1

Czesław Matusewicz

Wprowadzenie do psychologii

Janinie i Michałowi poświęcam.

Lublin 2005

2

„Znajomość ludzi jest domeną, której nikt nigdy nie opanuje do perfekcji, i nawet najwytrawniejszy znawca ciągle przyłapuje się na błędach”. A.Schopenhauer Słowo wstępne Prezentowane opracowanie zostało pomyślane jako pomoc dydaktyczna dla studentów, rozpoczynających trudny proces przyswajania zawiłych zagadnień wiedzy z dziedziny zwanej psychologią. Tak pojęte zadanie wymaga odpowiedzi na dwa podstawowe pytania: co należy opisać, by studiujący wyrobili możliwie dokładne wyobrażenie o psychologii i, po drugie, jak należy opisać charakteryzowane zjawiska, prawidłowości i nurty myślenia, aby spełnić postulat komunikatywności przekazu. Dokonano w nim selekcji materiału na podstawie kryterium znaczenia, to jest przedstawiono wszystkie osiągnięcia myślicieli i psychologów-empiryków, trwale, zdaniem autora, wpływające na procesy badań psychologicznych. W tym zestawie znalazły się trudne problemy sformułowane jeszcze przez filozofów starożytnych, ale mimo licznych prób psychologów współczesnych, nie rozwiązane do dnia dzisiejszego. Przykładem mogą to być pytania o istotę człowieka i psychiki istot żywych. Wiemy na ten temat o wiele więcej niż starożytni myśliciele, ale nadal daleko nam do wyjaśnienia tych zagadek natury. Z dorobku psychologów nowożytnych uwzględniano przede wszystkim inspirujące teorie, koncepcje metodologiczne i pomysłowe eksperymenty. Wspólną właściwością tych trzech elementów jest to, że wyznaczały one kierunki poszukiwań i torowały drogę kolejnym pracom badawczym, wzbogacającym wiedzę o procesach psychiki człowieka. Pytanie o to jak należy opisać ukazywane zagadnienia może wydawać się nie na miejscu. Wiadomo przecież jakimi prawidłowościami rządzi się komunikacja interpersonalna, istnieją liczne publikacje i „instrukcje” podręczne na ten temat. Rzecz jednak nie sprowadza się do umiejętności technicznych przekazu. Problemy psychologiczne są tak powikłane i tak wzajemnie przenikające się, że trudno je uporządkować zgodnie z logiczną zasadą wynikania lub następstwa czasowego. Najczęściej badania najnowsze ukazują zagadnienia bardziej dokładnie i wszechstronnie niż starsze. Wynika to m. in. z posługiwania się nowoczesną aparaturą techniczną, lepszego przygotowania metodologicznego, wyższego poziomu wykształcenia psychologicznego badaczy i innych. Zdarzają się jednak i takie sytuacje, że nowe badania ukazywały doniosłość wcześniejszych koncepcji, niedocenianych należycie w czasie ich powstawania. Należało je przypomnieć. Niekiedy z prezentowanym wątkiem głównym kojarzą się uboczne. W takich sytuacjach stosowano metodę grona, tzn. charakterystyki wątku wiodącego i wskazywania na jego różnorodne powiązania uboczne. Praktycznie owe powiązania są demonstrowane w postaci tzw. ramek, jako ciekawostki lub wyróżniające się konsekwencje. Przyjęcie tego sposobu prezentacji miało zapobiec uproszczeniu obrazu narastania wiedzy, przedstawianego niekiedy symbolicznie jako ciągła linia wznosząca. Inną ważną kwestią wyboru metody prezentacji problemów danej nauki jest jakość języka narracji. Wydaje się rzeczą oczywistą, że język profesjonalistów, w czystej postaci, jest zbyt trudny, a nawet niedostępny osobom rozpoczynającym studia z danej dyscypliny. Chcąc ułatwić im przyswajanie specjalistycznych wiadomości próbuje się niekiedy przedstawiać prawa naukowe i wizje naukowców w kategoriach języka potocznego. Ułatwia to zapewne przyswajanie

3

informacji, ale nie sprzyja opanowaniu terminologii naukowej. Z powyższych powodów przyjęto w niniejszym opracowaniu zasadę posługiwania się językiem profesjonalnym, a środkiem ułatwiającym jego rozumienie mają być w miarę jasne i przejrzyste definicje oraz przykłady stosowania wprowadzanych terminów. Mam nadzieję, że taki sposób przekazania wiedzy o psychologii i badaniach psychologicznych okaże się użytecznym i ułatwi rozpoczynającym studia przyswajanie dorobku tej dyscypliny naukowej, a także zapewni Czytelnikom poczucie satysfakcji z racji poznania tego, co było dotychczas (jeżeli było!) nieznanym i tajemniczym. Na zakończenie trzeba powiedzieć czego Czytelnik nie znajdzie w przedkładanej pracy. Nie ma w niej omówienia koncepcji metodologii ani poszczególnych metod badań psychologicznych. Wymagają one dokładnej i wyczerpującej zarazem prezentacji, niemożliwej do realizacji w syntetycznym wprowadzeniu. Nie ma w niej nawet pobieżnej charakterystyki psychologii stosowanej, wzbogaconej dziś i ciągle wzbogacanej o liczne specjalizacje. To wykracza poza zakres wprowadzenia ogólnoteoretycznego W obiegu czytelniczym w Polsce znajdują się obszerne, a nawet bardzo obszerne amerykańskie opracowania „Wstępu do psychologii”. Zawierają one wiele cennych informacji szczegółowych, dobre ilustracje graficzne i wiele przykładów zaczerpniętych z codziennego życia amerykańskiego. Te ostatnie nie zawsze są czytelne dla polskiego odbiorcy. Dla osób zainteresowanych tymi pozycjami podaję ich wykaz. Oto on: E.R. Hilgard: Wprowadzenie do psychologii, PWN, Warszawa, 1967 r. D. G. Myers: Psychologia, Wyd. Zysk i Sp., Poznań 2003 r. Ph. Zimbardo: Psychologia i życie,PWN, Warszawa, 1999 r.

CZĘŚĆ I Rozdział I Psychologia przednaukowa Nie wiemy kiedy pojawiły i jak się kształtowały pierwsze pojęcia i wyobrażenia psychologiczne, właściwe naszej kulturze. Domyślamy się, że proces ten miał miejsce w latach 4500-3000 p.n.e. Trudno jednoznacznie przypisać autorstwo tych wytworów, być może są one dziełem najstarszej kultury greckiej, ale nie można też wykluczyć zapożyczenia od innych ludów (ludu), w tym od Egipcjan. Prehistoryczni Grecy, podobnie jak ludzie wszelkich czasów doświadczali bólu, radości, zmęczenia, euforii, smutku itp. Obserwowali ludzi w sytuacji pracy, na wojnie, w trakcie wymiany dóbr, zabawy i innych. Dostrzegali różnice między nimi. Jedni byli niezawodni w boju, uczciwi w handlu inni wręcz odwrotnie. Trzeba było nauczyć się określać i dostrzegać wspomniane różnice dla celów praktycznych. Ludziom czasów starożytnych znajomość psychiki człowieka była równie potrzebna, aczkolwiek w różnym zakresie, jak nam, współczesnym. Zainteresowania starożytnych Greków człowiekiem i jego psychiką nasiliły się w czasach przechodzenia od „starego” do „nowego porządku” (ustroju niewolniczego), czasach chaosu walk i niepewności. W okresie „siedmiu mędrców” pojawiły się maksymy o treści psychologicznomoralnej, które miały zastąpić starą, obyczajową regulację zachowań ludzi w zmiennych sytuacjach społecznych. Radzono np. zachowywanie umiaru, kierowanie się rozsądkiem, potępiano rozkosze („Rozkosze są śmiertelne, cnoty nieśmiertelne”) i inne. Ta praktyczna wiedza sprowadzała się w zasadzie do tzw. mądrości życiowej, pozwalała unikać

4

niebezpieczeństw współżycia zbiorowego. Pomagała odróżnić osobnika groźnego od łagodnego, wrogiego od nastawionego przyjaźnie, pobudzonego od spokojnego. Ułatwiała opowiedzenie się po właściwej stronie, dokonania właściwego wyboru drogi życiowej. Znajomość psychiki ludzkiej była równie potrzebna, choć w różnym zakresie, ludziom czasów prehistorycznych, starożytności jak i nam, współczesnym. Gromadzono obserwacje o ludziach metodą anegdotyczną, zwracano uwagę na wyjątkowo barwne przypadki, nie przestrzegano zasady systematyczności w obserwowaniu, mimo to osiągnięty poziom wiedzy i umiejętności jej wykorzystania wzbudzają nasz szacunek.. Ilustruję tę myśl treść ramki 1. Ramka 1 Agamemnon, dowodzący wojskami greckimi pod Troją, po wieloletnim, bezskutecznym obleganiu miasta, opuszczony przez zagniewanego Achillesa, dysponował wojskiem o niskim morale. Wojownicy myśleli raczej o domowych pieleszach, niż o walce z przeciwnikiem. Chcąc pobudzić ich zapał do walki postanowił użyć pomysłowego fortelu. Zwołał, mianowicie, sekretną naradę dowódców oddziałów i uzgodnił z nimi, że on na zgromadzeniu wojennym zaproponuje opuszczenie placu boju i powrót do domów, a oni temu przeciwstawią się. Zachęcą także, posługując się chwytliwymi i zawczasu przygotowanymi argumentami, swoich podwładnych do podobnego czynu. Pomysł zrealizowano, a rycerze uniesieni honorem wzbudzili u siebie zapał do boju. Takiego rozwiązanie problemu nie powstydziłby się współczesny psycholog społeczny, bowiem zostały tu wykorzystane zasady reaktancji i dysonansu postdecyzyjnego (patrz str. 223 ), opisane dokładnie w połowie XX wieku. Wzbudza to uznanie, a nawet podziw dla ówczesnych ludzi, że dysponując tak prostymi metodami, dochodzili oni do tak wysokiego poziomu wykorzystania wiedzy psychologicznej. Wyobrażenia starożytnych Greków o psychice ludzkiej są interesujące dla współczesnego psychologa i z tego względu, że to właśnie one stały się podstawą, punktem wyjścia dalszych dociekań i badań w tej dziedzinie nauki. Wiemy jak trudno wyzwolić się z raz przyjętych wyobrażeń i przekonań , utrwalonych stereotypów myślenia i odczuwania. Świadczy o tym na przykład przekonanie o pechowej liczbie 13 , trwające ponoć około 30 wieków lub o szczęśliwej liczbie 7, młodsze o 5 wieków. Szczególny wpływ na myślenie psychologiczne wywarło greckie pojmowanie duszy (psyche). Utożsamiano je z tym, co dzisiaj nazywamy życiem. Starożytny Grek dzielił świat na ożywiony i nie ożywiony, a temu pierwszemu przypisywano duszę, czyli czynnik ożywiający, sprawczy. Występował on według tych mniemań zarówno u ludzi, zwierząt jak i u roślin. Powodował trwanie organizmu jako całości. Opuszczał ciało wraz z ostatnim tchnieniem, dlatego też skojarzono na trwałe duszę z tchnieniem, duchem. Od momentu opuszczenia ciała następował jego rozpad, śmierć. Ale życie nie ustawało, bo sądzono, że jest ono wieczne, a jedynie jego konkretne formy zmienne i zniszczalne (śmiertelne). Nie znano więc nieśmiertelności indywidualnej, nieśmiertelna była jedynie zasada życia. Człowieka w czasach, o których mowa, traktowano jako mikrokosmos, w nim miały uwidaczniać się te same właściwości i prawa, które rządzą całym kosmosem. Z tego punktu widzenia przypisywano duszy ludzkiej takie, które według danego myśliciela charakteryzowały całość istniejącą. Jednak niemal powszechnie upatrywano w niej źródło ruchu, czynnika ożywczego wobec ciała. H e r a k l i t np. dowodził, iż jest ona ogniem, gdyż w naturze jedynie ogień jest żywy, ruchliwy. A życie jest ruchem, wieczną zmiennością. ( Ciekawe, że do dzisiaj o człowieku

5

żwawym, ruchliwym mówimy, iż ma w sobie ogień!). D e m o k r y t z kolei, utrzymywał, że dusza, podobnie jak cała materia, jest zbudowana z atomów. Jednak jej atomy są bardzo drobne, gładkie (koliste), niezmiernie ruchliwe, i właśnie dlatego ożywiają organizm. Zdolność do autogennego ruchu, jak widać, traktowano jako podstawową cechę organizmów żywych, tożsamą z psyche. W najwcześniejszych koncepcjach psychologicznych nie dostrzegano substancjalnych różnic pomiędzy duszą i ciałem, i jedno i drugie uznawane za materialne. Prezentowano pogląd, który nazywamy m o n i z m e m m a t e r i a l i s t y c z n y m . Duszy przypisywano odmienną i szlachetniejsza funkcję nośnika życia i nie dostrzegano dalszych właściwości, różniących ją od ciała. Czucie np. rozumiano jako ruch cząsteczek wewnątrz ciała wywołany ruchem przenikających doń cząsteczek zewnętrznych. W tym kontekście sformułowano zasadę, że podobne działa na podobne, tzn. ogień (światło) działa na ogień cielesny (błyski w oku), powietrze działa na odpowiednie cząstki w uchu, określony smak pokarmu zależy od tego, jakie drobiny przenikają przez pory języka itp. Zapatrywania te poddał gruntownej modyfikacji P l a t o n (427-347 p.n.e.) i to on wypracował przesłanki poglądów i teorii dominujących aż do końca XVII wieku. Niekiedy wykorzystują je także psychologowie współcześni. Przede wszystkim wzbogacił o wiele nowych elementów pojęcie duszy. W dialogu pt. Fajdros pisał „Bo to, co wiecznie się rusza nie umiera. Tylko to, co inne rzeczy porusza, a samo skądinąd ruch bierze, mając koniec ruchu ma też koniec życia... Skoro tedy się pokazuje, że nieśmiertelne jest to, co samo siebie porusza, wolno powiedzieć zupełnie śmiało, że to właśnie jest istota i pojęcie duszy”. Z założenia, że dusza sama z się może być źródłem ruchu wyciągnął Platon wniosek, że jest ona nieśmiertelną. W jego interpretacji znaczyło to, że dusza może istnieć i realnie istnieje poza konkretnym ciałem. Znaczy to, że prócz świata obserwowalnego zmysłowo musi istnieć świat niematerialny, duchowy, zdaniem Platona doskonały. Jest to pogląd o charakterze d u a l i z m u , zaliczany do kategorii i d e a l i z m u o b i e k t y w n e g o . Dusza przez pewien czas przebywała w świecie „ prawdziwego bytu”, w świecie idei. I właśnie stamtąd wyniosła wiedzę racjonalną o takich zjawiskach jak doskonałe piękno, dobro, sprawiedliwość itp. Jest to wiedza o ideach i w swej istocie jest wiedzą wrodzoną. A zatem możemy zasadnie uznać Platona za ojca n a t y w i z m u , czyli poglądu o istnieniu wiedzy wrodzonej, nie pochodzącej z doświadczenia. Pogląd ten jest przedmiotem sporów do dnia dzisiejszego. Platon sądził, że dusza nie jest jednolitą, że składa się z trzech elementów: rozumu, pożądliwości i popędliwości. Pierwszy, lokowany w głowie, występuje u ludzi ceniących przyjemność poznawania, wiedzy, a takimi są mędrcy. Drugi, czerpiący przyjemność z przeżywania emocji, lokowany w sercu, charakteryzuje ludzi walki, rycerzy. Trzeci, najsilniej występujący u rolników zlokalizował Platon w podbrzuszu. Każdego człowieka można charakteryzować na zasadzie przewagi jednego z tych elementów. Pierwszy jest racjonalny i szlachetny, godny osiągania, stanowi cel zabiegów tych, którzy doskonalą siebie. Pozwala on panować nad sobą, zachowywać równowagę emocjonalną, zbliżać się do doskonałości, jest wręcz ideałem. Dzięki niemu człowiek dąży do prawdy, dobra i piękna, przekracza granice naturalnej rzeczywistości, pociąga go t r a n s c e n d e n c j a . Dwa pozostałe są irracjonalnymi, nie zasługującymi na szacunek, z tym, że popędliwy zyskał w oczach Platona wyższa ocenę niż pożądliwy. Ostatni, najniżej stojący w platońskiej hierarchii został przedstawiony niemal wyłącznie w kategoriach negatywnych. Ludzi o duszy pożądliwej

Wybitną postacią w dziejach psychologii był A r y s t o t e l e s (384-322 pne). ulegające przemianom. zwanego h y l e m o r f i z m e m . Prezentował orientację przyrodniczą. czynnik twórczy. Filozof ten i poeta zarazem porównuje człowieka do rydwanu zaprzęgniętego w dwa konie.. I to jest główna myśl poglądu. jakim miałby być według Platona człowiek godny szacunku. jest ona jakby ich syntezą. ku stołom. pięknej rasy. Ba! Nawet pozwalają sobie na nieprzyzwoitości z bogami. Przypisywanie wyższości przeżyć duchowych (racjonalnych) nad cielesnymi. konstatacji dochodził on poprzez operacje myślowe. że na jakiejś uczcie obżerają się niemiłosiernie.. Byłby to osobnik ukształtowany według arystokratycznego ideału. nie obca i nam współczesnym. Ostatni. myśli. zalecał prowadzenie dokładnych obserwacji zjawisk psychicznych i określanie warunków ich powstawania i funkcjonowania. nie słucha woźnicy „bo ma kudły w uszach”. a jego psychologia i podobne do niej pod tym względem noszą nazwę spekulatywnych. Prezentuje on zatem r a c j o n a l i z m p o z n a w c z y . Człowiek zgodnie z poglądem Platona jest istotą dynamiczną.patrzą zawsze w dół i schylają się ku ziemi. Czarnego z kolej rozpiera bezczelność i buta.6 porównuje Platon do bydła. jak widać. Jego zdaniem istota rzeczy znajduje się poza zasięgiem zmysłowych zdolności poznawczych i jest dostępna jedynie poznaniu racjonalnemu. Był rzecznikiem e m p i r y z m u p o z n a w c z e g o . śmieje. pasą się tam i parzą. jedzą pokarmy powszechnie pogardzane. Ten „czarny koń” niekiedy pojawia się w nas zupełnie nieoczekiwanie w sposób zaskakujący. Ludziom dobrym i szlachetnym śni się niekiedy. popędy i zdolność poruszania. Do swoich stwierdzeń. ale nie jest ich sumą. Istnieje więc jedynie materia ukształtowana. ponieważ napisał pierwszą książkę. nową jakością. Platon nie cenił poznania zmysłowego. zwane s p e k u l a c j a m i . więc kopie jeden drugiego i bodzie żelaznymi rogami i kopytami i zabijają się nawzajem. Zgodnie z tradycją uznał Arystoteles istnienie trzech rodzajów duszy. a że każdy z nich chce mieć tego więcej. odżywianie). tezie tej nadał jednak swoistą interpretację.” Jasnym zatem staje się to. „. daje się kierować słowem. zawsze słucha woźnicy. poświęconą w całości problematyce psychologicznej. to on. Zgodnie z założeniami hilomorfizmu funkcje psychiczne przypisywał Arystoteles człowiekowi. pędzi tam. walczą w nim niekiedy zupełnie przeciwstawne tendencje. odczuwa. doskonalszą niż pozostałe. czarnego i białego.duszę zwierzęcą uznał jako bogatszą o spostrzegania. odpowiadałby wizji arystokracji ducha. nie trzeba używać na niego bata. pozwalające uchwycić jedynie zjawiskowość. Jego zdaniem w duszy rozumniej zawierają się elementy wegetatywne i zmysłowe . pt. a kiedy ujrzy zjawę miłosną prycha i staje dęba i w dzikich podskokach pędzi przed siebie. pozory. Ten fragment opisu poglądów Platona nasuwa nieodparte skojarzenie z jednym z głównych wątków prac Zygmunta Freuda. Duszy roślinnej przypisał jedynie funkcje wegetatywne (wzrost.. że dusza. „O duszy”. uczy się. Po jego śmierci przestaje istnieć i jedno. spotykanych u poprzedników. i drugie. a duszę człowieka potraktował jako rozumną. Arystoteles był przekonany. Nie zważa na słowa ani na ukłucia. długą tradycję. spółkują nieprzyzwoicie z osobami godnymi szacunku i podłej kondycji. ma. surowym krytykiem metody spekulatywnej. Dlatego też jego poglądy mają charakter s p e k u l a t y w n y . Człowiek jest właśnie takim bytem. Podobnie jak kwadrat zawiera w sobie dwa trójkąty prostokątne.. określał je jako ciemne. gdzie niesie go popędliwość. Jednak uniknął uproszczeń. a nie dusza. łączącym duszę (formę) i materię (ciało). forma i materia istnieją jedynie jako ściśle połączone ze sobą w postaci realnych bytów. rozmnażanie. bo „do głosu” dochodzą różne elementy duszy.Niektórzy uznają go za ojca psychologii. Czyni to dzięki właściwościom . uczucia.

Tatarkiewicza koncepcja rozumu czystego stanowi metafizyczny wtręt w przyrodniczym systemie poglądów Arystotelesa i świadczy o niekonsekwencji myśliciela. A u g u s t y n i św. Bóg. Augustyn był uzdolnionym pisarzem i dobrym obserwatorem. dotyczących ciała. Augustyn ostrzega.7 (zdolnościom) duszy. Jego funkcję widział w łączeniu jakości danych w więcej niż jednym zmyśle. Odpowiednio do funkcji odróżnia Arystoteles rozum praktyczny i teoretyczny. okrągłości. że Ludzie łączą się z Bogiem nie poprzez jego poznanie. Istotą człowieka poddanie się woli Boga i pokora. a człowiek nie może jej zmienić. oddaje naszą istotę. przedstawiania zjawisk oraz subiektywnych przeżyć i zapoczątkował metodę i n t r o s p e k c j i . drugi Arystotelesa. lecz chciał poznawać jedynie Boga i duszę. przeto musi pochodzić od Boga. nie wynikające z woli boskiej. czystą energią. sprzedaje czy przędzie. Wnikają z niej ważne wnioski psychologiczne. sformułowania zasady relatywizmu w spostrzeganiu (doznanie jest znajomością różnicy). Pierwszy z nich przystosował dla potrzeb Kościoła nauki Platona. Początkowo były źródłem inspiracji. swoista odpowiedniość duszy i ciała. Zyskując znaczną popularność przyczynił się do zahamowania badań „przyrodniczych” w psychologii. trudnych do zrozumienia. jednych obdarzył dobrą wolą i przeznaczył do zbawienia. lecz dzięki chęci zjednoczenia się z nim. Św. tzn. niż Platona. nie ma swego organu jak poszczególne zmysły. a później czynnikiem hamującym nowatorstwo w nauce. Znaczącą rolę w poglądach Arystotelesa odgrywa rozum. badania psychiki poprzez wgląd w samego siebie. jak wynika z tego rozumowania. Nie jest to wyraźnie przedstawiony element psychiki. Takie rozumienie istoty ciała umożliwiło Arystotelesowi przedstawienie zasad funkcjonowania zmysłów. poglądy w nich przedstawione dominowały w kulturze europejskiej przez następnych kilkanaście wieków. Wola wyraża to. Św. Do poglądów Platona i Arystotelesa nawiązywali w swych rozważaniach psychologicznych dwaj wielcy przedstawiciele psychologii chrześcijańskiej: św. jest pierwszą przyczyną ruchu. Augustyna dotyczy prymatu woli nad rozumem. zanika wraz ze śmiercią człowieka. Istnieje. przypisuje mu twórca koncepcji zdolność oświetlania rzeczy ciemnych. że poglądy Arystotelesa bardziej nadają się do adaptacji dla potrzeb Kościoła. Otóż zabiegi ludzkie. Z analizy postrzegania zmysłowego wywiódł Arystoteles koncepcję z m y s ł u w s p ó l n e g o . choć działa podobnie do nich. Do bardziej skomplikowanego kryterium odwołuje się przedstawiany autor rozróżniając rozum bierny i czynny. Utożsamił on duszę z arystotelesowską formą. dzięki niemu przebiegają wszystkie operacje myślenia. Mówienie. uznał hilemorfizm . jest przy tym śmiertelny. że dusza muruje. nie mają żadnego wpływu na los zabiegającego. Poznając tę ostatnią wsławił się wnikliwymi opisami własnych przeżyć. tzn. dusza ludzka nie może połączyć się z materią kamienia. gdyż ta nie jest dla niej odpowiednią. W koncepcji Arystotelesa ciało przestało pełnić rolę wiezienia duszy (Platon) a nabrało pozytywnego znaczenia. T o m a s z z A k w i n u . na wiele wieków. Rozum czynny jest natomiast nieśmiertelny. Jest to słynna teoria p r e d y s t y n a c j i . Jest taktowany funkcjonalne. drugich do potępienia. Dzieła Arystotelesa były szczytowym osiągnięciem nauki starożytnej Grecji. w uświadamianiu doznawania (argument samowiedzy) oraz formowaniu marzeń sennych i przeżyć fantazyjnych. np. tworzenia sztuki i dociekań poznawczych. że dusza myśli jest tak samo niedorzeczne jak utrzymywanie. Jedną z bardziej znanych tez św. Koncepcja ta odegrała znaczącą role w psychologii. tchnieniem ożywiającym. aby człowiek chcący coś w sobie naprawić „nie przypisywał tego własnej mocy”. Sądził on. Zainicjował tym samym rozważania psychologiczne w duchu w o l u n t a r y z m u . Wola jest wyrazem natury człowieka. kierowania człowieka ku odpowiednim celom. czym jesteśmy. Pierwszy funkcjonuje poznawczo. Tomasz był przekonany. Zdaniem W. bowiem. Stworzy tym samym wzorzec f e n o m e n o l o g i c z n y c h opisów psychologicznych. np.

otrzymuje ono od jakiejś zasady.) sensus communis przypisując mu następujące funkcje: dzięki niemu podmiot poznający uświadamia sobie wykonywanie poszczególnych czynności zmysłowych jako własnych wrażenia te różniczkuje i zespala w całość. Dusza więc. bo wówczas wszelkie ciało byłoby ożywione lub byłoby zasadą życia. nierozwiązywalnych tą metodą. ale z powodu tego. że poznawane są wspólne przedmioty zmysłowe (sensibilia communia).) sądzili.. M. że jest aktualnie takim a takim ciałem. zakłada istnienie takiej władzy autonomicznej. że jest właśnie takim a takim ciałem. nie jest ciałem. wyobraźnię.. która jest naczelną zasadą życia. „Rozszczepianie włosa na czworo”. że żadne ciało nie jest zasadą życia ani nie jest żyjące dlatego.1. że dusza jest jakimś ciałem. która wykazuje powszechniej i pewniej. prof. ponieważ ogranicza się tylko do właściwych sobie jakości zmysłowych. Ramka 2. To zaś.jak np.8 swego poprzednika. Kwestia 75. Zgodnie ze swą orientacją filozoficzną utrzymywał Tomasz z Akwinu. Tomizm został uznany za oficjalną doktrynę filozoficzną i psychologiczną Kościoła Katolickiego. Jedną z wybitnych postaci tego okresu był Kartezjusz (René . dzięki czemu ujmuje cały przedmiot. ale nie o ich syntetyzowaniu (. Pojęcia. Samo spostrzegania.. że dusza (forma) może istnieć niezależnie od materii. kształtu” str. o jakimś zestawieniu numerycznym. Ciało więc żyje lub jest zasadą życia nie dzięki temu. poszczególne czynności zmysłowe ujmuje jako wykonywane przez odnośne narządy. że materia nie może oddziaływać na duchowy intelekt. z tą modyfikacją. Jasne jest bowiem. w wydanej przez KUL w 1957r. Ks. to jednak obierzemy tylko jedną drogę rozumowania. przestrzeni. w ten bowiem sposób duszą mogło być i oko jako zasada widzenia: podobnie przedstawiałaby się i z innymi organami. a nadto sprawia.137-138. a scholastyków skazały na bezproduktywne roztrząsanie problemów. jako środki operacji intelektu miały być niezależne od treści zmysłowych. że dusza nie jest jakkolwiek bądź zasadą funkcji życiowych. Oczywiste jest bowiem. bo wtedy można by mówić tylko o ułożeniu wrażeń obok siebie.C.. Na nich miał się kończyć proces doznań. pamięć. Poznanie intelektualne realizuje się dzięki m e t o d z i e s c h o l a s t y c z n e j (scholastyce). lecz aktem ciała”. czucia.to jednak żadne ciało nie może być nigdy naczelną zasadą życia. Psychologii ogólnej pisał: „Zmysł wspólny łączy i centralizuje wszystkie zmysły. w którym to pojawiły się ostatnie spekulatywne koncepcje psychiki ludzkiej. art. wprowadził przeto rozróżnienie zmysłów zewnętrznych i wewnętrznych. będącymi narzędziami duszy. będące syntezą poszczególnych wrażeń. Chociaż więc jakieś ciało może być jedną z zasad życia .Oto jej próbka: „Starożytni filozofowie (. I chociaż można by w rozmaity sposób wykazać błędność tego poglądu. skupia poszczególne wrażenia i przeprowadza ich uwspółrzędnienie. że jest ciałem. Nie może nią być żaden zmysł zewnętrzny. a zatem jest nieśmiertelna. Stąd jego znaczna popularność (a także liczne próby reinterpretacji) w czasach współczesnych.) scholastycy nazwali (zmysł wspólny . a więc ruchu. Do ostatnich zaliczył zmysł wspólny. że dusza nie jest ciałem. czucia uwarunkowanych działaniem bodźców materialnych. serce jest zasadą życia zwierzęcia . którą nazywamy jego aktem. zdolność oceniania. nadmierna drobiazgowość i liczne tautologie doprowadziły do wyeliminowania metody scholastycznej ze sfery badań naukowych. że jest ciałem. ani zmysły zewnętrzne razem wzięte. Jest to klasyczny pogląd d u a l i z m u p o z n a w c z e g o . dr Józef Pastuszka. a nie tylko poszczególne jego części. Okres psychologii przednaukowej zamyka wiek XVII.

smak. takie jak wielkość.że umysł może pracować niezależnie od mózgu”. Wątpił w świadectwo zmysłów. Serce funkcjonowało jak pompa. Z tego punktu widzenia zwalczał on pogląd natywizmu. Znaczący wpływ na stan psychologii przednaukowej wywarli angielscy przedstawiciele e m p i r y z m u p o z n a w c z e g o . ergo sum” jest ilustracją takiego postępowania. Poznał zasady mechanicznych ruchów. napędzana ciepłem. Umysł. niepodzielna. przyczynił się także do wzrostu zainteresowań problemami budowy i funkcjonowania organizmu ludzkiego. czyli podstawy poznania racjonalnego. Poznajemy tylko proste jakości. tym prawom. z doznań zmysłowych i samoobserwacji. materia. Przyswoił także wiedzę o krwiobiegu łącznie z opisem. pokazywał. Wiedza nasza wywodzi się z doznań zmysłowych. Jednak występuje zgodność czynności cielesnych i przeżyć psychicznych. powodowały otwarcia klapek (dla przepływu tchnień ożywiających) w przewodach nerwowych. Jedynie impulsy wychodziły od duszy. Ten m e c h a n i c y s t y c z n y . I w tym jego wielka zasługa. wątpił w słuszność określonej tezy aż do momentu uzyskania całkowitej pewności. Dowodził on. Łączą się one w swoistą całość jedynie w organizmie człowieka. na ogół błędnymi. biegnących od komory mózgowej. za niepodważalny dowód swego istnienia uznał fakt myślenia. gdy sąd był tak jasny. lecz jedynie określać ich tendencje. Myślenie nie miało nic wspólnego z materią. w najbardziej radykalnej formie głosi. W swych dociekaniach zastosował Kartezjusz metodę s c e p t y c y z m u . Jego słynne stwierdzenie „Cogito. przy wodotryskach. ale co. Łącząc powyższe doszedł do wniosku. intelekt to wg Kartezjusza „rzecz myśląca”. a zwłaszcza John L o c k e i Dawid H u m e . tzn. odczucia. zapach. substancja rozciągła. żyjący w latach 1596-1650. Kartezjusz swoimi koncepcjami. że „nie ma niczego w umyśle.9 Descartes). mięśnie działały jak cięgna lub postronki. uznawanych za wrodzone nie są powszechnie znane. „Wielokrotnie pokazywałem – pisał . A taki ład ustanowił Stwórca (teoria harmonii wprzód ustanowionej G . Jak wyjaśnić zgodności tego typu? Kartezjańskie rozważania ten temat wywołały szeroki rozgłos i stały się zalążkiem doktryny. . Poznając cokolwiek doznajemy wrażeń i na tej podstawie tworzą się wyobrażenie. dokonanym przez Harveya. że czynności cielesne można wyjaśnić czysto mechanicznie. ukłuciu towarzyszy doznanie bólu. Teza. Doznania zmysłowe nie zawierają ż a d n y c h d a n y c h o s u b s t a n c j i m a t e r i a l n e j . Pogląd ten. ciało ludzkie też podlegało. że dusza i ciało działają równolegle. pobudził badania naukowe zarówno z zakresu psychologii fizjologicznej jak i psychologii poznawczej. Kartezjusz pasjonował się modnymi wówczas figurami poruszanymi wodą. umieszczanymi na fontannach. Dowodzili oni. że szereg pojęć (w jego terminologii idei). jakie dane zawierają w sobie doznawane wrażenia? Odpowiedź była jasna i wiele znacząca. podzielna i duchowa. uproszczony i błędny opis funkcjonowania ciała doprowadził Kartezjusza do odkrycia odruchu. nerwy przewodziły tchnienia życiowe. W . np. czego nie było w zmyśle” stała się hasłem rozpoznawczym lockowskiego systemu poglądów. jego zdaniem. czyli ruchu wykonywanego nieświadomie. Taką absolutną pewność zyskiwał. Dusza nie miała wpływać na konkretne czynności ciała. zwanej p a r a l e l i z m e m p s y c h o f i z y c z n y m . a miejscem kontaktów miała być szyszynka! (jedyny nieparzysty element mózgu). że istnieją we wszechświecie dwie niezależne od siebie i jakościowo różne substancje. L e i b n i z a ). kształt. co się kryje za doznaniami zmysłów nie wiemy. bowiem substancja jest niepoznawalna. że stawał się oczywisty. pojęcia i uogólnienia. podobnie jak dwa zegary nastawione na tę samą godzinę. kości były dźwigniami. nie mogą więc charakteru tworów wrodzonych. W konsekwencji uznał zwierzęta za maszyny. ciężar i doznania subiektywne takie jak barwa. że wszelka wiedza pochodzi z doświadczenia.

Widzimy więc. czasami zdarzają się znamienne powroty do niedocenionych w swoim czasie badań.W. wysokie czoło (wiadomo!).Platon: Uczta . Pieter: Historia psychologii. Osoby.zdolności intelektualne. według praw a s o c j a c j i . a niekiedy przypadek naprowadza na . dowodzi to. 3) prawo podobieństwa oraz 4) związku przyczynowego.1998 r. Szewczuk: Historia kłopotów człowieka z duszą. nie występują ostre granice. Innym. również wyróżniającego rozwoju zlokalizowanej w tej partii mózgu funkcji psychicznej. Znaczny udział mieli w tym lekarze.Arystoteles: O duszy . np. Najczęściej nowe odkrycia lub teorie są mozolnie przygotowywane przez poprzedników. Dorobek przednaukowy psychologii tworzyli nie tylko filozofowie zainteresowani problematyką człowieka. że pojęcie substancji jest wytworem wyobraźni. zmarszczek na czole czy też linii na dłoni. mające guz potyliczny są uzdolnione matematycznie. To. Podstawowymi z nich są: prawo styczności w czasie. w trakcie uczenia się wiersza. czynności) psychicznych w mózgu Ale tu już zaczyna się psychologia naukowa. wyobrażenie Pałacu Kultury przywołuje w pamięci Warszawę. Iskry. wyraźnie ujawnia się ono np. Literatura zalecana: . ale i inni specjaliści. Już w czasach starożytnych opracowano klasyfikację temperamentów (Hipokrates). Określano właściwości psychiczne ludzi na podstawie obrazu dna oka.1963 r.R Stachowski: Skąd się wzięła nazwa „psychologia”.J. Twierdził. w średniowieczu Arnaldus z Villanowa (lekarz kataloński) upowszechniał wiedzę o sztuce życia i naturalnych czynnikach wpływających na „stany duszy i umysłu”. Franz Joseph Gall opracował i spopularyzował teorię f r e n o l o g i i . czyli „nauki” o budowie czaszki ludzkiej. Poglądy te. a uznawanie jej realności oznacza wykraczania poza fakty. Jego zdaniem kształt wypukłości na niej świadczy o wyraźnym rozwoju tej partii mózgu. Głosząc takie poglądy przygotował podstawy do nowoczesnego pojmowania psychologii jako nauki o procesach i zjawiskach psychicznych. W XIX wieku lekarz austriacki.10 Hume prezentował bardziej radykalne poglądy. . że umysł był w mniemaniu Huma strukturą poznawczą. wypukłe oczyzdolności do języków obcych. Charaktery. odegrały ważną role inspiracji badawczej.nr 10. podobnie jak w przyrodzie. W XVI wieku popularną była teoria fizjonomiki. która leży bezpośrednio pod nią. Uwolnił ją do dywagacji o duszy jako substancji. Warszawa. CZĘŚĆ II Psychologia naukowa. czego rzeczywiście doznajemy mówiąc „dusza” sprowadza się do różnorodnych przeżyć: spostrzeżeń. Pod wpływem Galla zaczęto poważnie badać lokalizację funkcji (tzn. Prawa te miały rządzić ładem przeżyć nawet w czasie marzeń sennych. . PWN. 2) styczności w przestrzeni. W nauce. bardzo znaczący wątkiem psychologicznym w pacach Huma była koncepcja praw kojarzenia. Co więcej. zgodnie z którą wygląd zewnętrzny jest odbiciem wnętrza. funkcjonującą według praw asocjacji. Warszawa 1972 r. wyobrażenia i pojęcia (w terminologii Huma idee) łączą się w większe całości w ściśle określonym porządku. Jego zdaniem wrażenia. Zakwestionował on zarówno istnienie substancji materialnej jak i duchowej. nie mające wartości naukowej. pragnący poznać jego skomplikowaną naturę. uczuć czy wspomnień. stanów psychicznych ( Bartelomeo Della Rocci). jego zdaniem.

wystarczają do porozumiewania się sytuacyjnego. w stosunku do wiedzy potocznej. Jeżeli np. bardzo . że skonstruował perpetuum mobile. a zatem bardzo krytyczni wobec jego osiągnięć. Za formalną datę powstania odrębnej dyscypliny naukowej uznaje się r o k 1 8 7 9 .11 właściwy trop poszukiwań. Niemniej wielkimi zaletami poznawczymi charakteryzują się metody eksperymentalne. Powiedzenie „Nie przeszkadzaj. używany w celu zapewnienia maksymalnej precyzji sformułowań. zarówno eksperymentu laboratoryjnego jak i naturalnego. Wszystko to świadczy o zawiłościach rozgraniczania tego. że nie należy uznawać danych sądów za prawdziwe. Wtedy to Wilhelm Wundt założył w Lipsku pierwszą w świecie pracownię wyposażoną w aparaturę do badań eksperymentalnych. sprawdzania uwarunkowań otrzymanego wyniku badań. Wyróżnikiem nauki jest również specyficzny język. Może to być zastanawianie się. „Myślę co teraz Jaśko robi”.. czyli sprawdzaniu. Weryfikacja praktyczna polega z kolei na sprawdzaniu zgodności twierdzenia z rzeczywistością. Nawiasem mówiąc. Byłaby to weryfikacja teoretyczna. bo myślę” jest w sytuacji codziennej komunikatem czytelnym informacyjnie. Pozornie izolowane fakty z różnych dziedzin wiedzy (życia) często pozostają w ścisłej zależności i wyjaśniają to ogólne zasady powiązań (zależności). niezależne od kontekstu. Obowiązuje w niej zasada r a c j i d o s t a t e c z n e j . zazwyczaj wieloznaczne i niejasne. analizowanie lub wyobrażenie czegoś. Pierwsze sygnały o naukowym traktowaniu problematyki psychologicznej pojawiły się w II połowie XIX wieku. S y s t e m a t y c z n o ś ć to kolejna cecha naukowego podejścia badawczego. Przedstawione właściwości poznania naukowego dowodzą większej wiarygodności nauki niż poznania potocznego. to jest ono prawdziwe. tzn. To pozwala osiągnąć głębszy. Potoczne określenia. niekiedy rywalizującego. dopóki nie zostaną one należycie udowodnione. natomiast w naukach empirycznych kwestia jest bardziej złożona. Bardzo ważną rolę w procesie dochodzenia do prawdy obiektywnej odgrywa dobór metod. Psychologowie-naukowcy podjęli trud przezwyciężania wieloznaczności tradycyjnych terminów i trwa on do dnia dzisiejszego. to do wykazania fałszu tej informacji wystarczy jej konfrontacja z dobrze uzasadnioną w fizyce zasadą zachowania energii. co znakomicie zwiększa wiarygodność uzyskiwanych rezultatów. Przy poznawaniu dedukcyjnym wymogi sprowadzają się do stosowania niezawodnych reguł wnioskowania. Określenie naukowe musi być jednoznaczne. Natomiast naukowo byłby to przekaz bałamutny. W takich sytuacjach p o s t u l a t k r y t y c y z m u zostaje spełniony bez zastrzeżeń. Jeżeli rzeczy mają się tak. Czynności sprawdzające wykonują z reguły ludzie spoza zespołu autora odkrycia lub przedstawionej teorii. Niemniej takie rozróżnienie jest niezbędne ze względu na potrzebę określenia wiarygodności wyników poznawczych. jak to określa twierdzenie. Dzięki nim realizuje się p o s t u l a t w i e l o k r o t n o ś c i obserwacji badanego zjawiska. ponieważ nie wiadomo co w nim znaczy „myślę”. niezależnej od subiektywnych wyobrażeń i przekonań. Twierdzenia naukowe są poddawane systematycznej w e r y f i k a c j i . Nauka tworzy system i w wielu przypadkach zjawisko staje się zrozumiałe jedynie w kontekście systemu. Nauka bowiem stawia sobie jako cel podstawowy dążenie do prawdy obiektywnej. stopień zrozumienia istoty rzeczy. Jednym ze sposobów realizacji tej czynności jest porównywanie zgodności nowych twierdzeń z dotychczasowy stanem wiedzy. czyli wypracowania wskaźników orientacji w sferze wyobrażeń o świecie. np. ktoś utrzymuje. W nauce wykorzystuje metody o dużym stopniu niezawodności. a tym samym ukazują zasadność jej uprawiania i wykorzystywania wyników w praktyce. wyciąganie wniosków. co przednaukowe od naukowego. Obiektywność prawd naukowych zapewnia się także poprzez wielokrotne powtarzanie czynności dochodzenia do rezultatów.

Idąc tym tropem. używanych w chemii. Prócz doznań zmysłowych prostymi. charakterystyczny dla szkoły wundtowskiej. np. kształtu. przedstawionego przez Wundta. II Główne kierunki psychologii. Zajął się zagadnieniem doznań zmysłowych. zwanych kierunkami w psychologii. co w efekcie przyczyniło się do powstania wielu programów uprawiania psychologii. Pierwotne przygotowanie zawodowe wywarło jednak wpływ na dobór tematyki badań i metod jej penetracji. a dokonując pomiaru intensywności doznań napotkał problem określania jakości zjawisk psychicznych. Pracownia ta przekształciła się w roku 1892 w pierwszy na świecie instytut psychologii. dotykowe i inne.chemia. Mamy zatem wrażenia wzrokowe. określa się mianem psychologii atomist ycznej. w większe. 1. Najprostszym elementem. natomiast jakościowe . np. też rozmaicie rozumianymi. Trzeba więc było zastosować inny niż fizykalny wzorzec metodologiczny. elementami są również uczucia. wielkości. Trzeba zatem określić psychiczny odpowiednik atomu i procesu łączenia się atomów. Psychologia świadomości. ogólnie. Według Wundta przedstawia się on następująco: doznane wrażenia jakiegoś przedmiotu łączą się ze sobą. Jego inicjatywa znalazła wielu naśladowców i konkurentów. psychice. Ich wspólną cechą była rezygnacja z założeń metafizycznych. dziedziną z pogranicza psychologii i fizjologii. Uznał wiec paradygmat (wzorzec) nauk chemicznych za przydatny do prezentacji jakościowych różnic stanów psychicznych. całość ta podlega osądowi i w rezultacie mamy już niemal . Rozdz. czyli doznanie zmysłowe prostych jakości. wyobrażenie smaku czekolady. Jego poznanie pozwoliło zrozumieć wiele z otaczającego nas świata. jakości dźwiękowe. smakowe. już jako profesor. W tym przypadku metody fizykalne zawodziły bowiem pozwalały określać jedynie parametry ilościowe. barwy.12 skromną w świetle współczesnych standardów. a więc przedstawić proces tworzenia się psychiki. czterech smaków. nowożytnych programów badań psychologicznych. by następnie przejść do poznawania bardziej skomplikowanych problemów pomiaru czasu przebiegu procesów psychicznych Wundt uprawiał psychologię empiryczną. Wundtyzm w psychologii. Wundt jako medyk z wykształcenia specjalizował się w dziedzinie fizjologii. Te właśnie działania stanowią istotę programu badań psychologicznych. to z kolei zyskuje zabarwienie uczuciowe. a przy tym zróżnicowane całości stanowi z kolei jeden z zasadniczych procesów rzeczywistości. dając w efekcie spostrzeżenie. fala akustyczna lub pobudzenia wewnątrz zmysłowe. Wundt był przekonany. gdyż dzięki niemu. według Wundta. Łączenie się atomów w cząsteczki. zdaniem Wundta. prowadził wykłady z fizjologii na uniwersytecie w Heidelbergu. atomem psychicznym jest . „Atom” jest jednym z podstawowych pojęć. poznamy również tajniki życia psychicznego. Przedstawiony sposób postępowania badawczego. Wundt był też autorem jednego z pierwszych. nie dającymi się rozłożyć na mniejsze. ruchy odruchowe. Postępowanie analityczne jest jednak niezbędne. Wrażenia różnią się jakością i intensywnością. odwracając kolejność czynności. Do wyróżnienia tych psychicznych atomów dochodzi badacz drogą a n a l i z y . że ilościowe aspekty świata zewnętrznego przedstawia fizyka. w rzeczywistości funkcjonują one w obrębie większej całości. wywołują je bodźce zewnętrzne. stosując początkowo typowe metody tej ostatniej. przewodnictwo nerwowe. w r a ż e n i e . Z biegiem czasu zmienił swe zainteresowania i po przeniesieniu do Lipska zajął się uprawianiem psychologii. a nawet przez pewien czas. zaprzestanie sporów o istotę duszy a zajęcie się s t a n a m i i p r o c e s a m i p s y c h i c z n y m i . Badał np. słuchowe. możemy dokonać syntezy.

Warszawa 1972 s. (Heurystyka. za względu na które musi być bezpośrednio empirycznie postulowana. Po pierwsze badania introspekcyjne mieli prowadzić ludzie właściwie przygotowani. Opis jego przebiegu przedstawiał się podobnie jak u D. jak tylko maksymą niezbędną jedynie dopóty. że np. ale również i dlatego. a Wund expresis verbis stwierdza. co nazywamy psychiką. Jest nią nie tylko dlatego. uzyskiwanymi metodami obiektywnymi. Świadomość i jej stany poznajemy bezpośrednio. Proces ten dokonuje się dzięki ludzkiej możliwości wglądu w siebie. jak już wiemy. Profesjonalnie nazywa się on i n t r o s p e k c j ą .154). Ze względu na tę właściwość systemu Wundta (i podobnych) określa się je mianem p s y c h o l o g i i a n a l i t y c z n e j . Kojarzenia mogą następować pod wpływem aktu woli. znający terminologię psychologiczną i prowadzący obserwację systematyczną. Odrzucił on. ze względu na preferowaną metodę badań. aby być czymś więcej. poprzez dane zmysłowe. stanowi ona zwartą całość i jest odpowiednikiem znaczeniowym tego. . wola .nazywa Wundt ś w i a d o m o ś c i ą . sposób umożliwiający niesprzeczne wzajemne połączenie czysto obiektywnego przyrodoznawstwa z subiektywnym stanowiskiem psychologii. że żadne z tych stanowisk nie zawiera pełnej rzeczywistości. uczucia. tezę o równolegle przebiegających procesach w dwu odrębnych jakościowo substancjach. dopóki o to chodzi. Proces łączenia się elementów określił Wundt terminem „kojarzenie”. Ramka 3 „Zasada paralelizmu psychofizycznego nie jest bynajmniej zasadą metafizyczną. Takie rozumienie psychiki czyni zbędnym pojęcie duszy. Uwzględniając powyższy wątek powiemy. Powiadał on. został jednak uzupełniony o tezę. pamięć. Wobec tego jednak. Uwzględnianie zatem tej paralelności sprzyja gromadzeniu wiedzy o psychice ludzkiej. a nie do metafizycznej istoty rzeczy. Pieter: Historia psychologii. Mimo. że zasadniczo odnosi się do bezpośrednio danej rzeczywistości zjawisk. rozumianą h e u r y s t y c z n i e . lecz wyłącznie zasadą heurystyczną. wyniki uzyskiwane tą metodą miały być konfrontowane z danymi. że Wundt był jednym z reprezentantów p s y c h o l o g i i a s o c j a c y j n e j . Spostrzeżenia. za J. a więc inaczej niż obiekty świata zewnętrznego. PWN. że tworzą ją elementy. Konfrontacja rezultatów otrzymanych metodą subiektywną i obiektywną zmusiła Wundta do zajęcia stanowiska wobec problemu p a r a l e l i z m u p s y c h o f i z y c z n e g o . to umiejętność odkrywania nowych prawd. aby połączyć ze sobą wyniki empirycznrgo przyrodoznawstwa z wynikami empirycznej psychologii. np. W przypadkach bardziej skomplikowanych tworzą się konstelacje asocjacyjne (skojarzeniowe). po drugie. zasada paralelizmu psychofizycznego nie może sobie rościć do tego pretensji.” )Cyt. Jest to bowiem wyłącznie sposób patrzenia. że koncepcja duszy substancjalnej jest zbędnym ornamentem metafizycznym. Psychika zatem to tyle co świadomość. poznawane pośrednio. Jednak wundtowska metoda badań różni się zasadniczo od tradycyjnie wyobrażanej introspekcji. Huma. zdolności samoobserwacji. ale przyjął zasadę paralelizmu psychofizycznego. działanie bodźca świetlnego wywołuje w nerwie wzrokowym określone procesy chemiczne a temu towarzyszą właściwe przeżycia psychiczne. Wundt zatem prezentował stanowisko introspekcjonisty. nosi nazwę i n t r o s p e k c y j n e j . że przebiega on w ramach większej całości i podlega jej oddziaływaniu.całość procesów psychicznych . że ogranicza się wyłącznie do faktów. uczuciowego zabarwienia spostrzeżeń itp. a jego psychologia. porządkowania materiału). że Wundt bardzo wysoko cenił eksperyment i przyczynił się do rozwoju metod eksperymentalnych w psychologii.13 kompletną strukturę psychiczną. kartezjańskiej. Dodajmy nawiasem to.

lub różnic indywidualnych Nie stwarzał możliwości poznawania tego. co a k t u a l n i e dzieje się „świadomościowo”. Dobrze oddaje ten stan rzeczy określenie „strumień świadomości”. aczkolwiek problem ten znalazł się w kręgu zainteresowań Wundta. Treści wyraźnie przeżywane leżą w polu świadomości. poprawności uogólnień teoretycznych i trafności doboru metod badawczych. religii. Brentano. czyli subdyscypliny zajmującej się tym. w którym. w Niemczech popularyzowali go tak wybitni uczeni jak H. niż tylko ich mechanicznie pojmowaną sumę. zaproponowane przez W. np. natomiast ubiegłe doświadczenia. Wundtyzm był w swoim czasie wydarzeniem naukowo-kulturowym. ale wytwarza obrazy nowe. wielkiej złotej góry. Jeszcze wyraźniej aktywny charakter świadomości podkreślił Wundt tworząc teorie s y n t e z y t w ó r c z e j . dotyczące wyboru celu badań. we Francji Th. Titchener. 2. w których połączenie znanych elementów jawi się jako nowy. Jego zdaniem psychologia nie może zajmować się badaniem wrażeń. niejako oświetla ją to. I to jest zasadnicza myśl t e o r i i a p e r c e p c j i . Kulpe. nauki o osobowości.14 Świadomość nie jest tworem zastygłym. kryminalistyce. tworzy nową jakość. Nie dawał też możliwości uprawiania niektórych działów psychologii ogólnej. Wgląd introspekcyjny siłą rzeczy musi dotyczyć tego. która ma inne właściwości niż energia fizyczna i nie da się wyjaśnić działaniem prostych praw mechaniki. odciskają się właściwości i relacje świata zewnętrznego. tworzą się zmieniające się konfiguracje. uczucia i zachowania jednostki. Uzyskał niebywały rozgłos w całym świecie. niekiedy tworów nieistniejących. np. jak pieczęć w wosku. Volkerpsychologie {Psychologia ludów) proponował poznawanie wytworów ludzkich w postaci kultury. że wyodrębnianie i składanie elementów doznań zmysłowych nie prowadzi do poznania psychiki. nie był natomiast pomocny w służbie zdrowia. jak zmienne społeczne wpływają na myślenie. Jamesa. W swojej 10 tomowej pracy pt. Niedostatkiem wundtyzmu była niewielka przydatność praktyczna. że postrzegamy świat na miarę indywidualności. Takie „przeobrażenie” zawdzięczamy energii psychicznej. zainteresowanymi zoopsychologią. Wyżej przedstawiony program badań dotyczy problemów psychiki jednostek. nieznany dotychczas obraz. przedmiotem dyskusji salonowych. Pojawiają się w niej coraz to nowe doznania. Pojawiły się przeto liczne reakcje krytyczne. Meuman. prawa. Sądził. Był to program a k t u a l i s t y c z n y . O. a więc przedstawia to. Następstwem jej działania są „rezultanty psychiczne”. co nieświadome. nie mówiąc już o pracujących ze zwierzętami. Ebbinghaus. na co świadomość jest skierowana. Wudtowski program badań psychologicznych pozwalał zatem poznawać świadomość (psychikę) „na bieżąco”. w USA-bardzo aktywny E. statycznym. jego użyteczność sprowadzała się w zasadzie do sfery nauczania. Właściwymi dla tego celu byłyby metoda obserwacji i b a d a n i a w y t w o r ó w . Psychologia aktów F. w terminologii Wundta „masa apercepcyjna”. Brentano zakwestionował wundtowski cel badań psychologicznych. Doświadczenie powoduje. Zgodnie z nią umysł nie tylko postrzega świat zewnętrzny. B. Proces ten dobrze ilustruje powstawanie dzieł sztuki. bowiem jest to domeną fizjologii. obyczajów i innych. Ten sposób widzenia działania świadomości pozwolił Wundtowi przezwyciężyć poglądy radykalnego empiryzmu o biernym charakterze umysłu. E. Nurt ten na pewien czas określił kierunek badań psychologicznych i model myślenia psychologicznego Jednak nie na długo. Ribot. czyli wytwory aktywnego umysłu (świadomości). Wundt oprócz tak rozumianych działań przedstawił także model badań z zakresu psychologii społecznej. co zewnętrzne. Każde połączenie elementów psychicznych daje w efekcie coś więcej. Badając .

nastawieniem duszy (Brentano powraca do stosowania tego terminu) na obiekty spostrzegania. aczkolwiek nie sądził. Pozytywne strony są spostrzegane jako nierzeczywiste. Trans Humana. w przekonaniu tego autora. Akty miłości i nienawiści. Odczuwając winę osoba doświadcza wyobcowania. np. stanowią a k t y p s y c h i c z n e . Brentano. W porównaniu z nim wszystko inne blednie. że ich stosowanie umożliwi poznanie psychiki ludzkiej. Osoba zatopiona w winie działa bezmyślnie. gdzie formy są nierealne i mgliste. Jego pierwszoplanową cechą jest i n t e n c j o n a l n o ś ć . Doskonały akt przedstawienia dawał poczucie piękna. rozumowania lub uczucia. a w konsekwencji na treści wrażeń. Metodą badań psychologicznych miała być w tym programie introspekcja. że akt jest zawsze skierowany na przedmiot. Być może najbardziej znaczącym składnikiem jest odczuwalne oddzielenie od własnego Ja. Moustakas: Fenomenologiczne metody badań. jest on unikatową cechą psychiki. Postrzeganie Ja ulega zmianie. Cyt. czasami w sposób drastyczny. Znaczy to. nie istnieją akty bezprzedmiotowe. Akt nie występuje w świecie fizycznym. podobnie . hipoteza naukowa lub wytwór fantazyjny. relacja między nimi ma charakter nierozłączności. czyli u k i e r u n k o w a n i a jej duszy na wybrany przedmiot..Ona stoi na uboczu i ze wstrętem i pogardą spogląda na siebie jak na Innego. Yoder: Opis przeżycia winy „Poczucie winy jest odczuwane jako intensywna i przenikająca wszystko rzeczywistość. Miała ona umożliwić szczegółowy opis przedstawień. Przedstawiony pogląd stał się ideową i metodologiczną podstawą brentanowskiego programu badań psychologicznych.. wyróżnił trzy rodzaje aktów: 1) przedstawienia. za: C. Przedmiotem aktu może być obiekt fizyczny. 2) sądy i 3) akty miłości i nienawiści. Jednocześnie jasno uświadamia. To często prowadzi do samo odrzucenia i nienawiści do siebie.15 wrażenia psychologowie koncentrują swą uwagę na przedmiotach. Takie podejście nazwano introspekcją f e n o m e n o l o g i c z n ą . przypominania a rezultaty tych aktów miały podlegać ocenie z punktu widzenia prawdy i fałszu. Sądy dotyczyły porównań. automatycznie. Najbardziej bolesne strony poczucia winy wiążą się z relacja do siebie. nie mogą zatem być ani prawdziwe oni fałszywe. które jest poddane obserwacji. Przeżycie winy bezpośrednio przerywa związki pomiędzy osobą i światem innych ludzi. powab-brzydota. orzekania. że obserwujące Ja jest tym. Poprawny sąd dawał poczucie obcowania z prawdą. jak robot. Aby zrozumieć jego istotę trzeba właściwie zinterpretować pojęcie aktu. Ból jest jedyną realną rzeczywistością.niedołęstwo”. Uznawał je raczej za metody pomocnicze. pojęta jako obserwacja aktów określonej osoby. Nie daje to podstaw do właściwego rozumienia zasad funkcjonowania psychiki. Pierwsze jedynie przedstawiają. niejasno spostrzegane. Zaufanie do siebie zastępuje niepewność. 2001 Brentano nie negował znaczenia metod eksperymentalnych. łączące w sobie uczucia i wolę. On. lecz na psychice. Świat dla osoby przeżywającej poczucie winy jest obcym światem-w stanie zawieszenia. posługując się nietradycyjnym kryterium. sprawnie oddając subiektywny stosunek jednostki do przedmiotów intencjonalnych zbliżały do dobra. Konkretny przypadek zastosowania tak pojętej metody zawiera ramka 4 Ramka 4 P. Jej istotę. Badając je koncentrujemy się nie na przedmiocie. jej istocie. gdy ktoś doświadcza poczucia winy. sądów lub uczuć. zaradność.. dać odpowiedź na pytanie „Jak przeżywam?”. Odczuwając winę ktoś karze siebie. chimera.

To sugerowało istnienie w mózgu złożonego systemu powiązań nerwowych i pobudzeń-jak to określił Wertheimer. bo ona zawsze zawiera w sobie nową jakość. Twardowskiego. na polską szkolę psychologii K. zawodne przy charakterystyce intensywności przeżyć.Rogersa. Całość psychologiczna zyskuje właściwości postaci. zagwizdać itp. izolowanych włókien. W . K o h l e r a . . przecież nie zawierającego się elementach linii. spostrzeżenie. Jest to tzw. Pole to ze swej istoty jest dynamiczne i działa według praw pola fizycznego (postaciowcy z upodobaniem stosowali prawa fizyki przy interpretacji zjawisk psychicznych). że daną melodię można zagrać na różnych instrumentach muzycznych. a całość. Cztery odcinki linii równoległych. Bardziej wnikliwych argumentów przeciw „atomizmowi” w psychologii dostarczył Wertheimer. przewodzi do mózgu. K o f k ę i innych skłaniali się raczej ku poglądom Brentano i z tego nurtu czerpali inspiracje dla własnych badań. humanistycznej (patrz str. izolowane włókno nerwowe. który badając postrzeganie ruchu wykazał. że z elementów nie da się stworzyć całości. jak dźwięki w melodii. Dowodzili. zwana również gesztaltyzmem (z niemieckiego gestalt . Konsekwencją wykrycia zjawiska phi było odrzucenie „zasady stałości”. fachowo zwany s t r o b o s k o p o w y m . a także dał znać o sobie w terapii skoncentrowanej na pacjencie C. nie pobudzania poszczególnych.16 jak matematyczne przydatne do przedstawiania wielkości ekstensywnych. to spostrzeżenie ruchu jest wynikiem działania pola sensorycznego jako całości. postać.poprzecznych. egzystencjalistrycznej. Z tego też powodu współcześni mu nazywali go neoscholastyką.forma. W e r t h e i m e r a . znany każdemu bywalcowi kina. struktura) pojawiła się jako forma sprzeciwu wobec wundtowskiej wizji procesów psychicznych. lecz jest sposobem postrzegania. Ch. W mózgu łącząc się miały tworzyć całość. Jednak bardziej uchwytne rezultaty poznawcze pierwszych zapewniły im zwycięstwo. oddzielne. K . ruch pozorny. Z przedstawionych przesłanek wynika podstawowa zasada psychologii postaci. Brentanizm rozproszył się na wszelkie kierunki psychologii fenomenologicznej. przesuwania się jednej kreski ku drugiej. ułożonych warstwowo wywołają spostrzeżenie kwadratu. pobudzenia z oddzielnych kresek jakby nawzajem przenikały się. że każdy impuls. twórca teorii j a k o ś c i p o s t a c i o w y c h wykazał. Psychologia postaci. zaśpiewać. jedna pionowa. że pokazywane w tachistoskopie (protoplasta rzutnika) dwie nieruchome kreski. ale wystąpił też powrót do średniowiecznych terminów i rozważań o duszy. swoistym aktem. wywołany działaniem bodźca. cenne otwarcie nowej perspektywy badawczej. Ocena znaczenia tego kierunku nie jest jednoznaczna. z a s a d a p r y m a t u c a ł o ś c i n a d c z ę ś c i ą . Zatem ruch nie pochodzi z wrażeń demonstrowanych linii. W początkach psychologii naukowej wundtowska psychologia treści i czysta psychologia aktów Brantany były wiodącymi i jednocześnie ostro konkurującymi ze sobą programami badań. ). druga skośna przy ekspozycji z szybkością 60 milisekund dają wrażenie ruchu. czyli poglądu. wypadkowych sił. Postrzeganie ruch pozornego podważało zasadność takiego myślenia. v o n E h r e n f e l d s . nie zawiera się w nim żaden z elementów kresek. Przede wszystkim podważyli oni atomistyczną koncepcję psychiki (świadomości). Cenna była brentanowska krytyka niedostatków psychologii treści. Psychologia postaci. Skoro tak. Postaciowcy. czyli melodia będzie tą samą. zjawisko phi. Elementy składowe zmienią się. 2. reprezentowani przez M .

Przedstawioną wyżej zasadę zastosowano również do interpretacji czynności myślenia. Przychodzi ono zazwyczaj niespodziewanie. N. następuje rozwiązanie problemów. stanu równowagi wewnętrznej przygotowali postaciowcy grunt pod teorię homeostazy W. Psychologowie postaci. Cannona (patrz str. staje się olśnieniem. czyli poglądem o istnieniu wrodzonych cech psychiki. Tak przedstawia się zasada pregnancji w procesie spostrzegania. konturów. później dopiero kojarzone ze sobą. F. zachowanie ich nie podlegałoby zmianie. struktury. czyli zgodnie z interpretacją postaciowców luka. Dzięki elastyczności występuje ułatwienie „przerzutnośći” z pola . uzyskania pełni znaczenia lub optymalności. Wertheimera pt. gdy osobnik myślący dostrzega brakujący składnik całości. doprowadzić do zamknięcia całości.. Productive Thinking skoncentrowano się głownie na badaniu myślenia twórczego. krzyż maltański.. Charakteryzując postać przypisano jej właściwość p r e g n a n c j i . Po opublikowaniu książki M. Gdyby spostrzegały one jedynie elementy. Aby go rozwiązać trzeba je znaleźć. że pole spostrzegania nie jest chaotyczne. badając cechy całości. Kury znowu pobiegły szukać pokarmu w pojemniku jaśniejszym. Brak niejako „uzupełniamy” nie dostrzegając jego zaburzającej roli. jasno i ciemnoszary. a jaka jest jej funkcja w organizmie jako całości? Odpowiedzią. R u b i n .in. czy przez odwołanie do doświadczenia. jaśniejsza barwa. całości ukształtowanej). dotyczących spostrzegania głębi. zaskakująco. że całość pola spostrzegania nadało sens zachowaniu kur. położenie (bliżej postrzegającego) i inne. Kwestia ta stała się przedmiotem wielu eksperymentów. Mayer wyeksponował rolę elastyczności i płynności w procesie twórczego myślenia. puchar i dwa profile). ustawiono dwa karmniki dla kur.) . Przyjmując takie rozumienie całości (postaci) gestaltyści opowiedzieli się za umiarkowanym n a t y w i z m e m . Teoria insightu wywołała wśród psychologów burzliwą dyskusję i znacząco przyczyniła się do intensyfikacji badań nad myśleniem.. sens. podkreślali to. Figurę wyróżnia kontur. że postać jest pierwotną w stosunku do elementów i nie można z nich „wywieść” jej właściwości. Nie jest ono dedukcyjnym dodatkiem. umieszczałyby pokarm tylko w karmniku jasnoszarym. Początkowo gesztaltyści demonstrowali powyższą zasadę na przykładzie spostrzegania zmysłowego. Jasne. do wykrycia figur odwracalnych (np. że już doznania zmysłowe są całościowe i mają określone znaczenie. Zasada pregnancji otworzyła postaciowcom perspektywę badań motywacji zachowań ludzkich. W momencie. Z jego obszernych i dokładnych badań empirycznych wynikało. przede wszystkim wzrokowego. Np. Figurę zawsze postrzegamy jako wyróżniającą się na bezkształtnym tle. Następnie usunięto karmnik ciemnoszary. lecz zorganizowane według zasady wyróżniania figury (postaci.17 formy. przedstawiając koncepcję figury i tła. pełny okrąg. prezentowany w teście pierścień z niewielką szczeliną spostrzegamy z reguły jako zamknięty. frapujących swoją zagadkowością. światła i innych parametrów świata fizycznego. Ta koncepcja zainspirowała dalsze badania nad właściwościami pola spostrzegania i doprowadziła m. Prymat całości (postaci) nad częścią zademonstrował również E . W jednym z eksperymentów Kohlera badano funkcjonowanie percepcji zwierzęcej. Czyli dążenie do zamknięcia. nie uzyskuje się go także drogą skojarzeń. brakujące ogniwo w całości. Pokarm umieszczano w jasnoszarym aż do czasu utrwalenia się u kur nawyku poszukiwania jedzenia właśnie w tym miejscu. a w jego miejsce wstawiono białoszary. a także zbliżyła ich do psychologii ewolucyjnej. Jasne jest więc. Już noworodek reaguje na układ rysów twarzy ludzkiej jako znaczące wskaźniki określonych zdarzeń. Myślimy wtedy. Akt ten nazwał Kohler i n s i g h t e m . R. że organizm dąży do uzyskania optimum funkcjonalnego. tzn. gdy pojawia się problem.

wartościach). A n g e l l a (promotora doktoratu Watsona). że presja grupy „całości” działa tak silnie. Ramka 5 Jednym z przykładów zastosowania metodologii lewinowsko-gesztaltowskiej w badaniach społecznych jest klasyczny eksperyment S. głównie obserwacji zachowania zwierząt i eksperymentu. R. Autor przygotował dwie kartki. trzeci 6 cm. Pod wpływem argumentów J. mający jednak wiele cech specyficznych. mogących uzupełnić braki w całości . P a w ł o w a doszedł Watson do wniosku. zgodny z ogólnymi założeniami tego kierunku. L e w i n . tworzących grupę opiniodawczą i uzgodnił z nimi. długości 4 cm. Jednostka ludzka nie jest jedynie „polem psychicznym”. Ascha. znaczącego tyle. A i B. reagowanie w odpowiedni sposób. zaczerpnięte z fizyki. psychologii ekologicznej (człowiek w środowisku) i psychologii ogólnej (myślenie twórcze). że trzecia. Na kartce A narysowano pionowy odcinek linii prostej. co zachowanie. Słuchała tych wypowiedzi 9-ta osoba. niż energetycznego rozumienia natury motywacji ludzkiej. Jest to p s y c h o l o g i a t o p o l o g i c z n a . Behawioryzm. że na pytanie „Która linia z kartki B jest równa linii z kartki A?” odpowiedzą jeden po drugim. Z racji wymogów specjalizacji dobrze opanował stosowanie metod obiektywnych. W systemie tym autor wykorzystał pojęcia pola i wektora. zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych AP. Twórcą b e h a w i o r y z m u był John W a t s o n . powodują one aktywację organizmu. Okazało się. W tajemnicy przed badanymi eksperymentator dobrał 8 pozorantów. W latach 80-tych ubiegłego wieku obserwowano swoisty renesans psychologii postaci. jej właściwości wywołują odpowiednie zachowanie poznawcze. Pierwszy długości 2 cm. Płynność zapewnia zwiększanie ilościowych zasobów czynników. Doceniono tam większą przydatność praktyczną tego kierunku. Niektóre tezy psychologii postaci leżą u podstaw współczesnych badań z zakresu psychologii społecznej (procesy grupowe). Kierunek ten jest wytworem głównie amerykańskim. A w nich istnieją osoby i obiekty. drugi 4 cm. a także pojęcia matematyczne (topologia) dla celów analiz psychologicznych. zupełnie nieświadoma zmowy eksperymentatora i w sytuacji presji grupowej miała wypowiedzieć swoje zdanie o wielkości odcinków. na kartce B trzy odcinki. Ogół wektorów i potrzeb jednostki tworzy przestrzeń życiową człowieka. o zróżnicowanych walencjach ( znaczeniu. One to skłaniają jednostkę do dążeń w odpowiednim kierunku. jest ona częścią pola szeroko rozumianego. Lewin pojmował psychikę jako dynamiczny układ pola o zróżnicowanych sferach. że . 4. Szczególne znaczenie w nurcie psychologii postaci ma K . niż niektórych innych. Między sferami istnieją napięcia. działające jako wektory o określonych siłach. środowiska fizycznego i społecznego. użytych w sporze z introspekcjonistą Titchenerem i prac I. Opracował on system poglądów.W. że aż 36% badanych (tych 9-tych) utraciło zaufanie do świadectwa własnych zmysłów.18 na pole w poszukiwaniu brakującego ogniwa całości. specjalizujący się w dziedzinie zoopsychologii. nieco zabarwionym rosyjskim pawłowizmem. a zachowanie człowieka jest próbą przywracania równowagi. Nazwa tego nurtu wywodzi się od angielskiego słowa behaviour. Wyróżnił w nim sferę centralną. motoryczne i emocjonalne. przejściową i peryferyczną. Takie rozumienie przestrzeni życiowej daje podstawę do raczej fenomenologicznego.

watsonowsko rozumiane „zachowanie” nie zostało precyzyjnie określone i może znaczyć zarówno każdą reakcję. szczura. bowiem nie podlegają kontroli innych. miłości i gniewu. Uważał. Główną metodą kierowania zachowaniem miało być warunkowanie. Sam eksperymentował w tej dziedzinie. Watson traktował psychologię jako naukę stosowaną. Behawioryzm był.19 podstawową przeszkodą w uprawianiu psychologii jako nauki ścisłej i obiektywnej jest pojęcie świadomości i introspekcyjna metoda jej badania. Badacz ten odrzucał poglądy fenomenologów. Wyjątkiem są reakcje emocjonalne lęku. dokładnie prześledzić uczenie się zwierzęcia. W obu przypadkach jako istotną traktowano kwestię kojarzenia bodźca i reakcji. Niestety. a szczególnie wyraziście podkreślał to Pawłow. interesującą behawiorystów. Reakcja występuje bezpośrednio po zadziałaniu bodźca w formie ruchu. W układzie tym nie było miejsca na świadomość i inne. tzn.Na organizm działają więc fale świetlne. według Watsona. fantazjowania. dzięki coraz to większej popularności poglądów Watsona. Przedstawione rozumienie zachowania. Tradycyjnie sądzono. Dlatego też odrzucił je jako zbędne i przeszkadzające rozwojowi nowej dyscypliny naukowej. że ostatnia forma została wyróżniona na podstawie zeznań introspekcyjnych. instytucji wychowawczych. a więc jest dowodem niekonsekwencji logicznej Watsona. właściwej reakcji na dany bodziec. reakcję ruchową jak i ogół reakcji ruchowych. jaką wówczas stawała się psychologia. w tym wydzielanie gruczołów. z a c h o w a n i e . np. . że ich połączenie dokonuje się w mózgu. B. E. użyteczną. stało się obiegowym w psychologii i stopniowo wyparło te. działają one jako nośniki energii zewnętrznej. fakt zależności organizmu od środowiska. (Inny behawiorysta. Powszechnie jest znane jego radykalne przekonanie o dominującym wpływie środowiska na zachowanie ludzi-rzecz jedynie w doborze metod. według Watsona. Z tego względu behawioryzm nazywano psychologią bez duszy. siła nacisku na skórę itd. jak widać. Ogólnie rzecz biorąc nie ma reakcji wrodzonych. I tylko to jest dostępne obserwacji badacza. Jest to warunkowanie klasyczne w wydaniu behawiorystycznym. fizycznej. wydzielania gruczołu bądź przybiera formę r e a k c j i w e w n ę t r z n e j w postaci myślenia („cichego mówienia). a to stanowi jeden z warunków uprawianie nauki. że dane. bodziec. subiektywistycznie określane elementy psychiki. rozumiane jako reakcje na bodźce ze świata zewnętrznego. Wypracowanie i zastosowanie praktyczne metod kierowania zachowaniem ludzi traktował jako istotne i pilne zadanie. czyli wzbudzanie silnych emocji wrodzonych i kojarzenie z nimi neutralnych bodźców. Holt prezentował pogląd przeciwny). Relacja S – R ( S=stimulus. natomiast możemy. Formuła S – R oddaje. wcześniejsze. Procesy kojarzenia bodźca i reakcji w mózgu nie są dostępne obserwacji. Watson prezentował się jako zwolennik e m p i r y z m u p o z n a w c z e g o . uwarunkowane przeżyciami psychicznymi. że istnieje bezpośrednia zależność bodźca i reakcji. Łączne oddziaływanie wielu bodźców tworzy sytuację stymulującą. emocji. zatem można je kształtować zgodnie z potrzebami np. powiada Watson. przede wszystkim atakiem na introspekcjonizm i jego nadmierne zaufanie do samoobserwacji jako metody badań naukowych. Znaczyło to. jak i ogół reakcji. sensu bodźca na zachowanie. rozumiane jako czynności motoryczne. bowiem organizm odpowiada na bodźce środowiska. Przedmiotem badań psychologów miało być. Reakcje wyuczone siłą rzeczy muszą być plastyczne. a także reakcje celowe. utrzymując. Nie trzeba dodawać. np. Formuła S – R nawiązuje do tradycji asocjacjonizmu i koncepcji działania odruchu. R=reakcja) stała się podstawową kwestią. uzyskiwane drogą introspekcji są niesprawdzalne. Jest to pogląd zwany centryzmem. są tylko wyuczone. akustyczne. nie uznawał wpływu znaczenia. Watson odrzucił tę interpretację. że określony bodziec ma właściwość wywoływania odpowiedniej reakcji.

co na „wejściu” i tego. tak. które odnoszą się do nie obserwowalnych desygnatów. wypracował Watson zestaw tzw. i pozwólcie mi wychowywać je w moim własnym. myślenie. lecz również odrzucił wszelkie koncepcje hipotetyczne. drugą E. języka. lub nie istnieje. prawnika. Nie tylko nie używał pojęcia świadomość. podobne reakcje wystąpiły na widok futra. co na „wyjściu”. Jego zdaniem badacz powinien interesować się jedynie faktami dającymi się obserwować i opisywać. Dlatego też obserwacja ruchów uznawał za dobrą metodą poznawczą. Skinner zdawał sobie sprawę z tego. Miały one wskazywać na przebieg procesów psychicznych. Watson: Psychologia z punktu widzenia behawiorysty) Skuteczność zalecanej metody sprawdził Watson na 11-to miesięcznym chłopczyku o imieniu Albert. Niestety. Dziecko początkowo nie bało się białego szczura. gdy możemy obserwować R. określone właściwości procesów i zjawisk psychicznych. Zachowanie sprawcze jest bardziej „tajemnicze”. np. jednak. specjalnym świecie. mówimy o nim wtedy. przybierających postać ruchów. zajmując się jedynie opisem tego. kauzalizm. substytutów cielesnych. neurofizjologiczne hipotezy I. że Skinner bada pusty organizm i to oddaje istotę rzeczy. niemniej obserwowany ruch wyrażał. Jedynym dopuszczalnym wyjaśnieniem może być korelacyjnofunkcjonalne. gdy przy kolejnych pokazach rozlegał się silny hałas (Watson uderzał młotkiem w metalową sztabę) to Albert już na sam widok szczura reagował lękiem. a gwarantuję. artystę. na żebraka lub złodzieja”. determinizm. i. heurystykę. głównie ruchów. jedynie odrzucał terminy nieopisowe jako nieprzydatne do wyjaśniania zależności. kupca.na podstawie ruchów krtani. Jeden z jego uczniów żartobliwie powiedział. Biorąc to pod uwagę badacz ten wyróżnił dwie odmiany zachowania organizmu: r e a k t y w n e i s p r a w c z e . gdy R pojawia się w następstwie działania S i gdy oba człony są dostępne obserwacji wzrokowej. Krytycy prac Skinnera zaznaczają. S k i n n e r . że aktualnie najbardziej znaczące odmiany powstały jako rezultaty radykalizacji i łagodzenia pierwotnej radykalności. Dopuszczał istnienie ruchów wewnętrznych (ukrytych). ust. Analizował np. Co więcej. że nie zawsze można obserwować oba człony relacji S – R. że wyeliminował on z nauki. Entuzjazm wyrosły na tle tworzenia nowego obrazu psychologii uniemożliwił mu krytyczne spojrzenie na szereg oczywistych uproszczeń. teorie osobowości i inne. Pierwsze występuje wtedy. Zachowanie chłopca uległo zmianie pod wpływem uczenia się. nie są znane dalsze losy Alberta. Współczesny behawioryzm znacznie odbiega od pierwotnej wersji. z mogę losowo wybrać jedno z nich i wyszkolić go na dowolnego specjalistę: lekarza. Nie negował on istnienia i regulacyjnej roli psychiki. Z biegiem czasu okazało się. pojawianie się obrazów wzrokowych w zależności od skurczy mięśni ocznych. Nastąpiła generalizacja bodźca. Watson jest jednym z przedstawicieli radykalnego nurtu w behawioryzmie. w jego mniemaniu. którą uprawiał. Czasami pojawia się reakcja bez poprzedzenia wyraźnie działającym bodźcem. .F. P. Przywiązując wielką wagę go obserwacji wzrokowej. Interesujące jest to.20 Ramka 6 „Dajcie mi tuzin zdrowych niemowląt. że mieniący się przełomowym nurtem behawioryzm Watsona nie odbiegał w wielu kwestiach od psychologii tradycyjnej. T o l m a n . Tak przedstawia się słynny behawiorystyczny manifest Watsona (J. Pawłowa. Skinner zmierzał do wyeliminowania z psychologii wszystkich terminów. Pierwszą reprezentuje B. prawidłowo rozwiniętych. lecz S nie jest dostępne obserwacji. królika i innych owłosionych obiektów.

występują u nich tzw. że Skinner był posądzany o skłonności faszystowskie. jest przede wszystkim reaktywne. spotyka się z dezaprobatą. Symbol O psychologowie odczytują jako zmienne pośredniczące. a odpowiadający oczekiwaniom eksperymentatora nagradzano dawką pokarmu. by pojawiła się nieznana (nie występująca) dotychczas reakcja. chciał je wykorzystać dla kształtowania ludzi sprawnego społeczeństwa. nagradzając ruchy obrotowe wygłodzonego gołębia. uwarunkowane przez bodźce środowiskowe.Jest nim tylko taka nagroda. Przypadki tego typu zdarzają się też w środowisku naturalnym. Prezentowany autor jest twórcą założeń programowych i metod n a u c z a n i a p r o g r a m o w a n e g o . Wyobraźmy sobie. kształtowania się przesądów i uprzedzeń społecznych. w którym przypadkowo wykonany ruch badanego zwierzęcia (szczura. drugie dla instrumentalnego. W tym sensie ludzie staliby się zunifikowanymi. jeżeli błędna. to w terminologii Tolmana zmienne niezależne. W przypadku człowieka często kojarzy się je ze zmiennymi osobowości. Takie zachowanie jest przypadkowym w kontekście relacji organizm-środowisko. Skuteczne stosowanie mechanizmów warunkowania miało doprowadzić do występowania w sytuacjach społecznych tylko reakcji aprobowanych. Ta triada terminologiczna uzyskała szeroki rozgłos i stała się użytecznym paradygmatem metodologicznym. że czarny kot przynosi nieszczęścia. wpływającego na zachowanie. że komuś raz i drugi czarny kot przebiegł drogę i po każdym przypadku przydarzyło się mu jakieś „nieszczęście”. a R oznacza zmienne zależne. która zwiększa prawdopodobieństwo powtórnego wystąpienia nagrodzonej reakcji. by bodziec neutralny przekształcić w podnietę. Wielu psychologów utożsamia wzmocnienie z nagrodą. w przekonaniu Skinnera. co znaczyło.. Po tych słowach nie zdziwi Czytelnika informacja. a także osobowości człowieka. musiało doprowadzić Tolmana do zakwestionowania zasadności formuły S – R. Pojęcie zachowania instrumentalnego pozwoliło behawiorystom włączyć się w nurt badań skomplikowanych zachowań społecznych. w drugim o to. ułatwiający przystosowanie do środowiska. W ten sposób reakcja zastała w z m o c n i o n a . Skinner badania swe prowadził z myślą o praktycznych aspektach. że reakcje na określony bodziec modyfikują stany organizmu. zostaje wzmocniona stwierdzeniem „Dobrze!”. Bodźce (S). Jeżeli jest ona poprawną. a tym bardziej ludzi. poprawnie reagującymi automatami. już bez ingerencji eksperymentatora. Pierwsze jest typowe dla zachowania reaktywnego. T o l m a n a wyraża dążenie do unikania uproszczeń i jednostronności. Uznanie celu jako fenomenu psychicznego. Zakwestionował on pogląd. W efekcie tego zaproponował on modyfikację uwzględniającą wpływ stanów psychicznych na jakość wspomnianej relacji.21 Wyodrębnienie zachowanie reaktywnego i sprawczego pozwoliło Skinnerowi i jego współpracownikom precyzyjnie odróżnić warunkowanie k l a s y c z n e od i n s t r u m e n t a l n e g o . gołębia).R. że zwierzęta dążą w wielu przypadkach do celu. zwane skrzynką Skinnera. że zachowanie zwierząt. Skinner. a zwierze wzbogacało repertuar zachowań. Metoda ta wymaga komputerowego przygotowania zestawu pytań i odpowiedzi do wyboru. W jego interpretacji przybrała ona postać S-O. Jest to mechanizm. . Z racji eksponowania roli celu w zachowaniu istot żywych tolmanowski behawioryzm zyskał miano celowościowego. Taki człowiek może nabrać pewności (i często nabiera!). Działalność naukowa E . mapy poznawcze. Dostrzegł to. Uczący się zaznacza właściwą jego zdaniem odpowiedź. nauczył go tańca à la walczyk. Skinner uściślił rozumienie bądź co bądź podstawowego w systemie behawiorystów pojęcia „w z m o c n i e n i e ” . Dla badania ostatniego skonstruował Skinner urządzenie. pozwalające właściwą drogą zmierzać do upragnionego pokarmu lub miejsca legowania. W pierwszym przypadku idzie o to.

ponieważ są składnikiem struktury organicznej nie podlegającej znaczącym przemianom. . Dodatkowo metodologię behawiorystyczną wzmocniło Koło Wiedeńskie. Ruchy mimiczne są wyrazem przeżywanych emocji. np. głównie amerykańskiej. który w pracy „O pochodzeniu gatunków” przedstawił i uzasadnił teorie ewolucji. Stała się ona także skutecznym antidotum na e p i f e n o m e n a l i z m . Takie nastawienie dominuje we współczesnej psychologii. i na tym. Wykształcone wyrazy emocji są bardzo trwałe. Osobniki słabe giną. Jej siła i popularność służyła także rozpowszechnianiu tego stylu myślenia. że korzystne właściwości utrwalają się i są przekazywane następnym pokoleniom. Do tych myśli Darwina nawiążą reprezentanci psychologii funkcjonalnej. silne. Istota ewolucji polega m. czyli filozoficzny ruch neopozytywistyczny. że niektóre cech organizmu są dziedziczne. ale pojawiły się one w wyniku przekształceń ruchów użytkowych. często akcentowane przez psychologów zorientowanych biologicznie. Druga połowa XIX wieku była okresem powstawania wielu znaczących dla psychologii prac i idei naukowych. Jej celem jest p r z e t r w a n i e . Wśród nich poczytne miejsce zajmują sformułowane przez K. by umiarkowanym natywistą. Darwin sądził. świadomość. który jest strukturą niepodzielną funkcjonalnie niezbędnych części składowych. D a r w i n a . Mimo tego wsparcia neobehawioryści tacy jak Tolman czy C. zarówno jednostkowy jak i gatunkowy. sprawniejsze. dobrze przystosowane do środowiska rozmnażają się i opanowują coraz to nowe połacie Ziemi. 5 Darwinizm w psychologii. Darwin przedstawił nową koncepcję relacji organizm-środowisko. Organizmy walczą o byt. Funkcją np. Odsłanianie zębów było użyteczne w walce. Z form prostszych rozwijają się bardziej skomplikowane. Hull zaakceptowali w końcu używanie terminów. Psychologia ewolucyjna. Jest to stanowisko s u r w i w a l i z m u . Walka ta jest siłą napędową rozwoju form życia. Organizm z kolei zwrotnie oddziałuje na środowisko wpływając na kształtowanie równowagi między nimi. Środowisko przestało być zestawem stymulatorów wymuszających na organizmie właściwe mu zachowanie. Zgodnie z nią gatunki istot żywych podlegają stałej przemianie. Takie rozumienie istoty organizmu i oddziaływania środowiska wykluczyło przeciwstawianie ciała i psychiki i traktowanie ich jako istniejących równolegle.22 Behawioryzm stał się znaczącym elementem kultury amerykańskiej. I d e a r ó w n o w a g i z e w n ę t r z n e j ( h o m e o s t a z y ) odgrywa nadal istotną rolę w myśleniu psychologów. Przy tym olbrzymie nakłady na naukę w USA umożliwiały prowadzenie licznych i niekiedy bardzo kosztownych eksperymentów. rozluźnienie mięśni odsłaniających z kolei przybiera formę uśmiechu. podkreślający wielkie znaczenie tzw.taka była opinia Darwina. „Wyraz emocji u człowieka i zwierząt” pokazał on w jak skomplikowany sposób działa mechanizm dziedziczenia. Środowisko nie działa na pojedynczy organ zmysłowy lub na wyizolowaną funkcję psychiczną. świadomości jest kontrolowanie przebiegu czynności złożonych. czyli danych obserwacyjnych. W pracy pt. zdań protokolarnych. a stało się czynnikiem kreującym jego właściwości. L. służących wyjaśnianiu procesów psychicznych. Jednak w świetle jego teorii pojawił się nowy problem: czy nabyte w trakcie życia jednostki korzystne dla gatunku cechy są przekazywane potomstwu czy też zanikają. Działa ono h o l i s t y c z n i e (całościowo) na cały organizm.in. których desygnaty nie są obserwowalne. czyli pogląd traktujący psychikę jako nic nie znaczącą ozdobę istoty ludzkiej.

