. realnie istnieje więcej odmian układu nerwowego. Reaktywność w rozumieniu Strelau’a wyraża się zatem siłą reakcji. rezygnujący z jego realizacji. dynamikę. są jednak z reguły ryzykowne. szybko wpadającego w gniew. zdolnych do zrywów. perseweracyjny. D. łamiącego przeszkody. wykazał. Współczesna psychologiczna charakterystyka ludzi różnych typów temperamentu nieco różni się od starożytno-średniowiecznej. Choleryka dzisiaj wyobrażamy jako człowieka wybuchowego. Formalna charakterystyka temperamentu uwzględnia dwa wymiary: energetyczny i czasowy. są wrodzone. Strelau’a około 40% cech temperamentu kształtuje się pod wpływem oddziaływania czynników genetycznych. kształcenia. Flegmatyk to typ człowieka powolnego. o zróżnicowanym układzie pozostałych cech. Idealne. że cechy temperamentu „odnosza się przede wszystkim do formalnych cech zachowania” Znaczy to. z opóźnionym refleksie. Niebylicyn. tworzące niepowtarzalne układy temperementalne. dotyczące wielkich zbiorowości. labilność. S t r e. Reaktywność jest wysoka. R e g u l a c y j n a t e o r i a t e m p e r a m e n t u (RTT) została opracowana przez J. ale szybko też powracającego do normalnego funkcjonowania.. że są niezmienne. B. Wielkość pomiędzy dolnym i górnym progiem stanowi siłę reakcji. Eliasz.167 flegmatyk. pozostałe są pochodną oddziaływań środowiska społecznego. mierzalne i obserwowalne gołym okiem. że przedstawiona charakterystyka układu nerwowego i temperamentu jest niedokładna i niewystarczająca. Literacko wcielił się w postać Podbipięty Melancholicy. Nie znaczy to. Aby uściślić rozumienie przedstawionych terminów posłużmy się określeniami z zakresu doznań zmysłowych. m.l a u ’a i jego współpracowników z Uniwersytetu Warszawskiego (A. Jego literackimi egzemplifikacjami są Raptusiewicz z Zemsty Aleksandra Fredro i Kmicic z Potopu. pamiętliwy i mściwy. Podlegają one pewnej modyfikacji. ale nie umiejących doprowadzać sprawy do końca. Zgodnie z opinią J. niezwykle uzdolniony. Wskaźnik ten określa górny próg reaktywności. że jest to temperament narodowy Polaków. . Natomiast dolny jej próg stanowi czułość układu nerwowego. a opisują jedynie formalne cechy temperamentu. przygaszeni. wiążącą się z czasem reakcji oraz specyfikę ich układu. przedwcześnie zmarły psycholog rosyjski. Zawadzki). że pełna charakterystyka układu nerwowego powinna uwzględniać co najmniej 9 cech. że autorzy teorii uznają istnienie neurologicznych i hormonalnych podstaw temperamentu. w przybliżeniu raz na milion przypadków. melancholik. Ideą przewodnią teorii jest przekonanie twórców. Niebylicyn).typ słaby. Sangwinik jest z reguły postrzegany jako „słomiany ogień”. ludzie słabego charakteru są niemal stale przemęczeni. rozumianego jako właściwości układu nerwowego. Poza tym W. reagujący na niuanse sytuacyjne.ale też szybko gasnący. Kontynuatorzy badań Pawłowa wykazali. samokształcenia i innych. Stadnicki). Pierwszy opisują r e a k t y w n o ś ć oraz a k t y w n o ś ć. Pojawiły się też sugestie. jako swoistej „czarnej skrzynki” jednak nie wypowiadają się o właściwościach procesów w niej przebiegających. człowiek niekonsekwentny. powolny. Cechy temperamentu. szybko uczący się. cierpiący z powodu nowoczesnego tempa życia. Na co dzień spotykamy różnorakie i bardzo skomplikowane kombinacje cech. zrównoważony. raczej publicystyczne niż ściśle naukowe (A. długo koncentrujący się na podjętym wątkiem. czyste typu temperamentu występują bardzo rzadko. energicznego. uparty. nieruchliwy. utrzymującego wysokie tempo pracy. wpływom środowiska społecznego.typ silny. gdy próg wrażliwości jest niski. szybko zapalający się do określonego działania . konsekwentny w działaniu. in. Tego rodzaju uogólnienia.

oczywiście. prezentuje styl wspomagający. charakterystyczny dla osób wysoko reaktywnych. znaczne interpersonalne zróżnicowanie procesu odbioru. rozumiana jako zdolność szybkiej zmiany zachowania. tendencja do silnego reagowania na bodźce emocjogenne. pozwoliły ustalić. 4. „Redukujący” w porównaniu z „wzmacniającymi” demonstrowali szybsze ruchy. Wymiar czasowy określa przede wszystkim r u c h l i w o ś ć. że porównując wielkość dotykanego przedmiotu z wcześniej poznaną wielkością wzorcową redukujący w skrajnych przypadkach pomniejszali ją o połowę. Jej miarą jest ilość i zakres podejmowanych działań. Aktywność. odpowiedni dla jej temperamentu. Petrie i jej zwolenników mamy dwa typy temperamentu: redukujących i wzmacniających różnorakie doznania i. Żwawość: tendencja do szybkiego reagowania. zapasowe szpule itd. Prządka np. 3. charakteryzujących zachowanie ludzi danego typu temperamentu. zdolność do reagowania na słabe bodźce sensoryczne. Badania uprawiane z punktu widzenia tej teorii dotyczą dyferencjacji form zachowania według kryterium zróżnicowania typów temperamentu. pracująca w tkalni fabrycznej. Na podstawie obserwacji klinicznych i badań laboratoryjnych dowiodła. wysokiego tempa aktywności. Wielu współczesnych naukowców rezygnuje z opracowywania teorii szerokiego zasięgu. opracowując Kwestionariusz Temperamentu Strelau’a wyselekcjonowali szereg określeń. Tak rozumiany . Autorka zainteresowała się jakością odbioru doznań zmysłowych i stwierdziła. o przewadze czynności zasadniczych. Wyodrębniono s t y l p r o s t o l i n i l n y. Uogólniając: zdaniem A. zabezpieczająca „na wszelki wypadek” zapas nici do wiązania zerwanej przędzy. 2. P e t r i e. odpowiedź „Tak” na pytanie „Czy lubisz zajęcia. poziomem pobudzenia. 6. tendencja do kontynuowania i powtarzania zachowań po ustaniu działania bodźca. W RTT znaczącą rolę odgrywa pojęcie i problem stylu działania. Zestaw wielu odpowiedzi na zróżnicowane pytania pozwala dość dokładnie określać temperament badanej osoby oraz reaktywności. Po rozpoznaniu wielu formalnych cech temperamentu autorzy poddali je analizie czynnikowej. dostosowanej do zmieniającego się środowiska. skłonność do podejmowania wielorakich. Są to: 1. Funkcją aktywności jest zapewnienie optymalnego dla danej osoby poziomu stymulacji. Do jednych z ciekawszych należ badania A. że udzielił jej choleryk lub sangwinik. Wrażliwość sensoryczna. Autorzy. mniejszą tolerancję na deprywację sensoryczną i inne. a wzmacniający powiększali niemal dwukrotnie.168 Aktywność wiąże się z aktywacją. jak widać. Perseweratywność. pobudzających działań. że recepcja bólu daje podstawę do wyróżnienia typu ludzi redukujących (reducer) i wzmacniających (augmenter) odczucia bólu. które wymagają energicznych czy sprężystych ruchów?” świadczy o preferowanym sposobie zachowania osoby odpowiadającej i o tym. Np. zdolność utrzymania optymalnego poziomu reagowania w sytuacji silnej stymulacji. Reaktywność emocjonalna. Wytrzymałość. jest teorią szerokiego zasięgu. Częściej wśród nich występowała mezomorficzna budowa ciała. w wyniku czego wyodrębniono sześć zbiorczych cech (wiązek) temperamentu. krótszy czas reakcji. większe zapotrzebowanie na stymulację. Wysoki poziom aktywności z reguły współwystępuje z niską reaktywnością. Podobne tendencje ujawniły się w badaniach kinestetycznego postrzegania wielkości przedmiotów. ruchliwości i innych cech temperamentu. Różnice wynikają z odmiennego funkcjonowania mózgowej regulacji procesu odbioru doznań zmysłowych. ograniczają się do badań związku temperamentu z określoną cechą lub procesem psychicznym. o przewadze czynności pomocniczych. 5. dominujący u osób nisko reaktywnych i s t y l w s p o m a g a j ą c y. ruchliwość. gamę typów pośrednich. RTT.

młodzież przestępcza.Natomiast osoby. osoby takie są z natury pogodne i niefrasobliwe. oglądaniu thrillerów. wyrazu oczu). pokazujący straszne szczegóły operacji. mają pogodne i wesołe usposobienie. Model PAD. zdaje się związany ze względną aktywnością prawego i lewego obszaru przedniej części płatów czołowych. Davidson odkrył. podczas gdy inne smutne i melancholijne.. Z u c k e r m a n zróżnicowanie poziomów reaktywności sprowadził do stałych różnic zapotrzebowania na stymulację.. Ich stabilność lub niestabilność miały określać podstawowy wymiar temperamentu. który „odpowiada” za 30-34% szczęśliwości małżeńskiej. emocjami i zachowaniem ukazuje tekst w ramce Ramka 19 „Emocje niektórych osób wydają się. W innej sferze.. 2) poszukiwaniu przeżyć. Różnice te wynikają z biologicznego uwarunkowania właściwości mechanizmów regulujących poziom aktywności organizmu.. został pomyślany jako instrument w służbie praktyki. a w obrębie prawego wyższy niż u tych.. zamiłowanie do podróży.. ponieważ nie mogą otrząsnąć się ze zmartwień i przygnębienia. pleasure. Ten wymiar temperamentu. u których bardziej aktywnie pracuje prawy płat czołowy. wywodzi się z typu redukujących M. 4) unikaniu nudy. Od czasów W. bardziej i mniej wieloznacznych. utożsamił go z typowym dla jednostki stanem emocjonalnym. Inne. np. 3) rozhamowaniu.. Autor koncepcję tę nazywa modelem PAD (skrót od ang. sposobów. np. a tylko 7% od treści przekazu. Wykazuje on. u których niedawno rozpoznano depresję. profesoor Uniwersytetu Stanowego w Kalifornii. że u osób. w sportach ekstremalych. rutynowych zajęć.. Kontrast między ponurym a pogodnym usposobieniem ujawnia się na wiele. że osoby. u których lewy płat czołowy wykazuje większą aktywność niż prawy.naturalnie krążyć wokół pozytywnego bieguna. są podatne na przykre uczucia i przypływy złego nastroju oraz łatwo zrażają się trudnościami. że satysfakcja pożycia małżeńskiego zależy od cech temperamentu. aż 93% wiarygodności mówcy zależy od emocjonalnych cech wypowiedzi. który można opisać w kategoriach wymiarów przyjemność-przykrość. zdaniem Petrie. Odkrył on. wydają się bez ustanku cierpieć. biegunów mózgu emocjonalnego. co przynosi życie. dążeniu do rozprężenia. W jednym z eksperymentów ochotnicy oglądali krótkie filmy. zwiedzania. Interesujące związki pomiędzy funkcjonowaniem mózgu. jak choćby instruktażowy dla pielęgniarek. luzu. poznawania nowych ludzi. języka ciała (gestów. poziom aktywności mózgu w obrębie lewego płata czołowego był niższy. przejawiającą się w 1) poszukiwaniu grozy i przygód.ukazywały biorącego kąpiel goryla albo bawiące się szczenię.. a na drugim melancholia. dochodzą do siebie po porażkach i niepowodzeniach. dominance). poziomu dopaminy. Ten sam schemat aktywności mózgu stwierdził u osób. zgodnie z amerykańską tradycją. W jednej z aktualnych charakterystyk temperamentu A. Wundta właściwości temperamentu kojarzono z p r o c e s a m i e m o c j i. psychologa z Uniwersytetu Wisconsin.. Mehrabian.169 temperament ukierunkowuje zachowanie społeczne.. na którego jednym końcu znajduje się wesołość. które kiedyś cierpiały na kliniczną depresję. temperamentem. które nigdy nie wpadły w depresję. adrenaliny i noradrenaliny w mózgu. arousal. dominacja-uległość i aktywność-powściągliwość. np. I one leżą u podstaw zróżnicowania społecznych form zachowania. Spostrzeżenie to opiera się w znacznej mierze na badaniach Richarda Davidsona. Niektóre były zabawne. Jego zdaniem relacje między osobnicze warunkuje tak rozumiany temperament. na ogół cieszą ich kontakty z innymi i to. były . postawy.

Czynnikiem ogólnym. naszego myślenia lub narastanie emocji. Osobowość pośredniczy między bodźcem i reakcją. a zatem skłonne do ponuractwa. dąży do rozumienia świata i wyboru odpowiadającej mu drogi życia. zachowała się starożytna terminologia. powiada się o nich: ”To jest osobowość!” Mamy tu klasyczny wątek psychologii humanistycznej. Osobowość jest pojęciem ogólnym i w tym właśnie wymiarze i na podstawie badań procesów jej kształtowania można sensownie szukać rozstrzygnięcia w odwiecznym sporze natywistów i empiryków. człowiek. pierwszy jest nadal badany. Każdy człowiek podlega procesowi przemian cielesnych i psychicznych. Niekiedy nawet rezerwuje się ten termin do charakterystyki wybitnych jednostek. a „osobowość”. której używali starożytni aktorzy dla ukazania cech. uważały. znaczy tyle co „maska”. To. niemniej postulujemy ich istnienie. określając jej właściwość. drugi natomiast uległ znaczącej modyfikacji. nie ma odpowiednika cielesnego. prognozowania zachowania ludzi. oglądając filmy wesołe. wprowadzenie pojęcia osobowość pozwala wyjaśnić rozbieżne reagowanie dwu lub kilku osób na ten sam bodziec oraz identyczne reagowanie osób na różne bodźce. Po trzecie. albo smutnej (negatywnej) tonacji emocjonalnej” Cyt. przynajmniej z punktu widzenia psychologii poznawczej. Po pierwsze. Po piąte. Media Rodzina of Poznań. . W grupie osób o pogodnym usposobieniu reakcje na scenę operacji były niewielki.s. czy X-wiczem. prezentowane pojęcie służy do określania odrębności jednostki w stosunku do innych. osobowości przypisuje się wpływ na poczucie tożsamości. natomiast widok krwi i ran na obrazie kręconym w sali operacyjnej napełniał je lękiem i wstrętem. Dalsze losy obu wątków ukształtowały się odmiennie. co 7 lat następuje niemal kompletna wymiana komórek organizmu. Osobowość. łacińska „persona”. rzecz jasna rozbawieniem. Goleman: Inteligencja emocjonalna. ukryło się pod pojęciem ”osobowość” lub „cechy osobowości”. a mimo to czujemy się tym samym Kowalskim. osoby przedstawianej na scenie. a więc charakteru. najsilniej reagowały one. gdyż w języku greckim „charakter” to tyle. co dawniej nazywano charakterem. Freud i freudyści mocno akcentowali ten aspekt. rys. żyjąc w świecie różnych możliwości. co wrodzone i tego. Nowakiem. ważną dla psychologów-praktyków jest możliwość przewidywania. Cele takie realizuje się na podstawie znajomości cech osobowości człowieka. ani psychicznego. że temperament usposabia nas do reagowania na różne sytuacje życiowe albo w wesołej (pozytywnej). zorientowanej na rozwój jednostkowych cech osobowości. Po drugie. Introspekcyjnie możemy obserwować przebieg np. pojęcie to służy do określenia relacji tego. W sensie nazewnictwa odejście to nie jest wiele znaczące. co nabyte u istoty ludzkiej.340-342. Po szóste. Dlaczego to robimy? Do czego to jest potrzebne? Jest kilka ku temu powodów. Nie możemy natomiast obserwować w ten sposób procesów osobowościowych.170 przygnębiające. Osobowość jest tworem hipotetycznym. Na początku tego rozdziału znalazła się informacja. Osoby o większej aktywności prawej półkuli. sterującym rozeznaniem i wyborem opcji życiowej znowu jest osobowość. Po czwarte.. opisowi indywidualności. co cecha wyróżniająca. A zatem wydaje się. która zapewnia zarówno wewnętrzną zgodność zachowania jak i relatywną jego stałość w wymiarze czasowym. że filmy o wesołej treści były tylko średnio zabawne.1995 r. Musi zatem istnieć jakiś czynnik.za: D. że już starożytni uczeni zainteresowali się problemem temperamentu i charakteru. utrzymujący przekonanie o tożsamości osobniczej.

zapisu fal mózgowych. zazwyczaj mają własne zdanie w określonych sprawach. które wpływają na charakterystyczne wzorce zachowania jednostki. a przez to są trudni do kierowania w działaniach zbiorowych. niezmienne czasowo i sytuacyjnie” (Ph. jest definicja Ph. Charakteryzuje ich silne pobudzenie korowe. zamkniętych. refleksyjnych. że ekstrawertycy charakteryzują się niskim poziomem pobudzenia kory mózgowej. m. poszukują kontaktów z innymi ludźmi. Są wysoce reaktywni. aktywni. Jest ich tyle. Są to: ekstrawersja-introwersja. ludzi zwróconych ku sobie. a cech drugorzędnych w granicach od 50 d0 60% Autor ten podkreśla to. Nazwał ich e k s t r a w e r t y k a m i i przeciwstawił im i n t r o – w e r t y k ó w. nie zawsze wykorzystywany w opisach osobowości. a wiemy. silnych podniet zmysłowych. ekspresyjni. nie ulegają presji szablonowego myślenia i odczuwania. J u n g a. są otwarci. przebiega wolno i wymaga wielu powtórek Introwertycy. opis cech został pogłębiony o neurofizjologiczne uzasadnienie występowania tych orientacji. w kształtowaniu podstawowych wymiarów wynosi od 50 do 70%. towarzystwa. „Większość podręczników osobowości zajmuje się wyłącznie temperamentem” Znaczy to. Odwołując się do badań empirycznych układu nerwowego. potocznie przeto określa się ich jako ludzi niewrażliwych. że niektórzy ludzie są zorientowania na świat zewnętrzny. jak normalni ludzie. powszechnie akceptowaną definicję osobowości. który uznał. wrażliwych.171 Przy tak wielorakich uwikłaniach problemowych trudno o jedną. walki w sportach kontaktowych. rozumianego jako dziedziczne właściwości układu nerwowego jest teoria H. według Eysencka. Trzy podstawowe wymiary charakteryzują osobowość ludzką.519) Teorie osobowości. wybitnego szwajcarskiego psychologa i myśliciela. jej udział. lubiący się bawić. że wynikające stąd głębokie różnice między ludźmi nie są możliwe do wyeliminowania i jako utopijne określa próby skłonienia kryminalistów do tego. Bardzo ogólną. by zachowywali się tak. typ ludzi z drugiego krańca wymiaru. głośnej muzyki. E y s e n c k a. niebezpiecznych sytuacji. skłonnych do analizy własnych przeżyć. neurotyczność (stabilność. że dziedziczność jest determinantą również cech osobowości. Oni tego potrzebują i to właśnie lubią. ile teorii osobowości. skłonność do zamykania się w sobie. wykazał on. że ludzie funkcjonują najlepiej przy średnim stanie pobudzenia. Terminy „ekstrawertyk” i „introwertyk” zapożyczył Eysenck od C.in. a także opisów osobowości tysięcy ludzi z 35 państw świata. zdaniem Eysencka. Jedną z teorii osobowości. wykształcili przeciwstawne cechy temperamentu i osobowości. Elementem osobowości jest. Autor dostrzega daleko idącą zbieżność pomiędzy temperamentem i osobowością. uczuciowych. również inteligencja. częstego przebywania w towarzystwie innych osób itp. szybko . Są oni nastawieni analitycznie i introspekcyjnie. w której ważną rolę przypisano cechom temperamentu. Zimbardo: s.niestabilność emocjonalna) i psychotyczność (wrażliwośćniewrażliwość). a więc nie budzącą wielu sprzeciwów. spontaniczna aktywacja ich mózgu kształtuje się poniżej średniej. włączony do teorii w późniejszej fazie jej budowy. silnych podniet. Reaktywność ekstrawertyków jest niska. Zimbardo: osobowość jest to „złożony zbiór własności psychicznych. ale praktycznie pozostaje ona poza kręgiem jego zainteresowań. o bujnej wyobraźni. W interpretacji Eysencka scharakteryzowane terminy nabrały nieco innej treści. unikanie licznego towarzystwa. Proces warunkowania jest u nich utrudniony. Te niedostatek wewnętrznego pobudzenia zmusza ekstrawertyków do poszukiwania stymulacji zewnętrznej. a zatem bogate życie wewnętrzne.

że osoby podatne na warunkowanie częściej niż inne doświadczają neurotyzmu. Stała przewaga układu sympatycznego jest właściwe dla neurotyków. pierwotne) i wtórne (charakterologiczne). Stabilność lub niestabilność określa stopień zmienności i intensywności napięć emocjonalnych. parasympatycznego-do osłabienia. Freud wypowiadał się na takie tematy jak pochodzenie religii i pojęcia boga. przyśpieszone bicie serca. Pokazano na niej również czynniki pochodne wobec pierwotnych. ważnej z punktu widzenia zdrowia psychicznego. ukształtowane społecznie. obojętność wobec cierpienia innych ułatwia popełnianie przestępstw. Niska wrażliwość. wyróżnionym przez Hipokratesa i Pawłowa. Z charakterystyki tej wynika. Z biegiem czasu i gromadzenia danych empirycznych wykształcił się ogólny system psychologiczny. Twórcą psychoanalizy był Zygmunt Freud. jest-jak powiada Eysenck. Drugi podstawowy wymiar. aspołeczność. skłonności depresyjnych. determinizmu i inne. To w nim koordynuje się procesy emocjonalne i objawy im towarzyszące np. wiec proces warunkowania przebiega u nich szybko. że między cechami obu wymiarów nie istnieje korelacja dodatnia. niekiedy związki tworzą się po jednorazowym skojarzeniu. kultury. podatności na lęk. Wyobrażenie tego związku przedstawia niżej umieszczone „Koło Eysencka”. Te właściwości osobowości są uwarunkowane neurologicznymi procesami. uspołecznienie z jednej strony i niewrażliwość. . jest lękliwość. Eysenck sądził. osobowość olbrzymiej większości ludzi nie tworzy tak idealnego obrazu. Empirycznie potwierdzono. Osoby niestabilne. altruizm. jak Eysenck postrzega całość w postaci osobowości. prezentują wspomniane właściwości w stopniu wysokim. Znaczy to. psychopatia z drugiej też pozostaje w związku z warunkowaniem i przeżyciami lękowymi. tzn. szybszy oddech. wrażliwość. Procesy warunkowania u psychopatów i przestępców przebiegają niezwykle opornie. Przedstawiony diagram pokazuje wyraźnie to. stanowi kombinację różnorodnych cech. Przedstawiony opis cech osobowościowo-temperementalnych odnosi się do przypadków krańcowych. zawierający także pewne elementy teorii filozoficznych. P s y c h o t y c z n o ś ć. Wypracował on system poglądów. moralności.„ambiwertywna”. określających wymiary temperamenty i osobowości. ani poczucia winy. Zdaniem Eysencka lęki i zaburzenia neurotyczne powstają pod wpływem warunkowania. z tego też powodu wiele bodźców powszechnie wzbudzających lęk u nich nie wywołuje reakcji tego typu. zachodzącymi w pniu mózgu (układ limbiczny. stabilne –w niskim. zmienności nastrojów i poczucia winy. zwane również n e u r o t y c z n y m i. bowiem nie zostały wytworzone reakcje lękowe. podwzgórze i inne). Pobudzenie układ sympatycznego prowadzi do nasilenia emocji. łącząc właściwości układu nerwowego (cechy biologiczne. wiedeński lekarz-psychiatra i psycholog. obniżania poczucia własnej wartości. Impulsy antyspołeczne nie wzbudzają u nich lęku. który miał służyć jako podstawa teoretyczna praktyki terapeutycznej i leczniczej. że czyny aspołeczne częściej popełniają ekstrawertycy niż introwertycy. Jedną z bardzo istotnych cech osobowości ludzkiej. n e u r o t y c z n o ś ć jest ortogonalny w stosunku do ekstra i introwertywności. przestępczość.172 kojarzą. Teorie psychoanalityczne. że wyróżnione przez niego wymiary osobowości odpowiadają czterem typom temperamentu.

Innymi słowy jest ono sumieniem jednostki. stanów pożądanych) i procesy wtórne. jakby nic. myśli nieprzyzwoite. np. dąży do natychmiastowego jej rozładowania. stanowią „psychikę pierwotną”. są one wrodzonymi elementami biologicznej natury człowieka. która w określony sposób wpływa na pojawianie się takich form zachowania. a same czerpią energię z procesów fizjologicznych. że aktualnie nie są one przeżywane świadomie. czterdziestoletnia i bardzo zamożna wdowa. uznanych wartości i ideałów społecznych. Proces wtórny wiąż e się ściśle z wykonawstwem. człowiek pozostaje w stanie równowagi z otoczeniem. Osiąga to uruchamiając czynności odruchowe. kontynuowała konwersację. Zasadniczą rolę w obrębie id. tworzą popędy. w trakcie rozmowy co pewien czas wykrzykiwała: „Nie dotykaj mnie!” i dalej. Freud skonkretyzował swoje rozumienie nieświadomości rozpatrując problem dynamiki i ukierunkowania zachowania ludzkiego. uwzględniając wymagania świata zewnętrznego. Wyróżnił on w obrębie tej struktury trzy warstwy: i d (ono). walka o dominację. pojawiały się u niej konwulsyjne tiki. Między tymi czynnikami trwa konflikt. a więc osobowości. odgrywają popędy. Nadmiar kontroli superego z kolei przesadnie uzależnia człowieka od nakazów moralnych . życzenie śmierci nie lubianemu małżonkowi. Jeżeli ego utrzymuje kontrolę. zwanego również sumieniem. realizmu. kompleksy. stanowiące jedność funkcjonalną. Treści nieświadomości są zróżnicowane. Kontrola ego z kolei polegałaby na skłanianiu do przestrzegania zasad moralności w działaniach realnych. pewna ich część stanowi p r z e d ś w i a d o m o ś ć. klekot mowy. jakie demonstrowała wspomniana pacjentka. Jest ono umysłową (psychiczną) reprezentacją moralności społecznej. które utrudniałyby dostęp do sfery świadomości. wyglądająca młodo i zupełnie zdrowa somatycznie. przez wiele lat unikała kontaktu z mężczyznami. prymitywny. czyli popędy i całą dziedzinę nieświadomości („zbiornik energii libido”) oraz s u p e r e g o . Energia libido może być przekazana innym strukturom psychicznym. Są one jedynym źródłem energii psychicznej dla ego i superego. Jego funkcje to powściąganie nieakceptowanych społecznie popędów agresji i seksualnego. nieświadomości. niezbędnego do zaspokojenia potrzeb. mogący kontrolować i d . Wymaga ona myślenia realistycznego. kichania. sferę nieświadomości. ale potencjalnie mogą stać się treścią świadomości. Id nie toleruje przyrostu w nim samym energii.173 Rozpoczynając prace zawodową w Wiedniu. że te niekontrolowane objawy świadczą o istnieniu w psychice ludzkiej sfery n i e ś w i a d o m o ś c i. Kobieta ta. np. Znaczy to. Id. z nich wyłaniają się pozostałe warstwy osobowości. Wątek nieświadomości i jego relacji do świadomości został ostatecznie przedstawiony przez Freuda następująco: p s y c h i k a ludzka nie jest tożsama ze ś w i a d o m o ś c i ą. Id działa na zasadzie przyjemności. z podejmowaniem decyzji o działaniu i sposobach jego realizacji. mieście wyszukanych zabaw i typowej dla epoki wiktoriańskie hipokryzji. zachowywała się dziwnie. w jej zakres wchodzi również n i e ś w i a d o m o ś ć. działa i musi działać na zasadzie realizmu. nazbyt zasadniczym. czynnik rozwagi. S u p e r e g o wykształca się później niż dwa poprzednio przedstawione subsystemy osobowości. natomiast e g o. Treści nieświadomości są natomiast wyparte ze świadomości i nie mogą w niej się znaleźć ponieważ nie są aprobowane. popędowy. Nie mają one żadnych właściwości. czyni go sztywnym. . procesy pierwotne (tworzenie obrazów czegoś. zetknął się Freud z intrygującymi go przypadkami nerwic na tle seksualnym Jedna z pierwszych jego pacjentek. jeżeli zyskuje przewagę id to zachowanie będzie miało charakter impulsywny. Są nimi e g o . surowego potępiania seksualności. albowiem obawiała się. czyli regulowane przez e g o. Na podstawie tej i podobnych obserwacji wysnuł Freud wniosek. j a (ego) i superego (sumienie). że ci „polują” na jej majątek.

błagać. cofnięcie się do zachowań z czasu dzieciństwa. że e g o nie będzie w stania zapanować nad nimi. Lęki są dokuczliwe. społecznie przekazane i nakazane jednostce. trudne do opanowania. zaczyna płakać. stosują. których człowiek nie może opanować nazywa Freud t r a u m a t y c z n y m i i właśnie takie przeżywa dziecko zaraz po urodzeniu. Np. stwarzają nieznośne napięcie. że przydałaby się). usztywnienie. wspomnień i pragnień do nieświadomości. nie dopuszczających do świadomości treści budzących lęk. P r o j e k c j a. Jeżeli nie znajdują skutecznych środków realnych. „Czy jest taki człowiek. córka twórcy teorii psychoanalizy. Dzieci np. R e g r e s j a. Konflikty te. uczuć. nawet przed samym sobą. rozpłakała się. obstawanie przy jakiejś postawie lub formie zachowania. Lęki różnią się także stopniem intensywności. Z a p r z e c z e n i e to prosty mechanizm nie przyjmowania do wiadomości określonych treści. ludzie o wybujałej racjonalizacji na każdy czyn mają usprawiedliwienie. Potocznie określamy to jako „dorabianie filozofii do czynu”. przymilać się. że Freud pojmował psychikę ludzką jako arenę zmagań przeciwstawnych sił. Może to być również zatrzymanie z powodu nierozwiązanych konfliktów na szczeblu wczesnej fazy rozwoju. znany z hasła” na złość mamie niech mnie uszy odmarzną” Młodzieniec kochający mamę i pragnący jej miłości nie słucha jej poleceń. który nie miałby zachcianki przywłaszczenia czegoś cudzego?” R a c j o n a l i z a c j a jest zabiegiem tworzenia skomplikowanych schematów uzasadniających określoną formę zachowania. co biologiczne z tym. Freud wyróżniał trzy rodzaje lęków: r e a l i s t y c z n y. Służy ona ukryciu. Człowiek zagrożony niebezpieczeństwem. . czyli zepchnięcie niepożądanych myśli. wyrażanie pragnienia seksualnego w postaci wiersza lirycznego na cześć osoby pożądanej. te. Lęk moralny jest zbieżny z obawami sankcji własnego sumienia. nawet nieświadomie. Wyparcie jest podstawą dla innych mechanizmów obronnych. chcąc w ten sposób skłonić partnerów do ustępstw! R e a k c j a p r z e c i w n a to mechanizm obronny przed „uwiedzeniem”. Ich charakterystykę i sposoby działanie przedstawiła Anna Freud. mechanizmy obronne. przenoszą na lalki. tego. Jednym z następstw dynamiki procesów osobowości jest lęk. co kulturowe. ludzie dążą do ich opanowania. bezradne wobec nowego środowiska. Niektóre wydarzenia już w dorosłym życiu również budzą silne lęki. np. Osoba napotykając przeszkody na drodze do swego celu i nie mogąc poradzić z nimi uznanymi metodami działania. frustracja i powstające pod ich wpływem lęki mogą być na tyle silne. chroniące je przed destrukcyjną siłą lęków. uszlachetnianie popędów. rzutowanie polega na przypisaniu swoich nieakceptowanych myśli i pragnień innym osobom.174 Ta wizja osobowości ludzkiej świadczy o tym. prawdziwych motywów działania lub samousprawiedliwieniu. bo on „jest mężczyzną” i „nikt nie będzie mu rozkazywał!” S u b l i m a c j a nadawanie popędowym pragnieniom form akceptowanych społecznie. W takich sytuacjach pojawiają się m e c h a n i z m y o b r o n n e . są przeto trudnymi partnerami w działaniu zbiorowym. F i k s a c j a. wobec którego ego jest bezradne. P r z e m i e s z c z e n i e to przenoszenie impulsów wywołanych przez jakąś osobę lub sytuację na jakiś mniej niebezpieczny obiekt. swoją złość wobec rodziców. odczuwa lęk realistyczny. nie ubiera ciepłej czapki (choć czuje. n e u r o t y c z n y i m o r a l n y. Oto wykaz ważniejszych z nich: w y p a r c i e. nigdy nie przyznają się do błędu. Lęk neurotyczny powstaje pod wpływem obaw przed wymknięciem popędów z pod kontroli i społecznych reakcji na ten fakt. Jedna z polskich „pań minister” nie mogąc osiągnąć swego celu w negocjacjach międzynarodowych.

4) genitalne. W efekcie uformuje się charakter retencyjny. Freudyści wyróżniają stadium: 1) o r a l n e . Dziecko w tym okresie rozwoju odczuwa przyjemność zbliżania do rodzica płci przeciwnej i wrogość wobec rywala tej samej płci. doznania przykrego i przyjemnego. W tym czasie następuje reorientacja z nastawienia na doznawania przyjemności narcystycznych na heteroseksualne. dziecko musi nauczyć się odkładać na później przyjemność wydalania. Wrogość chłopców wobec ojców. że osobowość człowieka kształtuje się w okresie dzieciństwa. rodzą obawy i lęk przed zemstą ojca. One pozwoliły przetransformować starożytne określenie „człowiek istota racjonalna” na postfreudowskie „człowiek istota racjonalizująca”. doświadczeń życiowych. w tym okresie rozwojowym najsilniejsze doznania przyjemności pojawiają się pod wpływem podrażnienia okolic ust i języka. Stosowane przez człowieka mechanizmy obronne odzwierciedlają cechy jego osobowości. istnieje możliwość harmonijnego ich współwystępowania w psychice człowieka dorosłego. że przepłacił. uczucia do myśli. wchłaniania wiedzy. Kompleks Edypa i lęk kastracyjny zdaniem Freuda wywierają znaczny wpływ na osobowość człowieka dorosłego. lęk kastracyjny. U niektórych ludzi faza trwa prze całe życie. konsekwentnie wymaga powstrzymywania defekacji. zazdrość o matkę jako obiekt kateksji seksualnej. komfort jazdy. Freud nazwał go charakterem analnym. przez palenie papierosów staje się głównym źródłem przyjemności. że istnieją między nimi ostre granice. Czynność ssanie sprawia dzieciom do pewnego wieku największą przyjemność. są zdaniem Freuda. w której traktował on psychikę jako zamkniętą całość („monadę libidalną”) w teorię ego. w tym przypadku przyjemność kojarzy się z czynnościami wydalania. samochodu osobnik wychwala jego elegancję. w tym czasie czynności autoerotyczne stają się źródłem przyjemności. następuje po okresie latentnym. skrytego. która przechodzi przez szereg stadiów rozwojowych. jaka ukształtowała się osobowość. 3) f a l l i c z n e . 2) a n a l n e . co ono samo. Ich włączenie do teorii Freuda świadczy o przeobrażeniu pierwotnej teorii tego twórcy. estetyczny wygląd nie wspominając ani słowa o tym. oddzielanie od siebie różnych doświadczeń.175 I d e a l i z a c j a uwypuklanie dobrych stron sytuacji w celu ukrycia niekorzystnych. założenia rodziny. jednak Freud nie sądził. W czasie tej fazy (początek około 2-go roku życia) realizuje się trening czystości. wyrazem przemian seksualności człowieka. to może ukształtować się uogólnione nastawienie na powstrzymywanie. człowieka skąpego. To stadium pojawia się w okresie adolescencji. podrażnianie wspomnianych okolic np. rodzi się też odczucie kompleksu Edypa lub Elektry. jak i zewnątrz pochodnymi. źle świadczących o uczestniczącej w niej osobie. Wchłanianie. jakby wyciszonego trwania energii seksualnej. Izolowanie pozwala ochroniać dobre strony doświadczeń przed złymi.ta myśl Freuda w pełni wyraża nastawienie poznawcze tego autora. Jeżeli matka jest nadmiernie rygorystyczna. tzw. Po kupnie np. czyli pociągu seksualnego do płci odmiennej. pragnienia miłości. Freud był przekonany. Również poziom rozwoju jednostki świadczy o tym. dziecko 5-cio letnie charakteryzuje się już ukształtowaną strukturą osobowości. uwzględniającą silne powiązania człowieka z otoczeniem społecznym (P. Wręcz odwrotnie. I z o l o w a n i e . inkorporacja oralna. „Dziecko jest ojcem człowieka”. dotyczącego tego samego obiektu. odczuciem ulgi po napięciu wynikłym z nagromadzenia nie strawionych resztek. Są to właściwości charakteru oralnego. Cechy osobowości. Jeżeli tak to źródeł zaburzeń i chorób psychicznych . Mechanizmy obronne chronią człowieka zarówno przed lękami wewnętrznymi. zakładał. a w życiu dorosłym dokonuje się jedynie jej polerowanie. Kutter) Mechanizmy te odgrywają istotną rolę w życiu człowieka. świadczą zarówno o jego słabości i elastyczności jednocześnie. może zostać przemieszczone i dotyczyć np. Wymienione 4 fazy różnią się między sobą. upartego. że oprócz dominacji jednej z nich.

z niedostatkiem mleka lub z uciążliwym dostępem do niego. Klein była przekonana. nienawiść. Dla dziecka pierwszym. a przez pewien czas jedynym obiektem jest matka. zazdrość. z łatwo dostępnym pokarmem. bowiem id i superego jeszcze nie istnieją. tak ważny problem jak relacja jednostki z otoczeniem. W swoim opracowaniu autorka wykorzystała wyniki przemyśleń i badań neopsychoanalityków. W przekonaniu Klein od najwcześniejszych dni życia zaczyna kształtować się ego dziecka. że nie perturbacje z seksualności są przyczyną wielu zaburzeń psychicznych. gdyż stanowi on zarodek konfliktów osobowościowych. Dokonuje tego nieświadomie posługując się mechanizmem obronnym izolowania. jak sama nazwa wskazuje. . W łagodzeniu jego istotną rolę odgrywają o b i e k t y p o ś r e d n i c z ą c e. obsesje. Oddzielone uczucia miłości. Ego kształtuje się pod wpływem relacji z obiektem. a także lęki prześladowcze. złość. Jednym z problemów. spostrzegania.176 należy upatrywać w złych doświadczeniach z czasów dzieciństwa. inaczej w psychice pozostaną trwale lęki prześladowcze i wokół nich będą koncentrowały i „pęczniały” strach. depresja i inne niepożądane stany psychiczne. sadyzm. Z biegiem czasu. w nich upatrując zagrożenia. Dziecko musi dokonać „rozszczepienia” pomiędzy uczuciami miłości i nienawiści lub złości. W rozwoju człowieka musi dokonać się synteza. innym wręcz przeciwnie.Sullivana. zróżnicowane relacje charakteryzują osobowość konkretnych jednostek. mogą stać się środkiem zwalczania odczuć i stanów nieprzyjemnych. a nie seksualność. dotyczące relacji interpersonalnych. zachowania agresywne. Wokół „dobrej piersi”. Mimo to stanowiły daleko uproszczoną wizję osobowości człowieka. utrudniająca zaspokojenie potrzeby pokarmowej wzbudza uczucia negatywne. unicestwieniem. rozumianym jako inna osoba lub przedmiot. I to są jedyne realne procesy. „Zła pierś”. w tym H. a także źródło postaw ambiwalentnych wobec matki i innych obiektów świata. interioryzowane i wzbogacane. Ich wzajemne. m. zarodek przyszłej optymistycznej i otwartej osobowości. Jego poglądy były inspiracją poważnych dociekań i badań empirycznych. opracowana prze Melanię Klein z londyńskiego Instytutu Tavistock wypełnia lukę klasycznej psychoanalizy ukazując znaczenie obiektów zewnętrznych w procesie kształtowania osobowości człowieka. idea. które ujawniły się w okresie dzieciństwa. One też. instytucja społeczna itp. lecz niewłaściwe relacje z obiektem. czyli procesy dotyczące uczuć. właściwe ułożenie relacji uczuć miłości i nienawiści. Freud przedstawił wiele subtelnych i pomysłowych opisów mechanizmów osobowościowych. spowodowanym anatomiczną budową sutka albo nie umiejętnym sposobem karmienia. zwłaszcza z matką. Mimo nieświadomego procesu oddzielania uczuć efekty tego faktu są znaczące dla przyszłego procesu kształtowania osobowości. zachłanność. Freud pominął wiele istotnych zagadnień. kojarzenia i inne. gniew. tworzą „wiązkę” radości. Również charakterystyka osobowości człowieka dorosłego może odwoływać się do cech . Świat zewnętrzny niekiedy obcy i niezrozumiały budzi dokuczliwy lęk.in. kojarzących się ze złym obiektem. a bardziej dobitnie: matka karmiąca. M. Raz jawi się on jako „dobroczynny”. Często doświadczane stają się wzorcem i zalążkiem odczuć emocjonalnych w kontaktach z obiektami zewnętrznymi. Te ostatnie wynikają z działania wrodzonego strachu prze śmiercią. wywierają decydujący wpływ na kształtowanie osobowości. posługując się mechanizmem projekcji dziecko przenosi złe odczucia na obiekty zewnętrzne. jaki napotyka dziecko we wczesnym okresie życia. koncentrują się pozytywne odczucia dziecka. w której wyeksponowano dwa wątki: właściwości popędu seksualnego i lęku. Teoria r e l a c j i z o b i e k t e m. jest tożsamość złej i dobrej piersi lub jakiegoś innego obiektu. one.

Bandura opowiada się za koncepcją p o d w ó j n e g o d e t e r m i n i z m u. człowiek zaczyna stosować formy zachowania właściwe dla wczesnych stadiów rozwoju. naśladownictwo (modelowanie). nieznanemu i prawdopodobnie niebezpiecznemu zjawisku. pojawi się ktoś. Nie funkcjonują one jednak jako izolowane samoistne determinanty zachowania. Uczenie się realizuje się nie tylko poprzez przekaz. W czasie egzaminów wstępnych na studia (sytuacja wejścia w obcy świat) wielu piszących ustawie na stole swoje maskotki-talizmany. Millera. rzecz jasna. ale także w kontaktach społecznych poprzez obserwację. Dollarda i N. Do najbardziej znanych należą m. że stanie się coś niezwykłego. laleczki. sprowadza się do gry wyobraźni. że łagodzą one napięcia egzaminacyjne. Różnica zachowań byłaby efektem nakładania się obu tych czynników. Seligmana i uczenia się społecznego A. Ludzie dorośli również posługują się obiektami pośrednimi w postaci roli zawodowej. lecz działają w powiązaniu z czynnikami sytuacyjnymi. kosztem obniżenia jakości relacji z obiektem. Łagodzeniu relacji jednostki z bezwzględnym i nieprzyjaznym światem służą również wyobrażenia fantazyjne. idei itp. . działanie. Np. którzy odczuwali dokuczliwość ustroju narzuconego po II Wojnie Światowej i czekali.reakcji. twierdząc.sytuacyjne zakreślają granice wpływu osobowościowych.177 budząc miłość i poczucie bezpieczeństwa pełnią rolę bufora na styku osoby i rzeczywistości zewnętrznej. W rezultacie uczenia się kształtują się osobowościowe mechanizmy regulacji zachowania.(patrz: str. Bandura przyjął powszechnie podzielane wśród behawiorystów przekonanie. wyuczonej bezradności M. teoria wzmocnienia J. zazwyczaj wywołuje wiele nieprzyjemnych przeżyć. Świat wielkich wymagań. zgodnie z którą czynniki osobowościowe wpływają na sytuacyjne i odwrotnie . ale również mechanizm ten ujawnił się u tych Polaków. pociąga za sobą liczne konsekwencje na poziomie rozwiązań szczegółowych. Obiektami pośredniczącymi u dzieci są misie. aż generał Anders wkroczy na białym koniu i wyzwoli ich od istniejących dokuczliwości. Przyjrzyjmy się bardziej szczegółowo tej ostatniej. Chroni on w ten sposób swoje J. żołnierzyki. Bandury. kto uwolni od kłopotów i trosk. Np. W teorii relacji z obiektem zachowano wiele myśli freudowskich. że podjęto w ramach tej teorii próbę zrozumienia człowieka i mechanizmów jego osobowości odwołując się do funkcji ego. W takich sytuacjach uruchamia się mechanizm obronny regresji. Ten dwukierunkowy (bidirectional) wpływ można różnie rozumieć i interpretować. przekraczających jednostkowe możliwości. mechanizm zwany c z e k a n i e m n a w y b a w c ę.123). Na tej zasadzie funkcjonował książę bajkowy i rycerz na białym koniu. tłumaczeniu odmiennego zachowania ludzi określonej osobowości w dwu podobnych sytuacjach i podobnego w dwu różnych układach sytuacyjnych. Może on służyć. a życie przemieni w pasmo nieustannej radości.w stwierdzeniu „Jestem lekarzem i z mego punktu widzenie jest niedopuszczalne produkowanie żywności genetycznie zmodyfikowanej” wyraźnie widać jak rola zawodowa jest wykorzystywana w obronie przeciw nowemu. młodzież posługuje się maskotkami. co jest równoznaczne z uznaniem oddziaływań świata zewnętrznego. in. Liczna grupa teorii o tej nazwie wywodzi się z behawioryzmu lub szerzej z teorii uczenia się. że zachowanie człowieka i mechanizmy jego regulacji są w znacznej mierze wyuczone. nadal jest to teoria psychoanalityczna. organizacji. Teorie bodźca . Różnica w stosunku do klasycznego freudyzmu polega głównie na tym. To.