Romanes. Jej wyróżniającą cechą jest badanie i opis funkcji. pomysłową.Od jego nazwiska wywodzi się druga nazwa kierunku: freudyzm. że funkcją widzenia jest ułatwianie wykonania różnych czynności motorycznych. że świadomość.. Geniusz dziedziczny. Materiał dowodowy jego twierdzeń pochodzi głównie z obserwacji pojedynczych pacjentów lub tzw. J. a przede wszystkim F . Współkształtowały ją również poglądy Brentano i filozofów-pragmatystów. jakie spełniają stany i procesy psychiczne w realnym środowisku. bowiem zawęża zakres nurtu do poglądów samego Freuda. Intencje autora były wspaniałe. Psychoanaliza. Jakson). Przedstawiony został obrazowo. 6. Rozwinął się ruch zwany darwinizmem. Kolejną wybitną postacią nauki amerykańskiej był J. (słynne określenie „strumień świadomości”) należy rozumieć jako efektywny środek walki o byt. Hall. Freud był osobą o bujnej fantazji. zajmujących się psychologią i naukami pokrewnymi. sytuacji życiowych. inspirowały one powstawanie licznych analiz z zakresu kultury i sztuki. a psychoanaliza ma liczne grono wybitnych reprezentantów jej różnorodnych odmian. pojętą jako strumień doznań. psychologowie rozwojowi ( W. Była to szkoła o profilu metodologicznym. twórca funkcjonalnej teorii myślenia. Myśli Freuda transponowano na sztuki teatralne. uzdolnioną literacko przy tym niezwykle spostrzegawczą. W. J a m e s . Program działania w tej wersji nazwał eugeniką. a także jako „organ” sterowania układem nerwowym. Skoro tak. w jego ślady poszedł A. Jej zwolennicy dążyli do poznawania funkcjonalnej zależności. To właśnie on opracował pierwsze testy pomiaru inteligencji. jeden z wybitnych psychologów amerykańskich podkreślał. skutki mogły być potworne. Heckel). Loeb i inni).23 Poglądy Darwina wywarły silny wpływ na wielu uczonych.S. Nie jest ona właściwą. Od tego czasu ruch testologów tworzy jeden z filarów psychologii stosowanej. Inaczej rozumiano funkcjonalność w szkole kolumbijskiej. R . Do prac Darwina odwoływali się zoopsychologowie (G. Galton interesował się dziedziczeniem cech ludzi genialnych. J . Bo kto i czyje cechy miałby kwalifikować do reprodukcji. D e w e y . S. świadomości adaptowania do nowego otoczenia itp. Morgan. Binet. Odwołanie się badacza do którejś z tez prekursora było już wystarczającą podstawą uznania takiej przynależności. neurofizjologii (H. to istnieje możliwość doskonalenia istot ludzkich poprzez sterowanie przekazem cech. Jego podstawowe założenia. wypracował wiedeński lekarzpsychiatra Zygmunt F r e u d ( 1 8 5 6 . Z darwinizmem dość luźno wiąże się amerykańska psychologia funkcjonalna. J. akceptująca formułę R=f (S x O). w swobodnym stylu. twórca chicagowskiej szkoły funkcjonalnej twierdził np. Aby wykazać rozmiary różnic w poziomie inteligencji geniusza i człowieka przeciętnego musiał opracować dobre sposoby pomiaru tej cechy. To samo dotyczy dyskwalifikacji cech. Woodwortha. bez przestrzegania rygorów typowo akademickiej prezentacji problemów i sposobów ich rozwiązywania. Nabyte w życiu jednostkowym i korzystne biologicznie cechy psychiczne są przekazywane z pokolenia na pokolenie. E. popularyzator ewolucjonizmu. na podstawie dziejów wybitnych angielskich rodzin napisał prace pt. Nazwa kierunku wywodzi się od stosowanej metody analizy przeżyć pacjenta. W efekcie zapewne doszłoby do przymusowej eutanazji. H. A n g e l l .Spencer. L. reprezentowanej przez R. pomiędzy badanymi elementami. S. Uzyskał przeto szeroką popularność wśród laików. rozumuje Galton. G a l t o n . Preyer. tworzone z myślą o potrzebach medycyny. . Miało ono służyć koordynacji potoku aktywności organizmu w środowisku. ujmowanej ilościowo.1 9 3 9 ) .

Może dziwić to. a takim czynnikiem według Freuda są stłumione pragnienia. stany nerwicowe. Dzieje się tak. czyli oczyszczenia psychiki z niepożądanych myśli lub wyobrażeń. np. a próby ich wydobycia napotykają na opór. poetycko zwany Erosem. takich jak niedowład kończyn. Jakość energii nieświadomości jest uwarunkowana biologicznie. że Freud nie dostrzegł faktu. energia toruje sobie drogę zastępczą. niekiedy opisywany jako główny popęd życia. życzenie. proces ten przebiega poza świadomością. Freud wyciąga z tej kalkulacji rachunkowej zaskakujący wniosek: zakochany z powodu utraty energii żywi poczucie niskiej wartości swojej osoby. Freud był konsekwentnym zwolennikiem prawa zachowania energii. Znajduje się one w tzw. Tymi czynnikami psychicznym. zanik czucia. Energia fizyczna (fizjologiczna) może przekształcać się w energię psychiczną. które w przeszłości doprowadziły do powstania urazu lub wydarzenia traumatycznego i uświadamiając ich przyczynę. Podział energii na obiekty zewnętrzne i na samego siebie dokonuje się na zasadzie rachunku ilościowego. rozumiany szeroko. W przypadku powstania blokady ujścia naturalnego. a przez to traci pewną ilość skierowanej na siebie. (Poczucie niskiej wartości często wynika z oceny społecznej. przez świadome przeżycie ich treści osiągał stan katarsis. zaczerpniętym z łaciny i znaczący tyle. jej fizyczna forma powstaje w wyniku procesów przemiany materii. Zablokowanie naturalnego kanału przepływu energii. lub jedynie wybiórcze zapominanie pewnych imion. że psychika nie sprowadza się do świadomości. d e t e r m i n i z m u p s y c h o l o g i c z n e g o ) Zatem zachowanie człowieka. czasowa ślepota i inne. przypomnieniu. urazy. prowadzi do wystąpienia konwersji.Podstawowym popędem według Freuda jest popęd seksualny. musi znaleźć swe naturalne ujście. Znaczy to. które istnieją obok świadomości są p r z e d ś w i a d o m o ś ć i n i e ś w i a d o m o ś ć. Mamy wtedy do czynienia z osobowością narcystyczną. Jeżeli więcej skieruje się jej na obiekt zewnętrzny. kto ją przeżywa. informację prasową lub coś podobnego. co pociąg. procesy organiczne i psychiczne rozumiał jako przekształcanie form energii. Natomiast treści nieświadomości są niedostępne retrospekcji. które ukierunkowuje energię na zewnątrz organizmu i libido n a r c y s t y c z n e . Ze względu na ukierunkowanie energii Freud wyróżnia libido p r z e d m i o t o w e . co robi i dlaczego tak właśnie postępuje jest uwarunkowane psychicznie. (jest to koncepcja tzw. to zmniejszy się ilość energii narcystycznej i odwrotnie. histeria. o czym konkretniej za chwilę. Ilustracją może tu być unikanie bez powodów określonych miejsc. W języku psychologii libido opisuje się jako przejaw działających popędów (G.S. czyli objawów cielesnych. Treści przedświadomości mogą być bez trudu przywołane do świadomości. Pogląd ten wpłynął na rozumienie wielu zjawisk psychicznych. natomiast świadomościowe nie mają tej właściwości. a więc takie. Energia wytworzona nie ginie.24 Jedno z podstawowych twierdzeń Freuda dotyczyło istoty psychiki. kierujące energię na samego siebie. o czym obszerniej we fragmencie o osobowości. W leczeniu tych dolegliwości stosował Freud metodę analizy (p s y c h o a n a l i z y) przeżyć. ale nie „świadomościowo”. że nie chcemy ich ujawnienia nawet przed samym sobą. Lindzey) lub instynktów (G. który nie zdaje sobie sprawy z tego. określa ją termin l i b i d o . W późniejszej . Nieświadomość jest siedliskiem energii. że miłość do drugiego człowieka i innych ludzi wzbogaca psychicznie tego. Procesy psychiczne poza tym są ciągłe. odrzucenia) Na szczęście miłość bywa odwzajemniana i wtedy przekazana energia zostaje zwrócona. stanie wyparcia. jest od niej „bogatsza” o pewne elementy. gdy przypominamy zapomnianą nazwę jakiejś miejscowości. dążenie. uwarunkowanych psychicznie. Podkreślał on. Każde przeżycie i każde zachowanie ma w przekonaniu Freuda swą przyczynę psychiczną. Brett). że są tak niemiłe lub kłopotliwe. podobnie jak proces jej przepływu. Zakochany przenosi energię na osobę ukochaną.

25

fazie twórczości, pod wpływem wydarzeń wojennych wprowadził Freud do treści libido również popęd agresji, który symbolizuje Thanatos, mitologiczny bóg śmierci. Popęd ten był również przedstawiany jako tendencja powrotu życia organicznego do materii nieorganicznej. Libido, energia seksualna, rządzi się zasadą przyjemności. Jednak nie występuje ona wyłącznie w postaci przyjemności erotycznej. W ujęciu Freuda „seksualne” znaczyło tyle co „przyjemne doznanie cielesne”(C.Thomson, 1965)). Niemniej dostrzegał on element erotyczny w działaniu każdego organu. Libido jest więc wielopostaciowe, zmienia się na przestrzeni życia ludzkiego, prze-chodzi przez różne fazy rozwojowe, jest obecne w przeżyciach dziecięcych i osób podeszłego wieku. Z powyższego powodu przypisano Freudowi tzw. p a n s e k s u a l i z m, czyli upatrywanie motywów seksualnych we wszelkich formach zachowania. Niektóre wątki teorii Freuda skłaniały do przyjęcia takiej interpretacji. Sądził on np. że motyw seksualny leży u podstaw powstania religii. Ludzie pierwotni, według niego, żyli w hordzie, na czele której stał potężny ojciec-przywódca, podporządkowujący sobie wszystkie samice. Młode, dorastające samce, spychane na margines hordy, zazdrosne o samice w końcu zbuntowały się, połączyły swe siły i zamordowały ojca, zjadając jego ciało. Dominując w hordzie odczuwali podziw dla zamordowanego ojca, uczta totemiczna stała się wyrazem identyfikacji z zamordowanym, przejęciem jego siły. Dało to początek kultowi religijnemu Wielkiego Ojca, moralności, a także stało się motywem trwania wszelkich organizacji.( K. Pospiszyj.1991,G. Morgan, 1999)). Od czasu mordu ojca trwa do dzisiaj tłumienie popędów, ich moralna restrykcja. Energia libido znajduje zatem wyjście zastępcze w postaci twórczości kulturowej, w poezji, malarstwie, rzeźbie. Co więcej, cała cywilizacja jest skutkiem zastępczego ujawniania się tłumionej energii libido.(H. K. Wells,1968). Proces psychicznego rozwoju ludzkości (filogenetyczny) jest powtarzany w rozwoju ontogenetycznym, Freud opowiedział się zatem za teorią rekapitulacji, kompleks Edypa, wątek wiece znaczący w teorii freudowskiej, występujący u chłopców, jest tego dowodem. Interesujące jest to, że mimo druzgocącej krytyki ze strony psychologów R.Sears) i antropologów (M. Mead), teoria kompleksu Edypa jest nadal żywotna wśród psychologów-praktyków. Zarzut panseksualizmu jest nie w pełni trafny, bowiem Freud uwzględniał motywację innego typu niż seksualna. Identyfikacja np. rozumiana jako pogłębione naśladownictwo dokonuje się w wyniku rozpoznania możliwości zaspokojenia potrzeb dzięki formom zachowania, przejętym od osoby naśladowanej. Podobnie tendencja do powtarzania (przymus powtarzania) nie jest motywowana stanem libido. Niemniej gros postępków i czynów ludzkich warunkują motywy libidalne, tłumione i skrywane, a jednak silne i niemożliwe do wyeliminowania. Nieprzyjemne treści, wyparte do podświadomości, znajdują ujście w zachowaniach kompulsywnych. Słynna metoda terapii psychoanalitycznej tzw. w o l n y c h s k o j a r z e ń polega na wydobywaniu z nieświadomości treści treumatycznych i ponownym ich świadomym przeżywaniu. Pacjent w swobodnej atmosferze relacjonuje wszystkie nasuwające mu się myśli, opisuje „bieg myśli”, skojarzenia. Psychoanalityk stara się rozpoznać te, które zostały wyparte i uświadomić pacjentowi ich treść i znaczenie w powstawaniu zaburzenia. Uświadomienie przyczyn dolegliwości psychogennych miało być zabiegiem ozdrawiającym, prowadzącym do katarsis, uwolnienia od przykrych napięć. Pogłębione rozpoznanie analityczne, jakiemu poddał Freud marzenia senne, pomyłki językowe, tzw. „przejęzyczenia”, zapominanie nazwisk osób nie lubianych, gubienie przedmiotów w dowolny sposób kojarzących się z czymś lub kimś niemiłym, doprowadziło do wniosku, że te i im podobne zachowania są uwarunkowane m o t y w a m i n i e ś w i a d o m y m i . Wymykając się kontroli świadomości przybierają one różne formy wyrazu przeżyć nieświadomych.

26

Ramka 7 „Freud nie był może rygorystycznym naukowcem ani pierwszorzędnym teoretykiem, lecz był cierpliwym, drobiazgowym, bystrym obserwatorem oraz wytrwałym, zdyscyplinowanym, śmiałym, oryginalnym myślicielem. Ponad wszystkie zalety jego teorii wybija się jedna-stara się ona rozpatrywać ludzi z krwi i kości, żyjących po części w świecie realnym, a po części w świecie marzeń i fantazji, pełnych konfliktów i wewnętrznych sprzeczności, a jednak zdolnych do racjonalnego myślenia i działania, motywowanych przez siły mało im znane i przez aspiracje wykraczające poza ich możliwości, na zmianę tępych i bystrych, sfrustrowanych i zadowolonych, pełnych nadziej i rozpaczających, samolubnych i altruistycznych; krótko mówiąc skomplikowane istoty ludzkie. Wielu ludzi uważa, że taki obraz jednostki odznacza się głęboka trafnością” cyt. z C.S. Hall, G. Lindzey: Teorie osobowości, PWN, Warszawa 1994 r., str.73.

Freud zainicjował i przyczynił się do rozwoju ruchu psychoanalitycznego, początkowo bardzo skromnego, w pierwszych spotkaniach brały udział tylko cztery osoby, z biegiem czasu o zasięgu międzynarodowym. Wraz ze wzrostem uczestników ruchu rosła różnorodność interpretacji twierdzeń psychoanalitycznych, pojawili się pierwsi desydenci. Podważali oni głównie zasadność freudowskiej orientacji biologiczno-libidalnej. Wybitnymi przedstawicielami psychoanalizy, partnerami dyskusji Freuda, byli C a r l G . J u n g i A l f r e d A d l e r . Pierwszy z nich jest uznanym twórcą teorii z b i o r o w e j n i e ś w i a d o m o ś c i , która jest spuścizną doświadczeń setek pokoleń naszych przodków i wciąż funkcjonuje w naszych umysłach. Składają się na nią m. in. a r c h e t y p y , czyli wrodzone, ewolucyjnie utrwalone w świadomości pokoleń skłonności. Przykładami mogą być archetyp matki, siły, energii, szybkości, boga-słońca i inne. Znajdują one swój wyraz w symbolach i działaniach symbolicznych. Adler, początkowo bliski współpracownik Freuda, później oponent, podważył znaczenie panseksualizmu, jego zdaniem dominującym motywem ludzkiej aktywności jest d ą ż e n i e d o m o c y („wola mocy”). W późniejszych pracach akcentował d ą ż e n i e do w y ż s z o ś c i, a termin ten zawierał również wątek-postulat doskonalenia. Adler wyraźnie podkreślał rolę k o m p l e k s u n i ż s z o ś c i jako motywu dążenia do mocy, wyższości, znaczenia. Drugie pokolenie psychoanalityków, nastawione reformatorsko w stosunku do freudyzmu, reprezentują m.in. K a r e n H o r n e y , H a r r y S . S u l l i v a n , E r i c h F r o m m i E r i k H . E r i k s o n . Ruch stworzony prze nich nosi zbiorczą nazwę n e o p s y c h o a n a l i z y . Cechą charakterystyczną nurtu jest przywiązywanie dużego znaczenia do społecznych uwarunkowań zachowania ludzi. Wynika to ze wspaniałego rozwoju badań społecznych (psychologii społecznej), pozwalającego właściwie rozumieć wpływ tego czynnika na psychikę i zachowanie ludzi. K. Horney dostrzegła znaczenie poczucia bezpieczeństwa, opracowała teorię l ę k ó w n e u r o t y c z n y c h , wynikających z niezaspokojenia potrzeby bezpieczeństwa. Sullivan podkreślał znaczenie s t o s u n k ó w i n t e r p e r s o n a l n y c h dla rozwoju ludzkiej jaźni. Jeżeli są niewłaściwe, wywołują lęki społeczne. Ludzie, broniąc się przed nimi, stosują środki ochronne, np. kłamstwa. Ogół środków ochronnych tworzy jaźń danej jednostki. Fromm, autor słynnej książki pt. „Ucieczka od wolności” krytykując totalitaryzm stwierdzał, że poznanie psychiki człowieka musi być oparte na analizie jego potrzeb. Człowiek jest istotą biologiczno-społeczną, żyjąc w warunkach cywilizacji zatracił biologiczną orientację i nie wypracował niezawodnej orientacji społecznej. Fromm był przekonany, że podstawą ostatniej może być jedynie miłość twórcza (lepiej być niż mieć), uwidaczniająca się we wzajemnej

27

opiekuńczości i trosce. Fromm opracował teorię t r a n s c e n d e n c j i oraz typologię osobowości ludzi współczesnego świata, akcentując walory typu twórczego. Erikson wykorzystując założenia teoretyczne psychoanalizy opracował teorię rozwoju osobowości człowieka. Wyróżnił on 8 faz rozwojowych na podstawie kryterium ważnych do rozwiązania problemów życiowych danego okresy życia i kształtowania się tożsamości jednostki. Psychoanaliza w rezultacie prac drugiego pokolenia twórców stała się humanistyczną i zorientowaną społecznie. 7. Psychologia humanistyczna. Psychologia humanistyczna bywa określana jako „trzecia siła” ze względu na to, że jej reprezentanci poddali gruntownej krytyce poglądy behawiorystów i psychoanalityków, dwu najbardziej znaczących nurtów psychologicznych drugiej połowy XX wieku. W wyniku tej właśnie krytyki kształtowały się niektóre przeświadczenia twórców tego kierunku. Na jego ostateczny kształt wpłynęły również fenomenologia, egzystencjalizm, potrzeby współczesnej psychoterapii i tradycja humanistyczna. Łatwo zatem domyślić się, że nie jest to kierunek jednolity, spójny teoretycznie. Wybitnymi przedstawicielami psychologii humanistycznej są: A b r a h a m M a s l o w , C a r l R o g e r s , J . T . F . B u g e n t a l , C h a r l o t t e B u h l e r , R o l l o M a y i inni. Ich poglądy różnią się w kwestiach szczegółowych, łączy natomiast podzielane przekonanie, że przedmiotem psychologii winien być człowiek jako całość „Człowiek jako taki jest czymś więcej niż sumą swoich części”- (J. F. T. Bugental), wrażenia lub reakcje można opisywać i mierzyć, będzie to wiedza (pożyteczna!) o przedmiocie wrażeń lub reakcji, ale nie o człowieku. Człowieka należy poznawać innymi metodami, pozwalającymi wykorzystać różne źródła informacji o nim. Psychologia -powiada Maslow- dojrzała już do tego, by odpowiedzieć na najważniejsze pytania, stawiane od wieków przez humanistów. A są to: jakim jest „dobre życie?”, co to znaczy „dobry człowiek?”, jak nauczyć ludzi wybierać „dobre życie”? Odpowiedź znajdziemy badając i obserwując różne gatunki istot, żyjących w naturalnych warunkach. Organizmy mając swobodę wyboru pokarmu zawsze wybierają właściwy, a szkodliwy dla niego odrzucają. Podobna zdolność regulacyjna występuje u noworodków ludzkich, organizm niemowlęcia sprawnie reguluje czas snu, jedzenia, wydalania i inne. Organizm wyraża „mądrość ciała”, kieruje się zasadą homeostazy preferuje istotne dla niego wartości. Jednak wspomniana mądrość ciała nie jest doskonałą, np. wyczucie zapotrzebowania na witaminy często zawodzi. Ludzie chorzy psychicznie albo upośledzeni umysłowo zazwyczaj dokonują błędnych wyborów, szkodzą sami sobie. Zaliczamy ich do grupy „źle wybierających”, ich organizmy nie mogą wskazać tego jakie wartości stanowią o dobrym życiu i dobrym człowieku. Natomiast organizmy „dobrze wybierających” (good choosers) niezawodnie pokazują istotę dobrego życia i dobrego człowieka. Dobrze wybierających charakteryzują, zdaniem Maslowa, następujące właściwości:1) klarowna, bardziej dokładna percepcja rzeczywistości, 2) większa otwartość na doświadczenie, 3) pełniejsza integracja, zwartość i spójność (unity) osoby, 4) wzmożona spontaniczność, ekspresywność, żywotność, pełnia funkcjonalna,5) wyraziste Ja, ukształtowana tożsamość, autonomia, niepowtarzalność, 6) niezależność sądu, obiektywizm, wykraczanie poza Ja, 7) odkrywczość i twórczość, 8) zdolność łączenia tego, co konkretne z tym, co abstrakcyjne; pierwotnych i wtórnych procesów poznawczych itp.,9) demokratyczna struktura charakteru, 10) zdolność miłowania.

28

Osoby dobrze wybierające swój emocjonalny stosunek do życia opisują następującymi określeniami: spokój, szczęśliwość, nawet euforia, rozkoszowanie się życiem, smakowanie jego odcieni, radość, ufność wobec ludzi i siebie, wyzbycie się lęków i inne. Organizm ludzki aby funkcjonować musi zaspakajać zarówno potrzeby biologiczne, uwarunkowane jego strukturą, jak i psychiczne, o bardziej zróżnicowanej genezie. Potrzeby muszą być nieustannie zaspakajane, gdyż deprywacja prowadzi do słabości, chorób lub zahamowania wzrostu. Ludzie zdrowi, dobrze wybierający są wolni od tego typu dolegliwości. Potrzeby człowieka mają strukturę hierarchiczną, obrazowo przedstawia ją tzw. Piramidka Maslowa. Tworzy ją pięć klas potrzeb, u podstaw znajdują się potrzeby fizjologiczne, następnie bezpieczeństwa, szacunku (prestiżu), afiliacji i na szczycie potrzeby samorealizacji. Hierarchiczność potrzeb oznacza, że mogą one być zaspakajane w ściśle określonej kolejności. Jako pierwsze, według mniemania Maslowa muszą być zaspokojone potrzeby fizjologiczne, a więc pokarmu, napoju, powietrza (tlenu), snu, wypoczynku i inne. Po ich wyciszeniu do pewnego poziomu do głosu dochodzą potrzeby bezpieczeństwa i ten mechanizm powtarza się aż do szczytu piramidki. Charakteryzując ten układ potrzeb wprowadza Maslow istotne rozróżnienie między nimi. Potrzeby samorealizacji nazywa potrzebami wzrostu, natomiast pozostałe potrzebami niedoboru. To rozróżnienie podkreśla odmienność motywacyjną obu wyróżnionych grup. Motywy kształtujące się pod wpływem potrzeb niedoboru tracą swą siłę po zaspokojeniu danej potrzeby, natomiast siła motywacji samorealizacji, rozwoju osobniczego działa stale i nasila się w miarę postępu, osiągnięć na tej drodze postępowania. Samorealizacja zapewnia doznania wielu emocji pozytywnych, a o tym wie każdy, kto opanował upragnioną nową sprawność. Samorealizacja to również aktualizacja możliwości jednostki, to jej pełny rozwój. Maslow wyraźnie podkreśla, że samorealizacje występuje u ludzi dobrze wybierających, natomiast źle wybierający są niezdolni lub zdolni w nikłym stopniu do samorealizacji. Celem i zadaniem psychologii humanistycznej, a szczególnie psychoterapii jest wspomaganie dążeń do samorealizacji Rogers wyeksponował kilka innych elementów psychologii humanistycznej. Interesował go organizm jako nośnik doświadczenia osobniczego. Nie psychika, ale cały organizm jest tym nośnikiem doświadczenia. Gromadzone w nim doświadczenie może być świadome, wyrażane symbolicznie, słownie i nieświadome. To ostatnie nazywa Rogers subcepcją, czyli percepcją bez świadomości. Mogą to być jakieś skłonności (bias), nie uświadamiana tendencyjność lub iluzja. Całość doświadczenia organizmu wyznacza jego pole fenomenologiczne, czyli indywidualny układ orientacji. W układzie tym najważniejszym elementem jest ja jednostki. Relacja ja i organizmu decyduje o sprawności i zdrowiu psychicznym jednostki. Jeżeli istnieje odpowiedniość, człowiek funkcjonuje dobrze, w przypadku jej baraku występują zaburzenia. Ostatnie może pojawić się np. w rezultacie niewłaściwych ocen dziecka ze strony rodziców , nauczycieli lub innych osób. Podobnie działa niezgodność pomiędzy ja realnym, a ja idealnym, rozziew między nimi prowadzi do napięć psychicznych i szeregu zaburzeń funkcjonowania jednostki w społeczeństwie. Układ orientacyjny jest niepowtarzalny, subiektywny, trudno poznawalny dla obserwatora zewnętrznego. Psycholog-terapeuta dzięki empatii „zbliża się” do jego poznania, ale pełni wiedzy o nim nie osiąga. Z tego m. in. powodu Rogers wypracował metodę terapii, polegającej na pomaganiu pacjentowi w kierowaniu procesem doskonalenia własnego organizmu. Jest to t e r a p i a z o r i e n t o w a n a n a k l i e n t a . Pozwala ona unikać narzucania pacjentowi schematów akceptowanych przez terapeutę i respektować indywidualność pacjenta. Rogers, opisując rolę psychologa w grupie terapeutycznej nie używa określenia „prowadzący” lecz z re-

29

guły posługuje się terminem „facilitator”, wskazującym na to, że jego zadaniem jest ułatwianie przebiegu jakiegoś procesu lub wykonania danej czynności.

Ramka 8 Wypowiedź Charlotty Buhler na zjeździe Towarzystwa Psychologii Humanistycznej, rok 1973. „Zaczęłam się interesować psychologią na początku tego stulecia. Najbardziej fascynowało mnie pytanie, czego dotyczy ludzkie życie? Wierzyłam, że psychologia odpowie mnie na nie. Pamiętam sarkastyczną uwagę mojego nauczyciela psychologii w ostatniej klasie liceum: psychologia nie jest tym, czy sądzisz, że jest. Nie powie ci ona nic o życiu. Dowiesz się tam o zmysłowych reakcjach na bodziec i o procesie uczenia się. Byłam okropnie rozczarowana i powiedziałam: dobrze, to ja uczynię ją badaniem życia ludzkiego...przy jej pomocy będziemy mogli odpowiedzieć sobie na pytanie jak żyć, po co żyć i w jaki sposób nawiązywać kontakty z innymi ludźmi. W mojej pracy badawczej koncentrowałam się głównie na dwu problemach: Czego ludzie naprawdę w życiu chcą i jak przebiega proces kontaktów międzyludzkich”. Cyt. za Z. Rosińska: Psychologia humanistyczna, s.241 Literatura zalecana: - E. Kosnarewicz, T. Rzepa: Skrypt z historii myśli psychologicznej, DSS, Szczecin, 1995 r. - M.G. Jaroszewski: Psychologia XX wieku, PWN, Warszawa, 1985 r. - Z. Rosińska, Cz. Matusewicz: Kierunki współczesnej psychologii, PWN, Warszawa, 1987 r. - C. Thomson: Psychoanaliza, narodziny i rozwój, PWN, Warszawa, 1965 r. - T. Tomaszewski: Główne idee współczesnej psychologii, Wyd. „Żak”, Warszawa, 1998 r. - R. Stachowski: Historia psychologii: od Wundta do czasów najnowszych, w: J.Strelau(red): Psychologia, podręcznik akademicki t.I.,GWP, Gdańsk, 2000 r.

Jego struktura i funkcje powstawały i doskonaliły pod wpływem oddziaływania środowiska zewnętrznego. względnie sprawnie poznaje świat zewnętrzny. Ośrodkowy tworzą mózg i rdzeń kręgowy. Komunikacja między neuronami czuciowymi i ruchowymi dokonuje się głównie pośrednio. jego położeniu w przestrzeni itp. . Odrębną kwestią jest zakres i głębia poznania tego związku. Mózg jest elementem układu nerwowego. W wyniku jego interwencji krew odpływa z organów wewnętrznych do mięśni. narasta pobudzenie emocjonalne i inne. Co więcej mózg „dysponuje” znaczącymi rezerwami. nośniki informacji do mózgu. wymagających nadzwyczajnego wysiłku. Po ustaniu zagrożenia znowu kontrolę przejmuje układ parasympatyczny i sytuacja wraca do normy. że procesy i stany psychiczne człowieka zależą od funkcjonowania mózgu. tworzone na statkach kosmicznych. Informują o działających na organizm bodźcach środowiska lub o stanie organizmu. normalne funkcjonowanie organów wewnętrznych. Sprawności pierwszego zawdzięczamy np. że człowiek świetnie sobie radzi w tak odmiennych środowiskach jak naturalne i cywilizacyjne. dotychczas nie mających znaczenia konfiguracjach cech środowiska. mimo znaczących postępów nauki w tej dziedzinie. niezbędnej dodatkowej mobilizacji sił organizmu. W organizmie pełni on rolę organu sterującego procesami wewnętrznymi i zachowaniem w środowisku zewnętrznym. to. Mózg ludzki. że w warunkach typowych mózg wykorzystuje jedynie niewielki procent swoich możliwości. po charakterystyce niektórych właściwości układu peryferyjnego. Pod wpływem tego stanu pobudzenia w korze mózgowej zapada decyzja wyboru odpowiedniej reakcji organizmu. Środowisko naturalne charakteryzuje się znaczną zmiennością. że siadając na krzesło nie opadamy zbyt szybko lub to. Paradoksalnie mózg. Pierwsze przewodzą impulsy nerwowe. Funkcjonalnie obwodowy układ nerwowy dzieli się na s o m a t y c z n y u k ł a d n e r w o w y . Układ autonomiczny z kolei dzieli się na układ s y m p a t y c z n y i p a r a s y m p a t y c z n y . Współczesny stan wiedzy pozwala bez ryzyka pomyłki stwierdzić. ziemskie i te sztuczne. wzrasta częstotliwość uderzeń serca. Mózg człowieka ukształtował się w procesie ewolucji. kontrolujący pracę mięśni szkieletowych i a u t o n o m i c z n y u k ł a d n e r w o w y . Potwierdzeniem tego poglądu jest fakt.30 Część III Szczegółowe zagadnienia psychologii Rozdział III. a napotyka największe trudności przy poznawaniu samego siebie. nadal stanowi największą tajemnicę natury. istnieje między nimi współdziałanie niezbędne np. że mózg przede wszystkim przystosował się do pełnienia swej roli w warunkach naturalnych. Szacuje się. W mózgu znalazło to wyraz w postaci mechanizmów „awaryjnych”. Nie są to drogi izolowane od siebie. opiszę go w drugiej kolejności. ustają procesy trawienia. w regulowaniu zakresu i siły ruchu przy zmieniającym się położeniu ciała w przestrzeni.nakazy wykonawcze. np. czyli zakończeniach nerwów w zmysłach. trwającym miliony lat. Obwodowy układ nerwowy tworzą włókna neuronów czuciowych (aferentnych) i ruchowych (eferentnych). w jakich powstawał. Mózg a psychika. napiętych mięśniach. zmienia się rytm oddychanie. uruchamianych w przypadkach zagrożenia. które mogą być aktywowane w nowych. że pisząc nie wykraczamy poza granicę kartki papieru. funkcjonujący umysł. jakby układami odwodowymi. Natomiast sympatyczny działa w sytuacjach zagrożenia. Włókna ruchowe przewodzą impulsy z mózgu do mięśni i gruczołów przenoszą informacje. który dzieli się na o ś r o d k o w y i o b w o d o w y u k ł a d n e r w o w y . Zrozumiałą przeto jest rzeczą. Impulsy te powstają w r e c e p t o r a c h . poprzez interneurony. zwiększa się podaż tlenu do krwi. Ten ostatni kontroluje standardowe. Stanowią one bardzo liczną grupę pośredniczącą w przekazach i interpretacji impulsów nerwowych.

31 Komórki nerwowe. rozumienie symboli i inne. Mózg. czynności seksualne oraz emocje. stanowi około 2/3 jego masy i zawiera mniej więcej 70% komórek nerwowych układu. kształtował się w długotrwałym procesie ewolucyjnym. bardziej sprawne i wyrafinowane. w jego obrębie znajdują się pola wzrokowe. najnowszy twór ewolucji. że w czaszce człowieka (oprócz nerwów) mieści się mózgowie. trzecia. utrudniających lub uniemożliwiających normalne funkcjonowanie organizmu w otoczeniu. śródmózgowie i tyłomózgowie. np. Stanowi ono zbiór komórek nerwowych zapewniających łączność pomiędzy półkulami. zatem kontroluje pracę mózgu w aspekcie orientacji w otoczeniu i świadomych dążeń. działają jak czujniki przekazujące informacje o zagrożeniach zewnętrznych lub zaburzeniach wewnątrz organizmu. aczkolwiek uwypuklono w nich różne elementy. akcję serca. Zakodowane w postaci impulsów nerwowych docierają do mózgu poprzez rdzeń kręgowy. Łuk odruchowy zamyka się na poziomie rdzenia kręgowego. Niemniej jest on częścią centralnego układu nerwowego i ma do spełnienia poważne funkcje scalania pobudzeń. a dalsze przekształcenie pierwszego wyłoniło kresomózgowie i międzymózgowie. złożony strukturalnie. oddychanie i inne. bowiem pełni rolę „gościńca” przewodzącego pobudzenia nerwowe. że mechanizmy ewolucji nie działały na zasadzie zastępowania starego nowym. druga kontroluje podstawowe czynności biologiczne. o dużej powierzchni powłokę dwu półkul: lewej i prawej. zlokalizowany w płatach czołowych odpowiada za koncentrację i natężenie uwagi. który jest jakby łącznikiem pomiędzy nerwami obwodowymi a mózgiem. Pierwszy z nich reguluje poziom energetyczny. Najstarsza reguluje procesy autonomiczne. ciśnienie krwi i poziom cukru we krwi. jako część struktury limbicznej odgrywa zasadniczą rolę w procesie zapamiętywania i przechowywanie zapamiętanych treści. układ limbiczny. Nieco inaczej opisuje funkcje trzech warstw mózgu P. Kora mózgowa jest większa niż reszta centralnego układu nerwowego. Rozwój ten doprowadził do przekształcenia się pęcherzyków pierwotnych w przodomózgowie. skroniowy. Uszkodzenie przedstawionych struktur prowadzi do zaburzeń zachowania lub procesów percepcji. jedzenie. jak już wspomniałem. Drugi odgrywa zasadniczą rolę w analizie i przechowywaniu informacji. pozwala to na szybkie reagowanie w sytuacjach zagrożenia organizmu. c i a ł o m i g d a ł o w e reguluje poziom agresji i zachowania seksualne. Łuria). Nie pretendując do specjalistycznej precyzji neurofizjologów powiedzmy. koordynuje ruchy ciała. funkcjonalnie uzupełniających się (A. układ siatkowaty kontrolujący niespecyficzną aktywację. Wydaje się. R. Tworzy ona niezmiernie pofałdowaną. a także realizację czynności odruchowych. tonus pracy mózgu jak całości. np. Trzeci. planowanie przyszłości. MacLean. Znamienną rzeczą jest to. płynących z nerwów obwodowych. Na każdej półkuli wyróżniamy cztery płaty: czołowy. H i p o k a m p . tyłomózgowie i śródmózgowie tworzą p i e ń m ó z g u . M o s t reguluje procesy snu. analizuje doznania sensoryczne. którego dwie części. tzn. móżdżek. marzeń sennych i budzenia się. wzgórze. kora mózgowa umożliwia myślenie abstrakcyjne. lecz „dobudowywały” do struktur już funkcjonujących nowe. W pniu są zlokalizowane ważne z punktu widzenia psychologii ośrodki. rozmieszczone w receptorach zmysłów i w organach ciała. wpływa na motywację zachowania.. natomiast przodomózgowie. . jest on bardziej zróżnicowany w stosunku do pierwszego. słuchowe i innych wrażeń zmysłowych. uformowane z dwu półkul nazywamy mózgiem. że oba opisy funkcjonowania warstw czy też bloków mózgu uzupełniają się wzajemnie. ze skupiskiem komórek zwanych j ą d r a m i . ciemieniowy i potyliczny. W efekcie tych skomplikowanych przemian mózg współczesnego człowieka składa się z trzech wyspecjalizowanych bloków. połączonych ze sobą spoidłem wielkim. nazywanym też c i a ł e m m o d z e l o w a t y m . utrzymuje temperaturę ciała.

w sensie dosłownym zmieniający umysł rozwijającego się osobnika. D. Są one wyspecjalizowanymi ośrodkami kontroli czynności psychicznych. jaką jest mózg. w dodatku poszczególne układy komórek są rozproszone w na większej przestrzeni kory. czy był skierowany do półkuli prawej czy lewej. to impuls nerwowy bólu dotrze do prawej półkuli. Mózg leworęcznych silniej reaguje na niektóre leki. Świadczy to o dominacji prawej półkuli w kontroli motoryki ciała i niektórych czynności poznawczych.za A. Lewa półkula odpowiada za sprawność języka. U kobiet podział funkcji między półkulami jest mniej wyraźnie określony. a także bardzo liczne funkcje ruchowe. Niektórzy autorzy (A. pamięć słów i liczb. 1993. Przyjrzyjmy się teraz płatom kory mózgowej. Jeżeli np. ośrodka emocji. a także spostrzegania całościowego. jeżeli w prawe. I rzeczywiście. związane z podejmowaniem decyzji. np. planowaniem działania. zdolności werbalne. W tak skomplikowanej strukturze. Wiadomo również. jak się wydaje.Moir. Nieco zaskakującym jest to. s. które determinuje inne zmiany fizyczne – działania hormonów” Cyt. zgodnie z zasadą naprzemienności. jest rezultatem tego samego zjawiska. tak i tożsamość płciowa jego mózgu zaczyna się kształtować dopiero po pewnym czasie.Moir. podstawowy schemat mózgu nie ulega żadnym zasadniczym zmianom. że uszkodzenie tych samych partii mózgu powoduje różne skutki u kobiet i mężczyzn. Witleson stwierdziła. W każdej półkuli mózgowej są rozmieszczone odmienne funkcjonalnie zespoły komórek. postrzegania przestrzeni i relacji przestrzennych. W płacie czołowym są zlokalizowane złożone funkcje poznawcze. Poza tym ta półkula wyspecjalizowała się w kontroli operowania pojęciami abstrakcyjnymi i myślenia abstrakcyjnego. spostrzeganie szczegółów. Inaczej dzieje się z chłopcami. naturalny model mózgu jest.in. a także (może w związku z tym) jest bardziej podatny na uzależnienia od nikotyny i alkoholu.in.37-38. Około 10% współczesnej populacji ludzi stanowią leworęczni. U normalnych dziewczynek mózg rozwija się w sposób naturalny według schematu kobiecego. W prawej mieszczą się ośrodki kontroli doznań wizualnych. m. np. Ramka 9 „Tak jak sześciotygodniowy płód nie dawał się rozpoznać jako męski lub żeński. m. Proces ten. gdy był skierowany do prawej. że w jej obrębie mieści się także ośrodek kontroli emocji negatywnych. rozpoznawania twarzy. tak też potrzebne jest działanie o radykalnym charakterze. widzenia i słyszenia. poprawnego ułożenia w trakcie wymowy słów. Jeżeli płód jest genetycznie żeński. żeński. stosunkiem jednostki do innych ludzi. Jessel) mówią dobitnie i wprost o płci mózgu. mniej jest kobiet niż mężczyzn. graficzne. PIW. kształtów i schematów. obie półkule różnią się dodatkowo ze względu na płeć osobnika. Dominacja ta jest uwarunkowana genetycznie (9%) bądź patologicznie (1% populacji). natomiast mężczyźni tylko wtedy. Tak jak wykształcenie się męskości zależało od występowania hormonu męskiego.32 Każda z półkul kontroluje inną część ciała: prawa lewą połowę a lewa prawą. Tradycyjnie mówimy o lokalizacji funkcji psychicznych w poszczególnych płatach. Mówiąc najogólniej. Jessel: Płeć mózgu. konkretne działania i emocje pozytywne. Ciało jest tam reprezentowane niejako do góry . zbyt proste zróżnicowania są mało prawdopodobne. że przekaz wzrokowy informacji o pewnym ładunku emocjonalnym kobiety odbierały niezależnie od tego. D. S. aby naturalnie żeńską strukturę mózgu zmienić w schemat męski. skaleczymy się w lewe przedramię. to do lewej. z reguły bardziej dotkliwe dla mężczyzn.Mniej jest leworęcznych Azjatów niż Europejczyków i Amerykanów.

pole kontrolujące ruchy kciuka jest prawie równe wielkości pola. Płat ciemieniowy odbiera informacje sensoryczne. Płat skroniowy kontroluje procesy słyszenia. mięśni i ścięgien. rozpoznawania przedmiotów poprzez dotyk i inne. lecz rozproszona. czyli całościowego rozpatrywania problemu. że terapia zaburzeń przynosi widoczną poprawę czynności itp. Za tą koncepcją przemawia również fakt rozpoznawania coraz liczniejszych powiązań między ośrodkowych. P. ściśle określoną i dokładnie zlokalizowaną reprezentację w mózgu. Ważne motorycznie części ciała mają bogatszą reprezentację korową. Każda część tego pola kieruje jednym z ruchów. jak w polu 4. Flourense`a. Taka wizja odpowiadała psychologom postaci i reprezentantom różnych wersji holizmu. niezmiernie rozbudowanej sieci komunikacyjnej wewnątrz mózgu. będziemy mieli prawie dokładny schemat zawiłości lokalizacyjnych. ruchu i innych sformułowano pogląd. że każda czynność organizmu ma swoją.Lashleya. Jest to koncepcja w ą s k o l o k a l i z a c y j n a . który przeprowadził wnikliwe i dokładne badania lokalizacji ośrodka ruchu. Okazało się. Jednak badania. prowadzone m. in. że analizy niezbędnego ruchu. uczenie się a także za szereg specyficznych doznań i procesów. zgodnie z którą mózg działa jako niepodzielna całość. Zamykając wątek zróżnicowania funkcjonalnego poszczególnych partii mózgu powiedzmy o samej idei lokalizacji funkcji psychicznych w mózgu. co zewnętrzne wobec mózgu jest rzutowane na wspomniane pola i mniej lub bardziej precyzyjnie w nich lokalizowane. To. odpowiadające za syntezę doznań różnych zmysłów. dzielonego w pionie. że w wielu przypadkach funkcje uszkodzonego ośrodka przejmują inne partie mózgu. np. Inne uszkodzenie wspomnianego pola powoduje to. np. powoduje zanik widzenia w odpowiednich połowach siatkówek. W płacie potylicznym szczególną rolę odgrywa pole p r ą ż k o w a n e .Goldsteina i innych wykazały. kontrolującego całą kończynę dolną. że uszkodzenie połowy pola prążkowanego. Odpowiadała ona wyobrażeniom psychologów asocjacyjnych. upatrujących w procesie kojarzenia elementów istoty procesów psychicznych. Lokalizacja impulsów. pochodzących z siatkówek jest dość skomplikowana. lecz lokalizacja nie jest punktowa. Jeżeli uwzględnimy jeszcze istnienie komórek hamujących poszczególne ruchy. Opisane pole odbierają impulsy nerwowe z otoczenia organizmu lub jego struktur somatycznych. K. Dobrą ilustracją powyższej tezy są odkrycia W. że widzenie staje się „szczelinowym”. Jest tak. inteligencji umieścić w jakimś konkretnym ośrodku. Pod wpływem odkryć ośrodków mowy. jest wyspecjalizowany w przetwarzaniu informacji dostarczanych przez zmysł słuchu. że uszkodzenie określonego pola nie zawsze prowadzi do utraty zlokalizowanej w nim funkcji psychicznej. Pojawiła się w tym kontekście koncepcja a n t y l o k a l i z a c y j n a . Doznania każdego z naszych uszu jest reprezentowane w obu płatach skroniowych tak. K. Z tego względu układy te nazywa się obszarami lub okolicami p r o j e k c y j n y m i . Nie da się np. że utrata jednego z płatów nie wpływa znacząco na słyszenie. ruchem całej kończyny znowu kieruje pole 6. mieszczące ośrodki widzenia. sięgnięcia po szklankę herbaty dokonuje pole 6 (wg oznaczenia Brodmana). . Oprócz nich występują obszary k o j a r z e n i o w e . Uszkodzenie w obrębie płata ciemieniowego mogą prowadzić do utraty zdolności określania pozycji rąk lub nóg (przy zamkniętych oczach). ruchami palców stopy rządzą komórki położone u wierzchołka mózgu. Wyróżnia się w nim pola odbierające wysokie i niskie tony.33 nogami. Swoistą syntezą tych zapatrywań jest koncepcja lokalizacji d y n a m i c z n e j . Jej zwolennicy pokazują. następnie ruch zostaje rozłożony w polu 4 na skurcze poszczególnych mięśni. Penfielda. przez J. pochodzące z receptorów skórnych.

umożliwiają tym samym rozpoznanie zewnętrznych wyznaczników ruchu. UMCS. Masowe badania tą metodą pozwoliły dość dokładne opisać stan pracy mózgu zdrowego człowieka. Lublin. Taka jest biologiczna rola zmysłów. znajdującymi się na drodze organizmu. nawet warstw głęboko położonych.34 Zarysowany obraz pracy mózgu pokazuje liczne związki pomiędzy układem nerwowym a psychiką człowieka. Moir.A. które wyłapują ważne dla życia organizmów danego gatunku wskaźniki stanu otoczenia.J. Dane wzroku rozpoznają wolną przestrzeń. Powonienie spełnia podobną rolę. intelektualna lub społeczna jest o ułamek sekundy poprzedzana aktywnością wyspecjalizowanej partii mózgu. Pokazują również okolice o zaburzonych czynnościach jakie pojawiają się np. Carter: Tajemniczy świat umysłu.A. emocje. Wyd. Poznań. Wydobywa je w procesie przetwarzania informacji z doznań zmysłowych. która w dodatku została niewyobrażalnie wzbogacona dzięki działaniu czynników kulturowych. Dzięki tym technikom mózg został udostępniony obserwacji. bólu. mózg to zaprogramuje. Zanim wypowiemy np. . Warszawa. Przyrząd zwany elektroencefalogramem pozwala rejestrować aktywność elektryczną zarówno pojedynczych komórek nerwowych jak i całych pól mózgu. skąd płyną dźwięki zapowiedzi czegoś pożądanego. życzliwe słowo. kumulacji doświadczeń licznych pokoleń. jak skierowane do danej osoby życzliwe słowo zaktywizuje odpowiedni ośrodek w mózgu. Rozdział V Zmysłowe procesy poznawcze.2000 r. Dzięki temu możliwe staje się wyszukiwanie pożywienia. słuchania muzyki. Warszawa. 2003 r. Jessel: Płeć mózgu. . Zmysł smaku chroni przed łyknięciem trucizn i zachęca do spożywania smakowitych kęsów. tym samym umożliwiły.A.1966 r. GWP. Zmysły skórne (dotyku. jednej z bardziej owocnych metod badawczych. Herzyk:Mózg. Gamon: Kiedy móżg pracuje inaczej. . a także określać niektóre właściwości obiektów zewnętrznych. aby spełniać swą rolę musi otrzymywać odpowiednie dane o otoczeniu. 1993 r. Mózg. że konkretna podejmowana czynność ruchowa. temperatury) również informują o korzystnym lub niekorzystnym dla organizmu stanie wewnętrznym lub zewnętrznego środowiska. poprzez porównania. Również można pokazać to. Literatura zalecana: . Mechanizmy ewolucji wykształciły takie organy zmysłowe. I jedno i drugie służy właściwemu przystosowaniu do życia w warunkach środowiska oraz kontroli procesów wewnątrz organicznych. . Bragdon. Dowodzi to ścisłego powiązania pracy mózgu i funkcji psychicznych. np. Skanery i urządzenia do rejestracji rezonansu magnetycznego pozwalają przedstawiać graficznie stany pobudzenie różnych partii mózgu. PIW. Słuch ostrzega przed zbliżającym się drapieżnikiem lub walącym się drzewem i wskazuje miejsce. Gdańsk. uczucia:analiza neuropsychologiczna. unikanie niebezpieczeństw. Dzięki nim pojawiła się możliwość rejestracji prądów czynnościowych w mózgu. 1999 r. unikać kolizji z przeszkodami. Grayson: Nerwy i mózg ludzki. . Rozwój techniki i jej wykorzystanie w nowoczesnych metodach badań pozwala jeszcze bardziej przekonywująco ukazać istotę tej relacji. u epileptyków czy osób autystycznych.PWN. Atena. D. D. diagnozowanie różnego rodzaju dysfunkcji w konkretnych przypadkach. centrala sterująca zachowaniem organizmu w otoczeniu. pozwalają penetrować środowisko na odległość.D. w trakcie wykonywania różnych czynności. Nowoczesne metody poznawcze pozwalają pokazać to.R. a także orientacja przestrzenna.

ciężaru itp. gorąca. w pierwszych latach naszego życia. smaku.) Z doznań wzrokowych czerpie człowiek około 75-80% informacji o świecie.Im więcej pochłania. W ciemnościach źrenica rozszerza się. stanowią treść świadomości człowieka. wielkości. twarda warstwa chroniąca wnętrze oka przed mechanicznymi uszkodzeniami. barwny i nieprzezroczysty mięsień. O zmysłach tych i zróżnicowanych wrażeniach zmysłowych dowiadujemy się bardzo wcześnie. umożliwiającymi poznawanie jego właściwości i . zapewnia właściwą ostrość widzenia przy zmianie odległości wobec widzianego obiektu. zwana a k o m o d a c j ą . kolistego otworu w centrum tęczówki. oprócz wspomnianej funkcji biologiczno-adaptacyjnej. „oko zwierciadłem duszy”. Ludzkie doznania zmysłowe. A to w następstwie wywołuje odpowiednie. słuchu. Jej funkcja jest analogiczna do nastawiania odległości w aparacie fotograficznym. słodyczy. zwanych r e c e p t o r a m i . chroniąc nerw wzrokowy przed nadmiarem stymulacji. słyszanego. Regulacja ta. łaskotania. gdyż zmysły skórne dostarczają wiele wrażeń (dotyku. zbudowanym z 1000 warstw idealnie przezroczystych. Dostarczają przesłanek do rozumienia świata. bólu. wychodzących z wewnętrznych ścian bocznych gałki ocznej. Gałkę oczną otacza r o g ó w k a . Wrażenia różnią się m o d a l n o ś c i ą . Przywołajmy zatem te doświadczenia. węchu i dotyku (zmysły skórne). np. tym ciemniejsza tęczówka oka. substancję absorbującą różne długości fal światła. W innej konwencji możemy zdefiniować wrażenie jako doznanie prostej jakości. Tuż za źrenicą znajduje się s o c z e w k a . Oko ma względnie prostą budowę. zimna. Zmysł wzroku. Relację tę reguluje z a s a d a r ó w n o w a g i o r g a n i z m u i ś r o d o w i s k a .35 Zmysły są kanałami kontaktowymi z otoczeniem.„Zasłonka” ta reguluje wielkość ź r e n i c y . równo ułożonych komórek. że każdy żyjący organizm wymaga właściwych dla siebie warunków egzystencji.kształtowania pożądanej dla życia relacji organizm-środowisko. Pamiętać należy. subiektywną reprezentacją świata. dostosowawcze reakcje organizmu. regulujących jej krzywiznę (grubość). określonej barwy. działającego na zakończenia nerwowe w zmysłach. niemniej tradycyjnie mówimy o modalności pięciu zmysłów: wzroku. oko w jego życiu ogrywa nadzwyczaj istotną role i jako organ widzenia plasuje się wysoko w powszechnej skali wartości ludzkich („chronić coś jak źrenicę w oku”. a także wzbudzają silne emocje i subtelne uczucia. zwiększając dopływ fal świetlnych do receptorów. Soczewka jest unikatowym tworem natury. sposobem istnienia i prezentacji właściwości świata. Modalność wrażeń Proces poznania zmysłowego zaczyna się od doznania w r a ż e ń . Dana zmysłowe są mentalną. w jaskrawym świetle słonecznym zwęża się. jest to wiedza z autopsji. tzn. . swędzenia). zawieszona na mięśniach rzęskowych. To ukazuje znaczenie życiowe receptorów oka. o dużym ładunku subiektywnej pewności. czyli subiektywnego odczucia bodźca. za nią znajduje się t ę c z ó w k a . Stanowi ona podstawę wyróżniania świata widzialnego. Człowiek (w sensie gatunku) jest wzrokowcem. „być oczkiem w głowie” itp. dotykanego itd. a każde jej naruszenie jest sygnalizowane poprzez doznania zmysłowe. wrażenia wzrokowe.w konsekwencji . pełnią rolę poznawczą. Jest ich więcej niż nazw zmysłów. ich zachwianie prowadzi do zaburzeń w jego systemie. umożliwiają zaspokojenie potrzeby wiedzy i ciekawości świata. zawierający melaninę. Co więcej.

lecz łączą się w stopniowo w coraz to większe całości. Tę światłoczułą. np. W wyniku ich działania doznajemy wrażeń kształtu. Nie reaguje on na światło pozostałych długości fal. W słupkach i czopkach dokonuje się przemiana energii słonecznej (pośredniczą w tym procesy chemiczne) w impulsy nerwowe. czytając (bez okularów) np. układ pionowy i horyzontalny i kilka innych. W przypadku zbyt silnego zakrzywienia. Komórek tych jest relatywnie dużo. Cechuje je niebywała czułość. Rejestrują one występujące cechy automatycznie. pozwalają np. patrząc na obiekty dalej położone mrużą oczy. że obraz przedmiotu pada przed siatkówką. W nocy. że zachowanie takich osób staje się niepewne. Powoduje to. Są to wyspecjalizowane komórki nerwowe we wzrokowej okolicy mózgu. pszczoły widzą różne odcienie ultrafioletu. vis a vis źrenicy. kąta nachylenia linii. tyle ile prostych elementów geometrycznych występuje w otoczeniu. promienie świetle załamują się tak. latarni z odległości 50 km. musimy lekko przechylać głowę. wielowarstwową powierzchnię oka nazywamy s i a t k ó w k ą . czyli właściwymi receptorami. z tego względu nazywa się je także d e t e k t o r a m i cech.5 kilometra. prócz plamki żółtej. Zmysł wzroku człowieka jest wrażliwy tylko na fale świetlne długości od 380 do 780 nm. w centrum siatkówki znajduje się niewrażliwa na działanie fal świetlnych ś l e p a p l a m k a . Wyróżniamy na niej dwa rodzaje receptorów: czopki i słupki (pręciki).36 Dysfunkcje soczewki prowadzą do zaburzeń ostrości widzenia. reaguje na krótki odcinek linii prostej. nieostre.. inna na łuk krzywizny. Ich postrzeganie obiektów jest rozmazane. Opisywane komórki wykrywają cechy przedmiotów. Miarą wrażliwości ostatnich jest fakt dostrzegania nocą. rozmieszczone w plamce żółtej. ogólnie właściwości przestrzennych przedmiotów. gdyż jej promień wpadający przez źrenicę wprost na żółtą plamkę nie pobudzi czopków. Są receptorami nocnego widzenia. są rozmieszczone na całej powierzchni siatkówki. A to wpływa niekorzystnie na ich społeczną ocenę. Z daleka mogą nie rozpoznawać znajomych. Hubel i T. chcąc dostrzec światło słabo świecącej gwiazdy. mamy w niej kilka prostych elementów. jak to sugerują obrazy Seurata. Przestrzeń wewnątrz gałki wypełnia ciało szkliste. pionowe. cały proces nie jest kontrolowany. subiektywnie odbierane jako wrażenia. chociaż inne istoty żywe wykorzystują takie możliwości. liczą około 6-7 milionów i są wyspecjalizowane w odbiorze światła dziennego (intensywnego). przy dobrej widoczności. elementarne cechy obiektów otoczenia organizmów. a nadmierne spłaszczenie z kolei powoduje przesunięcie obrazu poza siatkówkę . łączenia krzywizna i linii prostych. Wykryte proste cechy nie tworzą mozaiki. nie odczuwamy widzenia przedmiotów tak. Wiesel wykryli i opisali k o m ó r k i p r o s t e . Aby dostrzec jej kształt muszą połączyć się doznania komórek wykrywających linie proste poziome. Pręciki (słupki) są o wiele liczniejsze. Będzie natomiast wystarczająco intensywny dla słupków. gazetę trzymają ją niemal przy nosie. bywają na początku znajomości posądzani o zarozumiałość i oschłość w kontaktach społecznych. jest ich około 120 milionów. W efekcie osoby z takimi wadami oka cierpią na dolegliwość krótkowzroczności lub dalekowzroczności. pochylają się do przodu i wyglądają jakby przygnębieni. reagujące na ściśle określone. Dwaj amerykańscy nobliści D. dostrzec drut telefoniczny z odległości 0. Proces ten przebiega w . krzywizny. Osoby krótkowzroczne widzą dobrze przedmioty bliskie oku. One też umożliwiają nam widzenie barw. Widzenie cech przedmiotów. wielkości. a dno oka i ścianki boczne są usiane licznymi komórkami nerwu wzrokowego. Wyobraźmy sobie literkę B. ich wrażliwość na światło jest około 100 000 razy wyższa niż czopków. Na dnie oka. przebiega poza świadomością. czyli wyprowadzenie nerwu wzrokowego z wnętrza oka. marszczą nos. jakby spowolnione. Pierwsze. Jedna komórka np.

Obiekty świata. „ 610 – 690 „ „ „ „ czerwonej. von H e l m h o l t z. W rzeczywistości sprawa jest bardziej skomplikowana. podziwiamy bogactwo odcieni kolorów. że wyświetlając równocześnie światło niebieskie. Th. zieloną. one tylko odbijają fale świetle pewnej długości. zapewne z powodów większego ich znaczenia dla orientacji w środowisku naturalnym. bezbarwne. „ 470 – 480 „ „ „ „ błękitnej. Widzenie barw. świadczą one o powszechnym w owym czasie konturowym widzeniu obiektów rzeczywistości i o zmienności form widzenia. uznajemy ją za cechę przedmiotu. Podobne efekty uzyskuje się mieszając barwy (zjawisko addycji) lub farby. niebieską i żółtą oraz wtórne (powierzchniowe). odległość między widzianymi punktami jest u nich większa. Strzemińskiego. aczkolwiek niesprawdzalna. artysty i teoretyka widzenia form malarskich. nawiązując do tego stwierdzenia opracował teorię . W grotach. niż u ludzi o ostrym wzroku. że rozpoznajemy przedmiot widząc jedynie nieliczne jego cechy. „ 450 – 470 „ „ „ „ niebieskiej. Wrażenia wywoływane działaniem fal z krańców skali są słabo zróżnicowane. te osoby mają ostry wzrok. a ich impulsy są przetwarzane i scalane na poziomie kory mózgowej. Ostatni punkt świetlny widzą jako nieco rozsiany krąg świetlny. „ 480 – 490 „ „ „ „ błękitnozielonej. Hipoteza jest interesująca. a w konsekwencji prowadzi to do tego. zamieszkiwanych kiedyś przez ludzi pierwotnych zachowały się rysunki konturowe. Wrażenie barwy pojawia się pod wpływem działania na receptor wzroku określonej długości fali świetlnej. Y o u n g wykazał. „ 510 – 560 „ „ „ „ zielonej. Jedni widzą kontury wyraziście. W zestawie barw wyróżniamy barwy podstawowe. jakby występujące między tymi zasadniczymi. który powtarzany utrwala się w mózgu. W języku potocznym barwę przypisujemy przedmiotom. Widzimy świat barwny. „domyślając” się reszty. pochłaniając pozostałe. Nas interesuje w tym przypadku jedynie kwestia widzenia konturu przedmiotów. „ 490 – 510 „ „ „ „ zielonobłękitnej. To fale świetlne „zabawiają się” wyglądem przedmiotów. zielone i czerwone otrzymuje się światło białe. zalicza się do nich czerwoną. „ 690 – 780 „ „ „ „ purpurowej. Zatem detekcja niektórych cech przestrzeni też pozostaje gorszą. „ 590 – 610 „ „ „ „ pomarańczowej. Jakość doznania ściśle odpowiada długości fali.37 wielkim uproszczeniu następująco: pobudzenia dwu lub kilku komórek są łączone w całość „wyższego rzędu” przez komórki odbierające sygnały z kilku komórek prostych. Oczy ludzkie nie są jednakowo sprawne w tej dziedzinie. „ 575 – 590 „ „ „ „ żółtej. W efekcie tworzy się schemat przedmiotu. H. „ 560 – 575 „ „ „ „ żółtozielonej. Ich widzenie konturów przedmiotów jest rozciągnięte. Widząc przedmioty wyróżniamy ich kontury. Zdaniem W. przedmioty nie są barwne. natomiast te ze środkowej części dają różnorodność odcieni. inni nie dysponują tą cechą. wysyłające promienie świetlne długości od 470 do 650 są pełniej reprezentowane w naszej świadomości. Odpowiedniość tę przedstawia niżej prezentowane zestawienie: Fale 380 – 450 nm wywołują wrażenie barwy fioletowej.

L a d d-F r a n k l i n a. że mamy tu przykład nadmiernej uniwersalizacji ewolucyjnego wyjaśniania wszelkich zjawisk psychicznych. że czerwień i zieleń są ze sobą w pewien sposób współzależne. zatem i płodu. To przeczy teorii Ladd-Franklina. że wynika ona z zaburzeń funkcjonowania czopków „czerwonych” i „zielonych”. są barwami d o p e ł n i a j ą c y m i . Byłoby to wyjaśnienie wystarczające. Tą wadą wzroku jest dotkniętych około 5% mężczyzn i około 0. a także spowodowane urazami lub schorzeniami. Teorię Heringa. Zgodnie z nią w siatkówce oka występują trzy rodzaje czopków. Widząc np. Etiologia zjawiska jest złożona. Stosuje się je nawet takich przypadkach. gdyby nie fakt. ale jej subiektywne przeżycie jest efektem przetworzenia tych danych na poziomie mózgu. Bowiem wiadomo. Obiegowo mianem daltonistów określa się ludzi nie postrzegających czerwieni i zieleni. że daltonizm jest zaburzeniem widzenia barw. nie tłumaczy jednak niektórych aspektów widzenia barwnego. Łatwo je zaobserwować w warunkach domowych. Można przypuszczać zatem. najczęściej czerwonej i zielonej. a jest inaczej . Okazuje się. a następnie przeniesiemy wzrok na białą ścianę. H e r i n g. bowiem uniemożliwia daltonistom wykonywanie niektórych zawodów. np. a następnie czerwonej i zielonej. że człowiek pierwotny postrzegał świat achromatycznie. Okazało się.38 widzenia barwnego. czyli niewrażliwości na barwy czerwoną i zieloną. Zróżnicowanie funkcjonalne czopków potwierdził empirycznie G. twierdzącego. Mieszanie fal świetlnych w różnych proporcjach daje wrażenie różnych barw pośrednich (wtórnych). bywa ono dziedziczne. Jeżeli będziemy przez pewien czas wpatrywali się w obraz o tonacji czerwieni.5% kobiet. Jak można wyjaśnić tę zagadkę? Zadania tego podjął się E. Wydaje się. Ma ono istotne znaczenie praktyczne. wrażliwych na działanie fal świetlnych różnej długości. że niewrażliwość na barwy żółtą i niebieską jest o wiele rzadsza niż całkowita ślepota na barwy. Kluczem do rozwiązania problemu stało się dla niego zjawisko p o w i d o k u . zwaną t e o r i ą p r o c e s ó w p r z e c i w s t a w n y c h potwierdzają współczesne badania empiryczne. że w procesie postrzegania barwnego występuje zasada wyłączania czopków wrażliwych na barwę dopełniającą wobec kolorystyki obiektu spostrzeganego. zwaną t e o r i ą t r z e c h b a r w lub teorią Younga-Helmholtza. jako czarno biały i że w trakcie ewolucji kształtowało się widzenie barwne. bardzo rzadko niebieskiej i żółtej. Zaburzenie widzenia barw może wynikać np. Teoria trzech barw jest prostą i elegancką. zielonej lub czerwonej.widzą obiekty żółte. Podobnie przedstawia się relacja barwy niebieskiej i żółtej. Początkowo miało wykształcić się widzenie barw niebieskiej i żółtej. Ale obok błękitu precyzyjnie wyróżnimy żółtą barwę słońca. zieleń wiosennych traw nie postrzeżemy ich jako czerwonych. wyróżnionych przez Helmholtza. kierowcy . Jest to wada nieuleczalna. Jako ciekawostkę potraktujmy przypuszczenie C. Daltoniści nie mając możliwości takiego „mieszania” nie powinni widzieć barwy żółtej. to ujrzymy nasz obraz w tonacji zielonej. Powszechnie jest znane zjawisko d a l t o n i z m u . W a l d. z niedoboru pewnych elementów w organizmie matki. Pary te nawzajem dopełniają. a niewrażliwi na żółtą i niebieską aż o dwa. że barwę żółtą otrzymuje się mieszając zielone z czerwonym. Zasada dopełniania dotyczy także bieli i czerni. Nie postrzegający barw czerwonej i zielonej byliby zatem opóźnieni o jeden etap ewolucyjny. podziwiając błękit nieba nie ujrzymy tego obszaru jako żółtego. współczesny psycholog amerykański. co stanowi podstawę wrażeń określonej barwy. Ich pobudzenie wywołuje wrażenie barwy niebieskiej. czopki reagują na fale określonej długości. Wrażenia tej barwy są zatem niezależne od jednego z trzech rodzajów czopków. Znaczy to. w których procesy jednostkowe warunkują efekt w postaci właściwości psychonerwowych. że widzenie barw przebiega dwuetapowo. Dzięki temu drugiemu etapowi w procesie widzenia barwnego daltoniści nie wrażliwi na zieleń i czerwień widzą kolor żółty. Dodajmy.

maszynisty suwnicowego. że ich nie odbieramy. są przenoszone na układ trzech małych kosteczek (młoteczek. kowadełko i strzemiączko). znajdującej się w u c h u w e w n ę t r z n y m. leczenie). tam drgania b ł o n y b ę b e n k o w e j. filmowców i drukarzy. który przekazuje drgania do ś l i m a k a. bogata w skojarzenia. na niej lokuje się n a r z ą d C o r t i e g o. nie powiązane z procesem słyszenia. symbolizuje zdrowie. a zmniejsza się przy świetle niebieskim. które poprzez kanał słuchowy kieruje fale dźwiękowe do u c h a ś r o d k o w e g o. barwa żółta jest ciepłą i spokojną. Pokazuje to opis zamieszczony w ramce nr 10. głośnością (siłą) i jakością. pomarańczowa jest wesoła. Kolory pomieszczeń pracy wpływają na poziom i szybkość narastania zmęczenia. Kolor czerwony przyśpiesza rytm pracy serca. aktywizująca. ( cykli na sekundę). kojarząca się z błękitem nieba. ogień. zielony spowalnia. wypełnionej płynem. zwanej chromoterapią (od greckiego chroma-barwa. . np. a czerń kojarzy się z emocjami pozytywnymi. skłaniająca do zadumy. wrażenia słuchowe. co nie znaczy. radosna. Właściwość kolorów w postaci wpływania na nastroje człowieka wykorzystuje się także w psychoterapii. Pozbawia ich także przeżyć estetycznych uwarunkowanych „grą kolorów” dzieł malarzy. że barwy wywierają wpływ na procesy fizjologiczne. są one odbierane jako drania przedmiotów. niebieska również spokojna. ze zbiorem k o m ó r e k w ł o s k o w a t y c h. Siła nacisku mięśni dłoni. Człowiek doznaje wrażeń słuchowych w rezultacie działania na receptor słuchu wibracji przedmiotów. Słyszane dźwięki charakteryzują się trzema cechami: wysokością. potęgę. przekazywane do mózgu i odbierane jako doznania słuchowe. krętej rurki. Jest ich około 30 000. przytulną. Goethego. kolor i therapeia-opieka. jest przeciwstawieniem radosnej niewinności bieli. Słuch. W niektórych kulturach azjatyckich biel jest wyrazem smutku. energię. Receptory słuchu są rozmieszczone w uchu. Barwy mają duże znaczenia praktyczne jeszcze w innym sensie. Badania naukowców francuskich dowiodły. wprawiająca w dobry nastrój. fiolet jednocześnie przyciąga i odpycha. co wzbudza impulsy nerwowe. ożywiająca. czerń w naszej kulturze jest symbolem smutku i żałoby.39 samochodu. Przeciwnie . kojarzy się z pełnią życia. organie o bardzo skomplikowanej budowie. Ramka 10 Zdaniem wielu artystów i znawców sztuki. Wyróżniamy w nim u c h o z e w n ę t r z n e. Przepływ płynu w ślimaku powoduje falowanie k o m ó r e k w ł o s k o w a t y c h. bądź podniecających odpowiednio do wskazań diagnostycznych. symbolizuje nadzieję. Wnętrze ślimaka pokrywa cienka b ł o n a p o d s t a w o w a. Ze ślimakiem są połączone k a n ał y p ó ł k o l i s t e . mierzona dynamometrem. barwa czerwona jest podniecająca. wzrasta przy oświetleniu czerwonym. Hz nie są słyszalne. stanowiącym właściwy receptor słuchu. wytwarzających fale głosowe o częstotliwości od 20 do 20 000 Hz.Istota poczynań sprowadza się do poddania pacjenta działaniu barw uspakajających. a także ze smutkiem i tęsknotą. ale jednocześnie poważna. Natomiast światło zielone sprzyja wysiłkowi długotrwałemu. krew. odpowiadające za utrzymywanie równowagi ciała. zielona jest barwą uspakajającą. odpowiednika siatkówki w oku. Dźwięki poniżej 20 Hz i powyżej 20 tys.

szmer mieszkania. Powyższe powody uzasadniają konieczność prowadzenia walki z hałasem. a wyższe harmonicznymi. Jest to miara wypracowana w Laboratorium Telefonicznym Bella. samolot odrzutowy. Jeżeli ostatnia jest . tworzących dany dźwięk. popełniają więcej niż przeciętnie błędów. a z jakiej odległości usłyszysz Ty. używanych w miejscach pracy i zamieszkania ludzi. próg bólu. odgłosy w przeciętnym biurze. wybuch rakiety może nieodwracalnie zniszczyć receptor słuchu. mała daje odczucie niskiej wysokości dźwięku. potężny grzmot. pogłos. przędzalnia. cichobieżny samochód. wybuch bomby. rakiety. słyszy szept z odległości 90 metrów. Etiopczyk. wielka. traktowanym jako szkodliwe dla zdrowia zanieczyszczenie środowiska. Wysokość dźwięku nie jest jednak prostą odpowiedzialnością parametrów częstotliwości. W wielu krajach wprowadzono prawne ograniczenia dopuszczalnej głośności urządzeń. w przędzalniach albo w kuźniach fabrycznych po kilu latach pracy nie słyszą wysokich dźwięków. praca świdra pneumatycznego. Stałe przebywanie w środowisku o dużej głośności (powyżej 85 decybeli) powoduje trwałe uszkodzenie słuchu.in. I tak na przykład niskie dźwięki wydaje kontrabas (około 40 Hz. G ł o ś n o ś ć lub siła dźwięku mierzy się w decybelach. odbierać piękna gry na skrzypcach. żyjący w środowisku naturalnym. nie słyszą popiskiwania dzieci. hala fabryczna. Destrukcji ulegają komórki włosowe. bardzo silny dźwięk. cichy szept. a także jako czynnik obniżający poziom sprawności ludzi (narażeni na hałas są m. Osoby pracujące np. nie mogą więc np. Przy jego niskiej wysokości różnicę tonu zauważamy już przy małej zmianie częstotliwości. wysokie flet (2 050 Hz). Również jednorazowy. np. szanowny studencie (mieszkańcu) wielkiego miasta w Polsce? Już dwugodzinna ekspozycja na dźwięki o sile około 100-120 decybeli wywołuje często głuchotę stymulacyjną. W skali tonów fortepianu ostatnia jest o 140 razy większa od właściwej dla dźwięków niskiej wysokości. Pod wpływem nadmiernej głośności środowiska obniża się też wrażliwość słuchu ludzi w nim pozostających. np. Decybele 0 18 20 40 60 70 80 90 100 110 120 130 140 160 200 Zjawisko próg słyszalności. a bardzo wysokie skrzypce (około 3 070 Hz).wysokiego. zespół rockowy ze wzmacniaczem. miej wydajni w pracy. głośniejsze dźwięki wywołują ból. natomiast przy wysokiej niezbędna jest zmiana bardzo znacząca. trwającą kilka godzin. o rozmaitej amplitudzie i częstotliwości. Najniższa w nim częstotliwość nazywa się podstawową. start concorde’a. ruchliwa ulica. są zestresowani). rozmowa. Orientacyjną skalę głośności w decybelach przedstawia niżej zamieszczone zestawienie.).40 W y s o k o ś ć dźwięku zależy od częstotliwości. J a k o ś ć albo barwa lub tembr dźwięku jest zależna od wzajemnego stosunku tonów częściowych. a one nie regenerują się i nie mogą być „poprawiane” chirurgicznie. wyrażająca wielkość fizycznego ciśnienia powietrza na bębenek. przejeżdżający pociąg.

Ph. orientujemy się w tym. ustawiając uszy w różnych odległościach do domniemanego źródła dźwięku. Świetnie np. Myśliwy np. dźwięk postrzegamy jako współbrzmienie. występującą pod dwoma postaciami. g ł u c h o t a n e r w o w a. Czułość tego układu orientacji jest tak wielka. tyłu lub klasnął nad głową). że wysokość oddalającego się dźwięku obniżą. jak np. Drugą. ma miejsce wtedy. napadniętego z tyłu nie ochroni nawet bardzo dobry wzrok. że nie bardzo wiemy skąd dochodzi do nas odgłos klaskania. a okaże się. a zbliżającego się narasta. Fizycy dokładnie rozpoznali zjawisko Dopplera. przyjemne dla ucha. Zimbardo utrzymuje. ma słuch upośledzony. by klasnął w dłonie w miejscach równo oddalonych od lewego i prawego ucha (ustawiając się z przodu.000 027 sekundy wystarcza do by zlokalizowania położenia źródła dźwięku.41 wielokrotnością podstawowej. Podobnie sprawa ma się z głośnością (siłą) dźwięku. Pierwsza. charakteryzuje uszkodzenie komórek włosowatych lub nerwów prze- . Tę wadę można niwelować przez zastosowanie aparatu słuchowego. Dźwięki dochodzące do nas z daleka mają niższą wysokość. to bodziec akustyczny pobudzi receptor lewego ucha z minimalnym opóźnieniem w porównaniu z prawym. to wrażliwość naszego ucha zasługuje na określenie: fenomenalna. że wzrokowo nie można zlokalizować miejsca danego zdarzenia. Jeżeli tak jest. Na podstawie tych wskaźników mózg lokalizuje poruszające się źródło dźwięku. Lokalizacja źródła dźwięku. Finezyjna struktura aparatu słuchu może zostać uszkodzona lub z upływem lat życia obniżyć swą sprawność. Wystarczy zamknąć oczy i poprosić kolegę. drapanie żelazem po szkle. Ten wspaniały mechanizm zawodzi w pewnych sytuacjach. że różnica wysokości dźwięku docierającego do ucha stanowi wskaźnik dla lokalizacji dźwięku. Każdy z Czytelników może sam przekonać się o tym. Dźwiękom harmonicznym przeciwstawiamy szumy. czy grzmi w pobliżu nas. że już różnica wielkości 0. Wielu ludzi. Człowiek jest wzrokowcem. Pierwszy polega na wykorzystaniu różnicy czasu docierania dźwięku do lewego i prawego ucha. z którego dochodzi dźwięk: wtedy mimowolnie zaczynamy poruszać głową. Jeżeli źródło dźwięku znajduje się np. ale bywają takie sytuacje. Są one odbierane jako niemiłe. wykonując prosty eksperyment. by mózg przeanalizował dane i określił położenie źródła dźwięku. gdy błona bębenkowa zostaje uszkodzona (mechanicznie albo w wyniku procesu chorobowego) lub kosteczki ucha środkowego zatracają zdolność drgania w wyniku czego pobudzenie nie dociera do komórek włosowatych. Jak to się dzieje? Dwa mechanizmy układu nerwowego służą realizacji tej funkcji psychicznej. po prawej stronie. niż dochodzące z bliska. czyli chaotyczne tony. Drugi mechanizm lokalizacji źródła dźwięku sprowadza się do wykorzystania wskaźnika wysokości dźwięku. słysząc chrząkanie dzika w gęstym lesie nie określi przy pomocy oka miejsca jego przebywania. Okazuje się. W ten sposób zapewniamy dopływ do mózgu dodatkowych danych o różnicach odległości źródła od uszu w różnych położeniach. Mamy wtedy do czynienia z głuchotą. Jednak ta nieznaczna różnica czasu zadziałania bodźca wystarcza. niestety. wzmacniającego siłę bodźca dźwiękowego. Ta właściwość funkcjonalna receptora słuchu pozwala nam zrozumieć nasze zachowanie w sytuacjach niepewności miejsca. nie uporządkowane wokół częstotliwości podstawowej. W takich i podobnych sytuacjach nadzwyczaj pomocną jest słuchowa zdolność lokalizacji źródła dźwięku. g ł u c h o t a p r z e w o d z e n i o w a. że trudno jest zlokalizować położenie źródła dźwięku jeżeli znajduje się ono w równej odległości od uszy. Polega ono na tym. czy też w oddali.

który reaguje na jej skład chemiczny. Wewera. G. e z 30 000 kom Zmysł smaku. przy tym wrażliwość na bodźce.42 wodzących impulsy do mózgu.1 sek. Receptorami smaku są kubki smakowe. przy tonach niskich u wierzchołka. Zgodnie z nią fala głosowa wędruje wzdłuż błony usznej i pobudza maksymalnie tę jej część. że przy tonach wysokich błona najsilniej drga u podstaw ślimaka. dotyczące określonego aspektu tego zjawiska. wrażliwe tylko na obecność substancji jednego smaku: słodkiego. Inne reagują na dwa lub więcej rodzaje bodźców. rozsianych na powierzchni języka. są przebogate. Nie ma jednolitej teorii słyszenia. jak dotychczas. dotyczy rozróżniania wysokości dźwięku. umieszczone w brodawkach. Niektóre z tych receptorów są wyspecjalizowane. Teorie słyszenia. Ale doznania smakowe. drgają pod wpływem działania dźwięków różnej wysokości. sposobem jej przeciwdziałaniu jest zabieg chirurgiczny wszczepienia sztucznego ślimaka. potrafią oni na podstawie smaku określić rok produkcji wina. Okazuje się.004 % chininy w roztworze jest wykrywana! W ten przemyślny sposób organizm człowieka został . G. Według niego fale o dużej częstotliwości wywołują sekwencyjne pobudzenie neuronów. Helmholtza. grożące zatruciem) jest niezmiernie wysoka. Reakcje na pojawienie się podniety o danym smaku są bardzo szybkie. Bekesy udowodnił. zaproponowaną przez G. kwaśnego. są sygnałem dla mózgu. Problem ten próbowano rozwiązać tworząc t e o r i ę w ę d r u j ą c e j f a l i. z których je wytworzono. Teoria ta nie wyjaśnia faktu odbierania wysokości dźwięków powyżej 400 Hz. a jej częstotliwość jest dla mózgu sygnałem rozpoznawczym dźwięku. W przypadku tej dolegliwości jedynym. Sprawni kucharze są zdolni tworzyć niezwykłe kompozycje smakowe. Z dna kubeczka wyrasta malutki włosek. powodując salwę pobudzeń. wystarczy 0. opracowana przez A. do jego rozpoznania. To wyjaśnia możliwość odbierania dźwięków o wysokiej częstotliwości mimo powolności pobudzeń pojedynczych neuronów. Różne miejsca pobudzonej część błony ucha. Zgodnie z nią impuls nerwowy powstaje tylko pod wpływem szczytu działającej fali. wrażenia smakowe. Kiperzy z kolei demonstrują wysoki poziom czułości tego zmysłu. przynajmniej niektórych ludzi. gorzkiego i słonego. wyjaśniającej problem słyszenia. że pojedynczy neuron może reagować nie częściej niż 300-400 razy na sek. Już 0. opracowana prze H. Bella.. T e o r i a m i e j s c a. Konkurencyjną wobec przedstawionych jest t e o r i a c z ę s t o t l i w o ś c i (telefoniczna). Bekesy’ego. zwłaszcza gorzkie (potencjalnie bardzo niebezpieczne. Człowiek obiera cztery podstawowe wrażenia smakowe: słodkiego. podobnie jak struny harfy. przenoszone na komórki włosowate. a nawet winnicę. gdzie je wyhodowano. Są natomiast teorie cząstkowe. Uzupełnieniem tego wywodu jest t e o r i a s a l w y. każda z nich jest bardziej przydatna przy rozumieniu pewnej grupy faktów. które jednak stanowią jedynie kompozycje wymienionych czterech smaków. zawartość substancji dostającej się na zasadzie dyfuzji do wnętrza kubeczka jest odbierana przez receptor włoska. że obie główne teorie uzupełniają się. opracowana przez E. kwaśnego lub słonego. która jest najbardziej wrażliwa na daną wysokość dźwięku. Drgania określonych miejsc. Teoria Bekese’go uzupełnia i konkretyzuje zapatrywania Helmholtza. gorzkiego. gatunek winogron. bowiem wiadomo.

ale już 1/3 powierzchni kory mózgu psa (200 milionów komórek na powierzchni 80 cm kw. Mimo tych właściwości zmysł smaku wymaga niekiedy „ wsparcia” przez wzrok i węch. Preferencje smakowe są bardzo zróżnicowane. a sęp padlinę z 40-tu. Mają jednak zdolność szybkiej regeneracji. Według Lindy Bartoshuk reakcje na gorycz . bowiem smakowo .). praktycznie ich wymiana następuje co 7-10 dni. kwasów. Interesującą rzeczą jest to. Już starożytni powiadali. Węch. Ostatni posługują się węchem przy określaniu kierunku poruszania. Zasięg naszego węchu określamy raczej w metrach. W rzeczywistości to oni nie są w stanie go wyczuwać. Dzieci i młodzież bardziej lubią produkty słodkie. Mimo to warto wskazać na niektóre prawidłowości. które poprzez jamę ustną mogłyby przedostać do przewodu pokarmowego. ale pobudzenie może wystąpić pod wpływem 8-miu molekuł substancji zapachowej. Jednak ich walorom odżywczym szybko przydajemy dodatnie oceny emocjonalne i traktujemy jako smaczne. nazwy i emocje. że tysiące odmian smaku nie mają należytej reprezentacji językowej. słodycz. Do wywołania wrażenia zapachu niezbędne jest pobudzenie 40-tu komórek.Szacuje się.43 ewolucyjnie zabezpieczony przed destrukcyjnym działaniem szkodliwych chemicznie czynników . identyfikacji potomstwa ( foki w tysięcznym stadzie bezbłędnie odnajdują swoje małe na podstawie właściwości zapachowych). witamin. wielu odmian skrobi. a więc węch nie wzmacnia doznań smakowych. w których to (reklamach. Twierdzi ona. ludzie dojrzali rozkoszują się smakami pikantnymi lub kombinacjami smakowymi. przy zamkniętych oczach nie jesteśmy w stanie rozróżnić smaku jabłka i surowego kartofla! Przy silnych przeziębieniach nie smakuje nam jedzenie. określonych na podstawie doświadczeń z poza dziedziny smaków.) i aż 100% kory mózgu ryby (E. Zróżnicowanie to wynika z odmiennych funkcji węchu u człowieka i organizmów niższego szczebla ewolucyjnego. np.. że wrażliwość smakowe pogarsza się wraz z wiekiem. wraz z wiekiem zmieniają się upodobania smakowe. rajski. ponieważ mamy zatkany nos. Po drugie. Przede wszystkim wiadomo. Kubki smakowe nie są odporne na szkodliwe działanie alkoholu. że słodkowodny węgorz ma ich około 3 mild ! Niektóre owady wyczuwają zapach. również niektóre ssaki rozpoznają „zapachowo” obiekty z dużej odległości. niedźwiedź polarny zwęszy fokę z odległości 20 km. znajdującym się w komórkach nabłonka jamy nosowej. a nie produktach) akcentuje się ich smak niebiański. że bez życiowego przygotowania nie wyczuwamy smaku tłuszczu. Zapachy odbieramy dzięki receptorom (włoskom). Mimo to węch u człowieka jest zmysłem o relatywnie niewielkim znaczeniu. że o gustach nie należy dyskutować. Ryś np. że potrawy nie mają smaku. ( 5 milionów komórek na powierzchni 5-14 cm kw. . Zatem ludzie z uciętym językiem (kiedyś stosowano taką karę) nie są pozbawieni doznań smakowych. śnieżny. wyczuwa obecność swej ofiary z odległości 5 km. subiektywne. Ośrodek węchu zajmuje 1/20 powierzchni kory mózgowej człowieka. Widzimy to w reklamach produktów spożywczych. białka. kwaśne i słone są wrodzone. natomiast wyróżniania wielu smaków uczymy się kojarząc w jedno ich właściwości. jakie wzbudzają. smak wszystkich smaków odwołując się do przyjemności. samicy z odległości 10 km. Hilgard). W przypadku uszkodzeń brodawek językowych ich funkcje przejmują komórki z głębi jamy ustnej. dymu papierosowego i innych czynników. starzy ludzie często narzekają na to.

a dokładniej w różnych warstwach skóry. kawy i kaprylowy (kozi). Pozostałe zmysły. octu. ze względu na trudny dostęp do receptorów. do odpowiedniej partii mózgu gadów.44 rozpoznawania zagrożeń i obcego terytorium. pozostał w stanie bliskim pierwotnego. tulącą wybierają tę ostatnią. Wśród znawców problematyki mamy zwolenników t e o r i i r e a k c j i c h e m i c z n e j. Pytanie o mechanizm funkcjonowania zmysłu węchu pozostaje.in.stanowiących 70% całości. że wrażenie węchowe jest następstwem wspomnianej reakcji pomiędzy smakowaną cząstką jakiejś substancji a receptorem smakowym i wyznawców t e o r i i f e r o m o n ó w. dotykanie wzajemne wzmacnia więź uczuciową. Dotyk np. np. świadczy fakt występowania w naszym genomie genów nieczynnych. utrzymujących. a także swędzenia. prawdopodobnie najstarszy ewolucyjnie ze wszystkich zmysłów. odpowiedzialnego za doznania węchowe. Ci drudzy sądzą. np. Odgrywa on szczególna rolę w rozwoju człowieka i zwierząt i kształtowaniu relacji społecznych. bez jednoznacznej odpowiedzi.lokalizacji i łaskotania. zarówno dzieci jak i dorosłych. nacisku. mieszczący się w jamie ustnej i służący do odbierania specyficznych zapachów. „dostarcza” wrażeń wibracyjnych. b ó l u i t e m p e r a t u r y. jak dotychczas. małpiątka pozbawione możliwości dotykania matki przeżywają negatywne emocje. W życiu codziennym wyróżniamy większą ilość odrębnych i podstawowych zarazem doznań tego typu. głaskane. Wcześniej przedstawione zmysły wzroku i słuchu są zmysłami d y s t a n s o w y m i. Rozstrzygnięcie nie zapadnie szybko.poczucia bólu. że wdychane cząstki są jednocześnie nośnikami promieniowania podczerwieni i właśnie ono wywołuje wrażenia zapachowe. zwłaszcza świadczących o gotowości seksualnej samicy. C. Niemowlęta ludzkie szybciej się rozwijają jeżeli są dotykane. masowane ręką matki. Według E. U zwierzą pozbawionych pieszczot matki obserwuje się obniżenie wydzielania hormonu wzrostu. zmysł bólu. Ich pobudzenie wywołuje wiele zróżnicowanych wrażeń. U niektórych zwierząt wykształcił się w procesie ewolucji narząd Jakobsona (przylemieszowy). Możemy zatem powiedzieć. Wielość funkcji węchu u zwierząt doprowadziła do ukształtowania aż tak skomplikowanego w swej budowie organu zmysłu. m.Ta klasyfikacja naukowca nie pokrywa się z odczuciami ludzi. O zastoju rozwojowym węchu. Przeciętny człowiek rozróżnia od 4 do 10 tysięcy zapachów. spalenizny. gdyż badania zmysłu węchu jest niezmiernie trudne. Natomiast węch u człowieka. C r o c k e r a mamy cztery podstawowe zapachy: piżmowy (zapachy wonne). a mając do wyboru sztuczną matkę karmiącą albo dotykającą. o czym świadczy duże podobieństwo części mózgowia ludzkiego. a specjalista. np. Węch u człowieka zatracił funkcje zmysłu orientującego w otoczeniu i już we wczesnych fazach ewolucji prawdopodobnie służył jedynie do rozpoznawania pokarmów. bowiem ich receptory znajdują się w skórze. projektujący zapachy dezodorantów lub perfum aż 30 tysięcy. a pond to bólu! Jednoczesne pobudzenia komórek kilku receptorów skórnych daje wrażenie wilgotności lub suchości. natomiast dotyk należy do grupy zmysłów k o n t a k t o w y c h. U ludzi. Określamy je zbiorową nazwą z m y s ł ó w s k ó r n y c h. kwaśny. Do grupy tej zaliczamy z m y s ł d o t y k u. zimna. że jedną z istotnych funkcji dotyku jest . temperaturywrażeń ciepła. a nawet regresji. Dotyk odgrywa ważną rolę w rozpoznawaniu właściwości otoczenia. ilościowo przewyższających liczbę samych zmysłów.

a dotykanie pleców cyrklem lub nożycami o rozpiętości ramion poniżej 60 mm odczuwamy jako jedno dotknięcie. Wrażenia dotykowe zawsze odnosimy do konkretnego miejsca na powierzchni naszego ciała. bowiem komórki wrażliwości dotykowej są rozsiane w różnych punktach skóry. wywołuje natomiast w r a ż e n i a n a c i s k u.” I ta właśnie domieszka bólu czyni rozkosz bardziej wyrazistą i intensywną. Łatwo rozróżniamy powierzchnię gładką i chropowatą. zaistniałym po zewnętrznym uszkodzeniu ciała mózg otrzymuje niemal natychmiastową informację. Znaczącą role w rozpoznawaniu właściwości obiektów odgrywa d o t y k o w a w r a ż l i w o ś ć w i b r a c y j n a. mózg różnicuje te sygnały według kryterium siły zagrożenia. reumatycznego. znamy też ból nękający.. natomiast stopień jej jednostkowego zróżnicowania określają zarówno czynniki genetyczne jak i nabyte doświadczenie życiowe. Natomiast patologiczną jest już niemożność przeżycia emocji pozytywnych bez kojarzenia ich z bólem. dokuczliwy mimo niezbyt dużej intensywności. Wibracje powstają w następstwie względnego ruchu obiektu i zmysłu. Funkcjonalnie ból jest dla organizmu sygnałem zagrożenia zewnętrznego lub wewnętrznego. Powiadamy. rozkoszy. W r a ż e n i e b ó l u nie jest przeżyciem jednorodnym.5 do 1 mm i oddalonych od siebie przerwami kilkumilimetrowymi wymaga długotrwałych ćwiczeń Trzecia istotna funkcja zmysłu dotyku ujawnia się poprzez s y g n a ł y l o k a l i z a c j i bodźca. Dotykanie powierzchni nieruchomej nie stanowi dostatecznej stymulacji dla powyższej funkcji. Natomiast nauczenie się czytania alfabetu Braille’a.serca wynika z poczucia niewdzięczności.. Odległość między nimi wynosi zaledwie 1 mm . sprzyjającego organizmowi otoczenia. Najbardziej wrażliwym na dotknięcie jest czubek języka. jest jakby wrodzoną umiejętnością.45 emocjonalne rozpoznanie sprzyjających partnerów w środowisku i kształtowanie tendencji propulsywnej do miłego. czyli ból psychiczny. Nie jest to jedyna funkcja bólu. przekazywaną poprzez cienkie włókna nerwowe (włókna c). z reguły jest to sygnał bezpośredniego zagrożenia zewnętrznego. Przedstawiony fakt tłumaczy dlaczego językiem wykrywamy drobniutkie skazy na zębach. rozróżniają zatem cierpienie ściśle związane z bólem somatycznym i niezależne od niego. Ich rozmieszczenie nie jest równomierne.. Co więcej.zaznaliśmy rozkoszy aż do bólu. że „. dlatego też lokalizacja dotykania nie jest jednakowo dokładna na całej powierzchni ciała. a na plecach aż 68 mm. Dla porównania: podobne odległości na poduszce palca wskazującego wynoszą 2 mm. na przedramieniu już 40 mm. W niektórych przypadkach nie występuje pobudzenie receptora bólu. Z tego powodu rozpoznanie powierzchni jakiegoś przedmiotu przez przesuwanie po nim palców nie jest trudne. zadowolenia. nieustanny. W dodatku podobnie jak ból przeżywamy cierpienie. Możemy mieć zamknięte oczy i zatkane uszy a mimo to odczujemy zaistniałe dotknięcie w jakimś miejscu ciała. które nie przewodzą impulsów nerwowych bólu o innym charakterze. który zazwyczaj sygnalizuje nam zaburzenia funkcjonowania organów wewnętrznych. Wrażliwość na ból jest wrodzoną. Często jest on pożądanym dodatkiem do przeżywanych uczuć i emocji radości. odrzucenia społecznego. mniej alarmowych. głęboki. na policzku 11 mm. Sygnały te inicjują błyskawiczne działania. bowiem na nim jest największe zagęszczenie komórek tej wrażliwości. już na poziomie odruchu Możemy zatem zasadnie powiedzieć. kształty proste i krzywizny. kiedy indziej przeżywamy ból tępy. O bólu. Niektórzy ludzie cierpią jednak z powodu wystąpienia konkretnego bólu. np. że ból odgrywa doniosłą role w procesie utrzymywania przy życiu jednostek i gatunków. niepowodzenia-ogólnie: z zaburzenia poprawnych relacji społecznych. na czerwonej części warg 5 mm. zawodu życiowego. Zmysł dotyku pozwala również rozpoznawać właściwości obiektów świata zewnętrznego. np. a doznawany ból. czyli układu kropek wypukłych od 0. Niekiedy doznajemy bólu ostrego. kolistość i formy kanciaste. który to ruch ułatwia rozpoznanie powierzchni dotykanej. Kobiety wykazują większą .

W a l l a. zwana t e o r i ą t a m y lub wrót. nogi pacjent wciąż czuje dochodzące z niej dokuczliwe bóle. naturalna substancja łagodząca natężenie bólu.46 odporność na ból przewlekły. gdy zostaną podrażnione komórki bólowe. a mózg . M e l z a c k a i P. Świadczy to o wpływie norm kulturowych na przeżywanie bólu.sterujący takim ruchem. Zgodnie z nią włókna nerwowe nerwów skórnych mogą jednocześnie przekazywać do mózgu tylko pewną ilość impulsów. świadczące o przemożnym wpływie procesów zachodzących w mózgu na doznania bólu. że kobiety nigeryjskiego ludu Jaruba nie krzyczą pod wpływem bólów porodowych. Pod wpływem przekonania o działaniu leku. oglądanie atrakcyjnych obrazów itp. boks) są wyraźnie mniej wrażliwi na ból. że receptory bólu w tym miejscu przestały istnieć. Skutecznie zmniejszają intensywność odczuwanego bólu masaż okolic wokół bólowych. hodowane przez R. Jednak występują liczne sytuacje paradoksalne. ich stymulacja elektryczna. Głębokie przekonanie o celowości takiego postępowania „wypiera” ze świadomości doznania bólu. niż sportowcy innych dyscyplin. b ó l f a n t o m o w y . w niektórych kulturach przeważają informacje minimalizujące jego dokuczliwość lub grozę. podobnie jak w przypadku rzeczywistego uszkodzenia ciała. Wrażenie bólu pojawia się zazwyczaj. a także i tego. Na szczęście . Mimo przebicia dłoni grubymi gwoźdźmi ludzie ci nie krwawią i nie odczuwają silnego bólu. Szczenięta. bowiem wykonanie np. że uprawiający sporty kontaktowe (zapasy. na podstawie tych sygnałów określa wzajemne położenie tych mięśni i sekwencję ich aktywności. ale neutralnych leczniczo. Z b o r o w s k i. Wiadomo też. np. chronione przed doznaniami bólu. Amerykanie pochodzenie anglosaskiego są bardziej odporni na ból. Impuls ostrego bólu poprzez nerwy c (droga szybkiego przekazu) dociera bezpośrednio do mózgu. że doświadczenia modyfikują przeżycia bólu. po odwróceniu uwagi od bodźca bólu. chociaż jest to typowa reakcja kobiet sąsiedniego plemienia (i nie tylko). mimo to. odczuwany w części ciała usuniętej chirurgicznie. czyli podawanie cierpiącemu substancji charakteryzowanych jako przeciwbólowe. w mózgu wydziela się endorfina. B o d ź c e k o n k u r e n c y j n e w o b e c b ó l u n i w e l u j ą l u b o s ł a b i a j ą j eg o d z i a ł a n i e. Jest to złożony system sygnałów. otworzą wcześniej zaistniałą tamę. wy-puszczone na wolność pchały mordki do ognia tak długo. przewodzonym drogą nerwów grubych (A). że pod jego wpływem tworzymy obraz czynników i miejsc grożących bólem lub ból wywołujących. Sygnalizują one położenie przestrzenne części ciała oraz wykonywane ruchy. Fakt ten dowodzi tego. Jednym z takich zjawisk jest tzw. Znana jest metoda placebo. Powyższe konstatacje są zgodne z wynikami badań porównawczych przeżywania bólu w różnych środowiskach społecznych i kulturowych. Po amputacji np. czyli receptorów rozmieszczonych w mięśniach i stawach. M e l z a c k a w sztucznych warunkach. opracowana przez R. w innych akurat odwrotnie. W r a ż e n i a k i n e s t e t y c z n e pochodzą z p r o p r i o c e p t o r ó w. aż się sparzyły boleśnie. Mechanizm ten wykorzystuje się w terapii bólu. Dlaczego tak się dzieje? Próbą odpowiedzi na to pytanie jest teoria mechanizmu bólu.Jeżeli w trakcie tego zadziałają inne pobudzenia odpowiedniej intensywności.myślenie o rzeczach przyjemnych. psycholog amerykański. niż pochodzenia włoskiego lub żydowskiego. uniemożliwiając jednocześnie intensywny dopływ impulsów bólowych. wywołujących ból. Znany jest filipiński zwyczaj krzyżowania młodych mężczyzn w okresie Świąt Wielkanocnych. M. Niejako odwrotnym paradoksem jest nie odczuwanie bólu mimo działania silnych bodźców. Tama taka może utworzyć się również pod wpływem aktywności określonych partii mózgu. jednego kroku wymaga współdziałania około 200 mięśni. stawiając tamę innym pobudzeniom. wykazał. niż mężczyźni. lekkie pocieranie miejsc bolących a także odwracania od niego uwagi (znany „chwyt” pielęgniarek).

pisze M. który znajduje się na wysokości mego czoła. że modalność doznań zmysłowych nie sprowadza się do prostego rozróżnienia wrażeń wzrokowych. wrażenia synestetyka są stałe. niż poznawane wzrokiem. parę centymetrów od mojej twarzy. O czym każdy z nas może przekonać się stawiając pierwszy krok po rannym przebudzeniu. słuchowych i innych lecz kryje w sobie bardziej znaczące i skomplikowane zagadnienia. wykryta językiem. jednocześnie i aistesis –odczucie). skoro jest ono fioletowe?. Przy zamkniętych oczach rozpędzanie samolotu pasażerowie odbierają jako jego wznoszenie. .47 dla nas większość impulsów. Przedmioty np. np. nigdy się nie zmieniają. Rolą przedsionka. Zmysły naszego organizmu dostarczają niezbędnych informacji do sprawnego funkcjonowania w środowisku fizycznym. Receptorem równowagi są k a n a ł y p ó ł k o l i s t e oraz p r z e d s i o n e k. Kanały to trzy owalne rurki. I nawet gdy pomyślę o czasach szkoły podstawowej .nr 4. „widzę” jego barwę i kształt jakby na ekranie. Kiedy pożyczam te książki od niej. 2004 r. Na tej samej zasadzie powstają impulsy informujące o przyspieszeniu w ruchu liniowym. a dokładniej woreczków przedsionkowych. znajdujące się błędniku ucha. Jest ona uwarunkowana właściwością receptora zmysłu. jest dostarczenie impulsów. ustawione w trzech płaszczyznach i wypełnione płynem (endolimfą).Gdy słyszę jakiś dźwięk. Ramka 11 Interesującym i intrygującym zarazem jest zjawisko synestezji (od greckiego syn-razem. wydaje się wielką. a innej pani dźwięk dzwonka u drzwi jawi się w postaci niebieskich kółek. leżących u podstaw kanałów. który przy poruszeniach głowy lub przechyłach ciała w określonej płaszczyźnie naciska na komórki włoskowate błony wewnętrznej kanału. że użyła złych kolorów dla oznaczenia słów! Jak słowo rozpoczynające się na literę „p” można podkreślić innym pisakiem niż niebieski? Dlaczego do słowa „charakter” użyła zielonego. zawsze widzę je zabarwione na zielono. płynących z prioprioceptorów nie jest uświadamiana. dla pewnej plastyczki słowo Bożenka jest żółte. oglądana jawi się drobiazgiem.. Zimy kawałek żelaza zmysły skórne odbierają jako wilgotne. czyli jednoczesne odczuwanie dwu lub kilku wrażeń. W konsekwencji różne wrażenia bywają niespójne poznawczo. bo stwierdzam. kiedy w pierwszej klasie mama pytała mnie w środę. Te i podobne niespójności poznania zmysłowego są korygowane w procesie interpretacji treści wrażeń. która zazwyczaj kupuje podręczniki potrzebne do egzaminów. Powyższe fragmenty tekstu pokazują. Syntetycy widzą jednostkowe słowa jako zabarwione na dany kolor. tylko podkreśla najważniejsze rzeczy kolorowymi paskami. Nie robi notatek. Informują one o położeniu przestrzennym poszczególnych części ciała. Podrażnienie skóry prądem elektrycznym wywołuje bądź wrażenie pieczenia. poznawane tylko dotykiem wydają się większymi. jakie lekcje mam następnego dnia.. zaś zmysł równowagi o układzie całego ciała. Punkty zimna reagują bowiem jednako na temperaturę bardzo wysoką i bardzo niską. Nie da się ich w żaden sposób nauczyć. „Mam na studiach koleżankę. informujących o położeniu ciała w pionie. Cagara (Charaktery. głową do góry. Gdy słyszę słowo „czwartek” . Praca prioprioceptorów jest ściśle powiązana ze z m y s ł e m r ó w n o w a g i. spełniający swą wyjątkową funkcję. Wykonując stójkę uruchamiamy „alarm” wysyłany z tego receptora. bądź swędzenia. Jednoczesne pobudzenie przyległych komórekreceptorów zimna i ciepła daje wrażenia gorąca.). Dziurka w zębie. mam kłopot z uczeniem się... jednak każdy z nich jest swoiście autonomiczny. Nacisk i siła nacisku są przekazywane do mózgu w postaci impulsów nerwowych. w płaszczyźnie którego dokonuje się ruch. czwartek zawsze był zielony”.

Współcześnie omawiane zagadnienie traktujemy jako problem t r a n s d u k c j i . bodźce bardzo silne są dokuczliwe. Ich właściwością jest to. mimo to wpływają na niektóre stany i procesy psychiczne. że podprogowe bodźce torujące (priming) wpływają na interpretację treści bodźca rozpoznawanego. W jakim sensie? S. Z oka np. należącego do tej samej klasy. że nie docierają one do świadomości. J. Wrażliwość zmysłów Kolejnym wielkim zagadnieniem psychologii doznań zmysłowych jest relacja siły bodźca i jakości wrażenia. Ramka 12 Intrygującym i budzącym powszechną ciekawość jest problem bodźców podprogowych.M i l l e r a miała to być „specyficzna energia zmysłowa”. „willa”. jest ona zróżnicowana interpersonalnie i tym wyższa. badający mechanizmy przekształceń na poziomie zmysłu. Według J. Bodźce bardzo słabe nie wzbudzają aktywności receptorów. nazywanych również subminimalnymi. z ucha słuchowe i żadne inne. Zdolność dostrzegania bodźców o małej intensywności określamy jako w y s o k ą w r a ż l i w o ś ć . Znaczy to. albo działając nań środkami chemicznymi lub mechanicznie zawsze doznamy wrażenia wzrokowego (błysku światła). Zajonc wykazali. choroby. bodźce słabe wywołują wrażenia niewyraźne. działając na różne receptory wywołują wrażenia różnej modalności. Jej przeciwieństwem jest niska wrażliwość. że bodźce podprogowe modyfikują w określony sposób procesy poznawcze. np. bodźce trwające jedną tysięczną sekundy. a 50% wskazań najsłabszego bodźca uznaje się za wskaźnik progu wrażliwości. W badaniach eksperymentalnych eksponuje się np. zmęczenia. demonstrowane podprogowo przyśpiesza rozpoznanie bodźca właściwego. Zajmuje się tym wyspecjalizowany dział fizjologii wrażeń. czyli zdolności zmysłów do przekształcanie fizycznej energii bodźca w fizjologiczne pobudzenie nerwowe.48 co znaczy tyle. działając na ten sam receptor wywołują takie same wrażenia. są one niezauważane. Jeżeli zachodzi potrzeba dokładnego określenie wielkości progu wrażliwości. . dla celów zawodowych. a mimo to działają na psychikę. zainteresowania itp. np. wstępnej syntezy zmysłowej i nerwowych ośrodków integrujących. Analogicznie próg wrażliwości w badanej populacji można określić na podstawie podobnego wskaźnika dostrzeżeń najmniej intensywnego bodźca. zmienia się w zależności od stanu organizmu. Znaczy to. a nawet 4 milisekundy. mgliste. a nawet destrukcyjne. aż my iskry. występujące bezpośrednio po nich. stanowiące nośnik informacji dla ośrodków mózgowych. nastawienia. że dany zmysł jest czuły tylko na określony rodzaj stymulacji.. a energię bodźca może przetworzyć na impulsy nerwowe. wtedy wykonuje się serię prób. a także od nastroju. Bodziec najniższej intensywności wyznacza p r ó g w r a ż l i w o ś c i jednostkowej. 2) Te same bodźce. ż pojęcie przygotowawcze.. pochodzą impulsy wywołujące wrażenia wzrokowe. właściwe jedynie dla danego zmysłu. że pobudzając zakończenia nerwu wzrokowego prądem elektrycznym. kto się uderzył w oko. Przyczyny nie rejestrowania ich w świadomości mogą być zupełnie różne. np. „budowla”. np.Wie o tym każdy.Stwierdzenie Millera zawierają się w dwu uogólnieniach: 1)Różne bodźce. Może to być zbyt mała siła bodźca. Marcel stwierdził. lub nazbyt krótki czas jego trwania. im słabsze bodźce dany osobnik dostrzega. A. Wrażliwość nie jest cechą stabilną. Murphy i R. Jest to jedna z metod postępowania w tej dziedzinie.

szarych obywateli. Busha. by pojawiło się wrażenie zmiany jego siły. Oddaje ono prawidłowość w zakresie bodźców średniej intensywności. zawodzi w przypadku bodźców słabych i bardzo silnych. np. jednego grosza zmiana obciążenia ręki nie zostałaby odczuta. różnicuje siłę bodźca. Po nim następuje stan bezczynności. nie ma ani jednego przekonywującego badania naukowego potwierdzającego tezę. to różnicę intensywności światła zauważymy po dodaniu jednej dodatkowej. po przyroście o uchwytną dla nich wielkość. jeżeli płonie 10 świec. że wielkość ledwie dostrzegalnej różnicy siły bodźca jest stałą wielkością ułamkową jego siły początkowej. Określa się jego wielkość przez porównanie dostrzegalnych danym zmysłem różnic między dwoma wielkościami. Jednym z objawów tej właściwości jest a d a p t a c j a z m y s ł o w a. słabe i jaskrawe oświetlenie. Komórka funkcjonuje na zasadzie „wszystko albo nic”. . np. E. np. przystosowuje się do zmian w środowisku. Jeżeli np. wynikłe z tego. Przekonanie Fechnera. jej potrzeb. jak dotychczas. jeżeli płonie 40. F e c h n e r (lekarz i matematyk) zależność tę ujął w następująca formułę: arytmetycznemu przyrostowi wielkości wrażenia odpowiada geometryczny przyrost siły bodźca. Gdybyśmy dołożyli mały ciężarek. Późniejsze badania wykazały. W tym kontekście ujawnił się błąd Fechnera. Najmniejsze dostrzegane różnice określają wielkość tego progu.F e c h n e r a. temperatury pomieszczenia. że jest to prawo uniwersalne okazało się bezzasadnym. Komórka nerwowa receptora. że perswazja podprogowa wpływa na zachowanie ludzi. gdy J. Stała wielkość przyrostu intensywności bodźca dla światła wynosi więc 0. Informacje prasowe. że są oni manipulowani przez dysponentów środków masowego przekazu. Jest to p r a w o W e b e r a . to dla takiegoż efektu trzeba dodać 4 świece. występujących w tej dziedzinie. Wielkiej Brytanii i w USA reklama podprogowa została zakazana lub zagrożona sankcjami. Sytuacja jest dość intrygująca. Pojawia się zatem pytanie: o ile musi wzrosnąć siła bodźca. jeżeli została pobudzona. którzy wykryli szereg prawidłowości. ale szybkość przewodnictwa nerwowego nie zależy od intensywności działającego stymulatora. poprosimy kogoś o zamknięcie oczu i włożymy mu do ręki monetę 5-cio złotową. tymczasem funkcjonują one w ramach całości. zwalczająca kontr kandydata demokratycznego zawierała podprogowe hasło „szczury” skutecznie nasilają wspomniane obawy. który potraktował zmysły jako niezależne od organizmu „czujniki” doznające. a ich sprawność w pewnym stopniu określają potrzeby tej całości.49 Sprawą powszechnego zainteresowania jest perswazyjna rola oddziaływania podprogowego. że w czasie prezydenckiej kampanii wyborczej reklamówka G. np. Jest to problem badany przez psychofizyków. jak widzieliśmy. bądź b) na przystosowaniu receptora do zaistniałych warunków. W e b e r wykazał. Th.3). W. Np. Zwiększając więc siłę bodźca nie przyśpieszymy jego recepcji. że pod wpływem reklamy podprogowej wzrasta spożycie popcornu i coca-coli nasiliły się obawy tzw. a następnie dołożymy do niej dwu złotówkę. zwężenia lub rozszerzenia źrenicy. a także warunków zewnętrznych panujących w czasie badań.Vicary (sprytny bałamutnik) ogłosił. Drugim wskaźnikiem wrażliwości zmysłu jest p r ó g r ó ż n i c y . bowiem.1 (w zaokrągleniu) jego wielkości wyjściowej ( dla zmysłu słuchu –0. Zmysły człowieka nie są tak doskonałe. to odczuje on różnicę ciężaru. że przedstawiana prawidłowość zmienia się zależnie od nastawienia osoby badanej. zwany f a z ą r e f r a k c j i. Od czasu. H. W Australii. by mogły ustalać bezwzględną wartość siły bodźca. to działa według jednostopniowego programu „pobudzenie”. która polega bądź na a) obniżaniu wrażliwości (podwyższaniu progu) w sytuacji długotrwałego działania bodźca. Organizm ludzki jest elastyczny. wykrywają różnice „skokowo”. G.

Podkreślmy to. Ma ono istotne znaczenie praktyczne.Znaczy to. W lawinie dźwięków poszumu wiatru zwierzęta potrafią wyłapać odgłos kroków myśliwego. Jeżeli jakiś czynnik dodatkowo podkreśla ich ważność. krzywizny. a nawet kierowca samochodu w zatłoczonym reklamami mieście musi wyróżnić z tego szumu regulatory ruchu. gdy zostały one wypowiedziane na sali przyjęć w odległym od nich miejscu. to spostrzeżenia należą do klasy „makro”. co ważne. ruch obiektu. niż u ludzi ostrożnych. lekarze osłuchując pacjenta dążą do wykrycia symptomów choroby. ciemność i . O złożoności i wszechstronności ludzkiego systemu orientacji w otoczeniu świadczy też znien ność wrażliwości pod wpływem subiektywnego wyczulenia i zdolność wyłapywania bodźców ważnych z potoku nieistotnych szumów. słuchu. Zmysły ludzkie rozpoznają wiele właściwości obiektów zewnętrznych.W sytuacjach niejednoznacznych. że symbole osobiste są czymś bardzo ważnym. łatwo adaptuje się zmysł wzorku. w eksperymencie G. ikonograficzną) . Jeżeli przyjmiemy. które tworzą podstawę orientacji człowieka w otoczeniu. pomija wszelkie inne dźwięki. W naturalnych warunkach na organizmy żywe działa jednocześnie wiele różnorodnych bodźców. Np. W oku ludzkim funkcjonuje około 125 milionów detektorów! Świadczy to ilości wskaźników. Ułatwia on znakomicie utrzymanie równowagi w środowisku. Niektóre z nich mają istotne znaczenie życiowe. Impulsy od nich płynące (droga z dołu do góry) docierają do b uf o r a s e n s o r y c z n e g o. natomiast bardzo powoli zmysł bólu. Jest to jedna z właściwości bufora sensorycznego. inaczej zwanego pamięcią sensoryczną ( ultrakrótką. I tak: kontrolerzy lotów na lotnisku muszą bezbłędnie odczytywać sygnały radaru. wypukłości. ale także od rozumienia jego roli sygnalizacyjnej. niż nie zaznaczony. smaku i węchu. że wrażenia są doznaniami w skali „mikro”. sensu. Ryzykanci np. Ilustruje to dobitnie zjawisko nazwane z angielska efectem coctail party. W ten sposób natura chroni organizm przed działaniem czynników destrukcyjnych. wyróżnionych dźwiękiem utrzymywał się w buforze dłużej. Budowa układu sygnałów detekcji jest niezmiernie skomplikowaną. To wystarcza żabie do precyzyjnego wykonywania ruchów chwytania much. W procesie ewolucji zwierzęta i człowiek wykształciły wspaniały mechanizm różnicowania zmysłowego bodźców istotnych i małoważnych. zwłaszcza w takich sytuacjach. niebezpiecznych czy korzystnych zależy nie tylko od sprawności danego zmysłu. Innymi słowy od jego interpretacji. ich p r ó g d e c y z y j n y (r e a k c j i) jest niższy. nawet wtedy. utrzymują się dłużej. inne są neutralne. Zauważono. człowiek w sytuacji dubbingu wyróżnia głos aktora języka macierzystego. napastnika albo ofiary. Rozpoznano go względnie dokładnie w przypadku oka żaby. W psychologii zjawisko to nosi nazwę d e t e k c j i s y g n a ł ó w. Za rozpoznanie konkretnych cech „odpowiadają” wyspecjalizowane pojedyncze komórki receptora.. że w czasie takich spotkań ludzie wyłapują z gwaru głośnych rozmów dźwięk ich imienia lub nazwiska. Spostrzeżenia. działa tu zasada wyróżniania tego. Sperlinga postrzegany szereg liter.wypukłe krawędzie. w którym utrzymują się do 300 milisekund.. Reaguje on na cztery wskaźniki: ostrą granicę między jasnym i ciemnym. szybciej rozstrzygają wątpliwości pojawiające się w sytuacji możliwości różnego kwalifikowania. takich jak np.50 Zdolność adaptacji jest inna dla różnych zmysłów. a także nastawienia jednostki wobec świata i wielu innych indywidualnych właściwości psychiki. gdy z niejednoznacznego obrazu trzeba wydobyć istotną informację. o zatartych granicach wskaźników na „tak” i na „nie” decyzja o zakwalifikowaniu wskaźnika do klasy neutralnych. czyli znaki drogowe. że w buforze dokonuje się wstępna elimi- . kanty i inne.

a także synteza na poziomie zmysłowym współwystępujących elementów znaczących z punktu widzenia orientacji w otoczeniu. Nazywamy je niezmiennikami. Badania E.51 nacja doznań nieistotnych. dzięki którym. Spostrzeganie głębi. wysokości i głębi. lecz o spostrzeżeniu. nie ma energii przestrzennej takiej jak np. Ta prosta forma syntezy rozgranicza wrażenia. dowodzą. że zarówno 6-cio miesięczne niemowlęta . po kształcie i kolorze. przydatne do spożycia. czyli zmysłowej reprezentacji przedmiotów. głębokości i wysokości wzrasta wraz ze wzbogacaniem doświadczenia. skręcamy we właściwą ulicę orientując się po wyglądzie narożnika domu itp. na niebezpieczne ukształtowanie tereny. Widzenie przedmiotów w trzech wymiarach nazywamy s p o s t r z e g a n i e m g ł ę b i. a nie pojedynczych cech Jest to zdolność po części wrodzona (szczególnie widoczna u zwierząt). I takie stanowisko prezentują n a t y w i ś c i. na obiekty szybko zbliżające się. a spostrzeżenia bardzo znacząco określają tę ostatnią. pewnej całości. Zbierając grzyby rozpoznajemy te. że połowa jego daje złudzenie przepaści). Zwierzęta instynktownie silnie reagują na kształt podobny do drapieżnika. Jednak zwolennicy e m p i r y z m u. nie wdając się w szczegóły. Każdy z nas nauczył się w ciągu życia szeregu niezmienników. muszą więc być szybko rozpoznawalne. tworzą „drogę od góry do dołu”. łatwo wyróżnialnych. wykorzystującej wzrokowe urwisko (jest to blat stołu z umieszczonym pod szkłem papierem w kratę biało-czarną. Wyróżniamy wskaźniki dwuoczne i jednooczne widzenia głębi.G i b s o n. czyli zwolennicy poglądu o wrodzonym charakterze różnorodnych cech psychiki ludzkiej. którzy stracili jedno oko też widzą trójwymiarowo? Przyjrzyjmy się tym zagadnieniom.. wydłużony ogon). niż osoby jednooczne. jak dotychczas precyzyjnie określić roli czynników wrodzonych i doświadczenia w kształtowaniu sprawności spostrzegania głębi. przepaści. Człowiek i inne kręgowce wytworzyły ewolucyjnie zdolność postrzegania odległości. Dla kur takim niezmiennikiem jest schemat figury jastrzębia (krótka szyja. a głównie wyuczona. Niezmienniki w procesie spostrzegania prowadzą od umysłu do obiektu. Są to wskaźniki zagrożenia. doznania prostych jakości. że mając na siatkówce oka płaski obraz spostrzegamy głębię? Czy ludzie. W takich przypadkach postrzeganie jest nastawione na rejestracją cech dominujących. pokazały. zbitki istotnych cech przedmiotów. np. wykonanym tak. I jedno i drugie stanowisko znajduje potwierdzenie w faktach. pod wpływem praktyki. zatem obiekty im odpowiadające jawią się jako sygnały do danego postępowania. Spostrzeżenia i proces postrzegania dotyczą konfiguracji bodźców. Przestrzeń nie działa na nasze zmysły poprzez bodźce. rozpoznajemy nadające się do użytku w żuciu codziennym. kurczęta i inne zwierzęta spostrzegają głębię przepaści i unikają niebezpieczeństwa upadku. jak i jednodniowe koźlęta. energia światła lub fali głosowej. Nieco inaczej postrzegają głębię ludzie o sprawnej dwójce oczu. uznający przemożną rolę doświadczenia w kształtowaniu określonych cech. jego dostrzeżenie powoduje natychmiastową ucieczkę. że sprawność oceny odległości. niż od zmysły wzroku. a sprawa sprowadza się do ustalenia zakresu oddziaływania poszczególnych czynników. Ogólnie poznanie zmysłowe jawi się zatem jako efekt dwu dróg: „od dołu do góry” i „od góry do dołu”. bardziej zależnym od mechanizmów interpretacyjnych mózgu. Nie potrafimy.J. W naszym umyśle zostały zakodowane odpowiednie schematy. Jak to się dzieje. Świadczyłoby to o istnieniu wrodzonych zdolności spostrzegania głębi. od s p o s t r z e ż e ń. Sprawne oczy umożliwiają . Nie mówimy przeto o wrażeniu głębi.

Wskaźniki jednooczne spostrzegania głębi stanowią liczniejszy zbiór. bez detali. tym gęstsza się wydaje. Doświadczymy jej patrząc na biegną ce prosto tory kolejowe. że przedmioty bliskie zostają za nami. czy oddalając się . Znaczącym wskaźnikiem jest także wskaźnikiem g r a d i e n t s t r u k t u r y p o w i e r z c h n i o w e j. co stanowi dla mózgu podstawę określenia odległości przedmiotu od oka. czyli zbieżności ustawienia gałek ocznych. uwarunkowane różną odległością uszy od źródła dźwięku. Również gra światła i cieni ułatwia spostrzeganie głębi. to odnosimy wrażenie. Obiekty bliskie widzimy pod kątem. gdy poruszamy się w jakimś kierunku. np. Podobny efekt stereoskopowy uzyskamy robiąc zdjęcia dwoma aparatami. albo są nieruchome. Mózg na podstawie tych minimalnych różnic określa głębię przedmiotu i odległość wobec niego. Obrazy te nieco się różnią. 3-4 metrów. Takie obrazy nałożone na siebie są spostrzegane jako trójwymiarowe. czyli pozwalające nakładać i porównywać obrazy odbierane niezależnie przez każde oko. leżącą na dłoni. trawa chodnika. tym bardziej rozwarty kąt pomiędzy liniami od oczu do spostrzeganego przedmiotu. Stałoś kształtu postrzeganego przedmiotu utrzymuje się niezależnie od zmiany kształtu jego obrazu na siatkówce oka.52 widzenie s t e r e o s k o p o w e. Jedną z istotnych cech spostrzeżeń jest ich stałość. W tej dziedzinie występuje słyszenie stereofoniczne. Zdolność stereoskopowego widzenia jest niezbędna ludziom. to linie od oczu do przedmiotu stają się niemal równoległe. D r u g i m dwuocznym wskaźnikiem spostrzegania głębi jest akomodacja soczewki Mięśnie rzęskowate. Różnica obrazów na siatkówce jest więc wskaźnikiem spostrzeganej głębi. Te pozorne zagęszczenie jest wskaźnikiem odległości. wykonującym niektóre zawody. Stałość spostrzeżeń. odległości i oświetlenia. Jeżeli spostrzegamy przedmiot daleki. ustawiające soczewki na odpowiednią ostrość widzenia. im dalsza od nas np. perspektywa s z c z e g ó ł ó w. grającym w kręgle lub golfa. I niezależnie do tego. kierowcy ciężarówki. Kupując gazetę w kiosku spoglądamy na monetę. Perspektywa l i n i o w a. dalekie przedmioty spostrzegamy w zarysie. Talerz. zasłaniający przedmiot postrzegamy jako bliższy od zasłanianego. Wskaźnik konwergencji jest bardziej efektywny przy postrzeganiu z niewielkiej odległości. wyróżniamy kilka jej form. niż poprzednie. ponieważ każde oko postrzega obiekt pod innym kątem. r u c h. Wykorzystując te właściwości buduje się dzisiaj „komputerowe oczy”. zawodny przy wielkich. Im bliższy obiekt. czy zobaczymy ją w pozycji placka. w różnym stopniu napinają się lub rozluźniają. Wreszcie t r z e c i m wskaźnikiem dwuocznym jest stopień k o n w e r g e n c j i. a także sportowcom. Ważnym wskaźnikiem jest perspektywa. Zaliczamy doń n a k ł a d a n i e s i ę. postrzegające głębię. którą mamy opłacić nabywany tytuł. ustawionymi w odległości paru centymetrów od siebie. motorniczego tramwaju. czyli poprawność rozpoznania cech przedmiotów niezależnie od kąta widzenia. Rozróżniamy kilka form jej występowania. trzymanej między palcami spostrzeżemy ją jako krążek metalu określonej grubości. czy w pozycji krawędzi blaszki. to zjawisko pozornego zbiegania się linii równoległych na horyzoncie. Perspektywa z m n i e j s z a j ą c y c h się r o z m i a r ó w. Perspektywa p o w i e t r z a („sina dal”) obniża jasność i nasycenie barwy spostrzeganego obiektu. Podobnie postrzegamy głębię w modalności słuchu. przedmioty mniejsze są bardziej oddalone (słupy linii telefonicznej). Na co dzień często doświadczamy działania s t a ł o ś c i k s z t a ł t u. a dalekie jakby przesuwają się razem z nami. niezależnie od tego czy widzimy go siedząc przy stole.

mimo funkcjonowania w ich psychice zasady stałości wielkości. spostrzegamy jako okrągły. a dokładność spostrzeżonej wielkości jest kompromisem między nimi. gdyż dotyczą stylów orientacji w otoczeniu fizycznym i społecznym. że jasność przedmiotów nie zmienia się mimo zmiany intensywności oświetlenia. mimo spłaszczania jego obrazu na siatkówce w miarę wzrostu odległości między spostrzegającym i obiektem spostrzeganym. w rezultacie pochylenia czy pokręcenia głową. ogólniej: skomplikowanych powiązań elementów struktury psychicznej. S t a ł o ś ć j a s n o ś c i charakteryzuje się tym. Czarny aksamit spostrzegamy jako jednakowo czarny. Stałość spostrzeżeń kształtu chroni nas przed zaburzeniami orientacji w otoczeniu uwarunkowanymi zmianami usytuowania naszego ciała w przestrzeni. Dzieje się tak. Przy spostrzeganiu wielkości przedmiotów z pewnej odległości zderzają się wskaźniki wielkości rzeczywistej i perspektywicznej. niezależnie od tego czy patrzymy na nie stojąc na nogach. Gdy spojrzymy na słupy telefoniczne. dalsze od nas słupy. Zielona koniczynka pozostaje zieloną w środku słonecznego dnia i . Interesujące jest to. stojące na równinie przy prostej drodze. Dzieci. obróconego o 90o. są dociekliwi. S t a ł o ś ć p o ł o ż e n i a z kolei pozwala nam stwierdzać. W serii interesujących eksperymentów Witkin wykazał. niż dorośli. własnych sądach. Nieco dłuższego czasu wymaga np. wymiary przedmiotów odległych oceniają wyraźnie mniej dokładnie. Występuje tu zjawisko w i e l k o ś c i p e r s p e k t y w i c z n e j. tym bardziej spostrzegana wielkość zbliża się do rzeczywistej. czy z odległości 3 m. że obiekt spostrzegany nie zmienił swego położenia. Stałość położenia obiektu ustalamy na podstawie sygnałów różnych zmysłów: wzroku oraz równowagi i proprioceptywnych. czy w prawo. To wszystko dowodzi istnienie związku pomiędzy właściwościami spostrzegania a osobowością człowieka. mówiącemu. S t a ł o ś ć w i e l k o ś c i to właściwość spostrzegania odległych przedmiotów typu X jako jednakowej wielkości. Szare na tle czarnego postrzegamy jako jaśniejsze niż szare na tle białego. Czynnikiem modyfikującym stałość postrzegania jasności przedmiotów jest kontrast. to oddalone od nas na kilometr spostrzeżemy jako tej samej wielkości.53 od niego. drudzy sygnałami pochodzącymi z wewnątrz organizmu i tych nazywamy niezależnymi od pola. a drugi jako biały. gdy ktoś ukierunkowuje ich poczynania. czy na głowie. określenie konturu Polski. poszukują informacji zwrotnych. co X bliskie. Biały papier odbija 9-krotnie więcej promieni światła niż czarny. że stałość jasności występuje niezależnie od rodzaju barwy. niezależnie od tego czy znajduje się on w miejscu nasłonecznionym. niż biały o zmroku. to kolejne.W i t k i n e m nazywamy zależnymi od pola. czy w cieniu. lubią. Spostrzegany kształt przedmiotów pozostaje niezmiennym. że jedni kierują się głównie wskaźnikami wzroku. ale czarny papier w słońcu odbija wielokrotnie więcej promieni słonecznych. Pewne odchylenia od reguły stałości kształtu występują przy spostrzeganiu obracających się przedmiotów o nieregularnych kształtach. że obraz na siatkówce oka maleje wraz ze zrostem odległości spostrzeganego obiektu Jednak gdybyśmy chcieli narysować linię telefoniczną wzdłuż drogi. tych za H. mimo. Jednak im bogatsze doświadczenie w danej dziedzinie. co stojące niedaleko od nas. musielibyśmy rysować jako mniejsze o pewien ułamek wielkości od słupa je poprzedzającego. I znowu jest to wbrew prawu optyki. w ruchu. że różnice te są bardzo istotne. podobnie jak stałość jasności nie ulega zmianie przy wahaniach intensywności oświetlenia. Zależni od pola łatwo i chętnie ulegaj opinii otoczenia. że obraz na siatkówce zmienił się np. Mimo to pierwszy widzimy jako czarny. niezbyt towarzyscy. S t a ł o ś ć b a r w y. przechyleni w lewo. Dodajmy. Niezależni od pola polegają głównie na własnym rozeznaniu sytuacji.

Stwierdzenia te przemawiają na rzecz empiryzmu poznawczego. uzupełniamy brakujące elementy znanej nam całości. -to. 3) podobieństwa. Tło jest niewyraźne.54 wieczorem. ale nie umieją nazwać tych kształtów. H e b b a wykazały. specyfikujemy. wyróżniamy układ w pełni oddający właściwość ideału. . kwadratu. co zmienne. ”nijakie”. obiekty o liczniejszych cechach wyróżniamy. Aby o tym przekonać się. Ilustrują je rysunki nr1-6 Otwartym pozostaje problem istoty przedstawionych praw. dla ułatwienia orientacji w otoczeniu. że kształtują się one w trakcie nabywania doświadczenia. a na drugim parę czarnych. szerzej empiryzmu poznawczego. drugoplanowe. np. to tylko przez moment wyda się on nam zielonym. jego wyposażeniem poznawczym.in. co wysunięte do przodu odbieramy jako figurę. Badania m. obiekty podobne traktujemy jako odrębną klasę. co porusza się jest figurą -to. że są one wrodzonymi cechami umysłu. elementy jakby poruszające się w jednym kierunku traktujemy jako jedność. dla innych względnie szeroki. To. D. stanowi narzucającą się w spostrzeżeniu jedność. tłem to. Oto niektóre z nich: -figurą jest z reguły mniejsza część pola spostrzegania. koła. Organizacja pola spostrzegania. 4) wspólnej drogi. ale już po paru minutach znowu będziemy widzieli śnieżną biel. 2) zagęszczenia. Nie jest ono jedynie natłokiem wrażeń. A t k i n s o n a pokazały. narzucającym się chaosem bodźców. np. Pole spostrzegania nie jest jednolite. Badania R. co stałe. Więcej. Nasz umysł. co jaśniejsze postrzega się jako figurę -figurą jest to. gdy popatrzymy na śnieg przez zielone okulary. Bogaty i pogłębiony poznawczo zestaw kryteriów rozróżniania figury i tła przedstawił duński psycholog. Efektem tego jest o r g a n i z a c j a p o l a s p o s t r z e g a n i a. Współczesna wersja tego problemu sprowadza się do pytania o zasady przetwarzania informacji: czy służą temu wzorce układu zewnętrznego. porządkuje doznania. 7) symetrii. Czerwień zakreślona na biało. wystarczy na kawałku paska czerwonego papieru nakreślić parę linii białych. nie znają ich sensu. podlegająca następującym prawom: 1) bliskości. wyda się nam jaśniejszą. Rubin. Jedni dostrzegają na swoim wycinku liczne cechy obiektów. Rzecznicy teorii uczenia się. niż zakreślona na czarno. E. 6) dobrej figury. że operowani ludzie dorośli po odzyskaniu zdolności widzenia spostrzegają czarne plamy na białym tle. czy też modele percepcyjne umysłu. Przebiega też ono podobnie jak uczenie się innych sprawności. 5) zamykania (domykania). pozostała część pola stanowi t ł o. lecz jest swoistą organizacją postrzegania. Przedmioty codziennego użytku z reguły postrzegamy jako figury na jakimś tle. Zawsze postrzegamy tylko konkretny wycinek naszego otoczenia. -partia pola bardziej zróżnicowana stanowi figurę. W konkretnych sytuacjach nie mamy praktycznie trudności w rozróżnianiu obu tych elementów. Dla jednych ludzi jest on względnie zawężony. Zwolennicy natywizmu utrzymują. To. Kontrast z otoczeniem i w tym przypadku modyfikuje regułę. pokazują zarys trójkąta lub kwadratu. Figura ma wyraźnie określone granice. -to. co na zasadzie omówionych praw łączy się w określoną całość wyróżniamy jako f i g u r ę. co człowiek ogarnia swoimi zmysłami w danym fragmencie rzeczywistości nazywamy p o l e m p o s t r z e g a n i a. słabo widzących. inni tylko bardzo wyróżniające. obiekty styczne postrzegamy jako jedno ugrupowania. niedosłyszących. że dostrzeganie figur w polu nie ustrukturalizowanym poprawia się w wyniku uczenia się.

Staje się . zdolność postrzegających zakwalifikowania ich do konkretnej kategorii okazuje się zawodną. bowiem prawidłowość ta dotyczy wszystkich zmysłów. wyróżniając figury i tło. Byłaby to interpretacja błędna. niż dwie poprzednie. innym razem mały kwadracik jawi się jako wysunięty ku nam. że zmysły ludzkie nie są ewolucyjnie przystosowane do ich uwzględniania w swych „komunikatach”. Co więcej. Odpowiednie nakreślenie brwi. bądź jako położony w głębi struktury. że 60% z pośród nich w pierwszym spojrzeniu dostrzegło „narzeczoną”. z działania elementów drogi „ z góry do dołu”. niemniej jednak i w tym zakresie przedstawiona prawidłowość daje znać o sobie. Jeszcze wyraźniej widzimy tę właściwość w przypadku „teściowej i narzeczonej” (rys. O wiele więcej trudności sprawia pokazanie klarownych figur na tle w przypadku pozostałych zmysłów. Przy powtórnej percepcji 5% osób uprzednio widzących „teściową” dostrzegło „narzeczoną”. stosowanego w różnych dziedzinach praktyki ( w wojsku. Linie te wchłaniają obramowanie kwadratu. W pewnych układach cech figura może zniekształcać lub zaburzać spostrzeżenie przedmiotu. natomiast nie zmieniła się liczebność grupy 60-cio procentowej.55 Opisane kryteria wyróżniania figury mogą sugerować to. Jadąc pociągiem słyszymy uderzanie kół wagonów o złączenia szyn i mimo woli układamy je rytmicznie. „rozmywają” jego wyrazistość. Mamy więc stan nierównowagi percepcji podobnych kształtów. Z kolei przemienność widzenie profili lub kielicha zdaje się wynikać z ustawienia oczu na elementy bliższe lub dalsze. dominujący smak cocktailu lub sałatki możemy określać jako figurę na tle pozostałych komponentów. Ich właściwością jest to. czy ułożenie włosów też skutecznie maskuje usterki urody. Rysunek 12-ty pokazuje jak za piuropuszem linii można ukryć figurę kwadratu. „Wiatraczek”(rys 8). że figura i tło są zjawiskami spostrzegania wzrokowego. usługach kosmetycznych). Ze zjawiskiem tym spotykamy się w sytuacjach maskowania. Złudzenia zmysłowe z kolei są zjawiskiem mylnego spostrzegania. bowiem spotykamy tu naprzemienność zwielokrotnioną. Oba wskaźniki są percepcyjnie znaczące. łowiectwie. Relacje między elementami spostrzeżenia nie pokrywają się wtedy z relacjami rzeczywistymi. że mogą być one odbierane jako dwa różne obiekty.11). przedstawiający wielokąt może być widziany bądź jako płaszczyzna o wielu kątach. których nasze zmysły nie rozpoznają właściwie. Ilustracje 7-9 pokazują ich istotę i różnorodność Kielich lub dwa profile (rys 7) mogą na przemian jawić się jako figura lub tło. ale w tym przypadku figury nie wyróżniamy ze względu na sens (wszystkie skrzydełka są jednakowe) lecz na barwę. Pierwsze spostrzeżenie figury wynika. łudzą. Badano osoby. Rysunek 10-ty. Mamy tu do czynienia z wpływem perspektywy. jak się wydaje. Ilustracja 9-ta jest bardziej skomplikowaną. które nie znały tego rysunku. Np. Skutecznym sposobem „ukrycia” obiektu jest upodobnienie jego części do otaczającego tła. również jest spostrzegany naprzemiennie. Istnieje pewien typ układu cech rzeczy lub właściwości procesów. a 40% „teściową”. bądź czerń. spostrzeganie powtórne w tych samych warunkach nie doprowadza do korekty obrazu. bądź jako bryła. przesyłanych do mózgu. W procesie postrzegania mamy również do czynienia z figurami wieloznacznymi. lub struktury podobne. Znaczy to. Złudzenia zmysłowe. Poznaliśmy dotychczas kwestie dotyczące ułatwień (wyróżnianie figury) lub utrudnień (maskowanie ) dokładnego spostrzegania obiektów. Figurę określa bądź biel. pomalowanie ust. czyli naszej skłonności do uznawania pewnych obiektów otoczenia za ważniejsze od innych. stąd trudność jednoznacznej kwalifikacji. Raz spostrzegamy bryłę jako prawo lub lewo skrętną (wyraźny wpływ kierunku spojrzenia). Interesującym zjawiskiem są figury odwracalne. Okazało się.

Złudzenie ruchu. np. Tradycyjnie wyróżniamy kilka rodzajów złudzeń. Złudzenie wielkości (rys.17). a czas reagowania wydłużyć się poza granice funkcjonalności. a w pionie.18) ilustruje podobne zjawisko. występującej u dzieci i dorosłych. Działają tu wskaźniki wielkości perspektywicznej.Dwa równe odcinki linii prostej uzupełnione na zakończeniach „wąsami”. nad nami mniejszym. Wytworzyła ona mechanizm reagowania w określony sposób na całą kategorię bodźców. włożonej do szklanki z herbatą. na każdy upadek kamienia. powszechnie znane z reklam ulicznych osiąga się między innymi odpowiednią sekwencję świecenia żarówek. Jednak badania te nie wyjaśniają uwarunkowania różnicy wielkości złudzenia. W pracowniach psychologicznych demonstruje się złudzenie ruchu w postaci rozwijającej się spirali lub „wodospadu”. 15) Złudzenie kierunku. ma jakiś wpływ na pojawianie się przedstawianego złudzenia. pionowe lub horyzontalne. pod wpływem kontrastu . Z podobnym efektem spotykamy się w złudzeniu Heringa (rys. znanym z dwu wersji. Ta ułomność zmysłów nie stanowiła więc zagrożenia ani utrudnienia egzystencji w warunkach naturalnych.13} powstaje m. przedstawia rys. in.16. natomiast skupienie ich nad i pod liniami powoduje spostrzegania linii jako wklęsłych. że złudzenia prawie zawsze dotyczą układów wytworzonych przez człowieka. Natura nie toleruje takiej rozrzutności i takiego braku efektywności. Linia prosta. dłuższą jawi się ta z wąsami na zewnątrz. jego bogactwo spowodowały to. Widzimy go nad horyzontem większym. Układ nerwowy musiałby wtedy osiągnąć niebywałe rozmiary. Widząc księżyc jako bardzo oddalony. Koncentracja linii między równoległymi a) powoduje. ale jakże płodna poznawczo!) Badania eksperymentalne spostrzegania sztucznego księżyca. na każdy plusk wody. różnicy nie dostrzeżemy. Długie linie równoległe. Wyobraźmy sobie nieskończone trudności funkcjonowania organizmu w przypadku konieczności odpowiadania niepowtarzalną reakcją na każdy odmienny bodziec. zwróconymi na zewnątrz lub do środka są postrzegane jako nierówne. Złudzenie opisane przez Poggendorfa (rys. spostrzegamy jednak a jako wyraźnie większe. patrząc ku horyzontowi napotykamy ich wiele. Rocka) traktuje złudzenie księżyca w kontekście spostrzegania odległości. Podobnie poprawnie spostrzeżemy jego wielkość patrząc przez długą rurkę. pokazują. Podobne w swej istocie jest złudzenie Ponza (rys. cywilizacyjnych. poprowadzona przez dwie linie równoległe z przerwą w przestrzeni między nimi „traci” ciągłość i jawi się w postaci dwu linii równoległych.14). Różnorodność świata. że postrzegamy je jako wypukłe. postrzegamy go większym od zawieszonego nad nami. Powszechnie znamy złudzenie złamanej łyżeczki.56 to zrozumiałym po stwierdzeniu. Patrząc w górę nie dostrzegamy żadnych wskaźników odległości.2 sekundy. upadki . poprzecinane krótkimi kreskami idącymi w przeciwnych kierunkach jawią się jako pochylone ku sobie.Oba kółka znajdujące się w środku swoich skupień są jednakowej wielkości. lub pochylając się głęboko. Kaufmana i I. Jeżeli popatrzymy nań przez zaćmione szkiełko. Kształt przedmiotów też bywa postrzegany złudnie. przeprowadzone przez E. Złudzenie długości ilustrują linie Mullera-Lyera (rys. że ustawienie gałek ocznych. tak by widzieć księżyc przez rozstawione nogi. Inna hipoteza ( L. w odstępie czasowym poniżej 0. Boringa. głośne pluski. Intrygującym od wieków i zagadkowym jest złudzenie księżyca. opisane prze Zollnera. że w procesie ewolucji powstał i rozwinął się mechanizm oszczędnego reagowania na bodźce otoczenia. Występuje taka sama reakcja na w s z y s t k i e ciche pluski wody. Kategoryzacja percepcyjna. (Pozycja to niewygodna.

. segregując włóczkę uwzględniamy różnice barwy. . silnie odbijające światło jako jasne. o zróżnicowanych cechach. niepodobne są z niej wyłączane. R. Znajdujące się poniżej jego traktuje jako słabe. kto chodził do szkoły odległej od domu o 3 km. o mniejszej jako lekkie. którego ciężar mamy określić. Co więcej. Jednak kategoryzacja nadal pozostaje pochodną właściwości bodźca. ale napełnionego wodą. J. ma jednocześnie jakiś kolor. Dzieci postrzegają dzban napełniony cukierkami jako większy od podobnego. angielski specjalista z zakresu problemów kategoryzacji. Falkowski. że ten sam bodziec raz jawi się jako intensywny. zarówno w sytuacjach naturalnych jak i w laboratoriach strukturalizują bodźce (tzn. Czerwone światło na skrzyżowaniu ulic w nocy wydaje się intensywnym. że dysk pomalowany na czarno sportowcy spostrzegają jako cięższy od białego. małych kamyków itp. Mechanizm kategoryzacji występuje na różnych poziomach rozwoju ewolucyjnego organizmów. H. Dla tego. nastawionego na polowanie. Ciężarek. Przedmioty o znacznej wadze kategoryzujemy jako ciężkie. tworzą zbiory podobnych) i traktują taką całość jako jednolity bodziec. określając wagę bryłek metalu porządkujemy je zgodnie z ich siłą ciążenia. chociaż obiektywnie oba egzemplarze ważą dokładnie tyle samo. Tajfela. inne „wyszczuplają”. Okazuje się np. Szersze zastosowanie ma t e o r i a a k c e n t u a c j i H. że są one jednoznacznie uwarunkowane właściwością bodźca. a inne na drapieżność. wyróżnia dwa modele porównań: 1) p r o t o t y p o w y i 2) e g z e m p l a r z o w y. stwierdza. Przenikanie cech różnych wymiarów w trakcie formowania się kategorii znają doskonale elegantki i eleganci. kto nawet mniejsze odległości pokonywał korzystając z usług komunikacji miejskiej. jakby nie widząc zagrożenia. postrzegana wielkość bodźca podstawowego wymiaru zmienia się pod wpływem wskaźników wymiaru przypadkowego. Reagują natomiast gwałtowną ucieczką w przypadku lwa. sklep oddalony o 2km będzie „bliski”. Antylopy np. kontekst powoduje jakby przyłożenie miary do innego fragmentu bodźca. słabo jako ciemne itp. że jest to zjawisko powszechne. Prototyp jest zatem jakby stałym punktem odniesienie w procesie kategoryzowania zmysłowego. Bodźce podobne są postrzegane jako przynależne do kategorii. Teoria poziomu adaptacji wyjaśnia proste przypadki omawianego zjawiska. Ludzie. względnie jej intensywności itp. H e l s o n. inaczej w jednym wymiarze.57 wielkich kamieni. nie reagują na każde zbliżenie się lwa. Każdy z nas na podstawie swego doświadczenia i możliwości ustala „punkt zerowy”. twórca t e o r i i p o z i o m u a d a p t a c j i utrzymuje. powołując się na liczne badania eksperymentalne. Dzieje się tak niezależnie od modalności struktury. że zdecydowana większość bodźców jest wielowymiarowa. towarzyszącego incydentalnie. Pojawia się jednak pytanie dotyczące kształtowania się kategorii. wiedzą. Inne więc są ich reakcje na obecność. Podkreśla się w niej to. jedne jakby dodają wzrostu. E i s e r. a w południe słonecznego dnia ledwo dostrzegalnym. a kiedy indziej jako słaby. Kategoryzacja percepcyjna jest więc ujednoliceniem reakcji na wspólną właściwość pewnego zbioru bodźców. zawodzi jednak przy bardziej skomplikowanych. Helson powiada. coś w rodzaju środka skali i wszystkie bodźce danego rodzaju porównuje do wielkości punktu zerowego. natomiast dalekim będzie dla tego. powyżej jako silne. W pierwszym przypadku przymierzamy kolejne doznania do najwcześniej utrwalonego. Nieco innym niż kształtowanie kategorii jest zagadnienie włączania do nich nowych bodźców. Procesem tym rządzi zasada „podobieństwa pod pewnym względem”. inne służą maskowaniu jego nadmiaru.drapieżnika. Zdarza się jednak tak. że w takich przypadkach następuje adaptacja zmysłu. w niektórych przypadkach pasą się spokojnie. że niektóre stroje „pogrubiają”. Podobne do czego? A.