W eksperymencie B a n d u r y i K u p e r s a dzieci obserwowały poczyna-nia modeli. Poziom określa wybory w skali trudności. inni potrzebują znacznych osiągnięć do wzbudzenia satysfakcji i zadowolenia. działają wtedy jako wzmocnienie i kształtują o c z e k i w a n i a p o z n a w c z e. Zdaniem Bandury poczucie efektywności istotnie różnicuje zachowania ludzi. tzn. w rezultacie obserwacji modela lub modeli. że wyuczone w dzieciństwie standardy funkcjonują u ludzi dorosłych. Jeżeli są one pozytywne. ogólności i siły przekonań. Poznanie skutków własnych działań. Jest to kolejny dowód istnienia wzajemnych powiązań czynników osobowościowych i sytuacyjnych. Sądził. Niektórzy z nich traktują jako nagradzające drobne powodzenia. dysponuje ona ważną zdolnością przetwarzania informacji. które z kolei stają się czynnikiem regulacji zachowania. prowadzących do osiągnięcia założonego rezultatu. działania połączonych efektów trzech wymiarów poczucia efektywności. określają to. inni przyznają nagrody za wyróżniające się czyny (standardy wysokiego poziomu). co należy wykonać. przeprowadził kilka eksperymentów dotyczących tego problemu. że człowiek tworzy swe środowisko. Człowiek spostrzega i ocenia rezultaty swych oddziaływań na inne osoby i środowisko. Różnice indywidualne (osobowościowe) ujawniają się we wszystkich wymienionych wymiarach. nie przynoszące osobnikowi pożądanych rezultatów podlegają korekcie. . drugi niskiego. ogólność wskazuje na zakres różnorodnych działań. Funkcjonalnie jest ono podobne do poziomu aspiracji i występuje w trzech płaszczyznach: poziomu. funkcjonujący obok społecznego systemu wzmocnień. Bandura wielką wagę przywiązywał do standardów regulacji zachowania. pozwalają przewidywać skutki zamierzonych działań. Istota ludzka nie jest jedynie mechanizmem reagującym na bodźce zewnętrzne. ono zwrotnie wpływa na właściwości osobowości człowieka. Dzieci przejęły po modelach nie tylko czynności. czyli wewnętrznej nagrody. by nie zaznać przykrości. Udana korekta staje się źródłem satysfakcji i autoaprobaty. czego należy unikać. aby osiągnąć pozytywny rezultat i to. wyrażający indywidualne preferencje. kształtując w ten sposób standardy niskiego poziomu.178 W interpretacji społeczno historycznej podkreśla się to. że niektórzy ludzi podejmują się działań trudnych w licznych dziedzinach i kontynuują je niezależnie od napotykanych trudności oraz niepowodzeń. czyli przekonanie o własnych możliwościach realizowania działań. Innym rodzajem sądu jest poczucie efektywności. Inni zachowują się wręcz odwrotnie lub wybierają strategie różnicowania wskaźników trzech wymiarów. że standardy nagradzania kształtują się również pośrednio. Okazało się. Wywierają one niewątpliwie wpływ także na postawy życiowe ludzi. ale także standardy nagradzania za ich wykonanie. Oczekiwanie jest sądem o prawdopodobnych konsekwencjach zachowania. a siła przekonań świadczy o wielkiej lub małej stabilności poczucia w przypadkach niepowodzeń. Mówiąc językiem bardziej zrozumiałym powiemy. że jednostki uczą się standardów nagradzania w procesie socjalizacji. Systemy samowzmacniania zachowania są zatem jednym z elementów różnicujących osobowości ludzi. Niektórzy rodzice nagradzają swe dzieci za drobne osiągnięcia. W ten sposób tworzy się autonomiczny mechanizm wzmacniania dążeń. Interesujące jest to. Dzięki niej czynności nie efektywne. One to wpływają na wybór określonych kierunków i form aktywności oraz kolejności ich realizacji. a także w aspekcie globalnym. a także nabywanie wiedzy pozwala generalizować nabyte doświadczenie i przyjąć określony system wartości. z których jeden demonstrował standardy wysokiego poziomu. Kształtują też i wyrażają hierarchię ważności w świecie jednostki. W tym sensie człowiek tworząc swój świat pośrednio kształtuje nowe oblicze samego siebie.

a podstawowym terminem opisu jest „cecha”. że motywacja ludzka. zaczerpniętymi z języka potocznego. że po każdym dźwięku brzęczyka otrzymuje on uderzenie prądem. W eksperymencie Bandury i Rosenthala demonstrowano modela jako osobę badaną. Model demonstrował różne reakcje mimiczne i ruchowe. czyli terapię behawioralną. określoną temperaturę itd. Procesy organiczne rodzą określone zapotrzebowania na pokarm. uporządkowaniu strukturalnym. Zrozumiałe. płyn. W porównaniu z teoriami dynamicznymi nie koncentruje się w nich uwagi na mechanizmach wewnętrznych osobowości. D. Teorie cech osobowości są najbliższe potocznym opisom osobowości ludzi. że ma to miejsce w rodzinie. Z przedstawionego opisu wynika jasno. . Różnią się one od potocznych poziomem ogólności. Eron) Teorie cech. Operuje się w nich licznymi określeniami. Ten ostatni poziom określa Bandura jako motywację wewnętrzną. wystarcza do rozumienia i tłumaczenia wszelkich komplikacji ludzkiego zachowania. albo podniety (incentives). że inspirowała wiele badań empirycznych i wpłynęła na dalszy rozwój badań w dziedzinie osobowości i uczenia się. W koncepcji osobowości Bandury zostały połączone tradycyjne wątki teorii uczenia się. Mechanizm ten może tłumaczyć podobieństwo przeżyć i reakcji emocjonalnych osób wspólnie doświadczających podobnych emocji. np. Człowiek tak zachowuje się. np. dokładnością i tym. odczuwania zadowolenia i satysfakcji z dobrze wykonanego działania. takie jak pokarm czy ciepło ciała matki. można wyeliminować poprzez uczenie korekcyjne. że u obserwujących na sygnał brzęczka też wystąpiły reakcje emocjonalne. nawet wtedy. zdaniem Bandury. Jego zdaniem podstawowym motywem zachowania są przynęty. że przedstawiają cechy we wzajemnym związku. Błędne formy. W wyniku procesu kojarzeń zachowań społecznych z przynętami pierwotnymi kształtują się przynęty społeczne np. jednak na tyle istotna. wyrażające jego doznania. Proces uczenia się . nabyte w rezultacie nieprawidłowości uczenia się. podobnie jak wszystkie psychiczne mechanizmy regulacji zachowania. Na podobnej zasadzie człowiek uczy się reagować na przynęty symboliczne. obowiązuje również w sferze emocji. Można przypuszczać. ż podobny mechanizm działa w kręgach towarzyskich. Okazało się. często powtarzające się radości i inne emocje rodzinne powodują zbieżne odczucia i zachowania członków rodziny. wpływu agresywnych modeli demonstrowanych w telewizji na zachowania dzieci (L. gdy model był już nieobecny wśród obserwujących. że opisanym cechom odpowiadają określone formy zachowania. wywołujące określone odczucie bólu. Ważnym elementem wizji osobowości w ujęciu Bandury stanowi koncepcja motywacji. zakłada się. Motywacja ludzka rozwija się na podłożu biologicznej struktury organizmu.179 Prawidłowość ta dotyczy nie tylko procesów poznawczych. psychologii poznawczej i społecznej. pieniądze. wspólnotach pracowniczych i regionalnych. żetony. We wczesnym stadium życia organizm reaguje na przynęty pierwotne. jak się nauczył zachowywać. głos matki lub opiekunki i one zaczynają wyznaczać wiele z zachowań człowieka. Powstała koncepcja nie w pełni spójna. Informowano obserwujących. kształtuje się w wyniku uczenia się. by w końcu opanować sztukę samonagradzania.

studiował w Harwardzie. że w słownikach występuje 18 000 przymiotników określających cechy osobowości. jaka będzie osobowość człowieka. Badania empiryczne. Z tego punktu widzenia wydzielił Allport c e c h y w s p ó l n e (common traits) i d y s p o z y c j e o s o b i s t e. ale określenie czynności Ja ułatwiło rozpoznanie ważnych aspektów osobowości. że świadomość kieruje zachowaniem człowieka zdrowego. nie określają dokładnie osobowości człowieka. dokonywanych według niepowtarzalnych zasad i stanowiących zwartą i spójną całość. jaźń. np. w procesie stawania się i one decydują o tym. wszechstronnie wykształcony. uznawana wartość prawdy. Niekiedy zarzucano mu eklektyzm poznawczy. Porównując jednostki ze względu na cechy wspólne. dążenia jednostkowe. W „kompetencji” Ja leży poczucie cielesności. przeżycia dzieciństwa nie mają takiego znaczenia. a przeżycia świadome różnicują jego formy. Propozycja nazwy nie przyjęła się. natomiast przemożny wpływ na osobowość wywiera teraźniejszość . trudną do zrozumienia. hormonalne jak i neuorologiczne. że do charakterystyki konkretnej osoby ludzie potrzebują od 3 do 10 określeń (średnio 7. że osobowość jest bytem realnym. 1961). Modele mechaniczne. Ja i jego funkcje kształtują się w trakcie życia człowieka. autor wskazuje wprawdzie na „systemy psychofizyczne” jako istotę osobowości. również wykrywane w testach . Jak należy zatem postępować. poczucie własnej osobowości. Jego zdaniem „Osobowość jest dynamiczną organizacją wewnątrz jednostki tych systemów psychofizycznych. że przeszłość. a pogłębiał wiedzę w Cambridge i na Uniwersytecie Berlińskim. Po tych słowach wprowadzenia czas zapytać o to jak Allport definiował i charakteryzował osobowość. piękna lub bogactwa. samoocena samego siebie. własne) w celu uniknięcia wieloznaczności obciążających tradycyjne określenia.1935) możemy zasadnie stwierdzić. Allport był przekonany. aby dokonać poprawnego opisu osobowości? Przede wszystkim trzeba wyróżnić cechy różnych poziomów opisu. Wielu psychologów badających problematykę osobowości posługiwało się terminami Ja. A l l p o r t (1897-1967). zasięg ja (związek z obiektami otoczenia). którzy cenią bogactwo albo władzę. o cechach jako „strukturach neuropsychicznych” lub postawach jako „psychicznym i nerwowym stanie gotowości” do odpowiedniego reagowania (Allport. jeden ze znakomitych psychologów amerykańskich. z różnym z resztą powodzeniem. Definicja ta ma charakter formalny. każdy przypadek stanowi swoistą zagadkę. Cechą wspólną jest np. W Stanach Zjednoczonych zyskał opinie wyśmienitego znawcy psychologii niemieckiej. wskazują raczej na jego kategorię. Sądził. ego. Allport przyznając Ja (ego) centralne miejsce w osobowości zaproponował klasyfikację funkcji przypisywanych Ja i wprowadzenie terminu „proprium” (łać. Mając jednak na uwadze inne wypowiedzi Allporta.Stąd wynikło jego zainteresowanie problematyką ego. To wyjaśnia również sens jego twierdzenia. racjonalne myślenie. którzy cenią prawdę różnią się od tych. a nie hipotetycznym. Badania leksykalne pozwoliły ustalić.180 Jedną z teorii cech przedstawił G. W swej pracy naukowej próbował łączyć dorobek tradycyjnej psychologii europejskiej i nowatorskich nurtów amerykańskich. Tak rozumianą osobowość można opisać w kategoriach cech.2). Cechy wspólne przysługują wielu ludziom. Bronił tezy o niepowtarzalności jednostkowej osobowości. Mogą to być zarówno czynniki fizjologiczne. nadając im bliżej nie określone znaczenie. jakie im przypisywał Freud. wiedza jednostki. psychoanalityczne i behawiorystyczne nie oddają połączeń różnorodnych cech. ale nie określa ich właściwości i nie wymienia nazwy. jakie przeprowadził Allport w grupie studentów pokazały. przynależność do typu. Ci. że podłoża osobowości upatrywał on w strukturach układu nerwowego. które określają jej charakterystyczny sposób zachowania i myślenia” (Allport. tożsamości..

Dyspozycje takie mogą funkcjonować behawioralnie lub pochodzić z literackich opisów i występować jedynie w świadomości ludzi.Ksantypy (kłótliwa). że motywy są 1) przeżyciami tej chwili. Opowiadając się za idiograficznym badaniem osobowości wyeksponował znaczenie indywiduum. protestantem czy też baptystą. 1968) Tworząc teorię autonomii funkcjonalnej motywów Allport podkreślił. Przyjemność gry staje się wówczas funkcjonalnie niezależna od potrzeby uśpienia dziecka. 1961). 3) są specyficzne jednostkowo. Mimo to. Cechy takie wystąpiły u Solomona (mądrość). piękno i inne cechy i jak zachowują się pod wpływem tych cech. D y s p o z y c j e d o m i n u – j ą c e są niezwykle wyraziste. Cechy te odgrywają istotną rolę w regulacji interakcji między ludźmi. Poznanie dyspozycji osobistych pozwala określić jednostkowe właściwości osobowości człowieka. centralne i wtórne. D y s p o z y c j e w t ó r n e albo poboczne nie są zbyt ważne w aspekcie charakterystyki jednostkowej osobowości. jednostkową specyfikę motywacji i proces ich nabywania.181 psychologicznych. nabrać siły motywacyjnej i trwać niezależnie od pierwotnych uwarunkowań. która w znacznym stopniu pokrywa się z siłą motywacyjną. niepowtarzalność struktury osobowości. stają się symbolem osoby. chamstwo i inne. ale nie poznajemy tego jak oni odczuwają prawdę. Gandiego (wielki duchem). wyrozumiałość albo gburowatość. przesłaniają sobą wszystkie pozostałe cechy. ukierunkował psychologię w stronę humanizmu. Don Juana (czarujący uwodziciel). D y s p o z y c j e c e n t r a l n e to cechy najczęściej występujące w kontaktach danej jednostki z innymi ludźmi. Występują relatywnie rzadko. jej znakiem rozpoznawczym. czy tak piszący jest katolikiem. 2) odpowiadaniem na nie podobnymi znaczeniowo reakcjami przystosowawczymi do środowiska. Przenikają one do wszelkich sfer działania. Myślą przewodnią teorii jest stwierdzenie. 4) motywy poznawcze są równie dynamiczne jak popędowe. Z punktu widzenia wyrazistości. niekiedy stanowią one bogate źródło informacji uzupełniających charakterystykę osobowości. Teoria ta została potwierdzona w licznych badaniach eksperymentalnych (Matusewicz. Treści te uwypukla definicja dyspozycji osobistych będących „ zgeneralizowaną strukturą neuropsychiczną (swoistą dla danej jednostki). Ilustracją przypadku drugiego jest postać Don Kichota (marzyciela-fantasty) lub Świętoszka (obłudnika). że czynności instrumentalne. nie powiązane z dyspozycjami osobistymi. Dokonuje się ono dzięki wielokrotnej obserwacji. dokonujemy klasyfikacji ludzi. a przekonania religijne są wszakże ważnymi właściwościami personalnymi. 3) utrzymaniem odpowiedniego stylu zachowania. służące realizacji jakiegoś celu. Np. ich kilka członowy zestaw zazwyczaj wystarcza do charakterystyki osobowości. ale . Przykładem takich dyspozycji mogą być uprzejmość. po typie charakteru pisma nie potrafimy powiedzieć. powtarzane mogą stać się celem samym w sobie. mającą zdolność dostarczania wielu bodźców funkcjonalnie równoważnych oraz inicjowania i ukierunkowania spójnych (równoważnych) form zachowania adaptacyjnego i zachowania charakterystycznego” (Allport. do działania skłania nas sytuacja aktualna. muzyk grający kołysankę po to. by uśpić dziecko z biegiem czasy może grywać ją dla własnej przyjemności. stąd ich nazwa: dyspozycje centralne. 2) istnieje ich wiele rodzajów. wyróżnia Allport dyspozycje dominujące. Np. a kryterium powtarzalności pozwala wyeliminować przypadkowe bądź sytuacyjne objawy funkcji osobowości. Działanie ostatnich przejawia się w 1) przydawaniu stale tego samego znaczenia pewnej klasie bodźców. Teorią tą przyczynił się Allport do rozwoju badań nad motywacja poznawczą. prawdomówność. A u t o n o m i a f u n k c j o n a l n a m o t y w ó w jest teorią Allporta wyjaśniającą różnorodność motywów postępowania. Penelopy (wierna). skoro jednak wystąpią nadają osobowości rangę „wielkiej”.

cechy powierzchniowe i źródłowe.182 jednocześnie. (T-date) uzyskanych poprzez badania testowe. Wymienione składniki cech dynamicznych tworzą hierarchiczną strukturę motywacyjną. Są one przedstawiana w postaci wymiarów. Najniższą rangę przypisał Cattell danym L (L-date). zrównoważony. Wśród nich wyróżniamy według Cattella. in. Stosując skomplikowane operacje statystyczne opisał Cattell 16 czynników. stłumiony wytrwały. rozumianej jako struktura psychiczna. tempo pracy) i c e c h y d y n a m i c z n e. seksualne.schizotymia inteligentny-tępy dojrzałość emocjonalna-neurotyczność flegmatyk-pobudliwy dominacja. Problematyka motywacji budziła szczególne zainteresowania Cattella. czyli upodobania np. co pozwala przewidzieć. czyli podstawowe elementy osobowości. wesoły-depresyjny.(1905-1998).submisja surgencja-desurgencja silne ego. a przestrzeń między nimi została zarezerwowana dla stanów pośrednich. Są one zarówno wrodzone jak i nabyte w czasie życia jednostki. jak widać jest jedynie nową nazwą starego pojęcia „instynkt”). c e c h y t e m p e r a m a n t a l n e (np. Zanim zaczniemy przewidywać zachowanie na podstawie znajomości osobowości musimy ją poprawnie opisać. do sportu. nie należy więc określenia „źródłowe” wiązać z opcją natywistyczną. ciepły-powściągliwy. na jednym krańcu lokuje się wyrazista cecha dodatnia. władczy-skromny. zdolności artystyczne i inne). oznaczonych symbolami literowymi od A do Q pozwalających charakteryzować strukturę osobowości. Po przeprowadzeniu licznych badań. głównie kwestionariuszowych w wielu krajach świata i przeprowadzeniu analizy czynnikowej określił Cattell c e c h y ź r ó d ł o w e . C e c h y p o w i e r z c h n i o w e są dostępne obserwacji i samoobserwacji.prostacki. rozważny-pobudliwy. bezpieczeństwa i inne. Ze względu na rodzaj funkcji psychicznych wyodrębnił Cattell c e c h y z d o l n o ś c i o w e (inteligencja. opisuje się je na podstawie kilkakrotnych obserwacji. starał się przeto dokładnie scharakteryzować cechy dynamiczne. Do tego służy kategoria cechy. podważył przekonanie o możliwości tworzenia psychologicznych praw ogólnych. „Osobowość jest tym. Zestawienie 16 czynników Cattella. opanowany-niedojrzały stoicki. złożony wyraz ustosunkowania wobec osób. niestety. wpływające na zachowanie człowieka. skryty. głodu. nabożeństw. najwyższą danym T . myślący. Cattell (Cattell. sumienny-lekkomyślny. m. siła emocji. otwarty-bojaźliwy. (Erg. Wartość informacyjna cechy opisującej osobowość zależy od sposobu pozyskania jej danych. a pośrednią danym Q (Q-date). uległy energiczny. na drugim jej zaprzeczenie. Cattella. idei. co dana osoba zrobi w danej sytuacji” pisał R.słabe ego odporność-nieodporność Opis przymiotnikowy wylewny. refleksyjny. procesów. 2) s e n t y – m e n t y. odludek . nudny. Teoria czynnikowa R. 3) p o s t a w y. szarżujący pewny siebie.1950). faktów. Wyróżnił wśród nich 1) e r g i . zawodu. uzyskanych drogą obserwacji życiowych. psot śmiały. dlatego też połączył je Cattell metodą korelacji w 60 skupień. Są one zbyt liczne i z tego powodu niewygodne w operowaniu. wyrażające właściwości motywacji. uzyskanych przy pomocy kwestionariuszy. Symbol A B C D E F G H Nazwa czynnika cyklotymia. o dominującym znaczeniu ergów.

otwarty fantazyjny. ang. zamiłowanie do porządku. zdyscyplinowanie. kreatywność. opisowość i brak wyjaśnień (Sanocki. przezorność. ang. Metodzie. praktycznie nie istniejącej. szczodrość. nadwrażliwość. którą charakteryzują aktywność. zorganizowanie. służącego do badania osobowości. Teorii zarzucono subiektywizm w doborze pytań i określeń wyróżnianych czynników.Ch. prostolinijność. S u m i e n n o ś ć (C). wybredny-entuzjasta. trudna do zastosowania w pracy zawodowej psychologa. kulturalny. określających podstawowe wymiary osobowości. agreeableness. np. stopnia odporności na stres i innych. anagram utworzony z pierwszych liter nazw wymiarów dał nazwę modelowi osobowości.P są tzw. wynoszący około 40%. U g o d o w o ś ć (A). Nowakowskiej (Nowakowska. charakteryzowanie osobowości przeciętnej. ideowość. Są to: N e u r o t y c z n o ś ć (N). in. że pomiary dokonywane tym kwestionariuszem umożliwiają przewidywanie powodzenia zawodowego. serdeczność. rubaszny zazdrosny. skromność. czynnikami dodanymi (Beauvale. działanie. rozwaga. postępów w nauce.1976). . Weryfikacyjne badanie psychologów amerykańskich dostarczyły wiele dowodów na to. bowiem są one „osadzone” w biologii człowieka. NEOAC. toporny do grupy ksobny. E k s t r a w e r s ja (E).Tradycyjny opis 16 czynników zanajdzie Czytelnik w opracowaniu M. że wyróżnione przez nich wymiary dobrze oddają właściwości osobowości. kompetencje.J. wnikliwy-niezręczny.1999). poszukiwanie doznań. prężny-przygnębiony. nieśmiałość. uległość.ufność M ekscentryczny-konwencjonalny N wnikliwość umysłowa-prostota O pewność-niepewność siebie P chłodne zaangażowanie-bierność delikatny. czuły-twardy. określają ją ufność. obyczajny-szorstki. że jest niepraktyczna. towarzyskość. służącego do formułowania ogólnej diagnozy osobowości (obszerniej patrz: B. Sam Cattell. O t w a r t o ś ć (O). ang. wstydliwy. kapryśny-praktyczny. Stał się on podstawą do opracowania Kwestionariusza NEO-FFI (NEO-Five Factory Inventory). altruizm. Costa i McCrae sądzą. M c C r a e zaprezentowali pięć czynników. prostolinijny pogodny. wrażliwość estetyczna. 1998). wrogość. prowadzonych przez trzy pokolenia naukowców.1971). Inni. impulsywność.opennes. uczuciowość. którą współokreślają lękliwość. Teoria Cattella i jego kwestionariusz osobowości nie zyskały szerokiego uznania. wartości (wartościowanie).183 I wrażliwość-niewrażliwość J indywidualista-przynależny współdziałający K uspołecznienie-gburowatość L podejrzliwość.spokojny. Eysenck wskazują na niedostateczne uzasadnienie teoretyczne modelu i niedookreślenie czynników A i C. pragnąc określić czynniki osobowości studenta szkoły aktorskiej mierzył występowanie cech dwa razy dziennie przez 40 dni! Pozostawmy to bez komentarza. Brand (Brand. Po 50-ciu latach badań problemu. Już Cattell wysunął pomysł wyłonienia drogą analizy czynnikowej II stopnia z 16 czynników sześciu „nadczynników” wystarczających do charakterystyki osobowości. C o s t a i R. delikatność. dążenie do osiągnięć. zatroskany sangwinistyczny-ostrożny. asertywność. konstytuują ją wyobraźnia. wprowadzonymi po opracowaniu Kwestionariusza 16PF. Koncepcja Wielkiej Piątki (Big Five). conscentiousness. realista racjonalny. Czynniki D. Zawadzki i inni. opisują ją obowiązkowość. unikający ryzyka. P. m. skłonność do depresji. pozytywne emocje. Świadczy o tym wskaźnik ich dziedziczności. Niemniej krytycy. ustępliwość. T.

nie wspominając już o dzieciach.(Matusewicz. E. że istotnie tak jest. polegający na przecenianiu wartości prognostycznych własnych teorii. Rosińska. opisane w wymienionych dziedzinach badań skłoniły Mischela do podważenia jednego z podstawowych twierdzeń teoretyków osobowości. dojrzałe ego.1987). długiej perspektywy czasowe i zdolności odraczania gratyfikacji. Wykorzystał on dorobek psychologii poznawczej.wiedzy i samowiedzy (J. Kozielecki. nie planujących życia. Jego zdaniem liczne badania nie dają podstaw do stwierdzenia. teorii uczenia się i badania. rozumianą jako „chęć bycia sprawcą”. np. stanowiący znaczny (zmienny historycznie) odsetek populacji dorosłych. Decyzje (D) wyboru celu życiowego współokreślają wartości (W) oraz prawdopodobieństwo jego realizacji (Ps). twórców teorii naukowych. uwarunkowanego istniejącymi cechami osobowości. Cz. Wiele elementów poznawczych jest ściśle powiązanych z osobowością. Mądrzycki mocno podkreśla rolę poglądu na świat jako czynnika wpływającego na kształtowanie planów i cech osobowości. A. nie jest zwykłym procesem porównania dokonań i możliwości. Pokazuje „efekt ojcowski”. o stałości zachowania. wyrazy uznania społecznego. że model ten nie daje pełnej charakterystyki osobowości i proponują włączyć do niego szósty wymiar. prowadzących do realizacji celu. nie tworzących planów jako elementów struktury osobowości. konstruktów personalnych (G. Poznawcze koncepcje osobowości. Stwarza to możliwość określania osobowości z różnych punktów widzenia. Kelly). Matusewicz. Uzupełniając przestawiony pogląd na kwestie osobowości dodajmy. abstrakcyjności procesów poznawczych (Harvey. Schroder) i inne ( obszerniej patrz: Z. Ocena działań.. dotyczące relacji jednostki i środowiska.1986). Plany wynikają z potrzeb człowieka i łączą je z celami działania. Muszą zatem rozwijać motywację wewnętrzną. a porażek zbiegom okoliczności załamuje się w przypadku ludzi depresyjnych lub zaangażowanych emocjonalnie w realizację danego celu. występujący u wybitnych racjonalistów. 1968) Jedną z bardziej szczegółowo opracowanych poznawczych teorii osobowości przedstawił Walter M i s c h e l.184 1993) sądzą. rozumianym jako wytwór społeczny. określa miejsce człowieka w świecie i wyznacza kierunki jego aktywności.z którymi wiążą się odpowiednie wskazania odnośnie postępowania człowieka" i który łącznie ze światopoglądem. Na kształtowanie panów mają też wpływ zainteresowania jednostki. Opracowano takowe z punktu widzenia sensu życia (V. T. Fakty. inteligencję. a także w określanie prawdopodobieństwa ich realizacji. Zmienność zachowania transsytuacyjnego jest znacznie większa. 1996). Mądrzycki przedstawił teorię osobowości z punktu widzenia tworzenia i realizowania planów życiowych jednostki.. Jednostki planujące nie mogą liczyć na szybko uzyskiwane nagrody. lecz czynnością angażującą głębsze warstwy osobowości. by w tym świetle ukazać funkcje i cechy osobowości. Autor pokazuje jak znana prawidłowość przypisywania osiągnięć własnym zdolnościom. Aby powstały plany życiowe muszą być spełnione pewne warunki. Konieczne jest ukształtowanie orientacji przyszłościowej. Ludzie tworzący plany życiowe prezentują tzw. Poznawcze procesy są zaangażowane w tworzenie celów. żyjących z dnia na dzień. Frankl). . . niż wynikało to z przekonań zwolenników tezy o stałości zachowania. (Mądrzycki. tworzenia różnorodnych teorii poznawczych osobowości. głównie twórców teorii cech.. Pogląd rozumie on jako „względnie spójny zespół przekonań.Autor ujął to we wzorze: D=f (W x Ps). że istnieją ludzie.

jak wiadomo. W ścisłym związku z nimi pozostają zainteresowania i zamiłowania zawodowe. Osobowość nie jest więc jedynie „nośnikiem” stabilności zachowania. Niektórzy ludzie preferują odbiór informacyjny. Nie zaspokojone wywołują frustrację i przy odpowiedniej jej sile-agresję. np. Ona też ukierunkowuje zachowanie jednostki zgodnie z obrazem świata (wiedzą o nim). bodziec pokarmowy. Osobowość pośredniczy pomiędzy ciągiem stymulacji a zachowaniem człowieka. A. Kompetencje te kształtują się w procesie zdobywania i porządkowania informacji. H. Predykcje oparte na rozpoznaniu kompetencji poznawczych okazały się znacznie dokładniejsze niż oparte na znajomości cech. Odpowiednio do kompetencji kształtują się wzorce zachowań. opowiedział się za koncepcją interakcjonizmu. inni zwracają uwagę na właściwości abstrakcyjne typu znaczenie historyczne lub funkcje społeczne. uwidaczniające się w tworzeniu pojęć i posługiwaniu się pojęciami. traktujący bodźce środowiska jako jedyne wyznaczniki zachowania. dostrzeganiu właściwości bodźców. t o w końcu może nabrać przekonania. orientacje społeczne i szereg innych. May. że np. W przypadku pierwszym ma miejsce refleksyjne przetwarzanie informacji. opisywana przez Mischela. jedni np. jej funkcją jest także integrowanie procesów psychicznych. które są wzbudzane popędowo. 1974) Wykazał on. niż ukazane. schodzi na drugi plan. chęć posiadania danej rzeczy. Jeżeli jest to np. barwę. a inni stanowią typ motywacyjny. Motywacyjna percepcja pobudza chęć konsumacji (przyswojenia. kierunkowa. Uwaga człowieka. Freuda. działa selektywnie. Bodźce odbierane motywacyjnie wyzwalają silne emocje i pragnienie natychmiastowego zaspokojenia pożądania. aktywność pomiotu jest warunkiem ich rozwoju. ludzie tego typu są zdolni do odraczania gratyfikacji. Mischel przyjął inne. porównywać je. Ten sam bodziec sytuacyjny może być spostrzeżony i zapamiętany na różne sposoby. wzbogacanie lub korekta odpowiedniego fragmentu obrazu rzeczywistości. że jednostkowy obraz świata lub wizja zależności pomiędzy jego elementami są względnie trwałe i skutecznie pozwalają niwelować działanie sytuacyjnych bodżców.. dotyczące odraczania gratyfikacji. kształt. Hartshorne i M. rozwiązanie problemu. Pokazał. W wyniku tego w umyśle ludzkim przeważa wiedza odpowiadająca kryteriom selekcji. zapewnienie zgodności poznania i emocji w procesach adaptacji do środowiska. pojawia się pragnienie jedzenia. Nie jest ona jednak tak duża jak sądzą zwolennicy determinizmu sytuacyjnego. Pierwszą z nich stanowią k o m p e t e n c j e p o z n a w c z e. Wpływ sposobu kodowania a następnie przetwarzania informacji i wyboru form zachowania doskonale ukazują badania Mischela. powtarzalność niektórych doznań i łatwe zapamiętywanie tego. Jeżeli np. jakość i efekty tego pośredniczenia zależą od pięciu podstawowych zmiennych osobowości. wchłonięcia)bodźca.(Mischel. jednoznacznych bodźców. nazwijmy ich typem informacyjnym. w sytuacjach niejednoznacznych. że bodźce można postrzegać jako informujące lub jako motywujące. działanie regulatorów osobowościowych zostaje wyciszone. Rozpoznanie tych sposobów kodowania daje zatem podstawę do przewidywania zachowania jednostki. w przetwarzaniu informacji i umiejętności ich praktycznego wykorzystania. że jest znawcą róż i uznać tę postać . Selektywność kodowania informacji. jeżeli rzeczowy. o niewyraźnych właściwościach zachowanie bardziej zależy od cech osobowości.185 Cattella. wpływa na to nastawienie percepcyjne. co znane lub podobne do znanego wpływa na kształtowanie tożsamości jednostki. kodują cechy wyglądu obiektu. Znaczy to. S t r a t e g i e k o d o w a n i a to druga zmienna. a w sytuacjach silnych. ktoś spostrzegł piękną róże i następnie zaczął zawracać uwagę na inne egzemplarze kwiatu. znacznie bardziej zróżnicowane niż te.

u której one wystąpiły.UW. gdy osobnik musi samodzielnie wykryć najlepsze rozwiązanie. które zapewnia optymalną korzyść. Mądrzycki: Osobowość jako system tworzący i realizujący plany. Stykając się z człowiekiem o zaniedbanym wyglądzie nie będziemy oczekiwali demonstracji dobrych manier i vice versa. Siek: Struktura osobowości. PWN.S. . Stopień kontroli hierarchicznego ładu zachowania jest jednym z istotnych wskaźników funkcjonalnej sprawności osobowości człowieka.. że jego teoria lepiej niż inne wyjaśnia uwarunkowanie zachowania w sytuacjach zmieniającego się kontekstu. Czwartą zmienną stanowi s u b i e k t y w n a w a r t o ś ć b o d ź c a. 1997 r. UJ.186 znawstwa za cechę swojej tożsamości. co usposabia do odpowiadającego im zachowania.powoduje to. by osiągnąć dany cel .. przebiega ono sprawniej niż wtedy. Warszawa. Warszawa. Wyd. Inaczej mówiąc podana informacja o korzystnym zachowaniu przyśpiesza warunkowanie instrumentalne.W. Mischel uważa.GWP. Doświadczanie wartości łączy się z przeżyciem pozytywnych lub negatywnych emocji. 1996 r . 1964 r. Hall. Reykowski: Problemy osobowości i motywacji w psychologii amerykańskiej. wywołując oburzenie autora i znawców sztuki nowoczesne z powodu takiego potraktowania wybitnego dzieła sztuki. . Woźny w jednej z galerii sztuki wyrzucił do śmietnika kompozycję drutów i taśm metalowych. . Osobowość człowieka jest strukturą dynamiczną. . realizowana dzięki mechanizmowi sprzężenia zwrotnego. 1974 r. W takich sytuacjach kształtują się oczekiwania typu „co i czy dany bodziec zapowiada”. wiek. S. .W. G. Różnicuje ona zachowania ludzi ze względu na przypisywaną wartość danemu bodźcowi lub klasie bodźców. O c z e k i w a n i a to kolejna zmienna w przedstawianej strukturze osobowości. wyraz oczu.C. Dotyczą one związku pomiędzy zachowaniem a rezultatem zachowania. Lukaszewski: Osobowość: struktura i funkcje regulacyjne. . Kraków. Oniszczenko: Genetyczne podstawy temperamentu. ale nie w sensie absolutnym. Lindzey: Teorie osobowości. może bowiem sam formułować cele własnego działania. PWN.Wyd. a w konsekwencji i naszych zachowań wobec innych. Literatura zalecana: . Warszawa. Warszawa. świadczyć o rozwoju lub prowadzić do zaburzeń i stanów patologicznych. Powtarzając się stają się bodźcami warunkowymi(BW). 1986 r. pozwala właściwie rozumieć elastyczność i zmienność reagowania ludzi na bodźce sytuacyjne. Chcąc uzyskać pożądany wynik zachowania w danej sytuacji osobnik rozważa różne możliwości działania i wybiera takie. PWN. Prawidłowości warunkowania klasycznego leżą u podstaw tego typu oczekiwań. Kierunek zmian maże być pożądany. Gdańsk.A. 1994 r. Na podstawie różnych obserwowalnych wskaźników (budowa ciała. W umyśle człowieka związki te aktualizują się w postaci implikacji ( „jeżeli. zwłaszcza społecznego.T. że aktualizuje się ono względnie szybko. to”). zmienia się w czasie. 1999 r. jaki rodzaj zachowania jest wymagany do tego. Gałdowa: Klasyczne i współczesne koncepcje osobowości. płeć) formujemy oczekiwania odpowiedniego zachowania osoby. Kontrola zachowania na podstawie planów. W przypadku wytyczenia kilku celów dążeń ustala priorytet i sekwencje zachowania. Człowiek jest zależny od środowiska. Podanie wiarygodnej informacji o tym. Warszawa. Utrwalone w umyśle właściwości podobnych doznań stanowią element stałości osobowości i zachowania jednostki w różnych sytuacjach. S y s t e m y i p l a n y s a m o r e g u l a c j i są zmienną podmiotową osobowości.J. „zapowiedzią” istotnego zdarzenia. Bodźce w sytuacjach naturalnych bywają sygnałem.

w ramach niniejszego opracowania.1981). obserwujemy zmiany ich wzrostu. L.Szewczuk. Zależność dorosłego od impulsów biologicznych i popędów nie jest tak znaczna jak młodzieńca. że jest to okres w pełni świadomej działalności. 1998 r. jako i jednostkowych (rozwój ontogenetyczny). Tezę Buhler ilustruje niżej przedstawiona tabela 10 ( podaje za Szewczukiem. Rozdział X Rozwój osobowości człowieka dorosłego. pod wpływem wyników badań podłużnych (trwających nawet 30 lat!).1975. Warszawa.J. Wołoszynowa wyróżniała 7 okresów rozwojowych. 1961) czasu macierzyństwa i ojcostwa. Obie są wielowątkowe. jest słabo zbadany i niedoceniany. wyspecjalizowanego działu wiedzy psychologicznej. 3) utrata zdolności reprodukcji (45-60). Wszystko to. natomiast większego znaczenia nabiera osobowościowa regulacja zachowań. Charlotte Buhler uznała kojarzącą się z miłością rozrodczość za podstawową oś. Wyróżniła następujące fazy tego okresu: 1) pojawienie się zdolności reprodukcyjnej (15-25 rok życia). opanowania emocjonalnego i innych. poprawności myślenia. Przy tym praca jest podstawową formą aktywności tego okresu i ona wyciska swe specyficzne piętno na psychice ludzkiej (Mika. wokół której organizuje się życie człowieka dorosłego. Poznanie problemów rozwoju dorosłego człowieka jest godne uwagi i z tego powodu. 2) stabilizacji (lata 25-40). ostatni z nich przebiegał w czasie od 17-18 do 23-25 roku życia jednostki. Nawet według niektórych poglądów rozwój jednostki ludzkiej kończy się wraz z dojrzałością. Tabela 10 Wiek życia % ojcostwa w populacji rówieśników % macierzyństwa w populacji . Rozwój osobowości człowieka dorosłego. PWN. Problem rozwoju człowieka jest przedmiotem zainteresowania psychologii rozwojowej. Strelau: Psychologia temperamentu. w aspekcie miłości i pracy ma zatem pewne znaczenie zarówno dla teorii jak i praktyki psychologicznej. Np. Poznanie właściwości rozwoju człowieka dorosłego.187 . wyklucza możliwość jej prezentacji. czasami dostrzegamy pojawianie się dotychczas nie występujących cech psychicznych: dokładności spostrzegania.1961). Taki punkt widzenia przeważał do lat 70-tch. szczególnie osobowości. Niemniej znaczenie tej kwestii dla rozumienia zachowania i odczuć człowieka wymaga zasygnalizowania przynajmniej niektórych wątków z tego zakresu. czyli rozwoju w ciągu całego życia (Papalia. Życiem człowieka dorosłego kierują. zajmującej się zarówno zagadnieniami przemian gatunkowych (rozwój filogenetyczny). sporządzona na podstawie danych z połowy XX wieku. Na co dzień najczęściej myślimy o i borykamy się z problemami rozwoju dzieci i młodzieży. złożoność i wielowątkowość problematyki rozwoju. 4) degradacji biologicznej (65-do śmierci). według Freuda. bogate w treści kulturowe swego społeczeństwa. aktualnie. pozostający w cieniu dziecięco-młodzieżowego odpowiednika. ogólnego wyglądu. nawet w syntetycznej wersji. wagi. wynikłej z przemyśleń i życiowego doświadczenia. dwie potrzeby: miłości i pracy. docenia się procesy rozwoju człowieka dorosłego i powszechnie uznaje się zasadę life span.

E. Osiągnięcia te bardziej kojarzą się z pracą niż miłością. Rozrodczość jest jednym z przejawów wydajności energetycznej organizmu. Jej wyobrażenie aktywności człowieka dorosłego bardziej pasuje do kobiet niż mężczyzn.Wundt i wielu innych. półautomatyczna praca. np. Pietrasiński. jak i psychicznej. ale nie znajduje potwierdzenia w przypadkach aktywności społecznej. księgowej. naukowej.53 9. np. Narasta też ilość małżeństw bezdzietnych. miejscem twórczości. matematyków.. artystycznej.Buhler charakteryzuje jedynie pewną frakcje dorosłych tych. Dane statystyczne. wartością pożądaną. Praca jest zjawiskiem więcej niż Janusowym. mimo to niedokładności zestawienia budzą parę zastrzeżeń. na początku XXI wieku zdolność rozrodcza pojawia się znacznie wcześniej niż w 15 roku życia. podważającym sensowność określenia „stabilizacja” jest masowe bezrobocie wśród starszej młodzieży. policjanta kierującego ruchem na skrzyżowaniu ulic.Verdi. kontaktów społecznych i . 3) szablonowa praca według narzuconych schematów.12% 11. bywa mozołem.70 12. Zapewne liczono każde ojcostwo i macierzyństwo. Dzisiaj. nadzieją. Przejrzysty obraz zróżnicowania charakteru pracy przedstawił Z.22 26. ukazane w tabeli 10 świadczą na rzecz tezy autorki ale jednocześnie pokazują zawodność rozumowania ahistorycznego. zdaniem autorki. Dotyczy to. Różnorodność tego. E. Formalnie rzecz ujmując opis Ch. 5) praca twórcza.65 Zauważmy. Najczęściej podejmuje się ją z przymusu ekonomicznego. Wybitne dzieła po 75 roku życia tworzyli G. np.188 19 20 – 24 25 – 29 30 – 34 35 – 40 41 – 44 45 0. świadomie unikających ojcostwa lub macierzyństwa. Poza tym obecnie wiele kobiet rezygnuje z posiadania dzieci na rzecz kariery zawodowej.. natomiast macierzyństwo i ojcostwo zostało przesunięte na lata późniejsze. zarówno sfery somatycznej. jest zasadna w aspekcie rozrodczości i poziomu inteligencji skrystalizowanej. naukowców.16 14.78 31. że wskaźniki procentowe w obu rubrykach przekraczają 100%.23% 24. sędziego. nauczyciela. maszynistki w biurze.58 18. Korelacja taka występuje np. 2) nawykowa.20 35. Praca automatyczna niewiele korzyści daje człowiekowi. wykorzystuje też nieliczne możliwości zatrudnionych. przekleństwem. których aktywność jest bardziej rozproszona na liczne sfery życia zbiorowego. Łączenie poziomu aktywności człowieka dorosłego ze sprawnością biologiczną jest jednak tylko częściowo uzasadnione. jest ona najwyższa od 20 do 45 roku życia. dla chleba.10 1. nie staje się . karmicielką. Polityk angielski W. Sait-Seans. wpływa na cechy jej osobowości i określa rolę pracy w życiu człowieka. co do niej wnosi. L. co jednostka czerpie z pracy i tego.44 2. którzy koncentrują się na posiadaniu potomstwa. Możliwość czerpania i dawania zależy w dużym stopniu od rodzaju pracy. Gladstone jako 83-latek po raz czwarty został premierem Wielkiej Brytanii i rządził energicznie i mądrze. 4) samodzielna praca w postaci realizowania zadania. żyjących w celibacie. Nie obejmuje natomiast osób bezpłodnych. kasjerki w supersamie. artystów. Mamy. również odraczające w czasie stabilizację życiową.miejscem odpoczynku. Innym czynnikiem.Kranach. według niego. W.Kant. np.73 4. lekarza. np. C. u sportowców.63 29. pięć rodzajów pracy: 1) praca automatyczna. wykonywanie jednostajnego ruchu dokręcania śruby przy taśmowym montowaniu samochodów.

Utrzymują oni. poszukuje i w miarę możliwości wybiera taką formę pracy. Jeżeli ten warunek zostanie spełniony. jako istota inteligentna. Maslow nazywa to potrzebą wzrostu. co znaczy. wpływ ten jest stopniowalny: im bardziej twórcza praca. Nic w tym zaskakującego. Często owocują one trwała przyjaźnią nie tylko pracowników. Związek ten interesująco wyjaśniają H. Osiągnięcie optimum sprawności. który się bardziej rozwinął. iż dwudzieste lata życia jednostki są okresem nadziei.. Następuje identyfikacja z grupą zawodową. trzydziesta czasem rewizji i konsolidacji. W systemie tym funkcjonuje m. lecz wskazuje na realny proces rozwoju człowieka pod wpływem pracy. G. Niektórym ludziom udaje się osiągnąć przedstawiony stan rzeczy i ukształtować tzw. ułatwiająca porozumiewanie się i obronę wspólnych interesów. poczuciem czegoś obcego. czterdzieste są „kryzysem wieku dojrzałego”. Rzecz jasna. a nie cierpiących jednostek (C. że rozwój jednego elementu pociąga za sobą modyfikację innych i dostosowanie ich do poziomu tego. jego prestiż osiąga wysoki poziom. a nawet frustrującego i stresującego. Długotrwała dokuczliwa praca prowadzi do w y p a l e n i a zawodowego. Wykształcone poczucie tożsamości zawodowej jest jednym ze wskaźników dojrzałej osobowości człowieka. niemal zupełnej obojętności wobec wykonywanych czynności profesjonalnych i ludzi z nimi kojarzonymi. po 30 latach badań grupy 97 mężczyzn (jedynie mężczyzn!) wskazał wprawdzie. Przykładem ilustrującym może być obojętność pielęgniarek wobec pacjentów. zasada „okrężnych interakcji”. Psychologowie podejmowali wiele prób ukazania prawidłowości rozwoju człowieka dorosłego. a pięćdziesiąte utrwalaniem prawdziwej . Daje znać o sobie chęć coraz bardziej sprawnego działania. Umożliwia ona człowiekowi zaspokojenie (poza materialnymi) licznych potrzeb wyższego rzędu: produktywności. ale charakteryzując rozwój poprzestał na stwierdzeniu. osobowość wielowymiarową. pogody. W takich przypadkach mamy do czynienia z a l i e n a c j ą p r a c y. miłości. pojawia się satysfakcja z wykonywania podjętych czynności i narasta zaangażowanie w proces tworzenia. że człowiek jest systemem zamkniętym. tworzącym samego siebie. doskonalenia umiejętności. V i l l a n t np. kontaktów społecznych. jego zdaniem człowieka charakteryzuje dążenie do pełni człowieczeństwa. np. która odpowiada jego właściwościom fizycznym i psychicznym. W miejscu pracy lub poprzez pracę ludzie nawiązują większość swoich kontaktów społecznych. budzi się h o m o c r e a t o r. osobnik zyskuje uznanie otoczenia. samorealizacji i innych. narzuconym. Hasło „Praca uszlachetnia” nie jest jedynie zwrotem propagandowym. Praca jako zespół czynności służy s a m o r e a l i z a c j i jednostki. uprzejmości. W miejscu pracy otrzymuje człowiek określone zadanie do wykonania. oznacza samorealizację człowieka. kierowca. Nie rzadko też wspólna praca kończy się związkiem małżeńskim. V a r e l a. spełnienie człowieczeństwa. dobroci i sprawności.in. wykonując je nabywa umiejętności i zostaje uznany przez otoczenie jako wykonawca X. prestiżu tożsamości. niestety. traktowanie ich jako przypadków.189 ona potrzebą psychiczną. tym wyrazistszy jej wpływ na rozwój człowieka. Wymienione czynniki znacząco wpływają na społeczny wymiar osobowości. Jeżeli czynności zawodowe są wykonywane sprawnie. Człowiek. Maslach) ”Ludzka” praca zaczyna się od poziomu drugiego. wiedzy. nie przyniosły one w pełni zadawalających rezultatów. M a t u r a n a i F. z poszanowaniem parterów współdziałania. Jest czymś zewnętrznym. szlachetności. pełni rozwoju zdolności. elektryk czy specjalista od marketingu. że sprawniejsi w nauce lepiej poradzili sobie w życiu. Zwrot „rodzina pracownicza” ma czasami realny odpowiednik w rzeczywistości. niemiłego. Nabyte umiejętności i spełniane funkcje (pełnione role) wyróżniają go spośród innych pracowników i stają się tym samym cechą jego tożsamości. ale i rodzin pracowniczych. gdyż w pracy wielu ludzi spędza około 1/3 czasu swego dorosłego życia.