Maruszewski: Psychologia poznania. Znaczyłoby to. Cebula bała dla niego rodzajem naszyjnika. 1984 r. Wydaje się. swoistych segregatorach jakoś oznakowanych. 1997 r. niewiedza) bądź w postaci a p e r c e p c y j n e j. Kolańczyk: Procesy orientacyjne. D. J.P. np. to stwierdzenie. Po drugie. ”imiona osób”. że w życiu codziennym jest więcej osób sumujących doświadczenia. Nie układa się to w coś logicznego. są przygotowaniem do operowania pojęciami.M. Warszawa. w następstwie otępienia i innych. Penquin Books. bądź a s o c j a c y j n e j. Dwa ważne wnioski płyną z analizy problemu kategorii percepcyjnych. wzorzec pojmuje się w nim jako efekt nie jednego. 2001 r. jeden z pacjentów zdjęcie psa określił jako obraz mężczyzny z „niezwykle gęstą brodą”(Carter. niż posługujących się prototypem wczesnego i znaczącego doznania.. Gdy jednemu z chorych pokazano marchewkę i zapytano „Co to jest?” odpowiedział. Materska. lecz wielu (wszystkich) percepcji danej właściwości. że „Nie ma pojęcia. Warszawa. T.D. może ulec zaburzeniu. . . Uszkodzenie partii mózgu danego „segregatora” powoduje zaburzenie postrzegania obiektów w nim reprezentowanych. sposoby rozumienia siebie i świata. w tym kategoryzacji. ale reszta jest pierzasta. Norman:Procesy przetwarzania informacji u człowieka. UG. nos uznawał z pełnym przekonaniem z a chochlę do zupy. swojej matki. PWN. Lindsay. że kategorie tych obiektów są zakodowane w mózgu w odpowiednich układach.GWP. Dolna część wydaje się solidna. .M. że poznanie zmysłowe nie jest fotografią świata fizycznego. (Carter. Agnozja asocjacyjna jest następstwem zaburzenia rozumienia. dzieje się tak najczęściej po udarze mózgu. lecz stanowi skomplikowany system orientacji w świecie. Od zakresu uszkodzeń mózgu zależy jakość i bogactwo objawów agnozji. Jest to model sumaryczny. 1962 r. 1999). Wprowadzenie do psychologii. nie rozpoznają twarzy osób znanych (prosoagnozja). 1985 r. nie narysują zarysu przedmiotu. Warszawa. cierpiący nie rozpoznaje jedynie zwierzą. np. . 2001 r. np. kategorie percepcyjne z racji swych właściwości syntetyzujących stanowią przejście od postrzegania zmysłowego do myślenia.1999). lecz są syntezą. „obiekty długie” itp. wypadkową właściwości bodźca. Mylą też obrazy obiektów. Gdańsk. Gdańsk.R. chyba że chodzi o rodzaj szczoteczki”. rozpoznania sensu obiektów. Sterberg: Psychologia poznawcza WSiP. wobec którego porównujemy kolejne jakości. Tyszka (red): Psychologia poznania. . PWN. Dotknięci percepcyjną agnozją wzrokową nie potrafią dopasować do siebie identycznych przedmiotów. kontekstu. Podkreślono w nim zmienność kategorii zmysłowych i rolę wzbogacanego doświadczenia.T. Te i inne uszkodzenia mózgu powodują utratę zdolności spostrzegania i rozpoznawania pewnej kasy obiektów. Pierwsza występuje wtedy. że kategorie percepcyjne nie są prostym odwzorowaniem właściwości bodźca. Literatura zalecana . impulsy nerwowe nie docierają do mózgu lub są niewłaściwie łączone. gdy ma miejsce słaby odbiór bodźców. a także czynników subiektywnych. Pierwszy. Znaczy to.A. Czasami agnozja dotyczy tylko przedmiotów jednej kategorii. a poprawnie postrzega przedmioty nieożywione.58 W modelu egzemplarzowym eksponuje się wpływ każdego doznania zmysłowego na wzorzec. Przedstawiony proces spostrzegania. „owoce”. . Vernon: The psychology of perception. Występuje wtedy a g n o z j a (dosł.

podobnie jak np. Dzięki nim system orientacji w otoczeniu zostaje wzbogacony i uelastyczniony. marzycielstwo jest też procesem wyraźnie odmiennym w stosunku do wyobrażania. pobudzenia energetycznego. że Y jest wyposażony w wyobraźnię. ale nie jest elementem mnożenia. ale ten mechanizm nie zadziałał z jakiegoś tam powodu . Przy tym wyobrażenia często są bardzo podobne do spostrzeżeń. Pozwalają wielokrotnie przeżywać zdarzenia minione i te radosne. Procesy spostrzegania i wyobrażania biegną . mają tę wspólną cechę. natomiast wyobraźnia jest psychogenną. wieloaspektowemu systemowi psychiki. znaczy to. spotykamy na korytarzu jakąś osobę i nie wiemy czy to krewna. W tym kontekście staje się oczywistym to. mechanizm ten „wprowadza się w ruch” pod wpływem procesów zachodzących w naszym umyśle. aktywującego receptor danego zmysłu. Wykazane w tytule mechanizmy psychiczne (w dawnej terminologii władze psychiczne). podchodzimy do drzwi i nie pamiętamy dokąd one prowadzą. semantyczna). a nasze dobre w nim funkcjonowanie zawdzięczamy skomplikowanemu. bowiem wyobraźnia z reguły dotyczy realiów (wyobraźnia przestrzenna. Zróżnicowanie w wersji wytworów jest znacznie bogatsze. że nie umiemy powrócić do niego. są w mniejszym stopniu zależne od aktualnie oddziaływującego otoczenia. świadomość.Sens obu wypowiedzi jest zdecydowanie różny. że spostrzeżenia pojawia się pod wpływem stymulacji. ale nie są jego składnikiem. czy nieznajoma. w przeciwieństwie do spostrzeżeń. Niekiedy terminów „ wyobraźnia” i „fantazja” używa się zamiennie. że umożliwiają przetwarzanie informacji zmysłowych. bez funkcjonującej pamięci: budzimy się rano i nie wiemy gdzie jesteśmy. oddalamy się od miejsca spoczynku i okazuje się. Ostatnie jest zasadne merytorycznie. Mechanizm wyobraźni operuje treścią spostrzeżeń. Wyobraźnia O wyobraźni możemy mówić zarówno wtedy. Fantazjowanie. pozwalają tworzyć plany i dyskontować doświadczenie dzięki wspomnieniom. Pojawia się więc problem różnic i podobieństwa zarówno mechanizmów je wytwarzających jak i obu ich wytworów. ubarwiające życie i te niedobre. że samo poznanie zmysłowe nie jest wystarczające dla zapewnienia poprawnej orientacji w otoczeniu. Podstawową różnicą pomiędzy mechanizmami jest to. że jego psychika jest zubożona o ten element Kiedy indziej mówimy: „Zawiodła wyobraźnia Y-ka” i znaczy to. Jest wielce prawdopodobne. W tym sensie używamy formy rzeczownikowej nazywając fantastą człowieka oderwanego od rzeczywistości. sąsiadka.59 Rozdział V Wyobraźnia. Te ostatnie są wytworem wyobraźni i są wynikiem procesu wyobrażania. Wyobrażenia. o czym obszerniej w dalszej partii tekstu. aczkolwiek różniące się między sobą. natomiast fantazja silnie kojarzy się ze światem fikcji. artystyczna. nierealności. Łatwo możemy wyobrazić(!) nasze kłopotliwe życie np. ostrzegające przed niepożądanym. że będąc na pustyni będziemy sobie wyobrażać lodowce alpejskie lub kąpiel w jeziorze. a bardziej od potrzeb organizmu. Przytoczone rozróżnienie dwu znaczeń terminu „wyobraźnia” można zilustrować następująco: niekiedy powiadamy ”X jest pozbawiony wyobraźni”. liczba jest wytworem mnożenie. częściej jednak różnicuje się ich znaczenie. gdy chcemy ukazać mechanizm wytwarzania w y o b r a ż e ń. jak i wtedy. Poszerzają one perspektywę poznawczą o przeszłość i przyszłość. gdy mamy na myśli element struktury psychicznej człowieka. uwaga.

wydobywaniem z pamięci długotrwałej). a nawet pojęć na zmysłowe wyobrażenie. Berlioz) wiele zawdzięczają zdolnościom ejdetycznym. Wykazał on. mogą ulegać modyfikacjom. świadczyłyby o tym. Wyobrażający przedstawia wtedy obiekt bardzo wyraziście. Jako pierwszy opisał je w latach 20-tych ubiegłego wieku niemiecki psycholog E. Jaensch. Galton. czując silną potrzebę sprawnego załatwienia ważnej sprawy i widzę nasrożoną biurokratkę. Wyobrażenia. Jest to tzw. a wyniki operacji matematycznych odbierał jako przemieszczenie cyfr. przedstawiane w badaniach testami apercepcji (TAT). Tendencja filotropowa z kolei charakteryzuje się silnym podkreślaniem tonacji emocjonalnej wyobrażanego obiektu. Gounod.usłyszał w Kaplicy Sykstyńskiej Miserere Allegriego i po powrocie do domu zapisał ten trudny utwór. Na pojawianie się i jakość obrazów ejdetycznych wpływają zainteresowania i potrzeby. że . niż spostrzeżenia. pojawiających się w czasie posiłków. mogą one poprzedzać realne sytuacje („Stało się to. że ich treść z całą pewnością pozostaje w pewnym związku z rzeczywistością. Wchodzę np. nie wiedzą o co autor pyta. z najdrobniejszymi szczegółami. H. że mogą być nazwane „kopiującymi”. Nie tylko różnice ale i podobieństwa obu wytworów są przydatne dla dokonania ich charakterystyki. Po drugie. Artyści np. nędzy życia towarzyszy wyobrażenie raju. życzliwej. obrazy u dzieci i młodzież są wyrazistsze. Po drugie.(G. bardziej wyrazistych. Po czwarte. bujnych. Wskazywałoby to na występowanie transformacji doznań ejdetycznych jednego zmysłu na drugi. że nie rozumieją pytania. postrzegana słabość wzbudza wyobrażenia o potędze. wynikłych z faktu zaburzeń funkcjonowania mózgu. Wydaje się to oczywistym w przypadku plastyków. w wyobrażeniach dominuje figura. w której prosił o opisanie ich wyobrażeń. że zarówno spostrzeżenia jak i wyobrażenia są poznawczą reprezentacją rzeczywistości. Fakt indywidualnego zróżnicowania wyobrażeń ze względu na ich wyrazistość zauważył już F. Niektórzy odpowiedzieli. bywają swoistymi zbliżeniami centralnego obiektu sytuacji. To świadczyło o tym. czyli pozornych przedstawień obiektów i sytuacji. niż u osób starszych. Pewną szczególną odmianą wyobrażeń bardzo wyrazistych są o b r a z y e j d e t y c z n e. Dzisiaj jesteśmy skłonni ujmować ją w kontekście funkcjonowania pamięci ikonograficznej. mogą być wywołane w dowolnym czasie. doznań ejdetycznych nie należy utożsamiać z przypominaniem. Skłonność do tworzenia obrazów ejdetycznych koreluje ujemnie z wiekiem: im młodszy człowiek tym częściej występują przeżycia ejdetyczne. zarówno spostrzeżeniom jak i wyobrażeniom towarzyszy świadomość. że i muzycy (Ch. mglistych poprzez rozpoznawalne. ale okazuje się. biurokratka zaczyna przybierać obraz coraz bardziej sympatycznej dziewczyny. ujmując to w kategoriach filmowców. Wyjątkiem od rej reguły są artyści. przyjaznej. Rozesłał on do 100 osobistości angielskich ankietę. aż do bardzo wyrazistych. R.60 w odwrotnych kierunkach. Interpretacje sytuacji niejednoznacznych. do urzędu. a tło niemal zanika. Znawcy zagadnień wyobraźni zgodnie zaznaczają. po trzecie. co dokładnie wyobraziłem”). po piąte. uśmiechniętej. Mozart np. szczególnie wyraziście wyobrażają elementy piękna (tendencja kalotropowa). pokazują niejednoznaczność tego związku oraz niektóre prawidłowości jego kształtowania. których wymagania zawodowe sprzyjają rozwijaniu zdolności ejdetycznych. że wyobrażenia te bywają tak dokładnym odwzorowaniem obiektu. cierpieniom czasu wojny marzenia o szczęśliwym pokoju. Jest ważne z powodu konieczności odróżniania tych doznań od halucynacji (omamów). Staję w kolejce i sobie wyobrażam miłą obsługę. u pozostałych przybierają one postać od ledwo dostrzegalnych. „na życzenie”. Przypadek niejakiego Finkelsteina. że niektórzy ludzie nie żywią wyobrażeń. który liczby widział w postaci wielometrowych szeregów i kolumn. ontotropowa tendencja doznań ejdetycznych . są one zależne od naszej woli. Allport wykazał.

w obrazach Pablo Picassa. półsenni. wyobrazić partnerkę spotkania w sukni innego koloru niż ten. gdyż w wyobraźni możemy „dokomponować” element.61 obrazy ejdetyczne nie są jedynie kopiowaniem spostrzeżeń. gdy jesteśmy bezczynni. animacja i inne). czyli uporczywe powtarzanie jakiegoś charakterystycznego wątku. łatwo wciąga w nurt przeżyć. oryginalne połączenie elementów. Osłabiając zatem siłę kryterium nowości powiemy. Typ wyobraźni. Teoretycznie przedstawiane rozróżnienie jest zrozumiałe. dokonują transformacji wyobrażeń jednej modalności w drugą. dzieła literackie itd. Nie jest to jedyne rozróżnienie typów wyobraźni. Wyobraźnia dowolna jest świadomie i intencjonalnie przywoływana. czegoś mocno pragniemy. Z punktu widzenia j a k o ś c i w y t w o r u wyróżniamy wyobraźnię o d t w ó r c z ą i t w ó rc z ą. podkład muzyczny filmu. wymiar. Należą do nich: a g l u t y n a c ja. Pierwsza polega na zdolności przywołania obrazu znanego przedmiotu „pod jego nieobecność”. t y p i z a c j a. przesadne zmiany wielkości.zestawy dźwięków. przekształceń. praktycznie niemożliwe do przeprowadzenia. czyli funkcjonującą w jednej modalności. . h i p e r b o l e. wizualnej występuje kilka charakterystycznych sposobów nowego łączenia elementów. m e t o – n i m i a. Zgodnie z nim wykazujemy wyobraźnię m i m o w o l n ą i d o w o l n ą. wyolbrzymianie. tworząc tzw. ilustrując słownie wyrażone wyobrażenia poetów. p e r s e w e r a c j a. którego nie zapamiętaliśmy. Plastycy np. Pojawiają się wtedy marzenia na jawie i „leci film” wyobrażeń. symboliczne n mają na pewnym poziomie swoje odpowiedniki empiryczne. Kolejnego dokonujemy na podstawie k r yt e r i u m d o w o l n o ś c i. czyli łączenie elementów w nowy sposób. budującego obraz twarzy portretowanych dziewcząt wbrew regułom natury po to. Matematyczna konstrukcja przestrzeni n-wymiarowej przy n nieskończenie wielkim jest niewątpliwie wytworem wyobraźni twórczej. Wyobraźnia twórcza charakteryzuje się tym. Wyobraźnia nie kontrolowana zazwyczaj dostarcza wielu przyjemnych doznań. Nie jest to odtworzenie pamięciowe. polegające na zmianie proporcji a przez to podkreślaniu jakiegoś szczegółu lub cechy. albo następstwa jednostkowych decyzji organizacyjnych możemy zapobiec wielu mankamentom tak realizowanych działań. znaczącą cechę. Wyobrażając sobie skutki uczenia się jedynie z notatek. Wyobrażając możemy też łączyć poznane elementy. Wyobraźnią twórczą w rygorystycznm tego słowa znaczeniu może być tylko taka. majoryzacja. akcentowanie. „oswajać” ją przystosowując do naszych oczekiwań. Występuje ona np. np. przenośnia. Mogą to być nowe obrazy. polegająca na zamianie nazwy rzeczy lub osoby na wziętą od innej. pojawia się na zasadzie „nieproszonego gościa”. Mimowolna działa niezależnie od naszej woli. której wytwory nie zawierają żadnych elementów doświadczanej rzeczywistości. metamorfoza. lub muzycy. lecz również powszechnie występujących wyobrażeń. zaangażowanej w procesach o tych właściwościach nazywamy w y o b r a ź n i ą t r a n s f o r m i c z n ą i przeciwstawiamy jej wyobraźnię i z o m o r f i c z n ą. słowa (pojęcia). rozmarzeni. który miała jej suknia w czasie spotkania. aby ukazać niedostrzeganą dotychczas cechę. lecz mogą być oryginalnym efektem transformacji informacji. czyli wydobywanie wspólnej właściwości wielu pozornie niepodobnych obiektów lub osób. dobrze oddającej pewną. przyczynie się do podniesienia poziomu realizacji określonego celu. Proces transformacji ma miejsce nie tylko w przypadku obrazów ejdetycznych. najczęściej wtedy. Dzięki wyobraźni możemy wybiegać w przyszłość i. hipotezy naukowe. że przysparza nowych wytworów. nawet po jego całkowitym unicestwieniu. Niemniej przestrzeń. gdy mamy nowe. że wyobraźnia twórcza występuje wtedy. tzn. np. ”On jest Paganinim sałatki pomidorowej”. a także szereg form prostszych ( alegoria. że taka istnieje. Nie ma pewności. W wersji ikonograficznej. przynajmniej częściowo. a przez to może wpływać demobilizująco na realną aktywność jednostki.

wyobrażał sobie jego zachowanie za zaroślami. współczesny psycholog amerykański. Nie znaczy to oczywiście. Wyobraźnie odgrywa ważną i specyficzną rolę w twórczości artystycznej i naukowej. dramatyzacji i innym zabiegom budzi szerokie zainteresowanie a także zyskuje uznanie jako „prawdziwy obraz wydarzeń” W nauce wyobraźnie łączy się z odwagą. Drugie stanowisko. Podobnie jak myśli nie można wyrazić bez posłużenia się symbolem. na jakim poziomie ewolucji ona się pojawia) poszerzyły możliwości rozpoznawania rzeczywistości niedostępnej spostrzeganiu. Wyobrażona zbieżność form muzycznych i architektury będzie wytworem wyobraźni. Pierwszy. a jednocześnie ogólnych. Niemniej jednak okazały się wielce korzystnymi. A. głownie przez to. niestety. poznaje się pola mózgowe. już znacznie później. Zwolennikiem tego poglądu jest m. które wykształciły jakieś formy wyobraźni (nie wiemy. że rola wyobrażeń sprowadza się jedynie do reprezentacji obiektów. tak sądu w postaci oglądowej nie wyrazi się bez posłużenia analogami rzeczywistości. Oglądając np. zwany a n a l o g o w y m. ustawiali się w dogodnych miejscach ubijania stłoczonych zwierząt. Wydaje się. nie przyniosły. zapędzali okrzykami bizony do wąwozu i dokładnie wyobrażając ich zachowane. podejmowane w celu rozpoznania spornych problemów. Siła wyobraźni i jej wymowa zależy od trafności doboru środków wyrazu. Jest ich niewątpliwie wiele. Wyobrażanie przebiegu i następstw przyszłych zdarzeń nie straciło na znaczeniu i w naszych czasach. Badania eksperymentalne. Wyobraźnia pozwalała ludziom przewidywać przebieg przyszłych wydarzeń. Ukazują one relacje i zależności między obiektami. jednoznacznych rozstrzygnięć. A wyobrażenie obiektu ułatwia jego spostrzeżenie w maskującym kontekście. Indianie z prerii amerykańskich. Wyłoniły się dwa odrębne poglądy. Polyshina przedstawia wyobrażenia jako konkretyzację sądów. prawd ukrytych dla powierzchownych obserwacji. wyobrażał sobie różne możliwe zdarzenia. jak dotychczas.Kosslyn. Coraz pełniej np. tradycyjnie rozważni nie stają się odkrywcami. uniemożliwiającymi obserwację wzrokową. A z taką stykał się zarówno człowiek pierwotny jak i zaawansowany w rozwoju ewolucyjnym. że badacze ostrożni. niezbędną do wysuwania hipotez wykraczających poza granice utrwalonych przekonań. Niekiedy zdarzenie rzeczywiste nie wzbudza zainteresowania. . za horyzontem. abstrakcyjnych. czyli ład przyczynowo skutkowy. Jego potomek. co rozumie każdy znaczący artysta. gdyż wyobraźnia ujawnia się w wielu dziedzinach życia i form działalności ludzkiej. pobudzane przez różne odmiany wyobrażeń.in. lękliwi. Pojawianie się odkrywczych hipotez potrzebuje wolnej przestrzeni dla wyobraźni. budowlę gotycką zaczynamy wyobrażać sobie muzykę odpowiadającą nastrojowi wzbudzanemu przez tę budowlę. dotyczące słońca. dzięki pracy wyobraźni np. Zgodnie z tym stanowiskiem podkreśla się także i to. uznaje wyobrażenia za umysłową reprezentację realnych obiektów rzeczywistości. poprzez stosowane przekształcenia form oglądowych. to pojawia się pytanie o funkcje tej struktury psychicznej. zwane a b s t r a k c y j n y m . nieuchwytne zmysłem określonej modalności. reprezentowane głównie przez Z. Myśliwy epoki kamiennej. To janusowe oblicze wyobrażeń doprowadziło specjalistów tej problematyki do sporu o istotę i funkcje wyobrażeń. skradając się za upatrzonym zwierzem. S. a nawet czas przebiegu procesu wyobrażania jest zbieżny z czasem zmysłowego rozpoznania cech obiektu. że wyobrażane procesy są analogiczne do procesów fizycznych lub społecznych.62 Cechą charakterystyczną wyobraźni twórczej jest ukazywanie. natomiast jego literacki opis dzięki zgęszczeniu zdarzeń. Jeżeli spojrzy się na wyobraźnię z punktu widzenia psychologii ewolucyjnej. po zachodzie. że doprowadziły do wypracowania kilku nowatorskich metod badania. że organizmy. Wielu uczonych podkreślało to. Wyobrażane konkretne elementy rzeczywistości są jedynie środkiem wyrazu sądu lub pojęcia. Einstein opracował teorię względności wyobrażając siebie. przez zestawienie wyobrażeń wydobywamy informacje dodatkowe.

Funkcjonowanie wyobraźni ściśle wiąże się z właściwościami osobowości człowieka. H. Postawa marzyciela przynosi więcej złego niż dobrego. która odpowiadałaby wszelkim kryteriom dochodzenia do prawd naukowych. Osobnik konfabulujący przedstawia fakty niezgodnie z rzeczywistością i jest przekonany. Transformując ich treść na konkretny obraz ułatwia dostrzeżenie szczegółów i zależności między nimi. to przewaga rozumu. nie powstają natomiast w intencji oszustwa. iż przenikają one przez czarny papier. bardzo często były poprzedzone wyobrażeniami lub marzeniami. ważności lub są następstwem przebytych chorób. Tym samym wyzwalają energię na rzecz ich realizacji. Ribot jest autorem prawa rozwoju wyobraźni.. niż w jakże licznych dziełach artystycznych. Faza pierwsza. niekiedy zupełnie nie przystający do świata realnego. Wystarczy tu wspomnieć wyobrażenie telefonu komórkowego. że mówi prawdę. emocjonalni mają wyobraźnię „subiektywną”. Wzmiankowany wcześniej Th. Roentgen eksperymentując z ładunkami elektrycznymi nie wiedział. oni niemal zawsze są centralną postacią wydarzeń. bowiem bogata wyobraźnie tworzy iluzoryczny świat. Gdy przypadkowo zauważył. które w wielu przypadkach określają cele dążeń jednostek. a nawet całych grup ludzkich. posługują się nią jako jednym z instrumentów kształtowania pożądanych relacji jednostka-świat. odbierane zazwyczaj z przymrużeniem oka. Z drugiej jednak strony całkowite oddanie się w marzeniom prowadzi do utraty kontaktu z rzeczywistością. u dorosłych mogą być powodowane chęcią podkreślenia swego znaczenia. charakteryzuje się niezależnością wyobraźni od kontroli rozumu. to zmaganie się już dwu równorzędnych sił. coraz to wnikliwsza kontrola rozumu nad wyobraźnią i faza trzecia. bezradności życiowej i braku skuteczności w działaniu. Faza druga. zróżnicowana indywidualni.Ribota. fantazyjne przygody. Ludzie egocentryczni. że promienie przez nie wytwarzane mogą przenikać przez ciała nieprzezroczyste. że tylko dzięki wyobraźni doceniamy znaczenie przypadkowych obserwacji. lub marzenia Ikara i Dedala (raczej całej ludzkości) by wznieść się w przestworza na podobieństwo ptaków. Ludzie o nastawieniu realistycznym pracę wyobraźni poddają kontroli rozumu. od mniej więcej trzeciego roku życia do końca adolescencji. mają na względzie własne pragnienia i oczekiwania. Nie dziwi nas przeto stwierdzenie Th. tworzone z myślą o wzbudzeniu przeżyć estetycznych lub dla zabawy. U jednych kontrola rozumu powoduje zupełny . Trzeba wtedy wyobrazić taką sytuację. wybitnego psychologa francuskiego. są skłonni pomniejszać znaczenie realiów i ograniczeń. Bez marzeń o lepszej przyszłości świat zastygłby w bezruchu. gdy badacz abstrakcyjnie sformułowaną hipotezę chce zweryfikować eksperymentalnie. Jego zdaniem rozwój wyobraźni przebiega przez trzy fazy. Jej znaczenie w tej wersji wyraziście ujawnia się wtedy. W sensie następstw są one bardzo podobne do zwykłych kłamstw. marzenia miłosne. stosują autonarrację. wprowadzane dzięki różnorodnym wynalazkom i pomysłom racjonalizatorski. Marzenia o lepszym świecie i własnej przyszłości są tymi wytworami wyobraźni. są dobrem wielce pożądanym.Seyle powiada.63 jako podróżującego na promieniu światła. w dniu 1 kwietnia. Ułatwienia w życiu codziennym. pogrążył w stagnacji. w trakcie którego ujawniają się odmienne relacje dwu przeciwstawnych skłonności: pierwszej do fantazjowania i drugiej do racjonalizmu. Do niepożądanych wytworów wyobraźni zaliczamy także konfabulacje życiowe. romanse. docenił znaczenie tego faktu i wyobraził liczne możliwości jego wykorzystania w praktyce. Wyobraźnia ułatwia konkretyzację hipotez sformułowanych w kategoriach abstrakcyjnych. że w dziełach techniki i mechaniki użyto więcej wyobraźni. U małych dzieci są one zjawiskiem często spotykanym i wynikają z trudności rozróżniania realiów i tworów fantazji. jak np. Treścią życia jednostek w tej fazie są bajki. Natomiast konfabulacje artystyczne.

figury. lecz odnosi się do naszych odczuć emocjonalnych. że im większe natężenie uwagi. Mietzel porównuje uwagę do reflektora. że uwaga nie ma swej treści. świadomością. Jest to zasadne tym bardziej. frapującej myśli czy goryczy doznanej przykrości. ukierunkowane uwagą. Analogiczne zjawisko występuje w przypadku innych procesów. że ludzie słyszą głośne bicie własnego serca. mają określone cechy. tym wyrazistrze staje się uświadomienie cech obiektu. wyobrażania. Innymi słowy: w wyniku spostrzegania powstają spostrzeżenia. Zależność ta występuje we wszystkich modalnościach zmysłowych. są tym samym procesami uświadomionymi. że uwaga wpływa na zmianę wskaźników funkcjonalnych receptorów. na który został ukierunkowany dany proces psychiczny. Eksperymentalnie wykazano. natomiast działanie uwagi nie kreuje specyficznego wytworu. Potocznie mówimy o uwadze „napiętej do ostatnich granic”. G. że pod wpływem ukierunkowania uwagi na dany obiekt spostrzegający pomija różne szczegóły tła. emocjami. lokują się w jakimś miejscu przestrzeni itp (pomijam tu problemy samoświadomości). To zjawisko określa się w terminologii naukowej mianem s e n s y b i l i z a c j i i jest ono przedmiotem badań w różnych wersjach. Przyjmijmy zatem. wspomniana kontrola czyni ją bardziej realistyczną. którą prezentowaliśmy. co znaczy tylko tyle. a mimo to trudno określić jej istotę. Zarówno wyraziste przeżywanie treści doznań zmysłowych jak i sensybilizacja wskazują na istnienie związku pomiędzy uwagą a świadomością. Można zatem traktować ją jako właściwość pewnego stanu wszystkich procesów psychicznych. skupiając się na rozeznaniu tego. ile autorów piszących na ten temat. skutków jej działania doświadczamy niemal w każdej chwili. Dzięki temu treści np. by dokładnie go rozpoznać. nogach pająka lub kolorze samochodu. to k o n c e n t r a c j a p o z n a w c z a po d m i o t u na o k r e ś l o n y m o b i e k c i e. że u w a g a. Zawsze pozostaje sprzężona z czymś: spostrzeganiem. Drugą niemniej istotną jest intensywność. podać jej słowną definicję. Uwaga jest wyjątkowym elementem psychiki. Możemy skoncentrować się na wyglądzie drzewa. że uwaga jest zawsze skierowana na „coś”. pamięcią. Tradycyjnie uważano. Zatem zmiany procesu pociągają za sobą modyfikację rezultatów spostrzegania.myśli itd.ukrywania się przed wrogiem. myślenia. myśleniem. A owe „napięta” nie jest charakterystyką uwagi. Praktycznie jest ich tyle. a jedną z jej cech jest kierunkowość. W miarę jej „napinania” obniża się próg wrażliwości receptora. nie tylko w tej. Znamienne jest także to. wnikliwiej rozpoznane. bowiem nie występuje ona poza kontekstem innych procesów psychicznych. być „wytworami” naszego mózgu. tzn. Pod wpływem jej działania zmienia się struktura procesu. jest jedynie procesem. czyli takimi o których wiemy. że procesy psychiczne.64 zanik wyobraźni.wyobrażenia. Obiekty te mogą występować w świecie obiektywnym lub mieć charakter subiektywny. a także na przeżywanym uczuciu. uwaga jest tak napięta. że istnieją. wyobrażenia lub myśli stają się wyraziste. z j a w i s k u lub p r o c e s i e. rzucającego snop światła na . Znamy ją doskonale z własnych doświadczeń życiowych. co najważniejsze. któremu ona towarzyszy. A może to myszy? W sytuacjach grozy. o silniej wyobraźni. że poziom jej intensywności osiągną nieprzekraczalny pułap. Uwaga Znamy ją z autopsji. Nie znaczy to. Sądzono. u innych. np. Jest on niewątpliwie bardzo skomplikowany. Gdy w ciszy wieczornej własnego domu usłyszymy niewyraźny szmer „nadstawiamy ucha”.. że uwaga jest epifenomenem nie mającym żadnego znaczenia dla właściwości stanów i przebiegu procesów psychicznych. Znaczy to. wyobraźnią. spostrzeżenia. a rozumienie jego istoty zależy od pojmowania obu członów relacji.

Przypuśćmy. Musimy wtedy przypisać jej „sprawstwo” takich stanów. Badani. to znaczy. Rodzaje uwagi Wyróżniamy dwa rodzaje uwagi: m i m o w o l n ą i d o w o l n ą.. To. s. albo automatyzmy (a jest ich kilka odmian). jak np. nawykowe. Jeżeli uwaga kontroluje jakiś nie uświadomiany proces. czynności zrutynizowane. że organizm dąży do utrzymania równowagi pomiędzy nim a środowiskiem. E. że istnieją dwie. pozwala wyraziście uświadomić jego cechy. Nęcka (UJ). W świetle dotychczasowej wiedzy mechanizm uwagi możemy traktować jako środek włączania świadomości w określony proces psychiczny. W następstwie włączenia uwagi następuje wzrost stopnia rozeznania (świadomości) cech obiektu. Natomiast procesy przebiegające poza sferą uwagi traktowano jako odruchowe. różne jakośćiowo „uwagi”.78) Przy takim podejściu zmienia się rozumienie istoty uwagi i wyobrażenie o jej roli w układzie procesów poznawczych. Uwaga mimowolna jest zawsze odpowiedzią na wydarzenia w środowisku. co jest groźne lub nieprzyjemne dla nas.możliwe jest „zwracanie uwagi” na bodźce. Prawidłowość ta dotyczy w jednakim stopniu ludzi i zwierząt. Śledzimy np. intrygujące nowością też pobudza uwagę mimowolną. sugeruje. lot osy tak długo. odurzający zapach itp. Jeżeli przypomnimy sobie prawdę. potężny hałas. że wyłączył on uwagę. gdy przestaje słyszeć dźwięki pracującego silnika. że występują dwa typy uwagi: uświadamiana i nieuświadamiana? A może nastąpił podział uwagi na część świadomą i nieświadomą? Wydaje się. z których istnienia nie zdajemy sobie sprawy”(E. Nie znaczy to. o wskazanie granic pomiędzy polami o różnych jednolitych barwach. chwilowy zanik kontroli aktywności lub minimalizację doznań zmysłowych. Strelau(red):Psychologia. Znaczy to. co zaskakujące. to zrozumiałe staną się wyżej przedstawione właściwości uwagi mimowolnej.. A więc siła kontrastu między bodźcami pobudza uwagę. Przedstawiane rozróżnienie wskazuje jedynie na dwa odmienne sposoby pobudzania tego mechanizmu. Z reguły większe napięcie uwagi prowadzi do nasilenia stopnia świadomości (świadomość jest stopniowalna od stanu senności do wyrazistości. że ustalenie precyzyjnego nowatorskiego rozumienia istoty uwagi wymaga jeszcze wielu badań. Może to oznaczać również zmianę poziomu przetwarzania informacji. t. pobudzają ją intensywne bodźce. w: J. to co się dzieje? Czy znaczy to. Takie przypuszczenia nasuwają wyniki badań eksperymentalnych. jasności). aż się oddali na bezpieczny dystans. Podobnie działa nagłe ustanie ciągłej stymulacji. podręcznik akademicki. Zawsze wzbudza uwagę to. silny błysk światła.65 poznawany obiekt. że współcześni psychologowie są skłonni łączyć uwagę z procesami nie uświadomianymi.II. jak „urwanie filmu”. że nagle spostrzegł na uboczu ładną dziewczynę i zwrócił na nią uwagę a jednocześnie pomija detale drogi. na który jest skierowany proces lub wzmożenie kontroli przebiegu procesu jego poznawania. jako zanik działania uwagi. Natomiast wskazanie granic pomiędzy obiektami różniącymi się wieloma cechami wymagało już dłuższego czasu i namysłu. kierowca samochodu „podrywa” się natychmiast. to co się stanie? Zinterpretujmy przykład Nęcki o uwadze kierowcy. Stany te tradycyjnie przedstawiano. włączenie struktur centrali (mózgu). czynią to niemal natychmiast. I konkluduje: ”. Przyjmując nowatorskie rozumienie napotkamy pewien paradoksalny problem. Nęcka: Procesy uwagi. Jeżeli kierowca na łatwej trasie nie spostrzega wielu detali drogi. Tak nie jest. Gdańsk 2000 r. Ogólnie: siła bodźca fizykalnego uruchamia mechanizm uwagi mimowolnej. np. proszeni np. uściśleń i rozstrzygnięć wątpliwości. specjalizujący się w badaniach problematyki uwagi. a człowiek dostrzeże w tym samym czasie atrakcyjny obiekt i obdarzy go uwagą. że uwaga przyczynia się do pogłębienia i wzbogacenia wiedzy o obiekcie. niespodziewane. .

a także humanistów innych specjalizacji zawodowych interesuje problem genezy uwagi dowolnej. demonstruje wzmożoną gotowość rozpoznania jego właściwości i znaczenia. że w układzie dwubiegunowym efektywność funkcjonowania całej relacji zależy od sprawności obu członów. Co zatem wiemy o kształtowaniu się uwagi dowolnej? Zarówno badania naukowe jak i codzienna praktyka dowodzą jednoznacznie. położenia. Jednym z podstawowych celów reklamy jest zwrócenie uwagi potencjalnego nabywcy na polecany produkt. stany przeciwne. O tego czasu synek zaczął zwracać uwagę na . rapu. zainteresowań i nastawień. ale także ze względu na ich znaczenie. W relacji organizm-srodowisko w tym przypadku stroną pobudzającą uwagę jest organizm. powtarzalność bodźca itd. jakie aktualnie zachodzą w środowisku. występuje u zwierząt i człowieka i jest niekiedy nazywana odruchem bezwarunkowym. jak w przypadku uwagi mimowolnej. Jest ona wrodzoną. Wymawiając cicho hasło „Stój!”z reguły otrzymujemy efekt zbliżony do tego. lecz uwarunkowana psychicznie. Istnienie uwagi dowolnej dowodzi aktywności człowieka i wskazuje na jego twórczą rolę w środowisku. Niektóre stany organizmu (o sprawnych receptorach) nasilają. a inne osłabiają siłę działanie bodźców pobudzających uwagę mimowolną. dynamika w reklamach samochodów. kształtu. zwrócenie uwagi jest wstępnym krokiem od celu. a także dynamiczność organizacji handlowych). że u wielu ludzi uwaga dowolna powstała z przekształcenia uwagi mimowolnej. Uwagę mimowolną wzbudzają bodźce ze środowiska. Nie jest ona wzbudzana przez określone cechy bodźca. a to umożliwia mu uaktywnienie różnych form zachowania adaptacyjnego. Wrażliwość na nie wzrasta pod wpływem potrzeb. poprzez skojarzenie z realną groźbą. a także choroba powodują jej obniżenie. używane w celu ostrzeżenia przed zagrożeniem lub niebezpieczeństwem. dotyczących pobudzania uwagi i technik ich prezentacji. interesujący się muzyką szybko rozróżni tony jazzu od np. znających ich znaczenie. Takie zachowanie organizmu nazywamy r e a k c j ą o r i e n t a c y j n ą. kontrastu ( wielkości. Jest to zrozumiałe. inicjującą. Reakcja orientacyjna u człowieka pojawia się nie tylko pod wpływem fizycznych cech bodźca. Uwaga dowolna towarzyszy czynnościom zamierzonym. intencjonalnym. świadomie ukierunkowanym na jakiś obiekt. „baczność” uzupełnione wykrzyknikiem. (piękne dziewczyny przy samochodach). bowiem w podtekście tego zagadnienia kryje się pytanie o istnienie wolnej woli. Pamiętać jednak należy o tym. Właściwie ocenili oni działanie atrakcyjnych przynęt. wynika z wystąpienia określonego motywu działania. niż nasycony. Takie słowa jak „stój”. by skłonić potencjalnego nabywcę do kupna towaru. Specjalistów z zakresu psychologii uwagi. Specjaliści tej branży wykryli wiele prawidłowości psychologicznych. tato zaprowadził synka do muzeum i pokazał obraz Wyspiańskiego.dynamiki i ruchu jako czynników silnie działających na uwagę ( ruch w reklamach świetlnych. ono jest tu stroną aktywną. nabrały. a organizm recepcyjną. Dobry nastrój i takież samopoczucie podnoszą poziom sprawności uwagi mimowolnej. Wszelkie systemy alarmowe i ostrzegawcze włączając się wzbudzają uwagę mimowolną. Twórcom reklamy idzie o to. Człowiek głodny łatwiej dostrzeże bodźce świadczące o obecności pokarmu. estetyki i kolorystyki ( zachwycający wygląd opakowań produktów). poszukujący informacji okaże się bardziej sprawny w tym względzie niż nie poszukujący.66 Dzięki niej organizm otrzymuje sygnały o wszelkich zmianach. barwy). jaki występuje w następstwie działania fizycznych bodźców powstrzymujących. Po ich wystąpieniu organizm ukierunkowuje receptor zmysłu na źródło stymulacji. Cała klasa wzmiankowanych bodźców powoduje pojawienie się charakterystycznej reakcji. „uwaga”. regulującej mocy zachowania osób. Prawidłowości funkcjonowania uwagi mimowolnej są szeroko wykorzystywane w praktyce. Oto np.

E. Człowiek jest ciekaw faktów. pojawiająca się jedynie przy jakimś zaburzeniu jej przebiegu . niezależnie od rodzaju. Skłania ona do penetracji otocznia i dlatego za D . co w otoczeniu jest wyróżnialne. co dzieje się na drodze i w samochodzie.Hebbem nazywamy ją motywacją eksploracyjną. długotrwałe skupiona na kontroli czynności. która jest „siłą napędową” tworzenia teorii naukowych i zwracania uwagi na ich poprawność poznawczą. stajemy się wobec nich. Ciekawość popycha nas do szukania odpowiedzi na pytanie o zasadność teorii X lub Y. wiele dowodów przemawia na rzecz tezy o istnieniu wrodzonego mechanizmu uwagi dowolnej. gdy odnosi się do uwagi jako fenomenu psychicznego. niewidzialna strona księżyca i nieskończoność kosmosu. A jednak i tak wymuszana uwaga mimowolna przekształcała się u niektórych osób w czynnik świadomego sterowania aktywnością własną. inaczej skupienie uwagi. Koncentracja. Oto ich omówienie. mimowolna może przekształcać się w dowolną i odwrotnie. stają się nam bliższymi. Uwaga dowolna. mobilizującą organizm do zwracania uwagi na wszystko. postawa ku obiektowi uwagi i inne. jak i wtedy. z którymi zapoznaliśmy się . Cechy uwagi Uwagę. Funkcjonuje ona w dwu wymiarach: pojemności (zakresu) i intensywności. że nie ma sztywnych granic pomiędzy obu rodzajami uwagi. poznawczo oddaje ją dokładność rozpoznania lub odtworzenia. muzealnictwem. bowiem pozwala oszczędnie gospodarować energią organizmu. Intensywność koncentracji subiektywnie jest odczuwana jako silne napięcie. I odwrotnie. a także kulisy polityki i ploteczki z życia w świecie artystów.67 wszystko. Jedynie zbiegiem przypadków pobudzają one naszą uwagę. Ma to duże znaczenie dla sprawności funkcjonowania w sytuacjach codziennych.ciu elementach jednocześnie. Mechanizm ten pojawił się we wczesnym etapie rozwoju ewolucyjnego. Opis taki jest wartościowy poznawczo zarówno wtedy. zaskakująco obojętni.Cherry’ego pokazały. przykuwały jego uwagę niebotyczne szczyty i głębiny mórz. że bardzo trudno koncentrować uwagę i zrozumieć informację w sytuacji jednoczesnego działania dwu nakładających się. co odnosi się postaci tego twórcy. mechaniczna. W dawnych czasach nauczano pod przymusem. Zjawiska świata. zwracamy na nie uwagę. a u człowieka osiągnął swe apogeum. Przeciętny człowiek dorosły może intensywnie skupić uwagę na 4 do 6. Jednym z silniejszych jest istnienie ciekawości. Nie jest to jednak zależność prosta. niż uwaga mimowolna . Natomiast uwagą rozproszoną. Cechy te znamy zarówno z obserwacji potocznej jak i badań naukowych. bo uważa i chce uważać na wszystko. Beryline). dziecko zaledwie na 2-3-ech. Powyższe wskazuje. niemożność jej skupienia. oczarować go. Początkujący kierowca szybko się męczy. można opisać w kategoriach cech. 1. Badania C. może objąć większą ilość przedmiotów. w miarę nabywania doświadczenia przestawia się na uwagę mimowolną i reaguje tylko na czynniki zakłócające normalny przebieg jazdy. a gdy ją zaspokoimy. Jakaś cecha obrazu musiała stać się dla chłopca bardzo silnym bodźcem. Jest to empiryczne źródło uwagi dowolnej. wymaga większego wkładu energii. Po drugie. a nie postacią malarza. wystawiennictwem itp. trafnie nazwana epistemologiczną (D. Oprócz ciekawości faktów wykształciła się u człowieka ciekawość zależności. a behawioralnie –napięcie mięsni. Im wyższa jest intensywność uwagi. tym mniejszy jej zakres. o przeciętnym natężeniu. podobnie jak i faktów poznanych. Synek przecież mógł zainteresować się malarstwem. podobnie brzmiących . gdy przedstawia właściwości uwagi konkretnej osoby. Przeciwieństwem koncentracji jest rozproszenie uwagi.

Uwaga powoduje. uwaga ze wszystkich bodźców. u żołnierza stojącego na warcie. Przerzutność uwagi to zdolność przechodzenia od jednej czynności do drugiej Niektórzy ludzie dokonują tego bez trudu. Jednak funkcję tę rozumie się na dwa sposoby. Napoleon I np. 2) podniesienia na wyższy poziom sprawności adaptacyjnej organizmu oraz 3) czujności. Trwałość uwagi mierzy się wskaźnikami czasu jej koncentracji. np. że trudno o podzielność uwagi w przypadku wystąpienia dwu szeregów bodźców bardzo podobnych. W drugim rozumieniu jest ona utożsamiana z blokowaniem nadmiernego napływu bodźców lub informacji.W. potrafił dyktować jednocześnie 9 listów urzędowych. 5. Stałość uwagi bywa rozumiana również jako konsekwentne jej skupianie do danym przedmiocie przez długie lata. stwierdził. I znowu badania Cherry’ego. Funkcje uwagi Możemy wyróżnić dwie grupy funkcji uwagi: o g ó l n o b i o l o g i c z n e i p o z n a w c z e. Łukaszewski sądzi. Osłabienie przerzutności uwagi występuje w postaci roztargnienia. a wielu ludziom utrudnia wykonanie danej czynności każdy drobiazg odwracający uwagę. chociażby ze względu na rozbieżności w rozumieniu jej istoty. że informacje ciągu nie śledzonego są zasadniczo ignorowane. Poznawcze funkcje uwagi są bardziej liczne i trudniejsze do opisania. Różnice indywidualne w ty aspekcie są znaczące. np.Osiągnięcie wprawy w tej wersji wymaga długotrwałego treningu. tak charakterystycznego dla ludzi podeszłego wieku. że skok zaczajonego drapieżnika na upatrzoną ofiarę będzie maksymalnie precyzyjny i wykonany z taką siłą. tendencja do poszukiwania spójności. W warunkach życia cywilizowanego czasami występują sytuacje analogiczne do naturalnych. jaki obierają receptory. gdy sprawdzamy sprawność działania zegarka nasłuchując tykania i obserwując ruch wskazówki sekundnika. aż o milion razy! Pamiętać jednak warto. wybitny francuski paleontolog.Cuvier. czyli sytuacyjnego regulowania poziomu sprawności i koncentracji energii organizmu. traktowane w aspekcie zasady równowago organizmu i środowiska. Ludzie dorośli potrafią uważnie słuchać wykładu prze 20-25 minut i po momencie „oddechu” nadal kontynuować śledzenie narracji. że napływ informacji jest blokowany także przez . wynosi on około 3 sek. Ujawnia się ona np. jedne kwalifikuje do dalszego przetwarzania. Świadczy o tym naprzemienność w spostrzeganiu figur odwracalnych. który stosując metodę osobnego podawania informacji do każdego ucha i polecając śledzenie jednego z tych ciągów. ich uwaga sprawia wrażenie bezwładnej. reagowania tylko na bodźce istotne dla organizmu. sprowadzają się do 1) zapewnienia oszczędnego gospodarowania energią organizmu. bagatela. mogą powodować to. w krótkim czasie. czyli zdolność obserwowania dwu lub więcej procesów jednocześnie. W pierwszym jest ona utożsamiana z segregacją. że z działających na nasze zmysły 100 miliardów bitów informacji na sekundę do świadomości dociera jedynie 100 bitów.68 2. 4. inne skazuje na wygaszenie. Stałość uwagi to zdolność jej koncentracji na jednym przedmiocie przez dłuższy czas. która daje maksimum gwarancji powodzenia ataku. G. Blokada uwagi(?) redukuje napływ informacji. Wniosek stąd taki. przekazów (w sytuacji eksperymentalnej były one nagrane na taśmie i wygłaszane przez tę samą osobę). Najczęściej wymienianą i opisywaną jest s e l e k t y w n o ś ć uwagi. a łatwo lub znacznie łatwiej. 3. Podzielność. Widok czającego się drapieżcy wyśmienicie oddaje istotę tej funkcji uwagi. wtedy również ujawnia się ta funkcja uwagi. traktował tę właściwość jako wskaźnik geniuszu.. Innym przychodzi to z oporami. gdy są to bodźce różnych modalności. Pierwsze. Spostrzegane kształty zmieniają się w takim rytmie czasowym. wtedy. iż niektóre mechanizmy uwagi.

To. a tempo czytania tekstu znacznie osłabło. czy ze złośliwości. nie słuchającego nadawano słowa typu: „dziewcze”. Trudność czynności jest zawsze względna. że spostrzegliśmy układ. innym wydaje się łatwym. obniżyła się jakość pisma.” . Zadaniem osoby badanej tym testem było skreślanie wskazanej litery z długiego szeregu liter drukowanych. Znają ją dobrze także grzybiarze i urzędnicy przerzucający karty dokumentów w poszukiwaniu tego jednego. niebanalny układ. Funkcja w y s z u k i w a n i a dotyczy uwagi dowolnej. zagrożenia. Następnie proszono zinterpretowanie zdania „Ptaszek wyfrunął”. Funkcja w y b o r u w ł a ś c i w e j r e a k c j i ma miejsce w sytuacjach wieloznacznych. prowadzonym techniką dychotyczną. Dowiedziono. W eksperymencie B. a do drugiego. McGoverna. iż trudno powiedzieć czy czyni to dla zabawy. jaką zawodowo. Wybieramy w naszym odczuciu odpowiednią reakcje do zaistniałej sytuacji. np. a nie mozaikę pojedynczych kwiatów zawdzięczamy integracyjnej funkcji uwagi. Jest to czynność bardzo podobna do tej. co jedni uznają za trudne. czyli różnorodnych utrudnień. że ktoś nam dokucza w takiej formie. Zjawisko to jest znane również z praktyki maskowania. Niezależnie od tego następstwem ich realizacji jest wzrost ilości popełnianych błędów. Natura wyposażyła nas w mechanizm przynajmniej częściowego ich zmniejszania przez intensyfikację uwagi i świadomościową kontrolę czynności trudnych. niewyspanie). opracowano także test jej sprawności (test Bourdona). przyczyną trudności. jego przeciążenia. . Stwierdził on. Powiadamy: ”Uważałem. tym trudniej o realizacje omawianej funkcji. bezświadomości ich znaczenia. Współczesne badania tej funkcji koncentrują się na poznawaniu wpływu dystraktorów. Oto widzimy na placyku miasta piękny klomb. Zdaniem T. czasowej afunkcjonalności receptorów. że zachwyca nas połączenie kilku odmian kwiatów w jeden. Rzecz jasna w różnych wersjach. że im bardziej zróżnicowane dystraktory. Równoczesność czynności była przeszkodą. Treść interpretacji kojarzyła się ze słowami. opisaną ją już w XIX wieku. że osoby badane w początkowej fazie eksperymentu zapisywały słowa jakby mechanicznie. Baarsa i K. jakie badany nieświadomie rejestrował uchem nie słyszącym.69 przepustowość kanałów informacji zmysłowej. Funkcja k o n t r o l i c z y n n o ś c i t r u d n y c h. To. na jej skuteczność. Przedstawiony model sytuacji wykorzystano także w badaniach eksperymentalnych. czytania ze zrozumieniem tekstu i jednoczesne zapisywanie dyktowanego komunikatu Badanie przebiegu takiej czynności przeprowadził wraz ze współpracownikami U. Tomaszewskiego mogą one być skutkiem stanu deprywacji organizmu (wygłodzenie. Z biegiem czasu ćwiczenia wzrastała kontrola czynności i poprawiała się jakość wykonania. Wyobraźmy sobie. Szczególnym przypadkiem czynności trudnej jest wykonanie dwu. „ucieczka”. bardzo podobnych do siebie zadań. Funkcja i n t e g r a c y j n a uwagi występuje w procesie scalania kilku spostrzeżeń w jedno.Neisser. lub „więzień”. występowania przeszkód lub konfliktów. polecano badanym jednym uchem słuchać uważnie i zapamiętać zdania typu „Ptaszek wyfrunął. że muszę tak postąpić!” Teorie uwagi. które wymagają konkretnej reakcji. Czytelnik zapewne pamięta zjawisko refrakcji. „koza”. po chwili zdajemy sobie sprawę z tego. na co dzień wykonują korektorzy w wydawnictwie.

Możliwości recepcji nowych informacji są ograniczone. Anna M. a odrzucane do nich nie pasujące. w której dokonuje się przetwarzanie informacji. lecz jedynie osłabione i „zmuszone” do ustąpienia drogi pierwszeństwa informacjom o większym znaczeniu. jak dotychczas ogólnej teorii uwagi. Mimo to prezentowane w nich wyobrażenia mechanizmów uwagi są pouczające. teoria filtru straciła na znaczeniu. Pobór i przetwarzanie informacji oddaje model piramidy. ale do świadomości przez „nóżkę” dotrą w danym czasie tylko z jednej odnogi. Dotyczy ona jedynie selektywnej funkcji uwagi. podjęła się zadania usunięcia słabości teorii Broadbenta. Jest ona odpowiednikiem uwagi. co ma świadczyć na rzecz teorii osłabiania. jeżeli nie. poczekalnią na drodze do świadomości. a istniejące dotyczą raczej poszczególnych jej funkcji. Teoria Broadbenta ma swoje słabe strony. Obecnie w obiegu naukowym funkcjonuje kilka zalążków teorii p ó ź n e j s e l e k c j i. W trzecim etapie procesy przetwarzania są w pełni uświadamiane. Ze względu na tę cechę teorię Broadbenta określa się mianem teorii wczesnej selekcji. Jednak jednocześnie komórki receptorów rejestrują miliony działających bodźców. Nóżka litery działa jak szyjka butelki. Broadbenta. niż istoty.zostają osłabione i w jakiś sposób zapamiętane. Tym mechanizmem selekcyjnym jest uwaga Ilustracją wizualną tego modelu może być litera Y (w sytuacji pobudzenia wielu zmysłów lepszą byłby trójząb lub menora). nie poleca „Przyjąć!” lub „Odrzucić!” lecz jedynie ustalą hierarchie ważności informacji i pierwszeństwo jej przekazu do świadomości. że osłabianie przebiega etapowo. Przyjęła ona tezę. ale z reguły z wieloma błędami. amorficzne. Zachodzi przeto konieczność eliminacji nadmiaru informacji sensorycznej. na oba jej rozgałęzienia działają liczne bodźce. tworzą szeregową strukturę komunikacyjną.70 Nie ma. włączają je do ciągu informacji z ucha nastawionego na odbiór. selekcje ogranicza do poziomu doznań zmysłowych. eliminacji nie istotnych i doprowadzenia do świadomości znaczących. pomijając następne. przebiegają wolniej niż na etapach poprzednich. że umysł ludzki funkcjonuje na zasadzie sieci komunikacyjnej. ilość ich redukuje uwaga do zbioru sensownych spostrzeżeń. W jej mniemaniu uwaga nie działa na zasadzie „wszystko albo nic”. są sygnałem bólu. W pierwszym dokonuje się ona bez udziału świadomości. Uznała też. Autor ten sądził. wzbogacają wiedzę o niej. Kiedy okazało się. które nie docierają do świadomości nie zostają definitywnie odrzucone. W drugim etapie osłabiania są preferowane informacje zgodne z wzorcami percepcji. Dalej są przetwarzane dźwięki układające się w słowa znanego języka.ogranicza przepływ zawartości pojemnika. wszystkie informacje są przekazywane równolegle do komórek syntezy zmysłowej i jeżeli spełniają kryterium pierwszeństwa przekazu. Podstawę tworzą miliardy informacji sensorycznych w postaci wrażeń. opracowana przez D. w danym czasie do świadomości mogą docierać tylko w postaci jednej wiązki sygnałów (patrz eksperyment Cherry’ego). że informacje zmysłowe. która ogranicza przepływ informacji z pojemnika receptorów zmysłowych na wyższe piętra jej przetwarzania. np. Jedną z bardziej znanych jest t e o r i a f i l t r u. czyli początkowego etapu pobierania informacji. pozostałe zablokuje uwaga i staną się one przedsionkiem. Treisman. wiedzy jednostki o świecie-czubka piramidy. zgodnie z którymi uwaga jest mechanizmem włączania świadomości w proces przetwarzania . są przekazywane do dalszego przetwarzania. że badani techniką dychotyczną jednak przetwarzają niektóre sygnały z ucha „niesłuchającego”. tworząc t e o r i ę o s ł a b i a n i a uwagi. by w dalszej redukcji sprowadzić je świadomie przetworzonych rezultatów. a osłabiane niespójne. W niektórych przypadkach można je odtworzyć.

Zagadnieniem. że zawiedzie system bezpieczeństwa. silniej niż w zwykłej. GWP. pojawiły się trudności i błędy w odtwarzaniu. Jej twórca . sekretarka radziła sobie z zadaniem. chociażby z powodu nieokreśloności terminu „zasoby”. Być może badani zdali sobie sprawę z pogarszania się sprawności działania pod wpływem lęku i starali się temu przeciwstawiać. Dawał np. które wyjaśnia t e o r i a z a s o b ó w uwagi jest słabnięcie jej natężenia w procesie kolejnego wykonywania czynności.” (H. otrzymali zadanie polegające na wyszukiwaniu małych otworów w krążkach. Jednak gdy tekst mówiony trzeba było literować. Tego się nie spodziewano. Weltman stwierdził. I tak rzeczywiście się stało. zwaną metodą podwójnego zadania. że zasoby uwagi zostały wyczerpane. wymyślił też oryginalną metodę badania tego zagadnienia. powinno na tym ucierpieć dodatkowe zadanie wykrywania światła. Dzięki inspiracjom wynikłym z tej teorii wiemy jednak więcej o czynnikach utrudniających jej funkcjonowanie. Świadomość. .223-4. Ponieważ badani z eksperymentu Weltmana osiągali prawidłowy poziom wykonania zadania głównego tylko dzięki zaangażowaniu większości swej uwagi. I działa ona tylko na tym poziomie. (Patrz ramka 11) Ramka 13 „ Gershon Weltman a Uniwersytetu Kalifornijskiego zamknął grupę studentów –ochotników w hermetycznej komorze i poinformował ich. koncentrując uwagę na wykonaniu zadania. Eysenck: Podpatrywanie umysłu. Gdańsk 2003.s.71 danych. U badanych zrodził się lęk. że lęk nie miał żadnego wpływu na poprawność wykonania zadania głównego.. Szereg eksperymentów laboratoryjnych dostarczyło pewnych przesłanek do budowy rozwiniętej teorii z tego zakresu. Dopóki tekst mówiony i zapisywany nie zazębiały się. strachem przed zbyt szybkim tempem zmian ciśnienia i obawami. którego pojawienie się zapowiedziano. sekretarce biegłej w pisaniu na maszynie zadania dodatkowe w postaci powtarzania mówionego tekstu i zapisywanie słów prezentowanych wizualnie. Zadaniem dodatkowym było wykrycie źródeł światła. że komora zanurzy się w wodzie na głębokość osiemnastu metrów. Kiedy badani znaleźli się już (rzekomo) na głębokości osiemnastu metrów. Kohneman widzi w tym wyczerpywanie zasobów uwagi. niestresowej sytuacji. jak pod nieobecność lęku. Przy użyciu paru wybiegów (odgłosy syczenia czy odpowiednie manipulowanie wskaźnikami ciśnienia) bez trudu symulowano schodzenie komory w dół. wywołany uczuciem ograniczenia w małej przestrzeni. Miało to znaczyć. obiektywnie objawia się ono narastaniem ilości popełnianych błędów lub niezbornością wykonania. Teoria zasobów uwagi. Czy to wzbogaca naszą wiedzę o samej uwadze? Nie jest to pewne.) Subiektywnie wyczerpanie zasobów odbieramy jako zmęczenie. Kahneman. I M. M. D... w sytuacji wywołującej lęk zadanie dodatkowe zostało wykonane tylko w połowie tak dobrze. Interesująco opisali H. Eysenckowie badania i wyniki badań wyżej omawianego problemu.

Pierwsze przebiegają bez kontroli świadomości i są mechanizmami regulacji podstawowych. potwierdzane również w życiu codziennym. Świadomość jest najwyższą formą przetwarzania informacji. aczkolwiek w różnym stopniu. Niektóre marzenia senne są rezultatem niedokładnego przetworzenia aktualnie działających bodźców. Głęboki sen prawie wyklucza świadomość. 3) szybkiej. Charakteryzuje go selektywna uwaga. Dla trzeciego poziomu jest charakterystyczne pewne rozluźnienie. Poziom czwarty to stan senności. jak np. Pobudzenie to występuje w postaci 1) mobilizacji energetycznej. Taki stan świadomości występuje w sytuacjach wielkiego zagrożenia życia. intensywnej pracy intelektu. jest stanem maksymalnego zaangażowania świadomości. Jednak ich zróżnicowanie jest bardzo różnorodne i bogate. następuje załamanie nerwowe. Zimbardo. czyli s a m o ś w i a d o m o ś ć jest wyższą formą świadomości. że istnieje świadomość p e r c e p c y j n a. obiektów świata fizykalnego oraz samego siebie. to wyróżnimy ich . że istnieje ścisły związek pomiędzy uwagą a świadomością. postępowanie adekwatne do sytuacji Świadomościowe przetworzenie informacji w pełni odpowiada wymogom sytuacji. regulacji wyższego rzędu. pewnego ograniczenia sprawności działania i refleksyjności. świadomościowej. Nawet jeżeli uwzględni się jedynie poziom czujności.Lindsey wyróżnił siedem poziomów . chwilowe oderwanie się od rzeczywistości. np. skłonność do ucieczki w marzenia. kryzysu albo stresu. W niektórych przypadkach pojawia się przeciążenie systemu świadomościowej kontroli. wypadku. występujące mniej więcej co pół godziny. I wreszcie stan śpiączki. od najwyższego do jej zaniku. wyrażających się poprzez napięcie i wzrost zaangażowania sytuacyjnego. to właściwość psychiki pozwalająca wyodrębnić siebie z otoczenia przyrodniczego i społecznego. gdy zdaje sobie sprawę ze stanu rzeczy. Poziom pierwszy. Czujność albo przytomność to drugi poziom świadomości. refleksyjnej. aktywacji i jest następstwem zmożonego działania tworu siatkowatego. lekka pomroczność. marzeniami lub obawami. Ale czym jest świadomość i jakie są jej funkcje? Człowiek jest świadomy czegoś. bo zostaje zachowana jedynie słaba wrażliwość na stymulację. 2) intensywnych przeżyć emocjonalnych. Mieści się na przeciwnym krańcu wymiaru automatyzmy – świadomość. Ze względu na ostatni wątek mówimy o świadomości i n t r o s p e k c y j n e j. często bywa skutkiem poważnego uszkodzenia organizmu. tzn. śpiący z nie przykrytymi nogami może w marzeniach sennych brodzić w zimnej wodzie plaży morskiej. Z praktyki wiemy jak trudno obudzić niektórych ludzi w pełni ich snu. Zróżnicowanie funkcji świadomości ze względu na poziom jej występowania są ewidentne. świadomość wyraża się w formie marzeń sennych. konfliktu. Uwzględniając różne poziomy regulacyjnego zaangażowania świadomości amerykański psycholog G. Marzeniom sennym zawsze towarzyszą szybkie ruchy gałek ocznych (REM). Marzymy więc kilkakrotnie w czasie nocy. powtarzalnych zachowań. a także o charakterze własnych przeżyć. efekcie wglądu we własną psychikę. bowiem zawiera się w niej również wiedza o świadomości przedmiotowej osobnika. To sformułowanie wskazuje. Inne treściowo wiążą się z naszymi oczekiwaniami. Użycie tego zwrotu świadczy o przekonaniu jego autora (piszącego również).72 „Uwaga jako wrota świadomości” to podtytuł fragmentu z podręcznika psychologii Ph. jednak prawie zawsze pamiętamy tylko ostatnie z nich. doświadczać swojej podmiotowości oraz zrozumieć relacje osoby i otoczenia. Świadomość. czuwanie bez napinania uwagi. przytomności. intensywnego pobudzenia. Ostatnie. Poziom piąty występuje w czasie płytkiego snu. Jednak wiele czynności organizmu ludzkiego wymaga. Jest to stan patologiczny. Uwaga prowadzi do wzrostu uświadomienia cech jej przedmiotu lub procesu. comy to trwanie życia bez świadomości. w czasie działań wojennych.

przeszłość i przyszłość. Dokładniej: intuicja jest jedną z form qualiów. Edelman określa je jako subiektywne stany przeświadczenia. Wstępna kontrola świadomości jest niezbędna do tego. Ważną funkcją świadomości kontrola czynności. że ludzie niekiedy nie potrafią dokładnie określić jakiegoś stanu rzeczy. a według psychologów ekologicznych „dostrajaniu się „ do niego. I służy organizmowi jako środek przeciwdziałania nagłym. bowiem nie jesteśmy w stanie wyróżnić tej cechy jako specyficznej właściwości świadomości. Qualia przejawiają się w postaci intuicji. wyższą formę instynktu. np. intuicji. powiada. komunikowanie na poziomie semantycznym. Jako stany subiektywne są one zależne od doświadczenia życiowego jednostki. ponieważ na ich poziomie nie występuje. ich źródła i przebiegu łagodzą ból i inne emocje. jego sprawności psychicznej.G. wyobrażenie standardów postępowania zgodnego z tymi regułami. ucząc się pisania na maszynie kontrolujemy każde uderzenie palca o klawisz. niekorzystnym zmianom w środowisku. D. Do przestrzegania tych nakazów niezbędne jest rozumienie ich uogólnionej treści. przegrywa. Od czasów Ribota wiadomo. wyłapanie rozbieżności oraz ukierunkowanie zachowania tak. Meichebauma pokazujące. na poziomie nawyku. Potwierdzają to współczesne badania empiryczne. Traktuje się ją jako jasne wyobrażenie. bowiem intuicja sama w sobie jest zagadką. zaczynamy zastanawiać się nad przyczyną niepowodzenia i poszukujemy nowych sposobów dojścia do niego. który nie potrafi zniwelować przewagi drugiego. Jeżeli nie udaje nam się osiągnąć określonego celu. wyczuwać „potrzebę chwili”. Z punktu widzenia psychologii ewolucyjnej jest to mechanizm awaryjny. Traktujemy je jako efekt całościowego funkcjonowania świadomości. Inna forma kontroli świadomościowej występuje w przypadku emocji. gdy zawodzą regulacje niższego szczebla psychiki. by odpowiadało dyrektywom reguł. W sytuacjach społecznych gualia pozwalają wyczuwać nastroje innych ludzi. że znajomość przyczyn emocji.73 kilka. Nie wiele to wyjaśnia. Empirycznym faktem jest to. uwzględniającym teraźniejszość. M. in. by czynność przebiegała sprawnie i przekształciła się w nawykową. eksplozji namiętności-jaskrawych barw życia. gualia. W społeczeństwie ludzkim obowiązują liczne reguły współżycia. Pod wpływem emocji. że w procesie tym strony czują siłę partnera negocjacji i ten. Korzystne dla organizmu rozwiązanie problemu życiowego wymaga wówczas przetworzenia informacji właśnie na poziomie refleksyjnym.Kennedy. Dobrzy handlowcy wiedzą bez deklaracji słownych to. m. świetny znawca procesów negocjacji. Intrygującym stanem świadomości. ale nie da się sprowadzić do nich. Mówiąc o nich posługujemy się liczbą mnogą. ale intuicyjnie są . Wykonanie niektórych czynności przebiega stale pod kontrolą jedynie świadomości. spełniającym kilka różnych funkcji są tzw. a nawet jako wrodzone mechanizmy poznawania niektórych aspektów rzeczywistości. Świadomość jest czynnikiem emergentnym. Podobne zjawisko występuje w sportach walki. porównania swego zachowania ze standardami. Swoją drogą silna intelektualizacja życia pozbawia człowieka intensywnych przeżyć radości. czy klient jest poważnie zainteresowany kupnem. a nie pozostawanie np. a także wiedzy. niekiedy baz słowa porozumiewać się z inną osobą. przypuszczalnie najstarszego ewolucyjnie systemu regulacji relacji organizm –otoczenie. G. że intelektualizacja przeżyć emocjonalnych osłabia ich intensywność. Te skomplikowane operacje mogą przebiegać jedynie na poziomie świadomości i podlegać jej kontroli. który pojawił się na wysokim poziomie złożoności mechanizmów prostszych. ludzie działają gwałtownie i nieprecyzyjnie Świadomość poprzez swą funkcję kontrolną wycisza gwałtowność i koryguje niedokładności. czy tylko dokonuje rozeznania ekspozycji towarów. Jest ona wyraźnie dostrzegalna w przypadkach nabywania nowych sprawności. empatią itp. wyczuloną świadomość. wyczuciem. włącza się on wtedy.

przebadał 344 osoby po reanimacji. Pojawiały się one w rezultacie zaburzenia krążenia krwi i niedokrwienia mózgu. zjawisko voodoo i inne. naturalnych czynników uśmierzających ból. efekt placebo. odmienne stany świadomości. ale słusznym w przyszłości . Mogą to być: zaburzenia orientacji w przestrzeni i czasie. czyli zmysłowego postrzegania przedmiotów lub zjawisk rzeczywiście nie występujących w danym momencie. że nie uświadamiamy wielu przyczyn naszych zachowań.74 przekonani. siada na krześle wyobrażanym. pogłębiające się nawet do poziomu śpiączki. jestem. iluzji. np. Kolańczyk: Czuję. a w rzeczywistości tylko ugina kolana i „wisi” w powietrzu. które zawsze ma miejsce w sytuacji szoku fizycznego. ogarniało ich uczucie intensywnej radości. Frapującym zagadnieniem są obecnie tzw. Dalsze badania pokazały. zażywanie narkotyków. .Występuje przecenianie albo niedocenianie upływu czasu. Prawdą jest. choroby układu nerwowego albo osłabienie tonusu kory mózgowej z powodu niedostatecznej stymulacji. Odzyskując przytomność z przykrością odczuwały „powrót” do świata. W tej wersji problemu świadomość jawi się jako wielce subtelny mechanizm regulacji zachowań ludzkich w sytuacjach wyraźnej niepewności. osoba ta poddaje się woli hipnotyzującego. np. wykonuje czasami dziwne polecenia. nie znaczy to jednak.(Patrz : utwór Goethego pt. doznawały wrażenia przeciskania się przez wąski korytarz do jasnego światła. intuicyjnie opowiadają się za rozwiązaniem niepopularnym. wybitni politycy.. Brak bowiem tego elementu pociąga za sobą szereg specyficznych objawów. że zależność jest jednokierunkowa. osobnik może nie wiedzieć gdzie się znajduje i dlaczego właśnie tam. że analogiczne stany występują u pilotów samolotów odrzutowych. niekiedy wbrew opinii większości. że opuszczają ciało. Dobrym sposobem ukazania właściwości i funkcji świadomości jest odwołanie się do opisu następstw jej zaburzeń. np. Euforia może wynikać ze wzmożonego wydzielania endorfin. W stanie hipnozy świadomość osoby zahipnotyzowanej nie kontroluje jej zachowania. Król elfów). że „coś wisi w powietrzu”. czyli stany psychiczne osób. Poeci czasami wyczuwają nadchodzącą grozę wydarzeń. Znamy też fakty wpływu świadomości na procesy nieuświadamiane. Okazało się. niemal euforia. co sugerowało istnienie podobnych przyczyn ich powstawania. że często świadomie tworzymy usprawiedliwienia dla naszych ukrytych zachcianek. Literatura zalecana. że odbiega on od standardu. które były w stanie śmierci klinicznej.A. świadomość. Życie po życiu. Świadomość i procesy psychiczne w ujęciu poznawczym. kosmonautów w stanie nieważkości i innych. lub nie potrafi wrócić do domu. jak i to. objawiające się również niezbornością ruchową i ogólnym niepokojem ruchowym Zatrucia. Mózg. nieświadomość funkcjonują zatem w jednym systemie sterowania organizmem. w której autor opisywał doznania „po opuszczeniu ciała”. . W przeszłości psychoanalitycy. myślę. Holenderski lekarz Pima van Lommel poddał naukowej weryfikacji przedstawiony opis. duru brzusznego występują objawy zaburzenia świadomości w postaci majaczenia. Zatrucie tlenkiem węgla lub czteroetylkiem ołowiu powoduje stany pomroczne świadomości. z którego parę minut temu wyszedł. naukowcy wyobrażają nieznane dotychczas prawidłowości zdarzeń. obecnie zwolennicy psychologii ewolucyjnej przypisują świadomości funkcje służebne. Pojawiło się oni po opublikowaniu książki Rajmonda Mooda pt. że przeżycia wszystkich badanych były bardzo podobne. drudzy oddają ją we władzę genów. Z powodu niektórych chorób. przywidzeń. Pierwsi widzieli ją w służbie nieświadomości. zaburzają świadomość i powodują pojawianie się halucynacji.Czuły one.

zamykają o zachodzie.K. p r z e c h o w y w a n i a (magazynowania) oraz w y d o b y w a n i a (przywracania. Pamięć ludzka przechowuje informacje o przeszłych wydarzeniach. Młodkowsi: Wyobaźnia. pamięci mechanicznej. przypominania). Jaki wniosek wynika z tych rozważań Ano ten. . 1998 r. 1998 r. że nie należy stwarzać bytów odgórnie. w ślepą uliczkę dociekań. obrazu malarskiego. przypominając modyfikujemy to. co zapamiętaliśmy. statycznego utrwalania obrazów. niestety. Używając określenia np. Istnienie wspólnej kategorii ukierunkowuje myślenie na poszukiwanie podobieństw. przejawiająca się w procesach z a p a m i ę t y w a n i a. Jest przetwarzaniem. nie są aż tak sprawne.75 GWP. Fundacja Innowacja. bowiem ukazuje on na niektóre aspekty procesów wcześniej wymienionych i cechy pamięci jako całości. Warszawa 2000 r. Proste organizmy. nogami musi nadrabiać” głosi ludowe porzekadło. są to formy utrwalania i przekazu informacji (albo jej upowszechniania) zarówno w sensie międzyosobniczym jak i międzypokoleniowym. Ilustracją tej myśli może być próba opisu pamięci człowieka jako taśmy magnetofonowej. więc niektóre inne formy przechowywania informacji nazywa się pamięcią. 1998 r. Prawda. Mówimy o pamięci komputera. w: Encyklopedia Psychologii. Niektóre rośliny. „Żak”. że występuje ona na poziomie biologicznym. Warszawa.Wszystkie wymienione procesy uczestniczą w pamięciowym przetwarzaniu informacji. bowiem pamięć nie jest procesem fotografowania. będące w „centrum” uwagi. zapamiętują czynności wymuszone przez trening eksperymentatora. Te fakty skłoniły . ( k o d o w a n i a i n – f o r m a c j i). Pamięć. Obserwacja zachowania roślin. po drugie. Hodowane w szklarniach po jesiennym wprowadzeniu sztucznego oświetlenia dostosowują się do nowego czasu naświetlenia i „otwierają się” na czas włączanie oświetlenia. by upoważniało do tworzenia wspólnej kategorii. pamięci zewnętrznej w rozumieniu zapisu dokumentalnego. Termin „pamięć” jest wieloznaczny. Z pamięcią ściśle wiąże się proces z a p o m i n a n i a. Naider: Reprezentacje i ich reprezentacje. . co prowadzi. Fundacja Innowacja. Są próbą poszerzenia zakresu i przedłużenia czasu trwania treści pamięci jednostek i grup społecznych. sugerującej „wspólnotę istoty”. tylko niektóre cechy obiektów. Zaborowski: Teoria treści i form samoświadomości. Wskazanie na „przetwarzanie informacji” jest istotne. nadmiernie rozszerzony przez odwoływanie się do analogii funkcjonalnej. akacja. w: Encyklopedia Psychologii. Jedynie ubóstwo języka zmusza nas do używania słowa „pamięć” do oznakowania tych odrębnych zjawisk. Jednak ich podobieństwo do pamięci ludzkiej jest zbyt nikłe.Wyd. -Z. „Kto nie ma pamięci. otwierają swe kwiaty o wschodzie słońca. Wrocław. bowiem zmienia się kontekst aktualizowanych treści. 1991 r. np. by mogły nadrobić wszelkie braki pamięci. Pamięć bowiem jest z d o l n o ś c i ą wielostronną. Pamięć jest właściwością biologiczną i psychiczną. owadów i innych organizmów o względnie prostej budowie dała podstawy do stwierdzenia. Nogi. historycznej itp. Szewczuk: Uwaga. pamięci zbiorowej.W. Gdańsk. które może być w dodatku rozumiane przynajmniej dwojako: zapamiętujemy wybiórczo. ”pamięć zewnętrzna” trzeba zdawać sobie sprawę z odrębności tego zagadnienia wobec pamięci jednostki ludzkiej. w przypadkach nietrafnego zestawienia desygnatów. . zachowania których regulują tropizmy. fasola pamiętają cykl świetlny.J. przez kreowanie nowych lub poszerzania zakresu starych pojęć. Ossolineum. zapisu nutowego. Rozdział VI.

Dobrze pamiętamy g d z i e i k i e d y zdawaliśmy maturę. by z psich rodziców urodził się piesek. że są to zjawiska tożsame. E. którzy latami pracują nocami. Pamięć semantyczna. Z kolei pamięć epizodyczna. Zdecydowana większość badanych Amerykanów w wieku powyżej 50-ciu lat utrzymuje. które regulują cykliczne powtarzanie wielu procesów: snu. ale mogą ukształtować rytm snu i aktywności nie pokrywający się z biologicznym.Butlera oddaje sens sociobiologicznej interpretacji tej funkcji genów. Świadczy to o ich fascynacją wydarzeniem. przynajmniej w pewnych granicach. Uwzględniając kryterium uświadomienia treści wyróżnimy dwa typy pamięci: j a w n ą i u t aj o n ą. organizm ma być środkiem przekazu genów. Zawierają nakaz trwania i rozmnażania. W życiu codziennym najczęściej mamy do czynienia z pierwszą. sensu praw ogólnych. Mimo to ich pamięć.76 E. że przebiega poza świadomością. koncentruje się wokół znaczących informacji. Ribot ogłosił teorię pamięci biologicznej. dotycząca znaczeń słów i określeń. Jeżeli np. Nie wykluczone. a w sytuacji powstawania zarodka przekazują. są dostępne naszemu poznaniu. jest nieodłącznie powiązana z jej egzystencją.Są one niezależne od społecznej organizacji czasu. jest typową pamięcią człowieka zdrowego. podobnie jak w ogóle świadków wydarzeń. nie „wiąże” materiału zapamiętanego z czasem i przestrzenią. różniącą się od niej jedynie tym. a ich czas i miejsce wystąpienia stanowią podstawowe cechy charakterystyki zdarzenia. występuje szereg jej odmian. Różnią się one poziomem świadomej kontroli i odrębną lokalizacją w mózgu.Kennedego. Geny zawierają. jego zdaniem tożsamej w swej istocie z pamięcią psychiczną. jedynie rozpatrywane z różnych punktów widzenia. Najwyraźniej pamięć biologiczna występuje w procesie genetycznego przekazu informacji. wielce zróżnicowana. to w dowolnej chwili podać uzasadnienie swego postępowania. Rozwijając tę myśl T. Jest to pamięć świadoma. Przypominając prawo grawitacji Newtona nie osadzamy jego działania w jakiejś epoce czy w określonym kraju. Tulving zaproponowała wyróżnienie w pamięci deklaratywnej formy s e m a n t y c z n ą i e p i z o d y c z n ą. zabarwioną emocjonalnie. w dodatku odpowiedniej rasy. Obrazowo mówiąc pamiętają. Organizmy żywe są ewolucyjnie wyposażone w „zegary biologiczne”. Pamięć epizodyczną możemy uszczegółowić wyróżniając pamięć a u t o b i o g r a f i c z n ą. Jest to pamięć funkcjonująca w systemie związków abstrakcyjnych. wyróżnianych społecznie. Procesy „zegara biologicznego” przebiegają bez udziału świadomości. X nie wsiada do autobusu nr 8. co robiła w czasie zamachu na J. procesów jak i zróżnicowanie efektów. okazała się niedokładną Typ pamięci niedeklaratywnej to według Squire’a kilka procesów nie podlegających kontroli świadomości a kumulujących doświadczenia. że pamięć jest funkcją m a t e r i i o r g a n i c z n e j. uporządkowaną zgodnie z wizją własnego udziału w zdarzeniach i pamięć z d a r z e ń z e w n ę t r z n y c h. z kocich kotek. podjęliśmy pierwszą pracę i temu podobne. Nie jest ona czymś jednolitym. wyróżnianych zarówno ze względu na specyfikę objawów. którym stale jeździ do pracy. nie wiadomo czy są kontrolowane psychicznie na poziomie nieświadomości. . wydalania i inne. informacje o strukturze białka organizmu a także o zasadach regulacji tej struktury. w terminologii amerykańskiego „pamięciologa” L. to ironiczne powiedzenie S. poziomu aktywności. Heringa do sformułowania tezy. jednak cechuje je pewna elastyczność Ludzie. a śpią we dnie nie zatracają biologicznej pamięci. bo dowiedział się o zmianie jego trasy przejazdu.Squire deklaratywną i niedeklaratywną. Pamięć jako zjawisko psychologiczne jest właściwością jednostki. „kura jest tylko sposobem jaja na zrobienie drugiego jaja”. Jednym z nich jest pamięć p r o c e d u r a l n a. przemiany materii. bowiem nie potrafimy przeprowadzić granicy pomiędzy pamięcią biologiczną a nieświadomą. że doskonale pamięta to. jej wyniki i przebieg procesów mogą być opisywane słownie. dotycząca zdarzeń.

odpowiadają naszym potrzebom i nastawieniom. Pamięć utajona wpływa na zachowanie określonej osoby. która jednak nie zdaje sobie sprawy z tego faktu. np. Inny obraz pojawia się. 2) krótkotrwałej. gdy przyjrzymy się systemom pamięci. często oznaczana symbolem STM (short term memory) charakteryzuje się właściwościami. że porównywalny do podobnego w pamięci sensorycznej. Można jednak osiągnąć lepsze rezultaty dzięki ćwiczeniu lub ułatwieniu (porcjowanie materiału) zapamiętywania. bowiem nie utrwalone treści pamięci krótkotrwałej znikają na zawsze. Czas przechowania treści odebranych jest krótki. zapamiętują więc realizowane operacje. czynność myślenia pojawia się bez kontroli świadomości. czyli niepamięci. warunkowania. kobie. O pamięci sensorycznej była już wzmianka przy temacie spostrzeżeń wzrokowych (badania G. określa ją zasada (7+-) 2. Wynosi on w zależności od sytuacji od 3 do 20 sekund i odpowiada czasowi trwania najczęściej wykonywanych czynności.które zwracają uwagę. zwana też r o b o c z ą albo o p e r a c y j n ą . ale zapytani po chwili czy układali kiedykolwiek takie klocki twierdzą stanowczo. są zgodne z naszymi schematami poznawczymi (obiekty łatwo rozpoznawalne). Do STM trafiają treści doznań wzrokowych i słuchowych.Sperlinga) Wszystkie bodźce wzrokowe lub słuchowe (głównie te badano) wywołujące wrażenie są rejestrowane w receptorze. 3) długotrwałej. uzupełniając brakującą sylabę. to nie musimy sobie przypominać ruchów pływaka w wodzie. ale po wyjściu ze sklepu już nie możemy powiedzieć ile nas kosztowały poszczególne produkty. co trzeba zrobić. np. marchewkę i inne. a kąpiąc się po prostu płyniemy. To umożliwia spojrzenie z jednego punktu widzenia. W niektórych przypadkach odzyskują „szczątkową” świadomość. że w danym momencie pamiętamy przeciętnie 7 elementów.. by myśleć. Powtarzając układanie nabierają wprawy.77 czyli czynnościowa. w sytuacji drobnych zakupów codziennych. Doniosłym przeto problemem jest to jakie treści sensoryczne są przekazywane do pamięci krótkotrwałej i jakie z niej są przekazywane do utrwalenia. Pamięć krótkotrwała pośredniczy pomiędzy pamięcią sensoryczną a pamięcią trwałą. pod wpływem hipnozy. Potrafią oni dokończyć słowo. w sklepie przez ułamek sekundy pamiętamy ile trzeba zapłacić za chleb. następnie rozpoczyna się proces przetwarzania informacji. Nie przypominamy tego. głównie te. ale nie wiedzą.. kolejne wykonania zabierają im nieco mniej czasu. Podobne mechanizmy pamięci działają w przypadku torowania (priming). że może to być zestaw liter „ta”. Pojawienie się bodźca nowego powoduje wypadanie obrazów bodźców wcześniejszych. Dociekliwi badacze wyróżnili trzy s y s t e m y p a m i ę c i:1) sensorycznej. Wielkość czasu niezbędnego dla dokonania opisanej eliminacji pokrywa się z grubsza rzecz biorąc z czasem utrzymywania tych treści w pamięci sensorycznej (ultrakrótkiej) i wynosi około 100 milisekund.. Jeżeli kiedyś nauczyliśmy się pływać. Osoby dotknięte tym zaburzeniem pomięci potrafią ułożyć klocki według podanego wzoru. Może jednak utrzymywać się długo. jest kolejną fazą pamięciowego przetwarzania informacji. Kodowanie dokonuje się w kodzie zmysłowo-emocjonalnym. . I już tego nie przypomnimy. Pamięć krótkotrwała występuje np. Aby ukazać bogactwo funkcjonalne pamięci nie wystarczy opisać jej typu. Po tym czasie ślad pamięciowy zanika. co nie znaczy. występującej np. jeżeli zostanie na niego zwrócona uwaga. Pierwszą jego fazą jest eliminowanie treści nieważnych i dopuszczenie do kolejnej fazy treści istotnych. Pamięć k r ó t k o t r w a ł a. Jednorazowa pojemność pamięci roboczej nie jest zbyt duża. że nie robili tego. Znaczy to. habituacji i innych. wymienionymi przymiotnikowo w nazwie. Jest to zjawisko m a s k o w a n i a w s t e c z n e g o. Wyraźnie takie funkcjonowanie pamięci możemy obserwować w przypadkach amnezji. bułki. po wstrząsach lub zapaleniach mózgu. są sygnałami zagrożenia lub przyjemności.

zależnie od naszych potrzeb. Już starożytni Rzymianie sformułowali tezę. tzn bez angażowania uwagi i świadomości bądź świadomie. Praktycy i naukowcy „od zawsze” poszukiwali metod podnoszących trwałość kodowania. utrwalonym w pamięci. M. zwrotów powoduje pobudzenie czynnościowe struktur hipokampu. Ale o tym jak się on zaśmieje to już decyduje reżyser. Jednak po chirurgicznym usunięciu tej części mózgu u małp okazało się. Bohra. efektami przetwarzania informacji. Ludzie dążą do tego. że istnieje jeszcze inny ośrodek LTM . Zasadności rozróżnienia STM oraz LTM dowodzą również badania z zakresu neurologii. znaczenia terminów. Oznacza to. Ale jakie powtarzanie spełnia te oczekiwania? Tym problemem zajął się jeden z ojców psychologii eksperymentalnej H. Fermiego z fizyką. Była to metoda zgłosek bezsensownych. Ebbinghaus. nie naruszając długotrwałej. że nie pamiętały one materiału przyswojonego przed miesiącem. ale pamiętały to. uznając powtarzanie za jeden ze środków udoskonalania kodowania. Badacz ten sporządził ponad tysięczną listę zgłosek nie mających znaczenia w języku niemieckim typu k e g . Na podstawie tych i podobnych faktów R. że przypomnienia zdarzenia lub informacji są uzupełniane wytworami mózgu. W scenariuszu np. Prusa są kojarzone z pojęciem literatura a np. Nie zwróciliśmy nań uwagi. Ucząc się chcemy zapamiętać informacje z podręcznika. symbolicznie oznaczana jako LTM (long term memory) rózni się od krótkotrwałej czasem trwania śladów pamięciowych. W tym momencie następuje przetwarzanie informacji. co dowodzi jego znaczenia w trwałym przechowywaniu informacji. Przypominanie słów. Tołstoja. . zapisano: ”aktor śmieje się”. Kodowanie „filarów” powoduje. że informacje są porządkowane w układzie znaczeń. czyli zapamiętywania może przebiegać automatycznie. Opracował on metodę badania przebiegu zapamiętywania w zależności od ilości powtórek. najpewniej korowy. że uszkodzenie lewego płata potylicznego prowadzi do zaburzeń funkcjonowania pamięci krótkotrwałej. Okazało się. przypominamy niepozorny odgłos. ale po powrocie do domu usłyszeliśmy w radio informację. podobnie jak w bibliotekach uczelnianych.78 Pamięć d ł u g o t r w a ł a . Procesy pamięci. zapisuje się w nim jedynie „filary” sytuacji. Rezultat kodowania można porównać do scenariusza filmowego lub teatralnego. a hipokamp jest jedynie przekaźnikiem informacji utrwalanych na długo. Wyobraźmy sobie. Kodowania świadome wymaga udziału uwagi i świadomości i jest zawsze zamierzone. potwierdzili to uczeni. W systemie Pamięci długotrwałej „obowiązuje” kod semantyczny.Atkinson i R. w LTM jest on ograniczony jedynie trwaniem życia. że „powtarzanie jest matką nauki”. by kodowanie było dokładne i trwałe. sięgającą miliardów bitów. Shiffrin sformułowali t e o r i ę p o d w ó j n e j p a m i ę c i. C. co opanowały znacznie wcześniej. pojemnością. utożsamiamy go z hukiem wystrzału policyjnego i w rezultacie automatycznie zarejestrowany dźwięk staje się elementem epizodu. Kodując utrwalamy tylko niektóre cechy zdarzenia czy przekazu informacji. kojarzymy go z informacja radiową. że byliśmy na spacerze w lasku podmiejskim i w pewnym momencie dobiegł nas jakby odgłos huku. rozkładu czasu powtórek i innych. Wynika z tego wniosek. oglądając wystawę malarstwa pragniemy zapamiętać obrazy najbardziej ekspresyjne bądź typowe dla jakiegoś nurtu artystycznego. Bywa to źródłem pomyłek i błędów. a szczegóły sytuacyjne dobiera reżyser.Newtona. teoretycznie nieograniczoną i systemem kodowania informacji. Proces k o d o w a n i a i n f o r m a c j i. Dzieła Shakespeare’a. że w lasku podmiejskim policjanci ustrzelili wściekłego lisa.

Badania te pozwoliły Ebbinhausowi wykryć szereg prawidłowości. czyli względnie trwałego zapamiętania (E. niż to wymaga jego zapamiętanie wystąpi e f e k t p r z e u c z e n i a. a ilość czasu niezbędna do zapamiętania nie jest proporcjonalna do ilości zapamiętywanych zgłosek. Jest to e f e k t p o z y c j i w s e r i i. że lepsze zapamiętanie zjawisk powtarzających się jest wskaźnikiem ułatwiającym przystosowanie. Świeca np. co ilustruje następujące zestawienie: Ilość zgłosek zapamiętywanych 12 24 48 100 200 300 Czas zapamiętania w minutach 1 5 14 37 93 105 Zależność ta. Podobny rezultat osiąga się dzięki rozłożenie zapamiętywania w czasie. Każdy z nas wie z własnych obserwacji. Aby zapamiętać jakąś ważną datę historyczną możemy skorzystać z sugestii H. Badania Ebbinhausa i niektórych kontynuatorów dotyczyły cech formalnych zapamiętywanego matriału. że każde kolejne uczenie się zapomnianego szeregu wymaga mniejszej ilości powtórek.cały cykl powtarzał kilka razy i stwierdził. czyli działań o podwójnej stosowalności. pi. nie doceniono znaczenia. którzy uczyli się algiebry jednorazowo. że ci. świeca..79 r o n. Bahrick i L. Graficznie można go przedstawić w kształcie rozciągniętej litery U.Anderson) widzą też inny aspekt badań tego typu.. mneme . znowu uczył i zapomniał. Watkins pamiętamy najlepiej początek wyuczonego tekstu. gdy występuje pogłębione przetwarzanie informacji zapamiętywanej. sposób).. Można to sprawdzić na sobie: uczyliśmy się 22 wierszy z początku Pana Tadeusza.Hall.sztuka. Zatem dobra pamięć o tym. kostka. Powiadają. szczyty prezentują dobrze zapamiętany początek i koniec szeregu. liczb. Ebbinghaus uczył się szeregu zgłosek. które do dnia dzisiejszego są zaliczane do grupy psychologicznych praw elementarnych. Świeca. ale 36 zgłosek wymaga 54 powtórzeń. trójząb trójkę. Para psychologów amerykańskich. Ma to miejsce w przypadkach stosowania m n e m o t e c h n i k i (od gr. co się zapamiętuje. a dołek część środkową. Dzieciaki bez trudu zapamiętują litery alfabetu poznając wierszyk pt. np. a zazwyczaj pamiętamy cztery pierwsze. Jest to e f e k t r o z ł o ż e n i a w c z a s i e. Dowiódł on. co już się powtórzyło jest większe. Wskaźnikiem nauczenia się było bezbłędne odtworzenie szeregu. Istnieją liczne rymowanki ułatwiające zapamiętanie dat. ułatwiających zapamiętanie ( mnemotechnika kodowania) bądź przypominanie (mnemotechnika przywołania). wykazała. może symbolizować jedynkę. Prawdopodobieństwo kolejnego wystąpienia tego. H. że łatwiej się zapamiętuje początek i koniec przyswajanego tekstu. okulary dwójkę.5 powtórzeń. czekał aż zapomniał. a także wzorów. Abecadło z pieca spadło. Krytyków tej orientacji badawczej raziła sztuczność. Jednak niektórzy współcześni naukowcy amerykańscy ( np. J. Młodzieży ułatwia przyswojenie zasad pisowni rymowanka „uje się nie kreskuje” Instruktorzy nauki jazdy z powodzeniem stosują mnemotechnikę akronimów. Craik i M. sensu tego. przedstawia się podobnie. Herdsona i cyfry przedstawić w postaci dobrze znanych przedmiotów. po upływie 50-ciu lat nie pamiętali prawie niczego z tej nauki. opisana w kategorii ilości powtórzeń. niż zjawiska dotychczas jednorazowego. kostka do gry czwórkę . że zapamiętywanie przebiega w czasie. którzy powtórnie przyswajali te wiadomości pamiętali prawie wszystkie z poziomu szkoły średniej. słonko i mamy datę znaną z historii Polski. Aby zapamiętać 12 zgłosek trzeba średnio 16. słoneczko zero.pamięć i techne . „oderwanie od życia” i daleko idące uproszczenie sytuacji badawczej. Hilgard). natomiast ci. Badano zatem kodowanie mechaniczne. może ułatwić wzbudzenie adekwatnej do niego reakcji. co wykazali F. b u n i uczył się wybranego szeregu takich zgłosek na pamięć (eksperyment na samym sobie). Jednak z upływem czasu. co powtarzalne. czyli oznaczania czynności rytmicznie . Jeżeli osoba zapamiętująca powtórzy tekst większą ilość razy.. Trwalsze zapamiętanie ma jednak miejsce wtedy.

kodowali by ją automatycznie. Uchwycenie sensu.80 brzmiącym skrótem PZZ (przyhamuj. Podkreślenie tego związku nadaje teorii Tulvinga waloru uniwersalności.in. niż pozostający na Ziemi. Te związki logiczne są tworzą w mózgu liczniejszą sieć powiązań.Zgodnie z nią kodowanie treści zawsze następuje w określonym kontekście. Przy takim kodowaniu ma miejsce podwójne wiązanie. Natomiast posługujący się pamięcią logiczną. samochód. ż nurkowie. kosmonauta szybko poruszając się w przestrzeni starzał się wolniej. Szczegóły sytuacyjne procesu silnie wpierają jej utrwalanie. że do zapamiętania 36 zgłosek potrzeba 54 powtórzeń. rozumienie organizuje kodowany materiał w określone struktury. pobudzenie wyobraźni dynamizuje i pogłębia proces kodowania. Np.Paivio) przypuszczają ( nie jest to pogląd powszechnie akceptowany). Często zdarza się nam słyszeć zwrot: ”No. o czym świadczy to. a do zapamiętania 480 sylab z poematu Don Juan Byrona wystarcza tylko 8 –em. bijąc f a l a m i b r y z g i unoszącego się d y m u z s a l i konferencyjnej m i a s t a wojewódzkiego położonego na k r a ń c u wsi”. Nawet pozorne nadanie sensu zwiększa skuteczność zapamiętania. gdy informacje te nie dotyczyły zagadnień związanych z wodą. To dowodzi również i togo. niż pojedynczo zapamiętywane bodźce typu zgłosek bezsensownych. powiązania logicznego wielokrotnie pomnaża potencjał pamięci. Łatwość zapamiętania tej instrukcji wynika również z naszych przyzwyczajeń do operowania tego typu skrótami (PZU. Clarka badani lepiej zapamiętali słowa połączone anegdotycznym tekstem niż wymienione słownikowo. Wsparta ilustracją losu bliźniaków. Niektórzy badacze ( I. m. niż na powierzchni. odwołującą się do rozumienia związków uczyni to z łatwością. tę intelektualną zabawę pozostawiam Czytelnikowi. Ważną treść dotyczącą kodowania i pamięci w ogóle zawiera z a s a d a s p e c y f i c z n o ś c i k o d o w a n i a sformułowana przez E. Jeżeli człowiek o przeciętnej pamięci zechce zapamiętać mechanicznie 30–to cyfrowy szereg. Thomsona . MZK. Popularyzatorzy nowatorskich teorii naukowych korzystają z tej metody zarówno dla ułatwienia czytelnikowi zrozumienia treści jak i jej zapamiętania. Prawidłowość ogólna jest taka. może nie tak powiedział. przy dużym nakładzie pracy. że upływ czasu zależy od układu odniesienia. z których jeden. utrwala się w pamięci treść i „szata zmysłowa” przekazu. powoduje kodowanie semantyczne . Tulving. dym. nawet wtedy. którzy zakodowali informacje pod wodą. bowiem pozwala ona łączyć wszystkie procesy pamięci w jedną funkcjonalną całość. Zasada logicznego uporządkowania liczb jest łatwą do wykrycia. miasto. Prawdę tę potwierdzili naukowcy. W eksperymencie G. że zapamiętanie i przypomnienie są ze sobą ściśle powiązane. Od wieków jest znana zasada konkretyzacji treści semantycznych. bryzgi. Akronim NWM ułatwia gimnazjalistom zapamiętanie nazwisk trzech pierwszych prezydentów Polski. co z kolei utrwala go w pamięci. V. lepiej je przypominali w zanurzeniu. gdy kontekst przypominania odpowiada kontekstowi kodowania. PKP). . że dostrzeżenie sensu. Przykłady. zredukuj. że w pamięci funkcjonują dwa systemy kodowania i tego typu sytuacjach oba są pobudzane.M. To wyjaśniałoby fakt. że informacja do zapamiętania jest głębiej przetwarzana. jak mówię” Znaczy to.Tulvinga i D. Jako ciekawostkę można podać informację. znaczenia. to uczyni to z trudem. Begg A. Łatwiej przypominamy różnorakie treści wtedy.E. Bowera i M. ułatwia zapamiętanie słów: brzoza. Najbardziej efektywnym jest kodowane semantyczne. Czytelnik może to sprawdzić posługując się następującym szeregiem: 581215192226293336404347505457. sala. zdanie „B r z o z a pędziła s a m o c h o d e m siedem razy w górę. Nierozumiejący tezy Einstejna. a po lądowaniu miast rówieśnika spotkał dziadka. Nawet te fantazyjne łączniki pomiędzy słowami do zapamiętania powodują. fala. zakręć). ale s e n s był taki. kraniec. że często przypominamy myśl abstrakcyjną odtwarzając szczegóły okoliczności jej zapamiętania. że ludzie lepiej pamiętają znaczenie wypowiedzi niż jej formę.

że w pamięci są przechowywane tylko niektóre informacje. Przedstawione usterki osłabiają wartość tej teorii. Mniej więcej od tego czasu ustał proces ubytków pamięciowych. że nowe informacje powodują zanikanie wcześniej przyswojonych. słów i 3) semantyczny. trwa ułamek sekundy. układu sytuacyjnego lub przebiegu zdarzeń. angażującym liczne procesy poznawcze. że studenci psychologii UAM nie pamiętali tego. Craika i R. Okazało się. dotyczący znaczenia. podobnie w pamięci. dotyczący brzmienia np. Co zatem przechowuje pamięć. szokujące sceny wojenne. Pobudzenie . które ukończyły naukę języka obcego (hiszpańskiego) i nim się nie posługiwały. np. co po upływie lat trzech. w jaki kierunku narastają numery domów ulicy. Łączenie trwałości zapamiętania z głębokością przetwarzania jest zasadne. najdłuższy w pamięci LTM. Najkrótszy jest w pamięci sensorycznej. Poziomy różnią się między sobą głębokością poziomu przetwarzania. Pamiętamy doskonale wydarzenia ekstremalne. Wiemy też. że występuje pamięć fleszowa. Do takich wniosków doszedł on badając osoby po kraniotomii (chirurgiczne usunięcie części płata skroniowego). Zdaniem autorów w jednolitej pamięci występują trzy poziomy przetwarzania. niż autentyczne wspomnienia. wywołujące bardzo silne przeżycia. przy której mieścił się instytut psychologii i po której chodzili oni nawet kilkakrotnie w czasie dnia.I. zastyga w postaci niezmiennej. Określona chwila utrwala się jak na fotografii. istotnie jest pewna analogia pomiędzy pamięcią a magazynem jakiegoś materiału. zapamiętywania i przetwarzania informacji skłoniła F. Istniej mocne dowody na to. zakodowania wielkości albo koloru litery i nie wymagają wielkiej pracy mózgu. Ale nie pamiętamy wielu cech przedmiotów codziennego użytku. I w jednym i drugim przypadku „materiał” czeka. kontekstu lub na wewnętrznych np. Dwa pierwsze sprowadzają się do czynności prostych. S. natomiast trzeci jest kodowaniem głębokim. że bardzo łatwo można wytworzyć w laboratorium fikcyjne wspomnie-nia. W jednym z badań wykazano. że pojawiły się o nich wspomnienia z odległej przeszłości. Mówimy wtedy. Loftusów wykazały. P r o c e s p r z e c h o w y w a n i a bywa porównywany do magazynowania. kołysanki mamy. np. już po trzech latach zapomniały większość wyuczonych słówek. wszystkie ślady pamięciowe. Lockharda do opracowania t e o r i i p o z i o m ó w p r z e t w a r z a n i a. klęski żywiołowe i inne. podrażniając prądem elektrycznym średniej mocy różne partie tych płatów. engramów. np. Może ono wskazywać na wpływ czynników zewnętrznych. nastawienia („Muszę to zapamiętać”). Badacz ten nie miał niestety możliwości sprawdzenia prawdziwości zeznań badanych. zaproponowanym swego czasu przez R. przypominały raczej marzenia senne. dotyczący cech wizualnych obiektu. Badania H. Również sporne jest poniechanie wyróżniania pamięci krótkotrwałej i długotrwałej jako odrębnych systemów. zatem rezultaty jego badań nie są wystarczająco pewne. Czy wszelkie informacje są przechowywane przez całe życie? Zdaniem amerykańskiego neurochirurga W. Czas przechowywania jest inny w różnych magazynach. Simona eksponowano zjawisko śladów pamięciowych. z którymi pamięć jest powiązana. niepotarzanych i nieprzypominanych. Ponadto badania przeprowadzone prze E. np. I G. że wspomnienia te miały charakter wyobrażeń. aż pojawi się zapotrzebowanie na niego. tak że osoby po 25 latach od zakończenia nauki pamiętały prawie tyle. niekiedy trwający całe życie. 2) akustyczny. ze osoby.Ponad to badacze ci wykazali. jednak określenie „głębokość” jest nieprecyzyjne. 1) fizyczny. Bahricka pokazały. Również pojawiały się obrazy wydarzeń jednostkowych.81 Złożoność procesów kodowania. że około 8% badanych stwierdzało po stymulacji.Panfielda w pamięci są przechowywane aczkolwiek nie zawsze uświadamiane. a co z niej ulatuje? W modelu pamięci.

że osobnik zapytany o czyjeś nazwisko nie może przypomnieć jego brzmienia i tłumaczy. powszechnie występujących zjawisk pamięci.in. jest to sposób na redukcję wydatku za wygrane odpowiadających). co zwiększa ilość glukozy we krwi. wyborze drogi pobudzania śladu. Wiadomo również. Po przedstawieniu każdej kolejnej listy (w grupach od jednej do sześciu) proszono badanych o zapisanie wszystkich zapamiętanych słów eksponowanych. ale nie jest w stanie go wydobyć i przedstawić w formie werbalnej. Tak rozumiana koncepcja śladu pamięciowego nie daje. Umiejętność korzystania z zasobów pamięci polega m. iż ma je zakodowane w pamięci. przesłanek do wyjaśnienia kilku. zwierzęta. Ilustruje to eksperyment przeprowadzony przez przedstawiana spółkę autorską. są trwale reprezentowane w pamięci. narzędzia sporządzono 6 list i kolejno wyświetlano je na ekranie telewizora. hamują działania neuroprzekaźników. podobnie jak hobbyści. m. Pamięć przechowuje przeto prócz śladów informacji również wskazówki naprowadzające na drogi dochodzenia do nich. niestety. Treść polecenia przypomnienia czegoś często nie pokrywa się z treścią śladu pamięciowego.Kandela i J. którzy mieli zapamiętać słowa tylko z jednej listy (3/4 . że silne pobudzenie określonego systemu powiązań nerwowych i znaczne wydzielanie serotoniny wywołuje trwałe. zgodnym z zasadą specyficzności kodowania. pytanie turniejowe o potoczną nazwę uwodnionego siarczanu wapnia (gipsu) zastaje skwitowane odpowiedzią „Nie wiem” i późniejszym westchnieniem „Ach. Znaczy to. o to chodziło!” (Nawiasem mówiąc prowadzący turnieje specjalizują się w zadawaniu pytań utrudniających przypominanie. . Zdaniem tych autorów niemożność przypomnienia jakiejś nazwy lub wydarzenia nie świadczy jeszcze o zaniku śladu pamięciowego. Entuzjastyczni specjaliści z określonych dziedzin. To z kolei ułatwia przechowanie i wzbudzenie wspomnień. a tym samym aktywizuje mózg. Szczury. np. Tulving i J. dzięki stałości zainteresowań i zaangażowaniu emocjonalnemu niekiedy zachowują w pamięci niewiarygodną ilość szczegółów. Natomiast ślady pamięciowe z poza sfer zainteresowań osobniczych względnie szybko zanikają. czyli „mam to na końcu języka”. Schwartza. Bywa. że dziedziny. na zręcznym. Wyjaśnienia tego stanu rzeczy podjęli się wspominany już wcześniej E. Wielu birbantów po solidnej nocnej libacji nie pamięta wydarzeń tego czasu. że ma to na końcu języka. że niektóre substancje. Wiele wskazuje zatem na to. że wie on. wykazały. Współcześnie nawiązano do tej koncepcji. prowadzone na żółwiach kalifornijskich. stresu. np. Uczestników eksperymentu także podzielono na 6 grup. u których farmakologicznie pobudzono wzmożone wydzielanie serotoniny. Po zakończeniu pracy grupy 6-tej poproszono uczestników badań o zapisanie wszystkich zapamiętanych słów.82 nerwowe miało pozostawiać w nerwie ślad bliżej nieokreślonej natury (analogia śladów na piasku). in. Ze zbioru 24 słów. Także pobudzenie emocjonalne wpływa na trwałość przechowania danych w pamięci. a tym samym umożliwia ich pobudzanie słabymi impulsami. Pod wpływem emocji. wzmaga się wydzielanie hormonów. Psotka. Najlepiej wypadli ci.Nie sprawiało to im kłopotu. Badania E. że pobudzeniu czynnościowemu neuronów towarzyszy wzmożone wydzielanie neuroprzekaźników (serotoniny) w synapsach. stanowiących odrębne kategorie. trzecia z trzech itd. w których człowiek jest aktywny i pobudzany wydarzeniami w nich zachodzącymi. że ślad pamięciowy sprowadza się do zmian struktury chemicznej w synapsach. Jednym z nich jest TOT. niż nie pobudzone. będzie to znaczyło. W innych badaniach dowiedziono. druga z dwóch. Zwiększona ilość serotoniny wzmaga wrażliwość komórek nerwowych. alkohol. Jeżeli przełożymy te konstatacje na język psychologii. popełniały mniej błędów biegając w labiryncie. kilka tygodniowe następstwa w postaci „ułatwienia” komunikacyjnego między neuronami. meble. może ono również wynikać z niewłaściwego naprowadzania na ślad. Np. pierwsza miała zapamiętać słowa z jednej listy. próbując określić dokładnie istotę śladów pamięciowych.

Jednak. być może według kryteriów podziału na kategorie. Następnie uczestnicy eksperymentu przez 10 minut wykonywali testy inteligencji. gdy znajdą się w stanie depresji wydobywają z pamięci różne przykre wspomnienia. gdy zapoznano badanych z kategoriami. którzy zapamiętywali słowa z 6-ciu list (1/3 zapamiętań). co zapamiętywane i tego. zależnie od aktualnego nastroju. że niemal identyczne mechanizmy rozpowszechniania się plotek i pogłosek przedstawił G. Uzupełnił je jednak stwierdzeniem. Obraz przeszłości. uwypuklone. wielokrotnego odtwarzania.. jak mechanizm od efektu jego działania. Na poziomie rozpoznania funkcjonuje pamięć studentów wypełniających testy wielokrotnego wyboru. Znaczy to. gdy wiemy. że zasoby pamięci są uporządkowane. J. Wykazał to już w latach 30tych angielski psycholog F. A jest on wielce zróżnicowany. Dokonuje się też asymilacja wątków. gdzie go poznaliśmy. Wniosek: trudności wydobycia z pamięci określonych informacji nie zawsze wynikają z zaniku śladów pamięciowych. że treść historyjki ulega uproszczeniu. czyli czynnie korzystać z naszej pamięci. Polecał on badanemu studentowi przeczytać opowiadanie a następnie opowiedzieć ją koledze. do których zalicza się słowa z list badani przypomnieli niemal wszystkie słowa z list. Obserwujemy to w przypadku przyswajania języka obcego: znacznie szybciej zaczynamy rozumieć to. Pamięć nie przechowuje danych jak magazyn książki. który miał ją powtórzyć następnemu. jednak niekiedy proces ten zatrzymuje się na rozpoznaniu. że przekształca się je tak.czyli złudzeniu lub zaburzeniu pamięci. a radośni radosnych. oczekiwaniami i nastawienieniem osoby przetwarzającej. przypominający i mneme= pamięć). Złudzenie występuje wtedy. różni od niego w przybliżeniu tak. a na pytanie o istotę . Tak się dzieje w przypadku p a r a m n e z j i. lecz mogą być spowodowane niewłaściwym sposobem ich aktualizacji. jest jakby niższym jego stopniem. (od greckiego para=niemal. a ten kolejnemu i tak dalej (zabawa w głuchy telefon). W sprawnej pamięci rozpoznanie szybko przechodzi w przypomnienie. że ludzie smutni pamiętaj a więcej wydarzeń smutnych. W przypadku człowieka wiemy. Wręcz odwrotnie. P r o c e s p r z y p o m i n a n i a . Rozpoznanie jest łatwiejsze niż przypomnienie. najsłabiej ci. jego poprawność charakteryzujemy stopniem zbieżności tego. Takie są następstwa pamięciowego przetwarzania informacji. polegała na śledzeniu zmian w treści historyjki opowiadanej przez tę samą osobę w różnych odstępach czasowych. tzn. nie jest statycznym układem informacji. przy niezmiennym zasobie danych pamięci. Okazało się.83 utrwaleń). Druga metoda. W sensie ogólnym wyróżniamy r o z – p o z n a n i e oraz p r z y w o ł a n i e (przypomnienie). ale nie jesteśmy w stanie określić jego tożsamości. Pierwsze występuje wtedy. Przypomnienie. by pasowały do doświadczenia osoby opowiadającej. trwa w niej nieustanne przetwarzanie informacji. Te fakty sugerują analogię pomiędzy pamięcią ludzka a komputerowym układem informacji w pliki.Na takie właśnie rezultaty miały wpływ dwa czynniki: upływ czasu od spostrzeżenia do odtworzenia i długość zapamiętywanego szeregu. a kiedy indziej jako „czarny”. że obiekt jest nam znany. po czym znowu przypominali słowa z list.Bower wzbogacił przedstawiany nurt badań o tezę. Bruner ujął te prawidłowości w zgrabną formułę „wychodzenia pamięci poza dostarczoną informację”. że jest to znajomy. Interesujące jest to. co nas z nim łączy itp. aczkolwiek silnie powiązany z wydobywaniem informacji z pamięci. niektóre jej elementy zostają wyostrzone. co przypomniane. Będąc w dobrym nastroju ludzie przypominają wiele zdarzeń miłych. ale nie możemy przypomnieć jak się nazywa.Bartlett. niż mówić.Allport. co do nas mówią (rozpoznanie). G. że przekształcenia są ukierunkowane pragnieniami. i te nadrzędne terminy torują szlak do konkretnych śladów pamięciowych. gdy stwierdzamy podobieństwo rodzajowe. raz jawi się jako „różowy”. Nie było poprawy wyników w porównaniu z poprzednią próbą.

Większość badanych pamiętała. wygłaszając referat na temat pamięci. Osoba go doświadczająca odbiera obiekt lub sytuację.) Po pewnym czasie prosił badanych o przypomnienie obrazka. Badania eksperymentalne dowodzą. że coś się zmieniło. Niekiedy dołączają do tego konfabulacje. W podobnym eksperymencie G. a z trudem przypominamy treści do nich nieprzystające. trzy czarne i dwa w kolorze czerwonym. że były trzy asy. jak dowodzą słynne eksperymenty E. A nie jest to łatwe. Po zapoznaniu się z zapiskami stwierdził. że będąc dzieckiem został porwany. Loftus. Specyficznym zjawiskiem paramnezji jest d e j a v u (już kiedyś widziane). jakby za mgłą. ale przekonanie o już istniejącej znajomości jest wyraziste. Traktowano je jako dowód reinkarnacji. (W czasie prowadzonych badań brzytwa była postrzegana jako symbol murzyńskiej przestępczości. wcześniej utrwalony. ataku lęku. na którym widoczny był biały mężczyzna. trzymający brzytwę i stojący obok Murzyn. Postman przez kilka sekund pokazywali badanym karty do gry. że 50% badanych widziało na nim Murzyna trzymającego brzytwę. Zdaniem Tulvinga zjawisko to jest skutkiem błędnej generalizacji. Okazało się. Następnie poprosił 190-ciu słuchaczy-psychologów o przypomnienie i zapisanie przebiegu wydarzenia dla celów ewentualnego postępowania sądowego. Oto np.84 rzeczy odpowiadamy:„Coś w tym rodzaju”. Pokazywał on badanym obrazek z metra. zamroczenia). Pojawia się więc problem o dużym znaczeniu praktycznym: czy możemy w pełni ufać zeznaniom świadków różnych zdarzeń? Sędziowie podejmując decyzje o wielkiej doniosłości bez wątpienia muszą stosować różne zabiegi uwiarygodniania każdego świadectwa pamięci. dowodzi tego większa ilość błędów popełnianych w trakcie przypominania w porównaniu z przywołaniem. P r z y p o m i n a n i e (przywołanie) jest trudniejsze niż przywołanie. że nie było wśród nich dwóch identycznych zeznań! Sędziowie także mają do czynienia z różnorodnością zeznań naocznych świadków. w rzeczywistości było ich pięć. chociaż zmian rzeczywistych nie było. można odpowiednio ukierunkować. Jednym z istotnych problemów jest dokładność przypominania. Do prawdy muszą dochodzić przez gąszcz różnorodności. co spostrzegane. jako wcześniej poznaną.zespół Korsakowa) lub stanami przemęczenia. Obraz „już widzianego” przedstawia się wprawdzie niezbyt wyraźnie. a następnie prosili o to. przeszłości i teraźniejszości. o czy świadczy następujące wydarzenie: Jeden z profesorów na zjeździe psychologów w Groningen. ale prawie bezbłędnie rozpoznali ich fotografie. o czym dobrze wiedzą i adwokaci i prokuratorzy. Niezwykłość deja vu pobudziła fantazję ludzką. traktowaniem osób nieznanych jako znajomych. Badania te dowodzą. by powiedzieli ile zauważyli asów pikowych. z którą nigdy przedtem się nie zetknęła. zainscenizował napad na jego osobę. lub sugerujące: Czy słyszał(a) pan(i) silny huk w momencie . tymczasem wiedział o tym tylko z opowieści piastunki o jego porwaniu. wspomnień z okresu życia płodowego. to co jest zgodne z naszymi schematami poznawczymi. utożsamiano z natychmiastowym przypominaniem obiektu spostrzeganego.Piaget był przekonany. A poczucie już widzianego z elementu przeniosło się na całość. w jednej z prób badani nie pamiętali swoich kolegów szkolnych z przed 25 lat. Oto J. gdy jesteśmy pewni. dysynchronizacji pracy półkul mózgowych. Paramnezja jako zaburzenie charakteryzującym się nie rozróżnianiem faktów rzeczywistych i wyobrażonych. lub wtedy. został przywołany z pamięci i uzupełniony tym. Allport ukazał rolę stereotypów w procesie przypominania. Poza tym przypominanie. Bruner i L. że pamiętamy i względnie łatwo przypominamy . Zaburzenia te mogą być spowodowane chorobą (padaczka skroniowa. Jakiś element obrazu deja vu . Występuje czasami złudzenie źródła. że nie jest ona zadawalająca nawet z punktu widzenia potrzeb życia codziennego. słynny psycholog J. Wspomniany autor zadawał świadkom wypadku bądź pytanie neutralne: Co pan(i) słyszał(a) w momencie wypadku?.

są więc środkiem mnemotechnicznym. do biura od razu przypominamy sobie panią Krysię. więc niełatwo je przypomnieć. w supersamie zastanawiamy się „skąd to ja znam te osobę”. Niekiedy tak utrwalone informacje nazywa się p a m i ę c i ą z e w n ę t r z n ą. z jaką jechał samochód. Loftus wyraźnie podważają ich znaczenie. Znana jest ona od około 2500 lat. Zginęli wszyscy uczestnicy spotkania. dokonuje się z pewnym wysiłkiem umysłowym. i w tym właśnie czasie zawalił się dach nad pomieszczeniem biesiadnym. sprawca wypadku. Duże zainteresowanie budzi obecnie problem molestowania seksualnego dzieci i młodzieży. Często przypomnienie wymaga pewnego czasu. Jeżeli zaś zapytamy o funkcję takich zapisów. przy nim Y a przy Y-ku Z itd. C. W praktyce sądowej dąży się do eliminowania pytań sugerujących. Stosuje się wtedy mnemotechniki przypominania. Niekiedy nastręcza wiele trudności. B o n d i D. Powiadał: Najbliżej drzwi był X. .. zgodnie z teorią Freuda. fałszywego. Wchodząc np. zabiega o przypominanie czyste. że to nieprawda i utrzymywał. Metoda miejsc to kolejny sposób mnemotechnicznego ułatwienia przypominania. że człowieka przypominamy w kontekście społecznym. Pisarz lub mówca o sprawnej pamięci natychmiast przypomina słowo niezbędne do wyrażenia myśli. Przypominaniu sprzyja kontekst zdarzenia lub utrwalania informacji. ale nie było wiadomo ilu i konkretnie kto. Udało się ustalić Symonidesowi. C. sekretarkę siedzącą za biurkiem Natomiast widząc panią Krysię na ulicy. nie skażone czynnikami chwili.tak atrakcyjnych. rozpoczynając narrację od przyjazdu atrakcyjnego czterdziestolatka do uroczej miejscowości. w porównaniu z uznaną przez odpowiadających na pytanie pierwsze. Ci. W tej sytuacji terapeuci podejmują się wydobywania z pamięci dziecięcych przeżyć traumatycznych. Po dwu dniach jeden z badanych stwierdził. to stwierdzimy. Jeżeli spojrzymy na sprawę z punktu widzenia miejsca przechowywania.. Prawdę tę wykorzystują pisarze i scenarzyści filmowi. którzy odpowiadali na drugie pytanie. które. Wtedy to w Atenach miała miejsce biesiada arystokratycznej młodzieży. Jedną z nich jest utrwalanie w postaci zapisu graficznego lub elektromagnetycznego. Naukowcy potwierdzają tę starą prawdę. że pamięta jak po zagubieniu bał się. W pewnym momencie ucztowania posłaniec wywołał poetę na zewnątrz. Czy w ten sposób uzyskane przypomnienie zdarzeń jest wiarygodnym świadectwem? Badania E. mimo to. to określenie okazuje się w pełni zasadne. Po sprostowaniu tego przekazu nie chciał uwierzyć. mającego recytacją swych wierszy uświetnić spotkanie. że proces kodowania nie przebiegał zgodnie z tym wzorcem mnemotechniki. zagubionym miał się zaopiekować łysawy starszy pan w okularach. na którą zaproszono także poetę Symonidesa. który identyfikował osoby dzięki ustaleniu ich miejsc w czasie ucztowania. Ostatnie było opisem zagubienia chłopca w wielkim pasażu handlowym. Znajomy widok zaraz ożywia w jego pamięci ciąg młodzieńczych przygód. wymaga wsparcia dodatkowymi działaniami. polemista ma „pod ręką” ciętą ripostę itp. Osoba molestowana doświadcza w takiej sytuacji przeżyć traumatycznych. określali szybkość jako znacznie wyższą. Autorka ta poprosiła jednego z członków rodziny badanego nastolatka o przypomnienie mu trzech prawdziwych zdarzeń z czasów jego dzieciństwa i jednego zmyślonego. że służą one zachowaniu i przypominaniu (głównie) utrwalonych informacji. obok niego N. iż pamięta dokładnie jak po odnalezieniu go podeszła mama i powiedziała: „Nie rób tego nigdy więcej!” S p r a w n o ś ć pamięci to kolejne zagadnienie. B r o c k e t t dostarczyli dowodów empirycznych na to. że trzeba je opowiedzieć. Wyraża się ona gotowością przypomnienia wydarzenia lub informacji na zawołanie. W ten sposób przypomniał imiona wszystkich uczestników. iż już nigdy nie zobaczy swojej rodziny. są wypierane z pamięci.85 wypadku? Po odpowiedzi na pytanie badani określali szybkość.

że podobieństwo nastroju w czasie przypominania do tego. podobne skutki występują i po urazach „nietypowych”. jeżeli mają one miejsce w kontekście ich przyswajania. a także pozostają te. że nawet trzymiesięczne niemowlęta intensyfikują pewne formy zachowania. Pamięć jest procesem o znacznej rozpiętości czasowej. że najwięcej zapominamy w ciągu pierwszej godziny. Są jednoznaczne dowody na to. Byłoby to hamowanie proaktywne. że przepływ prądu przez mózg (elektrowstrząs) niszczy świeże ślady pamięciowe. następnie proces zapominania słabnie.Bower wykazał. Polak opanował język francuski i zaczyna uczuć się słówek języka hiszpańskiego. W starszych podręcznikach interferencja była nazywana hamowaniem.(Rys. niektóre indywidualne gesty i miny. taka jest jego rola w organizmie. jest kolejną przyczyną zapominania. że zapominanie jest funkcją czasu. niż na trzeźwo. Weingartnera. Inną kwestią są p r z y c z y n y zapominania. D. które straciły swą przydatność. Podobnie jak elektrowstrząsy działają wszelkiego rodzaju urazy. gromadzą się w niej informacje niezbędne do realizacji zadań aktualnych. Jak to się dzieje. 19 Z krzywej tej wynika. Pacjenci leczeni tą metodą z ciężkiej depresji nie pamiętają po zabiegu tego. W naszej pamięci istnieją też ślady bardzo trwałe. że wpływ elektrowstrząsu jest tym mniejszy im dłuższy czas upłynął od zapamiętania do przepływu prądu. utrzymujące się mimo to. które zapamiętały jakieś informacje będąc w „stanie poalkoholowym” sprawniej je odtwarzały po spożyciu alkoholu. Jeżeli np. kiedy i którędy wchodzili do gabinetu. gdy wcześniej przyswojone dane pamięciowe utrudniają lub uniemożliwiają przyswajanie nowych. Na pierwszy rzut oka zapominanie wydaje się być wielką wadą pamięci. Pierwsza występuje wtedy. w jakim zapamiętywano wydarzenie wzbogaca treść przypomnienia o prawie 50 % w stosunku do przypominania bez podobieństwa kontekstowego. Do takich należą powiedzonka i piosenki z czasów dzieciństwa. że osoby. Przyjmując to złożenie i posługując się w swych badaniach metodą bezsensownych zgłosek opracował krzywą zapominania. ale stare pozostają nienaruszone. I n t e r f e r e n c j a . by w końcu prawie zaniknąć. jak działa mechanizm zapominania? Ebbinghaus i niektórzy inni badacze pamięci sądzili. Kontekst wewnętrzny jest jedną z odmian tego zjawiska.19) Rys. . zapewniające sprawność funkcjonowania organizmów. Zapominanie jest mechanizmem pozbywania się z pamięci zbędnego balastu informacyjnego. silny ból. Wspominany już G. Z codziennych doświadczeń wiemy. Nieco szokująco przedstawiają się konstatacje H. czyli oddziaływanie wzajemne dwu lub więcej czynników. Wszystko to dowodzi. Czynniki te lokują pamięć w kontekście niesprzyjającym przypominaniu. bokserzy nie są w stanie przypomnieć sobie ciosu nokautującego. zatem dawniej utrwalone słówka jakby hamują wchodzenie nowych do świata pamięci. to przy ich przypominaniu będą pojawiać się słówka francuskie. Zapominanie. Specjalizujący się w tej problematyce wyróżnili dwie formy tego zjawiska: interferencję proaktywną i retroaktywną. nie pamiętają też samego zabiegu. Osoby po wypadku samochodowym nie pamiętają sytuacji tuż z przed wypadku. że nie ma prostej zależności pomiędzy zapominaniem a upływem czasu. Określa on stan organizmu w trakcie zapamiętywania lub przypominania czegokolwiek. Hebb twierdzi. że utraciły swoje znaczenie. Za jedna z nich uznaje się z a c i e r a n i e ś l a d ó w pamięci. Ale z ewolucyjnego punktu widzenia jest to zjawisko niezwykle pożyteczne. długotrwały stres nie sprzyjają sprawności pamięci.86 Rovee-Collier wykazała. uniemożliwiającą korzystanie z jej zasobów. że choroba.

Siła oddziaływania inferencyjnego zależy od podobieństwa zapamiętywanych informacji. po odzyskaniu skradzionego przedmiotu.87 Druga forma. Często zapominamy nazwiska osób. niekiedy nie wiedząc dlaczego to robimy. Postrzegając wielokrotnie różne przedmioty codziennego użytku często nie dostrzegamy wielu detali ich wyglądu. charakteryzującej się zanikaniem pamięci. bowiem pamięć tego wydarzenia zaburzyłaby jego odczucie miłości do ojca. czy tylko cztery węzłowe. Po zmianie numeru telefonu pamiętany stary numer utrudnia zapamiętanie nowego. co wzbudza lęk. że ono dotyczy przekazów pamięciowych w ogóle. czyli interferencja retroaktywna sprowadza się do usuwania z pamięci starszych danych przez nowe. liczący ponad tysiąc stron był przekazywany z ust do ust przez kilka wieków. która mając 29 lat. U. jakie dostał od kochanego i kochającego ojca. że nowo przyswojone informacje zatarły te. we wszelkim zapominaniu. Jednak reminiscencja nie występuje powszechnie. Ramka 14 Pamięć niektórych ludzi ma niezwykłe właściwości. co zapamiętali. Fiński epos narodowy Kalewala. aż do połowy XIX stulecia. pamięci. Zdarzają się w życiu kradzieże np. W przypadkach choroby Alzheimera. Potrafią oni zapamiętywać nadzwyczajną ilość rozmaitych danych i nigdy. sekcje zwłok wykazały występowanie różnorodnych uszkodzeń ośrodków pamięci. Przy ćwiczeniach czynności motorycznych po kilkuminutowych (do 5 min. X nie pamięta solidnego lania. ogólniej materiałów. Neisser. zagraża utratą dobrego mniemania o sobie. Zapominamy o spotkaniu. a warunki jego występowania są dotychczas nieznane. trwa jako treść nieuświadamiana. w dodatku po przebytej ciężkiej chorobie. że poziom zapamiętania następnego dnia po przyswojeniu materiału wzrasta. dokonuje weryfikacji własności. których nie lubimy. np. tym mniejszy wpływ interferencji na zapominanie. Zapominamy także z powodu popełnianych b ł ę d ó w k o d o w a n i a. mimo. określonej inicjałami MZ. które zostały wcześniej przyswojone. W trakcie zapominania występuje niekiedy r e m i n i s c e n c j a. Zapominanie motywowane występuje w przypadkach traumatycznych wydarzeń z czasów dzieciństwa. zaliczany do najstarszych podań ludowych. by po kolejnych dniach opadać zgodnie z krzywą zapominania. D.) przerwach następuje poprawa wykonania. Niekiedy wyraźnie odczuwamy to. że wtedy taki właściciel nie pamięta tego. Bywa. pozostałe tworzą sferę nieświadomości. czy na tarczy zegara było dwanaście oznaczeń cyfrowych. Z jego badań wynika. potrafiła dokładnie . albo prawie nigdy nie zapominają tego. Błędy kodowania tego typu nie należą do rzadkości. bowiem wyostrzanie skojarzył jedynie z rozchodzeniem plotek. które wydaje się nam być niemiłym itd. Im słabsze skojarzenia. Ballard przedstawił je w postaci wybrzuszonej krzywej zapominania Ebbinghausa. współczesny amerykański badacz m.in. Student. Jest to zjawisko poprawy poziomu zapamiętania bez dodatkowych ćwiczeń (powtórek). wywołuje negatywne emocje zostaje wyparte ze świadomości. U niektórych ludzi występuje z a p o m i n a n i e m o t y w o w a n e. Innym błędem kodowanie jest lokowanie informacji w zbyt niskiej hierarchicznie kategorii. Policja. Owe wyparcie nie dopuszcza do przypomnienia tych treści. Wypieramy je z pamięci. Aby opisać to zjawisko musimy odwołać się do poglądów Z. Wszystko. tym silniejsza interferencja. zegarka.. opisuję pamięć pewnej kobiety. zapytany na egzaminie o wyostrzanie treści pamięci. B. Freuda Jego zdaniem część przeżyć psychicznych jest uświadamiana. Od stopnia złożoności i trudności nowego materiału i od siły skojarzeń. z którym właściciel nie rozstawał się od lat. nie przypomina sobie tego zjawiska. Zapominanie bywa tez spowodowane uszkodzeniem lub zaburzeniem funkcjonowania mózgu. Im większe podobieństwo.

Traktujemy je dzisiaj jako swoiste „wybryki natury”. Waarszawa. W podobnych przypadkach hiperpamięć byłaby defektem mechanizmu usuwania z pamięci zbędnego balastu informacyjnego. potrafi w każdej chwili przedstawić dowolny ciąg 10 cyfr z 30 000 następujących po przecinku liczby pi. jak w przypadku Sz. Hunter: Pamięć. niż my obecnie. L. fakty i złudzenia. Hakała. a syn (GM). 1963 r. Mazurek: Psychologia pamięci. że wybitna pamięć jest naturalnym wytworem ewolucji człowieka. że takich umiejętności łatwo (!) się nauczyć. M. Warszawa. Gdańsk. WP.PWN. nadmierny. Nie wykluczone. Nigdy nie korzystała z notatek ani zapisanego tekstu. PWN. Jest niezwykle trudne. E. 2001 r. Chlewiński. Członkowie pewnej rodziny hinduskiej też demonstrują niezwykłe właściwości pamięci.. że przed wynalezieniem pisma ludzie bardziej intensywnie. Potrafi też powtórzyć wstecz 50 przed chwilą zapamiętanych cyfr.A.88 odtworzyć to. GM utrzymuje. Należy jednak pamiętać. a po 16 latach powtórzyć je bezbłędnie. jednokierunkowy rozwój trwałości pamiętania. wykorzystywali walory pamięci. którego badał w ciągu niemal 30-tu lat i stwierdził. niegdyś student amerykańskiego uniwersytetu. Opisane przypadki świadczą o występowaniu hiperpamięci. Jagodzińska. poziomym i po przekątnych. która nie miała granic. Jeszcze dobitniej o sile jego pamięci świadczy wykonanie w ciągu trzech minut zadania uszeregowania 50 liczb w układzie pionowym.. B. Maruszewski: Psychologia poznania. opisał pamięć rosyjskiego dziennikarza Sz. Aleksandr Łuria. 1970 r. któremu każde słowo kojarzyło się z wieloma wydarzeniami. Łuria: O pamięci. Pracując musiała wykonywać codziennie czynności określane dokładną i przydługą instrukcją . A. a jej osłabienie w skali masowej jest następstwem udogodnień cywilizacyjnych. zacytować dowolne fragmenty podręcznika. Warszawa. Ojciec pamięta wszystkie dzieła Sheakespeara. ze człowiek ten potrafił zapamiętać szereg 3 000 znaków po jednym przeczytaniu. wybitny rosyjski neuropsycholog. co nauczyciele ze szkoły podstawowej pisali na tablicy. 1997 r I.M. . Tulving: How many memory systems are there? American Psychologist. Może on utrudniać życie jednostce.GWP. Literatura zalecana: Z. T. nr 40. 1985 r. powodując nadmiar doznań.

a niekiedy myślenie konkretne potrafią świetnie wykorzystywać w swej działalności zawodowej.. niż opisany. klasyfikacje. W dzień należy usunąć świecę. nie pasującego do pozostałych. Określenie inkluzji C do A.). typowych dla pewnych grup ludzkich. powtarzana tysiące razy. wyobraźnią. można posługiwać się obrazem przedmiotu. Zdecydowana większość ludzi dojrzewając i kształcąc się osiąga wyższy. Mają też trudności rozumienia relacji część-całość. Nie. Ten typ myślenia przejawiają dzieci w wieku od 7 do 11 lat (stadium rozwojowe operacji konkretnych). Niesłusznie. zwodzi jednak pozorem prostoty. i wtedy mamy do czynienia z myśleniem konkretnym (J.. tzn. Ich operacje myślowe sprowadzają do posługiwania się wyobrażeniami.. a B wyższa od C. gdy A= B+C nastręcza trudności i z reguły bywa nieprawidłowe. pamięcią. „ bo żyją w lesie” a wyłącza konia. bowiem nie wykształciły one jeszcze systemu pojęć abstrakcyjnych i umiejętności posługiwania nimi. rozwiązywaniem problemów (Nagłowiłem się nad . znany szwajcarski badacz rozwoju ludzkiego myślenia określa je czasami jako przedmiotowo-obrazowe). głównie przedmiotów. i bez niego jest jasno. iż A jest wyższa od C. Z e i – g a r n i k..). W.). niby łatwa do zrozumienia.. żarówki i słońca. Myślenie potocznie utożsamia się z dociekaniem (Zastanawiam się jak to. badający problemy myślenia musieli zawęzić rozumienie tego terminu. wykonując operacje poznawcze takie jak porównania.). Chory D.). a np. a wieczorem słońce jest już niepotrzebne”. występującym w powiązaniu z innymi procesami tej kategorii. rozwiązywanie problemów. Jednak bywa i tak. Różni się jednak od nich zasadniczo. że Arabowie. że dzieci w tym wieku nie są zdolne do stosowania różnych dróg dojścia do celu. liczby są zazwyczaj pomijane. że człowiek jest istotą myślącą. . B.. np. realizowanym poprzez pośrednictwo obrazu lub pojęcia. Sentencja ta. lecz na odrębność dwu form myślenia. to należy usunąć słońce. Jeżeli dzieciom w tym wieku przedstawimy słownie informację. przekonaniem (Sądzę. świecy. Wieczorem i tak słońce jest niepotrzebne. to. że studia psychologiczne zaowocują. to (zamyślenie). Inny z badanych. spostrzeganiem. poziom sprawności myślenia. że osoba A jest wyższa od B. Słowny wyraz jego myślenia wygląda następująco: „Jeżeli jest dzień. znaczy to. ma za zadanie wyłączenia z grupy czterech przedmiotów: lampy naftowej. Oto badany K. Myślenie jest czynnością i zarazem procesem poznawczym. brak odpowiednich kontaktów społecznych. przypuszczeniem (Przypuszczam.. dotkniętych wspomnianymi dolegliwościami.. a później ogłupiająca praca doprowadzają do stagnacji w rozwoju myślenia. Naukowcy.. Szczegółowe informacje na temat właściwości myślenia dzieci w różnych stadiach ich rozwoju (Piaget wyróżnia cztery) znajdzie Czytelnik w opracowaniach z zakresu psychologii rozwojowej. Dzieci prezentowanego stadium potrafią natomiast właściwie określić przedstawione relacje mając wyobrażenie trzech konkretnych osób lub układu przedmiotów. Takie osoby posługują się podobnymi do dziecięcych formami myślenia.. Powiadamy. jednego. Operacje konkretne są n i e o d w r a c a l n e . pominąć rozumienie potoczne lub literackie. że zaniedbania w kształceniu. inteligencja. autorka „Patologii myślenia” opisuje bulwersujące przypadki sposobów myślenia osób. bowiem jest procesem p o z n a n i a p o ś r e d n i e g o . Myśląc. nie są w stanie wyniku mnożenia dwu liczb przedstawić posługując się operacją dodawania. Alternatywa ta nie wskazuje na wzajemną zastępowalność obu pośredników. a jeśli wieczór. (po zapaleniu opon mózgowych) łączy w jedną grupę lisa niedźwiedzia i drzewo. epileptyków. Myślenie konkretne w postaci patologicznej występuje u osób oligofrenicznych. chorych po urazach albo zapaleniach mózgu i niektórych innych zaburzeniach.89 Rozdział VII Myślenie. P i a g e t. wnioskowanie i inne. rozumowaniem (Jeżeli pójdę. dotknięty epilepsją. to nie potrafią one wywnioskować.

jak to określa K. a także W y g o t s k i j i szereg innych sądzą. o którym myślimy. Dla polityka hołd władcy Prus sprowadza się do faktu uznania zwierzchniej władzy króla polskiego nad elektorem pruskim. a czasami ujawnia się w postaci genialnych. „bo za pieniądze można kupić zegarek”. zdanie „Wszystkie koty są zwierzętami” przedstawić równoważnie w postaci „Niektóre zwierzęta są kotami”. przedstawiając ten fakt musiał drobiazgowo pokazać szczegóły odświętnego wyglądu króla. rozwijana w ramach specjalistycznego kształcenia. jak i wtedy. nie występującym w myśleniu konkretnym. to Y” stosuje się zarówno wtedy. pochód wolności w Europie. tzn. 3) Myślenie pojęciowe jest jednocześnie formalnym. O b u c h o w s k i. wynik mnożenia sprawdzić dzieląc iloczyn przez jedną z liczb mnożonych. ich wzajemnych relacji charakteryzuje właśnie artystów. o człowieku w ogóle. Myśleniu konkretnemu przeciwstawia się m y ś l e n i e p o j ę c i o w e. nie wynikająca jednak ze wspólnoty cech łączonych obiektów. charakteryzujące delegację pruską. Pomińmy kwestię „jak się różnią”. zwłaszcza plastyków. muszą oni posługiwać się obrazami. natomiast psychologowie zorientowani ewolucyjnie traktują obie formy jako krańce tego samego wymiaru. jego otoczenia. Zatem jest to wrodzona właściwość umysłu. Zawiera się w nich prawda użytkowa. Artysta.90 mający wydzielić z grupy trzech różnego kształtu zegarków i pieniędzy. tzn. Bywa swoistą ułomnością. Przeciwstawienie to jest różnie rozumiane. następstwem choroby. przedmiot nie pasujący do całości. Zdaniem K. pomijając cechy nieistotne. jak widać. Myślenie konkretne nie jest. zegarek dla nich i pieniądze łączą się ze sobą. Przedstawiając jakieś wydarzenie lub ilustrując jakąś idee. artystycznych zdolności specjalnych. koncentrując się na znaczącej (cych). jest poziome. gdy określamy następstwo nie przygotowania przetworów owocowych na zimę. że do wniosku myślowego osobnik myślący abstrakcyjnie może dochodzić różnymi drogami. co znaczy. tzn. pieniądze nie są zbędne. Może też kontrolować poprawność danej operacji jej przeciwną. Piaget nazywa takie zestawienia zbiorami figuratywnymi. o górach świata. Bez dostrzegania wspólnych cech nie jest jednak możliwe myślenie pogłębione. gdy uzależniamy naszą pozycję życiową od powodzenia na studiach. Schemat „jeżeli X. 5) Operacje formalne są o d w r a c a l n e . igła i nitka stanowią jedność „bo nimi się szyje”. Zdolność dostrzegania wielości szczegółów. nie zgadza się na wydzielenie pieniędzy „Nie. a w terminologii Piageta o p e r a c j a m i f o r m a l n y m i (faza operacji formalnych). Natomiast myśląc konkretnie dodatkowe informacje czerpie się z zewnątrz (pionowo). np. Specyficzna odmiana myślenia konkretnego występuje u artystów. a poza tym tylko za pieniądze można kupić zegarek” a po chwili dodał „i zegarek i pieniądze mogę włożyć do kieszeni”. jest w stanie poprawnie „odwrócić” relacje między pojęciami. o wszystkich zwierzętach. że przetwarzając treść pojęcia można poszerzać zakres informacji. Dzięki pojęciom możemy myśleć:1) o całej klasie obiektów. Właściwością myślenia konkretnego jest niezdolność wykrywania abstrakcyjnych zasad klasyfikacji obiektów poznania. wyraża nie tylko zdolność poznawania poprzez obrazy ale i preferencją do wyobrażeniowego operowania informacjami. wynik . Ludzie tak myślący grupują przedmioty na zasadzie konkretnego związku. bywa świadectwem niedojrzałości zarówno przezwyciężanej jak i utrwalonej. Przyjrzyjmy się zatem właściwościom myślenia pojęciowego. nazywane również a b s t r a k c y j n y m . przyjmując tezę o ich przeciwstawności. w ujęciu pojęciowym nie sprawia to żadnej trudności. Osobnik myślący konkretnie nie jest w stanie przedstawić „człowieka w ogóle”. Wspomniany wyżej Goldstein. niezależnym od materiału.4) Myślenie pojęciowe. Po pierwsze bez pieniędzy nie można żyć. np. pozwalające wykrywać prawdy trudno dostrzegalne w poznawaniu bezpośrednim. np. np. zjawiskiem jednolitym. że obie formy różnią się jakościowo.2) traktować klasę obiektów abstrakcyjnie. świty a także różne detale. G o l d s t e i n a wspomniana detalizacja jest specyficzną cechą ujmowania świata.

bardzo trudno wyrazić to poczucie w słowach.. Oczywiście . wyrażające nowatorskie idee. J. Z drugiej strony mamy do czynienia z takimi faktami jak trudność słownego przedstawienia pojawiającej się w umyśle idei. Bez wątpienia jest to istotna funkcja. natomiast myślenie . Znaczącym argumentem na rzecz tezy o istnieniu myślenia bezsłownego jest wypowiedź A. dążenie wprost do czegoś konkretnego. Jego zdaniem myślenie pojęciowe jest zlokalizowane na określonym poziomie.” Szereg badań eksperymentalnych dostarczyło dowodów na to. w pewnych przypadkach wytworem umysłu. lecz stanowczo rzeczy miały się właśnie tak i trzeba to wyraźnie odróżnić od późniejszych rozważań nad racjonalną formą rozwiązania.(Cytat za: M. Ramka 15 Pozostańmy w kręgu myślenia pojęciowego. Uwzględniając powyższe powiemy. Obuchowski łączy myślenie pozajęzykowe z takimi zjawiskami jak intuicja. A. poniekąd wzrokowego”. Co pewien czas pojawiają się nowe słowa obiegowe i nowe terminy naukowe. co potrafią nazwać.. symbolicznego. Ja w ogóle bardzo rzadko myślę słowami. zawiera się ona. A więc reprezentacja pojęciowa jest zarazem reprezentacja s y m b o l i c z n ą. poczucia nieadekwatności szaty słownej i myśli. umieć mówić o kapeluszach w ogóle. K o z i e l e c k i. s. Kekule o wężu łapiącym własny ogon. bowiem tworzy się ją na podstawie informacji.C. jak sądzę. ale również umieć umieścić to słowo w słowniku.G u i l l a u m e. łącząc to słowo z określeniami. Harper. w określeniu „tworzenie adekwatnej reprezentacji świata”. Oto cytat: „Myśli te (o teorii względności..W h o r f a język determinuje myślenie. lecz ich istota wyraża się w znaczeniu. Indianie Hopi. u k i e r u n k o w a n e na t w o r z e n i e a d e k w a t n e j r e p r e z e n t a c j i ś w i a t a i r o z w i ą z y w a n i e p r o b l e m ó w. co z kolei sugeruje ich powiązanie ze słowem. mają kłopoty z myśleniem o przeszłości P. Kształtowanie się pojęć rozpoczyna wprawdzie od zmysłowego określenia cech przedmiotów i zjawisk. Myśl jawi się. Wertheimer: Productive thinking. np. domysłów. dowodzi. Einsteina. a nawet obraz rzeczywistości. wgląd. a także przypuszczeń.) nie pojawiły się w jakimś słownym sformułowaniu. to nie tylko umieć posługiwać się kapeluszem i umieć nazywać określone przedmioty kapeluszami. Pisze on: „Mieć pojęcie kapelusza. Myśl zatem poprzedzała powstanie słów. francuski zwolennik behawioryzmu. K. Niekiedy myślenie określa się jako „rozmowę ze sobą” Wszystkie te wątki wskazują na ścisłe powiązanie myśli i słowa. którzy w swym języku nie mają czasowników czasu przeszłego. zdaniem Piageta. inkubacja i faktami dochodzenia do rozwiązań problemów w czasie snu (słynny sen chemika F. co świadczyłoby o występowaniu myśli bez szaty słownej. zanotowana przez jego biografa. że mowa służy do wypowiadania myśli i do myślenia. Odwracalność operacji jest. a nawet oczekiwań. które mu przysługują. że m y ś l e n i e p o j ę c i o w e jest to o p e r o w a n i e s y m b o l a m i. i959 r.183-4). Przez wszystkie te lata istniało poczucie ukierunkowania .M. Jednym z istotnych problemów psychologii myślenia jest związek myśli i słowa. a potem mogę próbować wyrazić ją w słowach. którą osoba wypowiada. symbolem.. co sugeruje ich empiryczną genezę. eksponują wytwarzanie i wybór informacji jako podstawową funkcję myślenia. że łatwiej badanym formułować sądy o tym. U podstaw takiego ukierunkowania leży zawsze jakś logika. co nasunęło mu rozwiązanie problemu kolistego połączenia atomów wodoru i węgla w cząsteczce benzenu) i nieuświadomianą pracą mózgu. Niektórzy znawcy problematyki myślenia.91 potęgowania przez pierwiastkowanie itp. lecz u mnie wystąpiło to w formie oglądu. Zgodnie z hipotezą relatywizmu językowego B. jedną z ważniejszych cech myślenia pojęciowego.

czy cechą procesu poznawczego. pojawiająca się myśl wpływa na formę wyrazu słownego. Czytelników zainteresowanych tą kwestią odsyłam do podręczników logiki. R o z u m o w a n i e w szerokim rozumieniu obejmuje wszelkie czynności myślenia. to pojawi się zadanie przemyślenia kryterium. Analogiczne czynności pojawiają się w prozaicznej praktyce życiowej. Psychologowie spierają się o to czy inteligencja jest elementem osobowości. z reguły wspólnych dla całego zbioru. T o m a s z e w s k i e g o czynności myślenia. Jeżeli mamy zdefiniowane pojęcie i pojawi się obiekt pod pewnym względem odpowiadający ustalonej definicji. iż w swej czynności myślenia pominął jakiś element istotny dla rozumienia rozpoznawanego zagadnienia. Dzięki czynności abstrahowania tworzą się pojęcia ogólne ( ma miejsce proces uogólniania) i hierarchiczne układy tych pojęć. ale formułowanie myśli w słowa też oddziałuje na samą myśl. ale nie tożsame. Będą one przedmiotem opisu w dalszej partii prezentowanego tekstu. jak dotychczas. czy też park miejski. „Miasto polskie”- . „miasto północnego Mazowsza” już ogólnym. Operacje myślenia. A b s t r a h o w a n i e jest operacją pomijania cech nieistotnych danej grupy obiektów i skupieniu na istotnych. czyli dokonują się w umysłach ludzi i nie są dostępne obserwacji bezpośredniej. pod innym jednak z nią niezgodny. ze względu na wykorzystywanie. Posługując się wybranym kryterium włączymy bądź wyłączymy ten konkretny las do określonej kategorii. a także unikania wieloznaczności. Przyjmując kryterium różnic osobniczych opowiemy się za włączeniem jej do pojęcia „osobowość”. niekiedy na podstawie danych introspekcyjnych. nie ma więc jednoznacznych rozwiązań.92 bezsłowne przebiega na różnych poziomach. że „X uprościł zagadnienie”. Rozumowanie. czyli dokładne ustalanie ich treści. Znane są różne metody budowania definicji. równolegle uaktywniając różne ośrodki mózgu. W ł ą c z a n i e i w y ł ą c z a n i e to czynności zbliżone w swej istocie do definiowania. Jedną z elementarnych form rozumowania jest d e f i n i o w a n i e pojęć. na podstawie którego obiekt ten zostanie włączony bądź wykluczony z danej klasy. Operacje myślenia. pojawia się pytanie: czy to jest nadal las. czyli czynności inferencyjnych. Zgodnie z kryterium „naturalnego pochodzenia” będzie to las. polegających na przekształceniach przesłanek zgodnie z poprawnymi regułami myślenia.park miejski. Powiadamy czasami. Oto w rozbudowującym się mieście otoczono miejską zabudową kawałek lasu. Przykładowo „Płock” jest pojęciem jednostkowym (konkretnym). Są one zinternalizowane (zinterioryzowane). O ich właściwościach i przebiegu wnioskujemy na podstawie wytworów myśli.ogólnym drugiego stopnia. nie są wystarczająco poznane. Efekty tych czynności mózgu dopiero wtórnie przybierają szatę słowną. co znaczy. Podzielimy je na dwie grupy: rozumowania i wnioskowania. badając jej funkcje poznawcze zaliczymy do procesów tej kategorii. istnieje wzajemny związek obu czynników. Dokładność definicyjna jest środkiem zapobiegania bezzasadnego przenoszenia właściwości jednego obiektu na drugi. w terminologii T. Z całą pewnością nie można utożsamiać myślenia abstrakcyjnego z operowaniem słowem. Operacje myślenia są zróżnicowane i relatywnie liczne. w węższym nie obejmuje w n i o s k o w a n i a. to posługiwanie się pojęciami w procesie tworzenia sądów o rzeczywistości. „Miasto mazowieckie. Problemy te.

Abstrahowanie umożliwia dokonywanie u o g ó l n i e ń. I Tożsamość II Nadrzędność A wobec B III Podrzędność A wobec B A A A B A. Psychologowie porównują procesy psychiczne ludzi i zwierząt. Synteza jest składaniem w całość. Abstrahowanie ma miejsce również w procesie badania zależności. „Miasto” ulokuje się już na szczycie układu hierarchicznego wszystkich określeń szczegółowych. Jeżeli np. K l a s y f i k a c j a (klasyfikowanie). poza dotykiem. nadrzędności. Mówiąc o psychologii miasta nie mamy na myśli ani Grójca. gdy dokonany podział jest rozłączny i wyczerpujący. Graficznie przedstawia to niżej zamieszczony grafik. krzyżowania i wykluczania. niemniej przydatną w pracy psychologa. dokonując analizy. Czynność klasyfikowania przebiega poprawnie wtedy. „Studentka Akademii Muzycznej w Poznaniu zajęła pierwsze miejsce na festiwalu w USA” i kilka podobnych. to możemy powiedzieć. przyczyny popełnianych błędów w pisaniu komputerowym. a także psychikę ludzi normalnych i z objawami patologicznymi. albo podział logiczny jest czynnością myślenia polegającą na wydzielaniu z zakresu pojęcia ogólnego pojęć podrzędnych. że poziom inteligencji dzieci pierworodnych jest wyższy niż urodzonych w dalszej kolejności. A n a l i z a (analizowanie) jest kolejną operacją myślenia. S y n t e z a jest operacją przeciwstawną analizie i polega na całościowym ujmowaniu problemów lub zjawisk. U s t a l a n i e r e l a c j i s e m a n t y c z n y c h między pojęciami. relacji: tożsamości. w której jedną z głównych metod badań jest porównywanie. komparatystyka. Na podstawie tysiącletnich doświadczeń wyodrębniono pięć możliwych.93 trzeciego stopnia”. Chemik.. Abstrakcyjne podejście ułatwia uchwycenie jakiejś jednej. dotyczących miasta. ale nie jest to proste uogólnianie. jest siedliskiem kilku innych receptorów zmysłowych. że człowiek ma pięć zmysłów i nie będzie to klasyfikacja wyczerpująca. Psycholog-tradycjonalista powie. Byłaby to synteza informacji ze zdań szczegółowych. Jeżeli słyszymy np. podrzędności. bowiem skóra człowieka.. polegająca na rozkładaniu całości na elementy składowe i ich szczegółowym badaniu. stwierdza się. ani New Yorku. takie zdania: „Studenci Politechniki Warszawskiej zdobyli międzynarodową nagrodę na olimpiadzie elektroników”. ale miasto w ogóle. stwierdza np. czyli ustalanie relacji logicznych. takich jak zamożność rodzin. Dostrzeżone podobieństwa i różnice stanowią podstawę wnioskowania o badanych zjawiskach. P o r ó w n y w a n i e jest operacją relatywnie prostą. jakie pierwiastki tworzą to. aczkolwiek różnie nazywanych. będzie musiał wymienić wszystkie odmiany książek. że „mamy w Polsce zdolnych studentów”. formułowaniem sądów ogólnych. Greckie synthetikos znaczy tyle. co kupujemy w sklepie jako mleko. ktoś przywoła pojęcie „książka” i zechce zdać sobie sprawę ze znaczenia tego pojęcia. formułowanie sądów o wszystkich obiektach danego zbioru. polega na określaniu stopnia styczności dwu lub więcej pojęć. ale istotnej zależności. Psychologia porównawcza jest tą subdyscypliną psychologicznej. B B . Jeżeli np. to abstrahuje od innych zależności. co umiejący składać. psycholog poprzez czynności analizy określa np. miejskie lub wiejskie zamieszkiwanie rodziny i inne.

Po trzecie. Reguły tej formy myślenia opracował Arystoteles. dziś dowolnie interpretowane. odważnie. biernym. W dodatku pojęcia tworzone przez naukowców powstawały w obrębie różnych szkół i niekiedy zmieniały swe znaczenie w miarę rozszerzania się ich obiegu. Np. wariat !) korzystać z porad psychologa. są zatem notorycznie niejednoznaczne. Jeżeli zaś charakteryzuje siebie pozytywnie. niektóre B są A . bywa powodem nieporozumień. Przykładem może być watsonowskie pojęcie „zachowanie”. co bywa powodem błędów w zachowaniu. maksyma ta jest dobrą syntezą rozważań o relacjach semantycznych. niezadowolonym z siebie itd. Nadrzędność.M i e t z e l. „Kto ma bałagan w głowie. polegającą na przetwarzaniu treści przesłanek zgodnie z poprawnymi regułami myślenia. gdy niektóre A są B i wszystkie B są A. Klasyczną egzemplifikacją tej czynności jest wnioskowanie występujące sylogizmie kategorycznym.. że wszystkie A byłyby B i niektóre B byłyby A. Stan ten utrudnia komunikację między ludźmi. człowiek staje się nieśmiałym. niektórzy ludzie są daltonistami. w terminologii Piageta „identyczność” zachodzi wtedy. Np. Krzyżowanie występuje wtedy. ustalenie własnej tożsamości wpływa na osobowość człowieka. gdy niektóre A są B. różni je „kierunek” rozumowania tzn. Psycholog może rozważać relację dusza-psychika i uznać je za tożsame lub zaprzeczyć temu. Wnioskowanie. czyli myślenie dedukcyjne. zachowuje się energicznie. nabiera zaufania do siebie. niektóre są następstwem stymulacji innego rodzaju. i wszyscy daltoniści są ludźmi (zakładamy. niektóre nie. gdy żadne A nie jest B i żadne B nie jest A.94 IV Krzyżowanie V Wykluczanie A A A. Interesującą w tym kontekście kwestię porusza G. gdy każde A jest B i każde B jest A. ale wszystkie stany świadomości są stanami psychiki. Powiada on. że ludzi tworzą opisowy odpowiednik pojęcia swego „ja”. niektóre reklamy są odbierane przez zmysł wzroku. nie wszyscy ludzie poprawnie pojmują relacje semantyczne. Wykluczanie (negacja) ma miejsce wtedy. A więc występuje tu czynność dedukowania. Po drugie. Formalnie sylogizmy . I odwrotnie niektóre doznania wzrokowe pojawiają się pod wpływem reklamy. niektóre (tylko niektóre) stany psychiki są uświadamiane. Jeżeli opis ten zawiera wiele przymiotników negatywnych. niektórzy ludzie utożsamiają porady psychologa i psychiatry i w następstwie tego wstydzą się (wiadomo. że przez w n i o s k o w a n i e rozumiemy inferencyjną (prowadzącą do konkluzji) czynność myślenia. Konsekwencje każdego z rozwiązań są daleko idące. Przypomnijmy. A wobec B ma miejsce wtedy. następcy jedynie je uzupełnili. a niektóre nie są i odwrotnie. B B B Tożsamość. wiele pojęć psychologicznych wywodzi się z języka potocznego. ten błądzi w świecie”. Wyobrażenie siebie. Podrzędność jest odwrotnością nadrzędności. Np. Rozumienie relacji ma dla psychologa istotne znaczenie z kilku powodów. że daltonizm nie odnosi się do zwierząt). Po pierwsze. np.a niektóre nie są. a w konsekwencji na jego zachowanie. niewłaściwe rozumienie relacji uniemożliwia tworzenie poprawnej reprezentacji świata. jego samoocenę.

Jeżeli symbolicznie podmiot przesłanki większej (pierwszej) oznaczymy jako P. prezentują poprawne schematy wnioskowania. Wnioskowanie sylogistyczne. . (Dokładny ich opis znajdzie Czytelnik w podręcznikach logiki T. Prawa logiczne są zatem modyfikowane psychologicznie.ogólne przeczące i literka „o” symbolizuje zdanie szczegółowe przeczące (Niektórzy osobnicy nie są Polakami). pozwalających uniknąć logicznych błędów myślenia i ułatwiających precyzyjne myślenie. wniosków twierdzących na podstawie przesłanek przeczących. jednak jedynie 24 tryby. zgodne ze schematami 24 poprawnych trybów jest niezawodne jeżeli przesłanki są prawdziwe (nie występuje błąd materialny). „e”. Dlaczego mówimy o powyższych zagadnieniach w podręczniku psychologii? Dlatego. Zobaczmy jakie problemy kryją się za tym określeniem. terminy są realistyczne (nie puste). czyli powtarzający się w przesłankach sylogizmu. Figury określają rozmieszczenie podmiotu i orzeczenia w obu przesłankach. a w ślad za nim A. ani formułować konkluzji przeczącej na podstawie przesłanek twierdzących. szczegółowe twierdzące (Niektóre są.. Oto inny przykład rozumowania sylogistycznego żaden harley nie jest fordem. sześć w każdej figurze. Termin średni. przynajmniej w jednej przesłance termin średni wzięty w całym zakresie (rozłożony) oraz przestrzegane reguły wnioskowania. T w e r e s k y i D. zatem każda lipa ma korę. P i a g e t. że istniej klasa błędów uwarunkowanych czynnikami psychologicznymi. K. Formalnie zapiszemy to następująco: PeM SaM Wniosek PeS To z kolei jest tryb Cesare figury drugiej. Mając to na uwadze rozumujący nie może formułować wniosków ogólnych na podstawie przesłanek szczegółowych. każda lipa jest drzewem. to otrzymamy następujący zapis: PaM SaP wniosek SaM Jest to tryb Barbara figury pierwszej. że psychologowie. literka „i”. Logicy uzupełniają ten zestaw praw elementarnych szeregiem wskazówek szczegółowych. zatem żaden harley nie jest z Detroit. podmiot przesłanki mniejszej jako S orzeczenie jako P. Ziembińskiego). podobnie jak logicy.Kotarbińskiego. spełnia tu funkcje łącznika pomiędzy podmiotem przesłanki większej i orzeczeniem mniejszej lub podmiotem mniejszej i orzeczeniem większej.95 są uporządkowane w cztery figury i 64 tryby. W związku z tym J.). K a h n e m a n . Z. zaczęli posługiwać się terminem p s y c h o l o g i k a. są zainteresowani poznaniem istoty i przyczyn popełnianych błędów wnioskowania.. Czytelnik zapewne już się zorientował w istocie procedury sylogistycznej. Literka „a” . oznacza zdanie ogólne twierdzące. tryby zaś wskazują na rodzaj zdania. Najprostszą formę sylogizmu zapisujemy następująco: każde drzewo ma korę. każdy samochód z Detroit jest fordem. Objaśnijmy zasady wnioskowania sylogistycznego posługując się konkretnymi przykładami. orzeczenie jako M. W dodatku okazało się. Ten układ informacyjny symboli oddaje w istocie rzeczy relacje semantyczne pomiędzy trzema pojęciami (terminami). Ajdukiewicza.

a człowiek uczciwy nie kłamie. że występuje tu generalizacja reguły. badający podejrzanego stwierdza. ale nie wszystkie elementy zbioru B znajdują się w granicach A. bo jest człowiekiem uczciwym. przewodniczący stwierdza: „Wszyscy jesteśmy psychologami. Wnioskujący. Jest to stwierdzenie nie prawdziwe. zatem SaP. Efekt atmosfery to nazwa błędy spowodowanego wpływem form przesłanek. Błąd entymematyczny wynika z posługiwania się przesłanką ukrytą. Zatem Chińczycy są Mongołami. zatem podejrzany nie skłamał. wnioskujący utrzymują „atmosferę” i formułują konkluzję twierdzącą. Jednak opinie rozpowszechnione wśród badanych przez Woodwortha i Sellsa Amerykanów.” Formalnie zrekonstruujemy to następująco: PaM. często przenoszą atmosferę przesłanki ogólnej na wniosek. Niski poziom sprawności semantycznej leży u podstaw błędów tego typu. nie zwerbalizowaną. Jeżeli ktoś stwierdza. pojawia się stwierdzenie fałszywe. natomiast w trzech pozostałych relacjach jest logicznie uprawniona. że cały zbiór z małego koła (A) mieści się w zbiorze B. Inwersja nie zachodzi również w przypadku nadrzędności A w stosunku do B. W kontaktach codziennych często obserwujemy różnorodne przypadki wnioskowania entymematycznego. więc mamy ukończone studia wyższe. że Chińczycy są Mongołami. Przypomnijmy sobie koła Eulera i układ podrzędności A wobec B. pozostającą w umyśle wnioskującego. Petitio principi to błędne koło we wnioskowaniu. Istota jego polega na tym. skłaniało ich do wyciągania takiego wniosku. Ludzie utrzymują przesłankę w umyśle bądź z przekonania. zatem każde dziecko chodzi do szkoły publicznej”. Wnioskujący często prezentują tendencję wyciszania treści. W każdym przypadku grozi to popełnieniem błędu w myśleniu i (lub) nieporozumieniem w komunikacji między osobniczej. Tymczasem tak nie jest. Niekiedy błędy wnioskowania sylogistycznego wynikaj a z niewłaściwego rozmienia inwersji (w ujęciu Piageta inkluzji). więzi rodzinnej. ż również każde B jest A. Jeżeli przesłanka brzmi „Każde A jest B”. posługując się takim sylogizmem: Wszyscy Mongołowie mają skośne oczy. stanowiącej społeczne tabu lub niepoprawność polityczną Np. że wnioskujący nie dostrzega dwu znaczeń terminu średniego(M) i posługuje się we wnioskowaniu sylogistycznym czteroma terminami. zamiast dopuszczalnymi trzema. zatem niektórzy księża powinni być . bowiem są uczniowie szkół prywatnych. Zaangażowany uczuciowo psycholog. Gdy przesłanki mają formę twierdząca. Jeżeli jest ona zgodna z prawdą. że wszyscy ją podzielają. jeżeli odbiega od niej. za przesłankę wyjściową. W tym konkretnym przypadku wniosek jest poprawny. najczęściej pod wpływem silnego zaangażowania emocjonalnego przyjmuje to. Wszyscy Chińczycy maja skośne oczy. że dom jest zbudowany z cegły oraz że gwarantem bezpieczeństwa jest dom i wnioskuje.96 Od wieków znany jest „błąd czterech terminów”. Widać wyraźnie. lecz ogólnie wnioskowanie takie jest poważnym błędem. że gwarantem bezpieczeństwa jest to. Przedstawione wnioskowanie jest obarczone zarówno błędem materialnym (nie wszyscy Mongołowi i nie wszyscy Chińczycy mają skośne oczy). to popełnia błąd nie rozróżniania domu w sensie budowli i zjawiska społecznego. Być może. na ogół relacji. bądź z braku wiedzy o rzeczywistości. wnioskowanie jest poprawne. Ulegają też wpływowi kontekstu społecznego wnioskując wbrew zasadom logiki. co ma być wnioskiem. jak i błędem formalnym (niewłaściwy tryb wnioskowania). niektórzy księża prowadzą rozwiązły tryb życia. dotyczącej większości relacji. co ilustruje kolejny przykład: „Każdy uczeń jest dzieckiem. ludzie aktualnie nie są skłonni aprobować wniosku takiego sylogizmu: „Ludzie prowadzący rozwiązły tryb życia powinni być spychani na margines społeczny. np. Na zebraniu np. to ludzie są skłonni sądzić. że on nie kłamie. co zbudowane z cegły.

to sprawia innemu przykrość. że „Często czuje się zmęczony”(następstwo) i wnioskowanie. pv qv p<q v pf qv p<q v pv qf p<q f pf qf p<qv Widzimy. f –fałszywe. Wnioskowanie indukcyjne. i Dania i . jeżeli ktoś sprawia przykrość innemu. byłoby (wielkim!) fałszem. Badania specjalistów z zakresu psychologii myślenia dowodzą. Błąd negacji poprzednika i 2. bowiem niektórzy młodzi ludzi często czują się zmęczeni. to r. M. Pierwszy polega na uznaniu fałszu następstwa na podstawie fałszu poprzednika. Mógł przecież ktoś pożyczyć lub znaleźć pieniądze i bez zarobku wyprawić wielki bal. p<q –implikacja. że przy zarobionych 200 złotych. np. 1. że nie byłoby balu. z 3 i wnioskujemy. Na tej podstawie stwierdzamy jakąś właściwość „w” zjawisk z. qf). Typowa jego forma wygląda następująco: Jeśli: jeżeli p. L e w i c k a stwierdza. że w opisanych błędach ujawnia się „ludzka skłonność do odczytywania implikacji jako równoważności”. Będą raczej go łagodzić sugerując iż „Są to nieliczne przypadki”. opartego na rachunku nazw. operujący rachunkiem zdań. Pierwsza ma miejsce wtedy. to powinien przeprosić Poprawność wnioskowania według tej reguły zależy od właściwego rozumienia implikacji. Podobnie wyprawienie balu bez zarobienia 200 zł. chociażby z racji przepracowania. W jakim przypadku implikacja z lwowskiej piosenki: „Jak zarobim 200 złotych. Jeżeli ktoś kłamie. zatem jeżeli skłamał. Może ona przybrać postać indukcji pełnej bądź niepełnej. występuje s y l o g i z m h i p o t e t y c z n y. że „To jest starzec” jest egzemplifikacją błędu tego typu. że implikacja jest układem warunkowym i że prawdziwości układu nie podważa brak jego aktualizacji (pf. nie wyprawienie wielkiego balu. to r. Np. że ludzie często popełniają dwa typy błędów. co nie jest logicznie uprawnione. to powinien za to przeprosić. a następstwo fałszywe Znaczy to. Np. z 1 .97 spychani na margines społeczny”. to jeżeli p. wynikających z niezrozumienia istoty implikacji. z 2 . to urządzim wielki bal” będzie prawdziwa? Ukazuje to niżej przedstawiony schemat. że implikacja jest fałszywa tylko w jednym przypadku. to często czuje się zmęczony” i „To nie jest starzec” zatem „Nie często czuje się zmęczony”. obserwacją. i jeżeli q. „Ksiądz też człowiek” itp. Są to. Stwierdzenie. czyli prawdziwości zdania warunkowego. Człowiekowi nie zajmującemu się analizą formalną procesu myślenia wydaje się czymś dziwnym stwierdzenie prawdziwości implikacji przy fałszywości obu przesłanek. gdy poprzednik prawdziwy. „Jeżeli to jest starzec. w którym v oznacza zdanie prawdziwe. Trzeba pamiętać. gdy obejmuje wszystkie obiekty indukcji. Ta odmiana wnioskowania jest ściśle powiązana doświadczeniem. to q. że wszystkim „z” przysługuje cecha „w”.błąd afirmacji następstwa. Co jest fałszem. Drugi błąd wynika z uznania prawdziwości poprzednika na podstawie stwierdzenia prawdziwości następstwa. również nie podważa układu warunkowego. mianowicie wtedy i tylko wtedy. Wróćmy do poprzedniego przykładu. gdyby takie pieniądze zarobił. Oprócz sylogizmu kategorycznego. I to jest istota indukcji. Na przykład: jeżeli ktoś nie zrobił 200 zł i nie wyprawił balu nie znaczy.