Ale układ sekwencji faz nie jest sztywny. idolizm. współmałżonkiem. W wymiarze ufność-nieufność dokonuje się pierwsze włączenie się dziecka do świata społecznego. Kształtują wiarę w absolutną i nieuniknioną sprawiedliwość. Wyuczone sposoby postępowania w takich sytuacjach stają się trwałymi cechami osobowości.wstyd i niepewność.. nawet sprzecznych ze sobą. ale na poziomie dojrzałości. nieufności i wrogości wobec ludzi.190 tożsamości. zgodnie z teorią psychoanalizy. H. definiuje ją od nowa. sam Erikson w jednej ze swych prac przedstawiał je w odwrotnej kolejności. ukształtowane w dzieciństwie funkcjonują w zmodyfikowanej formie także u ludzi wieku dojrzałego. Dorośli muszą umieć wzbudzać u dziecka poczucie pewności siebie. reprezentantki świata zewnętrznego. Konieczność współdziałania z odmiennym pod jakimś względem partnerem. Poczucie samokontroli wyzwala u niego poczucie dumy i swobodę ekspresji. Mimo jej nasycenia problematyką rozwoju dziecka. zadowolenie. Napięcie na linii ufność-nieufność bywa niezwykłym utrudnieniem w nawiązaniu interakcji i podjęciu współpracy. podstawowym problemem dziecka jest ufność. Ludzkość. sportowych. Ufność w pierwszej fazie odnosi się przede wszystkim do cielesności dziecka. wspólnikiem wymaga rozwiązania problemu ufności w pierwszej kolejności. zawiera ona interesujące charakterystyki wieku dojrzałego. religijnych.56). ale zawsze wyrażający siłę witalności ludzkiej. a z drugiej do u b ó s t w i a n i a.. przebaczającej i budzącej ufność. Patologiczny rozwój tej fazie prowadzi z jednej strony do mizantropii. niestety dość często występujący i w naszym społeczeństwie. Jest oczywiste. Rozwiązuje on wtedy podobny problem. Wrażliwość rodziców na potrzeby dziecka daje podstawę dla rozwoju nadziej. W pierwszej z ośmiu prezentowanych faz. Dzieci i młodzież „przechodzą” przez kolejne fazy rozwojowe. uwzględnia inne cechy odniesień wymienionych przez Eriksona. które to u dorosłych objawia się kultem bohaterów politycznych (przywódców narodowych). że każda kolejna faza rozwojowa wpływa na treść fazy poprzedniej.”( Ericson. zmiana miejsca pracy. dotyczy kształtowania się poczucia obowiązku i woli osobniczej i autonomii. E r i k s o n a. s. że cechy osobowości człowieka. wejście do rodziny męża egzemplifikują sytuacje tego typu. doceniając egzystencjalną potrzebę ufności. Problem włączania się ludzi dorosłych do biegu świata konkretnej społeczności występuje w niektórych sytuacjach z niebywałą siłą. spożywanie i wydalanie bez napięć i frustracji. W efekcie w każdym „wycinku” rozwoju ludzkiego mamy inny zestaw cech danej fazy. pozwala przezwyciężyć . niezbędnej do trwania i życia. 1970. Uwagi te wskazują raczej na tendencje rozwojowe osobowości niż na realne procesy jej kształtowania się. nadała jej instytucjonalny wyraz tworząc religię. Faza druga rozwoju „przebiega” w wymiarze autonomia. ”Religia jest najstarszą i najtrwalszą instytucją służącą rytualnemu przywracaniu poczucia ufności w formie wiary. niezależności od matki i granic niezależności. Autor ten. Jest to tzw. z przełożonym. psychiki i etosu społecznego. Emigracja. pewność powrotu. zgoda na krótkotrwałe nieobecności matki-zaufanie. Co więcej. Praktyki religijne odpowiadają dziecięcej potrzebie poddania się mocy. w których napotykają specyficzne problemy i rozwiązując je wykształcają i w różnym stopniu utrwalają cechy charakteru. Lukę wiedzy z omawianego zakresu częściowo uzupełnia ogólna teoria rozwoju społecznego E. jej opiekuńczość sprzyja rozwojowi ufności dziecka Objawami tego stanu są spokój. z jaką borykało się dziecko. człowiek dorosły może znaleźć się w sytuacji podobnej. Jego jakość zależy od zachowania matki. a w aspekcie społecznym do matki. których nie dostrzegało dziecko. że dorosły weźmie pod uwagę takie aspekty ciała. niezbędne dla rozwoju autonomii. jest przekonany. Odpowiada ona freudowskiemu stadium analnemu. Wynika to i z tego.

zaabsorbowaniem sobą i w narcyzmie. Miłość. ma ono oznaczać zarówno prokreację jak i produktywność. na straży której stoją sądy. wytworów. Są one postawą zadowolenia z przebytej drogi życiowej i uznania celowości i sensu życia w ramach społecznego ładu. odmowa włączenia pewnych grup ludzkich w obręb swego oddziaływania. Fazę tę charakteryzuje życzliwa troskliwość wobec wszystkiego. Odpowiada ona potrzebie poczucia przynależności Do określonej kategorii ludzi czy kręgu ideowego. zmienności kolei losów ludzkich i wynikającej z tego niespójności działań ludzkich. nabycia umiejętności pracy i dokładnego posługiwania się narzędziami techniki. ogólnie: zdolność powoływania do życia istot ludzkich. „okresem burzy i naporu” i charakteryzuje się poszukiwaniem ludzi i idei przewodnich życia. Piąta faza rozwojowa bywa inaczej nazywana „kryzysem tożsamości”. Wypaczonym rytualizmem jest legalizm. Bliskość i izolacja stanowią wymiar szóstej fazy. o kształtowania poczucia fachowości. naśladowania i ogrywania ról osób dorosłych. Ważną rolę odgrywa przy tym wierność. zbliżającej się śmierci. zadręczania się lub do „postawy aktorskiej” . W życiu dorosłych problematyka tej fazy znalazła instytucjonalny wyraz w zasadzie prawa i porządku. Siódma faza rozciąga się w przestrzeni między twórczością a stagnacją. Faza ósma. Przeciwieństwem twórczości jest negacja. rywalizacji. chęć jego utrwalenia i przekazania innym. Niepowodzenia w działaniu prowadzą do poczucia winy. Niebezpieczeństwem z drugiego bieguna jest przesadna dokładność. obiektu uwielbienia. Młodzi ludzie w tym okresie przeżywają kłopoty scalania różnych wątków własnej tożsamości i poszukiwaniem odpowiedniej ideologii. zespolenia się z innym człowiekiem i ukształtowania „skonsolidowanej tożsamości”. określana dramatycznie jako „integralność i rozpacz” wieńczy życie jednostki. Rozpacz rodzi się z poczucia stagnacji. fałszywości i przebiegłości. zarówno wobec przyjętej ideologii jak i osoby. Krótko rzecz ujmując jest to czas uczenia się pracy. Dążenia afiliatrywne wyrażają siłę witalną w tym okresie. unikanie autentyczności. idei i wyższych stanów własnej tożsamości. pedantyzm i formalizm – osobowość pedanta. dający pierwszeństwo literze nad duchem prawa. wzajemne oddanie się i przeżywanie miłości stanowi główną treść tego okresu. jednej z trzech dotyczącej tylko wieku dorosłego. przeprowadzające rozprawy według odwiecznych rytuałów sądowych. Spaczenia rozwojowe w tej fazie prowadzą do nadmiernego poczucia winy. wyolbrzymianiem różnic miedzy „moim” a „obcym”. Erikson proponuje szerokie rozumienie tego określenia. Idzie w niej o rozwinięcie i podtrzymanie identyfikacji z tymi. co stworzyła miłość lub przypadkowy wysiłek twórczy. rozwoju inicjatywy przeciwstawnej poczuci winy. Symbolicznie określa się ją jako „stadium życiodajności”. Integralność wyraża poczucie spójności i pełni.stałego odgrywania roli innej osoby. twórczość. Niezdolność rozwiązania problemów tej fazy skutkuje izolacją. tak istotnej w życiu człowieka dorosłego. Daje to szansę zastąpienia „ja” przez „my”. następującej po ukształtowaniu się tożsamości jednostki. W krańcowych przypadkach przybiera ona postać autorytaryzmu. świadomego stawiania celów. niezdolnością do dzielenia prawdziwej intymności. Nadmierne wymagania i zawstydzanie przy okazji treningu czystości prowadzi do zaniku wstydu lub skrytości. wpływają na kształtowanie się zalążków sumienia. Jest to czas ekspansji językowej i ruchu. Ostatnią fazę życia. Nieudane próby w tym zakresie lub narzucenie dziecku obrazu osoby nieudolnej przez otoczenie prowadzi do zrodzenia się kompleksu niższości. Niebezpieczeństwem skrajnego utożsamienia się z ideą lub grupą może być nietolerancja i bezwzględność sądów i działań. .191 własną niemoc. bezsensu poczynań życiowych jednostki. Fazę czwartą określa wymiar pracowitość-poczucie niższości. Faza trzecia. którzy są kompetentni.

pochodząca z zewnątrz. Jednak najszerszy zakres stosunków międzyludzkich obejmują normy moralne. w niej tkwi siła życia i ona jest przekazywana pokoleniu młodych. Człowiek jest istotą społeczną. Tę ostatnią charakteryzuje Erikson jako „niemądre udawanie. który badając genezę i rozwój norm moralnych u dzieci wyróżnił trzy fazy tego procesu:1) prelogiczną. sposób uzasadnienia norm. występuje u osób. Konkludując powiedzmy. Mimo. konwencjonalny i moralności zasad) oraz sześć faz rozwojowych. Jednak założenia uniwersalizmu. które uzasadniają konieczność przestrzegania norm obawą przed karą. co skłania do ostrożności w przejmowaniu jego wizji. 2) heterenomiczną. One też są najmocniej zakorzenione w osobowości człowieka. a proces wchodzenia w świat ludzi dorosłych nazywa się uspołecznieniem. przyczyniła się ona bez wątpienia do pogłębionego rozumienia motywów działań człowiek dorosłego i jego relacji ze środowiskiem. a raczej pseudomądrość. rzecz święta. religijne. Normy prawne. ukazuje skomplikowany obraz osobowości człowieka dorosłego z perspektywy rozwojowej. Jean Delumeau wykazał w swym monumentalnym dziele pt. że uczestnik życia zbiorowego musi nabyć umiejętności społecznych i przyswoić normy regulacji współżycia między ludźmi. Trudnego zadania przedstawienia problemu rozwoju moralnego ludzi podjął się amerykański psycholog L. odwołują się do sumienia. bowiem są interioryzowane od najwcześniejszych lat życia i wspierane przez normy religijne i prawne. Podążąjąc śladami Piageta wyróżnił Kohlberg trzy poziomy rozwoju moralnego (przedkonwencjonalny. nauczycieli i innych osób. że uzasadnienia układają w sześć odrębnych grup. W tym ujęciu rozwój moralności jest procesem poznawczym. moralność jawi się dziecku jako narzucona przez dorosłych. ukazująca formy ujawniającej się siły życiowe w rozwiązywaniu podstawowych sprzeczności ludzkiej egzystencji. że o poziomie rozwoju człowieka dorosłego świadczy rodzaj uznawanych norm moralnych i konsekwencja w ich przestrzeganiu. moralność traktuje się jako rezultat umowy. czy też człowieka kultury zachodu XX wieku? Wiele wskazuje na to. obyczajowe. dziecko nie rozumie jeszcze istoty norm. Faza I. Pigeta. moralne – każde w swoim zakresie. której trzeba przestrzegać. spełniają tym samym rolę regulatorów. Badania empiryczne prowadzono metodą dylematów moralnych. Znaczy to. U dzieci jest to lęk przed karą ze strony rodziców. Patologicznym stanem jest zarówno nadmierna rozpacz jak i wybujała mądrość. że w zamierzeniu miała przedstawiać mechanizmy rozwoju dzieci i młodzieży. przestrzega je na zasadzie przykładu. że straszenie potwornymi karami piekielnymi było podstawową metodą utrzymania ładu moralnego w niektórych . Kryterium wyod-rębnienia zarówno poziomów jak i faz była jakość rozumowań moralnych. moralności heteronomicznej. typowe dla orientacji psychoanalitycznej. Koncepcja Eriksona. Nawiązał on do badań i poglądów J. że jest się mądrym” i nazywa sapientyzmem.określają granice zachowań dopuszczalnych i niedopuszczalnych. naśladowania innych. 3) autonomiczną. Jedynie lęk nieprzyjemnych skutków naruszenia norm skłania ludzi tego typu do zachowań moralnych. U dorosłych jest to lęk przed służbami ładu społecznego i lęk przed grzechem. dających postawę charakterystyki wspomnianych sześciu faz. czy należy postawić przed sądem człowieka.192 kumulacji doświadczeń przenika mądrość. wkraczają one w sferę trudno kodyfikowalną. że opis dotyczy drugiej opcji. W praktyce jest to mądrość typu retro połączona z uporem właściwym temu wiekowi. Grzech i strach. np. K o h l b e r g. Nie dostrzegają oni innych aspektów moralności. który wiele lat temu popełnił przestępstwo ale obecnie jest wzorowym obywatelem społeczności? W rezultacie badań stwierdzono. skłania do postawienia pytania: kogo przedstawił Erikson? Człowieka w ogóle.

Rotter) zaznaczają.H. 1980 . najwyższego poziomu rozwoju moralności. .London. Faza V. F. jako wartość samoistną. a trójka ostatnich kształtuje się w późniejszych okresach życia. Mika: Społeczne podstawy zachowania. bo inni oczekują zachowań zgodnych z moralnością.w: T. Lektura zalecana: L. . Najmniej korzystna z tego punktu widzenia jest moralność heteronomiczna. faza obowiązku. Maturana.Toruń. Skuteczność moralnej regulacji zachowań przy takim poziomie rozwoju rozumienia moralności jest niezbyt wysoka. odpowiadająca samorealizacji w rozumieniu Masłowa. spełniania oczekiwań innych. Varela: Autopoiesis and Cognition: The Realisation of the living. WP. konformizmu.Z. 1969 r. Faza VI. Weber. Faza IV. charakteryzuje ludzi. dominującej w danym społeczeństwie. w :T. D. tak dobro moralne pociąga swą atrakcyjnością. zdaniem Kohlberga. Kohlberg: Moral stages and moralization.a V i VI egzemplifikują moralność zasad. PZWS. Nie dotrzymania umowy przez którąś z nich zwalnia pozostałe z konieczności podporządkowania normom. J. to on naruszy mój. Do takiego rozumienie moralności dochodzą tylko nieliczne.H. autonomii moralnej. określa poziom jego rozwoju cywilizacyjnego. Szewczuk. Likona (ED): Moral development and behavior. 1990 r. . Jest to typowy sposób rozumowania wielu amerykanów. Również ocena wartości człowieka dorosłego kształtuje się głównie na podstawie jego moralnego funkcjonowania.L. Pierwsze trzy fazy. Poziom moralny jednostki jest jednym z wyznaczników jakości i skuteczności jej funkcjonowania w społeczeństwie. występują już w wieku dziecięcym. Faza II. III i IV do konwencjonalnego. Warszawa. jej właściwości dobrze oddaje hasło „Żyj sam i daj żyć innym”. 1975 r. nie wynikającym z indywidualnego poczucia. . Niektórzy znawcy wpływu moralności na życie społeczne (M. Należy przestrzegać norm moralnych.W. Psychologia człowieka dorosłego. traktując obowiązek jako podporządkowanie się prawu. PWN. Witkowski: Rozwój i tożsamość w cyklu życia. 1961 r. Studium koncepcji E. McClelland. że typ moralności. . Warszawa. którzy traktują moralność jako atrakcyjną samą przez się. Faza III. - . Tomaszewski (red): Psychologia. o najwyższej wrażliwości moralnej. Tak jak dążenie do piękna nie potrzebuje uzasadnienia. New York. bo jeżeli ja naruszę czyjś interes. Pietrasińki: Rozwój człowieka dorosłego. bo opinia społeczna tego się domaga. Wołoszynowa: Psychologia ogólna i rozwojowa. Ten typ moralności zalecał E. Warszawa. Fazy I oraz II zalicza się do stadium przedkonwencjonalnego. The cognitive-developmental aproach. 1976 .L. odwołująca się do strachu i przymusu.Reidl. w jednakowym stopniu rozłożonym na wszystkich. Przy takim rozumieniu istoty norm moralnych ich przestrzeganie wynika z racji porozumienia społecznego. należy respektować normy moralne ze względu na konieczność utrzymania ładu społecznego i sprawności funkcjonalnej systemu społecznego. . 1980 r. umowy społecznej. PWN. Eriksona. Należy przestrzegać norm moralności ze względu na mój interes. interesu osobistego. K a n t. Warszawa.S. zawartego w imię ochrony dóbr stron porozumienia.193 społeczeństwach europejskich aż do połowy XX wieku.

Z a b u r z e n i a l ę k o w e. który nazbyt kojarzył się z psychoanalitycznym rozumieniem zjawiska.dyskomfort obserwatora. wzbudzającą nieprzychylne nastawienia społeczne.194 Rozdział XIV Psychopatologia i psychoterapia. Dlatego też teorię psychologiczną musi wspierać doświadczenie lekarza lub psychoterapeuty. jego zmienność w podobnych sytuacjach.doświadczanie długotrwałego cierpienia lub lęku. . Żaden z przestawionych wskaźników wzięty pojedynczo nie stanowi dostatecznej podstawy kwalifikacji stanu do kategorii „zaburzenie” i żaden nie jest warunkiem koniecznym wystąpienia zaburzenia. Badacz ten skierował do kilku szpitali ludzi zdrowych. z powodu dużej różnorodności objawów zaburzeń psychicznych. Sklasyfikowano je w 17-tu grupach. może być względnie pewną podstawą diagnozy. Do wyróżnienia zaburzenia psychicznego pomocne są następujące wskaźniki: . Zostali oni przyjęci na oddziały psychiatryczne i przypisano im poważne zaburzenia psychiczne. swoich współpracowników. To skłania cierpiących do skrywania swych dolegliwości i unikania poradni specjalistycznych. tak jak przejście od nocy przez świt do jasnego dnia. Dzieje się tak m. M a y e r).patrz: A. wynikły np. . rozpoznała poprawnie jedynie 83% dolegliwości pacjentów (D. R o s e n h a n a. większość cierpień w stanie zaburzeń jest znana niemal każdemu człowiekowi z chwilowo odczuwanych dolegliwości. Opracowania te zmierzają do uporządkowania terminologii i ułatwień diagnostycznych. Poza tym w dziale tym szczególnie wyraźnie występuje rozbieżne rozumienie terminów.niekonwencjonalność. z zachowań obscenicznych (Z i m b a r d o). Zostali oni zwolnieni dopiero po interwencji eksperymentatora.nieprzystosowanie społeczne. . utrudniających diagnozę i ich klasyfikację (A. sprzeczność ze standardami. K ę p i ń s k i).in. Psychopatologia (nie wszyscy specjaliści używają tego terminu. Wymownym ostrzeżeniem przed nadmierną pewnością w tej dziedzinie jest eksperyment D. We wprowadzeniu do psychologii można je jedynie zasygnalizować. choroba psychiczna. Niektóre z nich mają konotację (zabarwienie uczuciowe) negatywną. wydanym w 1994 r. zwanym skrótowo DSM-IV występuje aż 230 rodzajów zaburzeń. że są zdrowi. W tej subtelnej „materii”.irracjonalność działania. gdy „chorzy” następnego dnia informowali personel lekarski. . działanie wbrew własnym interesom i normom społecznym. jaka stanowią zaburzenia psychiczne. L e w i c k i) zajmuje się opisem i wyjaśnianiem przyczyn zaburzeń psychicznych. umysłowa lub nerwowa. W zarysie podział ten pokrywa się z Międzynarodową Klasyfikacją Zaburzeń (ICD-10). To . a dokładniej konfiguracja kilku objawów. co siła faktu wymaga uproszczeń i skrótów. . Zgodnie z najnowszym. Problemy kryjące się pod tytułowym hasłem tego rozdziału są domeną zainteresowań psychologii klinicznej. przyjmowano to za kolejny dowód występowania choroby. Unikanie stosowania ostrych granic podziału jest w tej wersji wymogiem kultury współżycia i orientacji humanistycznej. Określeniem tym zastąpiono obecnie dawniej używany termin „nerwica”. ich treść zmienia się w zależności od kontekstu użycia. Wielu ludzi cierpi z powodu zaburzeń psychicznych.nieprzewidywalność zachowania. Co więcej. specjalistycznego działu psychologii. nauka nadal przeplata się z intuicją i sztuką empatii. wyjątkowość zachowania. Mimo ich upowszechnienia poddana badaniom 30-osobowa grupa specjalistów od terapii. niezrozumiałe zachowania. Stan taki określa się wieloma terminami: anormalność. To nie ułatwia budowy zwartego i klarownego obrazu problemów i stanu badań w tej dziedzinie. posługująca się podręcznikowymi charakterystykami zaburzeń. obowiązującą w Polsce. amerykańskim kompendium wiedzy o zaburzeniach. G. a tym samym do nasilania się cierpień. Dopiero zestaw. Tymczasem granica pomiędzy nienormalności a stanem normalnym jest płynna.

około trzech minut. zdrowia dziecka itp. dawniej określany jako nerwica lękowa. utraty majątku. miewają także dokuczliwe marzenia senne. czuje się on najbardziej zmęczonym po dniu pracy. Świadomość ich pojawienia się wywołuje napięcie i lęk. mdłości. Wielość dostrzeganych symptomów chorobowych jest dla nich kolejnym źródłem lęków i zmartwień. opisywanych przez Freuda i jego zwolenników. brzucha. niekiedy negatywnie nastawiony do ludzi i świata. Objawia się wzmożonym biciem serca. budzące lęki. nie odwołując się do mechanizmów. Zmęczenie człowiek zdrowego narasta w ciągu czasu pracy. że neurastenicy źle sypiają. Pogląd ten utrzymywał się do XX wieku. Wszystko go rozprasza. że nerwicę można wywołać eksperymentalnie. Jedną z właściwości histerii jest jej wielopostaciowość objawów. trudnościami zapamiętywania. które są . Zostaje osłabiona selekcyjna funkcja uwagi. Jeden z pacjentów austriackiego terapeuty E. ich sen jest płytki. H i s t e r i a to zaburzenie psychiczne znane od czasów starożytnych. Według psychoanalityków jest on powodowany nieświadomymi impulsami wcześniej wypartej agresji. L ę k p a n i c z n y charakteryzuje się gwałtownymi. Neurastenicy z reguły odczuwają liczne dolegliwości cielesne. W sferze psychiki ta forma zaburzeń objawia się niemożnością skupienia uwagi. wygląda na mocno znużonego. Jeżeli trwa długo. W owej epoce przypisywane je jedynie bezdzietnym kobietom i tłumaczono ich występowanie wędrówką „złaknionej” płodu macicy (gr. Ringela przedstawił listę 96 dolegliwości. gdy człowiek odczuwa lęk bez żadnego widocznego powodu. hystera=macica) w obrębie ciała. impotencją. najmniejszy szmer dekoncentruje i odwraca uwagę od wykonywanej czynności. zgłaszając się do lekarza spisują je na kartce. W pracy zazwyczaj jest chaotyczny. Jego występowanie uzasadnia wprowadzenie kategorii „zaburzenia lękowe” dla określenia wielu odmiennych objawowo dolegliwości. u kobiet-brakiem orgazmu. Trwają one krótko. że neurastenik nie rozumie czytanego tekstu albo skierowanej do niego wypowiedzi. nieoczekiwanymi napadami silnego lęku. jakby obręczy wokół głowy. Słaba koncentracja uwagi powoduje. wieczorem zazwyczaj czuje się lepiej niż z rana. najsilniej dokucza mu zmęczenie poranne. czuje się mocno osłabiony. zwilgoceniem dłoni i innymi. trzy razy w miesiącu. bowiem wiadomo. często budzą się i z trudem zasypiają. Wynika to z faktu. zawrotami głowy. N e u r a s t e n i a jest zaburzeniem typowo psychicznym. L ę k b e z p r z e d m i o t o w y. Lęk jest jednym z osiowych (zasadniczych) elementów wielu zaburzeń psychicznych. jeszcze nie dopuszczano takiej możliwości. asthenos= słaby) szybko się męczy. leczenie staje się niezbędnym. został wyśmiany. np. towarzyszy temu poczucie zamętu i pustki w głowie. ma miejsce wtedy. stale się śpieszy. chociaż jej nazwa sugeruje mylnie występowania jakiegoś niedomagania w funkcjonowaniu układu nerwowego. poceniem się. Ostatnie odczuwa cierpiący jako ucisk okalający. niekiedy chory narzeka na opadanie powiek. koszmarne sny. zobojętniałego na wydarzenia zewnętrzne. powtarzają się dwa. w sytuacji braku zagrożenia. podejmuje sprzeczne decyzje. Gdy Freud na jednym z posiedzeń psychologicznych przedstawił przypadek mężczyzny-histeryka. Zaburzenie potencji objawia się u mężczyzn przedwczesnym wytryskiem. Silne bóle w okolicach serca lub jamy brzusznej są podobne do tych. a także różnorakie objawy fizjologiczne. Napięcie mięśni twarzy powoduje „sztywność” mimiczną. Neurastenik odwrotnie. Może on dotyczyć konkretnej sfery życia. „udawanie” symptomów innych chorób. np. Neurastenik ( gr.195 zaciemniało istotę rzecz. by nie zapomnieć. Oto niektóre z nich. jest stale rozdrażniony. Powieki wydają się ciężkie. Dolegliwość ta objawia się również w postaci bólu mięśni. głowy. Kołatanie serca wywołuje niepokój i lęk.

występujący często u więźniów a objawiający się prymitywizmem zachowania. niekiedy przesadnie intensywne. wyjątkowo charakterystyczne obejmują szczyt głowy. Dość często takimi miejscami bywają gardło i pochwa. C h a r c o t a (1825 . poszczególne kończyny lub objawiać się w postaci „znaków diabelskich”. że siła ich konfliktów wewnętrznych jest tak intensywna. zmiany funkcjonowania gruczołów mlecznych. Zaburzenia czucia również przejawia się na wiele sposobów. Przy tym uczucie te są wyraziste. Jedna z pacjentek Freuda. przykurcze stawów (nienaturalny układ nóg). W chwili napadu histerycznego chory czubkiem głowy i piętami opierał się o podłoże i wyginał się brzuchem do góry. Emocje i uczucia histeryków są infantylne. podobne do występujących w normalnych ciążach. uznawanych w średniowieczu za dowód opętania przez diabła. określające miejsca pozbawione czucia. Chora odczuwa niekiedy bóle. kurcz pisarski (zaciśnięta ręka. Wyróżniającym się zjawiskiem jest parastezja. pozy często są jaskrawo nienaturalne. występująca w przypadkach ciąży histerycznej. że jest to nieświadomy. gwóźdź histeryczny. komunikatem o zaistniałym konflikcie wewnętrznym. Bóle głowy są tak intensywne. Okazało się. czyli nachylenia ciała do przodu pod kątem prostym. kończyny. Według klasyfikacji ICD-10 do grupy pierwszej zaliczamy niedowłady i porażenia ( np. zmiana. jest to tzw. tworząc łuk. łuki histeryczne. Może ono obejmować połowę ciała. kurcz przełyku (kula histeryczna). Ich gesty. Zachowują się tak. interesującą jest przy tym ich zmienność w czasie. Wielu z nich dysponuje bogatym zestawem form gestykulacji. niewrażliwych łat na ciele. Do tej grupy zaburzeń zalicza się również pomniejszone lub powiększone widzenie przedmiotów. M. od radości do głębokiego smutku. Ponieważ z reguły są to ludzie wrażliwi. wyparty protest przeciw zachowaniu guwernantki. Dzisiaj ta forma konwersji występuje niezmiernie rzadko. niemożność przełykania (dysfagia). zawężenie pola widzenia. Znane są „rękawiczki” i „pończoszki” histeryczne. J. niemożność pisania). przesadne. gdy musiała to zrobić. cofnięcie się do stanów wcześniejszego rozwoju. Wyrazistymi objawami histerii są k o n w e r s j e. Interesującym przypadkiem jest kamptokornia. Wykorzystują je ciągle grając coraz to inną rolę. Występują w niej wizualnie dostrzegane objawy a także zatrzymanie miesiączki. możemy przeto przypuszczać.1893) często spotykano tzw. połowy ciała). która miała zwyczaj pojenia psa ze szklanki. Mają one zmienną lokalizację. Ta forma konwersji najczęściej występuje u żołnierzy pod wpływem silnych napięć frontowych. „graniem” . Zaburzenie wyższych form zachowania dobrze ilustruje zespół Gensera. wydzielanie siary. występuje zjawisko regresji. miny. Konwersje dzielimy na trzy grupy: ruchu (motoryki). 21-letnia dziewczyna nie chciała pić ze szklanki i cierpiała. jak w przypadkach guza mózgu. głuchotę histeryczną i niewrażliwość innych zmysłów lub nadwrażliwość zmysłową. wesołkowatym nastrojem.196 spowodowane zmianami organicznymi. Osobnik taki szybko przechodzi od pobudzenia do depresji.Za czasów sławnego francuskiego neurologa i psychiatry.. Utrudnia to kontakty z otoczeniem. że zmusza do poszukiwania coraz to innych dróg ujścia napięć. Histeria jest swoistą ekspresją napięć wewnętrznych. gdyż ludzie nie lubią gwałtownych przejść od miłości do nienawiści lub odwrotnie. Z tym się łączy ich wielka podatność na sugestię. Histerycy przejawiają wyraźną tendencję do zachowań teatralnych. dramatyzacji sytuacji. czucia i wyższych form zachowania. W języku łacińskim conversio znaczy odwrócenie. jakby podleganie modzie. Psychologowie i psychiatrzy znają liczne formy konwersji. a pochodny termin „konwersja” oznacza przeobrażenia napięć emocjonalnych w somatyczne symptomy dolegliwości. Cechą charakterystyczną osób dotkniętych histerią jest zmienność emocjonalna. jakby szukali coraz to nowego wyrazu swoich odczuć i stanów psychicznych.

. wolną od objawów somatycznych. Interesujący przykład konwersji jednostkowej na podobnym tle mamy w ramce nr 19. nieczystościami. A tym może być. przed zabrudzeniem.hydrofobia. Nieprzerwany potok słów służy rozładowaniu napięcia. nadyma. przed obcymi. Oto kilka odmian fobii: . Cyt. cierpiący boją się znaleźć na moście. Przyczyna lęku jest choremu znana. czerwienieje. aczkolwiek trudną do weryfikacji tezę przedstawia E. przed wodą. Zwykła chodzić zawsze na tę mszę. Mimo to występuje u niego lęk z powodu wyobrażeń. Jej charakterystykę znajdzie Czytelnik we fragmencie. wierzy itp. obawa destrukcji. lęk połączony ze wstrętem przed mężczyznami. Fobie społeczne (lęk przed oceną.nozofobia. 1992 r. którą odprawiał „jej” duszpasterz”. przybierającą niekiedy formą epidemii.aichmofobia. lęk przed otwartą przestrzenią. zaraźliwą. o cechach dziecięcych. Niekiedy występuje tendencja do nadmiernej gadatliwości. a nawet agresji wobec obcych. Bywa ona przyczyną nietolerancji. przed piorunami. N początku XVIII wieku w jednym z żeńskich zakonów wszystkie mniszki czuły się przemienione w kotki.197 roli głupiego.. . przed ostrymi przedmiotami. . Ringel: Nerwica a samozniszczenie. dotyczącym zaburzeń osobowości. Ramka nr 20 „Pewna 32 letnia kobieta od pewnego dnia każdego miesiąca odczuwała nieznośne bóle głowy ilekroć chciała wyjść z ławki w celu przyjęcia komunii świętej. pojawi się ślepota histeryczna itp. PWN. Dopiero analiza pozwoliła zrozumieć. Jego zdaniem histeria znajduje swój konwersyjny wyraz w zaburzeniu pracy narządu. . . . może on unikać sytuacji. Freud rozróżniał histerię konwersyjną i lękową. bezradnością życiową. należy odróżnić osobowość histeryczną. Ksenofobia jest jedną z fobii społecznych. Zawsze dochodziło do ciężkiego konfliktu wewnątrz psychicznego pomiędzy jej skłonnością.ksenofobia. wystąpi drętwienie lub paraliż nóg. Na zadane pytania osoby takie udzielają zaskakujących i bezsensownych odpowiedzi. s.55. F o b i e. jeżeli widok kogoś wzbudza napięcie. chory najczęściej wie o tym. niedojrzałą. tiki. Była to jedna z form histerii zbiorowej o podłożu religijnym. obawy niespodziewanego zetknięcia się z obiektem lęku. Osoba ta była protestantką: pod wpływem pewnego znanego duszpasterza odnalazła drogę do Kościoła katolickiego. zaburzenia lękowego. poruszały się jak kotki. lek przed chorobami. że nic mu nie grozi ze strony obiektu lęku. Z minionych czasów znamy histerię zbiorową. poci się. zachorowaniem. Chory odczuwa trudności mówienia. zacinanie.agorafobia. Interesującą. a jednak boi się. . który najlepiej symbolizuje występujący konflikt psychiczny.mizofobia. jakby świadczących o niedorozwoju. Są to zaburzenia lękowe irracjonalne. . miauczały. Histeria przybiera różnorodne formy.androfobia.brontofobia. a przy tym zakochała się w tym duchownym. Od histerii. wypowiadając się krzywi. Ringel. na skutek patologicznego uwarunkowania. za: E. w których daje ona znać o sobie. co uniemożliwiało jej przyjęcie sakramentu. Do tej kategorii zaburzeń zalicza się jąkanie. jak doszło do tego symptomu. wpływających znacząco na życie zbiorowe. Jeżeli nie chce się odejść od kogoś. a rezygnacją uznawaną rozumowo za obowiązek. Warszawa. stąd też nasila się on wyraźnie w stanach znacznego pobudzenia emocjonalnego. każdy przedmiot i każde zjawisko.

łódź przewróciła się i zatonęła. niż do wyjątku. Przykładem czynności kompulsywnych może być przecieranie co parę minut klamki u drzwi (bakteriofobia) lub powtarzające się mycie rąk. Chory np. obrazoburcze. Dokuczliwe są myśli swawolne. przeznaczenie). ani momentu utracenia kontaktu z kolegą. dotyczącej wypowiedzi. nasilają się do stopnia irracjonalności. Pozostałe wydarzenia pamiętali dobrze.198 występowaniem publicznym) utrudniają lub uniemożliwiają nawiązywanie kontaktów społecznych i sprawne funkcjonowanie wśród ludzi. trzech mężczyzn na jeziorze łowiło ryby z łódki. Konkretne formy zaburzenia wiążą się z właściwościami sytuacji. Z a b u r z e n i a d y s o c j a c y j n e polegają na zaniku. wykonanych czynności. zachowania. Owe poczucie choroby jest wyraźnie przesadzone. zwane także nerwicami natręctw. ale impuls wyzwala lęk i wymusza formy zachowania zapobiegawczego w postaci chowania przedmiotów ostrych. w którym lęk pojawia się pod wpływem poczucia choroby i bólu. . Zaburzone zostają głównie podzielność i przerzutność uwagi. zapraszania osób trzecich. Doznania interoreceptywne i mioceptywne są w świadomości hipochondryków pełniej reprezentowane niż bodźce eksteroceptywne. które wykonujemy codziennie. pamięć wydarzenia lub przestaję działać uwaga w trakcie wykonywania czynności. Bojaźń zakażenia się powoduje ograniczenie kontaktów społecznych. Dzieje się tak pod wpływem silnego przeżycia. Ta przewaga wyraźnie uwidacznia się w sytuacji obniżonej aktywności. nie reaguje na zmianę sytuacji. Z a b u r z e n i a o b s e s y j n o – k o m p u l s y w n e . „odszczepieniu” niektórych funkcji psychicznych od świadomości. np.. Myśli natrętne mogą koncentrować się wokół ciągłej kontroli siebie. Oto np. występującego łącznie lub w jednej z trzech form: myśli natrętnych. Chory zdaje sobie sprawę z ich bezsensowności. narzucające się lęki. Czynnościom tym towarzyszą fobie. W zaburzeniach psychicznych takie połączenia kilku elementów należy raczej do reguły. co wywołuje potęgujący się lęk przy ich kolejnych powrotach. Zawadzki do zaburzeń dysocjacyjnych zalicza także somnabulizm. ananke= konieczność. Utonął również jeden z rybaków. Jednak. ale nie reaguje na bodźce otoczenia. w zaburzeniu stają się zbyt częstotliwe. każda drobna niedyspozycja wywołuje obraz zagrożenia. izolowanie się. H i p o c h o n d r i a jest zaburzeniem. bluźniercze. zawodowej. W nowoczesnej klasyfikacji zaburzeń psychicznych hipochondria nie jest uwzględniana jako samodzielna jednostka. czynności kompulsywnych i fobii. W odmianie dysocjacyjnego zaburzenia uwagi objawy nie są tak wyraziste jak w amnezji. spotyka się przypadki zaburzeń czysto hipochondrycznych. B. dokładnie wykonuje jakąś czynność. Zawadzkiego. nie odpowiada na pytania. Dwaj pozostali nie pamiętali ani chwili zatonięcia łodzi. charakteryzują się odczuwaniem przymusu (gr. Niekiedy na widok świętych obrazów opanowują chorego myśli o treści seksualnej. gdyż „zaniedbanie” wywołuje silny lęk. czyli wykonywanie czynności motorycznych w czasie snu. U kobiet niekiedy pojawia się impuls zabicia nowonarodzonego dziecka. szoku psychicznego. Poczuciu temu towarzyszy świadomość obcości przymusu. Nawet tylko możliwość zachorowania wywołuje lęk. Jest to przypadek a m n e z j i d y s o c j a – c y j n e j. Zanika np. Świadomość bezsensu takiego czynu powstrzymuje od jego wykonania. lekarza czy podpisał receptę itp. Aktora może męczyć powracająca myśl o tym czy nie opuścił fragmentu kwestii. ale musi je wykonać. łapanie się za portfel –częste sprawdzanie czy aby się nie zgubił. traktuje się ją jako objaw występujący w wielu zaburzeniach. by nie pozostawać sam na sam z dzieckiem Czynności kompulsywne są podobne do tych. zdaniem B.

Życie traci swój urok. naprzemiennością nastroju. Cierpieniem tym jest dotkniętych około 1% osób populacji ludzkiej. El Greco. S c h i z o f r e n i a jest ciężka postacią zaburzenia psychicznego. spowolnienie aktywności.maniakalnych zmienia się radykalnie wraz z nastrojem. niekiedy latami. Zaburzenie myślenia przyjmuje formę urojeń. jedna z cierpiących osób uroiła. szoku. stając się problemem społecznym. Niekiedy są to wypowiedzi osób. stwierdzono ją m. że jest rozszczepienie. Emocje zazwyczaj są płytkie. . orientacyjnie ponad dwa tygodnie. doba staje się dla nich zbyt krótką. in. entuzjastyczni. Jest to zaburzenie dziedziczne. głosy są dokuczliwe. bojaźliwi. a w drastycznych przypadkach-do śmierci dziecka. Depresja dziecięca często przekształca się w chorobę sierocą. Znane są przypadki powrotu pamięci po upływie 30-tu lat. Czasami schizofrenicy mówią do siebie w obecności innych. ten nieład terminologiczny!) charakteryzuje się zmiennością. płaczą w sytuacjach pogodnych. miesiącami. może zmieniać się zarówno w cyklach krótkich jak i długotrwałych (+ 3-miesięcznych). a jej objawy zaostrzają się. religijną lub polityczną. Zachowania osób depresyjno. źle sypiają. Na depresję cierpią częściej kobiety niż mężczyźni. urazu osobnik oddala się od miejsca zdarzenia. że prześladują ją Marsjanie. Depresja występuje pod wpływem smutnych. Dotyka ona około 15% populacji współczesnego świata zachodniego i stale nasila się. skłonni do zabawy i hulanek. gdy trwa przez dłuższy czas. w niektórych rodzinach ujawnia się ona u 1018% osobników. że jakieś siły zewnętrzne czyhają na jego zdrowie. Dostojewskiego i wielu innych. Staje się ona zaburzeniem. Cierpienia zdaje się nie mają końca. komentują zachowania. czują się przemęczeni. W stanie manii są twórczy. sytuacja tragiczne wywołują niekiedy śmiech. a w nocy sypiała pod fortepianem. Cierpiący w tym stanie odczuwają przygnębienie. Zaburzenie afektywne dwubiegunowe. rwane. przybiera nowe nazwisko i imię. świadomość) sugeruje. Myślenie schizofreników jest chaotyczne. zwane także p s y c h o z ą d w u b i e g u n o w ą (Ah. z którymi osobnik od dawna nie utrzymuje kontaktów. co prowadzi do opóźnienia w rozwoju. Emocje schizofreników są nieadekwatne do sytuacji. po niej znowu depresji i cykl się powtarza. załamani. zamknięci w sobie.schidzei= rozczepiać i phrein=dusza. podejmuje nową pracę zazwyczaj gorszą od wcześniej wykonywanej i stan ten trwa tygodniami. wyjeżdża niekiedy na znaczną odległość. Shakespeare’a. pod ochroną strun. Czechowa. więc chroniła siebie nosząc we dnie duży turban na głowie. pozostając w swym zamkniętym świecie. prezentują niską samoocenę. nie pamięta kim właściwie jest. Według niektórych znawców problemu dolegliwość ta występuje często u artystów. pesymistyczne nastawienie wobec przyszłości. Bywają rozdrażnieni. przestaje nęcić. Po fazie depresji następuje faza euforii (manii). Np. Oznacza to dezintegrację procesów psychicznych i zdolność poprawnego reagowania na sytuacje życiowe. szastają pieniędzmi. stosuje urojone środki zapobiegawcze. zniechęceni. u Mozarta. są zatem kłopotliwe we współżyciu.. przejawiają się one głownie w postaci halucynacji. Nazwa (od gr. najczęściej występuje ona u osób w wieku 45-55 lat. wydają różnorakie polecenia. tam zaczyna nowe życie. W depresji są wyciszeni. nieprzyjemnych zdarzeń niemal u każdego człowieka i jest to stan normalny.199 F u g i (ucieczki) dysocjacyjne są przypadkami szerokiego zaburzenia pamięci. nawet pożyczonymi. bez związku z kontekstem sytuacyjnym. Czas trwania danego nastroju zależy od wielu cech jednostki. Zaburzenia dotyczą postrzegania. chory przedstawia siebie jako postać historyczną. Z a b u r z e n i a n a s t r o j u objawia się w postaci depresji (zaburzenie afektywne jednobiegunowe) i psychozy maniakalno-depresyjnej (zaburzenie afektywne dwubiegunowe). czasami jest przekonany. podzielenie umysłu. gniewają się bez powodu. Pod wpływem silnego przeżycia. bez ciągu logicznego.

Są to ludzie niezwykle uparci. a nawet celowego gnębienia. Występują urojenia ksobne. bezcelowa aktywność przeciwna nakazywanej. nie objawiający wzruszeń. mściwi. Ludzie o takiej osobowości pragną zwracać na siebie uwagę innych. że ludzie go nie rozumieją. traktują innych z góry. wielcy i utalentowani. to długotrwały bezruch. że inni są wrogo. Charakterystyczne dla tego zaburzenia są o s ł u p i e n i e i k a t a t o n i a. niespójnych wypowiedziach. nieodpowiednim do sytuacji zachowaniu. Jego wrażliwość jest selektywna. urojenia wyjątkowości. poczucie głębokiej krzywdy. Urojenia są konsekwentnie logicznie rozwijane. stan zamroczenia. Są oni niezmiernie wrażliwi na punkcie własnego znaczenia. płytkością przeżyć emocjonalnych. Istnieje kilka odmian zaburzeń schizofrenicznych. 2. występuje mania wielkości. zachowują się zalotnie. poza osłupieniem u ludzi tej choroby występuje negatywizm. w którym dominuje najczęściej określona cecha patologiczna . wzrusza go to. Typ niezróżnicowany. opór przeciw wszelkim poleceniom. Mamy więc: 1. gestykulują. bywa. 2. w którym fantazje wynikłe z pragnień są utożsamiane z rzeczywistością. że treści wypowiedzi telewizyjnych są odbierane jako przekaz osobisty. Z tego powodu określenie zaburzonej osobowości często pokrywa się z nazwą zaburzenia. spowolnionego działania. 3. Typy schizofrenii wyróżnia się ze względu na dominację określonej cechy. egoistycznie i manipulatorsko. Typ zdezorganizowany (hebefreniczny). jest to kategoria „inne”. Dokonano ich specjalistycznej klasyfikacji. Pierwsze przypomina stan letargu. o chaotycznym myśleniu. co do tego. Osobowość schizoidalna wyróżnia się tym. Osobowość paranoiczna cechuje ludzi podejrzliwych. nastawieni wobec nich. że występują u nich deliria histeryczne. tak by wykluczyć wszelkie wątpliwości. Mamy więc: 1. Są przekonani o swojej dobroci i o tym. nieufnych wobec innych. . stanowiąca rezerwę klasyfikacyjną. nie szanują jego uczuć. giętkość woskowa. że oni są „ponad”. Typ paranoidalny. Typ katatoniczny. np. unikający kontaktów z innymi ludźmi. upatrujący w zachowaniach bezinteresownych zalążka intrygi przeciw nim. o wielorakich objawach. że osobnik o tych właściwościach jest zamknięty w sobie. w wyniku tego izoluje się od innych i oddaje marzeniom. pielęgniarza. płytkiej uczuciowości. wielkiej postaci. nieuświadamiane pragnienia seksualne. Osobowość histeryczną charakteryzuje się regresją do wcześniejszych i prymitywnych form zachowania. 4. nie zwracając uwagi na otoczenie. aż do absurdu. zachowuję się aktorsko. bezładnym. dramatyzują sytuacje. drugie. trwające kilka godzin. są gruboskórni i niedoceniają jego wrażliwości. Żywią silne. Cechy schizoidalne nabierają wyrazistości wraz z upływem lat życia. starający się nie zwracać uwagi na siebie. aczkolwiek niesłusznie. nieśmiały. 3. „arystokratycznie”. Niekiedy występują u nich napady histeryczne. Szakespeare’ów i inne znakomitości. Osobnicy paranoiczni zachowują się wyniośle. wtedy płaczą. Z tego powodu sądzi. najmniejszy gest niedocenienia powoduje długotrwałą obrazę. niezmiernie opanowany. Z a b u r z e n i a o s o b o w o ś c i charakteryzują się złożonym układem cech. krzyczą. utrzymywanie kończyn w pozycji uformowanych przez innych.200 oddające obojętność wobec świata. nieuznających „odruchu serca”. występuje przewrażliwienie i wybujała zazdrość o partnera i wiele podobnych. dążący konsekwentnie do spełnienia zemsty. wśród chorych tego typu spotyka się Piłsudskich. mniej wyrazistych niż w typach poprzednich. urojeniowy. Zdarza się. co innym jest obojętne. Jezusów.

Czabała). 5. Osobowość lękowa jest zdominowana przez zgeneralizowane i stałe poczucie niepokoju. 8. Wybujały narcyzm charakteryzuję się nadmierną koncentracja na sobie. pogardy dla innych. Osobowość antyspołeczną prezentują ludzie wrogo nastawieni wobec społeczeństwa. przestawienie kwiatka na inne miejsce niż jemu przeznaczone wywołuje napięcie i oburzenie. prezentują mistrzostwo w obniżaniu zapału. Osoby o takiej psychice mają utrudnione kontakty społeczne. psuciu planów działania. są to ludzie zdrowi fizycznie. przekorze. ich zdolności do przeżyć miłości są ograniczone. darczyńców nie cierpią. inteligencji praktycznej. W literaturze specjalistycznej określa się ją również terminem „bierna” i rozróżnia się odmiany biernej-uległej i biernej agresywnej. Osobowość obsesyjną (anankastyczną) przypisujemy ludziom niezwykle skrupulatnym. a także zmienne pojmowanie siebie. postępują nieudolnie i niekonsekwentnie. sztywnym w ocenach. nie planują działań w długiej perspektywie czasu. 9. 7. Drudzy są zawistni. W niektórych przypadkach występuje u nich zaburzenie typu b o r d e r l i n e. domagają się pomocy. unikającym improwizacji. Ludzie o takiej osobowości nie cierpią krytyki. miejsce pracy lub mieszkanie musi być u nich utrzymane we wzorowym porządku. lęku przed nadchodzącymi zdarzeniami. ich poziom aspiracji kształtuje się poniżej przeciętnego. nie znoszą ich przewagi i zdolności samodzielnego decydowania. ich emocje nie są ustabilizowane. z byle czego robią przedmiot docinków. 6. brakuje im sprytu życiowego. powodujący dezorganizację zachowania. Pierwsi są przyjaźni. Czasami w tej wiązce cech znajduje się też złośliwość. Szczegółowa charakterystyka osobowości tego typy zawiera ramka nr 20.201 4. tak jakby strugali patyk lub ciosali kamień. co powoduję trudności współżycia i nawiązywania kontaktów z ludźmi. niepohamowaną potrzebą pochwał przy jednoczesnym poczuciu niskiej wartości. Osobnicy narcystyczni nie są skłonni do empatii. zawyżoną oceną własnej osoby. moralnych. nie występują też u nich żadne zaburzenia psychiczne. nigdy siebie. ich wrażliwość moralna nie osiągnęła niezbędnego poziomu do regulacji zachowania w społeczeństwie. Niekiedy towarzyszą temu skłonności samobójcze. Dokonują przestępstw lub zbrodni na zimno. 10 Osobowość zależna występuje u osób niesamodzielnych. odwołujący się do uczucia litości. są ulegli społecznie i konwencjonalni. dokuczliwi we współżyciu. rygorystycznie przestrzegającym nakazy norm prawnych. biernym oporze. nie szanują praw i uczuć innych ludzi. Ucieczka w fantazje. typowa u osób gwarowo zwanych „łamagami”. czyli niejasne poczucie tożsamości. połączona z agresją. Osoby takie są przesadnie pedantyczne. Z reguły czują się pokrzywdzeni. złośliwi. niepobłażliwym. szybko się męczą. W wersji patologicznej rozwija się zespół cech sprzecznych wzajemnie. Ludzie tacy boją się zboczyć z narzuconej drogi. częściej jednak wyróżniana jako odrębny typ (Cz. obyczajowych. Osobowość chwiejna emocjonalnie jest zbliżona do osobowości histerycznej. Są nadmiernie krytyczni. skłonni do masochizmu. nie respektują oni żadnych regulacji życia społecznego. są łatwowierni. od innych oczekują uznania i podziwu w zamian niczego nie ofiarowują. nadzwyczaj przezornym. Nie mają ambicji. marzenia jest następstwem tego stanu rzeczy. oczekujących wsparcia ze strony innych. nie mają wyrzutów sumienia. za swój los obwiniają innych. jednak nie są to jednostki sprawne. rozmyty obraz samego siebie. Osobowość nieadekwatna. Osobowość narcystyczna jest w istocie rzeczy hipertrofią normalnej cechy miłości własnej.Zawadzki). reagują na nią gwałtownymi wybuchami gniewu. niekiedy z nią utożsamiana (B. są egoistyczni. Swą .

A jako dorastający młodzieniec. Wyliczanie typów zaburzeń osobowości daje jedynie przybliżony obraz zjawiska. nieśmiała i łagodna. że wraz z rozwojem cywilizacyjnym pojawiają się coraz to nowe cechy patologiczne. a Fryderyk zastanawiał się pod jakim kątem należy uderzać piłkę. jak można pokonać możliwie największą odległość przy wydatkowaniu minimum energii lub jak można najłatwiej przeskoczyć przez płot albo jaka jest idealna długość laski spacerowej. Ta sama drobiazgowa procedura dotyczyła godzin snu. aby wszystko podporządkować ścisłym przepisom i drobiazgowym regułom. Przyjaciele z lat dziecinnych wspominali o „naukowej” skrupulatności. Te rysy charakteru ujawniły się w osobowości Taylora od wczesnego dzieciństwa. Gogol (Nos). Interesujące jest to. jakim mnie sobie życzy szef staje się standardem pracowniczym w niektórych firmach.Stevenson (Dr Jekyll i Mr Hyde). ma wyjaśnienie przyczyn ich powstawania. Bycie takim. np. bowiem ilość cech psychopatycznych i socjopatycznych liczy się w setkach. w innych osobowość pierwotna nie wie o istnieniu wtórnej. Człowiek normalny zmienia w różnych sytuacjach swe zachowanie. tak aby każdej móc poświęcić jednakową ilość czasu. U osób o takim zaburzeniu następują. twórca „naukowego zarządzania”. które. np. natomiast „mnodzy” zmieniają osobowość. zalotna. częstotliwość uderzeń serca. był człowiekiem bez reszty zaprzątniętym kwestią kontroli. obliczając siłę uderzenia oraz korzyści i niekorzyści uderzeń zbyt silnych lub zbyt słabych. Ramka nr 21 „Frederyk Taylor. że wraz ze przemianą osobowości następują zmiany procesów nerwowych i fizjologicznych. Przed rozpoczęciem gry w baseball upierał się. Mniej więcej od dwunastego roku życia Taylor miał okropne nocne koszmary i cierpiał na bezsenność. w którym obowiązywały surowe purytańskie wartości (szczególną uwagę zwracano na pracę. W niektórych przypadkach obie wiedzą o swoim istnieniu. Nawet gra w palanta podlegała starannej analizie. dyscyplinę i zdolność panowania nad emocjami). W tej sytuacji większe znaczenie.. Był to człowiek pełen obsesji. W znanym przypadku Ewy Białej na jej miejsce pojawiała się Ewa Czarna. Wyrastając w zamożnym domu. niż opis i klasyfikacja typów zaburzeń. uzasadniających żądania pomocy. ruchliwa. Taylor szybko nauczył się poddawać surowej samodyscyplinie. „osobowość na życzenie”. jaką wnosił do gier i zabaw. Przyjmując luźne kryterium kwalifikacyjne listę zaburzeń można powiększać niemal bez ograniczeń. W rezultacie zmiany z reguły pojawia się osobowość. kompulsywny. kleptomanach. nie podlegające świadomościowej kontroli.. zwykł sporządzać listę atrakcyjnych i nieatrakcyjnych dziewcząt. 11 Osobowość wieloraka (mnoga) jest zaburzeniem fascynującym literatów.(. zanim poszedł na tańce. przeciwna. Thigpen i Cleckey (Trzy twarze Ewy). Zauważywszy. W czasie spacerów po okolicy młody Fryderyk nieustannie kontrolował sprawność swoich nóg. aby pole do gry zostało dokładnie wymierzone i aby zachować odpowiednie odległości między pozycjami poszczególnych graczy. jak sądził.202 zależność kompensują mniemaniem o wybitnych zaletach i talentach własnych. druga wyzywająca. Taylor nalegał. piromanach i wielu innych. Pierwsza była spokojna. zmiany osobowości. makiawelistach. pisali o takich przypadkach Dostojewski (Sobowtór). nawet gdyby te dokładne co do centymetra pomiary miały zabrać większość słonecznego przedpołudnia. Na co dzień mówimy o sadystach. będą na zabawie. pedofilach. aby odkryć. kierowała nim nieubłagana potrzeba ograniczania się do ścisłych reguł i panowania nad wszystkimi aspektami swojego życia.). Wiemy. że najbardziej .

Spędzanie nocy poza domem przysparzało mu więc trudności. Występowanie schizofrenii ma związek m.. za: G. A.s. zerwanie połączeń płatów czołowych z ośrodkami ruchowymi powoduje porażenia histeryczne. Trzecia. Drugą grupę przyczyn zaburzeń upatruje się w czynnikach bilogiczno-organicznych. Ważną rolę w regulacji funkcjonowania organizmu odgrywają hormony. Od czasów Freuda przyczyn różnorodnych zaburzeń psychicznych upatruje się w niewłaściwych relacjach społecznych w rodzinie dziecka. surowy ojciec mieli się przyczyniać do powstawania nieświadomych konfliktów. niż w grupie narodzonych w czasie pokoju. Zaburzenia kompulsywne pojawiają się w następstwie nadaktywności szlaku nerwowego. Ten punkt widzenia zaczął tracić na znaczeniu wraz z rozwojem wiedzy o funkcjonowaniu mózgu. Ogólnie rzecz biorąc istnieją cztery kategorie przyczyn zaburzeń psychicznych i osobowościowych. Pierwszą stanowią czynniki genetyczne i wrodzone. albo nadopiekuńcza matka. W podeszłym wieku wolał sypiać w pozycji na wpół siedzącej. niedoczynność przysadki mózgowej i niedobór hormonu wzrostu jest przyczyną infantylizmu. powoduje zaburzenie rozwoju osobowości dziecka. Stwierdzono. podparty wieloma poduszkami. występujący pod wpływem stresu. Alkoholizm matki.). kiedy leży na plecach. ilekroć groziło mu przybranie tej pozycji. Niektóre nasze zachowania ukształtowały się u zarania ewolucji gatunku ludzkiego. strach przed niektórymi istotami.203 dręczące sny ma wtedy. że wielu przestępców przeżyło trudny poród i powikłania porodowe wpłynęły niekorzystnie na ich psychikę. poczucia winy. Z punktu widzenia freudyzmu przypadek Taylora to klasyczna ilustracja obsesyjnokompulsywnego typu osobowości o podłożu analnym. Obecnie uznaje się zaburzenie za uwarunkowane genetycznie. PWN. aby chłodziło mu głowę. . Wśród chłopców urodzonych w Niemczech w czasie ostatniej fazy wojny wystąpił znacząco wyższy odsetek homoseksualistów. Właściwie przez całe swoje życie walczył z bezsennością i stosował różne pomysły na ułatwienie zasypiania. które wpływają na rozwój i stan płodu w łonie matki lub w trakcie porodu. Np.. gdzie było zbyt mało poduszek. Obecnie dochodzi niekiedy do przerostu tej funkcji i pojawiają się fobie lub rozwija się osobowość lękowa. Morgan: Obrazy organizacji.” Cyt. np. Depresja wynika z osłabienia funkcji bocznego odcinka kory czołowej (zakrętu obręczy) i zawężenia uwagi do sfery uczuć smutku. Do kategorii czynników wrodzonych zaliczamy te. na przykład rozpinał na dwóch kojach płócienne prześcieradło. jeżeli pojawia się ono u bliźniąt monozygotycznych lub u większości członków danej rodziny. dzięki której budził się. Oziębła. jest zatem zawężana dzisiaj do bardzo specyficznych przypadków zaburzeń.. kompleksów To one stanowią podłoże psychopatologii człowieka dorosłego. że uszkodzenie różnych partii mózgu wywołuje specyficzne zaburzenia psychiczne.238-239. Raine wykazała. czasami usiłował spać podparty szufladami wyciągniętymi z hotelowego biurka(. palenie papierosów zwiększają ryzyko pojawienia się zaburzeń. Warszawa. Nowoczesne metody badawcze stwarzają możliwości poznania zależności pomiędzy właściwościami genów a niektórymi zaburzeniami psychicznymi. 1999 r. pająkami pełnił przystosowawczą funkcję ochronną. Ich niedobór powoduje rozmaite skutki negatywne. z zwiększoną recepcją dopaminy w pewnych okolicach kory mózgowej. psychoanalityczna interpretacja. skonstruowała „uprząż” z rzemieni i drewnianych klocków.in. a w hotelach. Eksperymentował również z innymi sposobami przezwyciężania koszmarów sennych. np. wiodącego od płata czołowego do jądra ogoniastego. Niedobór testosteronu w organizmie matki.

a terapeuta wyłapuje z tego wszystkie istotne treści. tzn. utracie eksponowanego stanowiska. że psychoterapeuta ma nad amatorami przewagę wykształcenia specjalis-tycznego Na poprawnie prowadzoną psychoterapię składa się ciąg następujących czynności:1) diagnozowania. Nie idzie tu jedynie o nazwanie choroby i jej przypisanie do odpowiedniej kategorii w systemie ICD-10 lub w jakimś innym. lecz o rozpoznanie struktury zaburzenia. Z tego punktu widzenia niektóre zaburzenia psychiczne jawią się jako wynik niewłaściwego warunkowania bodźców. które doprowadziły do jej powstania. Depresja może także być następstwem tzw. co było źródłem choroby. czyli trafnego rozpoznania istoty zaburzenia. uzdrowiciele. w przypadkach fobii. Aby osiągnąć wspomniany cel należy zastosować odpowiednie metody. czyli określenie prawdopodobnego przebiegu choroby w przyszłości i efektów terapii. Wskazówką istotności staję się opór pacjenta. behawioralna i poznawcza. one są silnie osadzone w nieświadomości. uznawaną za znak firmowy psychoanalityków. niechęć mówienia o treściach wypartych. Badania porównawcze wielu form psychoterapii pokazały. triady poznawczej (A. Istnieje kilka rodzajów psychoterapii. że w dzieciństwie człowieka zostały zrepresjonowane myśli i uczucia społecznie nie aprobowane. b) zmianę obrazu siebie i świata c) poprawę relacji z otoczeniem. antyspołeczna) kształtują się pod wpływem obserwacji. Dodajmy. ale i ich podłoże. uświadamia pacjentowi przyczynę jego cierpienia i radzi jak w nowy sposób interpretować przeszłe wydarzenia. że każde zaburzenie pojawia się w następstwie splotu okoliczności. przynajmniej zmniejszenia cierpień. Najbardziej znane i najczęściej stosowane to: psychoanaliza. Psychoterapia daje ludziom cierpiącym: a) nadzieję poprawy. Psychoterapia. Nie ingeruje ona w strukturę fizyczną lub chemiczną organizmu. że podobne korzyści oferują szamani. tak różnorodne i tajemnicze. Przyczyny zaburzeń psychicznych. Zrozumienie tego. Rozluźniony pacjent mówi o każdej. modele demonstrując je przyczyniają się do ich upowszechnienia. Niektóre zaburzenia osobowości (osobowość lękowa.Beck). dotyczące danego zaburzenia i tą drogą dochodzi do rozpoznania przyczyny choroby. Pamiętać też trzeba. że wyżej przedstawione wątki występują niemal we wszystkich odmianach zabiegów tego typy. bądź reakcji w warunkowaniu instrumentalnym. 3) prognozowania.Jacson). co jest domeną zabiegów medycznych i farmakologicznych. negatywnego obrazu aktualnej rzeczywistości i pesymistycznego spojrzenia na przyszłość. Depresja zgodnie z tą wizją pojawia się u osób. jest warunkowane wieloma przyczynami. Psychoterapia jest jednym ze sposobów przeciwdziałania zaburzeniem psychicznym. które z różnych powodów nie uzyskują niezbędnej ilości wzmocnień. negatywnego obrazu siebie. nasilenie empatii i zaufania. Warto jednak pamiętać.2) wskazania przyczyn. humanistyczna. Jedną z nich. Wyżej przedstawione uwagi są jedynie wskazaniem kierunków poszukiwania uwarunkowań tych zjawisk. że nie mogą być sprowadzone do paru formułek wyjaśniających przyczyny ich powstawania. ludowi bioterapeuci (S. W dodatku różnie one skutkują w każdym przypadku jednostkowym. czyli mechanizmów jej przebiegu. jest metoda wolnych skojarzeń.4) zastosowania skutecznych metod leczenia lub oddziaływania na pacjenta. przeprowadzce do obcego miasta itp. „grzeszne”. Podobnie funkcjonuje przeniesienie. W. w danej chwili przychodzącej mu myśli.204 Czwartą kategorię wyjaśnień prezentują zwolennicy szeroko pojętego ucznia się. np. Wynika ona z założenie. Psychoanalityk wydobywając je. czyli skierowanie na . P s y c h o a n a l i z a jest metodą przywracania świadomości treści wypartych. pozwala eliminować nie tylko objawy. Dzieje się tak po przejściu na emeryturę.

Bycie razem stwierdza R. znaczy bycie w tym samym świecie. lecz wspiera to. gdy na dany bodziec osobnik reaguje np. Terapia humanistyczna. rzeczową. Korzystanie z niej nobilitowało swego czasu bogate damy amerykańskiego „society”. zatem bardzo kosztowną. ich zdaniem. T e r a p i a h u m a n i s t y c z n a bywa niekiedy kojarzona jedynie z orientacją maslowowsko-rogersowską. Tę orientację terapeutyczną reprezentują L. Zaburzenia neurotyczne. E y s e n c k i J.A. na ogół jednak ujmuje się ją w szerszym kontekście teoretycznym egzystencjalizmu i określa się jako egzystencjalno-humanistyczną. ułatwianie samorealizacji. Ujawnienie tych uczuć pomaga psychoanalitykowi zrozumieć istotę napięć. Wersja terapii egzystencjalnej jest bardziej pogłębiona teoretycznie. a jego właściwości mogą być opisane jedynie w języku doznań. modyfikowana pod wpływem różnorodnych zabiegów i nowych doświadczeń. są wyuczone i wynikają z wadliwego uwarunkowania lub deficytu uczenia. Obiektem oddziaływanie terapeutów tej orientacji jest świadomość. opracowaną przez F. twardym człowiekiem” – ta wypowiedź pacjenta ilustruje istotę zabiegów gestalt. nauczenie się świadomego wyboru wartości i dobrego współwystępowania w świecie jest potrzebą człowieka. Poznanie świata dokonuje się przez bezpośrednie doświadczenie. z pełną akceptacje jego odrębności jako istoty ludzkiej. May. a co sądzić o zabiegach terapeutycznych psychoanalityków w przypadkach zaburzeń psychicznych. T e r a p i a b e h a w i o r a l n a jest ukierunkowana na eliminowanie niepożądanych zachowań metodami wypracowanymi w teorii uczenia się. To podkreśla teraźniejszość terapii i jej humanistyczny charakter. P e r l s a. tym samym przyczyniało się do popularności i znaczenia metody. Wspomniany już R.Minkowski. W o l p e. Boss. by na bodziec wywołujący lęk wytworzyć reakcję spokojną. Nie narzuca mu swoich wizji. np. Do nurtu terapii humanistycznej zalicza się również terapię gestalt. ”Gdy rozszerzam klatkę piersiową czuję się potężnym. unikania konfrontacji z własną egzystencją. jest formą pośrednią między terapią a wychowaniem. co potencjalnie dobre w jednostce. w jej właściwym zaspokajaniu ma pomagać terapeuta. Głównym ośrodkiem tak uprawianej terapii jest Instytut Gestalt w Cleveland. Terapeuta chcąc pomóc cierpiącemu musi zrozumieć świat pacjenta. bez . widząc w nich metodę maskowania siebie . Jej celem jest pobudzanie rozwoju. zmieniając stronę fizyczną osoby zmienia się jej świadomość. Pomaga świadomie decydować o sobie i wybierać właściwe wartości życia. Dlatego też terapeuci tego kierunku unikają wyszukanej terminologii fachowej i żargonu poszczególnych szkół psychologicznych. istniejący tu i teraz. E. żywionych w dzieciństwie wobec rodziców. Terapeuta ma za zadanie doprowadzenie klienta (nie pacjenta!) do stanu pełnego rozwoju jego dobrych cech. Van Kaam i inni.205 psychoanalityka uczuć miłości lub nienawiści. Egzystencjaliści rozpatrują człowieka jako niepowtarzalny byt w świecie. silnym lękiem. zajmują się oni teraźniejszością i przyszłością. zgodnie z przemyślanym wyborem pacjenta. Poznanie i kształtowanie swego „bycia”. powstałych na tym tle. Terapeutów humanistycznych nie interesuje przeszłość klienta. Psychoanaliza jest terapią długotrwałą. Rogersa.Binswanger. Ta całość jest stale w nim obecna i nie ma nic wspólnego z dziecięcymi kompleksami. Jej najbardziej znanymi przedstawicielami są H. Nowe Ja pacjenta ma wyłaniać się świadomie. M. aktualnym uwarunkowaniem myśli i uczuć. wynikłych z uszkodzenia struktur mózgu Czytelnik sam potrafi właściwie ocenić. Zmiana świadomości dokonuje się z poszanowaniem integralności i niezawisłości pacjenta. W terapii idzie o to. skoncentrowana na osobie C. stanowiący nierozłączną całość ze światem. USA. May. Np. Nieprzystosowanie i różne dysfunkcje psychiczne mają miejsce wtedy. Jednak współczesne badania rozwoju psychiki podważają podstawowe przesłanki psychoanalizy.

Warszawa.S. jedzenie. .Cz. twierdzi. według którego reakcje antagonistyczne wobec lęku. Strelau (red): Psychologia.A. wystąpienie piorunów skojarzy się parokrotnie z czymś przyjemnym. L. W Polsce podobne zasady i techniki oddziaływań zastosował w latach 70-tych XX wieku H. P. Wyd. Jankowski: Od psychiatrii biologicznej do humanistycznej. w której nie występuje skuteczny system wzmocnień. A. Zauważono. Muszyński w procesie wychowania moralnego. M. 1997 r. skuteczność tej techniki ocenia się na 75% ( A. 1992 r. w leczeniu alkoholizmu i innych. Metoda okazała się skuteczna w zakładach zamkniętych.206 silnej emocji negatywnej. 2000 r. Mowrer jedną z form terapii behawioralnej . tuleniem w ramionach ukochanego. wykazanie zasadności innego myślenia jest jednym z celów tak pojętej terapii. Kepner: Ciało w procesie psychoterapii gestalt. Gdańsk. reagującym alarmem pod wpływem zawilgocenia. Pusty Obłok. Np.J. polegająca na ćwiczeniu właściwych schematów interpretacji zdarzeń skutecznie obniża poziom depresji. np. Warszawa. Po kilkakrotnym skojarzeniu moczenia się z obudzeniem dolegliwość ustępowała.S. że żaden mężczyzna już nią się nie zainteresuje itd. dotyczących pacjenta. Warszawa. Kratochwil: Psychoterapia. a nawet schizofrenicznych. GWP. to piorun zamiast brontofobii zacznie wzbudzać miłe wspomnienia lub oczekiwania. W iście amerykańskim stylu zastosował O. relaksacji. E. że to już koniec szczęścia. PWN. wykazał. Ellis. Warszawa. cudowną wycieczką. Warszawa. warunkowania awesyjnego. H. np. dzieci miały zyskiwać wpisy do notesu za każdy dobry uczynek. A. podręcznik akademicki. C. ale zawodna w społeczności otwartej. np. 1990 r.A. Jedna z technik. gospodarka żetonowa. Terapia poznawcza. . Nazywa się to przewarunkowaniem lub przeciwwarunkowaniem. 1975 r.E. kobieta.K. PZWL. Warszawa. PWN. że ona teraz jest nic niewarta. w: J. 1994 r. Jeżeli np. stosowana wobec dzieci upośledzonych umysłowo. a własne sukcesy przypisują korzystnym zbiegom okoliczności. W przypadkach enuresis (uporczywe moczenie nocne) układał dziecko do snu na materacu. Seligman: Psychopatologia. niż ludzie zdrowi.Rosenhan. Jest to zgodne z teorią hamowania wzajemnego Wolpego. Jakubik: Zaburzenia osobowości. relaksacje osłabiają lub eliminują związek danego bodźca z lękiem. wymienialnymi na atrakcyjne dobra. E. którą opuścił mąż. seks. . 1991 r. . że cierpiący na depresję nie stosują obrony Ja. T e r a p i e p o z n a w c z e. I. że wiele problemów zdrowotnych wynika z niewłaściwego myślenia. Również warunkowanie instrumentalne ma zastosowanie w terapii. Ta odmiana psychoterapii jest ukierunkowana na modyfikację sądów o sobie i wydarzeniach. Czabała i inni: Podstawowe zaburzenia psychiczne. Bergin (red):Psychoterapia i zmiana zachowania. . sprowadzająca się do nagradzania zachowań pożądanych żetonami. 1974 r. że sobie nie poradzi. Houts). 1972 r . Poczynania te zakończyły się kompletnym fiaskiem. Lektura: . PIW. . Postępują odwrotnie. L Garfield. Wykorzystuje się w niej zasadę utrwalania zachowania wzmacnianego (nagradzanego).. Zasady warunkowania klasycznego wykorzystuje się w technikach odwrażliwiania. PTP.J. . Eliminacja myślenia katastroficznego.D. Warszawa. PZWL. Warszawa. jest tzw. Ringel: Nerwica a samozniszczenie. . Kępiński: Psychopatologia nerwic. niepełnosprawnych. Jeden z jej twórców.

w wyniku zaprogramowania genetycznego (w języku psycholingwistyki: przyswajania). W świetle biologii wykształcenie się unikatowych organów mowy i języka nie jest czymś nadzwyczajnym. np radarowej u nietoperzy czy termicznej u kleszczy. Reguły gramatyczne i inne kompetencje językowe pojawiają się podobnie jak zachowanie seksualne. tam. Np. Istnieje około 5 000 odmian języka naturalnego. prawo od czegoś). H. wyżej. W sytuacjach codziennych w użyciu pozostaje język n a t u r a l n y. odległość (blisko. zapis. Pojawiły się też w języku morfemy określające sekwencje czasowe (teraz. H. pozornie zjawisko czysto społeczne. Wiemy. Ludzie posługują się różnymi odmianami języków. Najwięcej ludzi (dane z 1991r. Język w tym rozumieniu spełniał ważną rolę instrumentu koordynacji działań zbiorowych. Za odrębny język uznaje się taki. Mowa stanowi jego formę fonetyczną. C h o m s k i. Osobnicy jednej z gałęzi hominidów. który żył na Ziemi przez około 3 miliony lat.). migowego. C l a r k uwypuklają role porozumiewania się pomiędzy jednostkami i grupami osób. programowania.formę graficzną. że istniej wrodzona struktura w mózgu. nie sprostał więc wyzwaniu silniejszego odgałęzienia gatunku ludzkiego i wyginął. Jedni są przekonani. jak tego chciał B. Do posługiwania się językiem. rozwiniętych zdań). przy tym uczenie się każdego z nich przechodzi typowe stadia (jednego wyrazu. Rozwój cywilizacji umożliwił wprowadzenie do obiegu społecznego wiele języków s z t u c z n y c h: matematyki. Dzięki temu język stał się dobrym narzędziem komunikacji międzyosobniczej i środkiem przekazu doświadczeń. tzn odpowiednia budowa krtani. niżej). kierunek ich usytuowania (w lewo. jest uwarunkowany biologicznie. tzn. Inni np. Oprócz tego występują liczne narzecza. przekazując potomstwu cechę dobrego posługiwania się głosem. Dzieci szybko opanowują reguły gramatyczne nie w wyniku uczenia się. potem). wskazywania miejsca położenia pokarmu. Pozwala ona wydawać wielce zróżnicowane dźwięki w szybkim tempie. hindu (338 mil. dialekty. N. Homo erectus. nie wykształcił języka i systemu komunikacji zbiorowej. u niektórych istot także wykształciły się specyficzne mechanizmy orientacji. „mowy telegraficznej”. S k i n n e r. daleko).) posługuje się językiem chińskim (845 milionów). zyskali przewagę nad innymi i przyczynili się do ich zagłady. prócz mózgowego programu sterowania. Świadczy to o genetycznym podłożu zdolności językowych. pozwalającej określać wzajemne wobec siebie położenie obiektów (tu. sygnalizowanie pojawienia się drapieżnika lub nieprzyjaciela itp. potrzebny jest także aparat wykonawczy. Braille’a i innych. To z kolei wymagało wykształcenia umiejętności i zasad porozumiewania się. którym posługuje się minimum 100 000 osób.207 Rozdział XII Język i komunikacja między ludźmi. Zwolennicy wyjaśniania ewolucyjnego różnią się rozumieniem szczegółów procesu powstawania języka. mianowicie homo sapiens. Jak doszło do ukształtowania wspomnianych narzędzi mowy i języka? We współczesnej lingwistyce dominuje pogląd. Innymi słowy porozumiewający się musieli dysponować podobnym zasobem informacji o języku. Doskonalenie form przekazu doprowadziło do wykształcenia zasady relatywności. odpowiadająca za rozwój gramatyki języka. że w początkowej fazie dominująca rola przypadała funkcji reprezentacyjnej. przedtem. następnie angielskim (485 mil. Morse’a. ujednolicenia rozumienia słów prze nadawcę i odbiorcę. że zdolności językowe ludzi wykształciły się w drodze ewolucji pod wpływem doboru naturalnego. że każde dziecko można nauczyć dowolnego języka naturalnego. lecz dojrzewania. wybitny amerykański znawca problemów języka. Język. jedną z nich jest język polski. sądzi. wypracowania podzielanych podstaw komunikowania się. gwary. Taką spotykamy jedynie u człowieka.) i hiszpańskim (331 mil). X komunikując Y-kowi: „Zbliża się niedźwiedź” .. obiektach i swoim środowisku.

Rozwój języka nie trwa zbyt długo ( w wymiarze procesów ewolucji). prawnicy. „Janie. dokonywało się. np.” Jeżeli nie zapomnę. dziennikarze. I. opanowanie umiejętności posługiwania się nim wymaga także uczenia się. z wyższym wykształceniem od 6 do 10 tysięcy. Proces ten wynika z potrzeby nazywania (oznaczania) nowych. np. 5) zachowania odbiorcy wypowiedzi. opanowują sztukę wymowy (fonologia) oraz ortografię. Człowiek nie wykształcony posługuje się zasobem około 2 000 słów. otwórz drzwi!” Albo „Czy to prawda.” Jutro pożyczę ci książkę. dotychczas nie doświadczanych zjawisk lub nie spotykanych obiektów.noga. ustalanie znaczeń słów. lub warunkowo.. wykształcenia. że proces ten liczy od 70 do 200 milionów lat. Najbogatszym słownictwem posługują się handlowcy. A u s t i n. Przebiegał od form prostych do bardziej złożonych. szacuje się. są to próby skłonienia adresata do wykonania określonej czynności. a ten zwrotnie musi odczytywać intencje nadawcy. to są wszelkiego rodzaju wyrazy postaw: podziękowania.”.termin wszedł w obieg języka potocznego. 5) dokonania . np.208 musi być przekonany.Inną formą jest propozycja typu” Mogę cię podrzucić samochodem do pracy?”. nabywają wiedzy o języku. graphein. powstałe ze słów greckich. Nadawca musi uwzględniać właściwości odbiorcy. np. Nazwy takie pojawiają się jako zapożyczenia z języków krajów. łacińskich albo z ich łączonej kompozycji (tom w języku gr. Zdaniem Searle’a istniej następujące akty illokucyjne: 1) Stwierdzenia (Assertives) wyrażają one przekonania mówiącego o stanie rzeczy. nazwane perlokucją (akt perlokucji).pisać. „co znaczy zbliża się”. W Polsce po 1989 r zarząd telewizji opanowała grupa 30-latków. Otóż zgodnie z tym tokiem myślenia na akt mowy składa się: 1) ciąg dźwięków. „rower” od firmy Rower. Akty illokucyjne oddają właściwości funkcjonalne języka. ale tworzą też nowe. Ludzie nie tylko przyswajają słowa istniejącego już leksykonu. że Piotr pracuje w telewizji?”. Wrodzone struktury mózgu ułatwiają przyswojenie reguł gramatycznych. a jego znaczenie uściślił J. pragnienie lub intencja mówiącego. przeprosiny. m. S e a r l e. inne oddają funkcję przedmiotu. w których dokonano wynalazku lub odkrycia bądź jako twory sztuczne. in. „Jan poszedł na spacer. podkreślając fakt młodości i braku doświadczeń tej grupy ludzi i tak zostało. znaczy warstwa. W języku polskim do niedawna nie było takich słów jak bulimia.. rysować). 2) wypowiedziane słowa. H. Przypuszczalnie najwcześniej pojawiła się forma p r o t o j ę z y k a. Język naturalny jest żywy. w procesie interakcji między ludźmi. Doskonalenie. Czasami zbieg okoliczności przyczynia się do wyłonienia trafnego określenia. Ktoś żartobliwie użył określenia „pampersi”. zbitek słownych nie uporządkowanych zgodnie z regułami składni.”. ogólnie określone jako illokucje (akty illokucji). jak to wykazał G. Od najwcześniejszych lat życia ludzie uczą się tzw. np. zawodu.Niektóre słowa pospolite wywodzą się z nazwy wytwórcy. filozof amerykański. że Y wie. Termin „illokucja” wprowadził do obiegu angielski filozof J. kim jest niedźwiedź dla człowieka. i jakie jest przekonanie środowiska. Język w tym ujęciu jest formą aktywności dwu stron: mówiącego i słuchającego. dynamiczny. kultury i techniki. podlega przemianom. słownika umysłowego. co należy robić w takiej sytuacji. Skłania do tego rozwój nauki. czyli składnie zdań. W drugim przypadku pytający skłania partnera do udzielenia określonej informacji. jednak język jest zjawiskiem wieloaspektowym. M e a d. Zasób przyswojonych słów zależy od wieku. Przyswajają znaczenie poszczególnych słów (semantyka). Dziecko 15 miesięczne operuje przeciętnie 20 słowami. rolę poszczególnych wyrazów w zdaniu. 3) określona całość w postaci sensownego zdania (akt lokucyjny). poznają syntaktykę. Język spełnia w życiu ludzkim istotne funkcje. 4) Ekspresje. 3) Zobowiązania (Commissives) dotyczą aktów przyszłych. tomograf. życzenia. hulaj. a w języku nie było terminu oznaczającego grupy młodych władców.”. umiejętność poprawnego pisania. casting. gratulacje. 2) Dyrektywy. dwuletnie używa już około 150 wyrazów. odcinek. 4) wyrażone życzenie .

Machu Picchu. które są nazwane w językach. K e m p t o n). ale nie jest z nią równoznaczny. R o s c h. bywa nawet i tak. Poza tym języka używa się jako środka zapobiegania procesowi komunikowania. lub egzaminatora „Bardzo dobry”. Komunikacja między ludźmi jest jednym z podstawowych procesów społecznych. Europejczyk rozumie zasadę ich wyróżnienia. przestrzeń i czas przestały być czynnikami utrudniającymi komunikowanie się interpersonalne. W pierwszym istnieje więcej przymiotników wyróżniających emocje interpersonalne. jest fenomenem o szerszym zakresie. służą w takiej sytuacji pozbawieniu języka funkcji komunikacyjnej. Kitayama wykazali. „Niedostateczny”(ref. Klasyczny przykład. np. To podważa hipotezę relatywizmu językowego. Liczne wypowiedzi. opracowanej przez E. albo urzędnika USC „Nadaję ci imię Jan”. lecz od języka. Niekiedy ludzie porozumiewają się wspaniale wyczuwając wymowę sytuacji. Badania E. S a p i r a i B. wypowiedź sędziego piłkarskiego „Spalony!”. występującego w języku Eskimosów. Obraz świata zależy zatem nie od właściwości rzeczywistości. którymi się posługują. różne odcienie sympatii. podany przez Whorfa. lodu i zimna-wszystko to określają jednym terminem. Ich zdaniem natura jest kalejdoskopowym strumieniem wrażeń. że emocje są różnie opisywane w języku japońskim i angielskim. co świadczy o sile wpływu . Jednak w innych badaniach nie uzyskano tak jednoznacznego rezultatu (P. Jednak stwierdzenie. do opisu granic poprawności hipotezy Whorfa. Clark) Język jest skarbnicą wiedzy. który ją opisuje. że postrzegają oni odcienie barw podobnie jak Amerykanie. H. Język naturalny jest jednym ze środków komunikacji społecznej. wykazały.209 (Effectives) charakteryzują wykonaną czynność. że język określa sposób widzenia świata jest przesadne. znających tylko dwa określenia barw. wpływa ona na strukturę społeczną i wiele procesów psychospołecznych. 6) Werdykty (Verdictives). a ludzie wyróżniają z niej te elementy. W przeciwieństwie do nich Indianie meksykańscy nie rozróżniają śniegu. wypowiedź policjanta „Aresztuję pana” lub sędziego: „Ogłaszam wyrok sądu. Istnieją poza językowe formy komunikacji. chociaż niekiedy błędnie utożsamiana z zachowaniami językowymi. że opisy słowne nie oddają istoty doznawanych odczuć. prowadzone wśród mieszkańców Nowej Gwinei. typu samozadowolenie. środki masowej komunikacji umożliwiają bez opuszczania domu obejrzenie np. interesach. W. za H. powstanie języka pisanego poszerzyło zakres kontaktów. umożliwiło przekaz informacji z pokolenia na pokolenie. poprawne językowo. W h o r f a. Sprzeczność wyników badań w tym zakresie nie doprowadziła. Różnorodność istniejących języków legła u podstaw hipotezy relatywizmu językowego. Nie są to rzadkie przypadki w dyplomacji. Markus i S. dotyczy bogactwa określeń śniegu. K o m u n i k a c j a s p o ł e c z n a. Dopóki ludzie posługiwali się jedynie językiem mówionym ich kontakty ograniczały się do najbliższych sąsiadów.”. Hipoteza ta znalazła częściowe potwierdzenie w innych badaniach. K a y. Język jawi się wówczas jako nieadekwatne narzędzie komunikacji. H. np. Komunikacja. duma. Idolami młodzieży stają się osoby pokazujące się w telewizji. Procesy komunikacji mają przemożny wpływ na bogactwo i jakość naszych treści poznawczych. sądach. Ten sam rodzaj wpływu komunikacyjnego modeluje zachowania ludzi. natomiast w angielskim występuje bardziej liczny zestaw określeń emocji dotyczących podmiotu. I tak Chińczyk dostrzega w świecie działanie dwu przeciwstawnych sił y i n i y a n g. myślenie współczesnych ludzi kształtuje się głównie pod wpływem przekazów komunikacji masowej. jest słowną (symboliczną) reprezentacją świata. ale nie postrzega w stylu chińskim objawów zarówno yin jak i yang. Wynalezienie komputera. jak dotychczas. internetu i opracowanie języka programistów doprowadziło do komunikacji globalnej.

konkretny i abstrakcyjny i inne. opracowany przez G. nie rozumieją przekazów formułowanych w kodzie rozwiniętym i w następstwie tego nie radzą z nauką szkolną. N a d a w c ą może być zarówno konkretna osoba. współbrzmienie doznań nadawcy i odbiorcy komunikatu. bardzo inteligentne jednostki wywodzące się z warstw niższych. K o m u n i k a c j a w e r b a l n a. emocjonalny. Obowiązuje on też w szkołach publicznych. Dzieci z rodzin robotniczych. polski może być użyty w kilku lub kilkunastu kodach. Właściwości nadawcy w znacznym stopniu wpływają na skuteczność przekazów informacji. Znany jest kod urzędowy. one określają cele zabiegów komunikacyjnych i ich społeczną wartość. Poeta lub malarz. Koło się zamyka: dostęp do kultury i procesu jej tworzenia będą nadal miały osoby z kręgu rodzin uprzywilejowanych. celem którego jest uzgodnienie. w efekcie tego procesu występuje „zysk poznawczy” recipienta. dosłowny (wprost). określona grupa społeczna. Przekazywana informacja jest określana w jednostkach wymiernych. co świadczy o zawiłościach tak rozumianej komunikacji i o stopniu trudności w jej badaniu. Jednostki informacji wskazują poziom redukcji niepewności. Badający przedstawiane zjawisko wypracowali wiele modeli opisujących strukturę i przebieg komunikacji. A kontrola procesu i treści komunikacji zapewnia sprawowanie władzy nad odbiorcami komunikatów.. jednak sprawę komplikuje to. jeden bit równa się redukcji niepewności o ½. To proces operowania niewymiernymi ilościowo symbolami. M i l l e r a. co jest równoznaczne z utratą szans na awans społeczny.210 komunikacji na zachowanie. przychodząc do szkoły z utrwalonym nawykiem posługiwania się kodem ograniczonym. rzeczowy. niekiedy są rozbieżne lub przeciwne. Do pełnienia tej roli niezbędne są pewne środki i umiejętności operowania nośnikami przekazu. w procesie przekazu może być dawkowana i określana ilościowo. posługująca się wskaźnikami wokalnymi. Niezmiernie istotnym czynnikiem są intencje nadawcy. We współczesnej literaturze specjalistycznej najczęściej występują dwa rozumienia komunikacji społecznej. bitach lub bajtach. Komunikacja w życiu społecznym występuje w trzech odmianach. B e r s t e i n a. ironiczny. że polega ona na przepływie informacji od źródła do odbiorcy. ukazuje on przepływ informacji ze źródła do odbiorcy i zawiera 5 elementów. Możemy kodować przekaz w określonym języku naturalnym lub sztucznym. o niewielkiej liczbie wariantów znaczeniowych. 2) niewerbalna. ale umożliwiający przekazanie nieograniczonej ilości znaczeń pozostaje w użyciu obiegowym ludzi wykształconych. wystarczający do porozumienia się w sytuacjach codziennego życia jest powszechnie używany w rodzinach warstw niższych. Dodatkowego znaczenia problemowi kodu dodały prace B. Po modyfikacji i uproszczeniu przedstawia się on następująco: n a d a w c a ~ k o d~ k o m u n i k a t ~ o d b i o r c a. trudny do opanowania. np. np. głównie wywodzących się z warstw wyższych. Bajt to 1 000 bitów. Kod ograniczony. o wysokiej kulturze i tylko nieliczne. Powiada się. Są to: 1) komunikacja werbalna. posługując się wierszem albo obrazem nie przekazują informacji. K o d z pozoru jest zjawiskiem prostym. Dużą popularność zyskał przejrzysty model cybernetyczny. W drugim rozumieniu komunikacja to złożony proces wymiany znaczeń. Niekiedy pokrywają się one dokładnie z intencjami twórcy. lecz wzbudzają określone przeżycia psychiczne. aluzyjny. nastrojów i myśli. sytuacyjny. który wyróżnił kod rozwinięty i ograniczony oraz powiązał to rozróżnienie z procesem odtwarzania kultury. koło literatów jak i urządzenie techniczne. o czym w następnej partii rozdziału. że język naturalny. wzbudzania odczuć. . operująca układami ciała i 3) komunikacja pozawerbalna. wykorzystująca walory słowa. Kod rozwinięty. ale tylko z pozoru. W pierwszym rozumieniu traktuje się komunikację jako szereg aktów przekazu informacji.

czyli składnik sprawozdawczy. odgrywa aktywną role w procesie komunikowania. że komunikat nie jest jedynie środkiem transmisji informacji. Nadawca przesyłając komunikat wykonuje zatem dwie czynności jednocześnie: przekazuje informację rzeczową oraz określa swoją wizję więzi z odbiorcą. Ulegają one wpływom jakiegoś autorytetu. Zgodnie z tą wizją rozmowy ludzkie i dyskusje są stałymi próbami zmieniania definicji sytuacji tak. Również motywacja do odbioru przekazywanych treści odgrywa znaczącą rolę. W szeregu sytuacji ludzie prezentują się jako uprawnieni do tego w odpowiedni sposób. U wielu adresatów występują. Jednak często mamy do czynienia z zakłóceniami w komunikacji. Jego zdaniem właściwymi określeniami byłyby reprezentacja i prezentacja (przedstawienie się). Do zasiłku zyskują uprawnienia bezrobotni. Są to ludzie według M. do wydawania poleceń przełożeni. zakreśla ramy interakcji pomiędzy nadawcą i odbiorcą (ami). Ta prezentacja definiuje sytuację. określa stan rzeczy. Osobnik upośledzony umysłowo lub niewykształcony nie dysponuje takowymi i nie może odbierać komunikatów o skomplikowanej treści. zwolennik funkcjonalnej koncepcji Goffmana. D a n c i g e r. interakcji bezpośredniej. dostarcza (gives off). a w konsekwencji bronią się przed przyjęciem każdej. analizując przekazy tego typu. określane zgodnie z panującym w danym społeczeństwie systemem normatywnym. lecz zawiera w sobie treści dynamizujące życie społeczne. Występują wtedy s z u m y k o m u n i k a c y j n e. zatracają zdolność samodzielnego myślenia i oceniania. przybierające . to przekaz ten jest prostą informacją o nałożeniu farby o kształtach liter na papier. lecz uzasadnieniu. F r e u d) przed informacjami podważającymi zasadność ich wizji świata (konserwatyści) lub świadczącymi niekorzystnie o ich osobie (wielu z nas). wyraz nastawienia nadawczy wobec rozmówcy lub sugestię istnienia lub wytworzenia określonej relacji między nimi. postawa ciała. „ustawia” bowiem w określony sposób na szczeblach hierarchii społecznej nadawców i odbiorców. subtelnego lub implikacyjnego.211 Komunikat. co określa się jako „prezentacja” nie podlega weryfikacji. że terminy zaproponowane przez Batesona nie oddają istoty rzeczy w sytuacji komunikatu aluzyjnego. gestykulacja i inne. nauczyciele. K. różnorodne blokady dopływu informacji. zawiera treści przekazywane odbiorcy. Reprezentacja podlega weryfikacji z punktu widzenia prawdy lub fałszu i pokrywa się znaczeniowo z „raportem”. B a t e s o n. by świadczyła ona o walorach rozmówcy. drugi prezentuje nadawcę. R o k e a c h a zamkniętego stanu umysłu. sądzi. Niektórzy stosują mechanizmy obronne (A. to dochodzi do sporów o sformułowania. G. Znacznie bardziej skomplikowane są komunikaty dotyczące osób i stosunków interpersonalnych. O d b i o r c a komunikatu. G o f f m a n. dotychczas nieznanej informacji. Jeżeli Jan mówi Pawłowi: „ Ten papier jest zadrukowany”. odbiorca musi chcieć je rozpoznać i przyjąć postawę gotowości przyjęcia komunikatu. Nadawca kontaktując się z innymi i tworząc odpowiedni komunikat p r z e k a z u j e (gives) informację i jej u d z i e l a. rodzice. podobnie jak nadawca. nie zawsze zgodnie z ich wyobrażeniami o sobie samych. Z innego punktu widzenie potraktował problem komunikatu E. Powyższe sformułowania dowodzą. Natomiast to. Jego analiza dotyczyła sytuacji fece to face.Oba te elementy pełnią swoiste funkcje. Z niego wynikają uprawnienia. Jeżeli odbiorca ją zaakceptuje. raport). wyróżnił w nich treść (content. Jeżeli tak się stanie. niestety. o korzystną dla stron. pierwotnie pominięty przez Millera. jeżeli odrzuci rozpocznie się walka o korzystną dla każdej ze stron definicję sytuacji. Pierwszy jest nośnikiem informacji w tradycyjnym rozumieniu. nadawca osiągnie swój cel. Służą do tego celu środki pozawerbalne typu ton i styl wypowiedzi. Tak w zarysie przedstawia normalny akt komunikacyjny. określający stan rzeczywisty oraz ustosunkowanie (command). Musi on dysponować sprawnymi środkami odbioru przekazu i umiejętnościami dysponowania nimi. lub przynajmniej kompromisową definicje sytuacji.

W języku łacińskim redundantia znaczy nadmiar. gdy odbiorca rozumie. szybko traci zaufanie adresatów. I jest to właściwe rozwiązanie. lecz gdy zaczyna zachęcać do wzmocnienie organów sprawiedliwości. Jednak oddzielne walory elementów nie zapewniają skuteczności przekazu jako całości. Z tego też względu komunikaty zakończone zwięzłą pointą są bardziej skuteczne od tych. że wiarygodność jest wnikliwie kontrolowana przez odbiorców i jeżeli osoba. religijne. podnosząca poziom skuteczności może być przypisana równie sensownie twórcy albo wytworowi (komunikatowi). około 65% słuchaczy. Można przypuszczać. Pierwsze są uwarunkowane stanem organizmu nadawcy lub odbiorcy (choroba. Specyficzną. Zaufanie rzadko występuje w izolacji od kontekstu. należą do nich posługiwanie się tytułami. interpretuje treść komunikatu dokładnie tak. W przekazie informacji mamy również do czynienia z nadmiarem. drugie niejasnością komunikatu lub stanem otoczenia (hałas. E. które nie są kończone zwięzłym zamknięciem. taką kiedyś była BBC. chociaż warunkują ją właściwości wszystkich elementów ciągu komunikacyjnego. przejrzystość komunikatu. społeczne. jak nadawca. nastawienie życzeniowe itp. zgodnie z jego intencją.).212 postać szumów wewnętrznych lub zewnętrznych. W niektórych regionach Polski redundancja utrwaliła się w obyczaju trzykrotnego powtarzania uzgodnienia. ale nie informacji. roztargnienie. że doświadczenie ludu wyraża zbiorowe przekonanie o nikłej trwałości ludzkiej pamięci. Ale staje się takim. Przy wyciszonych innych czynnikach ujawnia się prawidłowość: im wyższe kompetencje. zawierającej niezmienioną treść. kardynała. lecz jej powtórzeń. gdyż po czwartym powtórzeniu występuje efekt znużenia i redundancja przestaje podnosić efektywność przekazu. traci zaufanie. w którym dokonuje się akt komunikacji. I odwrotnie. wysoka lub niska temperatura. którzy z różnych względów nie poznali i nie żywią zamiaru poznania argumentów rzeczowych. który mówi o potrzebie bardziej humanitarnego traktowania przestępców nie jest wiarygodny. nawet bardzo wiarygodna przekazuje komunikat korzystny dla siebie. . Komunikacja nabiera znaczenia tylko wtedy. kryminalista. zbytek a także powódź. obietnicy itp. tym bardziej (w założeniu) wiarygodny. W a l s t e r. Logiczność. Spełnia ona ten warunek wtedy. tym skuteczniejszy przekaz. wikarego czy magistra-asystenta. Duży stopień wiarygodności zyskują autorytety moralne. przemęczenie. jasność. gdy jest s k u t e c z n a. dotyczących przekazu komunikacyjnego.. prośby. Cechę skuteczności przypisujemy aktom komunikacyjnym jako całości. Istnieje szereg metod podnoszenia wiarygodności. w gruncie rzeczy formalną determinantą skuteczności komunikatu jest r e d u nd a n c j a. E. Większe zaufanie budzą wypowiedzi generała. S c h u m a n). profesora niż odpowiednio kaprala. Polskiemu Radiu ufa. Co zatem decyduje o skuteczności przekazu komunikacyjnego? Przede wszystkim w i a r y – g o d n o ś ć źródła informacji. K o m p e t e n c j e nadawcy i częściowo odbiorcy pozostają wprost proporcjonalne do skuteczności przekazu komunikacyjnego. Kilka innych czynników wpływających na poziom skuteczności komunikacyjnej można przypisać zarówno nadawcy jak i komunikatowi. H. dopiero ich łączny wpływ decyduje o skuteczności lub jej niedostatku. Wiarygodne mogą być instytucje. Wiarygodność ma szczególne znaczenie dla tych odbiorców. konkurencyjne przekazy i inne). W skrajnych przypadkach szumy mogą nie tylko utrudnić ale i uniemożliwić komunikacje między stronami. A r o n s o n i D. A b r a h a m s ukazali złożoność tego zjawiska. który zachęca do zwiększenia bezpieczeństwa w miejscach publicznych jest wiarygodny. jeżeli argumentuje na rzecz wzmożonej ochrony dzieci przed przestępcami. im wyższy. Zazwyczaj są to powtórzenia w nieco zmienionej wersji słownej. dwustronność argumentacji (podanie argumentów za i przeciw jakiejś tezie). ale skutecznie wpływają na przyswajanie komunikatu (D. Okazuje się. Wiele ludzi odczuwa trudności percepcyjne w przypadku dłuższych komunikatów. jak to pokazują sondaże. Prokurator np.

Prowadzi się je przyjmując perspektywę . są niekiedy ciekawi świata. podobnie jak na poziomie ogólnospołecznym. 2) f u n k c j ę e k s p r e s y j n ą. Przechodząc obok znajomego ludzie odczuwają potrzebę pozdrowienia albo wypowiedzenia paru słów. Płyną one w dwu kierunkach. co znaczy. że dostrzega się osobę. ważny jest jedynie sygnał. podziału kompetencji działających. podniecenie czy przygnębienie. że jednostka przeżywa dane stan emocjonalny w określonym stopniu intensywności. że autor tworząc doznawał wzruszenia. Informacje te. podejmują ryzykowne działania lub biernie obserwują igranie z niebezpieczeństwem innych. służy nawiązywaniu lub podtrzymywaniu więzi społecznej. niekiedy utożsamiana z batesonowskim „command”. zazwyczaj jednak sprowadzająca się do prostych komunikatów typu: „Padaj młotek!” lub „Bądź dobry. 4)funkcja pragmatyczna. przeciwdziała deprywacji poznawczej. sąsiadach. pragną wzmożonego wydzielania adrenaliny. wieczory muzyczne lub spektakle teatralne. wydarzeniach lokalnych. Wytwory poetów. cenach walut. Zdolność i umiejętność komunikowania fatycznego. koordynowanie ich aktywności. jest jedną z ważnych umiejętności społecznych. sekwencji czasowej poczynań zbiorowych i szereg innych. W niektórych przypadkach jest to informacja zwrotna. Ludzie realizując z oddaniem komunikację fatyczną zyskują życzliwość adresatów komunikatu i zjednują przyjaciół. z góry do dołu i z dołu go góry. pojawiających się aktualnie w nowej postaci. Wśród nich mamy: 1) f u n k c j ę i n f o r m a c y j n ą służącą przekazywaniu wiedzy o świecie. przytrzymaj parasol!”. Treść tych wypowiedzi nie odgrywa istotnej roli (może być to banalna wzmianka o pogodzie). że dane osoby przeżywają radość. współżycia z ludźmi. istota której sprowadza się do uzewnętrznienia stanów psychicznych. Ludzie pragną informacji o swoich bliskich przebywających poza domem. Ich wszystkich łączy pragnienie wzruszeń. ułatwiających wykonanie prostych czynności życiowych. postanowień administracyjnych. obejmują one wiele tradycyjnych kwestii. malarzy mogą być wysoce ekspresyjne. 3) f u n k c j a i m p r e s y j n a komunikacji służy zaspakajaniu ludzkiej potrzeby wzruszenia niecodziennych doznań. Na poziomie ogólnospołecznym komunikacja ściśle się wiąże z działaniem. Występuje wtedy zjawisko s p r z ę ż e n i a z w r o t n e g o. będzie więc to informowanie o celu działania wielkich grup ludzkich. smutek. słowne i niewerbalne. wzruszające. Brak takiego sygnału budzi pytanie: ”Co się stało? Obraził się za coś czy co?”. iż pragnie się podtrzymywać znajomość. Artysta. Współczesne badania problemów komunikacji dotyczą dwu grup zagadnień. przeżywanych jednostkowo lub grupowo. stają się podstawą określonej działalności jednostek. Na poziomie zainteresowań psychologii społecznej będą to funkcje dotyczące jednostek i małych grup.213 F u n k c j e k o m u n i k a c j i to kolejny aspekt tego zjawiska. przeżycia ekscytujących doznań. Dzięki niej wiemy. działaniach ludzi i przypadkowych zdarzeniach. Środki masowego przekazu każdego dnia informują odbiorców o decyzjach rządu. czyli odczuwają potrzebę wiedzy ogólnej. znając działanie środków wyrazu. korygująca przekaz wyjściowy. Bardziej subtelni udają się na spotkania poetyckie. Oprócz tego informacja na poziomie jednostkowym służy zaspakajaniu ciekawości ludzi. Niektórzy ludzie poszukują silnych wrażeń. Wyrazy ekspresji. warunkach podróżowania po drogach Polski i innych. niekiedy lekceważona jako pustosłowie. może „na chłodno” skomponować dzieło np. lecz wolne od dodatku informacyjnego. z reguły intensywnych. jednocześnie przekazują informację o tym. co wcale nie musi (aczkolwiek może) świadczyć o tym. muzyków. 5) f u n k c j a f a t y c z n a ma charakter czysto społeczny. Pierwszą stanowią empiryczne badania przepływu i skuteczności komunikatów. jest to komunikacja dwukierunkowa.

natomiast spontaniczne tyrady bezpośrednie są formalne chaotyczne. współgra z doznaniami dotykowymi w tworzeniu atmosfery ciepła psychicznego i poczucia bezpieczeństwa. są intencjonalne. cztery odmiany dystansu. że bliskość fizyczna pomiędzy osobnikami jest wyrazem bliskości psychicznej: zaufania. czyli nauka o komunikacyjnym operowaniu przestrzenią ukazuje rolę w tym procesie osobistej przestrzeni człowieka. ułatwia przełamywanie barier. K o m u n i k a c j a n i e w e r b a l n a jest ewolucyjnie starszą siostrą komunikacji werbalnej. Wyczuwalne ciepło ciała wzmacnia siłę doznań emocjonalnych. Przy wąskim rozumieniu do środków komunikacji niewerbalnej zalicza się operowanie przestrzenią (proksemika). a . ściślej powiązaną z biologiczną naturą człowieka. Jedynie ciepły stosunek emocjonalny do osoby nie pozwala widzieć tych „ułomności” twarzy. H a l l stwierdza.214 makro. Dotyk jest pierwszym zmysłem kontaktu ze światem zewnętrznym dziecka.Kontakt dotykowy stwarza atmosferę bliskości. np. Drugą konstytuują dociekania roli i różnic komunikacji pośredniej i bezpośredniej. od doboru mebli poczynając na dekoracji ścian kończąc. co dobrze widać poprzez pryzmat rytualnych powitań i tańca towarzyskiego. W znacznym stopniu stanowi ona element komunikacyjny wspólnoty ludzkiej. kierowane do określonej grupy osób. emocjonalne. że granice człowieka nie pokrywają się z powierzchnią jego skóry i że otacza go przestrzeń osobista. z wyłączeniem innych zmysłów jawi się jako bardziej ciepły. W dystansie intymnym ludzie posługują się ściszonym głosem. tym bliższy dystans zachowują oni między sobą. P i e r w – s z ą z nich stanowi dystans intymny. usytuowania osobników względem siebie oraz odległości i dystansu między nimi. Komunikaty pośrednie jak np. mocno powiązane z kontekstem sytuacyjnym. usta i zęby wydają się niepomiernie duże. a nos. każdy silniejszy dźwięk jest obierany jako rażący. studiuje nośność komunikacyjną tytułowych haseł prasowych lub mikro jak w przypadku poznawania roli zwrotów używanych w listach. Patrząc z odległości 15-20 cm. W kontaktach między ludźmi występują. z tego też powodu bywa nazywaną „mową ciała”. naczynia krwionośne oka. której przekroczenie bez zgody zainteresowanego jest traktowane jako przykra ingerencja z zewnątrz. Do środków komunikacji niewerbalnej wiele odmiennych jakościowo czynników. miłości. Osoby dorosłe unikają prezentacji swojej osoby w dystansie intymnym. jakby przeciwstawną „mowie ducha”.. Osoby pozostające w tej relacji przestrzennej wykorzystują intensywnie doznania dotykowe i węchowe. intelektu. niechęć i nienawiść wzajemna odzwierciedla się przez zwiększony dystans między.gestykulację. ludzie dokładnie widzą zmarszczki i pory skóry. ułatwiający porozumienia w sytuacjach niedostatku umiejętności językowych. w interakcjach typu face to face. wystrój wnętrz. w tym językowego. przyjaźni. ograniczają i modyfikują doznania wzrokowe w następstwie zbliżenia widzianego obiektu. Szept i krótkie frazy wyczerpują komunikacje słowną w takim układzie. sposób ubierania. kinezję (operowanie ruchem) i mimikę. niezależny od zróżnicowania kulturowego. upodobań artystycznych). uczesania i inne. reklamowe charakteryzują się precyzyjnie dobranym do potrzeb przekazu językiem i stylem komunikatu. Przy szerokim jej rozumieniu zalicza się do nich architekturę ( wyraz potęgi władzy. Jeden z pionierów badań proksemicznych E. T. W życiu dorosłych doznania taktylne także są nośnikiem bogatych treści emocjonalnych. Świat poznawany dotykowo. P r o k s e m i k a. Doznania dotykowe stanowią podłoże pierwszych przeżyć emocjonalnych. I odwrotnie. godny zaufania (P. dokuczliwy. Bardeen). Wykazano także . Im bliższe relacje psychiczne między jednostkami. zdaniem Halla.