„Nie ogoliłem się i wygrałem mecz. Dzieje się tak mimo to. B r z e z i ń s k i e g o. Pewność. nie są w stanie poznać wszystkich Niemców (i odwrotnie). im większa ilość konkretnych obiektów została rozpoznana. bo nie ma innej metody poznanie właściwości zbiorów o dużej liczebności. Psychologowie amerykańscy w latach 60-tych ubiegłego wieku ankietowali dziesiątki tysięcy studentów po to. wniosek taki jest wygodnym w operowaniu skrótem syntetycznym. Większość błędów wnioskowania indukcyjnego jest głęboko „osadzona” psychologicznie. że prawdopodobieństwo . o których orzeka. że wniosek jest tym bardziej pewny. że w kolejnym rzucie serii otrzyma się reszkę jest dowodem popełnienia błędu n i e d o c e n i a n i a r e g u ł p r a w d o p o d o b i e ń s t w a. jednak jej wartość poznawcza nie jest znaczącą. więc wnioskuje on. a częściej korzystają z samochodu jako środka lokomocji. że 60% małżonek pracuje zawodowo. chodzenie trójkami itp. teorii prawdopodobieństwa i innych. Po telewizyjnych przekazach obrazów katastrof lotniczych ludzie unikają latania samolotami. L. Rzucający monetą po długiej serii orła nabiera przekonania. Stwierdza się. przekraczanie progu lewą nogą. lub nie wykonują takich czynności jak dziękowanie za życzenie powodzenia. zatem wszystkie państwa skandynawskie są państwami demokratycznymi. żegnanie się. że 5 z pośród 10-tki małżonek pracuje zawodowo. że wszystkie wróble są szare. gdy wnioskowanie łączy się z silnymi przeżyciami lęku. Indukcja niepełna nie wyczerpuje przeglądu obiektów. każdy rzut jest odrębnym zdarzeniem. Otóż ten. Następnie przebadaliśmy 1 500 rodzin i stwierdziliśmy. Polacy np. Z. W celu podniesienia poziomu niezawodności indukcji niepełnej podejmuje się szereg zabiegów korekcyjnych. Dlatego też jest ona wnioskowaniem zawodnym. siadanie na podręczniku z przedmiotu egzaminacyjnego. Tymczasem wielokrotne rzuty nie są składnikami procesu ciągłego. McArtur wykazała. Indukcja pełna jest wnioskowaniem niezawodnym. że po kilku lub kilkunastu orłach będzie reszka. więc prawdopodobieństwo wyrzucenia orła lub reszki dla każdego rzutu wynosi 1/2. Przedstawiono je w pracach dotyczących teorii doboru próby badawczej. Tak się rodzą i utrwalają stereotypy narodowe. Np. Naukowcy dysponują aktualnie pakietem subtelnych metod . błędu wielkości próby. zatem nie ogolę się i wygram (kolejny) mecz” Niektórzy studenci przed poważnym egzaminem wykonują szereg czynności typu: ubranie szczęśliwego stroju. że tak jest. Z jego doświadczeń życiowych wynika. Jest to wnioskowanie występujące niemal we wszystkich typach przesądów i wynika z i l u z o r y c z n e g o k o r e l o w a n i a. pozwalających zwiększyć prawdopodobieństwo wniosku. „Więc jeżeli X. Przecież gdzieś może ukrywać się jakiś wróbli albinos.98 Finlandia i Islandia i Norwegia i Szwecja są państwami demokratycznymi. Kahneman. ale nigdy nie będziemy mieli pewności. Błąd p r z e c e n i a n i a s i ł y o b r a z u polega na tym. Powiadamy. gdy mają do czynieni z licznym zbiorem bytów jednostkowych. Tversky i D. To uzasadnia jej przeprowadzanie. że bardzo długie serie zdarzają się rzadko. kto uzna oba wyniki jako równie prawdopodobne w następnej grupie badanych popełnia błąd wielkości próby. Mimo to indukcja niepełna jest powszechnie stosowana. co przekonująco pokazali wspomniani A. zatem indukcyjnie. ze błąd ten występuje najczęściej wtedy. Wyobraźmy sobie. to Y”. Szczegółowe informacje o wspomnianych teoriach znajdzie Czytelnik w pracach J. że jesteśmy skłonni bardziej ufać wymowie dramatycznych obrazów. by uprawomocnić wnioski badawcze dotyczące ich właściwości psychicznych. Pozwoliło to uniknąć tzw. niż udokumentowanym prawidłowościom. że w kolejnym rzucie odsłoni reszkę. na podstawie znajomości kilku lub kilkudziesięciu osób tej narodowości formułują o nich sądy ogólne. Znane są liczne przypadki wnioskowania indukcyjnego typu: „Po zdarzeniu X nastąpiło Y”. dające wiedzę niepełną i zawodną. pozwalających zwiększać wiarygodność wnioskowania indukcyjnego. Ludzie wnioskują indukcyjnie najczęściej wtedy. że przeprowadziliśmy badania 10-ciu rodzin i okazało się.

Ci. Jest ono szeroko rozpowszechnione. Wnioskujący sugerowali się wielkością pierwszych cyfr! K o n s e r w a t y z m p r z e k o n a ń to kolejna przyczyna błędów wnioskowania. Ta mnogość odmian utrudnia określenie jego istoty. że pewność określonego stanu rzeczy przewyższa dokładność wiedzy. wzbudza uznanie i ludzie wnioskują. że wytworzone u ucznia przekonanie o braku określonych zdolności. A.99 uczestnictwa w wypadku samochodowym jest 26 razy większe niż w katastrofie lotniczej. Tversky wykazał. Oto bulwersujący przykład funkcjonowania pewności: w roku 1957 projektanci sądzili. Empirycznie wykazano. Głoszą np: ” Produkt w 75% beztłuszczowy”. powodujący odczucia dyskomfortu. lekceważący zagrożenia pojawiające się w zatrutym środowisku itd. Z wielu badań wynika. że wynik szeregu pierwszego był wyższy niż drugiego. Problem. że miał udanych aż 90% operacji. różnorakie. iż nie potrafi wykonywać czynności. gdy operujemy materiałem abstrakcyjnym Osoby badane indywidualnie proszono o szybkie podanie wielkości iloczynu a) 8 x 7 x 6 x 5 x 4 x 3 x 2 x 1 lub b)1 x 2 x 3 x 4 x 5 x 6 x 7 x 8. o problemach wychowawczych. że byliby zadowoleni z podwyżki 50 złotowej. iż kolejne operacje zakończą się sukcesem. Podobnie działa na odbiorców tzw. Pierwsza informacja wyznacza tendencję wnioskowania i niekiedy rodzaj błędów. że zbudują gmach opery w Sydney do końca 1963 r. których miesięczny zarobek wynosi 2 000 zł. Takie właśnie funkcjonowanie ułatwia im pewność własnych przekonań. Średnio 75% badanych żywi pewność. które wymagają tych właśnie zdolności. skłania go do wnioskowania. . w życiu rodzinnym. Okazało się. „konkurują” skutecznie z regułami wnioskowania. Wnioskujący często porzucają logiczność na rzecz wniosków zgodnych z własnymi przekonaniami. że 10% operacji zakończyło się śmiercią chorych. a za nim ukrywają to. Odwrotną stroną przeceniania obrazu jest niedoceniania tego. Rozwiązywanie problemów.N e w e l l i H. Psychologika ujawnia się i w takich. którzy zawsze na pierwszym miejscu umieszczają informacje o pozytywnym składniku. pozornie ściśle logicznych. niż rzeczowych dokonań. Jeżeli natomiast stwierdzi. Działania nielubianych polityków ludzie częściej oceniają według kryterium sympatii. Mówimy o problemach w pracy. a jedynie 63% wykazała dokładną znajomość rzeczy. S i m o n prezentują istotę problemu opisując jego strukturę i proces przetwarzania informacji. p u n k t z a k o t w i c z e n i a. co nie oglądowe. że nie rozumie wrzawy z powodu tego „czterotysięcznego ochłapu”. Podobnie jak konserwatyzm działa t e n d e n c y j n o ś ć p r z e k o n a ń. demonstrują je palacze papierosów. skłoni informowanych do ostrożności. wypalony papieros nie spowodował szkód „zachęca” do wnioskowania. Jeżeli chirurg informuje. że mechanizm ten działa również wtedy. poczuliby się usatysfakcjonowani dopiero podwyżką 250 złotową. co nie pożądane. O skuteczności działania sposobu podania dobrze wiedzą specjaliści od reklamy. a pewien wysoki urzędnik. że takie same rezultaty będą przy następnym i następnym i kolejnym. Ich zdaniem na problem składają się: 1) stan wyjściowy. stan niepełnej informacji o sytuacji. że np. Mamy tu trzy różne punkty zakotwiczenia dla skali ocen i wnioskowania o wystąpieniu zadowolenia. A. Stwierdzenie. Utrwalone przekonania. krytykowany za wzięcie nienależnej premii. naukowych i szeregu innych. zjawisko codzienne. Na wynik wnioskowania indukcyjnego wpływa s p o s ó b p o d a n i a informacji o fakcie. Zarabiający 600 zł miesięcznie stwierdzają. niezdrowo odżywiają się. za 7 milionów dolarów. działaniach. Zbudowano go w 1973 r. pomijając fakt 25% zawartości tłuszczu. za sumę 107 milionów dolarów. stwierdził. jeżeli są w dodatku wsparte wymyśloną teorią.

To tak jakbyśmy poszukiwali w pęku kluczy tego jedynego. nowych technologii. Jeżeli pewna grupa ludzie deklaruje. jakie mu towarzyszą. gdy pojawia się trudność zastosowania znanej zasady w nowych warunkach. Z innego punktu widzenia wyróżniamy problemy k o w e r g e n c y j n e i d y w e r g e n – c y j n e. gdy zadanie wymaga nowych zasobów wiedzy z wielu dyscyplin naukowych. jego wyobrażenie i pragnienie realizacji. słabych psychicznie lub (i) społecznie. rozwiązywaniu zadania matematycznego o innym kontekście. 2) stan docelowy. Otwarte niekiedy określa się jako źle zdefiniowane. IV stopnia jawią się wtedy. budowa kopalń na dnach oceanów i szereg innych.100 niezadowolenia. gdy trzeba przezwyciężyć zaistniałe sprzeczności. Skinner. jak sądzę. że dla nich nierozwiązywalnymi. to przedstawia problem otwarty. w większości przypadków występują właśnie te elementy problemu (niezadowalająca sytuacja. że celem ich działań jest osiągnięcie szczęścia ludzi. z jednej dyscypliny wiedzy. nazywaną od pola stosowalności m y ś l e n i e m k o n w e r. tyle. Znany w nich jest stan docelowy. natomiast otwarte bardziej „wykorzystują” wyobraźnię. twierdzenie matematyczne. L. II stopnia pojawiają się wtedy. gdy rozwiązanie wymaga nowej wiedzy z różnych dziedzin oraz nowych umiejętności działania. którzy otrzymali 20 dolarów zapłaty. Problemy otwarte z reguły występują we wszelkich utopiach. wizja pożądanego i czynności do niej prowadzące). I tak: I stopienia występują wtedy. motywacja jej uniknięcia. Występuje wtedy konglomerat powikłań. gdy ich rozwiązanie wymaga nowej wiedzy. Jednak bywa i tak. Wyróżniającą cechą pierwszych jest to. że mają one jedno i tylko jedno rozwiązanie. Takie pojmowanie leży . którzy za nudną pracę otrzymali jednodolarowe wynagrodzenie byli bardziej zadowoleni. trzeba jedynie dobrać właściwe czynności i właściwą sekwencję ich realizacji. . Jest ono ukierunkowane na poszukiwanie tego jedynego rozwiązania. Przykładem takiego problemu może być likwidacja głodu na kuli ziemskiej. III stopnia dają znać osobie wówczas. nowych metod organizacji działań zbiorowych. Przedstawiona klasyfikacja klarownie pokazuje związek zadania problemowego ze stopniem trudności. F e s t i g e r a studenci. 3) ciąg operacji niezbędnych do osiągnięcia stanu docelowego. otwierającego zamek patentowy. w tym także psychologicznych. Takim zadaniem było wysłanie człowieka na księżyc. W tej sytuacji bardziej klarownym wydaje się określenie problemu jako trudnego zadania do rozwiązania. Istotnie. Rozwiązywanie problemów zamkniętych wymaga dyscypliny logicznej. które kryje się w gąszczu różnorakich możliwości. lecz o niemożliwość dokładnego określenia stanu docelowego i czynności prowadzących do jego osiągnięcia. a więc i nowych badań. Nie idzie tu o partactwo definiujących. Tę sprzeczność rozwiązuje i wyjaśnia problem teoria dysonansu poznawczego. Z innego punktu widzenia wyróżniamy problemy otwarte i zamknięte. gdyż nie wiadomo jak ma wyglądać owe szczęście i jakimi sposobami można je osiągnąć. Odpowiada im forma myślenia. np. Jedną z nich zaproponował B. znana procedura dochodzenia do niego. u podstaw ONZ-etowskiej pięciostopniowej klasyfikacji problemów. V stopnia stają prze ludźmi wtedy. Są to typowe sytuacje ludzi bezradnych. A oni przecież też borykają się z problemami. niż ci. w badaniach np.g e n c y j n y m. Problemy zamknięte są jednocześnie dobrze zdefiniowanymi. że człowiek w sytuacji problemowej nie potrafi określić stanu docelowego lub nie może wypracować niezbędnych operacji unikania sytuacji niepożądanych. np.

które charakteryzuje: 1)dążenie do wytworzenia możliwie wielkiej ilości pomysłów rozwiązania problemu. zgodnie z ludowym podaniem. rozwiązania danego problemu. parę metrów od swego gniazda. krok po kroku nie omijając żadnej czynności z całego procesu dochodzenia do rozwiązania. jakby osłabiona. walki i innych. Podobne w swej istocie formy zachowania prezentują różne gatunki zwierząt. 3) zdobycie uznania profesjonalisty. w których każde odstępstwo od procedury wykonawstwa grozi poważnymi konsekwencjami. niezbędne z punktu widzenia przetrwania organizmu. zebrana grupka osób zgłasza wszelkie pomysły.Zazwyczaj jest to czynność zbiorowa. Jedną z metod myślenia dywergencyjnego jest tzw. oczywiście. zrywa się mocno trzepocąc skrzydłami pada. Strategia algorytmu jest niezawodną. burza mózgów (brain storming). wysiadująca pisklęta w gęstwinie traw. Heurystyka jest strategią zawodną. Stosując pierwszą postępuje się systematycznie. że X postanowił zostać dobrym psychoterapeutą. jakie przychodzą im na myśl. lecz praco i czasochłonną. Są to ewolucyjnie ukształtowane i zakodowane w psychice mechanizmy zachowania. zostawić ją na drugim brzegu. a każdy jego błąd kosztowałby bądź życie kozy. Postępowanie algorytmiczne przypomina działanie zaprogramowanego robota. gwarantuje „nienaruszalność” przewożonym. który powtarzając ciąg czynności zawsze dochodzi do pożądanego rezultatu. Wyobraźmy sobie. Interesującą odmianą przedstawianego zjawiska są algorytmy darwinowskie (termin ten ukuła L. Obecność przewoźnika. W pierwszej kolejności musi on zabrać do łódki kozę. mogący w małej łódce przewieść tylko siebie i jedno ze swych dóbr. przeprawić się z nim i pozostawić go na drugim brzegu. ale wygodną w stosowaniu i w praktyce często wystarczająco dokładna Zadanie ułożenia słowa z zestawu liter uyeyasthkr przy zastosowaniu algorytmu wymagałoby sprawdzenia milionów kombinacji. Aby osiągnąć ten cel podzielił zadanie na trzy szczegółowe: 1) ukończenia studiów. 2) wybór najlepszego z pośród nich. bądź zjedzenie kapusty. 3) praktyczna weryfikacja przyjętego rozwiązania. Metoda ta z powodzeniem była stosowana w różnych dziedzinach życia. Ma tego dokonać. aby rozwiązać problem przeprawienia na drugi brzeg rzeki wilka. ale zazwyczaj bardzo skuteczne formy zachowania. wrócić po kozę i już z nią dołączyć do wilka i kapusty. Istnieją dwie podstawowe strategie rozwiązywania problemów: a l g o r y t m u i h e u r y s t y k i. Strategie rozwiązywania problemów. upraszczającą zdanie rozwiązania problemu. Uruchamiają one proste. Tę. W drugiej fazie ocenia się je i wybiera najlepszy do realizacji. właściwe dla sytuacji zagrożenia. kozę i kapustę. Takie zachowanie umożliwia jej odciągnięcie drapieżnika od gniazda i ochronę potencjalnego potomstwa. a także ludzie. zalotów. Właściwe w takich przypadkach jest myślenie d y w e r g e n c y j n e. W przypadkach złożonych i zawiłych problemów stosuje się metodę pomocniczą w postaci dekompozycji problemu. 2) odbycia dobrego stażu zawodowego. wracając po kapustę musi zabrać kozę i pozostawić ją na miejscu startu. gdy zbliża się do gniazda napastnik. Taką właśnie strategię należy zastosować. stanowiące całość algorytmu dochodzenia do założonego celu. Odpowiednio do zadań szczegółowych opracował trzy szczegółowe algorytmy. wrócić i zabrać wilka (lub kapustę-możliwe są dwa warianty rozwiązania). wymagają przeto innego sposobu myślenia. Kaczka.Cosmides). po przewiezieniu pozostawić z wilkiem. samotny przewoźnik. również do celów wojennych. Gdy żołnierz nieruchomieje i powstrzymuje odgłos oddechu stosuje darwinowski algorytm unikania zagrożenia ze strony przeciwnika. zabierając do przeprawy kapustę. .101 Problemy dywergencyjne mają wiele rozwiązań. Jest ona niezbędną w sytuacjach.

staramy się zbliżyć do niego i spojrzeć nań z innej perspektywy. stwierdzamy np. P o p r a w n e r o z u m i e n i e p r o b l e m u jest warunkiem koniecznym jego rozwiązania i jednocześnie znaczącym ułatwieniem. co miało być końcem operacji. Jeżeli nie wiemy w jaki sposób osiągnąć pożądany cel. to różnego rodzaju bariery i utrudnienia w realizacji tego procesu. Th. K o n k r e t y z a c j a to kolejna metoda heurystyczna. więc określamy ilość jej liter i poszukujemy słowa. Przyjrzyjmy się niektórym z nich. studiując podręcznik psychologii. A n a l o g i a jest zarówno metodą rozwiązywania problemów jak i formą myślenia w ogóle. np. że rozwiązując krzyżówkę nie znamy odpowiedniej nazwy zjawiska. Pozornie wydaje się to działaniem zaskakującym. . Np. Swego czasu psychologowie próbowali wypracować metodę szkolenia maszynistek tak. napotkaliśmy nieznany nam termin „heurystyka”. przy tym autor pominął go w indeksie rzeczowym. Inną metodą heurystyczną jest „p o s t ę p o w a n i e w s t e c z”. odpowiedniego do układu klatek krzyżówki.102 wszystkich jakie one tworzą.. zagadkowych. ale dostrzeżona analogia problemu mniejszości w pełni je uzasadnia. Wnikliwsze badania pokazały. że Szczecin ma układ urbanistyczny analogiczny do paryskiego. Zrozumienie istoty problemu pozwoliło szybko go rozwiązać. A. S t y m u l a t o r y.2 i 7 niektórzy autorzy pisali bardzo podobnie. bo w jednym z podrozdziałów znajdujemy interesujące nas objaśnienie. stosowana głównie dla ułatwienia rozwiązywania problemów abstrakcyjnych. Stosując heurystkę pominiemy szereg z nich.. a maszynistki interpretowały to według własnego uznania. Oto np. to czynniki ułatwiające bądź przyspieszające rozwiązanie problemu. Ćwiczono więc precyzję ruchów palców. Edison. Pomocne bywa wtedy spojrzenie na problem z punktu widzenia operacji poprzedzającej rozwiązanie i dalej „cofając się” łatwo już dochodzimy do pierwszego kroku niezbędnego rozwiązania. Niekiedy rozwiązanie problemu wymaga kilku operacji i znaczną trudność sprawia znalezienie właściwej tej pierwszej. Analogia jako forma myślenia występuje np. że były to błędy odczytywania. jest nieprawdopodobne. Domyślamy się. że ten układ liter tworzy słowo „heutrystyka”. wynalazca żarówki. więc taką kombinację wykluczamy już na wstępie. różnica wieku X i Y-ka jest analogiczna do ich wzrostu itp. Stymulatory i inhibitory w rozwiązywaniu problemów. Wspólną cechą zastosowania analogii w obu przypadkach jest wzorowanie rozwiązania problemu na wcześniej wprowadzonym w zbliżonej dziedzinie. jak w podanym zestawieniu. zaglądamy więc do rozdziału pt. przy porównaniach. Sądzono. by w języku polskim wystąpił taki układ samogłosek i spółgłosek taki. stwierdzając. Jedną z nich jest metoda zwana „b l i ż e j c e l u”. To. natomiast inhibitory. Podobnie postępując z innymi uporządkowaniami szybko dojdziemy do rozwiązania problemu. naukowiec poszukujący poprawnych metod badania społecznej pozycji kobiet zaczyna studiować metody stosowane w badaniach sytuacji społecznej Murzynów. ale ją skonstruował dopiero po konkretyzacji problemu żarzenia włókna. Bywa np. Myślenie i już jesteśmy bliżej celu. Myślenie przy użyciu tej formy jest wielce przydatne przy wyobrażaniu zależności jeszcze nie rozpoznanych. że termin ten może mieć związek z myśleniem. staje się jej początkiem. np. że błędy wynikają z niedokładnego uderzania w klawisze. gdyż pozwala właściwie ukierunkowywać poszukiwania rozwiązań. doskonale rozumiał abstrakcyjne zasady jej funkcjonowania. ułatwiającej rozwiązanie naszego problemu. by zmniejszyć ilość popełnianych błędów w przepisywanych tekstach. jednak ilość pomyłek nie malała. Stosujący strategię heurystyki wypracowali kilka metod jej stosowania.

że metody współczesnej nauki nie dają szans ich rozpoznania. silnego osobistego zaangażowania na rzecz określonego rozwiązania i wtedy zatracają zdolność logicznego myślenia. które zostało utrwalone w pamięci. ułatwia rozwiązywanie problemów zarówno dzięki zwiększonym możliwościom naśladowania natury. pierwsza stanowią inhibitory obiektywne. jest raczej zbędnym obciążeniem umysłu. C s i k s z e n t m i h a l y i. Ważne jest przy tym to. zaangażowanego w swe działania. Jest nim przeważnie takie. Optymalny s t a n o r g a n i z m u . tylko teoretyczna. czyli kierowanie się regułami logiki. Inhibitory psychiczne to skłonności do określonego sposobu postępowania. spontanicznych zachowań nowatorskich. ludzie często pozostają pod wpływem emocji. utrudniające rozwiązywanie problemów. traktowanej jako wyzwanie właściwego poziomu. zatem jej tajemniczość i „zazdrość” są inhibitorami rzeczywistymi. że natura zazdrośnie strzeże swych tajemnic. R. J. wiedza o naszym sposobie myślenia. tak zachwalane przez M. zdolność podpatrywania naturalnych zjawisk i procesów. B. wyższą skuteczność terapii X nad terapią Y można by określić na podstawie dokładnego rozpoznania ich skutków działania u tego samego pacjenta w tym samym czasie. motywowany walorami czynności. twierdzi nawet.103 B o g a t a w i e d z a. ideologiczne i religijne. a nawet nieco euforyczne uniesienie. Niektórzy specjaliści z tej dziedziny. że towarzyszy mu dobre samopoczucie. Niektóre zjawiska rzeczywiste są trudne do zbadania z tego względu. I n h i b i t o r y to różnego rodzaju przeszkody i bariery. by była to wiedza „gorąca”. Inhibitorami obiektywnymi są także wszelkie niedostatki środków. Przedstawiony stymulator ma i tę zaletę. jak i łatwego dostrzegania relacji między zjawiskami. utrzymują. Sięganie po n a j b a r d z i e j d o s t ę p n e r o z w i ą z a n i e. Znaczy to. a analizę nowego problemu i poszukiwanie nowych rozwiązań spychamy na plan dalszy. że chroni przed popełnieniem błędów formalnych. zasób wiadomości z dziedziny rozwiązywanego problemu podnosi poziom sprawności rozwiązywania. poczynając od ekonomicznych na technicznym kończąc. przyjętych metodach gromadzenia danych i ich interpretacji. chociażby dzięki temu. wynikające z ludzkiej struktury psychicznej lub ukształtowane pod wpływem jednostkowego doświadczenia życiowego. Ułatwia ona wybór poprawnej strategii postępowania i skutecznie przyczynia się do elimino-wania błędów z naszego myślenia. np. opiewany przez poetów jako natchnienie. jest jednym z stymulatorów rozwiązywania problemów. że teorii tej nie stworzył. G l o t o n. Popatrzy na niektóre z nich. że napotykając nowy problem w pierwszej kolejności sięgamy po utrwalony schemat i próbujemy go zastosować w nowym układzie. niż stymulatorem rozwiązań. A takiej możliwości nie ma. nie eliminuje działania czynników przypadkowych itp. L e o n a r d. Możemy je podzielić na dwie grupy. Bardzo pomocną w rozwiązywaniu problemów jest natomiast wiedza metaponawcza. natomiast statystyczny obraz poprawy stanu pacjentów nie wyjaśnia dlaczego ona nastąpiła. G o r d o n. czyli stan organizmu wolnego do napięć i lęków. Niestety. że współczesny system szkolny jest nastawiony na hamowanie spontanicznej twórczości uczniów zmuszając ich do przyswajania narzucanych formułek. Np. lecz jedynie odkrył podpatrując sprawnie rozwiązujących problemy. uniesienie twórcze lub „flow”. subiektywne. Przeciwstawna jej wiedza „zimna”. . W. P o p r a w n o ś ć m y ś l e n i a . stanowiące utrudnienia w rozwiązywaniu problemów. drugą psychiczne. Niewątpliwie znajomość reguł logicznych i heurystyki ułatwia rozwiązywanie problemów. twórca synektyki. Wybujała erudycja nie przyczynia się do podniesienia poziomu sprawności rozwiązywania problemów. wykorzystywana w praktyce. W rezultacie tego najczęściej tracimy cenny czas. czyli teorii twórczej pracy zespołowej. tzn. Powiada się. S p o s t r z e g a w c z o ś ć. Poważne utrudnienie w rozwiązywaniu problemów tworzą zpetryfikowane (skamieniałe) reguły i normy społeczne. tzn.

nie podzielam poglądu. staliby się przywódcami świata”.. nie kontekstową definicje tego terminu. dowiadując się. tym większa oryginalność. Różne są tego powody i nie tutaj jest miejsce dla ich prezentacji. I jest to często spotykany sposób postępowania. Cecha ta zyskuje na jasności w kontekście teorii asocjacyjnej. im rzadsza. wyznaczają je ramy społeczno-kulturowe. rezultat myślenia twórczego jest czymś nowym. gdyby nagle wszyscy ludzie na świecie stracili wzrok?” Jedni odpowiadali.104 S z t y w n o ś ć f u n k c j o n a l n a to inhibitor wynikający z naszych przyzwyczajeń i nawyków używania narzędzi. I będzie to wypowiedź nieoryginalna. Zgadzając się z tezą.” Byłaby to wypowiedź oryginalna. Niektórzy np. bowiem rezultaty myślenia twórczego. Natomiast dokończenie: „. wskazują kierunek.oto popularne pytania oddające istotę tego inhibitora. Warto. że im służy ona do ochrony produktów przed zmrożeniem. Po trzecie. nie cierpią ekspozycji społecznej. to najczęściej dopowiemy „stole”. aby usiąść przy.gwieździe filmowej. że nie znano by barw. W nauce może to być sformułowanie odkrywczej hipotezy. technologie ich wdrażania. Z tego też m. W technice będą to wynalazki. że widzą realne możliwości rozwiązania dokuczliwych problemów zawodowych lub organizacyjnych. że dotychczas nie wykryto specyficznych cech procesu myślenia twórczego. mimo. W drugim znaczeniu mówimy o sztywności funkcjonalnej mając na myśli wielokrotne powtarzanie czynności nie prowadzących do rozwiązaniu problemu.. Myślenie twórcze. Jakie cechy myślenia twórczego świadczą o jego odmienności jakościowej wobec procesów powtarzalnych? Po pierwsze. Z tego powodu tysiące urzędników „nie wychyla się”. Jedną z nich jest o r y g i – n a l n o ś ć. dostarczenie dowodu na rzecz określonego poglądu. w sztuce nowe formy prezentacji rzeczywistości. nowatorskim. cechą myślenia twórczego jest użyteczność społeczna. w jakim winni podążać ludzie doskonalący swoje umiejętności myślenia. W jednym z badań zapytano uczestników:” Co by się stało.. Chłodziarki używamy do chłodzenia produktów w niej przechowywanych i dziwimy się Eskimosom. którzy już poprzednio byli niewidomymi. inni. kierowcy nie mogąc uruchomić silnika wielokrotnie włączają starter. wysoka wartość wytworu. że nie warto pisać o tej formie myślenia. Z tego punktu widzenia wykrywanie . jest rozwiązaniem problemy w niej występującego. Myśleniu twórczemu przypisuje się szereg wyróżniających cech. inni boją się ocen ze strony przełożonych lub osób opiniotwórczych. odmienne jakościowo od wytworów reproduktywnych. Po drugie myślenie twórcze zawsze odnosi się do kultury danego kręgu kulturowego.. Oryginalność wypowiedzi określili badani poprzez porównanie z innymi sformułowaniami. powodu wynalazcy i odkrywcy we współczesnych społeczeństwach są wysoko cenieni. Niektórzy ludzie żywią lęk zgeneralizowany. Kryterium oryginalności jest zatem częstość skojarzeń. in. zgodnie z którą istota myślenia sprowadza się do kojarzenia elementów w całość. a za najbardziej oryginalną uznano odpowiedź: ”Ci. „Co na to powie szef? Czy nie wywali mnie za to z pracy?”. Jeżeli słyszymy niedokończone zdania: ”Przysunął krzesło. powtarzana masowo. że byłoby wtedy wiele potknięć.”. nowe wizje sztuki i inne. która była gościem wieczoru. iż takie działanie ni prowadzi do celu. na zasadzie relatywności. Niektórzy autorzy nie włączają do swych rozważań o myśleniu wątku tego podtytułu. urządzeń lub przedmiotów do wykonania jednej określonej czynności. boją się wszelkich ocen. odkrywczy eksperyment itp. L ę k p r z e d o c e n ą hamuje poszukiwania rozwiązań problemów. aż do wyczerpania akumulatora mimo. Nie jest ono i nie może być „fantazjowaniem myślowym”. że po kilku próbach wiadomo. Trudno o klarowną.

P ł y n n o ś ć jest kolejną cechą myślenia twórczego. twórca tego terminu. Im więcej jednostka zgłosi pomysłów.in. można przedstawić jako realizację zasady oryginalności. olśnienia i weryfikacji. C a r p e n t e r. jakby postawienia jajka na stole. gdy jego oponenci twierdzili. a późniejsze dzieła były jedynie rozwinięciem tych pomysłów. sądził. że trójkąty muszą leżeć w jednej płaszczyźnie. insight) albo w g l ą d. Badani rysują talerz. Wyróżniamy w nim kilka faz. Teorię inkubacji sformułował W. zwłaszcza w fazie zgłaszania pomysłów. tym większa płynność charakteryzuje jej myślenie. Potocznie określamy te właściwość zwrotem „otwarty umysł”. Jej miarą jest ilość wytwarzanych w danej jednostce czasu pomysłów rozwiązania jakiegoś problemu lub zadania. Czasami wymienia się dodatkowo cechy wyróżniane zgodnie z założeniami teorii (A. narzucającego się stereotypowego rozwiązania. B. J. że wgląd jest właściwym rozwiązaniem problemu.105 cechy latentnej (ukrytej). Goethe np. K e r s t e n) lub doświadczeniem osobistym (A. Ujawnia się ona przy rozwiązywaniu łamigłówek. Einstein). odrzucania oczywistości. koło samochodowe. pisał. Specjaliści tej problematyki. drugi akcentował w nim doniosłą rolę intuicji. trwa ona czasie gromadzenia wiedzy o problemie i poprzedza jego rozwiązanie. tak typowe dla intuicyjnego stylu poznawczego. Rozwiązanie problemu wymaga bowiem odrzucenia przeświadczenia. niedostrzeganej dotąd struktury. Jeżeli dajemy komuś zadanie zbudowania czterech trójkątów z sześciu zapałek. inkubacji. Myślenie twórcze nie jest aktem. największą jednak popularność zyskała propozycja Grahama W a l l a s a. słońce itp. że chce szykując wyprawę dokonać rzeczy niemożliwej. słynny Sherlock Holmes. Twórcy maja w znacznym stopniu wykształcone to. M. lecz skomplikowanym procesem. poczynając od J. stuknął jajkiem w stół i je postawił. krótkotrwałym zrywem. co H. zazwyczaj niedocenianych. D u n k e r i L. G i ę t k o ś ć albo e l a s t y c z n o ś ć myślenia jest przeciwnością sztywności funkcjonalnej. natomiast u ludzi twórczych osiąga ona bardzo wysoki poziom. O l ś ń i e n i e (ang. Jest to zdolność zmieniania zasad podejścia do problemu. to oczekujemy od niego giętkości myślenia. Taką zdolność prezentował m. jego zdaniem mózg człowieka pracuje nad rozwiązaniem problemu nie tylko w stanie czuwania. ale niekiedy bardzo istotnych dla rozwiązania problemu. Poincare) i artystów. K. Wyróżnia on cztery fazy („cztery stadia myśli twórczej”):przygotowania. Znane są liczne przypadki „olśnień” naukowców (np. S e y l e nazywa „widzeniem obwodowym” Polega ono ma dostrzeganiu cech i zdarzeń marginalnych. podobnie jak w figurach odwracalnych. że obserwował u siebie „nagłe przebłyski”. Procesy nieświadome przyczyniają się do uporządkowania zależności i przygotowują rozwiązanie problemu. którą to czynność K. ale i w czasie snu. D e w e y a przedstawili liczne koncepcje ich wyróżniania i opisów. W ich następstwie może pojawiać się intuicyjne wyczucie rozwiązania problemu. Cecha płynności jest szczególne pożądana w procesie myślenia dywergencyjnego. I n k u b a c j a to faza dojrzewania pomysłu rozwiązania. W e r t h e i m e r. Polega on na nagłym i niespodziewanym dostrzeżeniu rozwiązania („Aha!” reakcja). S z e k e l y traktują jako istotę myślenia twórczego. wolnego od rygoryzmu reguł rozumowania. Wymienione cechy należą do zestawu klasycznych charakterystyk myślenia twórczego. Ważne jest przy tym spostrzeganie nie tylko tego. Kolumb wykazał giętkość myślenia. istotą rozwiązania. Piaget nie . na co świadomie jest skierowana uwaga. P r z y g o t o w a n i e rozpoczyna się od dostrzeżenia problemu Nie każdy człowiek ma rozwiniętą zdolność dostrzegania problemów.H. Pierwszy przypisywał myśleniu twórczemu cechę przerzutności z poziomu logiki na poziom fantazji i odwrotnie. spostrzeżeniu. Znany test płynności myślenia jest realizacją zadania narysowania jak największej ilości przedmiotów o podstawie koła w ciągu minuty.

względnie izolowane. a wojna trwała sześć lat. a błędy tego procesu . natomiast faktem była klęska oddziałów desantowych. że myślenie życzeniowe występuje u ludzi. Można upatrywać w pojawieniu się wglądu wpływu nieświadomości. Również zasada sekwencji faz myślenia nie musi charakteryzować myślenia twórczego. zachodzi w nim proces selekcji. Myślenie pod wpływem takich czynników nazwał on m y ś l e n i e m g r u p o w y m. przypuszczalnie rozumienia zależności. pracując w grupie. że nawet mały desant armii amerykańskiej na Kubie wywoła tam powstanie i doprowadzi do obalenia rządu F. Występuje ona bądź w postaci weryfikacji teoretycznej. stąd też nie należy tej fazy traktować jedynie jako szablonowego porównania efektu myślenia i rzeczywistego stanu rzeczy. których schematy poznawcze w wielu fragmentach są nieukształtowane i niewyraźne. W trakcie weryfikacji często wprowadza się istotne poprawki i uzupełnienia. że pojawia się tzw. Kennedy’ego doszła swego czasu do wniosku. ujednolicają swe poglądy. powstania nie było. m yślenie ż y c z e n i o w e. cały proces możemy przedstawić sobie jako stopniowe zbliżanie się do rozwiązania. czyli sprawdzenia przewidywania w konkretnych zastosowaniach. współdziałania z innymi. R. działające pod wpływem stresu. lecz formułują je zgodnie ze swymi oczekiwaniami. którego składnikami są: kodowanie. że alianci szybko rozgromią agresora. że insight (wgląd) jest tylko zewnętrznym wskaźnikiem procesu psychicznego. Castro. Proces myślenia twórczego jest zjawiskiem skomplikowanym i wszelkie sztywne opisy z natury rzeczy musza być uproszczeniem. W e r y f i k a c j a jest fazą zamykającą proces myślenia twórczego. czyli sprawdzenia zgodności rozwiązania z stanem wiedzy. mimo. że efekty myślenia kształtują się również pod wpływem czynników społecznych. Nie zdziwi przeto Czytelnika fakt. ale bardzo przydatnym w dydaktyce. Emocje powodują. a zwłaszcza grup społecznych. porównywanie i kombinowanie. charakteryzujących sytuację problemową. J a n i s a do podjęcia badań przyczyn tak rażącego błędu w ocenie sytuacji. bądź praktycznej. ludzie tak myślący nie wyciągają wniosków logicznie uzasadnionych. Ta sytuacja stała się źródłem inspiracji dla amerykańskiego psychologa I. kiedy indziej przypadek spełnia funkcję inkubacji itp.błędami myślenia grupowego.R e y k o w s k i sądzi. Tymczasem nic na to nie wskazywało. Szczególnie silny wpływ wywierają grupy zwarte. ze jest intelektualnym procesem poznawczym. . Zgodnie z nią w procesie twórczym trwa ciągła interakcja założonego celu rozwiązania i „struktur próbnych” (hipotez rozwiązania) przy pomocy których myślący zmierza do osiągnięcia celu. Po wybuchu II Wojny Światowej ludzie w Polsce byli przekonani. Doszedł on do wniosku. że ludzie. napięcia sytuacyjnego. Człowiek jest istotą społeczną. Wyróżnienie czterech faz również jest uproszczeniem. ale współcześni psychologowie poznawczy proponują wyjaśnienia bardziej realistyczne. nawzajem wspierając zapatrywanie dominując. że wgląd niczym nie wyróżnia się w stosunku do innych elementów procesu poznania. L. dokonano inwazji. że nie potrwa ona dłużej niż 2-3 miesiące. W praktyce występują różne warianty myślenia twórczego. Wniosek zyskał aprobatę władz. Istota olśnienia sprowadza się do odrzucenia zbędnych elementów. J. przebiega czasami pod wpływem emocji i czynników społecznych. Sternberg sądzi. jego działania i myślenie najczęściej przebiega w sytuacjach społecznych. bez tradycyjnie ukształtowanych norm. Myślenie symboliczne. Ich miejsce zajmują emocje i myślenie nabiera znamion „życzeniowości”. N ę c k a w swej teorii interakcji twórczej. niekiedy po dostrzeżeniu problemu od razu pojawia się jego rozwiązanie. Interesująco to ujął E.106 podzielał poglądu postaciowców i sądził. Grupa doradców J.

dotycząca społecznej użyteczności wojska. że 99. K. poznawczej) postrzegają i rozwiązują problemy ludzie ze szczytów hierarchii społecznej. Problem z jej definiowaniem polega na tym. Przytoczone informacje pokazują złożoność uwarunkowań i form konkretyzacji ludzkiego myślenia. Konkluzja tych badań zawiera się w tezie. J. autor zestawu testów do badania inteligencji. Indywidualne doświadczenie społeczne. Salter. P. powstałe poza sferą nauki i z tej racji nie wymagające definiowania. poprawionego w 1955 i unowocześnianego w1981 r. angielski psycholog Ch. Wagner i inni) porządkując chaos definicyjny wyróżniają trzy tendencje definiowania inteligencji. że rozumowanie. Przechodząc badania testem osobnik winien . Z innej perspektywy (ideowej.107 M y ś l e n i e p e r s p e k t y w i c z n e z kolei jest uwarunkowane. specific ).J. R o t h m a n po uzyskaniu odpowiedzi 661 uczonych na pytanie z ankiety co uważają za „ważne składniki inteligencji” stwierdzili. znany amerykański badacz inteligencji oraz jego współpracownicy (D. 97. społecznej. Z i m b a r d o podaje definicję bardziej zwartą. Sensownym staje się zatem pytanie o typ czynności. Wysoki poziom czynnika g miał warunkować ponad przeciętne rezultaty w czynnikach s. in. R. E. unikania powtórnego popełnienia błędu. ze niektórzy autorzy traktują pojęcie inteligencji jako naturalne. badających zjawisko inteligencji.S i l l a m y inteligencję pojmuje jako „Zdolność rozumienia relacji między elementami sytuacji i dostosowania się do nich tak. J. według K. a trzecią ci. N. pozycją społeczną myślących. Od czasów Spearmana pojęcie inteligencji ogólnej stało się powszechnie używanym. D. by osiągnąć swój cel”. ośrodek rozumienia w mózgu. opracowanego w 1939 r.3% respondentów uznało zdolność abstrakcyjnego myślenia. którzy istotę inteligencji upatrują w zdolności uczenia się. a 96% uczenia się. Składa się on z jedenastu odrębnych testów. Niektórzy np. racjonalnego myślenia i efektywnego radzenia sobie w otaczającym środowisku” Ph. Potocznie mówimy. że zdolność tę różni autorzy pojmują odmiennie. oznaczonego symbolami WAIS-R (Wechsler Adult Inteligence Scale-Revised) .7% rozwiązywania problemów. Drugą stanowią ci. inteligencja to „Ogólna zdolność korzystania z doświadczeń i wykraczania poza dostarczone informacje o środowisku”. jakości wykonywanych czynności. R. Detterman. S p e a r m a n wyróżnił inteligencję ogólną. rozwiązywanie problemów dają najlepsze podstawy oceny inteligencji jednostki. którzy eksponują zasadne przystosowanie do sytuacji. natomiast objawia się ona w działaniu. wyprowadzanych przez wojskowych i studentów. Dodajmy do tego informację. W e c h s l e r. P i a g e t. który to czynnik miał jego zdaniem występować we wszystkich zdolnościach specjalnych(czynnik „s” ang. Inteligencja nie jest bytem takim jak np. nabyte w trakcie wykonywania zadań także wpływa na rezultaty myślenia. symbolicznie oznaczoną jako czynnik „g” (ang. Pierwszą prezentują ci. L o c k e i inni. czyli prób sprawności intelektualnej. general). niż osoby z dolnych jej szczebli. K.S t e r n b e r g. W. Inteligencja niemal powszechnie jest rozumiana jako zdolność. które najpełniej wyrażają funkcjonowanie inteligencji. B e r r y l i – n e popularyzują pogląd. namysł w działaniu. M. S n y d e r m a n i S. M a n n h e i m a. Znana jest rozbieżność wniosków. Jeden z pierwszych naukowców. B r e e r. definiuje ją następująco: ”Inteligencja to ogólna zdolność jednostki do celowego działania. że 2/3 uczonychrespondentów upatruje istoty inteligencji w funkcjonowaniu czynnika g. Inteligencja. że „Punkt widzenia zależy od punktu siedzenia”. którzy akcentują refleksyjność. Podobne przekonanie legło u podstaw konstrukcji najbardziej znanego testu inteligencji. Zatem ten sam problem zyskuje inne rozwiązanie u ludzi różnych pozycji społecznych. Myśl tę w formie ogólnych teorii prezentują m.

108 wykazać się zasobem wiadomości. jest number one towarzystwa. wysoko ceni się zdolności muzyczne i ruchowo-taneczne. występujących w postaci zdolności: 1) językowych. 4) muzycznych.Sternberg zaproponował triarchiczną teorię inteligencji. rozumieniem słów i relacji przestrzennych. umiejętnie operujących nastrojem w czasie biesiad i uroczystości. bo przecież w różnych kulturach odmienne zdolności ceni i kształtuje. zdolnością logicznego porządkowania zdarzeń. ich upodobań i skłonności. wykonać daną czynność. . mimo różnorodności prób. Niektórzy z nich utożsamiają inteligencję praktyczną z inteligencją społeczną. zdolnością wpływania na ich zachowanie. spostrzegawczością. gdzie komunikacja społeczna odbywa się poprzez muzykę i taniec. czyli rozumieniem ludzi. Jeszcze inni z gotowością do działania. inna inteligencja społeczna. W różnych typach kultury preferuje się odmienne wzorce przystosowania społecznego. 5) cielesno-kinestetycznych. bada się niemal wyłącznie to. W kulturach indywidualistycznych preferuje się wzorce sukcesu jednostkowego. Tam jest to miarą inteligencji. Innym reprezentantem nowatorskiego spojrzenia na problem inteligencji jest H. Demonstrują ją ludzie w tradycyjnym rozumieniu mało inteligentni. Rywalizacja stanowi podstawę kształtowania relacji między osobniczych w szkole. Nie trudno zauważyć. a także zjednywania ich dla realizacji swoich celów. Można ją określić jako „chłopski rozum”. Ta specyficzna zdolność przekuwania idei w czyn byłaby inteligencją praktyczną. „wiedzę ukrytą”. nie radzący sobie z nauką szkolną. Takie rozumienie inteligencji pociągnęło za sobą dwa poważne następstwa. sprawnością arytmetyczną. 3) przestrzennych (orientacja w przestrzeni. natomiast trzecia stanowi nową jakość. wiedzą jak. pracy. Gruzini zaś obdarzają najwyższym szacunkiem mistrzów słowa. Wspomniany wcześniej R. a nawet w rodzinie. Jego zdaniem istnieje siedem. Jego zdaniem inteligencja przejawia się w trzech dziedzinach: myśleniu twórczym. Wiadomo. jednak precyzyjne określenie jego znaczenia okazało się bardzo trudne. Po pierwsze uwypukliło związek inteligencji z kulturą. a szerzej nowej metodologii pomiaru inteligencji. a przede wszystkim jak najlepiej. W kulturach kolektywistycznych ceni się działanie na rzecz grupy. np. autor koncepcji wielorakich inteligencji. że w każdym z tych typów kultury niezbędne są inne zdolności przystosowawcze. Pierwsze dwie formy są zbliżone do tradycyjnych ujęć. nie wynosi się jej ze szkoły. zakładu pracy. Na wyspie Bali. Nie trzeba dodawać. operowaniu pojęciami i działaniu praktycznym (inteligencja kontekstualna). W każdej z wymienionych czynności ujawnia się. wywołało dyskusję i spory wśród zwolenników tej koncepcji. drobni przedsiębiorcy czy spekulanci giełdowi. 7) intrapersonalnych. ale nie potrafią ich wcielać w życie. co kształtuje nauczanie szkolne. czyli rozumienia samego siebie. że w teście Wechslera. jakiś element inteligencji. ów mistrz dowcipu i refleksji. 2) logiczno-matematycznych. niezależnych od siebie. a osiągający sukcesy jako handlowcy. transformacja układów przestrzennych). zdolnością zapamiętywania. że niektórzy ludzie potrafią trafnie rozumować i formułować problemy. nie mierzy jej żaden ze stosowanych testów. Inni utożsamiają z wiedzą praktyczną. W kulturze europejskiej wysoko ceni się walory i sprawność intelektu. aczkolwiek w różnym stopniu. 6) interpersonalnych (społecznych). osoby wybitne albo wyróżniane są eksponowane. rodziny. G a r d n e r. umiejętnościami wykonawczymi. wspólnoty terytorialnej itp. dostrzeganiem podobieństw i operowaniem symbolami. Tamada. Drugim następstwem był postulat wypracowania nowych testów inteligencji. Wprowadzenie pojęcia „inteligencja praktyczna” było w pełni zasadne. inteligencji. Przeciwko takiemu rozumieniu inteligencji zaprotestowali psychologowie amerykańscy młodszej generacji. czyli czynnik g. nie występuje ona w postaci formalnej i jest bardzo przydatna w praktyce. Do tej sprawy wrócimy po prezentacji testów inteligencji.

Symbol A oznacza możliwości wrodzone i potencjalne zarazem intelektu. biernego podłoża. Dzisiaj powszechnie uznaje się wzajemne oddziaływanie środowiska i natury. a w dalszych fazach życia nie sposób wyizolować tego czynnika spośród innych. Nawet wtedy. ideę. Niedożywienie. druga kształciła się w elitarnej szkole prywatnej. Kanadyjski neuropsycholog Donald O. Składa się na nią genotyp i różnorodne oddziaływania środowiskowe (wychowanie. Ten typ inteligencji bywa nazywany g e n o t y p e m i świadczy o biologicznej sprawności mózgu. autor najnowszych badań podobieństw inteligencji bliźniąt (52 pary przebadane!) podaje interesujący przykład angielskich bliźniąt: ”Jedna z sióstr miała wyraźny akcent londyńskiej ulicy. druga wyrażała się jak dama” Pierwsza wychowała się w domu robotników i rzuciła szkołę w wieku 16 lat. że człowiek rodzi się z umysłem typu tabula rasa. Środowisko aktualnie pojmuje się szeroko. TH. głownie amerykańskie. A przy tym . Nie traktuje się zatem wyposażenia biologicznego jako jedynie potencji. wpływających na poziom inteligencji. a w jakim środowisko. W ten m. W XVIII i XIX wieku sądzono. pokazują. Współcześnie nikt z poważnych naukowców nie opowiada się za takimi rozwiązaniami. Wysoki poziom B też jednoznacznie nie określa roli genotypu i fenotypu. nie broni też teorii dwu czynników (nie zależnych od siebie) sformułowanej przez W.Ten ostateczny rezultat nazywa się f e n o t y p e m. Relacje między A i B są dość skomplikowane. co przekonywująco przedstawił J. wspierające jego proces uczenia się. ale również walory otoczenia poczynając od prenatalnego na elementach cywilizacyjnych życia codziennego kończąc. natomiast meritum kwestii zamyka się w pytaniu o wpływie dziedziczności i środowiska na poziom rozwoju inteligencji osobniczej. Tak przedstawia się sprawa z punktu widzenia formalnego.72. Pytanie to zyskało szeroką popularność i wywołało liczne i ostre spory nie tylko wśród psychologów. mogły bowiem zaistnieć społeczne utrudnienia w jej rozwoju. po zaadaptowaniu przez różne rodziny. Inteligencja B przedstawia ostateczny wynik rozwoju tej zdolności. B o u c h a r d. Liczne badania. uwzględnia się nie tylko kulturę. H e b b wprowadził rozróżnienie inteligencji A i B. praca. B. szybko uczący się wyzwala liczne działania środowiska. że podobieństwa ich poziomu inteligencji są bardzo wysokie. że inteligencja bliźniaków jest z reguły nieco niższa niż nie-bliźniaków. np. nie są one mierzalne. lecz obu przypisuje się cechę aktywności. Badania inteligencji bliźniaków monozygotycznych pokazują. ich współ warunkowanie rozwoju inteligencji. samokształcenie). profesor University of Minnesota. np. Po elektryfikacji i upowszechnieniu telewizji poziom inteligencji dzieci z górzystych terenów stanu Tennessee wzrósł w ciągu 10 lat o 10 punktów. wieku. O ważności tych czynników świadczą dane empiryczne. S z c z e p a ń s k i w swych rozważaniach o konsumpcji. Osobnik np. że czynnik genetyczny odpowiada w 30 do 75% za poziom zmienności inteligencji jednostki. Środowiska bezrobotnych i biedoty są „wylęgarnią” ludzi o zaniżonym poziomie inteligencji. sposób czynnik genetyczny wyzwala procesy społeczne. bowiem nie ma sposobu określenia ich parametrów u noworodka. pokazują one.teorie preformacji i empiryzmu genetycznego.109 Inteligencja A. W tym kontekście pojawia się pytanie: w jakim stopniu za poziom inteligencji odpowiadają geny. korelacja cech inteligencji wynosi 0. Poszukując poprawnej na nie odpowiedzi trzeba odrzucić skrajne poglądy natywistów. dramatycznie obniża poziom inteligencji dzieci. np. in. S t e r n a w latach 20-tych ub. a środowiska jako jedynego czynnika aktywnego. ż wszyscy ludzie rodzą się równymi sobie. gdy są wychowywane osobno. Niski poziom inteligencji B nie musi oznaczać niskiego poziomu inteligencji A. ale także wśród innych przedstawicieli nauk i praktyki społecznej.

Jansen. człowiek dorosły na realizację tego zadania potrzebuje 7 lat. Innymi słowy potomstwo ludzi o wysokim poziomie inteligencji nie zawsze dziedziczy po rodzicach tę cechę. Dzieci europejskie w wieku 3-4 lat opanowują język japoński w ciągu +. Nie zależy ona od zasobu słownictwa i wiadomości szkolnych. a później stopniowo zaczyna obniżać się. S e l i g m a n: O inteligencji prawie wszystko. po 60-tce mają osłabioną pamięć. Osiąga on swoje apogeum w okresie młodości. A. że poziom inteligencji jest uwarunkowany przede wszystkim czynnikami społecznymi. Świadczy ona o sprawności mózgu i jego gotowości operowania dowolnym materiałem fenotypowym. Mózg 60. „Biologia. którzy ustanawiają reguły życia społecznego. znawca prezentowanej problematyki. jesteś na równi pochyłej”. a więc elity społeczne. jak widać. myślenia abstrakcyjnego. to za niski poziom inteligencji i nieporadność życiową określonych grup ludzkich odpowiedzialność ponoszą ci. Był to postulat niebezpieczny.dwu lat. Z tego powodu wiek człowieka wielu teoretyków i praktyków uznaje za najbardziej wiarygodną wskazówkę poziomu jego zdolności poznawczych.40.) Prawidłowość ogólna jest taka: im bliższe pokrewieństwo. np. tym wyższa zbieżność poziomu inteligencji spokrewnionych. Powyższe rozróżnienie wprowadził R. a wyniki w tradycyjnych testach inteligencji są gorsze o 15%.G a l t o n ogłaszając postulat eugeniki. dostępność kształcenia i inne. Inteligencja płynna wyraża zdolność uczenia się. kryminalistów. Prawdę tę potwierdzają liczne badania i obserwacje. bo ludzie „szlachetni” czasami też płodzą „kryminalistów”.15 i. którzy dziedziczą cechy negatywne. dla kuzynów 0. Poziom inteligencji płynnej zmienia się wraz z wiekiem człowieka. Korelacja dla rodzeństwa wynosi 0. kształtują ład społeczny.latka waży przeciętnie o 6% mniej niż 20-latka. różnego rodzaju testach technicznych. Jeżeli niski poziom inteligencji. ż ludzie starsi. Inteligencja płynna i skrystalizowana. łamigłówkach. a w konsekwencji nieporadność życiowa. jest wynikiem procesów biologicznych. ale nie zdolność myślenia. bowiem ich sytuacja życiowa została określona przez geny. wyróżniając w czynniku g przedstawiane odmiany.110 wszystkim różnica ich ilorazów inteligencji wynosiła tylko jeden punkt”. Chcąc uniknąć tej odpowiedzialności niektórzy rządzący chętnie przyjmują pogląd o wrodzonym charakterze inteligencji i innych zdolności i genetycznym uwarunkowaniu nierówności społecznych. takimi jak warunki bytowe. Poziom inteligencji przeciętnego 60latka plasuje go w 15-tym centylu wśród dwudziestolatków. Dlaczego spór o wpływ czynników rodzonych i dziedziczności jest tak intensywny i długotrwały? Trwa on już niemal półtora wieku.Wszystko to dowodzi obniżania się poziomu inteligencji płynnej wraz z upływem lat życia. twórcy prawa stanowionego nie ponoszą winy za los ubogich i słabo radzących. to los” powiadają zwolennicy koncepcji dziedziczności. Potocznie sądzi się. czyli uszlachetniania ludzkości poprzez rozmnażanie ludzi dziedziczących cechy pozytywne i eliminację tych. jest znacznie niższa. (Podaję za: D. Jeżeli natomiast przyjmie się pogląd. Współcześnie za sporem o wpływie dziedziczności kryje się rozumienie przyczyn nierówności społecznej. to organizatorzy życia społecznego. nowych metod rozwiązywania problemów. ładnie ujął ten problem jednym zdaniem-aforyzmem: ”Jeśli masz trzydzieści lat. C a t t e l l. zapowiadający potworność eutanazji i nierealistyczny. niż u bliźniaków monozygotycznych. zapoczątkował go F. Tymczasem badania inteligencji wykazują wyraźnie obniżanie się sprawności przetwarzania informacji i formułowania sądów wraz z . jej poziom ujawnia się w operacjach przestrzennych. tzn w latach 23-25. kształtowania nowych wizji świata.

Pomiary inteligencji. Zdaniem P. Inteligencja płynna jest czynnikiem dynamizującym życie społeczeństw. E. który na zlecenie ówczesnego ministra oświaty w rządzie francuskim podjął się wspólnie z pedagogiem Th. Inteligencja skrystalizowana to zdolność wykonywania zadań dobrze rozpoznanych. Do pomiaru inteligencji używa się testów inteligencji. składający się z 11 podtestów. G o l e m a n nazywa inteligencją emocjonalną. dłużej. czyli zestawu zadań sprawdzających różnego rodzaju zdolności. S i m o n e m zadania opracowania metody identyfikacji dzieci . przyswojonymi w przeszłości. Takim zestawem jest test W e c h s l e r a. W życiu zbiorowym ludzi znaczenie obu odmian jest w przybliżeniu równoważne. czyli umożliwiającymi mierzenie poziomu inteligencji i porównanie wyników pomiaru z innymi wynikami pomiaru podobnego. A to właśnie ułatwia wysoki poziom inteligencji płynnej. Określenie „inteligencja C” kojarzy się z wypowiedzią E. Hornowska (red): Skala Inteligencji Wechslera WAIS-R. inteligencja skrystalizowana. ćwiczący mózg w rozwiązywaniu problemów. To z kolei daje podstawy do tworzenia odpowiednich definicji tego zjawiska. Dynamika inteligencji jest jednym z ewolucyjnych mechanizmów preferowania i utrwalania korzystnych dla gatunku zmian wyposażenia jednostkowego. rozumienia słów i tp.111 przybywaniem lat życia. co mierzy test inteligencji” I nie jest to żart ani drwina. profesora Harvard University. umożliwiające określenie ogólnego poziomy inteligencji. Warszawa. a jej różne właściwości ujawniają różne typy prób. Osoby aktywne umysłowo. utrzymują wysoki poziom inteligencji płynnej. Zapewnia ona wystarczającą sprawność funkcjonowania na wysokim poziomie. testy inteligencji dzielą się na dwie grupy: a)badające inteligencję płynna i b)badające inteligencję skrystalizowaną. że „Inteligencja jest tym. G a l t o n a . ale nie daje szans wygranej w rywalizacji biologicznej z osobnikami lepiej przystosowanymi do otoczenia. K l i n e’a. do grupy drugiej zalicza się wszelkie testy wiadomości. są testami psychometrycznymi. Testy inteligencji są jedną z odmian testów psychologicznych. 1993. w porównaniu z biernymi umysłowo. Z tego powodu niektórzy psychologowie dopatrzyli się związku pomiędzy typem zadań testowych a ujawnianymi zdolnościami (inteligencja C). Brzeziński. I jest to jeden z filarów powodzenia w działalności ludzkiej. współczesnego psychologa angielskiego. opartych na wyćwiczonych schematach rozwiązywania problemów. Świadczy o tym również fakt wyraźnego obniżania poziomu inteligencji w okresie poprzedzającym śmierć naturalną. Wynika to między innymi z nagromadzonej wiedzy i bogactwa doświadczeń. jej ubytki w ciągu upływu lat nie są tak znaczące jak inteligencji płynnej. Pamiętać jednak należy i o różnicach indywidualnych. Boring podkreślał fakt wielowątkowości inteligencji. Przykładem testów pierwszej grupy mogą być test Klocków K o h s a i Progresywnycb Matryc R a v e n a. PWN. pozwalających posługiwać się licznymi wzorcami rozwiązywania problemów. dobrze służy doborowi właściwych metod realizacji procesów społecznych. B i n e t o w i. co D. Pierwsze próby pomiaru inteligencji oraz wprowadzenie do psychologii pojęć „test” i „testy inteligencji” były dziełem F. czyli zdolnością rozumienia emocji własnych i innych ludzi oraz kierowania nimi. Jednak upowszechnienie testowania zawdzięczamy A. ściśle powiązana z rozwagą.B o r i n g a. Prócz testów jednostkowych psychologowie stosują zestawy (baterie) kilku testów. Oświadczył on. albo testów jednostkowych. Jest ona względnie trwała. W strukturze inteligencji skrystalizowanej zawiera się silny ładunek tego. Czytelnika zainteresowanego tym problemem odsyłam do pracy: J. czyli testów.

Przedstawia to wykres nr 2. większość z nich dotyczyła zdolności rozumowania. Aby uniknąć operowania ułamkami Amerykanin L. Rekord poziomu IQ dzierży. M. podzielonych na grupy o różnym stopniu trudności. (II 130-145). Dziecko. Marylin vos Savant. najwięcej .5% szczyci się inteligencją bardzo wysoką. a 0. S t e r n zaproponował formę ilościowego zapisu poziomu inteligencji. jest ludzi o inteligencji przeciętnej. ang. geniusze. Na podstawie badań empirycznych ustalano poziom trudności zadania. niezdolnych samodzielnie utrzymać się przy życiu. wyznaczały normę. osiągają poziom powyżej 145 punktów i w przybliżeniu tyluż jest głęboko upośledzonych. IQ) i takim właśnie wskaźnikiem posługują się dzisiaj psychologowie na całym świecie.112 opóźnionych w rozwoju intelektualnym. liczony w miesiącach. które rozwiązywało 80% dzieci danego rocznika. Opracowano też normy poziomu umysłowego dla dzieci w wieku od 3 do 13 lat. Wyniki pomiaru poziomu inteligencji testem Wechslera w populacji układają się zgodnie a krzywą dzwonową. o różnych stopniach trudności. Mianowicie wskaźnik wieku umysłowego.Około 2. określony stopniem trudności rozwiązanych zadań. Test poprawiony zawierał większą ilość zadań. zaliczano do grupy poniżej normy. o II od 85 do 115.5% mamy ludzi opóźnionych w rozwoju. Wykres 2 . a rezultat tych operacji nazwał ilorazem inteligencji (symbolicznie II. osiągnęła ona 230 punktów. kierowanych do nauczania w szkołach o specjalnych programach. które nie radziło z zadaniami swego wieku. Niemiecki psycholog W. według księgi Guinnessa.1 ludzkości. T e r m a n wprowadził mnożnik 100. Te. Test Bineta w pierwszej wersji składał się z 30 różnych zadań. jeżeli natomiast rozwiązywało zadania rocznika starszego określano jako ponad przeciętne. 14% dysponuje inteligencją poniżej przeciętnej (II 70-85). bo około 68%. około 14% prezentuje poziom inteligencji powyżej przeciętnej (II od 115 do 130) i około2. należało podzielić przez wiek życia.

Wśród laureatów Nobla z dziedzin nauk ścisłych 30% stanowią uczeni pochodzenia żydowskiego. Przy czym struktura inteligencji ludzi różnych ras nie jest jednakowa. czyli zmianę średniego poziomu inteligencji na przestrzeni lat. Jakie przyczyny powodują taki stan rzeczy? Jedna z hipotez wyjaśniających odwołuje się do wpływu rodzinnych metod kształcenia i wychowania. Wskaźnik II jest uwikłany w wiele znaczących społecznie kontekstów. czy czynniki środowiska? Okazuje się także. niż innych Dzieci żydowskie w USA prezentują wyższy poziom II niż pozostałych grup narodowościowych. lekarza. odpowiedź na pytanie „ Człowiek o silnych ramionach nadaje się najbardziej na: krawca. Ludność żydowska w USA stanowi 2% ogółu mieszkańców. a także pogorszenie rezultatów w testach szkolnych. Pojawia się zatem problem: czy wspomniany efekt oddaje rzeczywisty stan rzeczy. układanie. Wczesne nauczanie. stymulacja intelektualna sprzyja rozwojowi inteligencji. z którego wywodzą się twórcy testu. Prześladowania powodowały swoistą selekcję. Niektóre badania pokazują. może sprawiać trudność wyboru dziecku afrykańskiemu z krajów. Pomiar II jest przynajmniej dwojako uwikłany w kontekst kulturowy.113 Do wykonywania skomplikowanych czynności zawodowych wymaga się w społeczeństwie odpowiedniego przygotowania i poziomu inteligencji. silniejsi. ale fakt większej ilości urodzeń w warstwach ludzi ubogich. że przeciętny poziom II ludzi niektórych narodowości jest wyższy. że ludzie rasy żółtej. bardziej inteligentni.. wysokości II z reguły owocuje wzrostem wysokości zarobków o 15-20%. Różnica in plus 10 pkt. wysoki poziom wymagań. efekt F l y n n a. We współczesnych wersjach testów zmierza się do maksymalnego eliminowania podtekstów kulturowych. dobrzy lekarze i prawnicy osiągają z reguły poziom II w granicach 125 pkt. Po pierwsze niektóre zadania testowe zawierają ukryte treści kulturowe kręgu. czy też jest następstwem niedokładności pomiarów inteligencji. Rozkład gratyfikacji społecznych. zwłaszcza Chińczycy i Japończycy osiągają lepsze wyniki w testach inteligencji. Okazuję się. że wielkość fizyczna osoby świadczy o wysokim statusie społecznym. Od dawna toczy się spór o jego wymowę w kontekście właściwości ras ludzkich. Obecnie (przełom wieku XX i XXI) przeciętny wynik badań II wynosi 100 pkt. ale w grupie najbardziej uzdolnionych osiągnęła 10%. nakazuje zachowanie ostrożności w interpretowaniu wymowy tego wskaźnika. adwokata” oczywista dla dziecka europejskiego.5% osób o II powyżej 115 pkt. Podobne w przybliżeniu właściwości charakteryzują Ormian. tragarza. Interesujące rezultaty otrzymano w wyniku prowadzonych w kilkunastu krajach porównawczych badań podłużnych. H. słabsi ginęli. Np. co dodatkowo komplikuje interpretację problemu różnic inteligencji.. podczas gdy w populacji białych liczebność ta wynosi 16%. Tradycyjne metody pomiaru II są dziś krytykowane z różnych punktów widzenia. Ludzie o poziomie II 60-65 mogą wykonywać proste czynności typu zamiatanie. Drugi aspekt dotyczy kultur narodowych. Do ukończenia studiów niezbędne jest minimum 115 pkt. pozytywnie koreluje z poziomem inteligencji. w których panuje przekonanie. Podniesienie poziomu życia i upowszechnienie kultury przemawia za realnością wzrostu przeciętnego II. I M. . Jak widać i w tej wersji występuje konfrontacja orientacji środowiskowej i natywistycznej. aby zostać kierowcą ciężarówki trzeba osiągać poziom inteligencji 85 pkt. Czy decydują o tym geny. Jakie są przyczyny takiego zróżnicowania?. Druga hipoteza łączy wysoki poziom inteligencji z faktem wiekowych prześladowań Żydów. w tym wynagrodzeń za pracę.. niż Amerykanie i Anglicy. pozostawali i przekazywali te cechy potomstwu. czyli uwzględniających zmienność zjawiska w czasie. Wykryto w wielu krajach tzw. W populacji Murzynów jest około 2. że II Murzynów jest średnio niższy o 15 pkt.. do napisania doktoratu-120-125 pt.i wyższy.a w roku 1930 wynosił 76 pkt.

zarówno w pierwszej jak i drugiej wersji. PWN. 2003 r. Tyszka: Psychologia i poznanie. Sternberg zakwestionował także sensowność określanie II na podstawie uzyskanych wyników testu. . Warszawa. w którym w którym będzie mógł działać efektywnie. Berline: Struktura i kierunek myślenia. Inteligencja kształtuje się w relacji właśnie do tego otoczenia. Są też one bardziej diagnostyczne niż czasami przypadkowe rezultaty.Sternberg: Psychologia poznawcza. M. Eysenck: Podpatrywanie umysłu. Literatura zalecana D. Gdańsk. c) określić ich podobieństwa. 1992 r. określić jej czysty poziom. Modernizacyjne propozycje mierzenia II. że bardziej znaczące różnice inteligencji ludzkiej występują w procesie rozwiązywania zadań testowych.114 E y s e n c k o w i e zachęcają do określania poziomu inteligencji na podstawie obiektywnych badań. w pełni wykorzystując swą inteligencję.1993 r. Nie znaczy to. Twierdzi on. R. Z. 1995 r. jeżeli ma możliwość. M. że nie przybiorą one postaci wygodnej w stosowaniu użytkowym. i A. Człowiek inteligentny. PWN. niż mniej inteligentne wykonują pozostałe czynności. ale szybciej. W. może demonstrować wysoką inteligencję w innej. Wynika to z faktu dziedziczenia cech i wczesnego dziecięcego przystosowania do otoczenia. H. że błędem jest określanie II inteligencji niezależnie od konkretnej sytuacji. w tym czasu reakcji alternatywnych i potencjałów mózgowych. Warszawa. P. Okazuje się. ale trudne do stosowania w praktyce. 2001 r. że ludzie o wyższym II więcej czasu przeznaczają na rozpoznanie problemu. D. Jego zdaniem człowiek. Seligman: O inteligencji prawie wszystko. I M. PWN. istotą inteligencji. Jest on przekonany. Pietrasiński: Myslenie twórcze. Rozdział VIII Uczenie się. a zmodyfikowaną przez E.E r t l a (Kanada). 1969 r. Warszawa. wprowadzoną przez J. w którym się urodziło. PZWS. są zasadne. 1969 r. Zeigarnik: Patologia myślenia. d) określić różnice. Takie metody badania inteligencji pozwalają. mamy porównać dwa pojęcia. Warszawa. GWP. wolny od zafałszowań kulturowych. Nieco inne aspekty badań testowych II zakwestionował R. PTP. WSiP. Warszawa. przy zastosowaniu różnorodnych technik pomiaru. wybiera sobie takie środowisko. Warszawa. to musimy wykonać następujące kroki myślowe: a) ustalić treść pojęć.Lewicka: Aktor czy obserwator:psycholologiczne mechanizmy odchyleń od racjinalnosci W myśleniu potocznym. 1969 r. B. zachowujący się nieinteligentnie w jednej sytuacji.J. Zgodnie z tą sugestią zaproponował on metodę analizy procesu rozwiązywania zdań testowych. zdaniem Eysencków. Warszawa. H e n d r i c k s o n ó w z Instytutu Psychiatrii w Londynie. Materska. PWN. Metody te służą pomiarowi szybkości przetwarzania informacji w mózgu i to jest. T. S t e r n b e r g. Prostota aplikacyjna tradycyjnego testu Wechslera jest konkurencyjna w stosunku do proponowanych rozwiązań nowatorskich. b) ustalić relację między nimi. Jeżeli np. e) sformułować właściwy sąd. f) poprawnie go wypowiedzieć. zdaniem tych badaczy. uniwersalnie. E.

Skutki takiego uczenia się pozostają w sferze mentalnej. owocujące niekiedy zupełnie niespodziewanie w różnych nieprzewidzianych okolicznościach. Trzeba też pamiętać. Zapewnia ona właściwe przystosowanie do środowiska i jest wyższym stopniem regulacji adaptacyjnej w stosunku do mechanizmów instynktu. nie powiązanego z procesami otoczenia. Podane sformułowanie wskazuje na skutki uczenia się. nie ujawniające się w postaci zmiany zachowania. Przyglądając się potomkom śledzili uczenie się chodzenia. nawyków i przyzwyczajeń. Co więcej. W ł o d a r s k i proponuje uściślenie definicji przez wyłączenie z uczenia się wszelkich zmian zachowania. zarówno określenie „względnie trwała” jak i „doświadczenie” mogą być interpretowane na wiele sposobów. G. które wynikają z działania środków farmakologicznych. opiekując się potomstwem. zmieniających się warunkach. wypowiadania pierwszych słów. zatem bliższe prawdy jest określenie eksponujące czynność. nie przekładają się natychmiast na czynności wykonawcze. są elementem potencjalnym sprawności. w którym ludzie nabyli zdolności obserwacji. to miało miejsce zmiana zachowania. stykają się z procesem uczenia się. W przypadku człowieka byłoby to zaspokojenie czystej ciekawości. utrwalanie. świadczący o „mądrości natury”. D. ważny. Rodzice. trening. Z. odurzających. Liczne próby autorskich definicji okazały się nieprzydatnymi i aktualnie najczęściej określa się u c z e n i e jako w z g l ę d n i e t r w a ł ą z m i a n ę z a c h o w a – n i a. Ta wersja definicji ma też tę zaletę. zachodzące w ich otoczeniu. bowiem niekiedy występuje u c z e n i e u t a j o n e. z którym człowiek miał do czynienia w praktyce. Instynkt bowiem to wyposażenie organizmu w sztywny program reagowania w typowych sytuacjach całego życia. dojrzewania. jeżeli ktoś odpowiedział na pozdrowienie Litwina „Łaba diena”. ale uboczny produkt tej podstawowej aktywności. siłą faktu współuczestniczyli w tym procesie. . Dzięki niej organizmy uzyskują możliwość elastycznego reagowania na różnorodne procesy.115 Od czasu. a także przyswajanie wiadomości. Uczenie się definiowano odwołując się zarówno do właściwości procesu jaki skutków jego realizacji. ale nie będzie ona trwałą. Zgodnie z nią nie zalicza się do uczenia się czynności wykonanych jednorazowo. Ph. że u c z e n i e s i ę j e s t p r o c e s e m w z g l ę d n i e t r w a ł y c h z m i a n z a c h o w a n i a p r z e z n a b y w a n i e d o ś w i a d c z e n i a. starości itp. np. Zdolność uczenia się jest u człowieka i wielu gatunków zwierząt uwarunkowana genetycznie. Innymi słowy definicja pozwala wykluczyć z grupy wskaźników uczenia się takie zmiany zachowania. Niemniej jednak pozwala ona zawęzić zakres pojęcia „uczenie się” do następstw doświadczenia. Wskazywano na kojarzenie. że wiele gatunków zwierząt jest wyposażona zarówno w mechanizmy instynktu. „Uczący drugich sam się uczy”powiada przysłowie. M a r – q u i s. Uczenie się postrzegano również jako pochodny proces działania. nowych umiejętności. Z i m b a r d o). Przytoczona definicja nie spełnia wymogów jednoznaczności. mówiące. nieprzydatny w nowych. H i l g a r d. wynikających wyłącznie z działanie receptorów i efektorów. zmęczenia. R. nabywanie wiedzy. występują one bez nagradzania czynności uczenia się. występującą pod w p ł y w e m d o ś w i a d c z e n i a (E. a nieco później pierwszych kroków samodzielnego zdobywania pożywienia. modyfikację. w niektórych przypadkach jest on zaskakująco dokładny. przeciążenia. Nie należy jednak niedoceniać sprawności instynktu. Tymczasem uczenie się jest procesem. nie są jedynym wskaźnikiem efektów uczenia się. właściwego dla niższych form rozwoju ewolucyjnego. gdy zwrot nie zostanie zapamiętany. Zmiany zachowania. jak i zdolność uczenia się. że eliminuje rozumienie uczenia się jako woluntarystycznego aktu. obserwowane po czynnościach uczenia się. Uczenie się jest najstarszym procesem psychicznym. następującej bezpośrednio po czynnościach uczenia się.

uwzględniając również organizmy zwierzęce. mówimy o zaspokajaniu potrzeby eksploracji otoczenia. a także uczenia utajonego. Formy uczenia się. T o l m a n. następujące po sobie w krótkim odstępie czasu łączą się w znaczącą całość (litera s). Ludzie. np. Mechanizm kojarzenia leży u podstaw uczenia się nazw przedmiotów i czynności. dotykowego) przedmiotu i dźwięku jego nazwy prowadzi dokładnie do tego. Pojawia się tu ciekawy problem wielkości odstępu czasowego. Repetitio est mater studiorum (powtarzanie jest matką uczenia) powiadali starożytni. wówczas przy ponownym wystąpieniu jednego z nich. Takie właśnie skutki uczenia się obserwował i opisał E. prowadzącej do celu dążeń organizmu. Powtarzając zgłoski lub słowa. Jaka wielkość upływu czasu stanowi wskaźnik graniczny? Czy jest on stały czy zmienia się zależnie od okoliczności? . które jednak wcześniej nie przebywały w labiryncie Ten i podobne eksperymenty doprowadziły Tolmana do sformułowania hipotezy. którzy przyswoili lub wytworzyli poprawny układ znaków. wybitny twórca zrębów psychologii amerykańskiej działanie styczności ujął w formę zasady działania mózgu: ”Gdy dwa elementarne procesy mózgowe zachodzą razem lub bezpośrednim następstwie. czyli uczenie przez powtarzanie. a pojawiające się wyobrażenie przywodzi wspomnienie dźwięku nazwy. u wyjścia z którego ustawiono skrzynkę z pokarmem. które przebywały przez pewien okres czasu w labiryncie i których nie uczono wtedy pokonywania trasy od startu do wyjścia. niż podobne szczury. a nieco dłuższa przerwa następująca po nich już przerywa kojarzenie i otwiera możliwość tworzenia nowej struktury. I jest to jedna z poznawczych koncepcji uczenia się. W. J a m e s. funkcjonują sprawnie. Skutki działania mają swój początek w myśli. ujawnia się w praktyce życia codziennego.116 ogólnie. ułatwiająca sprawne wykonanie czynności. dobre wykształcenie szkolne. że w umyśle istot żywych tworzy się w wyniku rozpoznania otoczenia system znaków. doświadczają tego. ma on tendencję do przekazywania swego pobudzenia na drugi”(Zasady psychologii). zapamiętany wiersz. swoista mapa poznawcza. Ciekawym przykładem uczenia się asocjacyjnego jest przyswajania alfabetu Morse’a Zapamiętanie znaczeń układu kropek i kresek dokonuje się w tym procesie zarówno na zasadzie styczności w czasie jak i przestrzeni. doprowadzamy do styczności czasowej zakończenia słowa pierwszego z następnym. co nazywamy powodzeniem życiowym. tego zaś z kolejnym itd Powstaje tym sposobem łańcuch skojarzeń. przebiegały drogę do pokarmu szybciej (niekiedy bezbłędnie). wysoki poziom inteligencji jednostki sprzyjają tworzeniu i osiąganiu takiego stanu rzeczy. Mądre wychowanie rodzinne. Od wieków stosowane i najwcześniej poznane jest uczenie się asocjacyjne. że szczury. Zauważył on. adekwatną do rzeczywistości mapę poznawczą. o czym pisał James: dźwięk nazwy aktualizuje wyobrażenie przedmiotu. następnie wygłodzone w ciągu 48 godzin i wpuszczone do labiryntu. Znaczenie koncepcji Tolmana. Trzy kropki. jak w przypadku uczenia się wiersza. Wielokrotnie powtarzana styczność obrazu (wzrokowego. czyli właściwą wizję relacji w obrębie struktury świata. Ludzie o wadliwych lub uproszczonych mapach poznawczych. nie uwzględniających zależności pomiędzy sprawnością myślenia a efektywnością działania albo dostrzegający wroga w każdym obcym najczęściej są narażeni na niepowodzenia życiowe. Identyczne przekonanie żywił Ebbinghaus. badając ilość powtórek niezbędnych do zapamiętania określonej ilości bezsensownych zgłosek. np. w obrębie którego elementy są kojarzone. struktura asocjacyjna.

czyli takiego. dźwięk metronomu) i obserwowano wydzielanie śliny. Uczenie się realizuje się między innymi poprzez warunkowanie klasyczne. Pies nie reagował na stymulację tego typu. Oto np.(tu miejsce na fantazję). Jest to odruch wrodzony. stanowią jeden z automatyzmów. Jednym z nich jest g e n e r a l i z a c j a b o d ź c a. Po kilku powtórkach pies zaprzestał wydzielania śliny na światło kolorowe. nie warunkując bodźców świetlnych innych kolorów.. a drugi śledzi proces kruszenia się kredy. Eksperyment przebiegał według następującego schematu: demonstrowano psu pewien bodziec (światło żarówki. . twórcy eksperymentalnej metody badań warunkowania. zbliżonej do RB (ślinienie się podobnej intensywności) nazwano w a r u n k o w a n i e m. W układzie eksperymentalnym proces ten wywołano podając pokarm tylko po zaświeceniu się żarówki białej. Rezultaty uczenia się asocjacyjnego zatem bardziej świadczą o strukturze naszego umysłu. Znaczyło to. Nastąpiło w y g a s z e n i e reakcji na ten typ bodźców. Pawłow nazwał go o d r u c h e m b e z w a r u n k o w y m (OB). a jeszcze inny. początkowo reagował na światło każdego koloru. bowiem odbywają się one poza świadomością. Po kilku powtórkach pies zaczynał się ślinić na widok zapalającego się światełka (dźwięku metronomu). Warunkowanie klasyczne. a dokładniej ich reakcje na pojawienie się pokarmu. musi wystąpić proces r ó ż – n i c o w a n i a. Obiektem jego badań było zachowanie psów. w jakim go umieszczano i rozpoczynano eksperyment właściwy. nie zawsze daje się ukierunkować na cel.. Proces skojarzeń jest trudno sterowalny. co umożliwiło zbieranie śliny w probówce i dokładne mierzenie ilości jej wydzielania. Tak przygotowanego psa oswajano z warunkami środowiska laboratoryjnego.natomiast psychologowie amerykańscy preferują określenie „reakcja bezwarunkowa”(RB). W procesie warunkowania obserwuje się szereg zjawisk wiążących się z uczeniem. zostaje pobudzony działaniem b o d ź – c a b e z w a r u n k o w e g o (BB). były to b o d ź c e o b o j ę t n e (BO). zależy od okoliczności i specyficznej zbieżności zdarzeń lub procesów. laureatowi Nagrody Nobla. niż o zależnościach w świecie obiektywnym. P a w ł o w o w i. że BO nabrał właściwości podobnych do BB i przekształcił się w b o d z i e c w a r u n k o w y (BW). rosyjskiemu neurofizjologowi. P. ze stojakiem. Te proces przekształcania BO w BW. alfabet Morse’a jeden osobnik skojarzy trzy kropki z trzema legendarnymi braćmisłowianami: Lechem. Poznając np. Nawet w zbliżonych do siebie sytuacjach poszczególne osoby odrębnie kojarzą elementy. osadzonych w sferze nieświadomości. Dokładny opis tego zjawiska zawdzięczamy I. Czechem i Rusem. na lekcji w klasie szkolnej jeden z uczniów zwraca uwagę na treści zapisywane na tablicy. bo to wydało mu się najbardziej interesujące.117 Istota skojarzeń nie jest znana. Pies zaczyna wtedy się ślinić. inny z upragniony stopniem szkolnym. uwarunkowany na światło żarówki. Po stwierdzeniu tego stanu rzeczy demonstrowano BO i bezpośrednio po tym podawano pokarm (sproszkowane mięso) do pyska psa. W eksperymencie Pawłowa pies. gdy w jego pysku pojawi się pokarm. Zawsze ma silne zabarwienie subiektywne. na który został uwrażliwiony genetycznie. czyli nadawania mu właściwości wywoływania reakcji. Aby dostrzec różniące ich właściwości. Reakcje na BW nazywamy r e a k c j a m i w a r u n k o – w y m i (RW). Organizm psa. Aby dokładnie kontrolować działanie OB psa poddano operacji wyprowadzenia slinianki na zewnątrz pyska. zapewniający właściwe funkcjonowanie systemu trawiennego organizmu. Podobnie dla człowieka nie kształconego muzycznie wszystkie style muzyki nowoczesnej stanowią nie zróżnicowaną stymulację dźwiękową. Uczenie się asocjacyjne jest w znacznym stopniu przypadkowe.

to w następstwie pojawi się proces różnicowania. a przeciwstawia mu się h a m o w a n i e z e w n ę t r z n e. Ale ten proces również nie ma charakteru mechanicznego. Interesującą rzeczą jest to. Badania Pawłowa znalazły licznych kontynuatorów m. jakaś melodia. przyciągającego uwagę mimowolną. Stwierdzono.. lecz określenie „krótki” zmienia swe znaczenie zależnie od typu warunkowanej reakcji. bowiem znane jest zjawisko samorzutnego odnawiania się właściwości BW. dziecku wydaje się ona bardzo niesmaczną. Opisane zjawiska pokazują jaką role w procesie regulacji układu organizm. Najczęściej zdarza się to w okolicznościach przypominających sytuacją uwarunkowania. inaczej czynność nie osiągnie niezbędnej biologicznie lub kulturowo efektywności. dostrzeżono nowe aspekty wyników badań rosyjskiego eksperymentatora. Silne emocje sytuacyjne czynią generalizację bardzo trwałą. wyhamowywany. Ten rodzaj hamowania nazywa się h a m o w a n i e m w e w n ę t r z – n y m. Przede wszystkim rozpoznano dokładnie proces warunkowania. w pewnych okolicznościach może wywołać żywe wspomnienie kiedyś zaistniałej sytuacji W procesie uczenia się niektórych czynności występuje wzajemne powiązanie przedstawionych procesów. w Stanach Zjednoczonych. Dla reakcji ruchowych optymalny czas nie przekracza sekundy. gdy BW traci swą moc sygnalizacji i RW nie spełnia swej funkcji biologicznej. że wyniki warunkowania zależą od wielkości czasu.118 W procesie warunkowania BO nabierają właściwości BB. dzielącego SW od BB. pokazującej niemiłe cechy tej osoby. Jednak. że niektóre BO bardzo trudno uwarunkować awersyjnie. że już jako BW mogą wywoływać zarówno reakcje propulsywne jak i awersyjne. że efekty uczenia się nie petryfikują się lecz ulegają ciągłej modyfikacji. już zapomniana. Historia naszych uwarunkowań jest zatem jedną z determinant naszej osobowości. a BW tracący swą nabytą właściwość jest kasowany w mózgu. tzn. Inaczej mówiąc BO można przekształcić w sygnał dążenia lub unikania. I chociaż zupka podana w innym naczyniu ma te same walory smakowe. Np. wolnym od grupowego myślenia szkoły powłowowskiej. bowiem nastąpiła generalizacja okrucieństwa prześladowań i równoczesnego posługiwania się mową niemiecką. Np.. Organizmy żywe mają naturalną skłonność szybszego uczenia się (przez warunkowanie) znaczenia bodźców ważnych dla ich przetrwania i pomijania skojarzeń nieistotnych. gdy sygnalizuje uderzenie prądem. Odwoływali się do nich liczni behawioryści. Niektórzy Polacy starszego pokolenia na dźwięk mowy niemieckiej odczuwają silne emocje negatywne. w tym J. może też wywoływać cofanie ręki. narzeczoną) mimo zasadnej i surowej krytyki. wytworzenie reakcji unikanie na bodziec w postaci pięknego kwiatu okazało się skrajnie trudnym zadaniem. lub nasilenie mrugania. W nowym środowisku. dziecko lubi jeść zupkę mleczną ale tylko z kubeczka z rysunkiem misia. BB oraz BW pobudzają organizm do reagowania w określony sposób. a także wskazuje na biologiczno-ewolucyjne uwarunkowania uczenia się przez warunkowanie. To wyjaśnia fakt pozytywnego reagowania na osobę bardzo lubianą (matkę. Jeżeli występuje przesadna generalizacja. Czerwone światło może być bodźcem zapowiadającym pojawienie się pokarmu lub pobudzającym seksualnie (eksperyment z przepiórkami japońskimi). wynikłe z działania silnego bodźca. Watson. Bywa jednak i tak. Np. że generalizacja łączy w całość bodźce istotne i nic nie znaczące kontekście danej reakcji.środowisko spełnia uczenie się. dla trzewiowych wynosi . Ogólnie rzecz biorąc skuteczne warunkowanie dokonuje się w krótkim odstępie czasu między tymi bodźcami. w mózgu występuje h a m o w a n i e jego działania. rozumiane jako umiejętność właściwego reagowanie na zmienność środowiska. gdy zapowiada silny podmuch strumienia powietrza. Pokazują one również.in.

im większe jest prawdopodobieńswo wystąpienia BB po BW.RW. uzależniając od tego szybkość uczenia się. w a r u n k o w a n i e w s t e c z n e. Szczury jakby unikały już zbędnego przeciążenia informacyjnego. Występuje tu styczność w czasie obu bodźców. gdy sygnalizuje. Uwzględniając relacje czasowe wyróżniono cztery układy bodźców. Dla organizmu BW warunkowy ma swoistą wartość jedynie wtedy. w a r u n k o w a n i e ś l a d o w e. Jest on elementem w procesie kształtowania relacji organizm-środowisko. Najszybciej przebiega warunkowanie w dwu pierwszych układach. że BW występuje po BB. gdy BW różni się wyraźnie (silniejszy. Kamin przemawia za drugą. a wsteczne. W drugim. lecz utrwala się związek BW. W dalszej fazie badań uderzenie prądem sygnalizowano szczurom obu grup bądź tyko tonem. to szybko zanika. Badacze amerykańscy. I czwarty paradygmat. Natomiast warunkowanie jednoczesne jest niemal zupełnie nieskuteczne. że warunkowanie stanowi skojarzenie (teoria skojarzeń wciąż określała jego myślenia) dwu bodźców: BB i BW. co znaczy. bądź tylko światłem Okazało się. Jasnym stało się. Eksperymentalna próba rozstrzygnięcia. pierwsza zwana S – S i druga. typowym dla człowieka. Bodziec warunkowy jest tu prezentowany w postaci śladu pamięciowego. lecz poznawczym. kontrastujący) od innych. to dojdziemy do wniosku. natomiast szczury z grupy pierwszej tylko na ton. ma tę właściwość. przypadkowych bodźców z otoczenia. a po utrwaleniu związku BW z BB dodano dodatkowy element w postaci światła. Nie w pełni przekonało to zwolenników teorii dwu procesów. iż czynnikiem ułatwiającym warunkowanie jest z n a c z e n i e i n f o r m a c y j n e BW. Pierwszy. R. charakteryzuje się tym. czyli sygnałom słownym. zapowiada pojawienie się czegoś pożądanego lub niebezpiecznego. m. daje ono także trwalsze efekty. Bodźcem warunkowym w tym stadium badań było połączenie ton + światło. Fakt ten nazwano efektem blokowania. której podjęli się wyżej wymienieni R. że warunkowanie tworzy związek pomiędzy BW i odpowiednią reakcją. BW przestaje działać tuż przed pojawieniem się BB. służącym rozpoznawaniu „komunikatów” (sygnałów) środowiska. że warunkowanie nie jest procesem mechanicznego kojarzenia. że warunkowanie przebiega szybciej wtedy. Jeżeli uwzględnimy to. Trzeci układ jest w a r u n k o w a n i e m r ó w n o c z e s n y m. że proces warunkowania rządzi się zasadą ekonomiczności i sygnał dodawany do sprawnie funkcjonującego nie jest przyswajany.Jeżeli nie spełnia tego warunku jest pomijany (efekt zacieniania). działającego na zasadzie . Tymczasem Pawłow twierdził. zapowiadającym uderzenie prądem był ton. W grupie drugiej od początku łącznie ton + światło zapowiadały uderzenie prądem. bodźce warunkowe nazywał pierwszym układem sygnałowym. że BW i BB działają w przedziale tego samego odcinka czasu. że przynajmniej w niektórych warunkach nie następuje kojarzenie BW z BB. Po zatem eksperyment ten pokazuje. lecz dopiero R. przeciwstawnym drugiemu układowi sygnałów. in. Roscorla i L. Znaczy to. Natura wyposażyła organizmy zwierzęce w zdolność rozpoznawania sfery bardziej i mniej prawdopodobnego zagrożenia lub korzyści. Pawłow był świadomy tego stanu rzeczy. S – R. E. R o s c o r l a i współ pracownicy wykazali. że związki warunkowe tworzą się tym łatwiej. wcześnie doszli do przekonania. jeżeli pojawi się. tzn warunkowania klasycznego. Dodatkowych informacji o procesie warunkowania dostarczył eksperyment L K a m i n a. G u t h r i e. że szczury z grupy drugiej reagowały na oba elementy BW. Ukształtowały się zatem dwie teorie. W jednej grupie szczurów BW. określany jako w a r u n k o w a n i e n a s t ę p c z e. że BW poprzedza BB i trwa aż do pojawienia się BB. a dla uwarunkowania reakcji lęku kształtuje się w granicach od sekundy do paru minut. w innej terminologii S b i S w .119 5-15 sekund.

Piszący te słowa 50 lat temu spożył z apetytem studenckim porcję befsztyku tatarskiego ze skutkiem odroczonym. S i e g i e l wstrzykiwał szczurom w określonym porządku na przemian bądź heroinę. K o e l l i n g i e m stwierdzili. że ten rodzaj związku kształtował się jedynie na szkodliwe dla organizmu substancje. nawet po kilkugodzinnej przerwie od pierwszego spożycia. nadal widok popularnego „tatara” wywołuje u mnie odruch wymiotny. wcześniej neutralny nabiera silnego zabarwienia negatywnego. wypadkiem samochodowym lub czymś podobnym. Rezultatem warunkowania awersyjnego może być uogólniona reakcja lękowa. ze zwierzęta te napojone w laboratorium wodą napromieniowaną. że czas pomiędzy BW a RW musi być bardo krótki. Po przeprowadzeniu szeregu eksperymentów sprawdzających trwałość warunkowania na różne bodźce. szopów. Z biegiem czasu. S e l i g m a n. Mimo upływu tak znacznego odcinka czasu. Stosując warunkowanie awersyjne niektórzy hodowcy uniknęli strat. dźwięk. np. John G a r c i a. ale podobnym do wyżej opisywanych. jako przyczyny śmierci narkomanów. już po jednym spożyciu szkodliwej dla zdrowia organizmu wody. Równie zaskakujące jak wyniki badań Garcii okazały się rezultaty rozpoznawania przedawkowania narkotyku. in. co szczególne zagrażające jego życiu. przyśpieszona praca serca. Gustavson. podawane w laboratorium (światło. oczywiście uwzględniają odmienność pożywienia każdego gatunku. Działanie podobnego mechanizmu zaobserwowano również u ludzi. natomiast nie tworzył się bodźce typu światło. Silne przeżycie powoduje wtedy nadzwyczaj trwałe połączenie BW z reakcją bezwarunkową. zainteresował się skutkami napromieniowania (wciąż przeprowadzano próby z coraz to doskonalszymi technicznie bombami nuklearnymi) i podjął badania eksperymentalne tego problemu na szczurach. Pojawia się ona zazwyczaj po silnym przeżyciu strachu. dość zaskakujących odkryć. Okazało się także. R. Widok miejsca wypadku. Współczesne badania warunkowania klasycznego doprowadziły do wielu. bądź roztwór cukru. że uczenie się jest podporządkowane zasadzie przetrwania organizmu. więc kłopotliwe. Powyższe odkrycie podważyło dotychczasowe przekonanie. o którym w następnej partii rozdziału. wywołującą po pewnym czasie wymioty. że zwierzęta reagowały na smak wody. W następstwie tego wilki przebywające w pomieszczeniu z owcą nie atakowały jej. widoki. a związek się utrwalał.120 styczności i instrumentalnego. wywołanym np. zawierającego bez smakowy środek wymiotny. nie zabijając przy tym szkodników. Podobne rezultaty otrzymano stosując przedstawiony zabieg wobec kojotów. Kilka zabiegów doprowadziło do wytworzenia się tolerancji na heroinę i nastawienie na zabieg z . wykorzystano je dla celów praktycznych. działającego na zasadzie pożądanego skutku (efektu). a nawet nie zbliżały się do niej. Początkowo specjaliści od problematyki uczenia się przyjęli wyniki badań Garcii z niedowierzaniem. Wraz z R. powodującym wymioty. uwarunkował awersyjnie wilki na mięso owiec. obraz. charakteryzował je m. napadem.M. gwałtem. Podobnie zachowały się po spożyciu słodkawego płynu. Szczury. a bodziec. S. wykształciły awersje do jej smaku. kruków i innych zwierząt. pocenie się. natura zatem wypracowała mechanizm niezmiernie efektywny szybkiego ostrzegania przed tym. C. w miarę narastania obserwacji potwierdzających istnienie takiego mechanizmu również u innych zwierząt. Jeden ze współpracowników Garcii. drżenie rąk i inne. goryli. Reakcje tego typu są trudne do wygaszenia. samochodu w nim uczestniczącego wywołuje u poszkodowanego silne emocje i zmiany funkcji organizmu. Odkrycia Garcii i współpracowników świadczy o tym. unikały picia wody o tym smaku. nasycone środkiem. rodzaj naczynia na wodę) badacze stwierdzili. Tymczasem u szczurów Garcii reakcja wymiotna następowała parę godzin po spożyciu wody.

tzn. Skutek zabiegu był taki. aż w końcu. czyli ukształtowane naturalnie. po kilku próbach zwierze nabywa umiejętności uwalniania się z klatki. ale jednej grupie w tym czasie. pojawiające się spontanicznie na określony bodziec. mniej więcej w tym samym czasie. Do tak przygotowanego pomieszczenia wpuszczał kota. Zbudował on skrzynkę problemową. a uczeniem się pozdrawiania w formie uchylania kapelusza. Analiza 10ciu przypadków śmierci narkomanów z przedawkowania wykazała. że 7-miu z nich zażyło narkotyk w sytuacji nowej. Znawcy problematyki uczenia się dostrzegają różnice pomiędzy procesem np. Badania procesu uczenia się instrumentalnego rozpoczął E. Warunkowanie instrumentalne. czyli ciąg czynności oddziałujących na środowisko. natomiast w drugim.121 odpowiednia substancją. ale nie jedyną formą aktywności tego rodzaju. pochylania głowy lub szeregu innych gestów. w instrumentalnym prawdopodobieństwo wystąpienia reakcji w danej sytuacji. Jeżeli dalsze badania potwierdzą przedstawione związki. L. zaskakującej. konkretnie kotów. Stwierdził. które opisał i uporządkował teoretycznie. co Pawłow warunkowania klasycznego. starają się usilnie wydostać się na zewnątrz. zamykał drzwiczki i obserwował zachowanie zwierzęcia. a drugiej grupie w czasie otrzymywania roztworu cukru. zwiększając jego odporność na skutki jej działania. spełniającym rolę BW. T h o r n d i k e. niż przypuszczał jej twórca. więc działa silnie destrukcyjnie. Umieszczone w klatce powtórnie zachowują podobnie jak nowicjusze. W pierwszym przypadku występuje warunkowanie klasyczne. nie zostało ono zatem poprzedzone „ceremoniałem” przygotowywania zastrzyku. pociągną za sznurek lub przesuną rygiel i otworzą drzwiczki. . profesor Columbia University w Nowym Yorku. Po osiągnięciu tego stanu rzeczy wstrzyknięto szczurom podwójną dawkę heroiny. Drapią podłogę. że w grupie pierwszej zginęło 31% osobników. że BW w warunkowaniu klasycznym wywołuje z a c h o w a n i e r e a k t y w n e. Kolejne próby uwolnienia z klatki już dokonują sprawniej i szybciej. Wiemy też. w którym dostawały heroinę. że jest bardziej skomplikowaną. aż w końcu. zupełnie przypadkowo.warunkowanie instrumentalne. czyli siła związku pomiędzy zachowaniem a jego konsekwencjami (nagrodą lub karą). że proces ten przebiega podobnie u zwierząt i ludzi. W warunkowaniu klasycznym o rezultacie uczenia się świadczy prawdopodobieństwo zastąpienia BB przez BW. gryzą pręty klatki. natomiast warunkowanie instrumentalne wywołuje z a c h o w a n i e s p r a w c z e. Dzisiaj wiemy. Badał uczenie się zwierząt. Jako dobry obserwator dostrzegł szereg właściwości uczenia się. Warunkowanie klasyczne w przekonaniu Pawłowa miało być podstawowym mechanizmem uczenia się. wychodząc z założenia. naciskają łapą na wystające końcówki. Różnica między nimi polega na tym. że jest jedną. poprzedzona BW przygotowuje organizm. uczenia się znaczenia kolorów w świetlnej regulacji ruchu. Ciekawostką jest to. odpowiednie służby zyskają kolejny środek przeciwdziałania bezsensownej śmierci ludzi. pojawiającego się przy nowych odkryciach. Sformułował hipotezę. Interpretując wyniki Siegiel odwołał się do mechanizmu warunkowania klasycznego. a w grupie drugiej aż 82%. że sygnalizowana iniekcja heroiny. który sam zażywając poczęstował także spotkanego kolegę. Natomiast wstrzyknięcie zaskakujące nie napotyka oporu systemu obronnego. że już Pawłow dostrzegł mechanizm działania uodporniającego bodźców warunkowych. Mogło tak się stać np. Winno to uczulać nas na niebezpieczeństwo nadmiernego optymizmu. w czasie przypadkowego spotkania „kompana”. drzwiczki której otwierały się po odsunięciu rygla lub pociągnięciu za sznurek. że koty zamknięte w klatce.

Prawo to mówi. przewrócenie. Zastąpił je pojęciem „wzmocnienie”. W z m o c n i e n i e p o z y – t y w n e ma miejsce wtedy. White. 2) uczące się zwierzę znajduje rozwiązanie problemu (wyjście z klatki) m e t o d ą p r ó b i b ł ę d ó w. badającym uczenie się zachowań sprawczych. Jego zdaniem ludzie odczuwają p o – t r z e b ę e f e k t u w postaci widocznej zmiany w otoczeniu. albo wielkie „bum” na wojnie czy w czasie fajerwerku. Może to być wzbogacenie o nowy element. np. przybierającego wyżej przedstawione formy. wynikająca z wyuczenia się jednej czynności. Pozostał konsekwentnym behawiorystą. Dążył więc do opracowania procedury kształtowania reakcji. to zostaje osłabiona.122 Konkluzje z tych obserwacji są następujące: 1) uczenie się przebiega wolno. ale pojęcie nagrody uznał za niewystarczająco precyzyjne. przenosi się na dalsze. Mechanizm. Skinner podzielał pogląd Thorndike’a. Jest to zjawisko rozprzestrzeniania się prawa efektu. W środku znajdowała się dźwigienka. S k i n n e r. nawiasem mówiąc Skinner nie lubił nazwy „skrzynka Skinnera”. Jeżeli jest to przyjemność to koneksja utrwala się. dokonuje się przez wielokrotne powtarzanie czynności. W z m o c n i e n i e n e g a t y w n e z kolei eliminuje działanie czynnika awersyjnego. wyposażone w elektroniczną aparaturę rejestrującą wiele parametrów zachowania badanych zwierząt. Jej podrzucenie komuś na stolik pod rękę lub na kolana wywołuje zwykle gwałtowny odruch unikania i efekt śmiechu obserwatorów. podjął się bardziej ambitnego zadania w postaci poznania procesu kształtowania reakcji. utrwala się na zasadzie e f e k t u (p r a w o e f e k t u). wyrzucenie czegoś napotkanego na drodze. której naciskania miał się nauczyć np. ogólniej: do celu. Było to dość skomplikowane urządzeni. Pogląd ten. że kojarzeniu bodźca i reakcji towarzyszy określony stan emocjonalny. gdy za odpowiednie reagowanie zwierze otrzymuje pokarm lub inny czynnik wzmacniający prawdopodobieństwo powtórnego wystąpienia danej reakcji. Thorndike sądził. że nagradzane zachowanie utrwala się. przypadkowo trafiając na właściwe działanie. przez styczność. nawiązał do problematyki prawa efektu. służące do badania. przestrachu lub śmiechu. przekręcenie. zdenerwowania. jeżeli przykrość. Celowi temu służą niektóre zabawki. zwane skrzynką Skinnera. działania mechanizmu nagrody. Ramka 16 Nieco inne rozumienie efektu przedstawił R. Może to być zniszczenie. wrzucający pigułkę pokarmu do wnętrza skrzynki. naciskanie dźwigienki wyłączającej uderzenie prądem jest czynnikiem wzmocnienia negatywnego. zwany koneksjonizmem charakteryzuje się podkreśleniem znaczenia następstw uczenia się. Sprawca dowolnego efektu odczuwa satysfakcję z wywołanej zmiany i nabiera poczucia skuteczności działania. umożliwiającym obserwację umieszczonego w niej zwierzęcia. Z myślą o niej skonstruował urządzenie. jak w przypadku dziecka hałasującego grzechotką albo walącego w bęben. wyróżniając odmianę pozytywną i negatywną. wyposażenie samochodu w grający melodie bądź głośny klakson. następujące bezpośrednio po niej. prowadzące do rozwiązania. Pozostałe wątki poglądów Thorndike’a uznał za zbędny balast subiektywistyczny. Nie satysfakcjonowało go jednak obserwowanie pojawiania się reakcji pod wpływem przypadkowych czynników środowiska. czołowy reprezentant nurtu badań warunkowania instrumentalnego. Zgodnie z nim przyjemność. z okienkiem u góry. szczur i przycisk. F. np. 3) zachowanie. że uczenie się dokonuje pod wpływem nagrody (prawo efektu). plastikowa imitacja węża. zdziwienia. Wyglądało ono jak skrzynka. umożliwiał eksperymentatorowi nagradzanie pożądanej reakcji zwierzęcia. I to właśnie jest motywem działania. W sferze społecznej i psychicznej efekt występuje w postaci reakcji zaskoczenia. którego dziobania miał się uczyć gołąb. Wbrew . B. określonego w założonym programie. podziwu.

uderzenie prądem. Przy takim porządku wzmocnień reakcje zwierząt są bardzo częste. W dalszych badaniach stwierdzono. niż przy wzmacnianiu regularnym. Jego optymizm okazał się jednak nieco przesadzony. Zauważmy. czyli takiego. a ruchy z punktu widzenia badającego niecelowe nie były wzmacniane. wykonywania tanecznych ruchów walca lub chodzenia po linii liczby osiem. nie odwoływał się do naturalnego repertuaru zachowań badanego zwierzęcia. pominięcie w awansie i mnóstwo innych. lecz zmierzał do wytworzenia nowych form zachowania. szczura lub gołębia. Karą jest działanie czynnika karzącego. R o z k ł a d o z m i e n n y c h p r o p o r c j a c h charakteryzuje się dużą niepewnością. I tak w r o z k ł a d z i e r e g u l a r n y m w z m o c n i e ń każda pożądana reakcja jest nagradzana. bowiem nie wiadomo po ilu reakcjach wystąpi wzmocnienie. W skinnerowskim systemie pojęć występuje także „kara” i „czynnik karzący”. Poza tym odkryto. Jednak nauczenie machania skrzydłami po to. gdyż wymagało ono przezwyciężenia owych tendencji naturalnych. gdyż zwiększa to szansę otrzymania nagrody. Badał on skuteczność wzmocnień w zależności od ich rozkładu. Przypomina to wizyty w urzędzie: nie wiadomo kiedy zastanie się właściwego urzędnika w . Wyłączenie zrzędy z towarzystwa jest przykładem wzmocnienia negatywnego i miłej nagrody dla towarzystwa. gdy dana reakcja jest wzmacniana tylko w niektórych przypadkach. jakby losowo. I wreszcie rozkład o z m i e n n y c h o d s t ę p a c h c z a s o w y c h wprowadza ciąg wzmocnień nieregularnych czasowo. uwalniającą od działania stymulacji awersyjnej. Przy takim układzie wzmocnień słabnie reagowanie bezpośrednio po wzmocnieniu i nasila się przed jego kolejnym wystąpieniu. gdy jest on głodny i machania skrzydłami w celu uniknięcia szoku elektrycznego. to rozkład o s t a ł y c h p r o p o r c j a c h. że Skinner w przeciwieństwie do Thorndike’a. Pierwszy. dwudziestu reakcjach następuje wzmocnienie. Może nim być np.reślonego reagowania przed zbliżaniem się czasu wzmocnienia.za każde wykonanie ruchu zbliżonego do oczekiwanego. ale jego efekty są bez porównania trwalsze. wpuszczano do skrzynki Skinnera i rozpoczynał się proces kształtowania zachowania sprawczego. Z wyżej opisanym wyposażeniem technicznym i teoretycznym przystąpił Skinner do badań właściwości warunkowania instrumentalnego. dezaprobata słowna. Uczenie się w przypadku tego trybu wzmacniania przebiega wolniej. nagroda „za dzieło”. zwierze otrzymywało nagradzającą pigułkę (wzmocnienie). Takie postępowanie nazwano m o d e l o w a n i e m z a c h o w a n i a. Tego stanu doświadczają grający w Lotto. że zwierzęta szybko tracą nabytą formę zachowań i powracają do naturalnych jego form. R o z k ł a d n i e r e g u l a r n y w z m o c n i e ń występuje wtedy. W procedurze tej najczęściej stosował m e t o d ę p r z y b l i ż e ń. Reakcje wzmacniane utrwalały się (prawo efektu). lecz nagrodą. który zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia danej reakcji. Wygłodzone zwierze. tzn. by otrzymać pokarmi i dziobania w celu uniknięcia uderzenia prądem. Skinner wyróżnił cztery odmiany nieregularnego rozkładu wzmocnień. co łącznie prowadziło do ukształtowania wyobrażonego przez eksperymentatora zachowania sprawczego.123 pozorom negatywny czynnik wzmacniający nie jest karą. pojawiających się następstw określonej reakcji. że łatwo nauczyć gołębia dziobania w tarczę. Skutkiem takiego działania jest szybkie uczenie się i równie szybkie wygasanie reakcji po zaprzestaniu wzmocnień. R o z k ł a d o s t a ł y c h o d s t ę p a c h c z a s o w y c h określa wzmacnianie każdej reakcji po upływie określonego czasu od ostatniego wzmocnienia. okazało się zadaniem bardzo trudnym. Skinner sądził. Uczył gołębia np. Powoduje to nasilenie ok. Takie reakcje są bowiem zbieżne z naturalną tendencją zachowań tych ptaków. że metodą warunkowania instrumentalnego da się wytworzyć dowolną formę zachowania. Jedną z bardziej znaczących zasług Skinnera jest dokładne rozpracowanie problemu wzmocnień. nie wzmacniane zanikały. Po każdych np.

że dla jej realizacji dziecko z zapałem bierze się za odrabianie lekcji. że w środowisku występują jednocześnie dwa rozkłady wzmocnień. Szympansy „pracowały”. Stare ludowe przysłowie mówi. a pójdziesz do kina. a pozwolę ci odrobić lekcje” nie okaże się mobilizującą. Zdarza się bowiem. Propozycja „Pójdź do kina. Nie jest on sygnałem innego bodźca. że staną się one w a r u n k o w y m i c z y n n i k a m i w z m a c n i a j ą c y m i. polujący lew może czyhać na stada stale pojawiające się u wodopoju o kreślonej porze lub zaczaić się przy pastwisku. Przekonano się. Czynnikami wzmacniającymi w laboratorium były zazwyczaj pokarm lub woda. lecz przez atrakcyjną dla wygłodzonego organizmu czynność jedzenia. lecz wskazuje na prawdopodobne następstwa zachowania. W laboratorium uczono gołębie dziobania w przycisk (zach. czynnością ze szczytu hierarchii będzie swobodne poruszanie. Skinner musiał więc wprowadzić dodatkowy w stosunku do mechanizmu warunkowania element wpływający na przebieg uczenia się.). Czynność bardziej pożądana wzmacnia mniej pożądaną-to treść zasady Premacka. i każde dziobnięcie. wzmacniano pigułką pokarmu. Stwierdził on. Badana zwierzęta przy tym systemie wzmocnień reagują ciągle. aż do utrwalenia związku. że samo wzmocnienie nie wystarcza w niektórych sytuacjach do wywołania zachowania sprawczego. Dzieje się tak. Innymi słowy zwierzęta lub ludzie będą dążyć do ich zdobycia dla ich samych. Jednak rzucają się one do ucieczki po spostrzeżeniu tego drapieżnika tylko w niektórych przypadkach. picia lub seksualne. Nie da się jednak czynnością mniej atrakcyjną wzmocnić czynność bardziej atrakcyjną. Wykorzystuje się ją także w życiu codziennym. antylop BW.” Czynność pójścia do kina jest tak atrakcyjna. niekiedy nawet uciążliwych. czynności. Okazuje się. na którym od czasu do czasu pasą się stada. Zachowanie zatem nie jest wzmacniane przez pokarm. W czasie uczenia świeciła zielona lampka . że „im dalej w las. Np. o stałych i zmiennych odstępach czasowych. W pewnym eksperymencie z szympansami wzmocnieniem były rodzynki. jak BW. Ordery. H e r r n s t e i n wykazał. Uczenie się instrumentalne okazało się bardziej skomplikowane. gdy widok zapowiada napaść. Potwierdzono ją w szeregu eksperymentów. że nawet tak rozbudowana analiza wzmocnień nie oddaje w pełni złożoności mechanizmu uczenia się i czynników regulujących zachowanie zwierząt w warunkach naturalnych. ponieważ zwierzęta trawożerne rozróżniają zachowanie lwa polującego i nasyconego. ale niezbyt intensywnie. a koniecznie pragnie pójść do kina. instr. dyplomy. funkcjonujących podobnie do pieniędzy Jeszcze bardziej wzbogacił (i skomplikował !) mechanizm wzmacniania D. a następnie tylko żetony. Potwierdziło się ono także w przypadku badań Skinnera. w wychowaniu. że zwierzęta różnych gatunków kierują się zasadą dopasowania.124 miejscu pracy. niż pierwotnie przypuszczano. Nazwał go b o d ź c e m d y s k r y m i n a c y j n y m. zapowiadającym niebezpieczeństwo. zaszczyty są egzemplifikacją innych społecznych warunkowych czynników wzmacniającymi. Najczęściej na jej szczycie znajdują się te „najbardziej upragnione”: jedzenie. Po jakimś czasie zaczęto podawać łącznie rodzynki i żetony. wymienialne na rodzynki. sporcie. by zdobyć żetony. Jeżeli dziecko nie chce odrabiać lekcji. częstość danych zachowań uzależniają od częstości uzyskiwanych wzmocnień. Jednak dla organizmu pozbawionego możliwości ruchu. P r e m a c k. Aby to zrealizować organizm może wykonać szereg innych. że każdy organizm w danym czasie doświadcza określonej hierarchii czynności. Narzuca się tu nieodparcie analogia do ludzkiego wysiłku ukierunkowanego na zdobywanie pieniędzy. to mama sugeruje:” Odrób lekcje. tym więcej drzew”. W naturalnym środowisku widok lwa jest dla np. Można jednak bodźce obojętne tak uwarunkować. np. Uczeń Skinnera R. pracy. Zasadę tę potwierdzono również w badaniach laboratoryjnych. a uciekają jedynie wtedy.

Poczeka na dobry humor przełożonego. gdy osobnik jest karany i nie ma żadnej możliwości . Wyniki badań Skinnera znacząco wpłynęły na społeczne zachowania ludzi. Uczą przy tym. Zjawisko to badał i szczegółowo opisał M. gdy znika groźba kary. Nikt rozsądny nie pójdzie do dyrektora firmy z prośbą o podwyżkę płacy. Pojawi się wtedy e f e k t n a d m i e r n e g o u z a s a d n i e n i a. jest zupełnie bazzasadne. że gdy nie świeciła. Takie połączenie metod postępowania ma tę zaletę. gdy nagroda jest odbierana jako podkreślenie kompetencji osoby. Mandat za przekroczenie szybkości skłania kierowcę jedynie do uważnego wypatrywania ustawienia patroli policyjnych. Jednym z bardzo groźnych społecznie i osobowościowo następstw karania jest w y u c z o – n a b e z r a d n o ś ć. to jaka będzie jej reakcja? W przypadkach.Okazało się. przyczynili się do popularności wychowania bez kar. walorów jej czynności zachowanie takie zostanie wzmocnione. Układ wzmocnień: bodziec dyskryminacyjny-zachowanie sprawcze-skutek nazwał Skinner z b i e ż n o ś c i ą t r ó j c z ł o n o w ą. dyskr). co do połowy XX wieku było praktyką nagminną. zachowań agresywnych. wiedząc. wprawdzie zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia ukaranej reakcji natychmiast po jej wystąpieniu. Ludzie wielorako wykorzystują bodźce dyskryminacyjne. Kary. a nawet nienawiść do osób lub instytucji je stosujących. A ta musi być stale uatrakcyjniana. M a i e r. mimo uprzedniego wzmacniania dziobania w przycisk. Efekt nadmiernego uzasadnienia znamy dobrze z obserwacji realnych sytuacji życiowych. Pojawia się więc problem efektu łącznego działania dwu lub kilku czynników warunkujących. dowodził. Jeżeli natomiast dodatkowe wzmocnienie jest jedynie dodaniem czynnika skutek będzie odwrotny. opłacanie zabawy. że zwierzęta uczą się nie tylko reakcji. Skinner i jego zwolennicy. Gdy zaproponowano dzieciom. premie motywacyjne piłkarzy muszą stale rosnąć. na zasadzie naśladownictwa. Dotyczy to przede wszystkim procesów nagradzania i karania. upowszechniając argumentację przeciw karaniu. że szef jest wściekły z jakiegoś tam powodu. osoba X czyta wiele książek. w którym mu płacą za takie właśnie uganianie się. Jeżeli np. którzy usiłują dodatkową nagrodą skłonić malucha do spożywania posiłków. Ostatnie sformułowanie wskazuje. Czynność dodatkowo wzmacniana traci swą atrakcyjność i właściwość wzmacniania na rzecz wprowadzanej nagrody. zaprzestano bicia uczniów. Młodzieniec. W szkołach np. Osoby operatywne społecznie zazwyczaj przygotowują sytuację tak. Wielki błąd popełniają także rodzice. ale i tego jak się zachowywać w danej sytuacji. Karana reakcja zazwyczaj pojawia się powtórnie. ale nie eliminuje jej na przyszłość. bawiły się rzadziej tą zabawką. natomiast kara. bawiącym się atrakcyjną zabawką. budzą niechęć. Występuje ono w takich sytuacjach. gołębie nie wykonywały tej czynności. która doprowadziła do zastosowania kary. że nagradzanie jest skuteczniejszą metodą modelowania zachowań. od wyraźnego łączenia zachowania i kary. S e l i g m a n i S. to wskazane byłoby jednoczesne nagradzanie za zachowanie alternatywne. Jeżeli zachodzi konieczność karania. i zostaje za to pochwalona. Bodziec dyskryminacyjny pozwala rozróżnić sytuację już przygotowaną do działania od nieprzygotowanej. którym za to nie płacono. by sprzyjała wywołaniu odpowiedniego zachowania. przestaje tak się zachowywać w klubie. że dotkliwe kary są skuteczniejsze od łagodnych. Wniosek stąd taki. który z zapałem ugania się na boisku za piłką. Przekonanie. ale nie do ograniczania szybkości jazdy. niż dzieci. Skuteczność kar natomiast zależy od poczucia winy. od bezpośredniego wystąpienia kary po reakcji. Inaczej zapał do gry gwałtownie zmaleje. Prezentowany autor był zdecydowanym przeciwnikiem karania. że ukazuje drogę wyjścia z sytuacji. najczęściej źle stosowane.125 (bodź. że czynniki warunkujące mogą zwiększać swą skuteczność pod wpływem działania innego czynnika. Stosowane w formie kar fizycznych bywają nawet niebezpieczne. nowego zachowania.

Ostatni charakteryzują takie cechy jak apatia. Jak w tym ujęciu przedstawia się wyuczona bezradność? Pies. Następstwem wyuczonej bezradności w sferze społecznej będzie degradacja społeczna. przeskakiwanie do części za przegródką. Wielu psychologów nie zadowoliło się radykalnym programem behawiorystycznym badania uczenia się i zajęło się studiowaniem form uczenia się poznawczego. siły motywacji. Kuli się więc. nie uczy się kojarzyć własnych zabiegów z osiąganymi rezultatami. popiskują i przyzwyczajają do znoszenia tych dokuczliwości.Za ziemniaki otrzymuje grosze. Podobnie pracownik poddany mobbingowi. narkotyki lub. jest trudno usuwalną.. wbrew jego osobistej opinii. Cokolwiek nie zrobi nie może uzyskać środków na ogrzanie mieszkania.życie skoszarowane.126 uniknięcia kary. niezależnie od jego formy i skutków. Ich zachowanie rażąco odbiega od obserwowanego u zwierząt. W laboratorium aranżuje się taką sytuacje umieszczając zwierzęta w klatce z podłogą podłączoną do sieci elektrycznej i co pewien czas stosuje się bolesne uderzenie prądem. smutek. Uczenie się poznawcze. Wyuczona bezradność występuje także u ludzi. za zborze. doznających po raz pierwszy uderzenia prądem w klatce z przegródką. wolnej od szoku. Wprowadzenie psa do klatki z przegródką nie zmienia znacząco rozumienia sytuacji. popada w bezczynność. Młodzieniec. Świadczy o tym rozpoznawanie reguł czasu wzmacniania i dostosowania intensywności zachowania do występowania wzmocnień lub zjawisko blokowania dodatkowego bodźca. Pozostaje mu wtedy ucieczka w alkohol. których nie da się uniknąć. jeżą. Szok wyzwala próby ucieczki z „miejsca bólu”. przekonał się. przejawiające się m. radio lub telewizor. a ta. wskazywały na istotną rolę procesów poznawczych w uczeniu się zwierząt. natomiast w sferze osobowości wystąpi osłabienie zdolności poznawczych. czego pragnie. mleko i inne. który niczego nie musi zdobywać. za która nie występują uderzenia prądem. Odkrycie uczenia się utajonego (wspominaliśmy o nim na początku rozdziału). Wyniki badań Skinnera. który wytworzone produkty rolne próbuje sprzedać. otrzymanych w badaniach warunkowania instrumentalnego.. niechęcią podejmowania działań i tzw. Po pewnym okresie czasu wprowadza się je do klatki przedzielonej przegródką. przyzwoite ubranie. deficyt emocjonalny. że wszystkie jego reakcje prowadzą do tego samego: uderzenia prądem. Poddano również reinterpretacji z punktu widzenia poznawczego szereg wyników. otrzymuje bezzwłocznie. a w konfrontacji z sytuacjami realnego życia staje bezradny. zwierzęta tak doświadczone nie próbują przeskakiwać do części bezpiecznej. co . lękliwość Zatem przedstawione objawy w znacznym stopniu są zbieżne z symptomami depresji. niedostatek w zastygłej bezradności. „Przyjął” więc hipotezę bezradności. wszystko. biernie poddaje się swemu losowi. otrzymujący uderzenia prądem. Zwierzęta kulą się. buraki. a także sformułowanie hipotezy o tworzeniu się mapy poznawczej w umysłach istot uczących się dało pierwsze impulsy do wieloaspektowych badań tego zjawiska. jak szczur w klatce i znosi zimno.in. raz utrwalona. karany przez niegodziwego szefa za każde postępowanie. Mimo to. Do wyuczonej bezradność może również prowadzić życie w cieplarnianych warunkach.podobnie. wolnym uczeniem się. Możemy sobie wyobrazić ubogiego chłopa.

że uczymy się postrzegania kształtów. który nigdy przedtem nie był w terenie nie zalesionym. a czas przed kolejnym włączeniem prądu wykorzystują na odpowiednie przygotowanie się na jego działanie. D. innym razem był zawieszony wysoko pod sufitem i szympans nie mógł go sięgnąć. L i n d – s a y. wyruszył samochodem poza obszar leśny. U c z e n i e s i ę p r z e z w g l ą d (insight) badał i opisał W. Początkowo próbowały sięgnąć po owoc drogą naturalną. Badane zwierze umieszczał w klatce i na różnorodne sposoby utrudniał mu sięgnięcie po ulubionego banana. sądzili. Kiedy usłyszał. tekturowych ścianach. dostrzegł w pewnym momencie grupę jakichś drobnych istot. Po kilkakrotnym przyjrzeniu zaczynamy wyraźnie rozróżniać cechy poszczególnych jednostek. J. Kenge. że są to bawoły roześmiał się i złościł. twórca t e o r i i o p t y k i e k o l o g i c z n e j utrzymuje. J a c o b s). spowodowane zmiennością wielkości spostrzeżonych istot. Jego technika eksperymentalna była podobna do ówcześnie stosowanych. że uczenie się następuje w wyniku aktywnej eksploracji środowiska. widząc po raz pierwszy fotografię nie dostrzegają na niej przedstawionego obiektu. I jest to efekt uczenia się percepcyjnego. ale stale oznakowaną tym samym symbolem.T u r n b u l l a. H. uniemożliwiające zdobycie banana. Kenge. że z niego się żartuje. Podobny eksperyment przeprowadzono na ludziach (J. Jego zdaniem system percepcyjny podlega ewolucji. W obu więc grupach pojawiły się odmienne hipotezy poznawcze. D. Na zewnątrz klatki leżały w różnej odległości kije. znajdowały się przyciski. Rozpoznanie następuje w wyniku uczenia się. widziana po raz pierwszy wydaje się niezróżnicowaną. nie nauczył się postrzegania perspektywicznego. Znany jest opis zdarzenia. więc nie widzą sensu podejmowanie jakichkolwiek działań. w jego środowisku zjawisko to nie występowało. Następnie uczono szczury różnicować bodźce i wybierać drogę do pokarmu. Jego istotę dobrze oddaje eksperyment E. Gdy to nie przynosiło rezultatów . Kohler obserwował jak szympansy uczyły się przezwyciężać przeszkody. W miarę zbliżania się do stada „małe robaczki” wyraźnie rosły i rosło zdumienie Kenge. że zachowanie też pozostaje niezmienne. przedstawiony prze z antropologa C. wielkości i innych cech. wraz z pigmejskim przewodnikiem Kenge. Ludzie nie mający kontaktu ze współczesną cywilizacją. krótki w zasięgu ręki. W pomieszczeniu umożliwiającym uderzanie prądem. to istnieje małe prawdopodobieństwo zmiany zachowania. Raz owoc leżał za kratami klatki poza zasięgiem ręki. W.(P. G i b s o n. J. zebrali wiele dowodów na to. G i b s o n. dłuższy nieco dalej. A. Zupełnie inaczej reagowali ludzie. szybciej uczyły się wyboru właściwej drogi.127 powoduje. T h o r n t o n i P. pozwalała uniknąć takiego doznania. których kombinacja użycia. ż czują się bezradni. że szczury. W klatce znajdowały się skrzynki. Zapytał więc badacza co to za istoty. która hodowała jedną grupę szczurów w klatce o białych. jak środowisko oddziałuje na organizm. mieszkaniec dżungli. U c z e n i e s i ę p e r c e p c y j n e jest jedną z form uczenia się poznawczego. a pytani o przeżycia w tej sytuacji stwierdzali. Pod wpływem uczenia się zwiększa się dokładność spostrzegania Grupa Japończyków. że w takiej sytuacji musi istnieć możliwość kontroli uderzeń. N o r m a n). którzy nie doświadczyli niepowodzenia. K o h l e r. a drugą w klatce o wzorach kół i trójkątów. Około 60% badanych nie udało się znaleźć pożądanej kombinacji. dostosowuje się do rozpoznawania środowiska i dlatego proces uczenie się można właściwie zrozumieć śledząc to. Autor ten. W czasie pierwszej wojny światowej przebywał on na Tenerifie i okoliczność tę wykorzystał do prowadzenia badań nad uczeniem się i myśleniem szympansów. Jeżeli zmiana rozkładu wzmocnień jest trudna do wykrycia. Psychologowie. mniejsza i większa. prowadzący badania międzykulturowe. Czynnik poznawczy odgrywa w tym istotną role. Wyniki badań jednoznacznie pokazały. różną w poszczególnych próbach. hodowane w klatce ze wzorkami. wyciągając rękę lub doskakując.

Obowiązują przy tym następujące reguły: 1. Następuje to nagle i nie ma związku z poprzednimi próbami. że uczenie się następuje w rezultacie zrozumienia struktury sytuacji. jaki wystąpił między Kohlerem a Thorndikiem. Czy pożądany wynik osiąga się po serii prób i błędów. Lokomotywa może przesuwać oba wagoniki jednocześnie. W momencie startu lokomotywa L stoi w zajezdni.Lokomotywa może poruszać się po całym torze. niemniej jego poglądy ukierunkowały dociekania nad uczeniem na tory psychologii poznawczej. wglądu? Na niżej zamieszczonym rysunku elipsa przedstawia tor. F. Konkluzją eksperymentu było stwierdzenie. Znaczące są tu badania N . Analogiczne procesy prowadziły do użycia skrzynki lub zestawienia dwu. by znalazły się one na miejscach. Kształtuje się w i e d z a organizmu. a wagonik 2 w punkcie 1). z której wychodzi ślepa bocznica B. Zadanie polega na przesunięciu wagoników lokomotywą tak. dotyczące nabywania wiedzy i różnicowania bodźców.Wagoniki nie mogą przejeżdżać przez tunel. H e b b a. D. Hebb podkreśla. jedną na drugiej. odpowiadających ich numerom. Oba może przesunąć na bocznicę.128 zwierze wierciło. Jest on zastrzeżony wyłącznie dla lokomotywy. a Kohler stał się jej zapalonym krytykiem.Lokomotywa wyjeżdża z zajezdni i po wykonaniu zadania wraca do niej. Nabywa przy tym potencjalnych możliwości reagowania na to. Można to osiągnąć przez analizę własnego uczenia się rozwiązania niżej przedstawionego problemu ustawienia wagoników. czyli tendencja do reagowania w określony sposób. co spotka w przyszłości. z zajezdni Z do tunelu T i z powrotem do zajezdni. czy też w wyniku nagłego olśnienia. Zaczęto badać wpływ różnych czynników. kształtującej nastawienie. Ramka 17 Proponuję Czytelnikowi samodzielne rozstrzygniecie sporu. 4. wybierania jednego z wielu możliwych. Wiedza działa podobnie do instrukcji. że zwierze lub człowiek w warunkach naturalnych uczy się nie jednego. rozglądało. ale na bocznicę tylko p o p y c h a wagoniki nie może ich wciągać 2. po którym przesuwa się wagoniki (oznaczone kwadratami 1 i 2). wagoniki są ustawione w punktach 1 oraz 2 (wagonik 1 w punkcie 2. Przebieg uczenia się zależy od złożoności struktury i zdolności organizmu do jej rozeznania. M a i e r a nad oddziaływaniem nastawienia na ułatwienie uczenia się. lecz wielu sposobów reagowania na dany przedmiot. drapało i nagle łapało kij i strącało banana. 3. że Kohler popełnił kilka błędów metodologicznych. ułatwiających restrukturalizację wyobrażeń sytuacji. Te stwierdzenia podważały teorie uczenia się poprzez próby i błędy Thorndike’a.R. Dalsze badania uczenia się szympansów pokazały. Jeżeli badanemu pokażemy cyfry 8 oraz 2 i .

to usłyszymy w odpowiedzi „Dziesięć”. Miało to sfrustrować badane dzieci. A. T. kierowca prowadzi samochód 24 godziny bez przerwy. to nie powiemy. patrz: M. a potrzebami i oczekiwaniami jednostki. Zdobywana wiedza powoduje „przestawienie się centrali” tak. „to jest twardziel”.129 polecimy „Dodaj”. nie odpręża. że wywiera ona wpływ na wiele potencjalnych reakcji. Aby dokładniej poznać ten proces podjął badania eksperymentalne.(Obszerniej. który kija nie widział. Zadanie motywuje do działania. w wyniku którego zwierze reaguje na każdy z dwu oddzielnie występu jących BW.. 36 dziewczynek i 36 chłopców. W pomieszczeniu eksperymentalnym znajdowały się rozmaite zabawki. Po fazie obserwacji zachowania modelu pokazano dzieciom atrakcyjne zabawki. mężczyznę lub kobietę. wzbogacają umysłową reprezentację świata. bił ją młotkiem. w tym plastikowa lalka Bobo. niż poprzednia reakcję. nie popija płynu. prowadzi nie tylko do uczenie się reagowania na nowe połączenia bodźców. kształtujące się w trakcie uczenia się. z Przedszkola przy Sanford University podzielono na grupy eksperymentalne i kontrolne. „bo były przeznaczone dla innej grupy”. Różne właściwości zadania powodują swoistą recepcję bodźców. a inne tego. np. określających nowy układ stymulacyjny. T o m a s z e w s k i określił je jako rozbieżność pomiędzy rzeczywistością. ale nie pozwolono bawić się nimi. . że bardzo często naśladują one swych ojców i przyswajają ich sposób bycia. Przydzielone do grup eksperymentalnych obserwowały zachowanie dorosłego człowieka (modela). Materska: Wstęp . Inne będą reakcje szympansa. Reguła delty występuje zarówno w uczeniu się zwierząt jak i ludzi. Ross . indywidualne i zbiorowe.. dorywcze i perspektywiczne.5 metra.m o ś c i. U c z e n i e s i ę p r z e z o b s e r w a c j ę jest odmianą uczenia się poznawczego. stało się podstawą wyjściową k o n e k c j o n i s t y c z n e g o modelu uczenia się. przy tym nie je. przewracał Bobo. Opisane procesy pokazują jak niektóre elementy poznawcze. uruchamiają odpowiedni do cech zadania proces przetwarzania informacji i określają ustosunkowanie się jednostki do procesu realizacji. okładał pięścią. Wystąpienie błędu świadczy o rozbieżności pomiędzy oczekiwaniem a stanem faktycznym. Natomiast w uczeniu się człowieka istotnym elementem poznawczym jest z a d a n i e. intensywność której zmienia się w zależności od właściwości zadania i warunków jego realizacji. zwany przez niektórych psychologów r e g u ł ą d e l t a. Zmiana nastawienia wywołało inną. który bawił się kijem. Trwało to 10 minut. Bandurę. na osobiste i pozaosobiste . ale również do tworzenia wyobrażeń lub pojęć. wielkości około 1. Jeżeli np. A więc zadanie i jego właściwości w znacznym stopniu określa przebieg procesu uczenia się. D. o złożonej sieci połączeń. określa sposób reagowania na bodźce i wyznacza cel działania. że zesłabł z powodu długotrwałej pracy lub niedożywienia. nie śpi. Analogicznie działa wiedza. Pracując z dzieci z rodzin przestępczych Bandura zauważył. Jest to u c z e n i e s i ę k o r y g u j ą c e b ł ą d. Zwierzęta i ludzie nie uczą się reagowania na bodźce nie wnoszące informacji o sytuacji. zachowującego się agresywnie lub nie agresywnie. Cały ten proces jak i jego poszczególne elementy podlegają k o n t r o l i ś w i a d o. Ross i S. Model w pewnym momencie zaczynał zachowywać się agresywnie. podrzucał. że odpowiedzią będzie „Cztery”. Ale nowe polecenie „Podziel” sprawi. Dzieci. a także komentował zdarzenie: „chce jeszcze zarobić”.) Zadania można podzielić według różnych kryteriów. lecz wprowadzimy syntetyzujące określenie „przeciążenie” i nim posłużymy się wyjaśniając „zasłabnięcie” kierowcy. badaną i opisaną przez A. kopał. Uczenie się hebbowskie. Osiągnięty wynik może zadawalać lub skłaniać do dalszego poszukiwania sposobów osiągnięcia celu. Wynik operacji nie zmieni się pod wpływem powtórek. autogenne (własne) i narzucone przez innych. Ale błąd nie docenienia któregoś z nich powoduje uczenie się jego znaczenia. ale nie reaguje na ich łączne działanie. Ten stan rozbieżności.

Jest on możliwy w pewnych granicach dzięki poznaniu z a s a d. w którym bało wiele zabawek. rzadziej. Ludzie dorośli naśladują innych (innego) rozumnie. gdy nie spotykają się z przeciwdziałaniem wychowawczym rodziców i wychowawców. Wielu psychologów twierdziło i dostarczało dowodów na to. małp występuje przemożny pęd do naśladowania. ”agresywnych” i „nie agresywnych” i obserwowano swobodne wybory obiektów zabawy i zachowania uczestników. w tym w Kongresie Stanów Zjednoczonych. Ostrożniejsi psychologowie sądzą. gdy demonstrował ją film animowany. Eksperyment Bandury przypomniał i uświadomił badającym problemy uczenia się znaczenie naśladownictwa.in. Poznawanie wzorce w postaci osób cenionych i lubianych wpływa na zachowanie jednostek poznających. Kosmonauta. U niektórych zwierząt. wymagający identycznej reakcji R. iż umysł nabiera sprawności niezależnie od tego. nie mających walorów praktycznych. Zjawisko mody jest dobrą ilustracją tych prawidłowości. gdy 1) model jest atrakcyjny. Przedstawioną przez Bandurę wizję uczenia się nazywa się niekiedy t e o r i ą s p o ł e c z n e g o u c z e n i a s i ę. Kolejne badania. wspólnych dla wielu dziedzin aktywności ludzkiej. ze względów praktycznych. Dzięki temu liczne obyczaje są przekazywane z pokolenia na pokolenie. Okazało się. Jest to naśladownictwo. Wzbudziły przeto ogromne zainteresowanie. Jeżeli mamy związek S – R i wystąpi S1. ż e tak jest rzeczywiście. mianowicie wtedy. Osoby uczące się w szkołach pytają nieraz o sens przyswajania treści niektórych przedmiotów.Ta sama tendencja naśladowania przedstawiciela swojej płci wystąpiła u dziewcząt. mechaniczne.2 przypadków naśladowania zachowań agresywnych. określane jako t r a n s f e r p o z y t y w n y. Przypuszcza się zatem. w których zachowania modela żywego zastąpiono filmowym. dały zbliżone rezultaty.4 akta). że istnieje przekonanie. bowiem zwierzęta i ludzie często uczą się odpowiednich zachowań obserwując wykonywane czynności przez inne organizmy. że dokonuje się bez wzmacniania. gdy modela przedstawiano na filmie. Zjawisko transferu pozostaje w pewnym związku z generalizacją bodźca. to nastąpi szybkie przeniesienie wprawy. ćwicząc poruszanie się pod wodą. że nabyta wprawa w jednej dziedzinie przenosi się na inne. Chciano bowiem wiedzieć czy pokazywanie brutalnych scen w telewizji powoduje narastanie agresywności dzieci i młodzieży w realnym życiu. że dzieci wyraźnie naśladowały zachowania modeli. Różni się ono od instrumentalnego m. że oglądanie takich scen prowadzi do znieczulenia psychicznego. np. Czeladnik u majstra wiele uczy się przez podpatrywanie sposobu pracy. Chłopcy częściej zachowywali się agresywnie w zabawie jeżeli obserwowali modela płci męskie (średnio 104 akty agresji). Wykazano. Publikacja wyników prac Bandury zbiegła się w czasie z nasileniem prezentacji scen przemocy w telewizji amerykańskiej. Jest to sąd odwołujący się do analogii nabywania sprawności fizycznej. że wpływy pokazywanych obrazów są groźne. 2) gdy naśladownictwo pozwala uporać się z osobistymi problemami. gdy demonstrował ją model naturalny. Na każdego chłopca przypadło średnio 38. obojętności na ból i cierpienie i zachowań agresywnych. koszykarz szybciej nauczy się grać w piłkę ręczną. Wyraźnie naśladowano przemoc.130 Następnie wprowadzono je do pokoju. T r a n s f e r ć w i c z e ni a. na dziewczynkę-12. podobnie jak u małych dzieci. służy poznawczemu m o d e l o w a n i u ich zachowania. szybko zapominanych. a jeszcze słabiej. Wielu zachowań społecznych uczymy się obserwując postępowanie innych osób. nie potwierdzone rzetelnymi badaniami. na jakim materiale się ćwiczy. Jeżeli z kolei na bodziec S trzeba będzie reagować . nieco słabiej. nabywa umiejętności bycia w sytuacjach obniżonego działania siły grawitacji. niż uprawiający strzelectwo itp.7 przypa-dków. I to jest istota transferu. Pamiętając o złożoności zagadnienia (wiedza ma nie tylko praktyczne znaczenie) powiedzmy. jeżeli modelem była kobieta (48.

Włodarski (red): Psychologia uczenia się. Niechże ta hiperbola stanie się wprowadzeniem do problematyki kolejnego rozdziału. Drugi pogląd nie wydaje się być przekonywującym. jak dotychczas. Galloway: Psychologia uczenia się i nauczania. Warszawa. . 1970 r. Z a s a d y u c z e n i a s i ę są przeto jednym z elementów transferu wprawy. kwalifikujemy jako emocje. ale nie potrafiliśmy. Każdy zatem czynnik ubarwiający. Jak dotychczas zaznaczyły się w psychologii dwa odrębne poglądy. Do kategorii uczuć zalicza się przeżycia estetyczne. uczucia i emocje różnią się jedynie stopniem intensywności. religijne. Warszawa. Określmy na początek relację pomiędzy pokrewnymi terminami „u c z u c i e” i „e m o c j a”.131 w nowy sposób. Inteligencja emocjonalna pisze. Mimo to kierownicy instytucji i przedsiębiorstw poszukują ludzi wykształconych i chętnie im powierzają wykonywanie prac. którzy opanowując określony sposób urzędowania nie mogą przystosować się do wymagań „nowych czasów”. czyli utrudnienie w nabyciu wprawy posługiwania się reakcją R2. impulsywny i potężny. Drugi sposób postępowania wydaje się być bardziej pomocny rozpoczynającym studiowanie psychologii. Literatura zalecana. Według drugiego. Warszawa. która nie zawierałaby usterek lub uchybień.J.W. w tym uczucia. J. autor pracy pt.C. Warszawa. PWN. skłonny do zadumy i refleksji oraz emocjonalny. to wystąpi t r a n s f e r n e g a t y w n y.WsiP. PWN. nie wykazano też silnego wpływu jednej wysokiej sprawności na poziom innych sprawności. R. nadający barw życiu. moralne.1998 r. poprawnie zdefiniować tego terminu. intelektualne. Rozdział IX Emocje i stres. Prawdopodobnie korzyści takiego rozwiązania wynikają z faktu szybszego uczenia się ludzi wykształconych. niekoniecznie zgodnych z ich kierunkiem wykształcenia. natomiast ich istota jest tożsama. PWN. Utrudnia to transfer negatywny.1988 r . bardziej tradycyjnym. Zgodnie z pierwszym. w miarę zwartą całość. Często narzekamy na nie elastyczność urzędników. Anderson: Uczenie się i pamięć. Zjawisko transferu nie jest dokładnie poznane. Zjawiska te możemy obserwować w realnym świecie. teraz przyszła kolej na poznanie emocji. uczucia są bardziej subtelnymi przeżyciami niż emocje i są mniej zależne od kontekstu sytuacyjnego. 1998 r.Z. że ludzie mają dwa umysły: racjonalny. Dotychczas zajmowaliśmy się problematyką poznawczą. Z. . W tej sytuacji wielu autorów unika definiowania tego terminu i przedstawia problematykę emocji referując poszczególne zagadnienia. ułatwiającymi rozumienie istoty zjawiska i łączenia problematyki emocji w jedną. . Niekiedy określa się emocje jako s t a n p s y c h i k i. rozumu. Przyjemne uczucie „głaskanego” podniebienia skłania ludzi do spożywania kawioru i jest ono tylko słabszą siostrą doznań. Buduchowska. mimo. Czym są emocje? Wiemy o tym z autopsji. Powiada się. że bez emocji . Inni posługują się określeniami naprowadzającymi. V a n B r a k e l sporządził zestawienie 22 najbardziej rozpowszechnionych wśród psychologów definicji emocji i po przeanalizowaniu ich treści nie znalazł żadnej takiej. reakcją R2. Włodarski: Psychologia uczenia się. świadomy. że czasami działający nielogicznie. Daniel Goleman. odczuwanych w trakcie zaspokajania dokuczliwego głodu. niż nie wykształconych.

Powiada się. Dynamika tak kształtowana także tworzy kolorystykę życia.pogardę. objawami fizjologicznymi emocji i doświadczeniem (przeżywaniem) i inne. Myśl tę ilustruje niżej zamieszczony obraz koła emocji. którzy prosili 200 kanadyjskich studentów o wymienienie wszystkich znanych im określeń emocji. pogrupowanych w przeciwstawne pary. Nie osiągnięto jednak zgodności poglądów w kwestii listy tych emocji. A. co zewnętrzne przeniesiono na świat umysłu. łącząc się tworzą e m o c j e w t ó r n e. Emocje (silne) zmieniają strukturę planów działania i wpływają na relację jednostki i otoczenia.132 życie byłoby szare. niektóre tylko jednorazowo. P i e r w s z a. N. Rozmieszczone w kole w postaci sąsiadujących i przeciwstawnych oktaw oddają myśl Pluchika o bliskości i przeciwieństwach emocji. zatem definicje takie nie w pełni ułatwiają rozróżnić emocje od nie emocji. akceptacja i strach składają się na uległość. genetyczne uwarunkowanie programów reagowania. znany specjalista z tego zakresu. przedstawia mu się jedynie prototypy podstawowych emocji. wrodzonych e m o c j i p o d s t a w o w y c h. R. przypisując emocjom właściwość ubarwiania przeżyć. Pojawiająca się emocja staje się kryterium oceny pozytywnej tego. zaliczył do tego zbioru 8 emocji. strach. Wskazują na to badania B. Są to radość-smutek. F e h r a i J. Po drugie wyliczenie nazw emocji przedstawia ich „objawowość. radość i oczekiwanie dają optymizm. co sprzyja jednostce lub negatywnej faktów niesprzyjających jej dążeniom. głód. spójność pomiędzy ekspresją. że emocje to przeżycia takie jak radość. Czy możemy mieć pewność. różnorodnego uwarunkowania. . Po pierwsze. A to może być źródłem nieporozumień i błędów. o wielce skomplikowanym układzie strukturalnym i zróżnicowanych cechach formalnych.in. położone w kole obok siebie. Bliskie. D r u g a to właściwość wyzwalania działania i zdolność nadawania priorytetu działaniom zgodnym z emocją. aczkolwiek istotnych kłopotów. jak widać. jeden z lepszych znawców prezentowanego problemu. R u s s e l l a. I ten schemat spostrzegania tego. Znawców problematyki emocji są zgodni w tym. zdziwienie-oczekiwanie i akceptacja-wstręt. P l u t c h i k. pozostawia się czytelnikowi określenie treści owego „itp. F r i j d a. nie określając ich istoty. Jaki wniosek wypływa z tych rozważań? Taki. Podejmuje się też próby budowy enumeracyjnej definicji emocji. jednolite i nieciekawe One to zabarwiają życie różnymi odcieniami przyjemności i przykrości. Przedstawiono wiele kryteriów wyróżniania emocji podstawowych. sądzi. to tworzenie podstawy ocen ważnych dla jednostki zdarzeń. wyraźna analogia do spostrzegania świata naturalnego. T r z e c i a to subiektywnie odczuwany stan umysłu. że trzy właściwości określają istotę emocji. sztywność ekspresji. mieszanka strachu i zdziwienia daje odczucie goryczy. że istnieje kilka ewolucyjnie ukształtowanych. że próby zdefiniowania emocji ujawniają nam to. Taki sposób definiowania przysparza specyficznych. Występuje tu. że wszystkie wymienione określenia dotyczą emocji? Chyba nie. gniew. wspólnych dla ludzi różnych kultur i środowisk. pożądanie seksualne itp. a barwy odbieramy jako radosne jego upiększenie. Ludzie dążą do przedłużania czasu trwania przyjemności i jego skracania w przypadku przykrości. np. Wymieniono 383 odrębne nazwy.”. ból. gniew i wstręt . a całe bogactwo odmian pozostawia w domyśle. m. wpływający na procesy somatyczne organizmu i działanie. nie lubimy jego szarzyzny.iż są one zjawiskiem o wielu właściwościach. strach-gniew. Uchybienia tego próbują uniknąć budujący definicję według wzorów klasycznych. pragnienie.

133

Nie wszyscy badacze akceptują ten model układu i współzależności emocji. C. I z a r d np. wyróżnia 10 emocji podstawowych: radość, zdziwienie, gniew, wstręt, pogardę, strach, wstyd, poczucie winy, zainteresowanie i podniecenie. Rozbieżności zapatrywań, dotyczące zestawu emocji podstawowych, siłą rzeczy muszą prowadzić do powiększania różnic w kwestii zestawu i kompozycji składników emocji wtórnych. Radość i akceptacja to według Plutchika składniki miłości, natomiast Izard dopuszcza dwie możliwości aktualizacji miłości z połączenia: 1) radości i zainteresowania oraz 2) radości i podniecenia. Rozbieżności w kwestii właściwości emocji wtórnych świadczą o poziomie trudności, z jakim badacze mają do czynienia w badaniach emocji. Zróżnicowanie emocji jest bardzo wyraźne przy wysokim poziomie ich intensywności, natomiast zaciera się, staje się mało widoczne w stanach niskiego natężenia. Stanowi to jedną z przeszkód w badaniu i charakterystyce przedstawianych emocji. W praktyce obserwujemy zróżnicowane pod wieloma względami stany emocji. Jest to wynikiem zarówno różnorodności form ich występowania, jak i sposobu obserwacji. Nieco inaczej jawią się nam emocje własne, innych ludzi lub zwierząt. Jedną z cech je różnicujących jest z a b a r w i e n i e lub t o n a c j a. Używając tych kategorii mamy na myśli ogólne określenie odczuć p r z y j e m n o ś c i lub p r z y k r o ś c i. Mogą one współwystępować z różnymi emocjami, np. ból, zazwyczaj przykry w niektórych sytuacjach bywa odczuwany jako lekko przyjemny, albo nasilający doznawaną przyjemność. Te relacje wzajemne komplikuje dodatkowo to, że przyjemności mogą być aktualistyczne, doznawane w trakcie określonego procesu, lub wynikające ze wspomnień i wyobrażeń. Niekiedy wspomnienia przykrych wydarzeń są odczuwane jako przyjemne. W pamięci dokonuje się zmiana ram odniesienia ówczesnych doznań. Stany emocjonalne różnicują się również według kryterium i n t e n s y w n o ś c i i c z a s u trwania. Stany o słabej intensywności, szybko zmieniające się, o różnym czasie trwania to n a s t r o j e. Nie jest znana ich etiologia, mogą pojawiać niespodziewanie, pozornie bez przyczyny. Mogą wynikać z przyczyn wewnątrz organicznych i sygnalizować pojawienie się jakiegoś napięcia. Mogą też być następstwem działania czynników zewnętrznych, takich jak rodzaj pogody, spotkanie miłej i cenionej osoby, określone zdarzenie itp. Nastroje dzieci i młodych ludzi zmieniają się bardzo szybko, dziecko z sekundy na sekundę może przechodzić z płaczu do radości. Nastroje ludzi dorosłych są bardziej stabilne, a niektóre bywają długotrwałe. Nastroje depresyjne np. mogą trać tygodniami, a nawet miesiącami. Niezależnie od parametrów czasu i intensywności nastroje charakteryzuje tonacja. Zły nastrój jest stanem przykrym, towarzyszy mu niekiedy przygnębienie, obniżenie sprawności. W dobrym nastroju człowiek odczuwa radość, jest podniecony, energiczny. W krańcowych przypadkach popada w e u f o r i ę, czyli stan ponad normalnego podwyższenia dobrego nastroju. W z r u s z e n i a, to chwilowy stan wzmożonego przeżycia emocji, pojawiający się z reguły pod wpływem bodźców ze świata zewnętrznego. Wzruszamy się czytając literacki opis jakiegoś zdarzenia, oglądając obraz malarza-artysty, na widok cierpiącego kaleki, płaczącego dziecka czy skomlącego zwierzęcia. Wzruszenie, pomimo, że może być wywołane czymś przykrym, jest przeżyciem raczej pozytywnym, o wielowątkowej kompozycji. Nie mamy natomiast dobrego określenia przeżycia typu wzruszenie odczuwanego jednoznacznie negatywnie. Potocznie mówi się o „wnerwieniu”, „wkurzeniu” albo o rozłoszczeniu, czyli o jednolitej emocji. A f e k t y to stany intensywnego i krótko trwałego pobudzenia emocjonalnego. Niekiedy ich siła jest tego rzędu, ż opanowują one cały umysł, blokują wystąpienie innych doznań. Człowiek w afekcie nie panuje nad swoim zachowaniem, nie docierają do niego bodźce przeciwstawne do tych, które wywołały pobudzenie. Zanika racjonalna kontrola czynów. Afekty gniewu prowadzą

134

często do zachowań wulgarnych i agresji, zazdrości do natychmiastowego wymierzania sprawiedliwości, strachu do nie przewidywalnych, zaskakujących zachowań. Ze specyfiką afektywnego uwarunkowania czynów mają do czynienia sądy i w takich przypadkach muszą rozstrzygać o stopniu winy za popełniony czyn karalny. Afekty niekiedy nabierają niezwykłej intensywności i są określane mianem efektu patologicznego. F u r i a to niezwykle intensywny, krótkotrwały i niszczycielski wybuch emocji, szał, szaleństwo. Furie to w starożytnym Rzymie trzy boginie zemsty, okrutne mścicielki przelanej krwi i one symbolizują właściwości tego stanu emocji. N a m i ę t n o ś c i to silna, ukierunkowana i względnie trwała emocja, wynikła z upodobania i przywiązania do określonej formy aktywności. Są one ze swej istoty bardziej podmiotowe, niż przedmiotowe, bardziej charakteryzują osobę je przeżywającą, niż sytuację, która je wyzwala. Niektóre z nich są bardzo trwałe, są „namiętnościami życia”. Może to być np. namiętność do gry w karty, sportu, kolekcjonowania itp. Bywa namiętna miłość, żądza władzy, ale i namiętność skąpca, palacza i innych. Nie zależnie od formy bywa ona na tyle silnym motywem czynu, że czasami prowadzi do zachowań kryminalnych. Zdarzało się, że namiętni filateliści z chęci posiadania upragnionego znaczka popełniali zuchwałe kradzieże, a namiętni kochankowie dopuszczali się nawet zbrodni na swych wybrankach. U c z u c i a są stanem zabarwionym emocjonalnie, ale nie sprowadzają się one do przeżyć czysto emocjonalnych. Są one zawiłą kombinacją elementów emocjonalnych, poznawczych (sensorycznych i intelektualnych), a także upodobań, nastawień, wartościowań. Emocje z reguły pojawiają się pod wpływem zdarzeń zewnętrznych, naturalnych lub społecznych, natomiast uczucia kształtują się także na tle procesów mentalnych i osobowości. Nie zanikają one przeto, podobnie jak emocje, po ustaniu działania przyczyny, lecz trwają raz krócej raz dłużej po jej zniknięciu. Często też powracają spontanicznie, bez widocznej przyczyny. Zmienności uczuć doświadczamy np. pod wpływem samooceny, wysoka wzbudza samozadowolenie, niskadezaprobatę, niezadowolenie z siebie itp. Pomiędzy pojęciami emocja i uczucie zachodzi relacja krzyżowania. Niektórych emocji nie nazwiemy uczuciami i niektórych uczuć nie utożsamimy z emocjami. Typowe emocje gniewu, strachu czy bólu jakościowo różnią się od klasycznych uczuć estetycznych, moralnych i religijnych. Istnieje natomiast klasa stanów psychiki o właściwościach charakterystycznych zarówno dla emocji jak i uczuć. Dobrze ilustruje ten stan rzeczy zjawisko miłości. Tak zwany cool sex, efekt popędu seksualnego jest redukcją napięcia emocjonalnego, natomiast miłość platoniczna jest czystym uczuciem uwielbienia, zachwytu, przyjaźni, kombinacją doznań wolnych od afektywności. Miłość pełna, łącząca ludzi kochających się, zawiera w sobie zarówno emocje jak i uczucia, tworząc niepowtarzalną tonację przeżyć. Niektóre uczucia, przede wszystkim estetyczne i religijne, są przeżywane kontemlacyjnie. Na ich treść składają się elementy oglądu, namysłu, roztrząsania, przemyśliwania. Przeżycia te mają tę właściwość, że nie prowadzą do działania, implikują bierność. Kontakt ze światem zewnętrznym zostaje ograniczony, osobnik kontemplujący koncentruje się na swoich doznaniach i przeżyciach, zamyka się w sobie. Trwa w tym stanie aż do momentu pojawienia się silnego bodźca zewnętrznego, zmieniającego nastawienie. Stany krańcowo intensywnych uczuć określa się jako ekstazy, uniesienia uczuciowego. Pojawiają się one pod wpływem silnych wzruszeń, odpowiednich ćwiczeń, stosowanych np. przez mnichów tybetańskich lub jogów, praktyk ascetycznych, narkotyków i innych. W stanie ekstazy zostają ograniczone funkcje świadomości, doznania zmysłowe „bledną”, tracą swą wyrazistość, do świadomości docierają tylko te, które dotyczą treści ekstazy, występują zmiany czynnościowe organizmu: serce „zamiera”, oddech staje się niewyczuwalny, twarz kredowo

135

blada, ręce i nogi zimne. Niekiedy występuje i d e o p l a s t i a, wyobrażenia zostają wtedy odebrane jako wrażenia, ukazujące realny obraz świata. Pojawiają się omamy, złudzenia. Wizja cierpienia, bólu może prowadzić do wystąpienia różnorodnych znaków na skórze, a nawet stygmatów, ran ciała. Istnieją też ekstazy radosne, określane jako rozkosz ekstatyczna. Poznanie genezy i właściwości emocji i uczuć skłania do zaznaczenia analogii pomiędzy nimi a „drogą od dołu do góry” i „od góry do dołu” w procesie poznania zmysłowego. Emocje, to swoista „droga od dołu do góry” są one wzbudzane przez wydarzenia zewnętrzne, niezgodne z dążeniami jednostki, natomiast uczucia „spływają” z góry, oddają stan umysłu, przenosząc go na obiekty zewnętrzne. P o b u d z e n i e e m o c j o n a l n e. Co wywołuje emocje, jakie czynniki powodują to, że doświadczamy radości, smutku, strachu, gniewu lub obrzydzenia? Wiemy, że niektóre emocje maja biologiczne uwarunkowanie. Emocja bólu pojawia się w następstwie bodźca, działającego destrukcyjnie na organizm. Czy istnieją analogiczne bodźce, wywołujące emocje innych modalności? Eksperymenty prowadzone na szympansach pokazują, że gipsowy odlew maski pośmiertnej wywołuje u 1/5 obserwowanych zwierząt krzyk przerażenia i gwałtowną ucieczkę, u pozostałych mniej gwałtowne i zróżnicowane reakcje (D. Hebb).Podobnie silną reakcja, zarówno u szympansów jak i człowieka dorosłego występuje na widok węża, krwi, zmasakrowanego ciała. Niektórzy badani mdleli w czasie oglądania filmu, pokazującego operację chirurgiczną. Opisane bodźce są odbierane jako sygnały zagrożenia, są więc emocjogenne. Również intensywność bodźców ma określony wpływ na pojawianie się emocji. Bodźce bardzo słabe nie wywołują żadnych emocji, słabe i średniej mocy są odbierane jako przyjemne, a po przekroczeniu granicy określonej intensywności stają się nieprzyjemne. Dalsza intensyfikacja bodźca daje odczucia emocji krańcowo nieprzyjemnych, bolesnych. Tak jest odbierany np. bardzo silny hałas. Zjawisko zmiany emocjonalnego zabarwienia bodźca w zależności od jego intensywności nosi nazwę a l t e r n a c j i. Prawidłowość tę doskonale wykorzystują praktycy, zainteresowani kształtowaniem nastroju. Znamy przytulne kawiarenki, nastrojowe wnętrza kościołów o delikatnym świetle „witrażowym”, niektóre sale wystawowe dzieł sztuki itp. Nagle i niespodziewanie pojawiające się bodźce, a także obiekty szybko zbliżające się do postrzegającego są kolejną przyczyną pobudzania emocji. Wywołują one przeżycia negatywne i reakcje unikania. Oddziałują one w ten sposób do póty, dopóki stanowią zaskoczenie. W miarę ich powtarzania się pojawia się h a b i t u a c j a, czyli przyzwyczajenie do ich właściwości. (J. Reykowski) Przedstawione przyczyny występowania emocji pokazują, że są one skutkiem działania czynników świata zewnętrznego na organizm. Otoczenie jest tu czynnikiem aktywnym, organizm, w aspekcie doznań emocji, biernym. Są to zatem e m o c j e s t a n u b i e r n e g o. Ale z reguły organizm zdrowy jest aktywny, dąży do osiągania określonych celów życia. Na drodze ku nim napotyka różnorakie przeszkody i sytuacje sprzyjające. I one też stają się przyczynami pojawiania się emocji. Określimy je jako e m o c j e s t a n u a k t y w n e g o. Jeżeli są to utrudnienia w realizacji dążeń, występują emocje negatywne, takie jak gniew, smutek, złość, jeżeli sprzyjają podjętym działaniom wzbudzają emocje przyjemne ( radość, dumę i inne). Intensywność tych emocji zależy od ważności celu i stopnia osobistego zaangażowania jednostki w jego realizację. Stwierdzono np. wyraźny wzrost napięcia emocjonalnego u chirurgów wykonujących trudne operacje. W pewnych przypadkach siła emocji przewyższa siłę dążenia do zachowania życia. Niekiedy patrioci giną w obronie ojczyzny, a zakochani bez ,,wzajemności popełniają samobójstwo „z miłości”. Emocje pojawiają się niekiedy bardzo szybko, w ułamkach sekundy. Nie znaczy to, że są aktem, wręcz przeciwnie, są procesem o kilku fazach, niestety różnie rozumianych przez

136

poszczególnych specjalistów. Zdaniem N. Frijdy są to fazy: 1) oceny poznawczej, 2) wartościowania kontekstowego, 3) gotowości do działania i 4) zmiany psychologicznej, ekspresji, działania. Ocena poznawcza (ang. appraisal) jest w istocie wartościowaniem zdarzenia lub bodźca. Przypisana im ocena określa jakość emocji, wywołanej przez to zdarzenie. Wartościowanie kontekstowe to proces poznawania związków zdarzenia z aktualną sytuacją osobnika, jego planami działania, ich znaczeniem, atrybucją itd. Gotowość do działania przybiera różne formy (zbliżania, unikania, konfrontacji), wpływa na tworzenie planów działania i wybór dróg ich realizacji. Pojawiająca się emocja nie może być pozostawiona sama sobie, wytwarza napięcie. Które oddaje zwrot „Co z tym zrobić?”. Zmiany psychologiczne dotyczą przede wszystkim zmiany nastawienia, przeniesienie orientacji z innych na siebie. Świadczą o tym reakcje płaczu, śmiechu, gniewu lub strachu. Pojawiają się też odpowiednie do przeżywanych emocji formy ekspresji i działania. F i z j o l o g i c z n e o b j a w y przeżywanych emocji. Powszechnie wiadomo, że względnie silnym emocjom towarzyszą wyraźne fizjologiczne objawy emocji, takie jak kołatanie serca, zasychanie w ustach, pocenie się, rozszerzanie źrenicy i inne. Świadczą one o wystąpieniu reakcji alarmowej. J. L e D o u x wykazał, że w mózgu szczurów (zapewne i u człowieka) niepokojące informacje sensoryczne docierają bezpośrednio do ciała migdałowego, które ,„podrywa” organizm zanim kora mózgowa przeanalizuje informację. Uaktywnia się wtedy układ sympatyczny, pobudzający, mobilizujący organizm do wysiłku i działania. Zmienia się skład chemiczny krwi, zwiększa się w niej ilość cukru, wzmaga się wydzielanie hormonów, adrenaliny i noradrenaliny, w płucach zwiększa się absorpcja tlenu. Krew przepływa z organów wewnętrznych do mięśni. Tym zmianom wewnątrz organicznym odpowiadają symptomy zewnętrzne. Emocje powodują: - zmniejszenie oporu przewodnictwa skóry (reakcja skórno-galwaniczna) - zmiany w krążeniu krwi, występuje przekrwienie skóry twarzy i karku ( emocja gniewu) lub niedokrwienie, bladnięcie (emocja strachu), - gwałtowne bicie i przyśpieszony rytm pracy serca, - zmiany oddychania, wzrost stosunku czasu wdechu i wydechu, „chwytanie” powietrza, - rozszerzanie źrenicy (odruch źreniczny), - zmniejszenie wydzielania śliny, zasychanie w ustach, - reakcje pilomotoryczne (jeżenie się włosów, gęsia skórka), - tremor, drżenie mięśni, napinanie mięśni antagonistycznych. Badania s u b i e k t y w n y c h o d c z u ć pilotów samolotów bojowych pozwoliły uzupełnić ten obraz o szereg dodatkowych elementów. Poza tym ukazały częstotliwość występowania (dane w procentach) poszczególnych symptomów. Okazało się, że napięciu emocjonalnemu najczęściej towarzyszy kołatanie serca (89%), napięcie mięśni (86%),drażliwość, rozdrażnienie, gniewny nastrój (80%), nerwowe pocenie się (79%), lekkie mdłości (76%), wrażenie nierealności (69%), częste oddawanie moczu (65%), relatywnie rzadziej występowały amnezja szczegółów, dekoncentracja uwagi, poczucie słabości, omdlenie i inne. E k s p r e s j a e m o c j i realizuje się na wiele sposobów i przy użyciu różnorakich środków. Możemy je połączyć w trzy grupy: 1) w o k a l n e, 2) p o s t u r y i g e s t u oraz 3) m i m i – c z n e. Badaniem ekspresji wokalnych w czasie wypowiedzi oraz dokonywanej poprzez użycie nie lingwistycznych form, takich jak chrząknięcia, westchnienia, chlipanie, pauzy (nazwijmy je odgłosami) zajmuje się w o k a l i k a (Th,G.Grove). Głos ludzi wyraża emocje dzięki zmienności czterech parametrów: siły, wysokości (częstotliwości), barwy i melodii. Głos silny (donośny), o umiarkowanej częstotliwości, wyraża pewność, poczucie ważności mówiącego lub

137

doniosłość treści komunikatu, o neutralnym zabarwieniu emocjonalnym, jest odbierany jako nośnik informacji. Na co dzień słyszymy wiele wypowiedzi i odgłosów silnie zabarwionych emocjonalnie. Zabarwienie i melodyjność stają się w takich przypadkach wiodącym wskaźnikiem wyrażanych emocji. Względnie dobrze rozpoznajemy odgłosy bólu i wypowiedzi, formułowane w stanie bólu. Odczuwamy siłę ładunku emocjonalnego w donośnym wołaniu „Ratuuunku!” i groźbę krótkiego i stanowczego „Precz!”. Cichy, wabiący szept, lub ciepłe wyznanie tajemnicy też są powszechnie znane. Kombinacje czterech, wymienionych na początku ustępu właściwości, dają nieskończenie wiele możliwości wyrażania emocji. Drugą stroną zagadnienia jest zdolność rozpoznawania wyrażanych głosem emocji. Okazuje się, że w niektórych przypadkach nie jesteśmy w stanie określić na podstawie właściwości głosu typu emocji, którą on wyraża. Słysząc np. płaczące dziecko nie stwierdzimy czy płacze z głodu, bólu żołądka lub niedogodności ułożenia. Ale dobrze rozpoznajemy śmiech a także tonu wypowiedzi: ciepły, zimny, ostry, sarkastyczny, ironiczny i inne. Holenderscy badacze nagrali wypowiedź „od dwóch miesięcy w ciąży” w tonacji dziewięciu emocji: radości, zainteresowania, zaskoczenia, smutku, wstydu, strachu, pogardy, obrzydzenia i gniewu. Następnie odtwarzano je Tajwańczykom, Japończykom i Holendrom. Ostatni nieco lepiej rozpoznali wyrażane emocje, chociaż różnice nie były wyraziste, z wyjątkiem rozpoznania radości. Ostatnie rozpoznało poprawnie jedynie 25% Azjatów. Nie jest wykluczone i to, że na rozpoznanie emocji mgło wpłynąć wartościowanie treści wypowiedzi. P o s t u r a lub p o z a to ułożenie ciała w przestrzeni. Wskaźnikami odmienności postur są wychylenie ciała do przodu lub do tyłu, skrzyżowanie (lub nie) rąk, założenie (lub nie) nogi na nogę, rozluźnienie lub napięcie różnych części ciała i podobne. W naszej kulturze występuje około 30 postur. Są one odpowiedzią na stymulację z otoczenia a jednocześnie wyrażają stany emocjonalne osobnika je prezentującego. W sytuacji publicznego spotkania, niektóre osoby stojąc przed publicznością, trzymają ręce założone jedną na drugiej na wysokości brzucha (tzw. gest Hitlera), co wyraża niechęć otwarcia, wobec innych, kontaktu z nimi. Inni trzymają ręce w kieszeni, jest to typowa postura amerykańska, wyrażająca poczucie swobody, luzu. Niektórzy z upodobaniem zakładają ręce do tyłu, demonstrując w ten sposób emocje pewności siebie, władczego nastawienia. Ręce opuszczone wzdłuż ciała oddają powagę, koncentrację na czynności realizowanej. T. R. Sarbin i C. R. Hardyck posłużyli się tzw. figurami kreskowymi (ilustracja niżej) do przedstawienia czterech postur. Badani uznali, że wyrażają one emocje (1) powątpiewania, niepewności, (2) wyczekiwania, znudzenia, (3) smutku, żalu, (4) zdziwienia, pewności siebie. Badania te dowodzą tego, jak jest czytelne emocjonalnie ułożenie ciała względem współrzędnych

Niektóre formalnie identyczne gest mają różne znaczenie nawet w kulturowo bliskich sobie krajach europejskich. Mięśnie. Badając ekspresje mimiczną naukowcy próbują skatalogować wszystkie ruchy wyrazowe. charakteryzują się kuleniem.4) pogardy i lekce-ważenia (gesty obsceniczne). natomiast gesty są kulturową adaptacją biologicznych możliwości wyrazu.Ekman tworząc system FACS (Facial Action Coding System. Ta niejednoznaczność gestów doprowadzała niejednokrotnie do niemiłych ale i zabawnych nieporozumień. Takiej próby podjął się P.System kodowania Ruchów Mięśni Twarzy). Przeciwne cechy określają postury gniewu. np. Gest kółka palca wskazującego i kciuka w USA znaczy tyle. poznać ich współwystępowanie i opisać mechanizm ekspresji mimicznej.. Posługiwanie się językiem gestów wymaga więc pewnej ostrożności. uniesione w górę ramiona zwycięzcy zawodów sportowych.138 Postury.Potakujące i przyzwalające europejskie skinienie głową w Pakistanie. we Włoszech i Francji. naprężone mięśnie. W tym ujęciu byłyby one wyrazem emocji poszczególnych modalności. odchylone ramiona. braku zgody..3) rozpaczy lub żalu. co OK. aczkolwiek niejednoznacznych dla odbiorców. oznakami wycofywania się. M i m i k a to środek ekspresji emocji poprzez układ mięśni twarzy i wygląd oka. które odgrywają doniosłą rolę w kontaktach z innymi. Możemy zatem przedstawić gesty z punktu widzenia ich przystawalności do poszczególnych emocji. Natomiast emocje „ksobne” nie są sygnalizowane tym sposobem. pomniejszaniem postaci organizmu. badacze rozpoznali 360 układów mięśni twarzy.Obsługa tego systemu jest niestety praco i czasochłonna. Opracowane komputerowe . wyrażające lęk lub przygnębienie. rozpoznawalnych i kojarzonych z odpowiednimi emocjami. kurczą się lub rozluźniając tworzą owe układy. Nie wszystkie emocje podstawowe są wyraziście prezentowane w języku gestów. zjeżony włos wzbudza u przeciwnika wrażenie wielkiego obiektu i skłania do respektu. np. Jest to środek wielorakich możliwości. nawet politycznych. Doznawane emocje wyrażamy odpowiednim g e s t e m. bowiem nie ma takiej potrzeby.. gest „załamywania rąk. w Niemczech natomiast jest wyrazem pogardy i poleceniem całowania w . 2) gniewu (zaciśnięta pięść). wariantów wyrazów mimicznych. Rozpow-szechnione są gesty: 1) radości. Postury są formą ekspresji uwarunkowaną głównie biologicznie. Właściwość ta przysługuje tylko tym. Turcji i innych krajach azjatyckich jest wyrazem zaprzeczenia.