Anglosasi np. krętactwo. trzecie po prawej oddalone o jedno pole. w pewnym momencie położył paczkę papierosów na partnerskiej połówce stołu. . przy nr 3 zmaganie się. Miejsce po prawicy uznaje się za bardziej zaszczytne. w otwartych około 30 m. Najbardziej zaszczytnym jest miejsce przy gospodarzu po prawej jego stronie. szacunku i innych. prawość. w kawiarni. Ten wskaźnik wielkości jest typowym wytworem kulturowym. Przyjaciel początkowo zaczął się wiercić. kolejne leży przy nim po lewej stronie. cofanie się. np. Wynosi ona 3 metry. przy drugim współpraca. Układy tego typu informują o relacjach między konkretnymi jednostkami. Osoby takie umieszcza się na podwyższeniu. okazując w ten sposób szacunek i poważanie im należny. np. bo odczuł naruszenie granicy jego dystansu personalnego. T r z e c i a odmiana. poruszać w końcu odsunął papierosy na połowę stołu Fasta. portretów wybitnych postaci nigdy nie wiesza się na dolnych płaszczyznach ścian. niż po lewej stronie.. tak typowa dla studentów w sytuacjach przedegzaminacyjnych. Prawy symbolizuje dobroć. Dystans publiczny jest c z w a r t ą odmianą. lewy. symboli narodowych. „ Wysoko umieszczony” w języku proksemiki jest równoznaczny z „wysoko ceniony”. R. W pomieszczeniach zamkniętych wynosi on około 15 m. niekiedy bardzo wyraźnie. Wystarczy przypomnieć określenie „lewe zarobki”. to dystans społeczny. D r u g ą odmianą jest dystans personalny. tzn. jest niemal zawsze odbierane jako zachowanie niewłaściwe i wyzwala zachowanie obronne. rywalizacja. taki jaki utrzymują między sobą nieznajomi. znaków religijnych. czwarte. przywódców państwowych. analogiczne po lewej i tak ciągnie się przeplatane wartościowanie społeczno-przestrzenne. F a s t a. W kontaktach międzynarodowych dochodzi na tym tle do zabawnych nieporozumień i zachowań. wynoszący zgodnie z naszymi kulturowymi standardami 75-130 cm. S o m m e r wykazał. Naruszenie granicy dystansu personalnego. Wielkie znaczenie społeczne ma różnicowanie prawy-lewy. neutralny emocjonalnie. stanowiska. wynikającej ze statusu społecznego. Ich usadowienie przy stole przedstawia niżej zamieszczony schemat. przestrzega się ich skrupulatnie w praktyce dyplomatycznej i na zwykłych przyjęciach w domach „wyższych sfer”.. przełożony i podwładny. wykorzystywaną do eksponowania osób znaczących w danym społeczeństwie. machlojki. podobnie jak intymnego. oddalanie. atakowany i atakujący w określonej sprawie. W jednostkach wymiernych rozciąga się on plus minus od 0 do 40 cm. że p r z e s t r z e n n e o r i e n t a c j e ludzi wobec siebie zależą od właściwości lub charakteru wykonywanych czynności. utrzymują między sobą większy dystans personalny. Zachował się tak.zło. bohaterów wielkich wydarzeń itp. byłoby to odebrane jako lekceważenie godności osób i symboli. utrzymywany dla podkreślenia ważności osoby. Przy stoliku nr 1 ma miejsce konwersacja np. zmienia się w zależności od typu kultury. który siedząc z przyjacielem w knajpce przy małym stoliku. Interesujący pod tym względem jest „eksperyment” J. Klasycznym przykładem dystansu społecznego jest regulaminowa odległość żołnierza meldującego się przełożonemu. VIPów ustawia się na trybunach lub sadowi za stołami prezydialnymi uwzględniając dwa kryteria: bliskości i umiejscowienia wobec gospodarza. Tak sadowią się wobec siebie klient i adwokat. szlachetność. ludy południowe skracają go. Zasady te są opisane w kodeksie dyplomatycznym.215 jednocześnie spełnia funkcję wskaźnika zewnętrznej granicy dystansu intymnego. Rewersyjnie „dół” jest znakiem upadku (X dołował poniżej krechy!) i określeniem obiektów i stanów niskiej wartości.

założenie nogi na nogę i skrzyżowanie rąk jest czytelnym komunikatem o treści „Zostawcie mnie w spokoju!”.świadczy o zbytniej pewności siebie (najczęściej zawodnej). W Polsce łatwo rozpoznajemy osoby pochodzące z Podhala. Jednak pamiętajmy. Postawy i postury danej osoby informują postrzegającego o jej otwarciu na innych lub zamknięciu. stoi i siedzi. do tyłu. Postury i postawy są wyuczonym sposobem odpowiadania na stymulacje środowiskową. Te ostatnie wyrażają ukrywane stany emocji lub myśli. zmniejszają napięcia różnych partii mięśni. Postawy ciała wpływają na właściwości psychiki człowieka i jednocześnie są wyrazem stanów psychicznych. S c h e f l e n a istnieje około 30 postur. Ludzi poddanych systemowi zastraszania w byłym ZSSR rozpozna każdy. rozmawiających ze sobą. Postury otwarte świadczą o dynamizmie i swobodnej ekspresji jednostki wolnej od lęków społecznych i napięć. G e s t y i g e s t y k u l a c j a. mimo woli i ich treść pozostaje wykonawcy nieczytelną. Pochylenie do przodu. Aby uniknąć tak niemiłej sytuacji już kilku ludzi. napina mięśnie i rodzi poczucie niepewności. a nawet tułowiem. ukłony i nogami (wielorakie krzyżowanie nóg-sygnały zamknięcia lub obrony). Postawy takie prezentują osoby nieufne. a ich elementy pozwalają tworzyć liczne kombinacje umieszczenia ciała w przestrzeni. wyróżnia je charakterystyczny chód i postawa. rąk i ramion lub ogólnie: „kończyn górnych”. nastawione obronnie wobec innych. 131). utrzymywania środka ciężkości ciała nisko. które powodują rozluźnienie. Większość gestów wykonują ludzie rękoma. jakim ona była poddana. Zdaniem A. Pożądanymi postawami są takie. w okolicach brzucha. dążeniach ekspansywnych. że niektóre gesty wykonujemy głową. Gest klaśnięcia w dłonie po usłyszeniu „Przepraszam za potrącenie!”. Poprawnie powinniśmy mówić o gestach dłoni. skrzyżowanie. Skulenie się. P o s t u r y i p o s t a w y c i a ł a pokazują to w jaki sposób człowiek chodzi. Byłoby to jednak niezgodne z duchem języka. arogancji. dlatego też bywają niewerbalnym przekazem informacyjnym o regionalnym pochodzeniu osoby i wpływach wychowawczych. tworzy koło. tzn. E. towarzyszący wypowiedzi „Nie szkodzi!” może być nieświadomym wyrazem klapsa wymierzonego sprawcy. To daje poczucie pewności i sprzyja postawie asertywnej. O związku postaw ciała i stanów psychiki mówią też figurki kreskowe Sarbina i Hardycka ( str. np. . jeden z bardziej popularnych i lubianych układów komunikacyjnych. W japońskiej sztuce h a r a zaleca się stanie mocno na ziemi. nawet nie znający elementarnych prawd psychologii.216 Nr 1 X Y Nr 2 x y Nr 3 X Y Orientacją dobrze znaną z życia codziennego jest ustawienie się lub odwrócenie się do kogoś tyłem. Szeroko otwarte ramiona na powitanie gościa informują o gotowości do kontaktów z przybyszem. pozostańmy zatem przy zgrabnym zwrocie „mowa rąk”. napięte emocjonalnie. opuszczenie albo uniesienie rąk. dlatego też określenie „mowa rąk” lub „język rąk” bywa utożsamiana z „gestykulacja”. Wskaźnikami postury są wyprostowanie. Gesty mogą być wykonane świadomie i nieświadomie. palców. wychylenie tułowia do przodu lub tyłu. niechęci do nawiązania kontaktu. Pojawiają się one spontanicznie. Wymowa takiej orientacji jest jednoznaczna: lekceważę cię. założenie nogi na nogę i inne.

brania pod lub za rękę. Gesty nie są izolowanymi komunikatami. zainteresowania. d) wskaźniki emocji. c) regulatory. Może to być np. Ten sam postulat odnosi się do związku gestów i stanów psychicznych. ukazujący wielkość złowionej ryby (Taaaaka ryba!). któremu napisano tekst. szczególnie w sytuacjach wyjątkowych. np. Friesen. ważna role w komunikacji między ludźmi. zmniejszyć dokuczliwość rozmowy itp. mówca. podskakiwanie jako wyraz radości. skrócić czas samotności. Wiele gestów rytualnych wzbogaca tę kategorię zjawisk. gesty puste. przeprowadzoną na podstawie kryterium funkcji. bezradne rozłożenie rąk. „przysobne”. spełniające funkcję wizualnego obrazowania treści werbalnych. E k m a n naliczył 30 000 gestów. najczęściej całej ręki. J. E i s l e r-M e r t z proponuje wydzielić cztery grupy klasy gestów. znanych w kulturze europejskiej. być parodią takich odczuć. Maja ona za zadanie przystosowanie sytuacji do oczekiwań jednostki. zaproponowali P. występują one w ścisłym powiązaniu z posturami i postawami. służą one zjednywaniu partnerów lub wzmacnianiu istniejącej więzi psychospołecznej. gesty-sygnały głodu. groźby. afiliacji. czyli środki przysposobienia jednostki do otoczenia. flegmatyka. np. gesty poklepywania. e) adaptatory. Gesty choleryków. gest przepuszczenia i inne. Znany jest gest wędkarza. właściwych dla każdego tradycyjnie pojmowanego temperamentu. oszczędne i powściągliwe. wykonywane na wysokości klatki piersiowej. mechaniczne. np. autorzy wyróżnili trzy ich odmiany: 1) jaźni. bębnienie palcem po stole. 3) adaptatory społeczne. Gest radości w takiej sytuacji może wyrażać zupełnie inną treść. K. zachęcające do wypowiedzi. Klasyfikacja ta więcej mówi o typach ludzi i ich sposobach gestykulacji niż o właściwościach gestów. Są to pocieranie czoła. Można ją przeprowadzić według rozmaitych kryteriów. są zamaszyste. wiążą się z ruchem stawów i palców. uniesiona ręka i dłoń skierowana do nadchodzącego lub nadjeżdżającego. są osadzone w kontekście proksemicznym. Nie okazał się on jednak tak użyteczny. np. Ekman i W. Istnieją tzw. B u r g o o n traktuje gesty jako sygnały potrzeb i klasyfikuje je według potrzeb występujących na co dzień. I odwrotnie. melancholika. klasyfikacji. np. zimna stanowią liczną grupę i odgrywają. np. czyli ruchowe znaki przekazywanych treści w akcie komunikacyjnym. powstrzymujące przemieszczanie. wyrazu dominacji.217 P. Bolesne słowo.2) adaptatory przedmiotowe. wykonując bezsensowne gesty lub dyskutant nie mający nic do powiedzenia. nagły ruch . osłaniające wnętrze. robienie ludzików z papieru i inne. np. pomagające przygotować siebie do zachowania w skomplikowanej sytuacji. czyli formy komunikacji niewerbalnej interpretującej gest jako formy ruchu. Istotnie. sangwinika bardziej stonowane. Przejawia się on w gestach i jest samodzielnym nośnikiem informacji. Występują one u ludzi pozbawionych wszelkich motywacji w danej sytuacji. jak oczekiwano. a on czyta go bez zrozumienia. odpowiednik słownika umysłowego. b) ilustratory. według autorki. R. układanie zapałek. Wyodrębnili oni: a) emblematy.L. nie wyrażające żadnych emocji. wojny. Bardziej rozwiniętą klasyfikację. z rozmachem. głaskanie po brodzie. pobudzenia seksualnego i inne. obejmowania. ”mową” zaznaczający swą obecność wśród innych. Ch.B i r d w h i s t e l opracował nawet słownik ruchów (kinów). takie jak obracanie długopisu. „R u c h j e s t p r z e k a z e m” to hasło zwolenników kinezji. Ich charakterystyka wymaga sensownego pogrupowania. Niemniej ruch jest ważnym składnikiem komunikatów niewerbalnych. Są to gesty sympatii. Prawdopodobieństwo poprawnego ich odczytania nasila się przy interpretacji całościowej mowy ciała. Trudno sobie wyobrazić gesty radości człowieka siedzącego w kucki lub niepewnie stojącego na nogach. wywołujące silne przeżycie wywołuje gwałtowne poruszenie. skinienie głową jako zastępujące użycie słowa „tak”. pragnienia.

ponuraka. podniecenia. unikając kontaktu nieświadomie informuje go. Warstwa środkowa (emocjonalna) biegnie od górnej linii warstwy dolej do linii brwi-środek ucha. dotyczącą wyraz mimicznego przedstawiają wspomniany wyżej A. Według A. świadczy o energii człowieka. in. niemieckiego badacza problemów mimiki. Wzmożona ruchliwość świadczy o żywości. przyjemności. Empiryczne badania mimiki jako środka komunikacji niewerbalnej dotyczą głównie oczu i ust. nazywa się strefą witalną i wyraża dążenia do działania. obejmuje. Jej powiększenie wskazuje na przeżywanie silnych emocji radości. aczkolwiek słabo podbudowaną dowodami empirycznymi. zmieniając się ewolucyjnie (np. im dłuższy kontakt wzrokowy. Interesującą rzeczą jest to. Komunikaty przekazuje się nawiązując kontakt wzrokowy (eye contact). tym dobitniej informuje o sile . Wykazał on. Spoglądający prosto w oczy partnera komunikuje mu. że coś skrywa. V. zaskoczenia. przykry impuls wzbudza odruch cofnięcia się. Spojrzenia skierowana w dół informują o baraku zainteresowania rozmową lub rozmówcą. nabierała szczególnego znaczenia komunikacyjnego i stała się podstawowym środkiem wyrazu emocji. strachu. gdy jedyną przyczyną odmienności będą doświadczenia zawodowe. układ ust. kontrolowane przez różne partie mózgu. H e s s. W wyrazach mimicznych twarzy występują elementy krótkotrwałe. Exline). jego uporze i konsekwencji w dążeniu do celu. Portrety mimiczne posterunkowego i naukowca po ich 30-to letniej pracy zawodowej będą wyraźnie się różniły nawet wtedy. wzbudza szybką reakcję orientacyjną. zaskoczenie. uśmiech wykształcił się z agresywnego szczerzenia zębów). życzliwie nastawiony do niego. że ruch jest przekazem. Czas trwania kontaktu wzrokowego również komunikuje o zainteresowaniu i sympatii. Wskaźnikiem emocji są m. Przyjęto założenie. najpełniej wyraża emocje i subtelne uczucia. Mimika człowieka. wyrażające zdziwienie. Oddają one cechę wrażliwości i siłę uczuć. Obniżona ruchliwość jest sygnałem słabości albo choroby. Trzecia. ograniczona od góry linią przebiegającą wzdłuż ust do nasady czaszki. skierowane w górę. Zainteresowanie obiektem wywołuje ruch ku niemu.V. M i m i k a. i wyrażające odmienne stany emocjonalne. W przypadku kompozycji muzycznych zależność komplikują indywidualne gusta i upodobania. że zmiana wielkości źrenicy świadczy o przeżywanych emocjach. że jest normalnie. Fakty te wystarczająco podbudowują tezę. Układ mięśni twarzy człowieka jest mimicznym wyrazem przeżywanych emocji. pobudzeniu organizmu (po przekroczeniu pewnego poziomu o patologii). J. że pod wpływem bodźców innej modalności niż wzrokowy również występuje zmiana wielkości źrenicy. charakterystyczny dla pewnych typów ludzkich (wesołka. Kierunek patrzenia świadczy o sympatii i zainteresowaniu. Zarówno smaki przyjemne jak i nieprzyjemne wywołują ten skutek. kręci. mataczy.o zaniepokojeniu (R. kontrolowana nerwowo przez śródmózgowie. warstwa intelektualna. H. Bardzo czytelne są wyrazy oczu. pionowe i poziome bruzdy na czole. związane z chwilowym nastrojem i trwałe. Pionierem badań w tej wersji był E. B i e r a c h a. ludzie częściej spoglądają na osoby lubiane niż na obojętne i nie lubiane. Oczy rozbiegane świadczą o niepokoju i nieszczerości. najmłodszej ewolucyjnie warstwy mózgu. sferę czoła i jest pod kontrolą kory mózgowej. Interesującą hipotezę. Bierach. staje się alertem. skojarzone z cechami osobowości jednostki. Birkenbihl i A. że oko jest „zwierciadłem duszy” (Shakespeare) i i rozpoczęto badania wskaźników emocji wyrażanych via oko. Zeddies. Warstwa dolna. profesor Uniwersytetu Chicagowskiego. połączona nerwami z pniem mózgu. skąpca) lub właściwe dla osób pełniących określone role społeczne. tworzące „grymas mimiczny”. aż 55% emocji wyrażamy poprzez układy mięśni twarzy. Ich zdaniem istnieją trzy warstwy twarzy.218 podrywa. zdumienie.

Po zaistnieniu zanika powoli. Cutrow). dążyli do rozszerzenia jej autonomicznej funkcji. rozbieżność wskazuje na mijanie się z prawdą. starzec wykonujący w trakcie przemówienia modne młodzieńcze gesty raczej się ośmieszy. B i r k e n b i h l. niż spełni zadania komunikacyjne. Niespójność tych elementów osłabia skuteczność komunikacji. J. dobiegając do autobusu. Śmiech jest uwarunkowany społecznie i kulturowo. skurcze mięśni brzucha. W pierwszym występuje zgodność dwu elementów: skurczu mięśni wokół oczodołu i unoszących kąciki ust oraz rozwierających usta. Obie odmiany uśmiechu są. podzielany świadczy o podobieństwie przeżywania określonych treści (wspólnota śmiechu) i wzajemnym zrozumieniu. O znaczeniu komunikacji niewerbalne świadczą dane A. jak dowodzi V. Zagryzanie . Jest mocniej od śmiechu powiązany z procesami fizjologicznymi. Np. ilustracyjna komunikatów werbalnych. jak np. rytmiczne ruchy mięśni krtani. idei. jest aktem w pełni świadomym. Z punktu widzenia komunikacji niewerbalnej wyróżniamy uśmiech naturalny. świadomie formułowanych. Uśmiech nie jest „młodszym bratem śmiechu”. przymykanie oczu. Jest to uśmiech spontaniczny. Uśmiech taki zanika niemal natychmiast po ustaniu stymulacji go wywołującej. Ważne przy tym jest to. jest jakościowo różnym od niego. Wydęcie warg informuje o lekceważeniu. To. M e h r e b i a n a. zyskała w świetle współczesnych badań na znaczeniu.silnego napięcia emocjonalnego. zwany od nazwiska odkrywcy jego neurologicznego mechanizmu. który stwierdził. I nie jest on w swych obliczeniach osamotniony (A. nośnikami innych treści informacyjnych. sztywny. śmiech nerwowy dowodzi zakłopotania osoby śmiejącej się. Natomiast funkcja wspomagająca. by gesty i inne sygnały niewerbalne pasowały do osoby. Przy tym. zawodzie (R. co śmieszy ludzi jednego społeczeństwa nie zawsze jawi się śmiesznym w innym. Birdwhistel. pojawiający się pod wpływem impulsów z pnia mózgu i jest komunikatem. Usta są kolejnym istotnym elementem mimiki. Uśmiech towarzyski sprowadza się jedynie do uniesienia kącików rozwartych ust. a histeryczny. P e a s e). wywołany zostaje impulsami korowymi. przyjemnych odczuć. uśmiechem Duchenne’a i uśmiech towarzyski. propozycji. pod wpływem zimna. ale i na widok miłego znajomego. Śmiech jest wieloaspektowym zjawiskiem. Nie był to pomysł realny i „zmarł śmiercią naturalną”. Zakochani wpatrują się wzajemnie w oczy niemal bez przerwy. Jednak bardziej „bogatym” środkiem przekazu jest śmiech i uśmiech. często nieuświadomianym.o złości albo doznawanym bólu. odrzuceniu czegoś: partnera. Miała ona zastąpić w wielu sytuacjach komunikację werbalną. chęć ukrycia jakiegoś stanu rzeczy. Komunikacji niewerbalnej przypisuje się kilka istotnych funkcji. nie regulującymi pracy mięśni wokół oka. grzecznościowy jest sygnałem układu formalnie poprawnego. Śmiech jest komunikatem o zaangażowaniu i gustach ludzi. że większość form komunikacji niewerbalnej przebiega poza sferą świadomości czyni z niej dobry instrument kontroli intencji i prawdziwości komunikatów słownych. To. Słynny przypadek niezgodności form komunikacyjnych w przemówieniu prezydenta Nixona doprowadził go do utraty władzy i niesławy. przydatnym do demonstracji pozornej życzliwości wobec innych. Kongruencja obu form wzmacnia siłę przekazu. że 55% treści komunikowanych jest przekazywanych środkami niewerbalnymi. Mruganie i przymykanie oczu komunikuje o rozczarowaniu. niekiedy łzawienie i efekty foniczne Występują różne odmiany śmiechu: szczery. oczywiście. towarzyszą mu charakterystyczne otwarcie ust. . Niektórzy. Uśmiechamy się np. Znaczenie nie do przecenienia w komunikacji między ludźmi ma neurologiczne zróżnicowanie ośrodków regulacji komunikacji werbalnej i niewerbalnej. Mówcy o ruchliwej mimice i odpowiadającej treści przekazu gestykulacji są skutecznymi nadawcami i wysoko cenionymi fachowcami.219 zainteresowania. jest uwikłany w całokształt życia społecznego.

220

odgrywają one szczególna rolę. Rzeczowe informacje, przekazywane werbalnie, tworzą obraz świata, natomiast nośniki niewerbalne informują o informacji, dokładniej: o stosunku nadawcy do przekazywanej informacji. Jeżeli X wypowiada zdanie „Policja bije studentów.”, to posługując się intonacją może wyrazić on entuzjazm wobec takich poczynań, aprobatę, dezaprobatę, skrajne oburzenia lub obojętność. Wprowadzając czynnik niewerbalny można nadać jednemu sformułowaniu słownemu kilka, a nawet kilkanaście znaczeń, odczuwanych subiektywnie. Semantycy polscy (T. Kotarbiński, K. Ajdukiewicz, M. Ossowska) trafnie rozróżniali denotacje i konotację słów i całych zbitek słownych. Denotacja oddaje treść słowa, terminu lub frazy, natomiast konotacja wyraża zabarwienie emocjonalne. Można ją ukazać posługując się zarówno słowem, jak i środkami niewerbalnymi. Słowa „rumak”, „koń” „szkapa” znaczą to samo, ale ich konotacja różni się zasadniczo, kształtuje się od bardzo pozytywnej, poprzez neutralną do negatywnej. Również mamy gesty zachwytu, obojętności lekceważenia. Konotacja poszczególnych słów, określeń i ilustracji niewerbalnych nie zależy jedynie od subiektywnego odczucia, została ona utrwalona w świadomości społecznej, „żyje” w przekazach poetyckich, legendach, obrazach malarskich. Dlatego każdy nadawca musi się liczyć z tym kontekstem kulturowym, inaczej może być niewłaściwie zrozumiany lub niezrozumiany w ogóle. Powyższe stwierdzenie nie traci znaczenia mimo to, że istnieje wiele form komunikacji niewerbalnej, uwarunkowanych biologicznie, wspólnych wszystkim ludziom. Jednak ta uniwersalność jest ograniczona i modyfikowana kulturowo. Badania S.C o u r c h a u r e i E. M a – r o t pokazały, że nawet w niewielkiej obszarowo Europie zróżnicowanie sygnałów niewerbalnych jest tak duże, że można wyróżnić 12 odmiennych „plemion”. K o m u n i k a c j a p o z a w e r b a l n a (paralingwistyczna) dokonuje się poprzez użycie środków wokalnych lub graficznych nie związanych z przekazem treści słowa. Powiemy inaczej, że język pozawerbalny charakteryzuje nie to, co się mówi, lecz to, jak się mówi lub pisze. Owe „jak” staje się zamierzonym lub niezamierzonym komunikatem, sygnałem doniosłości lub miernego znaczenia przekazywanej informacji. Może też być znakiem (oznaką) stanu umysłu, np. napięcia emocjonalnego, przeżywanego przez nadawcę. W odczuciu odbiorcy wypowiedź ściszona jest czymś innym niż wypowiedź głośna. Wypowiedź głośna, przekraczająca przyjętą w danej społeczności granicę normalności, jest uznawana za naruszenie dobrych obyczajów, przypisuje się je ludziom źle wychowanym. Większość narodów Europejskich nie lubi Amerykanów i Niemców z powodu ich hałaśliwego zachowania (E. T. Hall). Nawet Anglicy, bardzo bliscy kulturowo Amerykanom, nie tolerują ich głośnego mówienia, a sami wypracowali technikę ukierunkowanego przekazu wokalnego, wolną od dokuczliwego nadmiaru decybeli. Tempo mówienia również spełnia rolę komunikatu pozawerbalnego. Normalna szybkość mówienia wynosi w naszej kulturze około 120 zgłosek na minutę, przy takim tempie wypowiedzi słuchacz koncentruje się na jej treści, natomiast mowa szybka lub nadmiernie spowolniona wywołuje zainteresowanie formą lub osobą mówcy. Mowa szybka z reguły świadczy o podnieceniu lub zdenerwowaniu mówiącego, spowolniona najczęściej służy podkreśleniu wagi przekazywanych treści. Tonacja, intonacja, akcent, modulacja głosu, rytm wypowiedzi, wysokość głosu podkreślanie końcówek również są nośnikami informacji. Pełnią one role modyfikatorów recepcji treści komunikatu. Modulacja głosu lub zaakcentowanie jakiegoś fragmentu wypowiedzi zwraca uwagę słuchacza, a przeto zwiększa skuteczność przekazu komunikacyjnego (M. Argyle).

221

Odgłosy typu hm,hm, aaa, ejee, yhyy,oho, aha! hu,hu.hu, pomrukiwania, sapania, westchnienia, gwizdania, jęki uzupełniają zestaw fonicznych środków parajęzyka. Niektóre z nich stają się elementem stylu wypowiedzi, np. aktualnie jest modne naśladowanie wysławiania się Amerykanów z charakterystycznym yhyy. Inne są bardzo pomocne w sytuacjach zakłopotania, wymamrotanie wtedy „hym, hym” daje chwilę czasu do namysłu i wybrania właściwej formy reakcji. Niektóre przydźwięki są spontaniczną, odruchową reakcją emocjonalną i są oznakami stanów różnorakich psychicznych. W wersji graficznej środkami pozawerbalnymi są kursywa, rozstrzelenie napisy, podkreślenie, użycie cudzysłowu, zwrotu obcojęzycznego zamiast słowa rodzimego i inne. Pełnią one rolę swoistych wskazówek jak należy rozumieć dane słowo lub wypowiedź. Środki komunikacji niewerbalnej i pozawerbalnej towarzyszą większości aktów komunikacji werbalnej. Dowodzi to ich funkcjonalności. Okazuje się, że kanał komunikacji werbalnej ma za małą pojemność i trzeba ją powiększać przez używanie nośnika nie i poza-werbalnego. Poza tym komunikaty niewerbalne okazują się niekiedy bardziej oszczędne, przyśpieszają komunikację. Aby o tym przekonać się wystarczy porównać opis i gest przedstawiający wielkość i pojemność dzbana. Literatura zalecana - A. J. Bierach: Komunikacja niewerbalna, Astrum, Wrocław,1997 r. - V. F. Birkenbihl: Sygnały ciała. Astrum, Wrocław, 1998 r. - L. Grzesiuk, E. Trzebińska: Jak ludzie porozumiewają się? PWN, Warszawa 1978 r. - P. Harvey: Komunikacja w grupie, Zysk i Sp. Poznań, 2000 r - I. Kurcz: Język a reprezentacja świata w umyśle, PWN, Warszawa, 1097 r. - E. T. Hall:Ukryty wymiar, PIW, Warszawa, 2976 r. - Z. Nenki: Komunikacja międzyludzka, Kraków, 1996 r. - W. Tłokiński: Mowa. Przegląd zagadnień dla psychologów i pedagogów, PWN, Warszawa, 1982 r.

Rozdział XIII Zachowania społeczne człowieka. Człowiek jest istota społeczną, żyjącą wśród innych i z innymi ludźmi. Formy tego współżycia i problemy z tego wynikające są przedmiotem zainteresowań subdyscypliny psychologicznej zwanej psychologią społeczną. Rozwija się ona bardzo dynamicznie, charakteryzuje się niebywałym bogactwem tematycznym i różnorodnością metod badawczych. Ilość publikacji już przekroczyła poziom 20 tysięcy rocznie. Dowodzi to faktu, że współczesne życie ludzkie coraz to bardziej komplikuje się, rozwój techniki i cywilizacji w ogóle stwarza nowe sytuacje i nowe problemy, np. takie jak uzależnienie od internetu. Sztuczne środowiska bytowania, wielkie aglomeracje wymagają od jednostek takich form zachowania, których nie wytworzyła ewolucja

222

uwarunkowana czynnikami biologicznymi. W tej sytuacji coraz większego znaczenia nabiera rozeznanie naukowe problemów i poradnictwo w zakresie zachowań społecznych. Z bogatej problematyki psychologii społecznej przedstawiam Czytelnikowi trzy grupy zagadnień: 1) społeczeństwo > jednostka, 2) jednostka > społeczeństwo, 3) jednostka > jednostka. I. W p ł y w s p o ł e c z e ń s t w a n a j e d n o s t k ę. Problemy wpływu społecznego. Biologiczne wyposażenie naszego organizmu nie zapewnia nam człowieczeństwa. Słuszności tej tezy dowodzą przypadki tzw. dzieci wilczych i porzuconych. W roku 1920 pastor hinduski A. I. S i n g h odnalazł w jamie wilczej dwie dziewczynki, wychowywane przez wilczycę. Mimo ludzkiego wyglądu dziewczynki zachowywały się jak wilczątka, chodziły na czworakach, pokarm zbierały ustami bezpośrednio z ziemi, wydawały niezrozumiałe dźwięki gardłowe, nie reagowały na ludzką mowę. Po zabraniu ich do mieszkania pastora nie rozwinęły się w istoty ludzkie, mniejsza dziewczynka wkrótce zmarła, a starsza mimo, że żyła dłużej, nie stała się człowiekiem w powszechnym rozumieniu tego słowa. Dzieci porzucone to zazwyczaj dzieci nieślubne, ukrywane przed rodziną lub przed otoczeniem sąsiedzkim. Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych w jednej z posesji toruńskich przez 4 lata ukrywano w szopie chłopczyka, w USA dziewczynkę imieniem Anna przez podobny okres czasu trzymano na strychu. Dzieciom tym podawano pokarm, ale nie nawiązywano z nimi żadnych kontaktów społecznych. W tej sytuacji dzieci żyły w sensie biologicznym, ale nie rozwijały się psychicznie i społecznie. Po przebadaniu szeregu podobnych przypadków stwierdzono, że brak kontaktów społecznych w pierwszych 3-4 latach życia na trwale upośledza rozwój jednostki. Kontakty społeczne, wzajemne oddziaływanie ludzi na siebie, wpływają na rozwój człowieka zarówno w sensie filogenetycznym jak i ontogenetycznym. G.H. M e a d przedstawił, szeroko dzisiaj akceptowaną tezę, że ewolucja człowieka, jego przekształcenie z istoty biologicznej w psychospołeczna dokonało się pod wpływem komunikacji i interakcji. Kluczową rolę w tym procesie odegrało przekształcanie się gestów w symbole. Dla zwierząt gest jest sygnałem, na który następuje odruchowa reakcja. Człowiek w pewnym momencie zaczął interpretować sygnały, nadał im znaczenie. Zrozumiał np., że nie każde uniesienie ręki jest sygnałem uderzenia, że może to być tylko ostrzeżenie. Dzięki temu zaczął się wczuwać w rolę innego, wyobrażać stan partnera i dostosowywać do niego własne zachowanie. Wczuwanie się w rolę innego, wyobrażanie jego przyszłych zachowań i jednoczesne reagowanie na zmiany w jego sposobie bycia, doprowadziło do powstania umysłu, czyli procesów świadomości i samoświadomości. Oznaczenie działań i zamiarów słownymi symbolami umożliwiło interakcję symboliczną, tzn wywoływanie określonych reakcji dzięki rozumieniu treści słowa, które stało się elementem świadomości społecznej. Tak w wielkim skrócie przedstawia się treść teorii interakcjonizmu symbolicznego Meada. Przedstawiony proces ewolucyjny nie zakończył się w nieokreślonej przeszłości, on trwa nadal. Każdy nowy wynalazek, każde nowe zjawisko kulturowe i społeczne uruchamia nowe procesy umysłu. Przyswajamy coraz to nowe umiejętności, znaczenie nowych słów i fraz językowych, inspirujemy nawzajem coraz bardziej wyszukane formy zachowań towarzyskich, wynajdujemy niezliczone odmiany form rozrywkowych. Aby o tym się przekonać wystarczy prześledzić zmienność programów wielkich imprez sportowych, np. olimpiad. W procesie wzajemnego oddziaływania, interakcji kształtujemy współczesny umysł naszego gatunku. P r o c e s s o c j a l i z a c j i. Encyklopedyczna definicja socjalizacji określa ją jako „ proces i rezultat procesu przekazywania jednostce systemów wartości, norm i wzorów zachowań obowiązujących w danej zbiorowości, a także określonych umiejętności , w tym zwłaszcza

223

związanych z opanowaniem narzędzi...oraz wejściem w świat społecznych instytucji...” (Skróty moje-C.M.).Nowa encyklopedia powszechna PWN, t.5. Bardziej lakonicznie powiemy, że socjalizacja polega na uspołecznieniu, czyli na wzbogacaniu jednostki biologicznej o społecznie określoną strukturę osobowości. Z punktu widzenia funkcji społecznej socjalizacja jest procesem normatywnego przygotowania jednostek do współdziałania w ramach systemu społecznego. Wspólnota norm społecznych tworzy podstawę odniesienia, jest warunkiem koniecznym, chociaż niewystarczającym, współdziałania jednostek o obrębie całości społecznej. Proces socjalizacji nie jest oddziaływaniem jednostronnym, obligatoryjnym narzucaniem dziecku lub nastolatkom wizji świata, uznawanej przez pokolenie starszych. Socjalizowana jednostka występuje w tym procesie jako podmiot, nawet małe dziecko chętnie naśladuje jednych, odrzucając wzorce zachowań innych osób. W miarę przybywania lat podmiotowość osób socjalizowanych nabiera coraz większego znaczenia. Osobnik nie tylko podlega oddziaływaniu społecznemu, ale i sam zaczyna oddziaływać na społeczeństwo. Między innymi i z tego powodu rozróżniamy socjalizację pierwotną i wtórną. K.J.T i l m a n n, niemiecki znawca problemów socjalizacji, odmianę pierwsza utożsamia z wychowaniem w rodzinie, w trakcie którego dziecko przyswaja podstawowe wartości kultury, natomiast socjalizację wtórną realizują instytucje społeczne, takie jak szkoły, kościoły, a także dokonuje się ona spontanicznie w grupach rówieśniczych i koleżeńskich. Niekiedy opis socjalizacji uzupełnia się terminem „socjalizacja trzeciego rzędu” odnosząc ją do ludzi dorosłych. Dokonuje się ona także pod wpływem czynników makrospołecznych: ekonomicznych, politycznych, kulturowych, tworzonych przez tych, na których zwrotnie wpływają. Socjalizacja dorosłych jest przykładem dialektycznej zależności jednostkowego podmiotu i bytu społecznego. Psychologa społecznego szczególnie interesuje aspekt socjalizacji zwany procesem interioryzacji. Polega on na uwewnętrznieniu wartości, norm, opinii, wzorów działania, uznawanych w danej społeczności. W trakcie tego procesu przekształcają się one z faktu społecznego w subiektywne treści, osobnik przestaje postrzegać je jako zewnętrzne, narzucone, a traktuje jako głębokie własne przekonania. Proces interioryzacji jest procesem kształtowania treści życia psychicznego jednostki. Interioryzacja dokonuje się pod wpływem wielu odmiennych czynników i jest realizowana różnymi metodami. T. P a r s o n s rozróżnia interioryzację bezpośrednią, dokonującą się pod wpływem słownych przekazów treści norm społecznych i pośrednią, realizowaną przez naśladownictwo, utożsamianie się z osobami znaczącymi i ideami oraz przez pełnienie ról. Ciągle należy pamiętać, ze socjalizacja, w tym interioryzacja, nie jest jedynie narzucaniem jednostce wzorców społecznych, lecz stanowi proces współtworzenia osobowości jednostki w ramach danego społeczeństwa. Pojęcie „interioryzacja” służy również wyjaśnianiu niektórych zjawisk psychicznych. H. Eysenck sądzi np. że zachowania przestępcze i osobowość aspołeczna są następstwem niewłaściwie prowadzonej socjalizacji i niedostatecznej interioryzacji norm moralnych i wzorców przeżyć emocjonalnych. Z tego powodu u ludzi tak socjalizowanych nie wykształciły się uczucia wyższe i zdolność empatii, współczucia. W p ł y w o b e c n o ś c i i n n y c h. Poprzez pryzmat socjalizacji widoczny jest proces globalnego oddziaływania społeczeństwa na jednostkę. Psychologów społecznych jednak bardziej interesują zależności pomiędzy wyodrębnionymi elementami społecznymi a zjawiskami i procesami psychicznymi. Jedną z nich jest zależność zachowania od obecności innych.

224

Wielu z nas mogło zauważyć, że ludzie oglądając komedię przy pełnej widowni częściej i wyraziściej się śmieją niż wtedy, gdy odbierają ją samotnie lub w towarzystwie nielicznych widzów. Podobne zjawisko występuje również w sytuacjach zajęć akademickich. Zaangażowanie słuchacza jest silniejsze, gdy słucha wykładu razem z innymi zainteresowanymi treścią przekazu. Dostrzeganie skupienia, napięcia uwagi u innych wzmacnia siłę recepcji danej jednostki. Następuje „jakby zarażenie” słuchaniem. Nazywa się to e f e k t e m a u d y t o r i u m. Jego wyrazistość zależy od wielu czynników, m.in. od jakości kontaktu mówca (aktor)słuchacze, stopnia wypełnienia widowni, odległości pomiędzy siedzącymi słuchaczami, temperatury pomieszczenia i innych. Ludzie zachowują się inaczej w sytuacji prywatności i publicznej, tzn. w obecności innych. W sytuacjach publicznych osobnik jest obserwowany bądź w zakresie wyodrębnionej czynności, bądź całościowo, jak np. w czasie prezydenckich debat telewizyjnych. B. R. S c h l e n k e r i M. F. W e i g o l d stwierdzają, że im bardziej wnikliwie obserwuje się jednostkę, tym większa występuje u niej tendencja do manipulowania wrażeniem, jakie wywiera na obserwatorach. Stara się ona w takich przypadkach wypaść jak najbardziej korzystnie w oczach obserwatorów i zaprezentować cenione jej zdaniem wartości. W sytuacji publicznej ukazuje ona raczej swe Ja idealne, niż Ja realne, raczej swe kulturowo ukształtowane oblicze, niż odruchy emocjonalne, uwarunkowane biologiczną strukturą organizmu. Dlatego też jej wypowiedzi są krótkie, formułowane w stylu oficjalnym, gesty powściągliwe, maska mimiczna prezentuje oficjalną życzliwość. W sytuacjach publicznych jednostka częściej maskuje swe oblicze niż je ujawnia. Znał tę prawdę już F. Bacon, który radził poznawać prawdziwe oblicze człowieka obserwując go w sytuacjach prywatności. Psychologowie wiele uwagi i energii poświecili badaniu zjawiska f a c y l i t a c j i s p o – ł e c z n e j. Termin ten w sensie dosłownym wskazuje na ułatwienie wykonywanej czynności pod wpływem obecności innych. W sensie naukowym określa on bądź 1) zmianę poziomu wykonania czynności pod wpływem obecności innych, bądź 2) wzmocnienie reakcji dominującej pod wpływem obecności innych (D. G. M y e r s). Są to różne aspekty tego zjawiska. Również „inni” mogą być jedynie biernymi obserwatorami albo współ wykonawcami, tak jak np. kolarze jadący w peletonie. W drugim przypadku posługujemy się terminem koakcja i jest to jedna z odmian facylitacji Prowadzone ongiś badania szybkości pedałowania kolarzy (N.T r i p l e t t, E. M e u m a n n) i ilości wiązanych oczek w sieci rybackiej ( J.F. D a s h i e l l) wykazały, ze ludzie, pracując w obecności innych, wykonują czynności na wyższym poziomie. Osiągane rezultaty były wyższe nawet o 30% w stosunku do wyników pracy, uzyskiwanych w sytuacji samotności. Dalsze badania m. in. J.P e s s i n a, R. W. H u s b a n d a, a także Dashiella, dostarczyły przekonywujących dowodów na to, że obecność innych niekiedy także obniża poziom wykonawstwa czynności. Zaistniałą sprzeczność rezultatów wyjaśnił R. Z a j o n c, tworząc współczesna teorię facylitacji społecznej. Jego zdaniem obecność innych ułatwia wykonanie czynności dobrze utrwalonej, a utrudnia uczenie się. Czynności dobrze utrwalone, mają najczęściej prostą strukturę, wymagają standardowej reakcji. Taka właśnie reakcja nazywa się dominującą i ona i ona pojawia się, gdy osobnik zaczyna wykonywać czynność tego typu. Natomiast w przypadku uczenia się lub wykonywania czynności skomplikowanej nie występuje reakcja dominująca i z wielu możliwych trzeba wybrać właściwą. Napięcie spowodowane obecnością innych w pierwszym przypadku usprawnia wykonawstwo, w drugim obniża jego poziom. Jest to stwierdzenie zbieżne z prawem Yerkesa-Dodsona. Zostało one także wsparte eksperymentalnie (Z a j o n c, S a l e s).

K n o w l e s wykazał. tym samym pochłania część jego zasobów poznawczych. Wyjaśnienie mechanizmów ich funkcjonowania zapewne wzmocni teorię Barona. Wyjaśnienie to dobrze tłumaczy wpływ obecności innych na poziom wykonania w przypadkach od drugiego do czwartego. dlaczego ludzie mają lepszy apetyt. że teoria ta jest ostatecznym rozwiązaniem problemu facylitacji. interpretacje facylitacji społecznej przedstawił R. Jeżeli obecność innych działa jedynie jako czynnik rozpraszający uwagę. że każda forma obecności innych wpływa na poziom wykonawstwa czynności. albo wyeliminowaniem. Pomieszczenia w nowoczesnych biurowcach są dostępne obserwacji. To jednak nie znaczy. Warunek ten spełniają osoby głuchonieme. że liczna widownia może wywołać tremę zakłócającą wykonanie nawet czynności dobrze utrwalonych. które bywają niespodziewane i zaskakujące. najsłabiej „jedynie obecność”. to obecność osób podobnych do wykonawcy. dlaczego zespoły sportowe częściej wygrywają spotkania u siebie niż na wyjeździe. . dzieci itp.S. Jej słabym punktem jest m. dowodząc. B.225 Ale jacy inni wywołują napięcie i dlaczego? W wyniku dyskusji i analiz przyjęto cztery wersje obecności innych. Jednak wpływ obecności osób podobnych nasilał się wraz ze wzrostem liczebności obserwatorów. stałych lub okazjonalnych obserwatorów. trudnych. Czwarta. gdy spożywają posiłki w towarzystwie innych. Jego zdaniem obecność innych zwraca na nich uwagę wykonującego określoną czynność. Pogląd Zajonca wspierają zwolennicy psychologii ewolucyjnej. człowiek przybiera postawę gotowości. które po pojawieniu się przy karmniku kury głodnej pochłaniają dodatkowo około 1/3 wagi już spożytego pokarmu (E. który ma być środkiem przeciwdziałania możliwym ocenom niekorzystnym. Siła wpływu podobnych i obecności symbolicznej ukształtowała się na zbliżonym poziomie. C o t t r e l l a odwołuje się do działania lęku. Druga. Interesującą. często niekorzystnie.in. to podobny efekt wystąpi również wtedy. E. Poznanie mechanizmów facylitacji społecznej pozwoliło zrozumieć pewne zjawiska społeczne. zapowiedź sprawdzania wyników wykonawstwa przez profesora X. trzecia –osób o wysokim autorytecie. a ludzie boją się negatywnych ocen ze strony obserwatorów. gdy pojawią się dystraktory mechaniczne. Istotnie. Starają się unikać niemiłej charakterystyki i dlatego podejmują wzmożony wysiłek. niewidzące. że facylitacja występuje również w świecie zwierząt i że jest to ewolucyjnie wykształcony mechanizm przystosowawczy. zdaniem Zajonca. w której ocenianie nie może mieć miejsca. np. ułatwiające wystąpienie reakcji dominującej. jest natomiast nieprzydatne w sytuacji „jedynie obecności”. to symboliczna obecność innych. udzielona przez N. gdyż występuje ono także w przypadkach „jedynie obecności”. W skutek tego osobnik w obecności innych dobrze wykonuje zadania łatwe. Okazało się. nieokreślone pojęcie „zasoby poznawcze”. W tych kategoriach możemy interpretować zachowanie w pełni nasyconych kur. np. Pierwsza. która ułatwia właściwe reagowanie na zaskakujące bodźce. jednak w różnym stopniu. opracowaną z punktu widzenia psychologii poznawczej. A te u każdego człowieka są ograniczone. w tym z innymi ludźmi. urzędnicy pracują w obecności innych. zwiększonej czujności. „jedynie obecność” sprowadza się do fizycznego bycia przy wykonawcy. Kontaktując się z nimi. Pobudzenie takie jest zgeneralizowaną reakcją na zachowania żywych organizmów. te przewidywania potwierdziły się. migające światło itp. B a y e r). Dlaczego obecność innych wpływa na poziom wykonania czynności? Jedna z odpowiedzi. Inni niemal zawsze oceniają czynności wykonawcy. B a r o n. Nie wiąże się to z oceną. specjalistów z dziedziny czynności wykonywanej. następuje niespecyficzne pobudzenie organizmu wykonawcy. a pogarsza wykonanie czynności skomplikowanych. Pod wpływem obecności innych. Najsilniej oddziałuje obecność autorytetów. ochraniający organizm przed niszczącym zaskoczeniem. typu hałas. a także przyniosło wymierne korzyści praktyczne.

Badani sądzili. Okazało się. pozbawionych tradycji industrialnych. w których wytwórca jest znany personalnie. np. K. C h e n. Sposób ten stosowano budując ośrodki przemysłowe w regionach rolniczych. przy rozwiązywaniu problemów matematycznych. obniża ona poziom wykonawstwa. Inghama. Jeżeli np. tak jak kolarz w peletonie. Podobne rezultaty otrzymali B. rozpoczynających budowę mrowiska. A l l p o r t a pokazują. jest na niższym poziomie niż w tych. H a r k i n s badając siłę krzyku krzyczących razem z innymi i indywidualnie. Specyficzna formą facylitacji społecznej. gdy obok doświadczonego i wydajnego pracownika ustawia się robotnika o niskiej sprawności. Czego należy oczekiwać od psychologa. Zatem w obu odmianach facylitacji występuje ta sama prawidłowość. H. Okazało się. Podobną metodę ułatwień stosuje się w przemyśle. Co to znaczy w praktyce? Wydajność i jakość wykonanej pracy w zakładach produkcyjnych. sprzyjające próżniactwu społecznemu. 10 osób ciągnie linę. z obserwacji par studentów wspólnie przygotowujących się do egzaminu. by przez symboliczną obecność innych wpływać na poprawność zachowania kierowców. gdy myślą. że wydajność w przemyśle tych krajów była niższa w przybliżeniu o 30% w niż porównywalnych krajach kapitalistycznych. Zjawisko to jaskrawiej występuje w kulturach indywidualistycznych niż kolektywistycznych. by czytelnik nie dostrzegał innych i nie obniżał poziomu wykonania trudnych czynności przyswajania wiedzy. przyjacielskich. w których wytwór nie jest oznakowany symbolem wykonawcy. W i l i a m s i S. to korzystna będzie obecność innych. C. Badał on zachowanie par mrówek. to należałoby oczekiwać wyższych efektów pracy wykonej zbiorowo w stosunku do sumy indywidualnych efektów tejże grupy ludzi. jednak dźwięki generowane indywidualnie były silniejsze. to siła ciągu grupowego powinna być większa niż suma sił 10-ciu ciągów indywidualnych. Grupa badaczy. jest koakcja. Jeżeli obecność innych korzystnie wpływa na poziom wykonania czynności łatwych. w grupach formalnych niż nieformalnych. dobranych na zasadzie „jedna leniwa i jedna pracowita”. że osobnicy pracując niezależnie obok siebie osiągają lepsze rezultaty. Znamy to zjawisko np. wypełniają test skojarzeń. że w sytuacji czynu grupowego wysiłek był mniejszy aż o 18%. Interesujący i precyzyjny eksperyment dotyczący koakcji przeprowadził chiński badacz S. wśród mężczyzn niż wśród kobiet. W byłym ZSSR i krajach Demokracji Ludowej wykonawstwo anonimowe spowodowało. jak już wspomniałem. Pewna doza anonimowości. Osobnik w grupie. Policjanci ustawiają na poboczach dróg tekturowe sylwetki funkcjonariuszy „drogówki”. gdy są przekonani. L a t a n e. Klasyczne badania eksperymentalne F. Badacze ci nazwali opisywane zjawisko próżniactwem społecznym. występującego w roli organizatora pracy ludzkiej? Jeżeli zadanie do wykonania jest proste. znającego problemy facylitacji społecznej i próżniactwa społecznego.226 Pracują wydajniej. że krzyczą jednakowo głośno w obu sytuacjach. stosujących system indywidualnej odpowiedzialności wykonawców. Występuje ona w sytuacjach „równoległego” działania dwu lub wielu osobników. Przy prostych zadaniach nie jest wskazane wykonawstwo anonimowe. Okazało się. np. gdy wykonują czynności łatwe. że ciągną jednocześnie z innymi. Przy zadaniach trudnych obecność innych nie jest pożądana. T e o r i a p r ó ż n i a c t w a s p o ł e c z n e g o. pobudzająca wykonawców. przyuczając chłopów do nowych zawodów przemysłowych. skonstruowała aparat do mierzenia siły ciągnięcia liny i badała z jaką siłą ciągną zawodnicy wtedy. że robią to indywidualnie i wtedy. „wozi się” i oszczędza swe siły kosztem innych. że mrówka pracowita wywiera korzystny wpływ na „koaktankę” i że skutki wpływu są relatywnie trwałe. kierowana przez A. a wyniki ich pracy pogarszają się przy czynnościach trudnych. Stoły w nowoczesnych czytelniach są ustawiane tak. w postaci . reakcje wykonawcze dominujące. że tak nie jest.

Proces i stan utraty indywidualnej kontroli zachowania i jednostkowej tożsamości nazywa się deindywiduacją.. Rezultat był taki. że wojownicy kultur. Z i m b a r d o. ich rytmiczne poruszanie się i pokrzykiwanie wzbudzają poczucie jedności z grupą. M u l l e n). Zanikają wtedy odrębności jednostkowe. np.. D o d d a. tym większe poczucie bezkarności i większa skłonność do działań okrutnych. staje się trybikiem zbiorowej machiny. W a t s o n na podstawie danych antropologicznych stwierdza. że stopień anonimowości w metropoliach jest wyższy niż w małych miasteczkach. Przyjął on. by maskowały cechy indywidualne. że przy utrzymanej tożsamości strój nie powodował różnic w zachowaniu studentek. drugą. W kulturach nie stosujących tych metod obowiązywały zasady bardziej łagodnego postępowania. Ponad 50% badanych stwierdziło. Okazało się. natomiast w Polo Alto po trzech tygodniach auto pozostawało w stanie nienaruszonym. lęku lub żądzą zysku. Zarówno anonimowość jak i ograniczenie samoświadomości wykorzystuje się w pewnych formach działań społecznych. a więc naruszenie norm społecznych winno być tam częstsze niż w małych miejscowościach. pozostałe występowały anonimowo. Jednostka jakby wtapia się w całość. Przekonywująco ukazuje to zjawisko eksperyment Ph. one kierują ich ujednoliconym zachowaniem. że w Nowym Yorku po trzech dniach dokonano 23 kradzieży. np. jest bodźcem sytuacyjnym wpływającym na samoświadomość. gdyby mogli stać się niewidzialnymi.227 grupowej współodpowiedzialności jest wskazana przy wykonaniu zadań trudnych. projektowych. a drugi w Polo Alto. Szokujące są dane badań D.). J o h n s o n i L. R. Połowa dziewcząt każdej grupy miała identyfikatory. Uczestnictwo w tłumie powoduje także ograniczenie samoświadomości. badawczych i innych. zgromadzonych opanowuje jedno pragnienie osiągnięcia celu wspólnego. Strój. Niektóre formy obecności innych szczególnie silnie oddziałują na psychikę jednostki. które wypracowały techniki deindywiduacji bojowników. Zadaniem eksperymentalnym było po prostu potraktowanie prądem koleżankę.pielęgniarek. sądach i przekonaniach. który pytał swych respondentów co zrobiliby. poczucie tożsamości i zachowanie. anonimowość i ograniczenie samoświadomości. Liczne ludy malowały i malują twarze wojowników i stroją je w pióropusze tak. linczów ( B. w następstwie tego zanika poczucie indywidualnej odpowiedzialności. że wskaźnik ilości takich wypowiedzi jest podobny w grupie studentów i kryminalistów. zachowanie staje się bardziej impulsywne i emocjonalne. ż dokonaliby czynów społecznie niedozwolonych. jednostka w tłumie czuje się bezkarną. Anonimowość ułatwia popełnianie czynów aspołecznych. Łatwiejsze jest wtedy usprawiedliwienie własnego działania zaistniałymi okolicznościami („wszyscy robili to samo. D o w n i n g ubrali jedną grupę studentek w stroje Ku-Klux-Klanu. R. Maskowanie indywidualności. zostawiając jedynie karoserię samochodu. Okazało się przy tym. Im większy tłum. w tym mundur. W stanie deindywiduacji jednostka działa anonimowo. okrutnie traktowali jeńców. Podobnie dzieje się w tłumie opanowanym emocją gniewu. Aby zweryfikować hipotezę zakupił dwa stare samochody i ustawił jeden w Nowym Yorku. Zbiorowa emocja opanowuje wtedy umysły jednostek. Osłabia się kontrola przeżyć. umożliwia mordowanie niewinnych ludzi tak. natomiast występujące anonimowo studentki ubrane w strój Ku-Klux- . D e i n d y w i d u a c j a. kosztem koncentracji na swych ocenach. jak w przypadku mieszkańców wietnamskiej wioski My Lai w czasie wojny wietnamskiej (A r o n s o n). K. najczęściej ich mordowali. żołnierze są krótko strzyżeni. Bogata i silna stymulacja zewnętrzna powoduje skierowanie uwagi na czynniki zewnętrzne. małym miasteczku kalifornijskim. Armie współczesne mają jednolite umundurowanie. Śpiewy i tańce rytualne wojowników.

jakim jest grupa. interesów itp. pociąga za sobą daleko idące konsekwencji psychologiczne. że teza ta znajduje potwierdzenie w przypadku stroju skinheadów. . Czynnikiem dodatkowym jest kolor stroju. że eksperymentalnie udowodniono. grający w czarnych strojach popełniają więcej fauli niż zawodnicy ubrani w stroje o innych barwach. W grupach pierwotnych. Jest to dowodem wpływu ubioru jako bodźca kontekstowego na zachowanie. iż samo ubranie czarnej kurtki może nasilić agresję ubranego. Silna więź charakteryzuje grupę zwartą.228 Klanu uderzały prądem (oczywiście fikcyjnie) silniej i dłużej niż przebrane na pielęgniarki i dziewczyny z identyfikatorami. Dwaj psychologowie amerykańscy. H a r e’a. Z grupą własna ludzie identyfikują. są rozrzuceni po całym święcie jednak mają poczucie wspólnoty. to znacznie więcej niż obecność innych. z pozoru nieistotne zróżnicowanie na „my” i „oni”. M y e r s informuje. badający zachowania sportowców w okresie 15 lat stwierdzili. ma miejsce silna więź emocjonalna. organizują wspólne imprezy rozrywkowe itp. intymność relacji i to one określają siłę wpływu grupowego. W Średniowieczu katów ubierano na czarno po to. Patrioci polscy np. Dlatego też często spotykamy d e f i n i c j e g r u p y j a k o z b i o r u l u d z i. Innych Polaków postrze-gają jako osoby należące do tej samej grupy. Między członkami danej grupy. W grupach wtórnych. niemoralności. D. ciemnych mocy podziemia itp. „czarnych diabłów” na motorach czy enkawudzistów. o grupach obcych „oni”. bardziej licznych (Jest to według A. Byt społeczny. P. i dokonuje się dzięki różnorodnym mechanizmom psychicznym. do których jednostki przynależą i tę przynależność akceptują są ich grupami w ł a s n y. Ale czy sprawdza się w innych przypadkach? W p ł y w g r u p y n a j e d n o s t k ę. zawsze występuje pewien rodzaj więzi. „Nam” z reguły przypisuje się jakieś cechy pozytywne. amerykańskiego znawcy problematyki grup. niezależnie od różnicy działających mechanizmów.. w przypadku grupy małej osoby ją tworzące pragną pozostawać razem. Obie formy relacji kryją w sobie wiele istotnych problemów badawczych i dotyczących współżycia między ludźmi. odrębnej wobec innych grup patriotycznych. pozostaje wtedy więź duchowa. Kopaliński: Słownik symboli). by budzili grozę i sami działali agresywnie. Takie grupy. smutku. „im” ludzie przypinają jakoś łatkę o nieprzyjemnej wymowie. Jeżeli grupa należy do kategorii „wielka”. Wydaje się.m i. Czerń jest symbolem zła. To. we wspólnocie społecznej. a nawet wrogo. podstawowy podział grup) większego znaczenia nabiera zbieżność przekonań. śmierci. ponurości. przeciwstawnymi grupom o b c y m. Z tego też względu wpływ grupy na jednostkę występuje pod wieloma postaciami.(W. upodobań. z reguły liczących niewielu osobników. rozmawiają. m i ę d z y k t ó r y m i i s t n i e j e w i ę ź p s y c h o s p o ł e c z n a. że hokeiści i futboliści. rozpaczy. szczególnie czarnego. O grupach własnych zazwyczaj ludzie mówią „my”. często kontaktują się ze sobą. wobec grup obcych są nastawieni niechętnie . a osoby do niej należące są rozproszone przestrzennie.

którym bardziej się podobał obraz Kandinky’ego utworzyli jedną grupę . Zgodnie z teorią doboru krewniaczego W. R. że wszyscy są tacy sami. D a w k i n s. a dzieląc pieniądze wyraźnie faworyzowały swoich. to świadomość przynależności do niej podnosi samoocenę jednostki Wszystko to powoduje. a zatem gorsi. Klee. ma daleko idące konsekwencje w procesie identyfikacji. szkolnej. zależna od dynamiki sytuacji życiowych. Odzwierciedla się w niej przynależność do różnych grup: rodzinnej. opartej na rozpoznaniu swoich cech psychicznych. a im dalsze pokrewieństwo. że opinie. skrypty zachowań grupy własnej są akceptowane. Poczucie przynależności grupowej powoduje zachowania faworyzujące grupę własną. która ma podobne cechy społeczne jak i pozostałe osoby z grupy. Osoby z każdej grupy proponowały tylko kandydatów z grupy własnej. zatem zapewnia poczucie bezpieczeństwa. C i a l d i . Kandinsky’ego i P. Jeżeli dodatkowo jest to grupa o wysokim statusie społecznym. S e g a l a. pokazujący. regionalnej itp. Jest ona znana. powstających ad hoc. że wszelkie działania na rzecz grupy jest uwarunkowane genetycznie i ma na celu rozprzestrzenianie genów własnych i bliskich krewnych. przejmowane i stosowane w różnych sytuacjach życiowych. H. autor pracy pt. L. Mimo to wpływa ona na świadomość i zachowanie jednostki. Jak można tłumaczyć takie zachowania? Jedną z przyczyn jest kategoryzacja społeczna. za wykonanie których zleceniodawcy wyasygnowali pewną sumę pieniędzy na nagrody. tym mniejsza skłonność do ich wspiera-nia. gdy o „przynależ-ności” do grupy decydował jedynie rzut monetą lub kolor oczu osób kwalifikowanych. Ten proces poznania społecznego. Osoby badane obu grup miały same zaproponować kandydatów do nagrodzenia oraz podzielić pieniądze pomiędzy grupami. Tożsamość społeczna. różni od „nas”. Jest to z j a w i s k o s t r o n n i c z o ś c i w o b e c g r u p y w ł a s n e j. Teoria ta efektownie tłumaczy zachowania pomocne i altruistyczne wobec krewnych nie wyjaśnia jednak podobnych zachowań w przypadkach grup nominalnych. wyrażające zbliżone upodobania artystyczne malarzy i prosili zebranych o określenie swych upodobań. a w konsekwencji faworyzowani. Ci. O obcych mówi się. R. H a m i l t o n a najchętniej pomagamy najbliższym krewnym. Użyte określenia grup pozwalają odróżniać grupę własną od obcej. że zaistniały poważne trudności w wyborze kandydatów do nagród. a podobieństwo rodzi sympatię. T u r n e r prezentowali studentom abstrakcyjne obrazy W. Samolubny gen. „My” jesteśmy nawzajem podobni do siebie. ci. C. niezróżnicowanego postrzegania osób ją tworzących. Podobne zachowania wystąpiły również wtedy. Dokonanie kategoryzacji i podziału na grupy wywołuje e f e k t h o m o g e n i c z n o ś c i g r u p y o b c e j. T a j f e l i J. zwyczaje. składających się z osób zupełnie sobie obcych. Jednostka zostaje ukształtowana według wzorca grupowego. Dostrzegane podobieństwo do innych osób z grupy własnej skłania ją do postrzegania siebie jako tę.229 Identyfikacja z grupą otwiera jednostkę na wpływ grupy. w przeciwieństwie do tożsamości psychicznej. nie zasługujący na wyróżnienia Wywyższenie grupy własnej podnosi samoocenę jednostek do niej przynależących. nawet rasowo. Następnie badani wykonywali pozorowane zadania. jest bardziej zmienna. ułatwiający orientację w gąszczu zjawisk społecznych. zatem ludzie grupy własnej są bardziej sympatyczni. Tworzy się w ten sposób społeczna struktura tożsamości osoby. osiedlowej. twierdzi. Grupa własna zawsze jawi się jako bardziej atrakcyjna pod pewnym względem niż grupy obce. co opowie-dzieli się za obrazem Klee utworzyli drugą. Okazało się. że zachowanie na rzecz rodzeństwa jest silniejsze u bliźniaków monozygotycznych niż dwujajowych. Mocnym wsparciem tego poglądu jest wynik badań N. tzn.

fak-tyczny obiekt badań. oznakowane cyframi od 1 do 3. Pamiętać należy. Dziewiątka odpowiadających została usadowiona przy stole tak. nie znający umowy eksperymentatora z ośmiu pozostałymi uczestnikami badań. A tradycyjnie nie kojarzymy tych procesów z konformizmem. O X-ie jedni powiedzą z pewną dozą lekceważenia. Jaka zatem byłą jego odpowiedź na zadane pytanie? Według danych Ascha 1/3 w ponad połowie prób badawczych zachowała się konformistycznie.230 n i badał ilość pojawiających się emblematów sportowych w strojach studentów. tzw. tzn. Jeżeli człowiek wbrew rozsądkowi lub niezgodnie ze swoimi przekonaniami zachowa się tak. że linią równą do tej z kartki A jest 3-cia a kartki B. Osobnik dziewiąty. M. Istotnie. że jest to „chorągiewka na dachu”. A s c h a konformizm określono jako modyfikację i wypaczania sądów pod wpływem presji grupy. względnie wzmacniało daną teorię. Układ ten zmieniano w kolejnych próbach. Wyraziście ukazano to zjawisko w klasycznym eksperymencie Ascha. Właśnie uleganie p r e s j i grupy jest cechą wyróżniającą konformizm od innych czynników upodobniania zachowania swojego do zachowania innych ludzi. podobnie jak w życiu potocznym bywa różnie przedstawiane i rozumiane. że po każdym zwycięskim meczu ilość strojów z emblematami gwałtownie wzrastała. C i a l d i n i przedstawia konformizm jako zmianę zachowania polegającą na upodobnianiu go do zachowania innych osób. Jednak warto pamiętać. osoba naiwna. określimy go konformistą. że pierwszych ośmiu było pozorantami. osoby młode i wykształcone. że badanymi Ascha byli studenci. że jest to „człowiek elastyczny. E. Podobnie R. że zmiana form zachowania i upodobniania do zachowań innych może nastąpić w wyniku refleksji . radzący w każdej sytuacji” W opracowaniach naukowych ukazywano konformizm jako fakt eksperymentalny bądź przedstawiano go z punktu widzenia teorii określonego autora. R o k e a c h np. mówili nieprawdę stwierdzając. np. w środowisku pracy odczuwana presja grupy może być znacznie skuteczniejsza. podkreślał. jedynie 25% nie uległo presji grupy w żadnej próbie. występują nie tylko w dziedzi. I jest to jedna z form wpływu społecznego.5 cm. uczenia się lub dojrzewania. Konformizm Zjawisko konformizmu i w opracowaniach naukowych. co potwierdzało. Zadaniem badanych było udzielenie odpowiedzi na pytanie: ”Która linia z kartki B jest równa linii z kartki A?” Rozróżnienie wielkości tych odcinków normalnie nie sprawia ludziom najmniejszego kłopotu. Asch wprowadził jednak pewne utrudnienie. a po porażkach malała. Wyżej opisane mechanizmy mają charakter ogólnospołeczny. jeden po drugim. W oryginalnych badaniach S. 3=8. zachowującymi się zgodnie z poleceniami eksperymentatora i oni. W drugim przypadku uwypuklano z konformizmu jedynie to. . Grupa zwycięska podnosi samoocenę osób z nią się utożsamiających. uległych wobec autorytetów. kibiców czołowych drużyn akademickich futbolu amerykańskiego. W realnych sytuacjach. Badanym studentom pokazywano dwie kartki A i B. mimo to wielu z nich zacho-wało się zgodnie z wzorcem grupowym. Świadczy o tym również siła zapału. spostrzegał długość odcinków i słyszał wypowiedzi grupy ośmiu osób. kojarzymy je z przestrzeganiem reguł współżycia społecznego. ale nie jedyna. I tak linia 1=8 cm. z jaką kibice dopingują swoją drużynę w trakcie jej zmagań sportowych. jak oczekuje grupa. o zamkniętym umyśle. że konformizm jest właściwością ludzi autorytarnych.nie sportu. na kartce B wyrysowano trzy odcinki. drudzy stwierdza z uznaniem. Okazało się. 2= 10 cm. za wyrażone opinie nie groziły im żadne przykre konsekwencje. jest to jedna z form występowania konformizmu. Na kartce A widniał odcinek prostej o długości 10 cm (w oryginale 10 cali). Mogą sprzyjać interesom społeczeństwa jako całości lub powodować skutki negatywne.

Konformizm jest stopniowalny. Czy w tej sytuacji i ewentualnie jak długo pojawiać się będą odpowiedzi konformistyczne? Okazuje się. czwarty w kolejności pozorant mówi prawdę o długości od-cinków. inne prezentują k o n f o r m i z m w e w n ę t r z n y. Okazało się. aż do 8-mego.231 Eksperyment Ascha był wielokrotnie powtarzany i modyfikowany. o wysokim ilorazie inteligencji. tzn. Dotyczy ona poznawczych przyczyn konformizmu. 3. C a m p b e l l wykazał. że trzeba wymiany trzech pokoleń po pozorantach (pokolenie to 8 osobowy zestaw). a także uzupełniono obraz presji grupy na jednostkę. dotyczący trwałości konformizmu. a także zwarta nasilają zachowania konformistyczne jednostek. przemyślenia i 2) społecznego. Wykraczanie poza istniejący stan rzeczy traktują jako dokuczliwość. ale uznawanie przewagi któregoś rodzaju wiedzy określa typ orientacji. gdy uczestnicy przebywają w izolowanych kabinach. Interesujący jest wątek. przywiązani do starych zasad i norm. tym samym osłabia presję grupy. że grupa atrakcyjna. Grupy niejednolite. pozostawiając osobę naiwną. a liczba zachowań konformistycznych spada do 10%. że ludzie korzystają z dwóch źródeł wiedzy: 1) indywidualnego. Dawanie przewagi źródłom społecznym przyczynia się do nasilenia zachowań konformistycznych i jest to k o n f o r m i z m i n f o r m a c y j n y. nie lubią zmian. przekazu tradycyjne-go. nowatorscy. wybitni politycy-reformatorzy. pozostaje niezmienny i wtedy. że poziom konformizmu nie zależy od bezpośredniości kontaktów badanych. Udowodniono. o wysokiej samoocenie i wysokim statusie. tzn. silnie zaangażowani na rzecz bronionego poglądu. T. refleksji. Nonkonformiści to ludzie kierujący się własnym rozeznaniem stanu rzeczy. sprawnie przetwarzający informacje. w innych sytuacjach kierują się własnym rozpoznaniem. Natomiast uznanie wyższości źródła indywidualnego sprzyja nonkonformizmowi. do mądrości ojców i dziadów. zachowują się zgodnie z presją grupy tylko w obecności osób z grupy. Węzłową kategorią w tych wywodach jest ”przewaga”. nowych doznań i doświadczeń. Wiemy z historii jak nieugięcie bronili swych . Wyobraźmy sobie następującą procedurę eksperymentu: po wypowiedziach pozorantów i osoby badanej wyprowadzamy pozoranta nr 1. Zazwyczaj są to twórcy kultury. odnoszący sukcesy w przeszłości.W wyniku zabiegu nie będzie już wśród badanych osób instruowanych przez eksperymentatora. Większość ludzi lokuje się pomiędzy tymi krańcami. Taki człowiek gdzieś na końcu świata zachowuje się tak. by całkowicie zanikły ślady presji grupy. Jego wyniki zostały wielokrotnie potwierdzone. np. pragnący postępu społecznego. występuje u nich pełna interioryzacja zapatrywań grupowych. tworzy wymiar dwubiegunowy. lub pozostając w odległych miastach kontaktują się ze sobą drogą radiową. Konformiści z kolei są zamiłowani w tradycji. czyli własnego doświadczenia. Najsilniejszą presje wywierają grupy liczące od 3 do 16 osób. jak w swojej wiosce polskiej. poszukujący nowych rozwiązań problemów życia. Te grupy ludzi dokonują zmian w społeczeństwach. są konserwatystami. Następnie powtarzamy zabieg z pozorantami nr 2. Jakie są przyczyny takiego zróżnicowania orientacji ludzi? Częściowa odpowiedź na to pytanie znajduje się już w tekstach dwu powyższych fragmen-tów. gdyż normalnie ludzie korzystają z obu źródeł wiedzy. Nonkonformistami najczęściej są ludzie kompetentni. nigeryjskiej lub dowolnej innej. obiegowych przekonań itp. o silnej potrzebie sukcesu. Podo-bnie grupy niejednomyślne. a w skrajnych przypadkach jako naruszanie świętości. zorientowani na tworzenie i twórczy. D. młodzież. naukowcy. Niektóre osoby przejawiają k o n f o r m i z m z e w n ę t r z n y. opinie grupy stają się ich osobistymi opiniami. o wysokim statusie społecznym. mieszane np. czyli powszechnej wiedzy innych. Jednak ich wpływ na zachowania ludzi wyraźnie się różnicuje. Na jednym krańcu znajduje się nonkonformizm na drugim konformizm. Zadziwiająco trwałe są niektóre ślady konformizmu w psychice ludzkiej. z jedną kobietą wśród pozorantów-mężczyzn wywierają słabszą presję.

jest podstawą wysokiej samooceny i samozadowolenia. Dewianci są ośmieszani. że lęk przed sankcją grupy jest jedną z przyczyn zachowań konformistycznych.232 przekonań patriotycznych partyzanci poddani presji hitlerowskich prześladowców. Swoistym kuriozum jest konformizm bezrefleksyjny. pod wpływem działania autorytetu o wysokim prestiżu. M i l g r a m a. N. Ludzie chętnie zachowują się zgodnie z życzeniami osób lubianych i atrakcyjnych. Jeden z wprowadzonych natychmiast zaakceptował propozycję grupy. nadaje się im niemile brzmiące przezwiska. W każdej grupie społecznej występują oczekiwania przestrzegania określonych norm zachowania. Znalazł się on w położeniu dewianta. Odczuwają to osoby „atakowane” jako stan dokuczliwy. a lęk przed ośmieszeniem jest bardzo intensywny. po paru dodatkowych argumentach zmienił zdanie i zgodził się z grupą. a takich ludzie nie lubią. na ulicy ktoś nam się kłania. dopiero później uświadamiamy sobie. Drugą grupę przyczyn zachowań konformistycznych stanowią emocje. że różnice w zależności od płci najczęściej ujawniają się wtedy. zgodnie z panującym zwyczajem odwzajem-niamy ukłon. gdy grupa wywiera nacisk. L. natomiast cała energia grupy została skierowana na przekonanie pozoranta. Tradycyjnie sądzono. S. w jakim ty podporządkujesz się tej presji (jak np. S c h a c h t e r w jednym ze swych eksperymentów ukazał mechanizm ich pojawiania się i intensyfikacji. w badaniach . odnoszącego znaczące sukcesy i innych. Skutek był taki. Również emocje pozytywne skłaniają do zachowań konformistycznych. Zachowania konformistyczne jednostki bywają źródłem dumy. naśmiewa się z różnych form zachowania. że nie był to znajomy. ale zależą też od typu wywieranej na ludzi presji społecznej. nieprzyjemny. że „Jestem osobą. który nie podzielił zapatrywań grypowych. F r e e d m a n i A. Wyważone stanowisko współczesnej psychologii oddaje tekst w ramce nr 22 Ramka nr 22 „Różnice podatności na wpływy wynikające z płci są nie tylko małe. Świadomość tego. przyspieszona akcja serca i inne). a więc nie narusza istotnej normy społecznej. drugi początkowo krytycznie nastawiony. Eagly (1987) i Becker(1986) wykazali. a widzowie mogą wprost obserwować stopień. Są to głownie obawy i lęki różnej intensywności. natomiast do nagród proponuje osoby prawomyślne. odmieńca. Interesujących ilustracji i dowodów na rzecz tej tezy znajdzie Czytelnik w pacach S. Czasami np. I jest to jedna z bardziej dokuczliwych kar społecznych. Długotrwały spór wśród naukowców i zwykłych śmiertelników dotyczył wpływu płci na konformizm. a obawy przed nimi skłania ku konformizmowi. wywołujący napięcie nerwowe i fizjologiczne (pocenie się. Ludzie z reguły unikają kontaktów z osobami różniącymi się od nich. przejawiający się w automatycznym podporządkowaniu normom społecznym. Ich naruszenie pociąga za sobą różnorakie sankcje. D o o b na podstawie podobnego eksperymentu wykazali. a jego ukłon był skierowany do osoby. która nigdy nie kłamie”. że odmieńcom. uznania. że dwu pierwszych pozostawiono w spokoju. że kobiety są bardziej konformistyczne. konsekwentnie wykluczając nawet zasłużonych odmieńców. J. wywołują tym samym u nich dokuczliwy stan deprywacji społecznej. Nonkonformizm słabnie w sytuacjach wieloznacznych lub nieokreślonych. idącej tuż za nami. gdyż pragną ich aprobaty. Dane te wskazują. Trzech pozorantów wprowadzono do grupy osób dyskutujących o rozwiązaniu problemu X. zasychanie w ustach. przedstawiających badanie norm obowiązujących w kolejkach lub dotyczących zachowań w wagonach metra nowojorskiego. Znamy z życia codziennego liczne przypadki tego typu. trzeci uporczywie trwał przy swoim przekonaniu. outsiderom grupa przydziela trudne lub nieprzyjemne zadania do wykonania. zwanemu k o n f o r m i z m e m n o r m a t y w n y m.

jak reagują. badania nad konformizmem podobne do eksperymentów Ascha). że może to wynikać ze społecznych ról mężczyzny i kobiety. N. w jakim stopniu zgadzamy się z jego argumentami. R. by były skłonne do zgody i dawały wsparcie innym. Dzieje się tak na przykład wtedy. w których tylko my wiemy. gdy grupę tworzą osoby o różnych nastawieniach wobec sposobu jego rozwiązania lub podjęcia działania. prezentują zwykle takie zachowania. Wilson. Tak kształtuje się polaryzacja w sytuacji podobnych nastawień osób uczestniczących w podejmowaniu decyzji. 1997 r. Wspomniana radykalizacja działa w dwu kierunkach. Jeżeli natomiast rozpoczynając działanie w grupie będą reprezentować nastawienie ostrożne. że kanadyjscy studenci kierunku zarządzania podejmując decyzję grupowo są skłonni przeznaczyć większą sumę pieniędzy na ratowanie upadającego. Natomiast przy zróżnicowanych nastawieniach dyskusja w grupie radykalizuje zapatrywania opozycyjne.233 Ascha. gdy słuchamy. mówi się np. L a t a n e. co prowadzi do zróżnicowania lub podziału grupy. mając na myśli podział według określonego kryterium na przeciwstawne ugrupowania. że decyzje i działanie grupowe są bardziej radykalne niż realizowane pojedynczo. Na ten rodzaj nacisku społecznego kobiety istotnie częściej reagują konformistycznie niż mężczyźni. że i mężczyźni.) nazwali to zjawisko p o l a r y z a c j ą g r u p o w ą. czy odpowiada tak samo jak reszta badanych). że wielkość różnic związanych z płcią jest stosunkowo niewielka”. Występuje wtedy tzw. W socjologii ten stan zróżnicowania w obrębie całości nazywa się polaryzacja. s. Procesy zachodzące w grupie powodują. w powstałych tym sposobem subgrupach następuje polaryzacja (radykalizacja) stanowisk. źle zaprojektowanego przedsiębiorstwa niż osoby podejmujące decyzję indywidualnie. Cyt. serce i umysł. to podejmą decyzje grupową o wyższym poziomie ryzyka niż prezentowali indywidualnie na „wejściu”. że proces taki przebiega względnie szybko i parokrotna wymiana zdań i następuje zbliżenie zapatrywań. które są właściwe danej płci (np. za E. Przyczyny zatem należy upatrywać we właściwościach działalności grupowej. kiedy inna osoba wygłasza mowę o treści sprzecznej z naszym punktem widzenia. kiedy każdy może zobaczyć. Polaryzacja grupowa G l e n W h i t e w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku pokazał. Zdarzają się jednak pewne sytuacje. Kobiety uczy się. Bardziej skomplikowany problem występuje wtedy. T. bowiem badanymi byli ludzie dobrze przygotowani do rozwiązywania tego rodzaju problemów. Z a v a l l o n i (1969 r. Zysk i S-ka. a następnie rozstrzygamy. dość szybko następuje ujednolicenie opinii grupowej. Te dwa rozumienia polaryzacji grupowej nie pokrywają zakresowo. i kobiety w sytuacjach publicznych. M o s c o v i c i i M. S. Eagly sądzi. Jeżeli nastawienia nie były bardzo zróżnicowana. Akert: Psychologia społeczna. mężczyzn natomiast-by byli niezależni w obliczu bezpośredniego nacisku społecznego. 295. ścierania się i uzgadniania opinii. którą zamierzali podjąć indywidualnie. których nas nauczono. posługując się stymulacją komputerową wykazał. Eagly (1987) sugeruje. W sytuacjach tego rodzaju różnice pomiędzy kobietami i mężczyznami dotyczące ich podatności na wpływy właściwie znikają. Trzeba jednak pamiętać. Jeże przed rozpoczęciem pracy w grupie osobnicy są nastawieni na rozwiązania ryzykanckie. chociaż . w tajemnicy przed innymi. Aronson. o polaryzacji społeczeństwa. to pod wpływem wymiany zdań w grupie podejmą decyzje bardziej ostrożną niż ta. Nie można w tym przypadku mówić o błędach wynikających z braku wiedzy. układ dynamiczny. czy zachowujemy się konformistycznie czy nie. Poznań. gdzie każdy z uczestników wiedział.

Przewaga nakazującego posłusznemu wyko-nanie określonych czynności. a poziom jego akceptacji zależy od siły grupy cedującej. zwiększa się między nimi dystans społeczny. Byli to ludzie różnego wieku. P o s ł u s z e ń s t w o. iż niekiedy żądanie posłuszeństwa prowadzi do nieposłuszeństwa. jest to. że w niektórych sytuacjach ludzie bywają nadmiernie posłuszni i wykonują polecenia amoralne lub nawet zbrodnicze. Jedno-cześnie wiadomo. w którym głos przywódców nie wyznaczałby postępowania obywateli itp. pojawia się tendencja izolacjonizmu. Jednostka posłuszna ulega autorytetowi. organizatora akcji społeczne i innych. państwa. jest wyrazista. urzędnika. a także i to. że orzekający po naradach w grupie radykalizują swe sądy o należnej wysokości kary za dokonane przestępstwo. Trzecią przyczyną. uzależnia polaryzacje od siły wartości osiąganych dzięki działaniu grupowemu.234 występują w nich pewne elementy wspólne. podobnie jak grupy w sytuacji konformizmu. Siła grupy w tym przypadku zostaje zcedowana na określoną jednostkę: ojca. wyksz-tałcenia i płci. Druga . lecz symbolicznie. Ostatecznie uczestniczyło w nim 40 osób. potwierdzoną wielokrotnie w badaniach eksperymentalnych. które ma wiele cech wspólnych z konformizmem. oporu wobec nakazującego. Pierwsza z nich sprowadza się do oddziaływania informacji. Innymi słowy w grupie podnosi się wartościowość decyzji lub dziaania. szkoły bez posłuszeństwa uczniów wobec nauczycieli. uwypuklaną w teorii identyfikacji grupowej. a także w naszych zespołach orzekających. Ich przebieg przedstawiał się następująco: zamieszczono w prasie ogłoszenie informujące. Jaka zatem jest istota zjawiska i jakie cechy je charakteryzują? Posłuszeństwo jest zjawiskiem. wybranych z pośród zgłaszających się. jednak nie bezpośrednio. Jest to forma wpływu grupy na jednostkę drogą perswazji. Jego doświadczenia zalicza się do grupy 40 badań. urzędnicy ministerstw finansów inaczej „widzą” wysokość podatków niż podatnicy. ograniczające rolę osobowości „posłusznego”. Prawidłowością. H o c k). W obu przypadkach na zachowanie osobnika decydujący wpływ wywierają czynniki zewnętrzne. R. W grupie pojawia się więcej i bardziej zróżnicowanych argumentów niż występuje w świadomości jednostki. Z doświadczeń własnych i z obserwacji potocznych wiemy. że posłuszeństwo odgrywa istotną rolę w różnych dziedzinach życia. W praktyce ma to kapitalne znaczenie. a w grupach przestępczych lub gangach młodzieżowych kształtują się normy zachowania daleko odbiegające od ogólnie przyjętych w danym społeczeństwie. jest dążenie członków grupy do podkreślenie różnic pomiędzy grupą własną a grupą (ami) obcą (ymi). bo oto związki zawodowe mają zupełnie inne poglądy na sprawę płac niż gremia rządowe. Cel badań był jednak zupełnie inny. Polaryzacja grupowa występuje w amerykańskich ławach przysięgłych. W grupie spolaryzowanej (socjologicznie) albo między grupami spolaryzowanymi (psychologicznie) nasila się rywalizacja. Zjawisko uległości wobec autorytetu opisał na podstawie interesujących eksperymentów Stanley M i l g r a m. Jak to się ma do zasady sprawiedliwości?! Jakie są przyczyny polaryzacji grupowej? Specjaliści z dziedziny tej problematyki wskazują na trzy podstawowe. w którym nie słuchano by rozkazów przełożonych. Po przybyciu do laboratorium Uniwersytetu Yale uczestnika eksperymentu spotykał inny . zachowuje się podobnie jak konformista lecz pod wpływem odmiennej motywacji. Nakazujący reprezentuje wobec niego siłę grupy. że poszukuje się chętnych do udziału w eksperymencie badającym pamięć. eksponowana w teorii wartości kulturowych. zawodu. Osobom takim przypisujemy autorytet. W efekcie kształtują się specyficzne opinie grupowe. Trudno sobie wyobrazić wojsko. które zmieniły oblicze psychologii (R.

Po dojściu do kary o sile 120 wolt uczeń sygnalizował odczucie bólu. a po uderzeniu 150 wolt wołał: „Już wystarczy! Wypuście mnie! Mówiłem. że błędy ucznia są zupełnie naturalne. iż mamy do czynienia z artefaktem. Mówiono. lecz nauczyciel otrzymywał odpowiedzi i sygnały o zachowaniu „uczącego się” z taśmy. w hitlerowskich Niemczech jest niemoż-liwa. Karę można było stopniować. Instrukcja i zalecenia eksperymentatora zachęcały do stosowania surowych kar i intensyfikowania ich po każdym kolejnym błędzie ucznia. że są oni narodem racjonalnym. Następnie prowadzący badania dokonywał losowania. Czytelnik już zapewne domyśla się. ciąg słowny był długi. Po tym zabiegu zaznajamiano badanego z urządzeniem do karania. I jedynym celem badania było poznanie tego. a 80% kontynuowało badania po tym jak uczeń przestał odpowiadać. by za każdą pomyłkę karać uderzeniem prądu.235 współuczestnik (w rzeczywistości pozorant. gdy ten przestanie odpowiadać. Gdyby nie to oczarowanie zachowali by się inaczej. sugerowano. w którym na pulpicie stołu miał przyciski do włączania „karzącego” prądu i regulator jego napięcia. a tylko 0. silne. Uczeń. sprawdzano podłączenie do prądu. Celem badania miało być sprawdzenie zapamiętania skojarzeń par słów. śmiertelne?). przeznaczonym dla niego. Przed ogłoszeniem wyników pytał Milgram psychiatrów i studentów psychologii o to jakie przewidują wyniki. że wątpiono w trafność metody.5%) wystąpiły dopiero przy karze o sile 300 wolt. proszę! Coś dzieje się z moim sercem! Odmawiam dalszego uczestnictwa. niebezpieczne i XXX (groźne?. że przedmiotem badania będzie wpływ karania na eliminowanie błędów w uczeniu się. jak silnie działa na badanych autorytet i jak intensywnymi karami posłużą się badani pod wpływem nacisku autorytetu. Losowanie było tak przygotowane. okazały się zbliżone do otrzymanych w laboratorium uniwersyteckim. taka jaka miała miejsce np. że nie karano realnego ucznia. pokazywano podłączenie elektrod do ciała ucznia. Skala intensywności kary wynosiła od 15 do 450 wolt. Wypuście mnie!” Mimo protestów i krzyków ucznia prowadzący badania nakazywał dalsze i coraz ostrzejsze karanie. zostawał w pomieszczeniu. Pierwsze odmowy (5 osób=12. mającego określić który z nich będzie „nauczycielem” a który „uczniem”. Od nauczyciela eksperymentator wymagał. asystent eksperymentatora). intensywne. że eksperymentator wszystko przemyślał i wie. W końcu uczeń przestał odpowiadać. natomiast nauczyciel przechodził do przyległego pokoju. czego żąda od nauczycieli. więc nauczyciel mógł być przekonany. że aż 65% procent badanych (26 z grupy 40 uczestników) posłużyło się karą maksymalną. Polecał brak odpowiedzi traktować jako błąd i karać odpowiednio surowo. Respondenci sądzili. że mniej niż 4% badanych będzie karało ucznia. nagranej według schematu eksperymentu. Rezultaty były tak szokujące. mimo protestów. Sceptycyzm wobec omawianych rezultatów wynikał również z przekonania Amerykanów. że jest chory na serce i nie znosi uderzeń prądem. Duma .01% procenta użyje kar maksymalnych. Rezultaty eksperymentu były rażąco niezgodne z przewidywaniami i były zupełnym zaskoczeniem. zgodnie z normami społecznymi. że badani ulegli magii laboratorium naukowego oraz przekonaniu. Dodatkowo na tablicy skali znajdowały się napisy jakościowe. że nauczycielem zawsze zostawał przybywający. Uwzględniając zarzuty tego typu Milgram przeprowadził badania w pomieszczeniach biurowych zrujnowanej dzielnicy miasta i wyniki. Prowadzono go do pokoju ucznia (nauczyciel nie miał widzieć objawów cielesnych karania). Okazało się. mimo obskurnego otoczenia. jej poziom intensywności wzrastał ze szczebla na szczebel o 15 wolt. że mam kłopoty z sercem! Serce mnie boli! Wypuście mnie. zbiorowością jednostek odpowiedzialnych i że u nich uleg-łość wobec autorytetu. od którego przybysz dowiadywał się. a za kolejną jeszcze silniejszym szokiem. przedstawiające działanie prądu jako słabe.

J. Jeżeli np. form relacji międzyosobniczych sprowadza się do działania tych sił. że w społeczeństwach „owieczki” stanowią 65% populacji i grupa badanych Milgrama odzwierciedla ten stan rzeczy. Ich rozpiętość wyznaczają bieguny od miłości do nienawiści. że odrzucają oni nawet zalecenia lekarzy (E. czy do „owieczek”. od zachowań pomocnych po agresję i zabójstwa. piszącemu te słowa nie jest znana osobowość biznesmena i nie wiadomo czy należy on do „kozłów”. nie uderzano prądem. T. Większość. Informacje o tym problemie znajdzie Czytelnik w następnym rozdziale. od ubóstwiania po deprecjację innych. nieposłuszeństwo. Tymczasem również badania powtórzone po 20-tu latach od pierwszego eksperymentu pokazują. Milgram udowodnił. Po dwudziestu minutach pozostał z niego drżący i jąkający się wrak. Ujmując rzecz bardziej fachowo powiemy. poczynione w czasie trwania eksperymentu: „Obserwowałem dojrzałego i początkowo zrównoważonego biznesmena.” Niestety. który wszedł do laboratorium uśmiechnięty i pewny siebie. u jednych osób jest wysoki u innych niski. bliski załamania nerwowego . wywołuje efekt przeciwny. II. Liczne badania potwierdziły ten fakt. kierowcy słysząc sygnał klaksonu. że relacje interpersonalne układają się w dwu ortogonalnych płaszczyznach (dymensjach): 1) m i ł o ś ć – n i e n a w i ś ć i 2) d o m i n a c j a . Również nie stosowano kar wtedy. Jeżeli spojrzymy na wyniki eksperymentu Milgrama z punktu widzenia teorii reaktancji. niekiedy maskowane i ubierane w szaty zwodnicze. np. Wynika z tego. czy też presja autorytetu jest tak silna. a nie gwarantują asystenci i koledzy badanych. B r e h m opracował t e -o r i ę r e a k t a n c j i. Zakazana możliwość jawi się bardziej atrakcyjną.. Również nie są mu znane żadne badania empiryczne. Problemy jednostka-jednostka są równie bogate i różnorodne jak grupa-jednostka.. stojący na wysokim szczeblu drabiny prestiżu społecznego.p o d p o r z ą d k o w a n i e (submisja). a eliminują „kozłów”. Jeżeli zwiększa się nacisk na akceptację określonej postawy lub podjęcie nakazanego zachowania.236 narodowa uniemożliwiała przyjęcie informacji naruszających pozytywny obraz własnej grupy narodowej. ze opisywane zachowania nauczycieli występuje t y l k o p o d w p ł y w e m a u t o r y t e t u prowadzącego badania. modyfikując odpowiednio ich schematy. dotyczące wpływu autorytetu na zachowania „kozłów”. Natomiast „owieczki” szybko ulegają wpływom autorytetów. Milgramowi zarzucano również to. Są one niekiedy jednoznacznie wyraziste. gdy polecał je asystent lub inny uczestnik sesji badawczej. nacisk na realizację zachowania narzucanego. to obserwuje się narastanie oporu. o karanie prosił sam uczeń. Przeciwieństwem posłuszeństwa jest opór.D o w d). Ale . zgodnie z którą ograniczenie swobody. R e l a c j e m i ę d z y o s o b n i c z e. C i a l d i n i nazywa „kozłami”. Z tego też powodu przywódcy różnych sekt i kościołów chętnie rekrutują i włączają do swych szeregów „owieczki”. że nawet „kozły” pod jego wpływem zatracają osobowościową regulację zachowania? Za drugą interpretacją przemawia spostrzeżenie Milgrama. że motywem uległości wobec autorytetu jest chęć uzyskania aprobaty społecznej. jeżeli nie wszystkie. Poziom reaktancji jest właściwością subiektywną.W. R u b a c k). dają się powodować sobą. Siła oporu u „kozłów” niekiedy bywa tak duża. nakazujący przyśpieszenie jazdy. drugich „owieczkami”. Pierwszych R. że pierwotnie otrzymane dane pokrywają się ze współczesnymi. że stosowaną procedurą badawczą naruszył normy moralności i mógł spowodować niekorzystne zmiany zdrowotne u osób badanych. to pojawia się interesujące pytanie: dlaczego wśród „nauczycieli” było tak mało „kozłów”? Czy dlatego. Taką zapewnia kierujący badaniami. R. z reguły zwalniają demonstrując niechęć do uległości (B. W serii eksperymentów.

co podkreślają m. M. Osoba przyjaciela musi spełniać szereg oczekiwań. W układach większych od diady relacje są bardziej skomplikowane.in.in. La G a i p a utrzymuje. W y m i a r m i ł o ś ć – n i e n a w i ś ć. a nawet intrygującą. Jedną z nich jest miłość dwu osób płci odmiennej. silna więź wzajemna.T r i v e r s utrzymują. akceptacji odrębności partnera. P r a t t o i inni. Jednak dominującą rolę odgrywa w nim pociąg seksualny. Jeżeli osoba A darzy sympatią osobę B. że przyjaźń wymaga otwartości i szczerości wobec partnera. że pomoc otrzymamy niż samej pomocy). Miłość rodzicielska. jest środkiem do zapewnienia trwania gatunkowego i jednocześnie wynika z upodobań i gustów ukształtowanych kulturowo. Jednym z czynników kształtujących relacje interpersonalne jest s y m p a t i a w z a j e m n a. pozytywny stan uczuciowy. W e b e r. lecz istota pozostaje ta sama. szacunku wobec niego i uznania jego ważnej roli w istniejącej relacji. chęć ciągłego przebywania z sobą. a to tworzyło dobry nastrój. Ten punkt widzenia tłumaczy genezę miłości w ogóle. spontaniczności. podobnie liczne prowadzą do wzajemnej niechęci lub wrogości. Łączenie się w grupy zwiększało prawdopodobieństwo przetrwania i zaspokojenia podstawowych potrzeb. W naszej kulturze dziecko pozostaje pod przemożnym wpływem matki. m. Przyjaźń między ludźmi jest kolejną odmianą sympatii wzajemnej. dziecka do rodziców i między rodzeń-stwem nakazują normy systemu pokrewieństwa. lecz nie wyjaśnia przyczyn jej pojawiania się w konkretnych . jest to akt dwustronny. Uczucie to ma uwarunkowanie zarówno biologiczne jak i kulturowe. Można ją scharakteryzować w kategoriach technicznych jako uczucie pozytywne. Kanadyjski badacz J. Psychologa społecznego interesują zarówno formy takich powiązań jaki i przyczyny ich powstawania. M i ł o ś ć i s y m p a t i a w s t o s u n k a c h m i ę d z y l u d z k i c h. bowiem sympatia wzajemna jest formą relacji międzyosobniczej. że sympatia jest efektem działania ewolucyjnie utrwalonego mechanizmu. J. Przyjaciół się wybiera. wolna od wpływu czynnika seksualnego. T forma sympatii wzajemnej podlega daleko idącej regulacji społecznej. Istnieje wiele powodów kształtowania się bliskich związków międzyosbniczych. Th. R. L e a r y F. Tym samym określają specyfikę danej relacji. poświęcania dla partnera i inne. bywa równie silna i trwała. Jednostki w nią zaangażowane nie tylko doznają emocji pozytywnych. np. W układzie wzajemności. Skojarzenie zostało zakodowane i jest przekazywane z pokolenia na pokolenie. autentyczności zachowania. Miłość rodzicielska. że bardziej potrze-bujemy pewności. a nawet trwalsza od miłości zakochanych. są one znaczącą siłą społeczną i wyraźnie wpływają na intensywność i trwałość uczuć tego typu. braterska lub siostrzana. wybierający i wybrany jednocześnie decydują o wzajemnej relacji. w diadzie ukierunkowanie ma charakter zwrotny. Relacje ukształtowane pod wpływem miłości charakteryzuje intymność. W życiu występują liczne formy sympatii wzajemnej. zachowań pomocnych (Epikur powiadał. bliskość psychiczna i fizyczna. L. to B również żywi podobne uczucie do A. jednak nie będzie to określenie wyczerpujące. Jakie czynniki wpływają na pojawianie się sympatii między ludźmi? Wielu psychologów.237 zawsze odgrywają istotną rolę. w których obowiązek opieki nad nowonarodzonym powierza się ojcu. ale są także kultury. ale także je ukierunkowują na wybrane osoby. Ta wielowymiarowość i wielowarstwowość czyni problematykę interesującą. Nadają im status uczuć przypisanych.

współpracownicy z fabryki lub biura. Nawet bardziej lubimy nasz lustrzany obraz niż rzeczywisty. M. oceniający urodę kobiet przedstawionych na fotografiach z przed i po operacji plastycznej. przewidujemy. Mogą to być sąsiedzi. że r ó ż n e s y t u a c j e i e l e m e n t y r z e c z y w i s t o. że „Uroda jest więcej warta niż list polecający”. spotykając się często ludzie dostarczają wzajemnej gratyfikacji. Działa tu prawo d y s t a n s u f u n k c j o n a l n e g o. Już w starożytności mówiono. dobierają partnerów życiowych i nawiązują przyjaźnie z ludźmi najbliższego otoczenia społecznego. B o r n s t e i n. z 10-ma mieszkaniami każdy (pięć na każdym poziomie) i zasiedlanymi losowo zgłaszającymi się lokatorami. jaki przeprowadziłem w latach 70-tych wśród studentek prawa i psychologii UAM pokazały. Badania L. Rzecz jasna. Studenci amerykańscy. Jedną z nich jest w y g l ą d z e w n ę t r z n y. ulicy. Po trzecie. ale najczęściej nić sympatii łączy sąsiadów z bloku. Wyniki sondażu. Człowiek potrzebuje kontaktów z innymi (potrzeba afiliacji) i chcąc je nawiązać zwraca się przede wszystkim do najbliższego otoczenia. że nasze kontakty z osobami bliskiego otoczenia będą trwały przez pewien okres czasu. in. np. dzielnicy miasta. wykazały. co wykazali R. że łatwiej kultywować przyjaźń lub spotkać obiekt miłości w bliskim otoczeniu niż w obcym mieście lub innym kraju. pociągające. Przekonywująco ukazali to zjawisko m. R. Z a j o n c. A przewidywanie takie usposabia przychylnie wobec partnera przyszłych spotkań. K a l i c k). K l e i n i Z. Tak zwani ludzie przeciętni. co znaczy. że odległości pomiędzy wejściami do poszczególnych mieszkań były niewielkie (wahały się od 7 do 25 m.M o r e l a n d i inni. cieszące się większym wzięciem są te. Mimo. Pozdrowienia lub zwrot grzecznościowy „Jak leci?” wpływają na pozytywne postrzeganie osoby spotykanej. K u n d a.238 przypadkach. S c h a c h t e r a i K. Bardziej lubimy te litery alfabetu. L . W.T v e r s k y). które przedstawiały zdjęcia po operacji (M. Oprócz czynników związanych z „kompleksem bliskości” na sympatię wzajemną wpływa wiele innych przyczyn. F. która jest blisko”. że przyjazne kontakty częściej nawiązywano między lokatorami przyległych mieszkań. R. że bardziej sympatyczne. specjalistów z zakresu problematyki międzynarodowej. Stwierdzenie to nie dotyczy ludzi mobilnych. "Kiedy nie jestem blisko tej. Aż 41% przyjaźni nawiązano między najbliższymi sąsiadami. B l a c k a. że spotyka się przyjaciół zamiesz-kałych w odległych od siebie miejscowościach.) zadziałało prawo dystansu funkcjonalnego. S. bo siebie często widzimy w lustrze. Po czwarte. jak to wykazują badania socjologów. chociaż obie są do siebie podobne pod wieloma względami. biznesmenów lub dziennikarzy. Jest to sytuacja podobna do poszukiwania wyjaśnienia zjawiska. kocham tę. dlaczego zakochaliśmy w osobie X a nie Y. z którymi najczęściej się stykamy. prowadzone na osiedlu Westgate West. że najbardziej pożądanymi cechami kandydata na . W tym kontekście pojawia się pytanie: w jaki sposób odległość fizyczna oddziałuje na proces psychiczny kształtowania się sympatii między ludźmi? Mała odległość fizyczna zwiększa dostępność wzajemną. stwierdzili. np. koledzy z klasy szkolnej lub grupy studenckiej.ś c i s p r z y j a j ą n a w i ą z a n i u s y m p a t i i t y l k o w t e d y.głosi znana maksyma. z osobami bliskiego otoczenia spotykamy się częściej niż z pozostałymi.wtedy wyjaśniający też sięga po informację najłatwiej dostępną (A. Częstotliwość ekspozycji osób lub obiektów nasila sympatię i przywiązanie do nich. 22% z zamieszkałymi o jeden lokal dalej. Jednym z nich jest bliskość przestrzenna. nasze inicjały. zabudowanym 17-ma dwukondygnacyjnymi domami. g d y s t a n e m w y j ś c i o w y m n i e j e s t u c z u c i e n i e c h ę c i l u b n i e n a w i ś c i. Pamiętać jednak należy o tym. np. a 10% z pozostałymi lokatorami. którą kocham. Po drugie. Wyjaśniając podobne problemy psychologowie społeczni wskazują na kilka czynników-przyczyn takowych wyborów. a rzadko oglądamy swoje fotografie. F e s t i n g e r a.

że nauczyciele wyżej oceniają dzieci ładnie wyglądające. że dany ksiądz jest kłamcą lub prawnik złodziejem. Francuzi Francuzów. Ludziom np. B u l l a. postaw czy interesów. Pasażerowie z reguły unikali zajmowania miejsca obok szpetnej osoby. że niektórzy ludzie maja komplementarne cechy osobowości i stwierdza się. Podobnie. przeprowadzone w szkockim Glasgow. Ludzie stereotypowo przypisują osobom o pięknym wyglądzie inne pozytywne cechy. Jest to efekt aureoli. Nie jest to jednak naruszenie zasad logiki. Prawidłowość tę nazywa się z a s a d ą k o m p l e m e n t a r n o ś c i. Jeżeli zarówno podobieństwo jak i przeciwieństwa. Liczne badania pokazują. Relacje te da się wyinterpretować jako specyficzne odmiany podobieństwa tonacji uczuciowej lub ukierunkowania uczuć. Również lubimy osoby. że uzupełniające się cechy często wpływają na kształtowanie się przyjaźni lub tylko sympatii wzajemnej. dobro. konieczności i wielu innych. czyli promieniowania jednaj cechy na całą strukturę osobowości. znamiona. Działając razem osoby te świetnie uzupełniają się i tworzą na tej podstawie więź przyjaźni. interesu. np. Mądrość ludowa głosi. które lubią tych. wizjoner. trudno zazwyczaj uwierzyć. których my lubimy. którzy nas lubią. T y s z k o w a badając ustosunkowanie do inwalidów. Przyjaciele. urzędnicy chętniej załatwiają sprawy osobom „o gładkich licach”. Ludzie kulturalni lgną do kulturalnych. którzy pracując w rolnictwie ulegli wypadkowi deformującemu wygląd twarzy. kochający się małżonkowie bardzo często prezentują podobne zapatrywania na wiele kwestii. prostaczkowie najlepiej się czują wśród swoich. wpływają na pojawianie się sympatii. 3) mądrość. Szacuje się. katolicy i Muzułma-nie bardziej lubią współwyznawców niż osoby innej religii. również różne elementy sytuacyjne mogą wpływać na spostrzeganie podobieństwa. ale słaby wykonawca. Uwidocznione wskaźniki procentowe odnoszą się jedynie do tych małżeństw. sprawność i inne. Efekt podobieństwa jest wyraźnie widoczny w przypadkach wielu wspólnych cech charakteryzujących osoby. W psychologii powiada się. czyli komplementarność. H u s t o n a i R. prezentują podobne postawy. sędziowie wymierzają przystojnym lub urodziwym przestępcom niższe wyroki. namowy. Poza ta grupą pozostają małżeństwa zawierane pod wpływem innych motywów. W czasie podróży pociągiem jazda do tej samej miejscowości może stać się powodem wyróżnienia osoby o podobnym punkcie docelowym jazdy. Pozytyny streotyp zawodowy rzutuje na ocenę innych cech. pozostałe dobierają się na zasadzie komplementarności. niektóre małżeństwa funkcjonują dosko-nale dzięki wzajemnemu dopełnianiu. 2) bogactwo. Lubimy tych ludzi. Nie tylko te istotne cechy psychiczne mają ważkie znaczenie w tej kwestii. lecz nie ma zdolności dostrzegania celów działania grupowego.239 męża są:1) uroda. których partnerzy kierowali się motywami podobieństwa lub dopełniania. Sądzą. malowali siniaki) i jeżdżąc z nią obserwowali zachowania ludzi w kolejce miejskiej. P o d o b i e ń s t w o osoby postrzeganej do nas często staje się powodem naszej sympatii do niej. a jego podwładny ma cechy dobrego organizatora i wykonawcy. Piękny wygląd zjednuje sympatię i ułatwia życie. Charakteryzowali oni osobę na oszpeconą (rysowali na twarzy blizny. . to może zrodzić się u Czytelnika odczucie sprzeczności informacji. w sytuacji gdy szefem instytucji jest człowiek pomysłowy. gdyż w niektórych przypadkach sympatia między ludźmi wynika z podobieństwa. Działa ona np. Jakby dopełnieniem powyższych informacji są wyniki badań V. a w innych z komplementarności potrzeb. że przeciwieństwa przyciągają się. ze urodzie towarzyszą takie cechy jak mądrość. Podobne wyniki otrzymała M. zainteresowania i upodobania. że około 70 % małżeństw tworzą osoby podobne do siebie. Polacy lubią Polaków.

Człowiek na ulicy może doznać ataku serca. J. Jeżeli role wymagają odmiennych zdolności. a kiedy drugim. służą informacjami praktycznymi. W życiu codziennym zdarzają się rozmaite sytuacje zagrożenia. wpływa także na sposoby i skuteczność działania. zachwyt. F r e e d m a n. małżonków w układzie partnerskim. Prawidłowość jest taka: jeżeli ludzie pełnią podobne role. pogodę ducha. L. Będzie to przypadek atrakcyjności wzajemnej. twórców teorii zasobów. niektórym osobom publicznych przypisujemy cechę atrakcyjności. uczciwość. zaspakajają głód wiedzy. osoba o wysokim statusie jest atrakcyjną ze względu na prestiż. Dwie np. że nigdy nie spotkaliśmy ich osobiście. ich brak lub odrzucenie wywołuje równie silne emocje negatywne (B. Stosunki między ludźmi zabarwia tonacją życzliwości. Są to: 1) miłość. D. Podziwianiu. właśnie one określają walory osoby atrakcyjnej. czar. O. 6) pieniądze. Z a c h o w a n i a p o m o c n e. a jednocześnie nie tworzyć pary przyjaciół lub zakochanych. Ludzi lubią i cenią pewne cechy osobowe. F o a . Atrakcyjność jednostronna może ujawnić się nawet wobec osoby nieznajomej. środek zapewniający dostępność do wielu dóbr. Sympatia w relacjach między ludźmi nie sprowadza się jedynie do przeżyć emocjonalnych. jaki roztacza wokół swojej osoby. uwielbienie. ludzie o bogatym zasobie informacji są użyteczni. S e a r s) Sympatia do określonej osoby może być jej własną. 3) zasób informacji. Atrakcyjność interpersonalna może ujawnić się w układzie sympatii wzajemnej lub przybrać formę sympatii jednostronnej. towarzyszą uczucia ciepłe. M. realizuję się dobór uzupełniający (J. uczestników imprez zabawowych. co podziw. C a r l s m i t h. mimo to. prawdomówność. lubienie. jeżeli ktoś je pielęgnuje i ujawnia zyskuje tym samym sympatie innych. a jacy mniej skłonni . Zdaniem E. Kontakt z nią jest pożądany. cech charakteru. zdolności społeczne i inne. Atrakcyjność jest następstwem naszej oceny określonych walorów osoby. Osoby tak określane nie tyle wzbudzają uczucie zaliczane go kategorii „miłość”. wygód i władzy. żywić wzajemne uznanie. a innych u przedstawiciela postmodernizmu. Zestaw pożądanych cech ulega pewnym modyfikacjom wraz ze zmianą wyobrażeń o istocie człowieka. 4) dobra typu samochód. dacza na wybrzeżu ciepłego morza itp dodają atrakcyjności posiadaczowi jako że ludzie pragną współkorzystać z dóbr tego rodzaju. np. albo stać się ofiarą złodzieja lub zbrodniczego napadu. Do grupy najwyżej cenionych cech zaliczamy sprawiedliwość. a już zaistniałe osłabia i cywilizuje. ale także poczucie humoru. to uzasadnionym staje się pytanie o to kiedy ludzie kierują się pierwszym. oczywiście. osoby skłonne do świadczenia usług i umiejące je realizować są szczególnie atrakcyjne dla osób o niezaspokojonych potrzebach osobistych. pośliznąć i skaleczyć. kojarzący się z poczuciem bezpieczeństwa i niezależności. Czy chętnie udzielają oni takiej pomocy? Od czego ona zależy? Jacy ludzie są bardziej. bowiem umożliwia „pławienie się w jej blasku”. innych właściwości oczekiwano u osobnika epoki wiktoriańskiej. W o j c i s z k e) Interesującą odmianą sympatii jest a t r a k c y j n o ś ć człowieka. szczerość (cechy moralne). Ujawnienie zestawu cech pożądanych wzbudza silne emocje dodatnie. ale brakuje w tym pierwiastka osobistego. F o a i U. jacht. osoby mogą być atrakcyjne wzajemnie. obiekt marzeń i pragnień wielu ludzi nadają posiadaczom grubego portfela niekiedy wyjątkowej atrakcyjności. W innych okolicznościach może ucierpieć z powodu działania nieprzyjaznych sił natury.„zasługą”. zdolność i umiejętność osoby obdarzania innych miłością i ciepłem we wszystkich czasach i we wszystkich kulturach była wysoko ceniona. Niezbędna jest wtedy pomoc innych ludzi. której je przypisujemy. podziwiać siebie. 5) usługi. przyjaciół. dobierają się według kryterium podobieństwa. wobec osoby jedynie atrakcyjnej utrzymuje się zazwyczaj pewien dystans. 2) status.240 Jeżeli podobieństwo i komplementarność występują obok siebie jako siły konkurencyjne. Pozwala zapobiegać napięciom interpersonalnym.

gdy pojawia się niepewność co do natury zdarzenia. badania których zainicjowali B. z olbrzymią przewagą zabarwienia negatywnego nad pozytywnym. wcześniej doznana pomoc ze strony innych (działa zgeneralizowana zasada wzajemności). Sformułowania te wskazują na występowanie nieuprawnionej generalizacji. utrwalone w naszym umyśle pośrednio. unaoczniony przykład innych. M. D a r l e y. Również na większe prawdopodobieństwo pomocy mogą liczyć osoby bliskie. zawodo-wych.tchórzliwych. zielony liść na szybie samochodu i inne. ale także niechętne. gdy w pobliży znajdują się oficjalne służby. Szkoccy sprzedawcy np. Ludzie żywią wobec siebie nie tylko uczucia przyjazne. Okazuje się. N i e c h ę ć i n i e n a w i ś ć w s t o s u n k a c h m i ę d z y l u d z k i c h. L a t a n e i J. Formy występowania uczuć nienawiści oraz przyczyny je warunkujące były przedmiotem licznych badań psychologicznych. bez osobistego rozpoznania. Poznawczo są to uproszczone i schematyczne wyobrażenia osoby. gdy wzrasta ilość obserwatorów zagrożenia ( jeden świadek nie może oglądać się na innych). powodujące jedynie unikanie osoby nie lubianej lub agresję na poziomie czynnej destrukcji. przejawiającą się na poziomie zachowania jako przyznawanie kobietom niższego niż mężczyznom wynagrodzenia za taką samą pracę. że ludzie chętniej pomagają osobom podobnym do nich. Niemców określamy jako butnych. dobry nastrój.kochliwych. przekupstwo urzędników. Poznajmy niektóre z nich. jeżeli zachęcają one do głosowania na kandydata nie akceptowanej przez nich partii. jeżeli widzą oznaki „słabości”. Ostatnie. Francuzów. że rodzice są bardziej skłonni udzielać pomocy dzieciom niż dzieci rodzicom. Z tym uzupełnieniem. Ludzie chętniej udzielają pomocy. Do nielicznych wyjątków stereotypu pozytywnego należy „Anglik gentelman”. Są one przy tym zabarwione emocjonalnie.241 do udzielania pomocy? Te i inne problemy kryją się pod hasłem zachowania po mocne. Przyczyny nie udzielania pomocy jak i motywy zachowań pomocnych okazały się tak samo skomplikowane jak wiele innych zjawisk psychologicznych. Stereotypy mianowicie stanowią w niektórych przypadkach podstawę dyskryminacji. Takiemu zachowaniu sprzyja znajomość terenu. które noszą koszulki z napisem „Popieram gejów”. bliźniacy są bardziej altruistyczni wobec siebie niż tzw. bywają różnej intensywności. Zachowania pomocne zależą od wielu czynników sytuacyjnych i osobowościowych. Jednym z łagodnych objawów niechęci wobec innych są s t e r e o t y p y. Decyzja udzielenia pomocy jest wynikiem skomplikowa-nego splotu tych czynników. nie chcą rozmieniać pieniędzy osobom. zachłanność księży. gdy udzielnie pomocy wiąże się z ryzykiem. regionalnych wyraża niechęć powodowaną jakąś cechą ludzi traktowanych stereotypowo. a nie okazują chęci pomocy niepodobnym do nich. Mamy szewski poniedziałek (szewc pijaczyna). Jedna z nich ma ścisły związek z wyżej omawianą problematyką sympatii. w Polsce można było obserwować rozmaite objawy niechęci do kupujących skandalizujący tygodnik „Nie” i samego tygodnika. Szanse uzyskania pomocy maleją. normalne rodzeństwo. Włochów. topografii lotniska. podobnie jak pierwsze. laskę inwalidy. krętactwo prawników. np. Rosjan. a większość stereotypów narodowych. Stereotyp kobiety jako pracownika mniej wartościowego niż mężczyzna wyraźnie wskazuje z kolei na inną właściwość tego zjawiska. silne poczucie odpowiedzialności.prostackich itd. Niekiedy . przypisywanie cech niektórych jednostek grupom i charakteryzowania jednostek na podstawie istniejącego wyobrażenia grupy. Dla wygody narracji nazwijmy je ogólnie nienawiścią. np. zobowiązane go udzielania pomocy. amerykańscy studenci nie pomagają zbierać przypadkowo upuszczonych ulotek wyborczych.

Większość Polaków lub Amerykanów nigdy w życiu nie widziało Turka. kradnąc samochody w krajach Europy Zachodniej. U p r z e d z e n i a (przesądy społeczne) są zjawiskiem. zamieszkiwanie w nędznych warunkach. albo stronniczość w postrzeganiu przyczyn. brakiem nadziei na lepsze życie i innymi. nieświadomością (marzeniami sennymi). autor pracy pt. niezaspokojonymi potrzebami mas ludowych. Z a w a d z k i) Zgodnie z tym tokiem myślenia proces kształtowania uprzedzeń inicjują przedstawiciele grupy (obiektu przesądu). o zróżnicowanym statusie społeczny i dostępie do dóbr oraz zaszczytów. sformułowany na podstawie powierzchownych przekazów marynarskich. Rousseau’a w krytyce społeczeństwa uprzemysłowionego. Deprecjacja ideowa tych grup pozbawiała je moralnych podstaw walki o równe traktowanie z grupami uprzywilejowanymi. religijnie. W USA przesądy rasowe (Murzyni leniwi. inne nie podejmą rozmowy z człowiekiem o włosach koloru miedzi. których interesom służą. Przesąd jako błąd zaburza p r o c e s y a t r y b u c j i. niewłaściwe skojarzenie. Częstotliwość występowania uprzedzeń wzrasta w społecznościach zróżnicowanych etnicz-nie. Niektóre osoby nie wpuszczą X-a do mieszkania tylko dlatego. obyczajowo. religijna w Irlandii czy polityczna w Turcji przybiera postać intensywnej nienawiści. ale kształtuje emocje tych. Powoduje tendencyjność. Przykładem może tu służyć słynny przesąd o „szlachetnym dzikim”. opisów osadzonych w świadomości społecznej. opartą na niepewnych lub fałszywych przesłankach. Jaka doza niechęci kryje się za takimi sformułowaniami. gonionych do ciężkiej pracy starało się od niej „wykręcić”. J a h o d a. Godzą się oni na wykonywanie gorszej pracy. o negatywnym zabarwieniu emocjonalnym. akceptującą zasadę nierówności społeczno-ekonomicznej. magią myśleniem alogicznym. J. wykorzystany przez J. odporną na zmiany.(B. przyczynili się do powstania mniemania. Niektóre uprzedzenia są przyswajane przez dzieci i młodzież w procesie akulturacji. Uprzedzenia pojawiają się niekiedy jako wynik błędu poznawczego. reakcjami warunkowymi. ale zapytani o to jacy są Turcy odpowiadają natychmiast: „Okrutni”. co dało asumpt do twierdzenia o ich powszechnym lenistwie. Mimo istnienia wielu aspektów ekonomicznej funkcji uprzedzeń byłoby wielkim uproszczeniem pomijanie innych właściwości tego zjawiska W jednej z teorii uprzedzeń mówi się o „zasłużonej reputacji” jako podłożu uprzedzeń. ale nieakceptowanym zachowaniem. że „Polak to złodziej”. G. historycznie. Niektórzy Polacy. W sytuacjach . nietrafna interpretacja prowadzą do postaw tego typu. Uprzedzenie takie jest pozbawione treści. którzy praktycznie doświadczyli dyskryminującego działania uprzedzeń. niechlujni) i etniczne (imigranci niewykształceni. błędami pamięci. tępi) służyły zapewnieniu taniej siły roboczej. typowym dla nich. przypisywanie przyczyn zjawiskom społecznym.242 dyskryminacja np. nie domagają się praw do kształcenia. Niekiedy są one tworzone śiwdomie przez tych. Mylne spostrzeżenie.(G. że jest Cyganem. Stereotyp i uprzedzenie przyswoili oni z opisów dawnych zachowań janczarów i innych wojowników armii tureckiej. wiedzą ci. staje się zagrożeniem życia osób z grup społecznie słabszych. E. Zazwyczaj uprzedzenie utożsamia się z wrogą bądź negatywną postawą wobec jednostek lub grupy ludzi. Ukształtowała u nich osobowość poddańczo-niewolniczą. mającym niektóre wspólne cechy ze stereotypami. Uprzedzenia są bowiem ideowym instrumentem walki o ekonomiczny interes grupowy. bo „rudy jest wredny”. A r o n s o n) W relacjach społecznych niekiedy jedynie przynależności do określonej grupy ludzi wyzwala postawę przesądną. A l l p o r t. Jednak jest ono bardziej złożone i wielowątkowe niż te ostatnie. Psychologia przesądu dostrzega związki tego zjawiska z wierzeniami pierwotnymi. którzy je poznają. Wielu Murzynów.

to ilość przypomnień sięgnie milionów. potępienia. prawnymi względnie regulaminowymi. wojen i rzezi religijnych niewiernych. Z tego punktu widzenia rywalizacja np. pracy było spełnić wymagane warunki. równości bądź wolności osobistej. Aronson). ale może nią się stać. Istnieje wiele form konfliktu i wiele definicji tego zjawiska. gdy zaistnieje między nimi wrogość. dwu tenisistów na korcie nie jest konfliktem. często racjonalizacje stanowią przeszkody nie do pokonania. są zbyt wysokie. zabarwioną antagonistyczne. po trzecie. kontaktujący się muszą być jednakowo traktowani (jednakowy status). że kontakty wzajemne grup uprzedzonych eliminują uprzedzenia (h i p o t e z a k o n t a k t u). nietolerancja wzajemna). Przy tym należy pamiętać. Trwa. ale także prześladowań. Mimo wszelkich trudności zanotowane pewne sukcesy w zwalczaniu uprzedzeń rasowych w szkołach. Uprzedzenia są odporne na zmianę. Konflikty wartości wybuchają także w .(E. wymagają przeciwdziałania. Walka toczy się wtedy przy użyciu środków religijnych w postaci ekskomuniki. Konflikty wybuchają i pociągają za sobą walkę o uznanie określonej wartości za dominującą. Zderzenie zawodników w czasie meczu kibic drużyny potraktuje jako ostre wejście. dlatego. ż 1% ludzi z populacji będzie używało w kontaktach z innymi określeń przesądnych. po piąte. jednak tylko po spełnieniu aż sześciu dodatkowych warunków. wyklęcia. że konflikt może być jawnie manifestowany (konflikt jawny) lub przybrać postać konfliktu utajonego. ludzie z uprzedzonych grup muszą mieć wspólny cel działania. czyli zestaw uogólnionych zasad wyboru celów życia i dążeń jednostek oraz grup jako całości. I o tak rozumianych konfliktach będziemy mówili w dalszych fragmentach tekstu. W sytuacjach uczenia się łatwiej niż np. że są wielok-rotnie powtarzane. Wzmac-niają je również zdarzenia jednostkowe. Wiadomo. utrwalając ich treść. muszą zadziałać normy społeczne umożliwiające odrzucenie uprzedzeń. zgodne z tendencją odczuć osób przesądnych. konflikt między zwolennikami wartości indywidualistycznych i kolektywistycznych. Po pierwsze. a wnioski wykorzystali w praktyce. K o n f l i k t y m i ę d z y l u d ź m i. natomiast jej przeciwnik uzna je za brutalny faul. trudno je wyeliminować m. Stwierdzono. Koszta społeczne tego stanu (wrogość między ludźmi. Podobnie może działać obawa przegranej. muszą zaistnieć nieformalne kontakty. Wystarczy. nawet gdy jest uzasadniony. nie zmienia to jego jakościowej charakterystyki. bądź wartości (prawa) własności. po czwarte.243 niejasnych ludzie uprzedzeni tłumaczą przyczyny zdarzeń na korzyść osoby należącej do ich grupy i pomniejszają zasługi obcych. Ostatni. nie wyraża się w formie otwartej walki. gdyż powstrzymuje stronę (y) obawa przed sankcjami społecznymi. in. W dziedzinie społecznej toczy się walka o uznanie prymatu bądź sprawiedliwości społecznej. poznawane osoby traktuje się jako wyjątek) i po szóste. niekiedy utajony. musi wystąpić wzajemna zależność. np. W wielu społeczeństwach wartości są opisywane w języku religii. Do często spotykanych zdarzeń społecznych należy k o n f l i k t w a r t o ś c i. utrzymania bezpieczeńs-twa na zamieszkiwanym osiedlu. że równość ogranicza wolność jednostek przez nakaz respektowania praw innych osób. W każdej większej grupie społecznej wypracowano właściwy dla niej system wartości. Konflikt może występować między jednostkami i między grupami. Posłużymy się za M. O s s o w s k ą określeniem konfliktu jako sprzeczności między dwoma lub wieloma osobami. musi nastąpić korekta błędnych poglądów na temat osób będących obiektem uprzedzeń ( osiągnięcie tego jest bardzo trudne. po drugie. Psychologowie społeczni podjęli badania tego problemu.

piąty. urażonych ambicji itp. K o n f l i k t i n t e r e s ó w występuje w dwu typach sytuacji: niepodzielności dobra i ponoszenia kosztów. Każda z tych odmian może stać się obiektem walki. racjonalnego wyjścia z zaistniałej sytuacji. prowadzi do traktowania ludzi zgodnie ze stanem emocji. czwarty. Konflikty tego typu są z reguły długotrwałe. estetyczne i religijne. to objęcie stanowiska przez A pozbawia tej możliwości osobnika B i jest to potencjalnie sytuacja konfliktowa typu „niepodzielność”. chaotycznej. sprawiedliwość-doświadczający bezprawia. Z tego względu zatracają niekiedy więź z realnym światem. to antylokucja (nie ujawnianie). a więc niższego rzędu. emocje są bardzo słabe. możemy posłużyć się skalą orientacyjną. społeczne. poziom eksterminacji osiąga taką siłę postaw. ale działań nie podejmują. uprzedzeń. pieniądzpozbawiani resztek zasobów. Jeżeli z kolei wyobrazimy. zwalczając uznawane przez innych. Nie mamy dobrej miary siły postaw. że powodują nieustanne nastawienie wrogie i agresywne wobec drugiej strony konfliktu. a nie na problemach. intelektualnym. jaki oni budzą. nieprzemyślanej walki. deklarują określone działania. próby poszukiwania kompromisu. stają się konfliktami irracjonalnymi. określających jedynie sposób postępowania w określonej sytuacji. poziom deklaracji. Często wybuchają one w następstwie nieporozumień. ze osobnik dąży do unicestwienia oponenta. trzeci. emocje są na tyle silne. To. przebiega na poziomie trzech komponent postaw. wywołując konflikt właściwego charakteru. przybierają niekiedy formę ostrej. niekiedy konflikty dotyczą wartości instrumentalnych. są zjawiskiem subiektywnym. zaproponowaną przez G. Istotę konfliktu postaw określa jednak intensywność przeżywanych w tym kontekście emocji. wyzwala zachowania zbliżone do tych. od uszczypliwości słownych poczynając na utrudnianiu zaspokajania potrzeb życiowych kończąc. Formy konfliktu postaw i jego przebieg zależą od intensywności emocji. nakazu).drugi. a postawy ujawniają się jedynie pod wpływem czynników zewnętrznych (prośby. Jeżeli mamy jedną dobrze płatną pracę i dwu osobników o nią się ubiegających. Konflikty postaw rozgrywają się głównie w sferze psychiki. postrzeganego jako przeciwnik. Niezwykle trudno je wygaszać. do głosu dochodzą wtedy „ślepe” i jednocześnie niszczycielskie emocje.244 ramach jednej religii. poznawcze. emocjonalnym i behawioralnym. Natomiast poziom agresji i eksterminacji wyklucza takie działania. zachowują się pod wpływem czynników sytuacyjnych. ich formy radykalizują. Pierwszy. Intelektualnie jest odbierany jako dokuczliwa sprzeczność pomiędzy przekonaniami stron konfliktu. na poziomie antylokucji i deklaracji mogą być stosowane metody negocjacyjne. polityczne. Allporta. Konflikty nabierają ostrości. Muzułmanie mają szyitów i sunnitów i każdy nurt broni swoich wartości. A l l p o r t e m wartości ekonomiczne. Aktywność ludzka występuje w różnych dziedzinach. że ulewa . niekiedy strony zapominają o przyczynach konfliktu a toczą walkę w imię nieustępliwości. Konflikt wartości przybiera na sile w sytuacjach zagrażających ich istnieniu. co niedostępne lub zakazane zyskuje na walorach. Wolność najbardziej cenią ludzie zniewoleni. niekiedy określany jako niezgodność charakterów. które jakie są następstwem dysonansu poznawczego. tzn. Na poziomie behawioralnym występują różnego rodzaju dokuczliwości wzajemne. K o n f l i k t p o s t a w. Wyróżnimy za G. Trwając. a w każdej z nich funkcjinują odrębne wartości. a ich żywiołowość i spontaniczność powoduje koncentracje na osobach. Chrześcijaństwo podzieliło się na cztery wielkie odłamy i mnóstwo sekt. różnicowania. Jego zdaniem istnieje pięć stopni intensywności emocji rządzących postawami. Jedyną specyficzną formą jest unikanie lub porzucanie strony konfliktu. Co więcej. osoby ujawniają swe postawy. głosi teoria reaktancji.

245

zniszczyła drogę prowadzącą do dwu sąsiadów i trzeba ponieść koszta jej odbudowy, to zrozumiemy istotę konfliktu związanego z kosztami. Zasada „To nie ja, to on” zdaje się rządzić konfliktem tego typu. Niekiedy pewne formy zachowania, np. napad, oszustwo natychmiast wywołują starcie. Z reguły jednak konflikt interesu narasta, podlega prawom dynamiki procesów. L. R. P o n d y wyróżnił pięć faz narastania konfliktu. Pierwsza to faza latentna, ukryta, w trakcie jej trwania narastają sprzeczności, tworzy się obiektywna podstawa konfliktu. Faza druga charakteryzuje uświadomieniem, intelektualnym rozpoznaniem istoty sprzeczności, w trzeciej następuje formułowanie żądań i dobór form nacisku, w fazie czwartej toczy się otwarta walka o rozstrzygnięcie sprzeczności i faza piąta jest czasem zagospodarowania rezultatów konfliktu oraz budowy nowego ładu. Schemat ten oddaje właściwości przebiegu konfliktów małżeńskich jak również konfliktów interesu grupowego np. w zakładach pracy. Jest rzeczą zrozumiałą, że zachowanie ludzi w sytuacjach konfliktowych określają intensywność konfliktu i właściwości fazy sporu. Jeżeli wzrasta ilość pretendentów do określonych dóbr i konflikt osiągnie minimum fazę drugą, narasta wtedy ilość i intensywność zachowań wrogich wobec jednostek i grup, zabiegających o dostęp do wspomnianych dóbr. W Kalifornii Chińczycy w pewnym okresie czasu byli wysoko cenieni za dobre i rzetelne wykonywanie powierzonych im prac. Z chwilą pojawienia się kryzysu na rynku pracy i bezrobocia, narosłą wobec nich niechęć i agresywność, z tej racji, że konkurowali z białymi o miejsca pracy. Analogiczne zjawisko występuje aktualnie w Niemczech, narastające bezrobocie wzmaga niechęć i wrogość wobec obcych. Ożywają też uprzedzenia i złośliwe charakterystyki przybyszów. Uaktywnia się mechanizm „kozła ofiarnego”, zrzucania winy za własne niepowodzenie lub złą sytuację na pozornych winowajców, łatwo dostrzegalnych i słabych, nie zdolnych do odwetu. W miarę zwiększania się ilości osób zainteresowanych określonym dobrem wzrasta niechęć i wrogość miedzy ludźmi. Jednak konflikt interesów ma też dobrą stronę: zanika wraz z przedmiotem starcia. W przeciwieństwie do konfliktu postaw nie utrwala się w psychice ludzkiej. A g r e s j a w k o n t a k t a c h s p o ł e c z n y c h. Agresja może być elementem przesądów, konfliktów rywalizacji, ale może też występować jako specyficzna forma zachowania wobec innych ludzi. O agresji wobec innej osoby mówimy wtedy gdy ktoś inten-cjonalnie zadaje ból lub cierpienie innej osobie. Te dwa czynnika, intencja i skutek, muszą działać łącznie, samo zadanie bólu np. przypadkowe uderzenie może być dalekie od agresji. W życiu społecznym występuje wiele form zachowań agresywnych. Wyróżniamy agresję bezpośrednią, skierowaną na obiekt wrogości, na człowieka, zwierze, a nawet przedmiot oraz agresje pośrednią, realizowaną przez uszkadzanie lub niszczenie otoczenia obiektu agresji. Może to być trzaskanie drzwiami w gabinecie dyrektora lub wywalania miski z pokarmem psa. W innym wymiarze rozróżniamy agresję skierowaną na obiekt, źródło agresji i agresję przemieszczoną, w której agresja nie jest skierowana na źródło, przyczynę tego stanu, lecz na obiekt zastępczy. Ofuknięty w pracy urzędnik, nastawiony agresywnie może swój stan wrogości wyładować besztając kierowcę autobusu za nazbyt gwałtowne hamowanie, łamiąc barierkę na osiedlu lub przygadując komuś z bliskich. Ustępując z drogi ludzi agresywnych zazwyczaj oszczędzamy sobie wiele kłopotów. Warto też pamiętać, ż istnieje wiele nieszkodliwych dla innych sposobów rozładowania agresji, jednym z nich są ćwiczenia fizyczne i gry sportowe. Ze względu na środki realizacji agresji mówimy o agresji fizycznej i słownej. Pierwsza sprowadza się do naruszenia nietykalności człowieka interpretowanej w kategoriach prawa, druga wyraża się poniżeniem godności ludzkiej przez użycie określeń pogardliwych i nieprzyzwoitych. A język ludzki w tej dziedzinie daje wiele możliwości!

246

Kryterium celu zachowań agresywnych pozwala nam wyodrębnić agresję instrumentalną od emocjonalnej, wywołanej gniewem. Agresja instrumentalna jest realizowana „na zimno”, nie towarzyszy jej intensywne przeżywanie emocji negatywnej, aczkolwiek są one czasami pozorowane aktorsko po to, by zastraszając osiągnąć pożądany cel. Taką formą agresji stosują rodzice, nauczyciele i przełożeni w pracy. Jakie są przyczyna występowania agresji w relacjach miedzyosobniczych? U niektórych zwierząt agresja jest reakcją instynktowną (K. L o r e n z), teza o istnienie takiego mechanizmu u człowieka wydaje się wątpliwą (B. W o j c i s z k e). Ludzie reagują agresywnie pod wpływem frustracji, czyli blokady dążenia do osiągnięcia założonego celu. Siła agresji będzie większa jeżeli przeszkody na drodze do celu będą powodowane arbitralnymi decyzjami określonej osoby, albo wynikały z jej niechęci. Dokuczliwość zachowania innych jest kolejną przyczyną agresji interpersonalnej. Możliwości w tej dziedzinie są nieprzebrane, dokuczliwym może być wścibstwo, natręctwo, nie przestrzeganie przyjętych sposobów bycia, wgląd i zapach osoby itp. Podobne skutki wywołuje ograniczania swobody ruchów i wolności. Prawie zawsze ludzie reagują agresją na agresję lub prowokację z drugiej strony. Agresji niektórzy także uczą się obserwując zachowania innych, zwłaszcza osób znaczących. Wymienione czynniki powodują, że w relacjach między ludźmi ujawnia się złość, wrogość i agresja.

W y m i a r d o m i n a c j a – s u b m i s j a. Powyższy wymiar, podobnie jak miłość-nienawiść jest znacząco obecny w życiu ludzkim. Dominacja w opinii niektórych ludzi jest dobrem pożądanym, wartością samą w sobie. Świadczy o tym istnienie rozmaitych układów hierarchicznych, systemów symboli wysokiej pozycji, zajmowanej w takim układzie, a także tocząca się nieustannie walka o wybicie się ponad innych. Jedni osiągają ten cel siłą (prostackie to działania!), inni dobrocią, a jeszcze inni posługując się mądrością i sprytem. Zasada stopniowalnej dominacji jest podstawą organizacji życia społecznego wielkich zbiorowości ludzkich. D o m i n a c j a. Istnieje wiele dziedzin życia zwierząt i ludzi, w których dominacja odgrywa szczególnie ważną rolę. W świecie zwierzęcym przywódcą stada zostaje najsilniejszy, zwycięski samiec, zdolny do zapewnienia bezpieczeństwa samicom i potomstwu. Dominacja w tym przypadku wyznaczają mechanizmy biologiczne, wrodzone. W pewnym stopniu ten mechanizm działa także u ludzi. Badania E. I. M e g a r g e e pokazują, że studenci pracujący w diadach częściej wybierają przywódcę o cechach męskich, dominującego niż o cechach „kobiecych”. W układach społecznych wyłanianie przywódcy jest sprawą bardziej skomplikowaną, niemniej nawet przywódcy demokratyczni, nie mówiąc o autorytarnych, przejawiają minimum dominacji. W typ kontekście dominację często utożsamia się z władzą, do zdobycia której niezbędne jest poparcie innych. Uzyskuje się je nagradzając zwolenników lub obiecując im nagrody, karząc lub zastraszając nie popierających (J. R. P. F r e n c h, D.C a r t w r i g h t), a także tworząc koalicje, skuteczne zapewniające dominację w grupie (T. C a p l o w). M a x W e b e r opisał trzy odmiany dominacji:1) tradycyjna, występuje np. w rodzinie patriarchalnej, w której ojciec podporządkowuje sobie pozostałych członków rodziny, 2) racjionalno-prawną, wynikająca z legitymizacji prawnej, jest to na przykład dominacja urzędnika nad petentem, 3) dominacja charyzmatyczna, uwarunkowana cechami osobowości jednostki

247

dominującej. Z psychologicznego punktu widzenia ostatnia jest najbardziej interesująca, bowiem odwołuje się do więzi psychicznej, natomiast dwie pierwsze-do więzi społecznej. Przy tym jest to więź niezwykle silna, dająca szerokie prerogatywy osobie dominującej, nawet panowanie psychiczne nad uległymi. Charyzma, albo charyzmat osobisty wynika w głównej mierze z podzielania najwyższych wartości z osobami zdominowanymi. Do tej kategorii wartości należą dobro, prawda, piękno, uczciwość, a także sposób ich prezentowania, czar osobisty. Naukowych recept na kształtowanie charyzmy nie ma, umiejętność taka jest sztuką wykorzystania wrodzonych cech osobistych. Trudno osiągnąć wysoki stopień charyzmatu, ale minimum dominacji nad inna osobą jest dostępne wielu ludziom i wielu podejmuje takie próby. W tym celu stosują oni zabiegi, które możemy nazwać technikami zyskiwania przewagi. J. J. J a c c a r d wymienia 40 form zachowania, odpowiadających tej charakterystyce. Jedną z nich jest korzystne dla osobnika definiowanie sytuacji. Polega ono na przyjęciu i przekazaniu partnerowi kontaktu takiej interpretacji sytuacja, która ukazuje interpretatora w pozytywnym świetle. Wiadomo, każdy kontakt miedzy kilkoma osobami można rozumieć na wiele sposobów, ale tylko jeden albo nieliczne wyeksponują walory osoby. Zwrot „Ładnie pani dzisiaj wygląda!” w sytuacji komplementu daje przewagę komplementującemu. (Jestem pani życzliwy, oceniam pani piękno). Odpowiedź „Ja zawsze ładnie wyglądam” zmienia sytuację i pozbawia komplemen-tującego przewagi. Przy definiowaniu sytuacji, jak to podkreśla E. G o f f m a n, mogą być wykorzystane maski, rekwizyty, dekoracja. Podobnie jak w teatrze ludzie inscenizują sytuacje i sugerując określone ich znaczenia uzyskują przewagę nad recepientami. Dominację nad innymi uzyskuje się przez odpowiednią a u t o p r e z e n t a c j ę. Zdaniem S. P o t t e ra polega ona, nie tyle na typowym dla autoprezentacji ukazywaniu walorów Ja, co na demonstracyjnym okazywaniu naszej przewagi w określonych dziedzinach. Pragnący dominować popisuje się swymi zdolnościami, sprawnościami, dramatyzuje wydarzenia swego życia codziennego, w rozmowie stosuje zabieg „przebicia”. Jeżeli ktoś opowiada o swojej przygodzie samochodowej, reaguje typowym zwrotem: „To nic, mnie to się wydarzyło...!” W dyskusjach grupowych, np. na seminariach studenckich głos zabiera jako ostatni, mądrzejszy o doświadczenia przedmówców, wywiera wrażenie bardziej doświadczonego od innych. Jego świat zdarzeń przybiera ekstra wymiary, wielkości, wyjątkowości, znaczenia. Czasami wzbudza podziw, czasami zazdrość. N i e d o s t e p n o ś ć jest dość subtelnym środkiem uzyskiwania dominacji nad innymi. Jego istota sprowadza się go wykorzystania pewnej inkongruencji (niespójności, nieprzystawalności) elementów psychiki ludzkiej. To, co wyobrażane, niedostępne bezpośredniej obserwacji jawi się jako szlachetne, ciekawe, lepsze od tego, bardziej pożądane od tego, co realnie obserwowane, bliskie i jednocześnie dobre i ułomne. R.C i a l d i n i używa określenia r e g u ł a n i e d o s t ę p n o ś c i sugerując, że zjawisko to występuje w wielu dziedzinach życia ludzkiego i przybiera wiele form konkretyzacji. Spotykamy się z nim w reklamie (ograniczona ilość produktu, limitowany czas sprzedaży, tylko pierwsi klienci mają 50% zniżki itp.), w kolekcjonerstwie (rzadkie okazy zyskują najwyższe ceny), a także w polityce. Na dworach władców od dawna obowiązuje nakaz niedostępności, tajemniczości. Wstęp do ich siedziby obwarowuje się licznymi ograniczeniami, nasila to pragnienie poznania tego wyjątkowego miejsca, a pobyt na dworze uważa się za powód do dumy. Podwładni, jedynie wyobrażając władcę i właściwy mu styl życia łatwiej ulegają wpływowi jego autorytetu niż dominacji naocznych jego przedstawicieli. K o m p a n i e s i ę w c u d z e j c h w a l e to kolejna technika osiągania pozycji znaczącej i

248

dominowania. Wspomniany Cialdini charakteryzuje ją jako utożsamianie się ze zwycięzcą, np. kibiców sportowych z drużyną odnoszącą sukcesy, a wyborców z przywódcą udanych akcji politycznych. W innej wersji możemy mówić o wykorzystaniu autorytetu w celu uzyskania dominacji nad innymi. Ludzie wykorzystują prestiż innej osoby, instytucji, autorytety nadprzyrodzone. Znana jest pouczająca anegdota o biednym Żydzie, który nie prosił Rothschilda o wsparcie pieniężne, lecz tylko o to, by mógł stanąć przy nim na balkonie w czasie, gdy z synagogi będą wychodzili pobożni izraelici. Przedstawienie się „Jestem X, z telewizji VVW” jest równocześnie przeniesieniem autorytetu instytucji na jednostkę dokonującą prezentacji. Najskuteczniejszym jest jednak wparcie się autorytetem najwyższym, boskim. Zabieg ten uprawia się od niepamiętnych czasów. Nie wykluczone, że jednym z pierwszych był Budda, który utrzymywał, że bóg nakazał mu nauczać tych prawd, których naucza. Technika ta, ze względu na swą skuteczność, niebywale upowszechniła się z biegiem czasu. Wielu twórców odłamów i sekt religijnych utrzymuje, że właśnie oni przemawiają w imię jakiegoś boga. J. Smith, autor Księgi mormonów i twórca mormońskiej wspólnoty religijnej utrzymywał, że jest prorokiem boga, bogaty przemysłowiec koreański, pastor Sun Myung Moon nie tylko przemawia w imieniu boga, ale wręcz twierdzi, że jest Mesjaszem. Te dwa przykłady ilustrują zarówno skuteczność metody (obaj prorocy zyskali miliony wyznawców), jak i o jej popularności w różnych okresach czasu. Kapłani w imię Boga nakazują wykonanie zalecanej przez nich czynności, np. egzorcyści używają zwrotu: „W imię Boga nakazuje ci szatanie: wynijdź...”. Dowodzi to przekonania o niebywałej skuteczności tej metody. Również zwykli ludzie, chcąc skłonić kogoś do uleg-łości, odwołują się do tak rozumianej siły. Powiadają: „ Zaklinam cię w imię boskie, nie bądź tak bezwzględny...” Niestety w imię Boga dokonuje się też czynów zbrodniczych, Niemcy rozpoczynali wojnę pod hasłem Gott mit uns (Bóg jest z nami). Odwołanie się do siły wsparcia boskiego, nawet jeżeli funkcjonuje ono tylko na poziomie werbalnym, wzbudza postawę uległości wobec odwołującego się, pozwala mu dominować.

S u b m i s j a. Submisję interpretowano jako wzmożoną sugestywność (Mc D o u g a l l), identyfikację z osobą dominującą (Freud), uległość (K. H o r n e y), podatność na wpływ społeczny (Cialdini). Pominę te zawiłości rozumienia, traktując submisję jako przeciwieństwo dominacji. Ludzie submisywni pragną opieki i wsparcia ze strony partnera życiowego lub interakcyjnego, chcą, by nimi kierowano. Błędem byłoby jednak uznanie ich za jednostki słabe, życiowo bezradne. Submisja jest jedynie inna niż dominacja strategią przetrwania, polega na przerzuceniu ciężaru trosk codziennych na osobnika dominującego, płacąc mu w zamian rozkosznym uleganiem. Z tego punktu wodzenia nie jest to cena wysoka. Ludzie submisywni mają też swoje sposoby skłaniania dominujących do realizacji ich zamiarów i celów. Potrafią doskonale wykorzystywać sztukę proszenia. Umiejętność ta może wynikać z częstszego niż w przypadku ludzi niesubmisywnych posługiwania się tym zabiegiem. W literaturze psychologicznej opisuje się go w kategoriach techniki przed-stawiania próśb. Oto kilka z nich. T e c h n i k a s t o p y w d r z w i a c h polega na poprzedzaniu prośby podstawowej (wielkiej) prośbą małą. J. F r e e d m a n wykazał eksperymentalnie większą skuteczność tak formułowanej prośby od formy tradycyjnie stosowanej. W ogródkach mieszkańców pewnego miasteczka, przez które przebiegała autostrada, próbował ustawić brzydko wyglądające, nieforemne tablice z

249

hasłami ostrożnej jazdy. Prośbę o pozwolenie ustawienia tablicy poprzedził u mieszkających po jednej stronie autostrady wezwaniem o podpisanie apelu o ostrożną jazdę kierowców, mieszkających po drugiej pytał jedynie o zezwolenie postawienia przyniesionej tablicy. Technika prośby poprzedzanej okazała się istotnie skuteczniejsza. Aż 76% tych, którzy podpisali apel zgodziło się ustawić tablicę i jedynie 17 % tych, u których nie stosowano prośby poprzedzającej. T e c h n i k a „d r z w i a m i w t w a r z” jest swoistą odwrotnością techniki stopy w drzwiach. Polega ona na tym, że zainteresowany zgłasza prośbę zbyt trudną do zrea-lizowania. Gdy adresat odmawia, zamyka drzwi przed nosem, proszący powtórnie zgłasza prośbę, tym razem już łatwą do zrealizowania. Bardzo często zostaje ona zaspokojona. W świetle tej prawdy chcąc pożyczyć od znajomego, niechętnie rozstającego się z banknotami, 100 zł nie powinniśmy zgłaszać dosłownie takiej prośby, lecz zabiegać o pożyczenie 1 000 zł i dopiero po odmowie poprosić o te drobne 100 zł. Zbieg taki skutecznie poprzez kontrast obniża znaczenie drugiej w kolejności usługi. T e c h n i k a w z b u d z a n i a p o c z u c i a w i n y. Jeżeli człowiek czuje się winnym danego stanu rzeczy jest bardziej skłonny do zachowań korzystnych dla poszkodowanego niż wtedy, gdy nie ma takiego poczucia. Zdarza się, że ktoś zapomni wykonać obiecaną czynność, np. przynieść do szkoły potrzebną koledze książkę, to jest wielce prawdopodobne, że przyniesie ją do domu ( ile takie zachowanie będzie się mieścić w granicach racjonalności). Człowiek żywiący poczucie winy doznaje dyskomfortu psychicznego. Może to być trwałym efektem zawstydzania, stosowanego w trakcie wychowania, może wynikać z naruszenia normy wzajemności. Niezależnie od przyczyn pojawienia się ludzie redukują go poprzez zadośćuczynienie winie. W y k o r z y s t a n i e d o b r e g o n a s t r o j u p a r t n e r a. Jedna z sentencji głosi, że „radość jest emocją współdziałania”. Od człowieka będącego w dobrym nastroju oczekujemy zachowań przyjaznych, partnerskich i z takimi na ogół się spotykamy, bowiem psychika ludzka nie toleruje sprzeczności. Ludzie doświadczeni życiowo dyskontują tę prawidłowość i jeżeli mają jakąś prośbę do osoby X, zgłaszają ją wtedy, gdy X jest w dobrym nastroju. Wyższych umiejętności wymaga t e c h n i k a i n g r a c j a c j i, pozyskiwania czyjejś sympatii, wkradania się w łaski. Aby to osiągnąć ingracjator musi wzbudzić dobry nastrój u osoby, o której względy zabiega. Arsenał środków w tej dziedzinie jest imponujący, ingracjatorzy posługują się komplementami, pochlebstwami, potakiwaniem, opowiadaniem dykteryjek, ploteczkami o znakomitościach itp. Wyczerpujący opis różnorodnych technik znajdzie Czytelnik w podręcznikach z zakresu psychologii społecznej. Zauważmy na zakończenie tej partii informacji, że submisja i dominacja są wobec siebie komplementarne, ludzie o takich orientacjach mogą stanowić pary doskonałych przyjaciół lub dobrane małżeństwo. W wymiarze miłość-nienawiść jest to niemożliwe, nienawiść wyklucza współpracę. Relacje między ludźmi nie stanowią czystych form. Z reguły są kombinacjami różnych wątków. Możemy sobie wyobrazić dominację o zabarwieniu miłosnym i nienawistnym, submisję osoby kochającej i nienawidzącej partnera. Te motywy mieszane decydują w ostateczności o charakterze relacji między ludźmi I n t e r a k c j e, czyli współdziałania i równoczesne współoddziaływania ludzi na siebie stanowią typ relacji o motywach mieszanych. Można je opisywać w różnych kategoriach. Najprościej wyobrażali je behawioryści traktując interakcje między dwoma osobami jako wymianę bodźców. Na każde zachowanie (bodziec) osobnika A wystąpi reakcja osobnika B, ta z kolei stanie się bodźcem dla A itd. Rezultatem interakcji będzie realizacja jakiegoś celu

lepiej od przeciętnych rozumiejąc istotę zachodzących procesów. W negocjacjach przybiera formę dążenie do kompromisu. należy uwzględniać również aspekt subiektywny. Uwzględnia się w nich typowe potrzeby i oczekiwania. konkretne jednostki tworzące je zgodnie ze swymi oczekiwaniami i wyobrażeniami wywarły wpływ na jego właściwości. Interakcja pomagających z potrzebującymi pomocy przebiega w płaszczyźnie miłości. formy życia rodzinnego dostosowuje się do struktury demograficznej. Bardziej pogłębioną wizję przedstawiają zwolennicy teorii wymiany społecznej. ekonomicznie. partner rywalizacyjny zmierza do zagarnięcia wszystkich korzyści. opracowanej przez P. Reguluje ją zasada wzajemności. Zasada ta bywa też różnie interpretowana. ż codzienne współdziałania. D a w s o n). Wybitne jednostki.M.W. inni powiadają. gdyż bardzo ceni walory estetyczne tego dzieła. W związku z tym wiele energii muszą poświęcać na obronę własnej osoby lub pozycji społecznej. III J e d n o s t k a – s p o ł e c z e ń s t w o. Natomiast rozbieżności pojawiają się wtedy. gdy pytamy o to jakie jednostki i jak zaznaczyły swe znamiona w społeczeństwie.250 (interakcja ukierunkowana na cel) lub wytworzenie określonego stanu (interakcja spontaniczna). procesami wymiany społecznej rządzi z a s a d a p r z e w a g i z y s k u n a d s t r a t a m i. pomysłowości. jest realizacją sprawiedliwości egalitarnej. pewni swych sił. Strategia współpracy jest wyrazem respektowania interesów wszystkich stron interakcji. krok po kroku kształtuje się system władzy. Odwrotnie. niewrażliwi na odczucia innych ludzi. w krajach klimatu gorącego dostosowuje do tolerancji termicznej organizmu człowieka. W negocjacjach np. otrzymana pomoc. usługa lub dar muszą być odwzajem-nione (A. C a r l y l e. Jedni podkreślają rolę wielkich ludzi. rywalizującego dyrektora. przewodników ludzkości. ż współpraca nie jest „grą o sumie zerowej”. Również zwolennicy ewolucyjnej interpretacji . Interakcje podlegają prawom wymiany społecznej. H. Według rozpowszechnionej wersji. Odzwierciedla się ona w obyczajach wielu ludów. D. inicjatywy. Nie należy pojęć „zysk” i „strata” rozumieć wąsko. To im przypisuje się zasługę tworzenia historii (T. lecz jest środkiem tworzenia dóbr przewyższających sumę wytworów jednostek współpracujących. a nawet wrogość innych. Ktoś płacąc 100 000 za obraz malarza X może być przekonany o korzystnym zakupie. Pierwsza charakteryzuję się dążeniem do maksymalizowania korzyści własnych kosztem strat innych ludzi. Najczęściej spotykamy strategię rywalizacji i kooperacji (współpracy). B l a u’a. a jest ich wiele. bohaterów. G o u l d n e r). ale miłości własnej W procesach interakcji ludzie realizują różne strategie postępowania. Jest ona podstawową siłą ustroju kapitalistycznego. K r e b s wykazał. które wydają się bezinteresownymi lub altruistycznymi. Empirycznie stwierdzono. G. nawet te. Inna interpretacja uwypukla korzyści współpracy. jest ona potężną siłą motywacyjną skłaniającą ludzi do wytężonej pracy. o których uznanie zabiegamy. dzielenia dóbr według formuły fifty-fifty. czas pracy np. W następstwie tej taktyki mogą pojawiać się niekorzystne pokłosia (R. Społeczeństwo stworzyli ludzie. Udzielenie pomocy bywa często sposobem zapewnienia sobie spokoju wewnętrznego i podniesienia oceny własnego Ja. S t i r n e r)). Jest to truizm nie budzący wątpliwości. pozostawiając kontrpartnera w sytuacji kompletnie przegranego. podkreśla się. M e a d). interakcje ludzi tworzą podstawy regulacji współżycia społecznego (G. Rywalizacja ma i swe dodatnie strony. Strategię rywalizacyjną najczęściej stosują ludzie dominujący. Takim postępowaniem wzbudzają niechęć. dokonują syntezy doświadczeń masowych interakcji i postulują odpowiednie sposoby efektywnego działania. że takie nastawienie niekorzystnie wpływa na pracę koncepcyjną np. że ludzie najchętniej udzielają pomocy osobom atrakcyjnym lub tym.

którym odpowiada preferowany w niej rodzaj aktywności lub sposób jej realizacji. Zgodnie z nią cechy przywódcze stanowią cząstkę organicznego wyposażenia. zwanej również teorią u r o d z o n e g o p r z y w ó d c y. ekstrawertyzm. Jedno z tradycyjnych podejść prezentują zwolen-nicy t e o r i i c e c h. że wielcy przywódcy wywierają wpływ na bieg zdarzeń społecznych niezależnie od okoliczności. mocą swojej osobowości. jak i okresu wojny. jako kierujący partią polityczną i jako szef wielkiej korporacji przemysłowej itd. działając w podobnych sytuacjach. A to już świadczy o negatywnym wpływie przywódców na akceptowane społecznie procesy dziejowe. „Wpływ” niekiedy bywa utożsamiany z „władzą”. stwierdził. prezentowali w wielu przypadkach odmienne cechy osobowości (C. a każdorazowo są wyłaniani tacy. D. w grupach więźniów przywódcami stają się osoby najgorzej przystosowane. czy też rozkwit narodu czynił władcę wielkim. S t o g d i l l). M a n n). Nie ma zatem liderów o stałych cechach . dobre ogólne przystosowanie. że wielcy przywódcy. którzy odpowiadają wymogom . P. Psychologowie nie pretendując do rozwiązywania skomplikowanych problemów filozofi-cznospołecznych badają problematykę przywództwa w kontekście funkcjonowania małych i wielkich grup społecznych. Tylko nie wiadomo czy wielki władca przyczyniał się do rozkwitu. dominacja. mogą być użyteczne w każdej sytuacji.W. odpowiadają oni na zaistniałe zapotrzebowanie w określonym zbiorowisku ludzi i tym samym zjednuję zwolenników. W kręgu ich zainteresowań mieszczą się zarówno zagadnienia przywództwa politycznego jak i organizacyjnego. korporacji przemysłowych. dobra znajomość psychiki ludzkiej i niektóre inne ( R. B i r d. wykształcają się z uzdolnień w procesie wychowania. Niewątpliwie fakt ten wskazuje na istnienie ograniczeń wpływu przywódców na procesy społeczne. wykazano. że poziom inteligencji przywódców nieznacznie tylko odbiega in plus od poziomu inteligencji zwolenników. w której działa przywódca. które by ją potwierdzały. Również i ta teza nie została potwierdzona empirycznie. A. bo ich nie rozumieją (R. M a z l i s h. H o l l a n d e r). Jacy ludzie zostają przywódcami? Jest kilka teorii przywództwa. nie da się ich nauczyć. Znaczyłoby to. zgodnie z tym punktem widzenia. np. są wrodzone. a zdolności przywodzenia. a współcześnie reprezentują ją m. w dodatku ci ostatni nie lubią i unikają bardzo inteligentnych liderów.251 procesów podkreślają doniosłe znaczenie jednostek wybitnych. dominujących.A. Sądzono. Do określonej grupy włączają się osoby. współdziałania z innymi i pracy nad sobą. np. posługując się którą przywódca oddziałuje na procesy społeczne. C. że za panowania wielkich władców rozkwitały narody. Wręcz odwrotnie. występujących u każdego z wielkich przywódców. G o u l d n er i B. G i b b) Okazało się także. W niektórych sytuacjach. zarówno jako przywódca czasu pokoju. in . F. W o o d s. Zgodnie z tym tokiem myślenia sytuacja tworzy przywódców. podobnie jak i inne. Jeden z historyków społecznych. Upodobania te pełnią rolę czynnika selekcji zarówno szeregowych członków grupy jak i przywódców. Dowodem prawdziwości tej tezy byłoby znalezienie zestawu cech. Nie istnieje więc specjalny zestaw cech przywódczych. Machiavellego. że w tym „bukiecie” właściwości przywódczych znajdują się: wysoka inteligencja.M. Można je jedynie doskonalić i zdobywać umiejętność ich życiowego wyko-rzystywania. Jednak liczne badania zmierzające do realizacji tak pojętego celu nie przyniosły rezultatów. Zgodnie z punktem widzenia teorii urodzonego przywódcy cechy przywódcze są uniwer-salne. Odmienny punkt widzenie eksponuje się w s y t u a c y j n e j t e o r i i p r z y w ó d z t w a Ma ona znakomitego prekursora w osobie N. Za przywódcę najczęściej uznaje się osobę określającą cele grupowego działania i wywie-rającego wpływ na ich realizację (E. Osobnik wyposażony w takie cechy sprawdzi się. każda z nich eksponuje określoną cechę funkcjonowania liderów.

Kłopotliwą kwestią dla zwolenników teorii sytuacyjnej jest wyłanianie osoby przywódcy.władza przywódcy silna. 2) strukturę zadania do wykonania. np. natomiast przywódcy o wysokim LPC działają efektywnie w sytuacjach średnio korzystnych. łączenia). Dokonuje się ona i wyraża poprzez dwa procesy: percepcji i oceniania. że przywództwo jest wypadkową zrównoważonych i wzajemnie warunkujących się . układy wielu elementów życia niż wielcy przywódcy. a Francuzi za Joanną D’Arc? Odpowiedź. Teoria transakcyjna. zwaną LPC (least prefered coworker = najmniej pożądany współpracownik) sprowadzającą się do opisania osoby. z którą badany nie chciałby współpracować i ocenienia jej w kilku wymiarach. E. Ci ostatni wnoszą do tego układu wkład w postaci siły poparcia i w zamian oczekują od przywódcy osiągnięcia pewnych rezultatów. Polacy za Piłsudskim. Podkreśla się w niej. ustrukturalizowane lub nieustruk-turalizowane. W radykalnej wersji przyjmuje się. H o l l a n d e r. Zgodnie z tym zapatrywaniem większy wpływ na procesy społeczne wywierają interakcyjnie kształtujące się sytuacje. konsekwentny w skali od 1 do 8-miu. Działalność przywódcy jest stale kontrolowana właśnie z tego punktu widzenia. dobre lub złe. A lub Z ? Dlaczego Żydzi poszli za Mojżeszem. Następnie uwzględniając trzy czynniki (wymiary):1) stosunki między przywódcą a członkami grupy . co z kolei zachęca go do kontynuowania lub intensyfikacji określonej działalności ( E. przyjacielski. Możliwy byłby jedynie opis przywództwa osoby X lub Y. Siła oddziaływania przywódcy na otoczenie zależy od konfiguracji trzech czynników: sytuacji (zadania). władczy. Na przykład pierwszy z nich charakteryzował się dobrymi stosunkami przywódcy z członkami grupy. zadanie było jasno określone (ustrukturalizowane). J u l i a n). korzystnych dla popierających. silna lub słaba i zestawiając je każdy z każdym wyróżnił oktanty o różnym układzie tych czynników.252 sytuacji. a nie C. że naukowe badanie przywództwa i uogólnianie konkluzji jest niemożliwe ze względu unikatowość każdej relacji lider-zwolennicy. T e o r i a (model) t r a n s a k c y j n a przywództwa akcentuje problem wzajemnych relacji poznawczych lidera i zwolenników. Autor pragnął uzyskać odpowiedź na pytanie: jacy przywódcy są efektywni w swej działalności? W tym celu opracował metodę badań. ale dlaczego zostaje nim B. że prezentowali oni cechy osobowe najbardziej pożądane prze zwolenników odsyła do podważanej teorii cech. Takie stanowisko jest jednak nie do przyjęcia. Upraszczając powiemy. Percepcja działań i pozytywna ocena dokonań przywódcy w danej sytuacji zwiększa kredyt zaufania zwolenników i wzrost poparcia przywódcy. że w skrajnych sytuacjach tracą na znaczeniu cechy osobowe przywódcy. Końcowym etapem badania było skorelowanie poziomu efektywności przywódcy z odpowiednim oktantem. że sytuacje są niepowtarzalne. gdyż prowadzi do wniosku. T e o r i a (model) w s p ó ł z a l e ż n o ś c i (contingency) F. cech przywódcy i poparcia zwolenników. w sytuacjach średniego znaczenia poparcie i sympatia zwolenników wybija się na plan pierwszy. Wiadomo. więc i cechy przywódców są niepowtarzalne. F i e d l e r a została sformułowania na podstawie badań empirycznych. którym przypisuje się dość skromną rolę realizatorów oczekiwań zwolenników. zaistniała sytuacja określa wymogi wobec pretendenta do przywództwa. zwana też modelem idiosynkrazji (mieszania. Wyniki przeliczeń tych danych pozwoliły określić niski i wysoki poziom LPC. inne wyjaśnienia również nie dają przekonującej odpowiedzi. Konkluzja ogólna zawiera się w stwierdzeniu: przywódcy o niskim LPC wykonują zadania bardziej efektywnie w sytuacjach bardzo korzystnych i bardzo niekorzystnych. P. 3)władza przywódcy. J. wyraża przekonanie. Jednak swoboda wyboru sposobu ich realizacji daje przywódcy szansę bycie „czynnikiem sprawczym” procesów społecznych. że między przywódcą a zwolen-nikami występuje zjawisko dwukierunkowego wpływu: przywódcy na zwolenników i zwolenników na przywódcę. W.

czyli styl swobody działania. Z powodzenie stosuję się go w wojsku.2) styl demokratyczny. głównie amerykańskim. zjednując zwolenników na czas kampanii wyborczej. cele działań przywódca uzgadnia w drodze dyskusji ze zwolennikami. Fiedler określa siłę oddziaływania przywódców w zależności od konfiguracji elementów trzech wymiarów. klęski żywiołowej itp. Zbyt wielu przywódców tego regionu narzucało arbitralnie społeczeństwom swe decyzje. narzuconych sytuacyjnie. L i p p i t e m i R. w której funkcjonują. Uaktywnia się. w zespołach ratownictwa i innych. odpowiedzialnych. rozciągając swą kontrolę nad całością procesów struktury. np. przedstawianych w wymienionych teoriach. zorientowanych prospołecznie. 3) styl liberalny (ang. ma ona niemal pełnie władzy. że przy-wódcy wywierają znaczący wpływ na życie społeczności. Za R. pracowników w zakładzie pracy. Są przekonani. straży pożarnej. Styl demokratyczny. której przywodzi. szeroko stosowaną w psychologii klasyfikację stylów przywództwa zaproponował R. Styl ten stosuje się w wyższych uczelniach. Pierwsi zwracają głownie uwagę na osiąganie dobrych rezultatów działalności. jest również efektywną metodą działania w zespołach ludzi wykształconych. z nim współdziałającym. Drugą. Grupa psychologów z Uniwersytetu . w którym eksponuje się status lidera. decyzje podejmuje niezależnie od zwolenników lub grupy. Szczegółowe problemy wpływu przywódców na zwolenników lub osoby zależne ukazują badania stylów i funkcji przywództwa. Style przywództwa są oceniana z punktu widzenia dwu kryteriów: politycznego i efektyw-ności oddziaływania. Obserwacje potoczne z perspektywy krajów Europy Wschodniej nie skłaniają do pełnej akceptacji zależności. Różnią się one w określaniu siły tego wpływu. Politycznie potępiamy styl autokratyczne jako formę nie uprawnionej dominacji jednostki nad zbiorowością ludzi. Nie zdaje egzaminu w zespołach ludzkich nie respektujących powszechnie przyjętych reguł społecznych. zwolenników lub podległych pracowników. Wyróżnił on przywódców zorientowanych na zadanie i przywódców zorientowanych na ludzi. Metody ich wpływu na otoczenie społeczne były tak dobrane. Przedstawione obrazy funkcjonowania przywódców opracowano na podstawie badań w społeczeństwach rozwiniętych demokracji. W h i t e m wyróżniamy trzy style przewodzenia: 1) autorytarny. nie ingeruje w szczegółowe działania wykonawców. profesor powierza asystentom zadania i pozostaje „ na uboczu”. Klasyfikacja Likerta wzbudziła znaczne zainteresowanie badaczy stylów przywództwa. Najsilniej podkreśla się tan fakt w teorii cech. Przywódca ustala cel aktywności zbiorowej. Zwiększająca się zdolność przywódcy zaspakajania oczekiwań zwolenników owocuje zwiększonym zaufaniem do niego i poszerzeniem zakresu wolności działań w sferze przewodzenia. We wszystkich przedstawionych teoriach przywództwa wyraża się przekonanie. Drudzy dbają przede wszystkim o satys-fakcję ludzi. pilnują przestrzegania obowiązujących procedur. jeżeli takie się pojawiają. S t y l p r z y w ó d z t w a to metoda oddziaływania na zwolenników. laissez faire).253 wpływów lidera i zwolenników. jeżeli nie pojawiają się sytuacje awaryjne. zachęca do ich wykonania. aprobowany politycznie. by w pełni umożliwiały realizację interesu grupowego i jednostkowego przywódcy. starano się więc ją udoskonalić wprowadzając różne modyfikacje. ingeruje w szczegółowe sprawy. pozostawiając wykonawstwo osobom kompetentnym. L i k e r t. Z punktu widzenia efektywności jest to styl wielce skutecznego działania w sytuacjach awaryjnych typu zagrożenia militarnego. natomiast w teorii sytuacyjnej rola liderów została wyraźnie pomniejszona i sprowadzona do podejmowania decyzji wykonawczych. że zadowolenie z działalności przywódcy wywiera ważny wpływ na zachowania ludzi z nim współdziałających. w której funkcjonuje. w teorii transakcyjnej podkreśla się równoważność wpływu przywódców i zwolenników. zupełnie nie licząc się z nimi po zdobyciu władzy. realizację zamierzeń i planów. na budowie.

Lista funkcji przywódców zawiera i takie jak: ochrona zwolenników (grupy) przed z a g r o ż e n i e m z e w n ę t r z n y m. W tych postulatach zawiera się t e o r i a ś c i e ż k i d o c e l u. R. wywierają wpływ na życie tysięcy lub milionów ludzi. G. dysponuje nagrodami jako symbolami wyróżnień i jako środkiem zachęty do osiągnięć ponadprzeciętnych. Wprowadzane nowe terminy wskazują na to. T e d e s c h i i S. E w a n s. wyróżnianych według swoistych kryteriów. Wywierają wpływ na wiele procesów społecznych dzięki łączeniu sił jednostkowych w większe układy mocy. Zasadnicza różnica występuje pomiędzy zachowaniami zbiorowymi prawnie regulowanymi i . jakimi drogami przywódcy wywierają wpływ na swoich zwolenników i otoczenie społeczne. reprezentowania zwolenników w kontaktach z innymi ugrupowaniami (f u n k c j a r e p r e z e n t a c y j n a) oraz ponoszenia kosztów niepowodzeń w działalności zbiorowej. m. F u n k c j e p r z y w ó d c ó w. 3) partycypować w decyzjach o sposobach przezwyciężania trudności. Przedsta-wienie ich w kategoriach ogólnych jest uproszczeniem przybliżającym jedynie podstawowe problemy z tej dziedziny. przeciwdziałaniu rozłamom wśród zwolenników. H o u s e). realizującą cele wyznaczone przez liderów. służące zorientowaniu w tym. partii politycznych czy organizacji gospodarczych. zapewniając je spełnia on funkcję nagradzania ogólnego. Znaczy to.4) dbać o wysokie osiągnięcia w działaniu. Jedną z ważniejszych jest określanie celów dążeń ludzi skupionych wokół przywódcy. rozumiane dwojako: ogólnie i szczegółowo. że wywierają one zróżnicowany wpływ na efektywność i siłę oddziaływań przywódców na bieg zdarzeń społecznych. We współczesnych systemach nagradzania uwzględnia się dorobek badacz motywacji. Yukl uznał wymiar centralizacji decyzji (skupiona i rozproszona) za lepiej oddający przedstawiane zróżnicowanie. Z a c h o w a n i a z b i o r o w e. że różni naukowcy dostrzegają i eksponują nieco inne cechy orien-tacji na zadanie i na satysfakcję. przywódca biorąc na siebie winę za niepowodzenia pozwala zwolennikom zachować dobre mniemanie o sobie i swojej grupie jako całości. Znaczy to. Poza tym przywódca eksponuje szczególnie zasłużonych aktywistów. Inną ważną funkcją liderów jest n a g r a d z a n i e. Istnieje wiele odmian zachowania zbiorowego. Jest to „f u n k c j a k o z ł a o f i a r n e g o”. inaczej je realizują przywódcy narodu. Zwolennicy oczekują korzyści z racji wspierania przywódcy. Przywódcy. Według nich przywódca musi a) określić kierunek dążeń zwolenników lub podwładnych. Realizacja funkcji przebiega zawsze w konkretnych warunkach społecznych. Funkcja i n t e g r a c y j n a polega na podejmowaniu zabiegów utrwalających zwartość grupy zwolenników. Jednym ze środków jej realizacji jest karanie (f u n k c j a k a r a n i a) osób przyczyniających się do dezintegracji lub rozbicia całości grupy.lizacji tych czynności. Skuteczność kar nie jest wysoka. A l d e r f e ra. M a s l o w a. przez zachowania zbiorowe. in. jednostki o wyróżnionym statusie społecznym. b) wspierać ich w dążeniu do realizacji wyznaczonego celu. poza tym trudność ich poprawnego stosowania powodują.254 Stanu Ohio wyróżniła przywódców Inicjatorów Struktur i Wzglądu na innych. S k i n n e r a i innych. że tracą one na znaczeniu. Siła wpływu przywódcy zależy od jakości rea. Złożoność zjawiska przewodzenia wyraża się wielością funkcji osób je sprawujących. L i n d s k o l d). Jednak i „zwykli” ludzie nie są jedynie bierną masą. a Fiedler niemal utożsamił niskie LPC ze stylem zorien-towanym na zadanie. O znaczeniu tej funkcji świadczy fakt jej szczegółowego opracowania przez kilku znanych naukowców (M. Mamy z nim do czynienia wtedy. że zachowanie zbiorowe określają łącznie dwa elementy: podobne zachowanie i zbieżna motywacja. gdy wiele ludzi kierując się wspólną myślą przewodnią działa razem (J. a wysokie LPC ze stylem zorientowanym na ludzi.

realizowane poprzez komunikację. a jego skuteczność krótkoterminową jaką znaczącą. że zjawiska zachowania zbiorowego. plebiscyty. dobrze znany psychologom motywacji. jeżeli sprawnie funkcjonuje. drugi stanowią napięcia społeczne. R u c h y s p o ł e c z n e są zachowaniami zbiorowymi mającymi na celu wymuszenie wprowadzenia lub wstrzymania zmian w życiu społecznym. np. obyczajowej. Jeżeli są stosowane metody radykalne z użyciem siły. Przykładem może tu być Wielka Rewolucja Francuska lub ruch o przyznanie praw obywatelskich Murzynom w USA. Dotyczą np. Są dobrym instrumentem wpływania na jakość życia społecznego. referenda. politycznej. określimy taki ruch jako rewolucyjny. trzeci to teoretyczne wyjaśnienie przyczyn tego stanu. ogólnie pokojowe. czas i miejsce jednostkowego wyrażenia swej woli. nieregulowanego prawnie bywa określane jako „zachowania mas”. piąty to działania mobilizujące uczestników. to zgodnie z zasadą większości staję się nakazem (normą) postępowania w danej społeczności. zmierzają do udoskonalenia istniejącego stanu rzeczy. nieprzewidywalność. Każdy ruch społeczny ma swoje uwarunkowanie. demonstracji oczekiwań. Natomiast ruchy zorientowane na wartości zmierzają do zastąpienia istniejących podstaw ideowych życia społecznego nowymi zasadami. wybory mają precyzyjnie określone reguły postępowania i oceny wyniku. „interakcje kolektywne”. M i l g a m). Zachowania zbiorowe nie regulowane prawnie są bardziej skomplikowane zarówno z punktu widzenia celów jak i form. religijnej. System ten. np. Z reguły występuje wielowątkowe uwarunkowanie jego narodzin i przebiegu. oglą-dających za . Niezależnie od określeń terminologicznych do tej grupy zachowań zaliczamy: 1) r u c h y s p o ł e c z n e. Taki charakter miały w Polsce m. intensywność.255 nieregulowanymi. Zdarza się również. Skuteczność oddziaływania ruchu na procesy społeczne zależy od metod działania uczestników. działa wtedy tzw. mechanizm spustowy. propagandę. Mogą to być ruchy o treści ściśle społecznej. „wybuchy zbiorowe” itp. szósty to system kontroli społecznej przeciwstawny spontanicznym zrywom. domagające się skutecznego i szybkiego karania zabójców młodych ludzi. niski stopień zorganizowania i inne (S. nie wzbudzające stanów wrogości w wielu sytuacjach skutecznie prowadzą do osiągnięcia postawionego celu. apele. Stanowi ono splot czynników społecznych i psychicznych. gdy liczne jednostki włączone w układ komunikacyjne reagują jednocześnie i podobnie pod wpływem określonej stymulacji. Suma głosów jednostek wyraża ich siłę społecznego wpływu. Określa się w nich uprawnienie uczestnictwa. Skutki długoterminowe działań rewolucyjnych są niejednoznaczne i dyskusyjne. Jako cechy zachowania zbiorowego często wymienia się spontaniczność. może wygasić lub osłabić dany ruch.Za Smelse-rem wymienimy sześć najważniejszych. czwarte to wydarzenie lub wydarzenia przyśpieszające ujawnienia ruchu. niezadowolenie z istniejącego stanu. bez naruszania podstaw ideowych życia społecznego. Problematyka powyższa bywa niekiedy przedstawiana pod hasłem „zachowania polityczne”. Pierwszy z nich to uwarunkowanie strukturalne wynikające z właściwości systemu społecznego. że nieudolnie prowadzona kontrola ruchu nasila jego intensywność i zasięg. formę zachowania. Ruchy zaliczane do pierwszej grupy mają charakter reformatorski. in. J. 2) r o z p r o s z o n e z a c h o w a n i a z b i o r o we i 3) t ł u m y . Ruchy stosujące metody perswazji. Do rzadkości należą przypadki ruchu powodowanego jedną przyczyną. Wyrazistym przykładem takiej formy są zachowania kibiców. jednak przedstawione procesy mają miejsce nie tylko w serze politycznej. To bogactwo cech powoduję powoduje. Prawnie regulowane. R o z p r o s z o n e z a c h o w a n i e z b i o r o w e ma miejsce wtedy. S m e l s e r a mogą to być ruchy społeczne zorientowane na 1) normy lub 2) wartości. Jeżeli wynosi ponad 50%. czarne marsze młodzieży. Zdaniem N. z zasad dystrybucji dóbr. plebiscytów sportowych.

następuje jej rozproszenie. kolekcjonują wrażenia. relacjonowało je w kategoriach użytych w środkach masowego przekazu. W tym ujęciu wyraźniej podkreślono rolę czynników sytuacyjnych w kształtowaniu się tłumu. Upodobniają się oni do siebie pod względem zamiłowania do odpowiedniego wyglądu zewnętrznego (uczesania. gdy dziesiątki osób daje w tym miejscu znać o sobie. B l u m e r wymienia tłumy: 1) przypadkowy. Masy ludzi pragnie w jednym czasie zajadać pączki. T ł u m y . a nawet podobny do wpływu wywieranego przez przywódców. podejmujący działania przeciwko czemuś. przechodząc obok siebie nie zwracają uwagi na cierpienie. 4) aktywny. Jednak nie jest on tożsamy. religijny. Zanika wtedy „prywatność” kontaktu z otoczeniem. zagęszczeniu. ż 95% dorosłych Amerykanów. Twórcy teorii kontroli personalnej (S. Ludzie uczestnicząc w zachowaniach zbiorowych przyczyniają się do zmiany prywatnych lub elitarnych procesów na masowe.256 pośrednictwem telewizji mecz piłkarski reprezentacji narodowej. W XIX wieku nie myślano o budowaniu stadionów sportowych dla stu tysięcy widzów. G. z takim mamy do czynienia na koncertach muzyki młodzieżowej. Zachowania tego typu bywa tez określane jako z a c h o w a n i e m a s o w e. nie projektowano tras narciarskich na lodowcach. zgromadzenie ludzi podnieconych. tworzą licznie zgromadzeni. przez wielu uczestników nie uświadamiany. a jednocześnie głęboki. że zapełniają one. wymuszają specyficzne działania i procesy społeczne.. rabunkowy. chodzić po górach itd. agresywność. że ludzie kultury masowej zatracają oryginalność i samodzielność myślenia. elitarny stosunek do wytworu sztuki. Zachowanie mas jest takie. już poprzez swą obecność. aczkolwiek różne. np. Owe „Jeeest!” po zdobyciu upragnionego gola słychać na znacznych połaciach kraju. że zagęszczenie powoduje utratę kontroli nad sobą i otoczeniem. 2) konwencjonalny. Psychologowie amerykańscy preferują inną klasyfikację. 3) ekspresywny.. zainteresowań. Następuje unifikacja odczuć. Istnieje wiele rodzajów tłumu. Podstawę rozróżnienia stanowi w tym przypadku motywacja zachowania ludzi go tworzących. kierujący się wspólnym celem i wykorzystujący w działaniu efekt całości. wzbudza poczucie ograniczenia swobody i . częściowo się uzupełniają. Realizuje się ono w tłoku. Masowy odbiór dzieł sztuki łatwo dostrzec w sytuacji organizowanych wycieczek do muzeów lub galerii artystycznych. uczestniczyć w imprezach tanecznych. każde atrakcyjne miejsce. nabywają z biegiem czasu charakterystycznych cech osobowości. zapytanych o ważne bieżące wydarzenia. zwarci przestrzennie ludzie. a nawet „przepełniają”. paniczny. pogłębione przeżycie. wielu badaczy podkreśla. Unifikacja prowadzi do uproszczeń i spłycenia tematyki zainteresowań. niemoc lub bezradność współ obecnych. którzy z różnych powodów uczestniczą głównie w rozmaitych formach zachowania masowego. . Stwierdzono. ludzie stają się obojętni na położenie i los innych. Nie jest wtedy możliwa kontemplacja dzieła. H. Uczestnicząc w różnych formach zachowań masowych ludzie wywierają wpływ na wiele procesów społecznych i psychicznych. Zagęszczenie powoduje poczucie przemęczenia i narastanie agresywności. taki tworzą gapie zaistniałego wypadku. Obie klasyfikacje. C o h e n i wspr. pojawia się mechaniczne naśladownictwo i bezrefleksyjny konformizm. strój) i cech psychicznych. trudno o taki w uroczym zakątku przyrodniczym. Ludzie. Zanika poczucie odpowiedzialności. sposobów wypowiadania. egzemplifikuje go zgromadzenie ludzi na ciekawym odczycie lub wykładzie. Ujawnia się silne nastawienie egoistyczne.) utrzymują. W następstwie zagęszczenia pojawia się również znieczulica moralna. ekspresyjny. Uczestnicy „zaliczają” imprezę. Jest „jakby anonimowy”. Masy. inaczej zachowania zwartych zbiorowości. nie komponowano „oper mydlanych”. tradycyjnie wyróżnia się tłum agresywny.

W tłumie. Jego zdaniem psychika ludzi „zgromadzonych” ulega pod wpływem anonimowości jakościowej przemianie. Jak to wykazano wcześniej. a nie w zmienności psychiki. budowane na podstawie danych empirycz-nych. ludzie go tworzący domagają się czegoś. procesy społeczne. Jednostki przypadkowo dołączając się do tłumu łatwo ulegają zarażeniu panującymi w nim silnymi emocjami. K i l l i a n i R. mieliśmy w najnowszej historii Polski liczne przypadki tłumów o tej właściwości (Poznań. Wyjaśnień istoty przedstawianego zjawiska należy zatem szukać w działaniu czynników społecznych. najbardziej agresywnych. które określamy jako jednostkowe. Był on przekonany. zachowanie ludzi w tłumie upodabnia się do zachowań osób cierpiących na zaburzenia nerwicowe. Nowoczesne podejście do problematyki tłumu. były one wyrazem niezgody na podwyżki cen produktów. co jeszcze nie istnieje. W rezultacie tego intensyfikują one swe przeżycia. uciszają je uprawiając kult zamordowanego. Wskazują natomiast na to. A l l p o r t a. P i a g e t a. polityki w określonej sferze działalności lub nowych wytworów cywilizacyjnych. np. Władze najbardziej czują się zagrożone aktywnością tłumów protestujących. pobudzają emocjonalnie. francuski psycholog i dziennikarz. po dokonaniu mordu synowie odczuwają wyrzuty sumienia. w którym kształtują. Freuda wyrosła z krytyki poglądów Le Bona i jest uszczegółowieniem ogólnej tezy Freuda o wpływie libido na zachowanie ludzi. wzajemnego oddziaływania osób uczestniczących. One kierują nieprzewidywalnym z tej racji zachowaniem tłumu. niskich płac. nie zostało ucieleśnione. L. Od dawna wiadomo. że zachowania ludzi w tłumie różnią się od tych. w sensie ogólnym. formującym się pod wpływem . nasila się sugestywność i podatność na wpływy manipulatorów (przywódców). Podobne stany ambiwalencji uczuciowej żywią ludzie w tłumie. Również wspomniany wcześniej Blumer podkreśla znaczenie czynnika społecznego w postaci interakcji. pod wpływem zarażenia i chwilowych emocji. 2) Tłum protestujący.3) Tłum żądający. w badaniach J.H. największe znaczenie ma określony terminem „aktywny”. zatem najczęściej ulegają ich presji. był słynny tłum na Placu Defilad opowiadający się za demokratycznymi przemianami w Polsce. zdaniem ojca psychoanalizy. że zachowaniem ludzi w tłumie rządzą takie same prawa. Jedną z nich (najstarszą) opracował G. L e B o n. T e o r i a z b i e ż n o ś c i powstała w wyniku badań F. Jest to swoista forma zachęty do realizacji określonej działalności. Radom. normy w nowych sytuacjach wyłaniają się spontanicznie i są nasycone treścią kontekstu. takim np. Przyczyny tego stanu rzeczy i charakterystykę zachowań w tłumie przed-stawiają t e o r i e g e n e z y i d y n a m i k i t ł u m u. Uściślając rozumienie tego oznaczenia wyróżnimy trzy odmiany tłumu aktywnego:1) popierający określone działania.H. Ze względu na ostatni wątek teoria Le Bona bywa nazywana teorią zarażania się. W obu przypadkach aktywność tłumu była ukierunkowana na modyfikację elementów rzeczy-wistości. Teoria Z. jak w innych sytuacjach. Odrzucają oni stwierdzenie. działa mechanizm pierwotnego buntu synów przeciwko ojcu. M. Może to być żądanie nowych praw obywatelskich.257 Z punktu widzenia wpływu. jest specyficznym tłumem aktywnym. wolne od subiektywnych nastawień. że tłum z reguły nie jest zgromadzeniem przypadkowym. że tłum jest masą działających irracjonalnie ludzi. W świetle tego rozróżnienia klarownie jawi się zarówno kierunek jak i siła wpływu tłumu na procesy decyzyjne władz i. nienawidzą przywódców i z nimi się identyfikują. Jedyna różnica wynika z odmienności wyłaniających się norm. Ursus). T u r n e r przedstawili wyjaśnienie zachowań w tłumie zwaną t e o r i ą w y ł a n i a n i a s i ę n o r m. Następstwem tego stanu jest znerwicowanie. w tłumie zanika zdolność logicznego myślenia. jakie wywiera tłum na procesy społeczne. dają bardziej realistyczny obraz funkcjonowania tłumu.

Mocne i trafne argumenty budzą zainteresowanie. doświadczający poważniejszych i liczniejszych niż osobnicy ustabilizowani życiowo kłopotów i problemów egzystencji. aktywnym jest także tłum paniczny. że działając razem z innymi wzmacniają swą szansę osiągnięcia dotychczas nieosiągalnego celu. Wynikami swych badań zachęcił innych do penetracji tego obszaru. W p ł y w m n i e j s z o ś c i. Jak to się dzieje? Janie mechanizmy społeczne umożliwiają taką zmianę pozycji? Oto niektóre z nich. Ludzie młodzi. Mniejszość z reguły operuje mocniejszymi argumentami. efektu masy czy zwykłej siły fizycznej. wręcz odwrotnie. upodobań. Przedstawione dane świadczą o tym. więc dopracowuje się pogłębionej i „chwytliwej” argumentacji uzasadniającej zgłaszane żądania. aktywnym. Do powstającego tłumu dołączają jednostki. Wzmożona aktywność komuni-kacyjna służy wzmocnieniu wpływu nadawców komunikatów. Radykalizacja działań tłumu jest uwarunkowana procesem facylitacji społecznej. ujawniająca się w postaci presji społecznej. Prezentowane teorie nie tłumaczą wielu zjawisk dotyczących tłumu. Jest to strategia przekonywania lub perswazji. łączenia sił jednostkowych osób społecznie słabych w celu osiągnięcia zbieżnych celów jednostkowych. Znaczy to. Wykorzystując prawa komunikacji mniejszość pobudza dyskusję wokół jej proble-mów i dzięki temu wywiera wpływ na innych.niekiedy bywa tak. Jest to strategia komunikacyjna. Do tłumu dołączają przede wszystkim ludzie młodzi. Klarownie to przedstawia się . W innych sytuacjach przemożny wpływ na bieg zdarzeń ma siła większości. Roztrząsanie „za i przeciw”. ratujący się przed zagrożeniem zdrowia lub życia. Nie może ona liczyć na konformistyczne poparcie jej żądań. zazwyczaj kawalerowie. w konsekwencji tego ukształtował się nurt badawczy tego zagadnienia. jest tłum religijny i inne. że w przedstawionych teoriach operuje się za wąskim rozumieniem aktywności tłumu. M o s c o v i c i. przeto pomija się szereg istotnych problemów tego zjawiska. Siła argumentów jest środkiem realizacji wpływu mniej-szości. Z doświadczeń życiowych i badań laboratoryjnych wiemy. że tłum jest formą działań zbiorowych. Czy w tej sytuacji mniejszość jest skazana na dyktat większości? Czy musi ona wyrzekać się swych przekonań. rozpoczynający dorosłe życie. są skłonni poszukiwać rozwiązań siłowych. Ale. Koncentrują się głównie na problemach tłumu agresywnego. W tłumie przeważają też mężczyźni. Wspólny interes uczestników oraz podobne doświadczenia i preferencje społeczne stanowią więź pomiędzy jednostkami w tłumie. Okazało się. są świadomi swoich dążeń i tego. zazwyczaj w sensie werbalnym. analiza zarzutów i obrona stanowiska nasila proces komunikacji. dzieci. która siłą faktu koncentruje się wokół stanowiska mniejszości. aktywnego w sensie wywierania presji na władzę i otoczenie społeczne. preferencji? Czy musi żyć na marginesie wydarzeń społecznych? Czy jest bezradna wobec siły większości? Problemem roli mniejszości w społeczeństwie zajął się francuski psycholog pochodzenia rumuńskiego S.258 agitatorów. że ludzie rozmowni wywierają większy wpływ na innych niż milczki. z racji braku doświadczeń życiowych i niskich umiejętności społecznych. Mniejszość wnosi zazwyczaj do życia zbiorowego nowe wartości. że mniejszość wcale nie jest skazana na podporządkowanie większości. które borykają się z jakąś formą trudności społecznych. W zachowaniach zbiorowych regulowanych prawnie o podjęciu okreś-lonej decyzji lub rozstrzygnięciu zaistniałego sporu decyduje zasada większości. Nasze życie społeczne jest zorganizowane na zasadzie dominacji większości. że pociąga za sobą jednostki z ugrupowania większości i staje się siłą dominującą w danym układzie sił. skłonne do podejmowania ryzyka. stają się przedmiotem dyskusji. Jest to istotne w kontekście prezentowanej problematyki tego podrozdziału. a więc osoby nie poczuwający się do odpowiedzialności za losy rodziny. teoretycznie rzecz ujmując.

4) w kontekście. tzn. 1986 r. W. Stephan. Ich skuteczność zależy od sposobu czy też umiejętności wykorzystania poten-cjału w nich zawartego. Nęcki: Wzajemna atrakcyjność. Literatura zalecana. PWN. Karta płatnicza lub podpis elektroniczny zostały życzliwie przyjęte przez nieliczną mniejszość. WSiP. E. Mikołajewska: Wybrane zagadnienia socjologii małych grup.1978 R. Podobnie dzieje się w sferze społecznej.Inni. Przegląd Psychologiczny. Gdańsk. 1974 r. PWN.259 w przypadkach innowacji.1996 r. jednak z biegiem czasu okazała się wartością akceptowaną. Warszawa. Cialdini: Wywieranie wpływu na ludzi. sprawiedliwości lub poprawności (Cialdini). C. Wydawnictwo UW. Grzelak: Jednostka i społeczeństwo. 5) realistycznie. Aronson: Człowiek-istota społeczna. nie jest krańcowo radykalne. Lewicka. . z nawiązaniem do istniejących norm. S. Przedstawione strategie i sposoby działania mniejszości można potraktować również jako warunki do spełnienia w procesie oddziaływania na większość. lecz jest sugerowane w imię interesu ogółu. jednak ich duża wartość utylitarna okazała się atrakcyjną dla coraz to większej liczby ludzi. ze skłonnością do ustępstw i kompromisu. pracy kobiet jako pilotów. Gdańsk. Warszawa. Z. nr 1. GWP. 3) umiarkowanie. 1991 r. J. Są one znane i stosowane w różnych sytuacjach i dziedzinach życia społecznego. w przeciwnym przypadku pozostanie nieznaczącym elementem życia społecznego. mniejszość osiągnie swe cele. Dotyczyło to np. GWP. nie z punktu widzenia idealnej prawdy. 2) prospołecznie. Początkowo praca kobiet na wielu stanowiskach budziła sprzeciw większości. aktualnie dotyczy to małżeństw osób jednej płci. M Argyle: Psychologia stosunków międzyludzkich. 1999 r. 2002 r. nie ma ono na celu korzyści osobistych. ponawiane mimo przeszkód i niepowodzeń. WP. Gdańsk. Warszawa. Jeżeli zostaną spełnione. Ogólnie: mniejszość dążąc do swych celów odwołuje się do mechanizmów informacyjnych i normatywnych. Matusewicz: Wpływ obecności innych na poziom wykonania czynności. B. 1998 r. Siła oddziaływanie mniejszości zwiększa się jeżeli jest realizowane: 1) wytrwale. rozwiązań lub oczekiwań. Cz. Warszawa. Stephan: Wywieranie wpływu przez grupy. kapitanów na statkach morskich. Warszawa. teoria i praktyka. M. GWP.G. 1990 r. Moscovici: Psychologia społeczna w relacji Ja.W.

podstawowe znaczenie maja oceny etyczne i moralne. zaczynają funkcjonować. zdrowia psychicznego. W niektórych zawodach problemy ocen podejmowanych działań nabierają szczególnego znaczenia. Obowiązuje nadrzędna zasada „Primum non nocere” (Przede wszystkim nie szkodzić) i szereg norm szczegółowych z niej wynikających. Powróćmy teraz do problemów etycznych psychologii. że dla dobra nauki. natomiast moralne z braku regulacji etycznej. Ostatnie jest przedmiotem zainteresowań etyków i moralistów. Aby je chronić wprowadzono odpowiednie regulacje etyczno-moralne (nakazy i zakazy). Nie wszystkie z tych norm i zasad zostały skodyfikowane. W tym kontekście pojawia się pytanie: czy czynności zawodowe psychologów są zgodne z nakazami etycznymi? Czy psychologowie nie popadają czasami w konflikt z zasadami etyki? Jeżeli tak to w jakich sytuacjach? Zanim zajmiemy się szczegółami problemu. Problemy etyki i moralności należą do najbardziej zawiłych i spornych. Sprowadzanie pozaprofesjonalnych ocen działalności psychologów jedynie do wymiaru etycznego. funkcji społecznych. wtedy spełnienie wymogu jednej normy wymusza naruszenie innej. że etyka jest nauką o moralności. czyli takie. Są. których naruszenie niesie ze sobą zło w postaci cierpień i niedogodności. Jednak złożoność niektórych sytuacji życiowych utrudnia dosłowną realizację tego nakazu. leżą poza sferą relacji fachowiec-klient. użyteczności. a nawet życia np. Moralność to ogół ocen i norm funkcjonujących w danym czasie w danym społeczeństwie. godzono się na ryzyko utraty zdrowia. które wymagają. Nie znaczy to.260 Rozdział XVII Problemy etyczne i moralne psychologów. Niemniej minimum uporządkowanych wyobrażeń w tej dziedzinie jest niezbędnym elementem teoretycznego przygotowania kandydata do zawodu psychologa. Pojęcie „moralność” jest zatem szersze niż „etyka”. Relacje pomiędzy etyką a psychologią są wielo-płaszczyznowe. Często jednak dyscypliny pokrewne wkraczają na jego teren z wątkiem dodatkowym lub przejmują jakieś szczegółowe zagadnienie do rozpracowania w ramach swoich kompetencji. Każda próba ich rozwikłania wiąże się z ryzykiem popełnienia błędów. Przy dokonywaniu ocen uwzględnia się wiele kryteriów: skuteczności. Podejmują wtedy zagadnienia . podobnie jak w medycynie. zapoznajmy się z rozumieniem zjawiska moralności. W innej wersji powiemy. rozstrzygnięć w aspekcie dobra i zła. jedna z nich dotyczy p r o b l e m ó w e t y k i w p s y c h o l o g i i. wysyłając ludzi w kosmos lub poddając próbnym działaniom leków. jest nieuzasadnionym zawężeniem problematyki. Dzieje się tak ponieważ skutki czynności zawodowych mogą być nieodwracalne i szkodliwe dla osób. bowiem usługobiorcy fachowców tych dyscyplin potencjalnie mogą być narażeni na utratę cennego zdrowia. że inne kryteria nie są uwzględniane. dokładności. poprawności. tzn poznania prawdy. że problemy etyczne wynikają z konfliktu zasad etyki i potrzeb zawodowych psychologów. wyboru któregoś z możliwych systemów etycznych lub niejednoznacznych przesłanek wyboru określonego postępowania. z pominięciem moralnego. Są to normy ogólnoludzkie. O s s o w s k i e j przypomnijmy. niektóre dopiero pojawiają się. których one dotyczą. Każda dojrzała dyscyplina naukowa. W psychologii. Wiemy. Niekiedy występują sprzeczności w regulacji normatywnej. dobra i zła. ponadczasowe. dokładniej psychologów uprawiających określone badania. w ramach przyjętego systemu wartości. jakkolwiek by się je rozumiało. ale dotyczą raczej problemów wykonawstwa. zawiera w sobie problemy etyczne i dodatkowo moralne. jak wiadomo. Po wiekach badań i rozmyślań etycy ustalili kilka zasad. ma mniej lub bardziej wyraźnie zakreślony przedmiot badań. elegancji. Etyka (normatywna) zawiera nakaz ich przestrzegania. Nawiązując do dorobku M.

Z. Problemem ten stał się także obiektem naukowych zainteresowań znanego psychologa. Czy dane psychologiczne upoważniają do rozstrzygnięć tego typu? To jest właśnie problem moralny. według Freuda. iż system organizmu wymusza (presses) ekspresję samego siebie. To. Z przedstawionych informacji wynika. Miedzy potrzebami i wartościami zachodzi relacja idiosynkretyzmu. Co więcej przekształca jego formy zewnętrzne w sumienie. niezależnym od woli autora. odwołuje się do uzasadnienia biologicznego. Zasada ta obowiązuje zarówno w skali ogólnej jak i w przypadkach jednostkowych. chęć uwolnienia człowieka od zbędnych społecznych rygorów. Które kryterium: intencji czy skutków jest ważniejsze? Maslow na podstawie pewnych danych psychologicznych opowiedział się za określonym systemem etycznym. Gdy to następuje człowiek od