życzliwość. ogólnie-niemiłe uczucia. niż wyraz mimiczny. Ekspresja mimiczna. Wskaźnikami tego wyrazu są m. Wiele układów występuje wtedy. R. Zajonc i współpacownicy pokazali. nie tylko mimicznej. gdy jesteśmy silnie zaabsorbowani czynnością wiodącą. są mniej oszukańcze niż deklaracje słowne. Badani Zajonca czytali tekst. autentycznej życzliwości zanika powoli. złośliwcy ściągnięte usta. W sferze czoła środkami wyrazu emocji są ruchy brwi i marszczenie skóry (zmarszczki poziome i pionowe). Ostatni jest elementem maski. według Zajonca wymaga ono także odwołania się do procesów neurofizjologii. Wyjaśnienie tego zjawiska jest dość skomplikowane. O stanie emocji „mówi” także wyraz oczy. Później oceniali w skali przyjemny-przykry wszystkie samogłoski. tzn. satysfakcji. która jest czymś innym. świadome ich rozluźnienie zmienia wyraz twarzy. Układ mięśni w „dziób” wyraża smutek. nie od emocji do mięśni. Thaitańczycy z radości drapią się do krwi. E m o c je a d z i a ł a n i e. Pierwsze wpływają na działanie poprzez pobudzenie aktywności. 2)części środkowej i 3) ust oraz części szczękowej. mimo biologicznego „podłoża” jest do pewnego stopnia skutkiem uczenia się. Z punktu widzenia wpływu emocji na działanie wyróżniamy emocje s t e n i c z n e i a s t e n i c z n e. że ta forma wyrazu emocji pozostaje poza świadomą kontrolą. in. to przypuszczalnie następuje utrwalenie zaistniałego związku. czas kontaktu wzrokowego. informują o emocji radości. Ekspresja emocji. Czy można go zademonstrować działając w kierunku odwrotnym. a w lusterku zazwyczaj oglądamy twarz chcącego się przejrzeć w zwierciadle. Jeżeli zatem ktoś pragnie ukryć swe emocje i słownie deklaruje np. mdleją ze strachu. Badając wyrazy mimiczne z reguły dzieli się twarz ludzką na trzy strefy: 1) czoła. wymagającą „dziubkowatego” układu ust. jakby świadcząc o trwaniu życzliwości. zmiany wielkości źrenicy). Steniczność zależy od siły a także treści . w której funkcjonują. a w rzeczywistości żywi uczucie niechęci. w sferze środkowej mięśni okręznych oko i policzkowych. Nieświadomość układu mięśni twarzy powoduje. Ludzie często przeżywające i wyrażający dana emocję powodują powtarzanie ekspresyjnego układu mięśni. Japończycy śmiechem wyrażają zakłopotanie. I to ma znaczenie praktyczne. Usta. głównie jarzmowego. w wyniku czego odpowiednio marszczy się skóra twarzy. Okazało się. oczy. dziwiąc się czemuś wysuwają język. to występuje wówczas inkongruencja (niezgodność. zawierający wiele wyrazów z niemiecką samogłoską u (umlau). niespójność) ekspresji słownej i mimicznej. Warto jednak pamiętać. pozorantem życzliwości. że jest to możliwe. Jeżeli określoną emocję stale wyraża ten sam układ mięśni. ale od układu mięśni do emocji. drugie nie wywierają takiego wpływu. Nie skąpiący uśmiechów mają zmarszczki wokół oczy. Pojawia się on szybko i szybko znika. Ogół tych rysów składa się na fizjonomię twarzy. Eskimosi Utku nie wyrażają gniewu w kontaktach interpersonalnych. że uśmiech może być spontaniczny i towarzyski. gdy są zaniepokojeni. Chińczycy np. Niektórych układów mięśni naszej twarzy nie znamy. kierunek patrzenia. a także pozycję szczęki. natomiast ich formy wyrazu. że emocje są uwarunkowane biologicznie. odpowiadającego za ruchy kącików ust.139 systemy kodowania emocji na podstawie fotografowanych wyrazów emocji jeszcze nie osiągnęły niezbędnego poziomu dokładności. Konkluzją po tych informacjach jest stwierdzenie. Dowodów na poparcie tej tezy dostarczają badania kulturowoporównawcze. Uśmiech spontaniczny. bo nie mamy sposobności ich obserwowania. że u oceniono jako mniej przyjemne od pozostałych samogłosek. brwi i usta informują nas o prawdziwych emocjach partnera. opadła szczęka u chorych i starców daje charakterystyczny obraz słabości. klaszczą w dłonie. Mięśnie szczęki z kolei są stale napięte. ujawniane także w nazewnictwie oraz przypisywane im znaczenie zależą od właściwości kultury. W sferze trzeciej emocje ujawniają się prze układy i ruchy ust. głównie poprzez uśmiech. zmartwienie.

na jego rzecz. Poszczególne emocje określają też formy realizowanych działań. a ujawniające się wzorce emocjonalne są łatwo rozpoznawalne.Smutek jest z reguły asteniczny. Jeżeli negatywny. Studenci. to lesze rezultaty uzyskuje się przy wysokim pobudzeniu emocjonalnym. działający w zmiennym środowisku. funkcjonują też jako wzmacniacze. Niektóre emocje wymagają ściśle określonych form ich wyrazu. pomiędzy nimi występuje siodło. niż nie pobudzeni emocjonalnie. na rzecz innych. odpowiednio ukierunkowujące zachowanie organizmu. Jeżeli mają one odcień pozytywny. radość pobudzają do intensywnych działań. Wpływają też.Reykowski). a szczególnie w sytuacjach niebezpiecznych. Emocje określają priorytet działania. Nowoczesne spojrzenie na funkcje emocji zakłada. Podobna zależność występuje przy wszelkich czynnościach. wymagających głębokiego namysłu. Osobnik przestraszony przeskakuje przeszkody nie do pokonanie w stanie „zimnych” emocji. Jest to element awaryjny. Tomkinsa. z pominięciem kory mózgowej. Pogrzeby np. że są one niezbędnym elementem złożonego układu. albo ostrzeżenia (np. istoty stepowej. Istotną role odgrywają w tym układzie ból i uczuciowo zabarwiona doznania węchowe. standardowe. wynikłych z jednego programu. czyli form rytualnych. Emocje wg S. Emocja gniewu wywołuje działania przeciw obiektowi. ułatwiała jednostkom i gatunkowi przetrwanie w danym środowisku. Niemal we wszystkich kulturach emocje radości i pokrewne kojarzą się z kierunkiem działania ku obiektowi. powodują nasilenie doznania bólu lub jakiegoś innego odczucia np. Natomiast czynności zadania trudne lepiej są wykonywane przy niskim stanie pobudzenia emocjonalnego. Emocje gniewu i agresja. Ich występowanie w licznych sytuacjach powtarzających się ułatwiło organizmom przystosowanie do warunków egzystencji w zmieniającym się otoczeniu. A właśnie ono jest istotnym czynnikiem we wszelkich ludzkich interakcjach. Piloci jednego z lotnisk w Kanadzie nie wyrazili zgody na komputerowe przekazywanie informacji dotyczących czynności pilotowania. obrzydzenie wyzwalają działania „unikowe”. Głos ludzki nie tylko przekazuje informacje. które mają bezpośrednie. braku tlenu jako stanu alarmującego. Jedną z grup stanowią funkcje ewolucyjno-biologiczne. szybką ucieczkę poza sferę ognia. który aktywizuje się w sytuacjach konieczności przerwania działań. strach. wzbudzająca gniew pomnaża liczbę swoich przeciwników. że wymagają klasyfikacji. w całej Polsce przebiegają bardzo podobnie. jakim jest organizm.140 emocji (J. władza np. Siła emocji znacząco wpływa na jakość rezultatów działania. wpływając na podniesienie poziomu sprawności organizmu. silnie przeżywający sytuację egzaminu. Sztuczny głos nie budził u nich zaufania. osiągają przy podobnym stanie przygotowania gorsze wyniki. stanowią zachętę do nawiązania kontaktu i współdziałania. u koni). Widok płomieni ognia i strach tym wywołany wyzwalał u konia. Spotykany u zwierząt wielu gatunków odruch tulenia uszu przy spotkaniu z innym osobnikiem chronił uszy przed uszkodzeniem w przypadku ataku ze strony napotkanego. połączenie z układem limbicznym i szybko wzbudzają emocje. święta urzędowe również (zestawienie zupełnie przypadkowe). Biegacze lub drwale rywalizując z innymi osiągają wyniki rekordowe. typowe dla emocji średniego natężenia. ale wyraża także rozmaite emocje. natomiast gniew. Wzrostowi siły emocji odpowiadają dwa szczyty efektów działania. jak już wspomnieliśmy. Emocje w przekonaniu Darwina funkcjonowały w przeszłości jako wzorce działania. wywołana zagrożeniem terytorium osobniczego. to . na rezultat działania Niezwykle ważne funkcje pełnią emocje w życiu społecznym. Emocje wpływają na kierunek działania. F u n k c j e e m o c j i są na tyle liczne. oddalania się. Strach i wstręt. lub pełnił rolę sygnału uległości. Jeżeli wykonuje się zadanie łatwe. Emocje funkcjonują jako system szybkiego ostrzegania przed zagrożeniem dla organizmu.

podkreślano to. Nie musiał tłumić podniecenia. pojawia się emocja wobec niej przeciwstawna. że prawidłowość ta obejmuje także sekwencje krótkotrwałe. różnicujemy świat na sferę obiektów pożądanych. zapamiętujemy. Uczucie nie ostrzegało go przed działaniami niepewnymi. Od nich zależy to.141 mogą być wyrazem niezadowolenia doświadczającego emocji lub ostrzeżeniem. np. towarzyszące temu stanowi. które miały miejsce w jego życiu. ale wkrótce po nim przeżywają moment zadowolenia. Zwiększa ono intensywność percepcji. Zjawisko to poddał procedurze badań eksperymentalnych i opisał je w kategoriach procesów przeciwstawnych R. Emocje są ważnym czynnikiem organizowania naszego doświadczenia życiowego. jest biologicznie zbyt kosztowne dla organizmu. a to zachęca do podejmowania dalszych czynności w wybranej dziedzinie. czyli niezdolność uzewnętrzniania emocji. To ukazuje jeden z aspektów motywacji uprawiania sportów ekstremalnych. Gdy wpadają oni w gniew. przyjemności. profesora psychologii i neurologii. Utrata tego czynnika organizacji doświadczenia uniemożliwia funkcjonowanie. która polega na tym. Silne bodźce zewnętrzne. na co zwracamy uwagę. pamięci. alpinistów. obojętnych i niechcianych. kierowanym do adresata. Z racji tych cech psychicznych zbankrutował jako przedsiębiorca. Emocje w tym przypadku wytyczają drogę życiową tych osób i to jest ich specyficzną funkcją. Nie był w stanie ocenić zdarzeń. Po przeżyciu przykrości. życia dla przyjemności. L. Treści utrwalane w naszym umyśle trafiają tam niesione falą podniecenia emocjonalnego. bokserów i innych osób. Osoby tak odczuwający widzą swój cel i sens życia w doznawaniu przyjemności. nawet inteligentnemu człowiekowi w społeczeństwie. ale on do niego nie przemawia. że za przyjemności trzeba będzie kiedyś zapłacić. czyli uruchamia się układ parasympatyczny. Prawidłowość ta w wersji uproszczonej była znana od wieków. z wierzy lub trampoliny przed skokiem odczuwają lęk. ale utracił zdolność przeżywania emocji. uwagi. że po intensywnym przeżyciu określonej emocji. nie wzbudzał bowiem zaufania partnerów. tonujący pobudzenie i przywracający przeciętny poziom pobudzenia. wynikłej z zagrożenia. że cierpienia zaowocują miłą nagrodą itp. Doznania rozkoszy i przyjemności różnych odcieni są w niektórych kręgach ludzkich niezwykle cenione i pożądane. odgłosy pobliskiej strzelaniny gangsterskiej lub milionowa wygrana w Lotto. Zgodnie z teoria homeostazy następuje powrót do optimum funkcjonalnego. Widząc ludzi przestraszonych powiadał. Podobne emocje pojawiają się u skoczków spadochronowych. bo nie znał podniecenia. S o l o m o n. co spostrzegamy. Domassio. . silne doznania emocjonalne. pojawia się przeciwstawna emocja w postaci przyjemności. Solomon wykazał. Interesującą postać przybrała funkcja emocji w tzw. odpowiednio lękowe lub radości. Dzięki emocjom ukierunkowujemy nasze doświadczenie. Wyeksponował on tę właściwość procesów emocjonalnych. pobudzają nerwowy układ sympatyczny i wyzwalają. Kształtują więc orientację h e d o n i s t y c z n ą. W określonych sytuacjach wiedział jakie reakcje powinny wystąpić. Jak bardzo dokuczliwa jest niezdolność okazywania swoich emocji innym ludziom wiedzą cierpiący na aleksytymię. doświadczających silnych podnieceń. Jednak takie pobudzenie nie może trwać długo. ale żadna nie wydawała mu się bardziej pociągającą w stosunku do pozostałych. mówią neutralnym tonem: ”Gniewam się!” i spotykając się z niedowierzaniem dodają: „Naprawdę !” Niemożliwość szybkiego przekazywania emocji utrudnia aleksotymikom wywieranie wpływu na innych i skuteczne działanie w zbiorowości. Świadczy o tym przypadek pacjenta A. Człowiek ów po chirurgicznym usunięciu guza mózgu zachował dotychczasowy poziom inteligencji. Zawodnicy skaczący do wody np. p r o c e s a c h p r z e c i w s t a w – n y c h. ze wie co to jest strach.

ale trwa on już krócej od poprzedniego.142 Nieco inaczej przedstawia się omawiane zagadnienie. Często doświadczane emocje g n i e w. Znane też są przypadki wybuchu gniewu irracjonalnego. niektóre formy zachowania i wiele innych. Są to m. w postaci dekoncentracji uwagi. Jednak nie zawsze gniew prowadzi do zachowań agresywnych. Np. Solomon ukazał jego istotę na przykładzie przeżyć emocjonalnych narkomanów. s t r a c h. Działanie i skutki tego mechanizmu doskonale są znane. Wskaźniki przygnębienia i osłabienia zachęcają drapieżników do ataku. agresja zostanie skierowany na obiekty przypadkowe. Dokuczliwości są już odczuciami subiektywnymi. tłok. znowu pojawia się przyjemny stan emocjonalny. wąsko grupowe. Gniew jest emocją intensywną . Te odrębne sposoby przeżywania wpływają na dobór form zachowania. gniew może pojawić się zarówno wtedy. Związek gniewu i agresji jest powikłany. by uniknąć przykrości. Aby uniknąć dokuczliwości tego przeżycia. są zatem relatywne. naruszenie przestrzeni osobistej. Pierwsze zażycie narkotyku wyzwala silne doznanie przyjemności. po czym następuje powolne jej opadanie i w końcu pojawia się stan przykrości. gniew może wzbudzić zachowanie wpływowego przełożonego. Analogicznie zarówno obrażenie lub niesprawiedliwa ocena jednostki jak i jej krewnych. nieprzyjemne zapachy. nie mającym konkretnego odniesienia. Bywa także intencjonalny ze względu na genezę. gdy jednostka napotyka przeszkody przy realizacji celów osobistych jak i wtedy. Funkcja emocji z punktu widzenia procesów przeciwstawnych polega na przywracaniu stanu optymalnego pobudzenia organizmu. jest wtedy raczej demonstracją niezadowolenia z zaistniałej sytuacji. a przykrość po nim następująca coraz to bardziej intensywną. Często oba zjawiska występują w ścisłym związku.in. Może być pobudzeniem zgeneralizowanym. Gniew może być intencjonalny. a także do podkreślenia swojej wartości. Agresja też nie musi wynikać z gniewu. budząc gniew. uderza pierwszego napotkanego przechodnia i jakby nic powraca do towarzystwa . Koncentracja na doznawanej przykrości osłabiałaby równowagę układu organizm. gdy realizuje cele rodzinne. agresja jest wtedy następstwem powstałego gniewu. Radość długo trwająca też może mieć negatywne następstwa. W miarę powtarzania zażywania rush staje się coraz słabszy. ukierunkowany na określony obiekt zewnętrzny lub na samą osobę przeżywającą. pojawia się w formie wybuchu. Oto np. narkoman sięga po kolejną dawkę. zaistnieje blokada dążeń. niezbędnego dla sprawnego funkcjonowania w środowisku. tzn. Niemniej niektóre z nich występują powszechnie. m i ł o ś ć. nie tylko z bajki Krasickiego. są znane formy agresji „zimniej” realizowanej z dużym wyrachowaniem. tak zwany rush. wysoka temperatura. występującego głównie w sytuacjach społecznych. Przyczyny ujęte w dwu pierwszych punktach należy rozumieć szeroko. agresywne będzie skierowane na przyczynę gniewu. silnego cierpienia. gdy emocja pozytywna występuje jako pobudzenie poprzedzające. a przykrość jako emocja przeciwstawna staję się bardziej doskwierająca. ale nie można skierować go na tę personę. 2) ma miejsce podważanie wartości Ja. W końcu osoba już uzależniona bierze narkotyk tylko po to. w dwu pozostałych wystąpi mechanizm kozła ofiarnego. korki uliczne. pojawia się gdy: 1) występują przeszkody w realizacji celów osobniczych.środowisko i dawałaby przewagę ostatniemu. 3) ujawniają się różnego rodzaju dokuczliwości. a nawet narodowe. jest reakcją na frustrację. młodzieniec odchodzi od grupki kompanów. W pierwszym przypadku zachowanie gniewne. Gniew może być krótkotrwały. niekiedy sprowadza się do wyrażenia dezaprobaty wobec kogoś lub czegoś. ale nie ukierunkowany ze względu na jego wyraz. ograniczona swoboda ruchu lub myśli. przyjaciół lub pobratymców może wywołać emocje gniewu. np.

Niekiedy występuje w wiązce z zazdrością i zawiścią. że zabiegi takie osłabiają działanie gniewu. nie pozostawiający śladów w pamięci pojawia się najczęściej pod wpływem zazdrości i prowadzi do tragicznych w skutkach działań. Gniew w a f e k c i e. chaotycznym i niszczycielskim. Najbardziej spektakularna panika wystąpiła przed II Wojną Światową w USA w trakcie radiowej audycji Orsona Wellsa pt. ważności. Jednak większość reakcji strachu jest nabyta. Ważnym dla psychologa zagadnieniem jest opanowywanie gniewu. mającego na celu zwrócenie na siebie uwagi lub osiągnięcia czegoś pożądanego. zachęcają do okazywania złości w formie werbalnej lub przeżywanie jej w formie fantazji. bo przyczynia się nawet do utrwalania skłonności do reagowania gniewem. niekiedy tragiczne w skutkach przypadki paniki (strach paniczny). panowanie nad jego przebiegiem. instrumentalnego. niepohamowanego. szybko rozprzestrzenia się i nasila w wielkich zbiorowościach ludzkich. występujący u małych szympansów i dzieci. wampirach i mściwych. o wyrazistych formach ekspresji ( krzyk. Bywa też określana jako szał. boimy się nieznanego i przyszłości w ogóle. prace fizyczne. wzmacniana niekiedy ustępliwością jej adresatów. dominujący. Zaleca się unikania działań w stanie pobudzenia. powstających z grobu nieboszczykach. ucieczki i uległości są położone w ciele migdałowym mózgu blisko siebie. dzikich zwierząt i innych ludzi. że nie jest to metoda dobra. Inni specjaliści uczą opanowywania gniewu metodą czynności uspakajających typu ćwiczenia sportowe. Jednak niektóre badania pokazują. Niektórzy ludzie są tak podatni na pobudzenie lękowe.Latwo jest uwarunkować lęk na dowolny bodziec. następuje „wypuszczenie pary”. czy włoskich w Abisynii. rosyjskich w Mandżurii. Zwolennicy teorii k a t h a r s i s. Inwazja Marsjan. łączony z przysłowiowym biciem głową w mur. F u r i a to forma gniewu bardzo silnego. S t r a c h jest wrodzoną emocją. wyobrażając postponowanie prześladowcy sądząc. Praktycznie nie ma takiej sfery świata. w niektórych przypadkach nie uświadamiany. gra na instrumencie). Ludzi są bardzo podatni na wzmacnianie lękowe. czyli wybuch gniewu. artystyczne (np. w tym morderstw. która stała się przyczyną pojawienia się gniewu. reakcją na zagrożenie. . Długotrwałe i nieskuteczne pobudzenie emocji strachu przenosi się na pole agresji i strach przekształca się w gniew. Wybuchową formą gniewu jest też t e m p e r t a n t r u m. Dowodzą tego liczne. Nie ustrzegły się tego nawet zgrupowania wojsk. Gniew uwarunkowany s t r a c h e m („podszyty strachem”) pojawia się w następstwie dysfunkcjonalności emocji strachu. skierowanego przeciw określonemu adresatowi. ujawnia się w różnych. że każdy przedmiot może stać się dla nich bodźcem wywołującym strach. Boimy się różnych zjawisk przyrodniczych. Setki tysięcy ludzi porzucało wtedy swe domostwa i uciekało bez sensu przed siebie. zaległy przejawia się w postaci wrogości. Furia i ogarnięty nią furiat są niebezpieczne dla otoczenia. Emocje mobilizujące do walki. ale reakcje lękowe trudno wygasić. odczekania. badanie efektu wywołanego gniewem). szaleństwo. Jest podobny do nastawienia. aż gniew opadnie i zaistnieją dogodniejsze warunki poczynań w sytuacji. Jest to forma zachowania wrodzonego. którą można uznać za wolną od zagrożeń. nie tylko w powtarzających się sytuacjach. wyuczona przez warunkowanie. np. austriackich w Sudetach. Gniew d ł u g o t r w a ł y. Prawdopodobnie jest to nie w pełni świadomy sposób pokazania swego znaczenia. pozostający poza wszelką kontrolą racjonalną. czyli oczyszczenia z emocji gniewu przez jej ujawnienie. Strach jest emocja zaraźliwą społecznie. bicie głową o ścianę i od czasu do czasu spoglądanie na matkę. U ludzi dorosłych podobne cechy gniewu charakteryzują „g n i e w b e z s i l n y”.143 grupy. niszczycielskiego. Zachowanie tak uwarunkowane jest dynamicznym. rozmowy z przyjaciółmi itp. szarpanie włosów. włos nam się jeży na myśl o duchach.

Przypisuje się im ciepło. np. Typowymi obawami lęków są fobie. Te odmiany stanowią podstawowe „kolory” miłości. 4) moralne. 4) romantyczna (intymność i namiętność). 5) przyjacielska (intymność i zaangażowanie). tęsknotę. zabawowa. Obiegowo powiada się. patologiczne. Kępiński opisał lęki dotyczące czterech dziedzin życia ludzkiego. zareagowała takim napadem lęku. że na miłość składają się trzy główne kompleksy odczuć i zachowań: intymność. zawierająca wszystkie trzy elementy. Intymność wyraża się poprzez dzielenie informacjami osobistymi. Wojciszke. niekiedy utożsamiana z miłością neurotyczną. r a d o ś ć. zaproponowanej przez J. zazdrość. 2) społeczne. A. Strach jest przeżyciem. złości. M i ł o ś ć. z utraty poczucia sensu życia. w ten sposób potencjalna ofiara stara się nie zwracać na siebie uwagi napastnika. swoiste feerie uniesienia i rozpaczy. zakochanie. budowana na odczuciu piękna osoby kochanej. na którym nieświadoma faktu gospodyni domu podała danie w postaci kurzych nóżek. u uczniów zbliżenie budzącego strach nauczyciela wywołuje niekiedy mutyzm. że w następstwie jego zarówno J. miłość łagodna. zastygają. do mniej znanych należą nozofobia (lęk przed chorobą). natomiast długotrwałe lęki są czynnikiem destrukcyjnym. występują przeważnie w procesach interakcji i wymagają współudziału innych. irracjonalne. O dokuczliwości fobii niech świadczy przypadek jednej z pacjentek. powszechnie pożądane. Razu pewnego J. np. (namiętność). autor pracy pt. Są zwykle postrzegane jako przeciwstawne wrogości. eksponująca radość gry miłosnej.2) miłość ślepa. że jest przeżyciem przedmiotowym. Są to: M a n i a. Żywiła ona niecodzienny lęk przed kurzymi nóżkami. związane głównie z oceną ze strony innych. namiętności i zaangażowanie. trwałe zmiany psychiczne ( nerwice lękowe. Lee mamy następujące odmiany miłości: E r o s. Drugą jest zastygnięcie w bezruchu. Przeciwstawia mu się lęk lub e m o c j ę l ę k u jako zjawisko p o d m i o t o w e. przyjacielska. o inicjale J. przybyła na przyjęcie. bezpieczeństwo. miłość o silnym pociągu fizycznym.144 Jedną z typowych form zachowania. mianowicie: 1)lubienie ( intymność). Uwzględniając powyższa charakterystykę prezentowany autor wyróżnił 7 odmian stanów miłości. lęk przed naruszaniem reguł. nastawienie przyjacielskie. Sytuacyjne reakcje strachu są normalnym objawem dobrego przystosowania. S t o r g e. powstające w umyśle człowieka. przed grzechem.hydrofobia (lęk przed wodą) i inne. B. ksenofobia (lęk przed obcymi). p o c z u c i e s z c z ę ś c i a to emocje pozytywne. 6) miłość fatalna (namiętność i zaangażowanie) oraz 7) miłość kompletna. . 3) egzystencjalne. lęk przed śmiercią. wywołanym podnietami ze świata zewnętrznego. pełna zrozumienia. Na ich widok J. zamieniają się w „słup soli”. Wywołują niekorzystne zmiany somatyczne. Powszechnie znane są agorafobia (lęk przed otwartą przestrzenią). wrzody żołądka. usztywnienie i niezdolność wypowiedzenia nawet prostego zdania. Są to emocje społeczne. pragnienie bliskości. pojawiających się pod wpływem strachu jest ucieczka. przed urodzeniem kalekiego dziecka. Ich kombinacje dają jeszcze kolejne trzy kolory pochodne. stany paniki). klaustrofobia (lęk przed zamkniętą przestrzenią). Była to fobia niebywałej siły. Według innej klasyfikacji. L u d u s. Są to: 1) lęki biologiczne. wynikłe np. A. mieszanka Eros i Ludus. miłość beztroska. okazywanie zaufania. serdeczność. dezorganizację życia zawodowego i społecznego. jak żona Lota. Ludzie pod wpływem strachu też niekiedy. a zaangażowanie poprzez dążenie do zapewnienie trwałości więzi miłosnej. andorofobia (lęk przed mężczyznami). gniewu. wsparcie. jak i gospodyni domu znalazły się na oddziale doraźnej pomocy miejscowego szpitala. 3)miłość pusta (zaangażowanie). Psychologia miłości utrzymuje ( za Sternbergiem). namiętność przez pożądanie. irracjonalne lęki określonych sytuacji lub przedmiotów.

Jest to teoria o b w o d o w a. Relatywizm ten dobrze oddaje opis pewnego wydarzenia. Szczęście i poczucie szczęścia są określeniami bardzo subiektywnie rozumianymi. niż obecnie”. stwierdza. Mieszkaniec wyspy Ponope. zaplanowana. narzeczeńskich i małżeńskich. Ich zdaniem emocje są następstwem pobudzenia organizmu. W latach 90-tych przeciętne zarobki. umożliwiające aktywne zmaganie się z przeciwnościami losu i możliwość realizacji ważnych wartości. przemawiających przeciw tak ujmowanym zależnościom. wzrosły właśnie do 20 000 dolarów. Gdy osiągnie się odpowiedni poziom określonego stanu rzeczy. np. ukazując 7 możliwych perspektyw empirycznego badania problemu szczęścia. cofnięcie się przed czymś i to jest odczuwane jaki określony stan emocji. H o h . innym z sprzyjającym układem losu. rodzi się pragnienie jego podwyższenie i tak ad infinitum. który zgromadził szereg eksperymen-talnie potwierdzonych dowodów. Przeciętne zarobki wynosiły wówczas 9 000 dolarów. uciekamy. Marzenia o szczęściu sięgają w przeszłość. żyją nadzieją. natomiast małżeństwa osób preferujących Storge są trwałe. co było wielką przykrością. Jednak badania G. Często spotykamy stwierdzenia typu: „Byłbym szczęśliwy zarabiając dwakroć więcej. że chirurgiczne przecięcie połączeń narządów wewnętrznych z układem nerwowym u zwierząt nie wpłynęło na pojawianie się emocji. jakiego doznał. Po-kazał m. miłość praktyczna. Jednym szczęście kojarzy się z przyjemnością. płaczemy odczuwamy silne pobudzenie emocjonalne. Amerykanin W. Poczucie szczęścia nie tyle zależy od kostatacji faktów. porównań społecznych Festigera i relatywnej deprywacji Mertona. Przedstawione odmiany miłości wywierają wpływ na charakter i trwałość więzi koleżeńskich. Jedną ze starszych jest teoria emocji Jamesa-Langego. gdyż przyczyn pobudzenia emocjonalnego upatruje w pobudzeniu nerwów obwodowych. że istotą szczęścia jest nastawienie. ile od oceny tych faktów. jeszcze innym z doskonałością albo bogactwem. że byliby szczęśliwi zarabiając 20 tysięcy dolarów. Pewnej mianowicie nocy ogarnął wyspę niebywały chłód. Czapiński. C a n n o n a. połączenie Ludus i Storge. w których przedstawili podobne poglądy na istoty emocji. rzadka odmiana miłości altruistycznej. interesowna. obliczone wg stałego kursu. Teoria ta była mocno krytykowana przez W. Gdy atakujemy. położonej niemal na równiku zwierzał się psychologowi amerykańskiemu z nieszczęścia. temperatura otoczenia spadła do 21 0 Celsiusza. Ten stan rzeczy wyjaśniają teorie poziomu adaptacji Helsona. Otóż w latach 50-tych wielu Amerykanów (35%) utrzymywało. J a m e s i Duńczyk N. odpowiednie do stanu mobilizacji organizmu. ale wskaźnik ludzi szczęśliwych spadł do 30%. Pomijając rozbieżności w teoriach tych podkreśla się. Dowodzi to zmienności wskaźnika szczęścia. Poczucie szczęśliwości albo dobrostanu zależy od wielu czynników. Miłość typu Ludus nie sprzyja trwałości związków. połączenie Erosa i Storge. L a n g e w roku 1890 opublikowali prace. in. Jest ono następstwem wartościowania zgodnie z przyjętą skalą wartości. szokującym rozumieniu wspólnoty interesów oraz Agape. bardziej niż inne emocje wpływa na wybór stylu życia. W. kształtowanej zgodnie z ideałem miłości chrześcijańskiej. bodzie poprzez układ obwodowy wywołuje określone zmiany aktywności. Miłość.145 P r a g m a. Tatarkiewicz w pracy O szczęściu po pokazuje jak wieloznaczne treści i jak różne odniesienia ma to pojęcie. Czy istotnie następuje przyrost szczęścia po spełnieniu określonego warunku? W przypadku przedstawionej w stwierdzeniu wersji dało się to sprawdzić empirycznie. J. że poczucie szczęścia ( w wersji negatywnej. T e o r i e e m o c j i.niezadowolenia) kształtuje się w następstwie porównań własnej sytuacji z sytuacją innych.

pokazały. To odkrycie doprowadziło ich do wniosku.S e y l e. rozpoznanie następstw zachwiania relacji jest jednym z ważniejszych elementów procesu narastania emocji. że emocje kształtują dwa czynniki: pobudzenie i ukierunkowanie. wyrażany nazwą. tym silniejsze emocje następują po nich. tzw. Z badań tych wynikał wniosek. lecz obrona całego organizmu wobec zaistniałego zagrożenia. że osoby z grupy pierwszej zinterpretowali swe pobudzenie jako radosne. określającym źródło emocji i jej charakter. pobudzenia sympatycznego układu nerwowego. im ważniejsze są naruszone. z uszkodzonym kręgosłupem w czasie działań wojennych. R. Ta analogia pomaga uchwycić istotę stresu. Pobudzenie ma charakter fizjologiczny. Bodziec lub sytuację wywołująca ten stan nazywa się stresorem. R e l a c y j n a t e o r i a L a z a r u s a. Ich trwanie. Siła emocji zależy od ważności relacji. że nie jest to reakcja wywołana działaniem jakiegoś nieznanego hormonu. Organizm po prostu przystosowywał się do nowej sytuacji. a kora mózgowa spełnia funkcję kontroli. Zdaniem Seyle’go w GAS występują trzy fazy: 1) a l a r m u. że usunięcie kory mózgowej powoduję występowanie nagłych ataków na oślep. S. Materiał wytrzymuje obciążenie go pewnych granic. natomiast ukierunkowanie jest procesem poznawczym. W. w trakcie którego badanym wstrzykiwano epinephrinę. pojawiają się emocje pozytywne. zdolnościami znajdowania sposobów działania wstanie pobudzenia. S t r e s i j e g o z w a l c z a n i e. określana również mianem talamicznej albo ogólnie ośrodkowej. typowe przygotowanie organizmu do obrony. Badaczem. wywołując dwa odmienne procesy. Ocena ważności. jakie on wzbudza określa się terminem „napięcie”. uruchamianie . środek pobudzający i połowa grupy badanych oczekiwała na dalszy ciąg badań w towarzystwie osoby zabawowej. przerywał sen. Po pewnym czasie zrozumiał.Schachter i J. opryskliwą. mając nadzieję wykrycia nieznanego hormonu. Ostatnie zostało zapożyczone ze słownictwa techniki. Bodźce zmysłowe docierają równocześnie do wzgórze i kory móżgowei. niezależne od jakości bodźca. przygnębiające. Wystąpienie tylko izolowanego pobudzenia bywa mylące. tam wielkość napięcia materiału określa się w kategoriach obciążenia. Teoria Cannona-Barda.146 m a n n a osób zparali-żowanych. jeżeli niekorzystne-negatywne. przekroczenie których powoduje jego uszkodzenie. że sprowokowała badania procesów mózgowych. był H. mobilizacja sił. Stwierdzono w efekcie. Jeżeli zmiany są korzystne. wściekliznę pozorną. L a z a r u s traktuje emocje jako stan (lub proces) pojawiający się w następstwie zmian relacji organizm-środowisko. Poddawał je działaniu różnorakich. ż ich reakcje były podobne. Stres jest niespecyficzną reakcją organizmu na działanie różnorodnych. który odkrył i opisał mechanizmy funkcjonowania stresu. B a r d prowadzili badania występowania emocji u kotów i stwierdzili. że odczuwanie emocji zależy od sprawności układu obwodowego. niekorzystnych dla organizmu bodźców środowiskowych lub wewnątrz organicznych. które nie są wzajemnymi przyczynami. jest ośrodkiem pobudzenia emocjonalnego. Zjawisko to oznaczył symbolem GAS (general adaptation syndrom-ogólny zespół adaptacyjny) . odpowiedzialnych za powstawanie emocji. natężenie i wpływ na zachowanie zależy od umiejętności radzenia z pobudzeniem emocjonalnym. C a n n o n i Ph. thalamus. a pozostali z osobą niezadowoloną. wystawiał na działanie niskich temperatur) i stwierdzał. Prowadził on badania eksperymentalne na zwierzętach. szkodliwych czynników (głodził. osoby w takich sytuacjach nie rozpoznają właściwie swoich emocji. że wzgórze. Wielka zaletą teorii Cannona-Barda jest to. D w u c z y n n i k o w a t e o r i a e m o c j i S c h a c h t e r a i S i n g e r a jest nawiązaniem do teorii Jamesa-Langego. a emocje. a z drugiej połowy jako przykre. Singer przeprowadzili eksperyment.

nieporozumienia rodzinne. F r i e d m a n i R. dokonana mobilizacja może skutecznie przeciwdziałać zagrożeniu. energiczni nie poddają się łatwo sytuacji stresowej. W życiu codziennym ludzie są narażeni na działanie licznych i różnorodnych stresorów. Również emeryci z domów starców lepiej radzą ze stresem. np. napięcie przedłuża się. M. H. opracowane przez T. 1992 r. huragany. Z badań zachowania żołnierzy w sytuacjach frontowych wynika. Śmieć małżonka 100 Zmiana zakresu obowiązków w pracy 29 Rozwód 73 Syn lub córka opuszczają dom 29 Separacja 65 Kłopoty z rodziną małżonka 29 Kara więzienia 63 Wybitne osiągnięcia własne 28 Śmierć członka rodziny 63 Żona zaczyna (przestaje) pracować 26 Choroba własna 53 Dzieci rozpoczynają (kończą) szkołę 26 Zawarcie małżeństwa 50 Zmiana warunków życia 25 Wyrzucenie z pracy 47 Zmiana własnych zwyczajów 24 Pogodzenie się z małżonkiem 45 Kłopoty z szefem 23 Przejście na emeryturę 45 Zmiana godzin lub warunków pracy 20 Choroba członka rodziny 44 Zmiana miejsca zamieszkania 20 Ciąża 40 Zmiana szkoły 20 Trudności seksualne 39 Zmiana modelu wypoczynku 19 Powiększenie rodziny 39 Zmiana w życiu towarzyskim 18 Adaptacja do zawodu 39 Mały zastaw hipoteczny lub dług 17 Zmiana sytuacji finansowej 38 Zmiana godzin i warunków snu 16 Śmierć przyjaciela 37 Zmiany częstości spotkań rodzinnych 15 Zmiana zawodu 36 Zmiana nawyków kulinarnych 15 Kłótnia małżeńska 35 Wakacje 13 Wysoki zastaw hipoteczny 31 Boże Narodzenie 12 Egzekucja długu lub pożyczki 30 Niewielkie naruszenie prawa 11 Zestawienie podaję za T. dla jednych rozwód może być tragedią. Jeżeli tak się nie stanie. Powodują one napięcia o różnej sile. niskie i wysokie temperatury. Prezentowane zestawienie pokazuje różnorodność czynników stresujących.147 rezerw energii (szybsze krążenie krwi. obiektywne i subiektywne. Holmesa i R. wszystkie są mniej lub bardziej dokuczliwe. Przy silnym stresie. oczywiście. cywilizacyjne. . określoną w umownej skali jednostek przystosowawczych. Tenten. spaliny. hałas. Mogą nimi być zjawiska przyrodnicze. przyśpieszone bicie serca0. pokazuje siłę stresorów. a nawet śmiercią. trudno zachować spokój umysłu i panować nad sytuacją. Stres ma dwa oblicza. np. że bardziej odporni na stres są ludzie. że jedynie 15% z nich zachowuje zdolność racjonalnej kontroli swego zachowania. którzy mają poczucie kontroli nad sytuacją. Badania naukowe i obserwacje życiowe pokazują. Warszawa. dla innych jedynie przygodą życiową. wszystkie powodują zmiany relacji jednostki z szeroko pojętym otoczeniem. Zdarzenie Ilość jedn. Siła odporności na stres zależy także od cech osobowości człowieka. 2) o d p o r n o ś c i. sprostać zadaniom obrony.Traur: Stres. Niże j przedstawione zestawienie. H. panują nad emocjami. występuje faza 3) w y c z e r p a n i a. lub społeczne takie jak konflikty z szefem. Zdarzenie Ilość jedn. jeżeli mają poczucie kontroli nad otoczeniem. Rahe’go. trzęsienia ziemi. Jednak dokuczliwość tych zmian jest subiektywnie różnie odbierana. kończąca się chorobą. Ludzie młodzi. ich zachowanie nie podlega dezorganizacji. przyjacielskie itp.

po zachorowaniu. To z kolei doprowadzi do zmiany odnoszącego się doń nastawienia emocjonalnego. Psychologowie określili go jako strategie radzenia sobie ze stresem Jest ich kilka. są bardziej podatni na stres i uwarunkowane nim choroby serca. S t r a t e g i e r e l a k s a c y j n e. Ćwiczenia relaksacyjne polegają na rozluźnieniu mięśni. powtarzanie i wyobrażanie treści tej idei daje w efekcie zmniejszenie napięcia psychicznego. klatkę piersiową do mięśni szyi i twarzy. Szczególnie ważne jest wsparcie rodziny. osoba medytująca winna znajdować się w wygodnej pozycji. osłabia odporność organizmu (układu immunologicznego). ewentualnie komicznych. Obecność bliskich przeciwdziała poczuciu samotności. Nie oczekują pocieszania. dziennikarze znacznie rzadziej niż ci o osobowości A miewają zawały serca. Ludzie osobowości B. Najważniejsze jednak to wsparcie emocjonalna. dodaje sił. agresywni. Relaksację osiąga się także przez kontrolę pracy serca i ciśnienia krwi drogą b i o f e e d b a c k u (biologicznego sprzężenia zwrotnego). spowodowane stresem. a okazane przywiązanie lub miłości podtrzymuje na duchu. na siedząco. czyli sygnały miłości. szybciej wychodzą ze szpitala. Jedną z technik relaksacyjnych jest m e d y t a c j a. Ludzie wspierają się wzajemni na różne sposoby. Pozycja musi ułatwiać rozluźnienie mięśni grzbietu. że osoby uprawiające ćwiczenia sportowe. a sensie somatycznym zwolnienie rytmu pracy serca. poczynając od stóp. podnieceni. obniżenie ciśnienia krwi. o tzw. bliskich przyjaciół. według ściśle określonej kolejności. przynoszą ulgę w cierpieniu. Wysoki poziom sprawności fizycznej daje poczucie pewności siebie. rozluźnia przy wydechu. Miller. niż nie-sportowcy. dostrzeżenia w nim elementów niegroźnych. Zwiększa on ryzyko wystąpienia zaburzeń układu krążenia. sposobów myślenia o nim. S t r a t e g i e p o z n a w c z e prowadzą do zmiany spostrzegania stresora. przywiązania ze strony znaczących osób bliskich. pracujący w tak stresujących zawodach jak menadżerowie. osobowości A. Rozeznanie tych aspektów stawia osobę narażoną na stres w bardziej korzystnym położeniu wobec źródła stresu.148 R o s e n m a n wykazali. To czyni zapobieganie skutkom działania stresu problemem najwyższej rangi. Eksperymenty dotyczące wsparcia społecznego. Interesujące jest i to. zwiększa prawdopodobieństwo zachorowań nowotworowych. dobra rada. wrzodu żołądka. ale przyczyniają się także do poprawy nastroju. przykład do naśladowania i inne. tym samym zwiększa odporność na stres. uparci. Stres jest czynnikiem szkodliwym dla zdrowia. ale mało skuteczna. . cierpiący w szpitalach chą przede wszystkim tego. ciszy. by bliscy byli przy nich. niż ludzie osobowości B. zwiększają tolerancję na ból. że ludzie ambitni. obniżenie poziomu lęku. przeciwdziałają depresji. rozpoznania możliwości ochrony przed nim przez dobór właściwych środków. a nawet nie lubią sztucznych zabiegów poprawy nastroju. Dwie 15-to minutowe sesje relaksacyjne dziennie wystarczają do utrzymania pożądanej kondycji psychicznej. spokojnych. doszedł w końcu do wniosku że jest to metoda wymagająca dużego nakładu pracy. łagodnych. Jest to metoda rozpoznawania fal mózgowych przy użyciu czułej aparatury i świadomego wpływania na pracę serca i napięcie mięśni. lękom. który zainicjował badanie tego zjawiska. Skupienie w tej sytuacji na jednej idei. brzuch. napina się je w czasie wdechu. zabieg prowadzący do osiągnięcia spokoju psychicznego. o zróżnicowanej skuteczności. niecierpliwi. Może to być zachęta w wytrwaniu. poprzez uda. w postaci „kwiatu lotosu”. cierpliwych. mniejsze zużycie tlenu w organizmie i inne Ćwiczenia g i m n a s t y c z n e t y p u a e r o b i k nie tylko podnoszą sprawność fizyczną. Obowiązuje rytm pracy mięśni. na klęczkach. nerwicy i innych. Jeżeli ona ma być skuteczna musi przebiegać w spokoju. złemu samopoczuciu. osób przyczyniających się do kształtowania spokojnego. N. przyjacielskiego klimatu. pomoc finansowy. S t r a t e g i e w s p a r c i a s p o ł e c z n e g o. Strategią poznawczą wymaga kontroli informacji o stresorze. uznania. nie rozpraszanie uwagi.

podejmuje beznadziejne wyzwanie i każdego poranka próbuje z nim się zmierzyć? Dlaczego stuletni starzec. KiW. sadził drzewka jabłoni? Przecież miał nikłą szansę doczekania ich owoców. naturalne środowisko. uwikłanych w pogmatwane sytuacje dnia codziennego czekających na odpowiedź. bowiem często bywały niezrozumiałymi i zagadkowymi. mechanizmach i skutkach napięć nerwowych. Tenten. są i będą narażeni na stres. wszystko o przyczynach. 1968 r. Trauer: Stres. M.Wyszyńskiego. Do pewnego stopnie intensywności jest on korzystny dla organizmu. Seyle: Stres życia. Opracowuje się odpowiednią kolorystykę wnętrz. Gdańsk. Dlaczego Syzyf. K. Przyczyn tego stanu rzeczy trzeba szukać poza sferą motywacji. mimo wielokrotnego niepowodzenia.Wyd. Jeżeli natomiast osiąga poziom destrukcji. Jenkins: Zrozumieć emocje. nie przezwycięży się niszczycielskiej mocy stresorów.W-wa. Należą do nich palenie papierosów. 1963 r. Niektóre formy zachowań przyczyniają się do obniżenia odporności na stres. Literatura zalecana P. po jego stoczeniu się w dół. T. są miliony i wszystkie one dotyczą problemu motywacji. Warszawa. Do odniesienia sukcesu w tym zmaganiu niezbędna jest wola walki. jak to przekonująco pokazał już D. we właściwościach struktury materii ożywionej. którego napotkał Aleksander Wielki. J. zestawy roślin. Dlaczego ludzie lecą w kosmos. a więc czynników silnie stresujących.GWP. jeżeli nie będzie się tego pragnęło. Aktywny znaczy. S t r a t e g i a e l i m i n a c j i n i e z d r o w y c h z a c h o w a ń . PWN. to wolne od hałasu. przeciążeń informacyjnych. Rozdział X Motywacja. aktywności organizmu. Definicja ta wymaga paru słów komentarza. J. prowadzące do otyłości lub anoreksji i inne. Reykowsi: Eksperymentalna psychologia emocji.2003 r. M o t y w a c j a zatem to o g ó ł c z y n n i k ó w i p r o c e s ó w p o b u d z e n i a. penetrują głębiny morskie i bezkresne lodowce Antarktydy? Takich „Dlaczego?”. układy przestrzenne. Środowisko czyste. Od wieków przyczyny zachowań ludzi budziły wielkie zainteresowanie. Warszawa. nadużywanie alkoholu i różnych używek. niewłaściwe odżywianie. ciężką pracę od nowa. Gasiul:Teorie emocji i motywacji. H. R. Bindra. ze swej natury jest aktywny. wymaga przeciwdziałania. 1992 r. Mit Syzyfa. zagęszczenia. Motywacja nie jest przyczyną „zachowania w ogóle”. 1998 r. Dawidson (red): Natura emocji. 2002 r. Warszawa. działa mobilizująco.PZWL. zanieczyszczeń chemicznych. Zakładają one również dbanie o wystrój pomieszczeń stałego przebywania zgodnie z wymogami dobrego samopoczucia. Katdynała S. jest ilustracją tej zagadkowości.149 S t r a t e g i e e k o l o g i c z n e mają na celu ochronę zdrowia somatycznego i psychicznego dzięki zabiegom o czyste. u k i e r u n k o w a n i a i p o d t r z y m a n i a określonych form z a c h o w a n i a organizmów ludzkich lub zwierzęcych. że ludzie byli. Wyd. Na zakończenie warto podkreślić. Ekman. Oatley. żywy organizm. Warszawa. bez powodzenia toczącego głaz na szczyt góry i podejmującego. zwalczania. Uniw. że dysponuje potencjalnymi środkami realizacji określonej formy . Ta wynika z istoty życia. H.

niemal aktach. aktywność ogólna albo ukierunkowana. Obserwatorowi czasami trudno ustalić cl zachowania. W przebiegu zachowań krótkotrwałych. że osobnika zaspany jest motywowany do wykonywania pracy w biurze lub fabryce. rozmyślać o dowolnej kwestii. np. polityk oświadczając. Motywem może być stan psychiczny bezpośrednio poprzedzający zachowanie (stan kończący proces motywacji). co więcej relacje między nimi nie są wystarczająco jasne. Wpuszczone do środka zwierze. a k t y w a c j a. To.reślenia „motywacja” częściej używa się w naukowych opisach zjawisk. może to być „języczek u wagi”. wskazująca na wymiar czasowy zachowania motywowanego. świadomość celu. do którego organizm dąży lub którego unika. cecha ta jest trudna do uchwycenia. narzucającego inną formę zachowania. często wykorzystywana w badaniach motywacji.150 zachowania. K. do którego osobnik zmierza. szczur biegając po dnie bębna wprawia go w ruch. jak konsekwentnie i długo będzie to czynił określą motywy podtrzymujące daną formę aktywności. o czym i jak zacznie myśleć zależy od ukierunkowania aktywności. Ok. Ludzie w pewnych przypadkach maskują istotny cel danej formy zachowania. jest aktywny (czynny). a nie konflikt wielowątkowej motywacji. przez ponad 30 lat zbierał materiały do uzasad- . albo 2) po pojawieniu się silnego motywu. czynnik przechylający decyzję o wyborze tej a nie innej formy zachowania. a licznik dołączony do urządzenia rejestruje ilość obrotów. moralizatorskich i języka potocznego. ale kawę naleje po pobudzeniu wrzuconą monetą. 3) dezinformować przeciwników i osłabiać ich przeciwdziałania jego kandydowaniu i inne. wymagających powtórzeń czynności. przeciwpoślizgowej zawiesza się na osi. tzw. jest opisywalna w terminach różnych wskaźników. T r w a ł o ś ć albo wytrwałość w dążeniu do osiągnięcia celu to cecha. w którą stronę skieruje się człowiek uciekając. uaktywniać zwolenników do zabieganie na rzecz jego kandydowanie. Stan ten kontroluje układ siatkowaty. naukowcy badają konflikt motywów. Ale aktywność może być nie ukierunkowana. zwane motywami nieświadomymi. Użycie któregoś z tych terminów zależy także od kontekstu. Miarą intensywności może być także wielkość pokonywanych przeszkód. 2) mobilizować. uciekać. Szybszy bieg powoduje wzrost częstotliwości obrotów. zderzenie konkretnych sił. I n t e n s y w n o ś ć zachowania określa jego umotywowanie i wskazuje na siłę motywacji. Człowiek aktywny „kierunkowo” może walczyć. C e l o w o ś ć zachowania jest kolejną cechą z omawianego zestawu. że nie będzie kandydował w wyborach na dane stanowisko może 1) informować opinię publiczną o swojej decyzji. Dzwoniąc np. mieszczący się w pniu mózgu odpowiedzialny za cykl snu i czuwania. C e c h y z a c h o w a n i a m o t y w o w a n e g o. Nie są ona jednoznaczne. Obok „motywacji” występuje pojęcie motywu. Obiekt. wskazuje zazwyczaj cel danego zachowania. Jest ono trwałe. o podstawie chropowatej. np. Cecha ta jest jednocześnie wskaźnikiem i warunkiem zachowania umotywowanego. Trudno przypuścić. Jedną z nich jest poziom pobudzenia organizmu. Niekiedy przez dane zachowanie osobnik realizuje kilka celów. czyli motywowana. Jest to cecha łatwo dostępna eksperymentalnym pomiarom. a to jest już wskaźnikiem intensywności motywacji. natomiast „motyw” jest raczej terminem opisów literackich. Jedna z metod jej pomiaru wygląda następująco: bęben o kształcie opony samochodowej. poziom przytomności i pobudzenia kory mózgowej. do kogoś z życzeniami pomyślności w istocie rzeczy pragną się przypomnieć i kształtować pozytywne nastawienie adresata wobec dzwoniącego. w długotrwałych. może nim być też opanowujące umysł uczucie (Zamordował z miłości !) lub bliżej nie określone przeżycia intuicyjne. np. dzielącego organizm od pokarmu. Darwin np. Podobnie jak automat z napojami. natężenia prądu w siatce pasma podłogi. jeżeli występuje od momentu pojawienia do osiągnięcia celu dążenia. ale czy będzie to robił zależy od pobudzenia. Zakończenie określonego zachowania nastąpi albo 1) po ustaniu motywacji podtrzymania.

Obaj. Madsen przeanalizował i opisał 50 odrębnych teorii motywacji.. ciekawości. opracowanych przez psychologów. instynkt macierzyński (rodzicielski). Istota problemu sprowadza się w tym ujęciu do rozpoznania mechanizmów neurofizjologicznych. a żołnierz niosący wieść o zwycięstwie pod Maratonem. in. zgodny z odczuciami ludzi. Podnosząc wiarygodność tej tezy wyróżnił w instynktach człowieka trzy elementy: poznawczy. Opracował listę 12 instynktów podstawowych i licznych „tendencji”. M c C l e l l a n d jest wybitnym jego obrońcą. Po drugie. każda z nich ma inną wartość poznawczą i wyjaśniającą procesów motywacji. Stąd wywodzi się nazwa: m o d e l h o r m i c z n y. Jest on popularny. unikają drugich. W grupie pierwszej znalazły się m. W związku z tym autorzy prac z zakresu tej problematyki prezentują różne ich oceny i upodobania do posługiwania się nimi. lecz nieprzydatny w badaniach psychologicznych motywacji. twórca pojęcia„popęd” . Oczywiście jest to prawda. Niemniej podjęta przez instynktywistów problematyka nie znikła z repertuaru badań psychologicznych.B. M o d e l r e d u k c j i p o p ę d ó w jest aktualnie najszerzej akceptowanym wśród psychologów. agresji. D.akcję” Kryje się za tymi hasłami doniosły problem wpływu na zachowanie człowieka czynników wrodzonych i ich relacji do tego. C. że ludzie dążą do przyjemności i unikają przykrości. filozofów i innych specjalistów.. dotyczących genetycznie uwarunkowanych form gatunkowego zachowania. różne czynniki wywołują przeżycie przyjemności u różnych ludzi. przysłużył się jedynie sporządzaniu klasyfikacji motywów. Tym samym nie służy budowaniu systemu prawd ogólnych. scenariuszy i wrodzonych bodźców wyzwalających. Po pierwsze. Od wieków żywiono przekonanie. Niestety. co wyuczone. L o r e n z a. ludzie niekiedy nie kierują się w swym zachowaniu przyjemnością. ucieczki i inne. ze zachowaniem zwierząt i człowieka żądzą instynkty. Każda z wymienionych cech wskazuje na odmienne procesy motywacyjne. Przez pewien okres czasu panowało nawet przekonanie. T i n b e r g e n a i K. W. aczkolwiek na różne sposoby. nabyte. emocjonalny i behawioralny (wykonawczy). Instynkty wyrażają wolę życia i są impulsami (horme) do działania. spopularyzował w pierwszej połowie XX wieku pogląd. Jednak i we współczesnej psychologii empirycznej są zwolennicy modelu hedonistycznego. W o o d w o r t h. M o d e l e m e c h a n i z m u m o t y w a c j i. stadny.151 nienia swej teorii ewolucji. sekwencji działania tzw. Duński psycholog K. po osiągnięciu celu zmarł z wycieńczenia. że istnieje . model ten nie okazał się przydatnym do wyjaśnienia tajemnic motywacji. ale fakt ten nie osłabia argumentów przeciw temu modelowi. Mac Dougall. Nabrała nawet dużego znaczenia pod wpływem odkryć N. pozostawiając subtelności poznawcze naukowcom wąsko specjalizacyjnym. a więc poznanie motywacji jednostki X nie przynosi informacji o motywacji osoby Y. Po trzecie. nieprzydatne w procesie poznania pogłębionego. Przyjrzyjmy się niektórym z nich. dowiedli trwałości swego zachowania. „gotowych do przyjęcia określonych bodźców wewnętrznych i zewnętrznych przygotowujących . Innym problemem zaszłości są w psychologii instynkty. pojęcia „przyjemność” i „przykrość” są zbyt ogólne. psycholog i lekarz anglo-amerykański. socjologów. Istnieje wiele mechanizmów motywacji. Ludzie i zwierzęta dążą do pierwszych. R. Zdaniem wzmiankowanego autora na rzecz tego modelu przemawia fakt istnienia w naturze bodźców przyjemnych i przykrych. a nawet poczynają wbrew odczuciom przyjemności. jest bowiem obarczony błędem tautologii. Jest to fundamentalna myśl m o d e l u h e d o n i s t y c z n e g o. studiujących zagadnienia motywacji.rozumiał przez nie tyle co „energia mobilizująca do działania”.

Niedobór cukru w organizmie człowieka wywołuje apetyt na słodycze.E. kto wyobrazi sobie zabiegi ludzi. Niedobór lub nadmiar jakiegoś składnika w organizmie jest odpowiednio szybko sygnalizowany. Zgodnie z nią w organizmie nieprzerwanie występuje skomplikowany proces utrzymywania stałości środowiska wewnętrznego. odczuwany i uświadamiany jako doznanie przykre. przechodząc obok cukierni poczuje podniecający zapach grzanej czekolady i zaraz pojawia się apetyt na ten smakołyk. Organizmy są ewolucyjnie wyposażone w zdolność wyróżniania niektórych elementów środowiska zewnętrznego jako podniet. Np.152 jeden popęd uniwersalny. Są to ilustracje objawów zewnętrznych i jedynie odczuwalnych działania popędu. powstałego wskutek zaburzenia równowagi wewnętrznej organizmu. Szczury np. zrównoważonego układu pierwiastków chemicznych. o narastającej intensywności przy wydłużającym się czasie trwania niedoboru. Większość podniet. To właśnie przykre. ukierunkowane na zdobycie pieniędzy. W tym przypadku popęd nie został świadomie zaakceptowany i nie przekształcił się w potrzebę. dobrze funkcjonujące. Popęd może pojawić się również pod wpływem działania czynników zewnętrznych. O wielkiej sile motywacyjnej podniet łatwo może przekonać się każdy. ukierunkowujących i podtrzymujących zachowanie organizmu. przynajmniej u człowieka. dokuczliwe odczucie niedoboru lub nadmiaru nazywa się p o p ę d e m (ang. Jak działa tak rozumiany mechanizm popędowy? Ukształtowany w drodze ewolucji organizm dąży do przetrwania jednostkowego i zachowania gatunku. Przedstawiona relacja popędu i potrzeby jest jedną z możliwych. Murray). mając do wyboru wodę naturalną i osłodzoną sacharyną. do zmniejszenie intensywności lub jego eliminacji. Podane przykłady pokazują działanie popędów podstawowych. Warunkiem jej osiągnięcia jest zapewnienie równowagi wewnętrznej. wyuczone jak np. a obiad połączyć z kolacją. Z powodu owej dokuczliwości organizm dąży do r e d u k c j i p o p ę d u.drive). zachowanie typu jedzenia i seksu. słuchania muzyki i wiele innych. zarówno pochodzenia wewnątrz organicznego. Oto np. czyli wysoka. Naturalnym ich dążeniem jest zatem optimum funkcjonalne. spożywania potraw na białym talerzu. Jest to proces regulowany automatycznie. tzn. spontanicznie wybierają do picia wodę osłodzoną. Środkiem realizacji tego dążenia jest wzmożona aktywność i ukierunkowanie na poszukiwanie w otoczeniu obiektów uzupełniających niedobory. jest wyuczona. Ramka 18 . gatunkowo osiągalna sprawność. o innych informacje znajdzie Czytelnik w ramce nr 18. np. Ale na ich podstawie kształtują się liczne p o p ę d y w t ó r n e. Cele te mogą być realizowane przez osobniki sprawne. czasami obserwujemy dzikie zwierzęta liżące słone kamienie itd. aktywizujących. Podobnie funkcjonuje mechanizm w przypadku nadmiary substancji w organizmie. człowiek nie odczuwający głodu. przebiegający poza kontrolą świadomości. spania w łóżku.incentive). W tym przypadku popęd został pobudzony p o d n i e t ą (ang. Ich różnicowanie. a nie pod drzewkiem. o czym mówi sformułowana przez W. fizjologicznych. pobudzające zachowania wszelkich form. np. ale postanawia dokończyć rozpoczętą prace. jak i wynikły z działania podniety może być świadomie analizowany i kontrolowany Ś w i a d o m i e a k c e p t o w a n y p o p ę d nazywa się p o t r z e b ą (J. Popęd. miało być rezultatem działania odrębnych mechanizmów ukierunkowujących. kwasu mlekowego w mięśniach. Pod wpływem rzetelnych dowodów eksperymentalnych przyjęto ostatecznie pogląd o istnieniu wielu zróżnicowanych jakościowo popędów. człowiek pracujący bez posiłku od rana do popołudnia odczuwa popęd głodu. odpowiedniej temperatury ciała (u ciepłokrwistych). C a n n o n a z a s a d a h o m e o s t a z y. Pojawia się apetyt na brakujący w organizmie element.

panuje w tej dziedzinie nieporządek. Warszawa. Hilgard pt. „popęd”. lecz także czynnikami poznawczymi. . Podobnie w pracy pt. a w innej motywem osiągnięć. wody i pokarmu” (s. że zachowanie organizmów jest uwarunkowane nie tylko dążeniem do redukcji popędu.407). M u r r a y.. a zwłaszcza podręcznikowym. Pewna elastyczność jest zwyczajnie niezbędna. Warszawa. Psychologia. Wstęp do psychologii. W miarę poszerzania zakresu badań nad funkcjonowaniem mechanizmu redukcji popędu pojawiało się coraz więcej dowodów na to. Zwierzęta. że potrzeba jest h i p o t e t y c z n y m p r o c e s e m orientacyjnym. Strelau : Psychologia. Jej funkcją jest koordynacja pracy mięśni w działaniach nastawionych na osiągnięciu danego celu.. The activity drive hipothesis. Boringa. s. lecz koordynatorem działania. wewnętrznej lub zewnętrznej. ponieważ są one używane w różny sposób. Niemniej Zasadnicze różnice znaczeniowe terminów podstawowych w tekście naukowym. PWN.” Ten układ znaczeniowy komplikuje dodatkowo niejasna relacja pomiędzy „potrzebą” a „motywem”. czyli popęd nasila aktywność badanych zwierząt.(Psych.R. niestety. sławny twórca Testu Apercepcji Tematycznej. Takie rozumienie potrzeby pozwala obiektywnie określić jej stan.153 Relacje semantyczne pomiędzy pojęciami „motyw”. a definiuje się go identycznie jak potrzebę. że deprywacja potrzeby. Gdańsk 2000 r. nie jest odczuciem. by współgrały z kontekstem całej wypowiedzi.564.13. winny być wyeksponowane.s. niż potrzeba w rozumieniu Murraya. który wzbudza motywacje do działania. R.) stwierdza. nie przytacza dowodów tego stanu rzeczy. Niektórzy jednak traktują potrzebę jako stan hipotetyczny. tzn. nie przywiązując żadnej wagi do wcześniej ustalonych znaczeń. zależnie od okoliczności. Love artykule pt. s. 1967 r. obniżenie poziomu cukru we krwi lub stopień odwodnienia organizmu. stwierdza. mając zaspokojone potrzeby fizjologiczne. Takie ujęcie relacji występuje w kręgu badaczy pozostających pod wpływem myśli C. pojawiającym się pod wpływem „sytuacji początkowej”. instynkty itp. Autorzy akademickiego podręcznika psychologii określają potrzebę jako „biologiczny lub psychiczny stan braku w organizmie. społecznymi. H. nawet przez tych samych autorów”.72) Autor. Cofer i M. pod redakcją E. Niekiedy potrzebę utożsamia się z popędem. 1960 r. H. Ewentualnej realności potrzeby upatruje Murray w powiązaniu z procesami nerwowymi. jak mu wygodniej. dążenie do osiągnięć w jednej pracy nazywa potrzebą. D. np. A. 1983 r. Jest rzeczą zrozumiałą. Informację o oryginalnym rozumieniu stosunku logicznego „potrzeby” i „popędu” podaje K. Appley w: Motywacja: teoria i badania. K. znanego profesora z Harwardu. potrzeby podstawowe utożsamia się z brakiem ”tlenu. „Nie można wyliczyć wszystkich subtelnych różnic znaczeniowych między nimi. Spotyka się także kamuflaż definicyjny. G. podręcznik akademicki.” J. Obuchowski. używa się terminu „popęd”. M c C l e l l a n d. penetrują otoczenie. Oto znane zjawisko dążenia do osiągania mistrzostwa. Warszawa. GWP. Podobnie postępują i inni autorzy. jeden z twórców teorii motywacji osiągnięć.. Z taką sytuacja mamy do czynienia w pracy E. Hulla i jego współpracowników. że terminy bliskoznaczne są dobierane tak. Oto np.piszą Ch. Dopóki tak się nie dzieje na Czytelnika spada trud śledzenia znaczeń terminów i odtwarzania intencji wypowiedzi autora. „potrzeba” są niejasne. są nadal aktywne. N.s. W tym rozumieniu potrzeba nie jest stanem organizmu. że każdy autor posługuje się tymi terminami tak. wydanej przez MON. lecz procesem. Z potrzebą-brakiem bardziej kojarzy się „sytuacja początkowa”. Wyraźnie widać. PWN. Pisze on: „Popędy.Bulletin 70/6 1968 r. Zagadkowo też przedstawia się owe „itp. określa się zwykle we współczesnej psychologii nadrzędnym terminem „potrzeby”” (Psychologia dążeń ludzkich.197.

154 Cie-kawość. oczywiście. M a s l o w. matki i potomstwa. Znaczy to. np. napoju. afiliacji \ ==================== / Bezpieczeństwa \ ====================== / Fizjologiczne. w ciągu paru sekund. seksualne i odpowiedniej temperatury ciała. Zaspokojenie w pewnych granicach potrzeb tej grupy umożliwia aktualizację potrzeb wyższej grupy hierarchicznej. a najlepiej znosi deprywację seksualną. Swoistym i zarazem wymownym wskaźnikiem znaczenia strachu jest łatwość warunkowania bodźców neutralnych. Człowiek wykazuje najmniejszą odporność na niedostatek wody. Dopiero ich zaspokojenie w pewnych granicach umożliwia uaktywnienie motywacji innej grupy potrzeb. egzystencjalne i inne. jest zatem korzystne z biologicznego punktu widzenia. bogatszy o motywy estetyczne. seksualna (popęd seksualny) i napoju (pragnienie) mogą trwać dłużej. areny przyszłych zachowań. ich niezaspokojenie pobudza tak silną motywację. przynależności. uznania \ ================== / Przynależności. Twórcą także h i e r a r c h i c z n e j t e o r i i p o t r z e b. wyróżniając m o t y w a c j ę b r a k u. Natomiast deprywacja pokarmowa (popęd głodu). Zaspokojenie potrzeby bezpieczeństwa pozwala uaktywnić się potrzebom przynależności. afiliacji-uczestnictwa w życiu grupowym. snu. One muszą być zaspakajane w pierwszej kolejności. szacunku i samorealizacji. U człowieka zestaw motywacyjny jest. moralne. Jest ono też bardzo solne motywacyjnie. Jej podstawę tworzą potrzeby fizjologiczne (podstawowe). podstawowe \ ======================== Do potrzeb f i z j o l o g i c z n y c h zalicza Maslow potrzeby pokarmu. podobnie jak potrzeby pierwotne. można więc w warunkach laboratoryjnych określić ich relatywną wobec siebie siłę motywacyjną u różnych organizmów. przeżycie o właściwościach popędu. Dodatkowy problem pojawia się w następstwie porównań siły motywacyjnej potrzeb w obrębie tej grupy. Figura 2 =============== / Samorealizacja \ ================= / Szacunku. że organizm traci możliwość zachowania. Niedobór tlenu jest odczuwany niemal natychmiast. Niezaspokojone potrzeby b e z p i e c z e ń s t w a wzbudzają strach. że w procesie ewolucji zostały one przygotowane do rozpoznawania otoczenia. zwanej popularnie „piramidką Maslowa”. po nich kolejne wyższe szczeble zajmują potrzeby bezpieczeństwa. następnie pokarmu. Ilustruje to figura 20. ukazującej różnice „mocy” motywacyjnej poszczególnych potrzeb. Pod ich wpływem tworzą się różnorakie formy więzi. Rozpoznawanie wielu sygnałów zagrożenia bezpieczeństwa zwiększa prawdopodobieństwo przetrwania organizmu. Uwzględnił to A. . pojawiającą się pod wpływem potrzeb organicznych i m o t y w a c j ę w z r o s t u. tlenu. też służy ochronie życia organizmu. Potrzeby p r z y n a l e ż n o ś c i warunkują wiele dążeń społecznych. potrzeba orientacji w otoczeniu skłania je do takiej właśnie aktywności. uwarunkowaną społecznie i kulturowo Jest on. ukierunkowanego na zaspokojenie potrzeby z wyższego szczebla. bowiem.

W tej interpretacji po potrzebach szacunku następowałyby kolejno potrzeby poznawcze. ale i do regresji. Człowiek np. Są to głównie czynniki p o z n a w c z e. (growth). że inni okażą nam minimum aprobaty i nie okażą dezaprobaty. w którym można będzie porozmawiać na tematy sztuki i kultury (potrzeby samorealizacji). staje się . K r u g l a n s k i). że już u małp człekokształtnych motyw ciekawości odgrywa znaczącą rolę. klubów hobbistycznych zawsze powoduje wzrost pijaństwa. Jednym z nich jest c i e k a w o ś ć. estetyczne i transcendencji (Ph. ładu wewnętrznego i sprawności ogólnej. H a r l o w wykazał. F. podejmując niekiedy nierówną walkę z tymi. wbrew Maslowowi. wybierały do zabawy układanki jeszcze nie znane. oprócz ciekawości percepcyjnej. pozwalających zrozumieć otaczający świat (A. Potrzeby s z a c u n k u. teatru. prestiżu aktualizują się po zaspokojeniu potrzeb przynależności i odnoszą się w jednaki sposób do otoczenia społecznego jak i do Ja osobniczego. dążenie do wiedzy (D. Alderfer dowodzi. w pełni wykorzystywać swoje możliwości. Ujawniają się one w postaci oczekiwań. czyli przejścia na niższe formy zachowania. estetyczne. B e r l y n e) i uzyskiwania informacji. Utrudniony dostęp do dobrej książki. U człowieka. H. przynależności i szacunku ze strony innych oraz 3) wzrostu (G). Jednak Maslow nie wypowiedział w tej kwestii wystarczająco precyzyjnie. która do pewnych granic ulega modyfikacji pod wpływem kontekstu sytuacji. Dążą do równowagi psychicznej. zdaniem Alderfera nie tylko do frustracji. faktów.155 przyjaźni i miłości. że istnieją sztywne granice sfery motywacyjnej danej potrzeby. Mechanizm ten działa na każdym szczeblu hierarchii potrzeb. Nie wynika z niej. W tym ujęciu zacierają się granice działań motywacyjnych poszczególnych potrzeb i znika wizja upartego działania aż do zaspokojenia potrzeby danego szczebla hierarchicznego. plotkarstwa. może pragnąć zjeść obiad (głód). fizjologiczne i bezpieczeństwa. plany w realia. że zachowanie człowieka może być jednocześnie motywowane wieloma potrzebami. które badał. Pod ich wpływem ludzie starają się rozwijać. Teorie redukcji popędów (zaspakajania potrzeb) wyjaśniają pochodzenie i funkcjonowanie wielu motywów zachowania zwierząt i człowieka. odrzucały już poznane. relatedness). zdaniem prezentowanego twórcy. samorealizacji i transcendencji. wydzielając z potrzeby samorealizacji potrzeby poznawcze. awanturnictwa. Ich zaspakajanie jest „nakazem natury”.obejmujący potrzebę szacunku wobec samego siebie i samorealizacji. Zimbardo). Osobniki. (od ang. ale tylko w dobrym towarzystwie (potrzeba kontaktów społecznych). niekiedy złudne. Tezy o hierarchicznym układzie potrzeb nie należy interpretować rygorystycznie. którzy posługują się przezwiskami. są wrodzone. związanej z reakcją orientacyjną. Niektórzy osiągają najwyższy poziom doskonałości. poza ich sferą pozostaje wiele. Z drugiej strony człowiek pragnie mieć poczucie własnej wartości. zwłaszcza typowo ludzkich czynników motywacji. A l d e r f e r a. Rozumienie praw funkcjonowania świata. czyli nasilenie prostackich form zachowania. wzorcem dla innych. 2) kontaktów społecznych (R). Jednak nie są to teorie uniwersalne. Niektóre formy zachowań zwierząt są motywowane tą potrzebą. szacunku do samego siebie. Siłę tej potrzeby demonstrują dzieci. Wyróżnia on trzy klasy potrzeb: 1) egzystencji (E) tzn. Potrzeby samorealizacji pojawiają się jako kolejne i zarazem ostatnie w układzie hierarchicznym. ale jej siła motywacyjna wystąpiła w pełni swej różnorodności dopiero u człowieka. Układ hierarchiczny ukazuje jedynie ogólną tendencję. zamiary w czyny. występuje ciekawość poznawcza. Uzdolnienia przekształcać w zdolności. Pomysłem na modernizację i uściślenie poglądów Maslowa jest teoria ERG. Niemożność zaspokojenia potrzeb wyższego rzędu prowadzi. Komentatorzy koncepcji Maslowa zwiększyli liczbę klas potrzeb. opracowana przez C. przeszkody na tej drodze doprowadzają do frustracji i wywołują agresję. Potrzeby. E. stają się tym samym ideałem. czyli jedności duchowej z wszechświatem.

współtwórca projekcyjnych metod badania motywu osiągnięć. na poziom rozwoju ekonomicznego. Zadania własne lub wspólne wzbudzają silniejszą motywację.09 0. niż dotychczasowy. po wejściu tak kształconego pokolenia w wiek produkcyjny. Aktualnie są prowadzone liczne badania eksperymentalne. przewidywanego prze tego badacza. Zadania mogą być własne. Kuhl). P. czyli fakt lepszego zapamiętywania zadań niedokończonych.Gollwitzer) i inne.30 Siła motywacji osiągnięć 0. wykazał. D. wyboru celu (P. że prezentacja i podkreślanie znaczenia motywacji osiągnięć w procesie kształcenia szkolnego wpływa. uwzględniający trzy elementy: potrzebę osiągnięć (N). a także od sposobu narzucenia. podobnie jak poznawcze. C.M. Wprawdzie niektóre prognozy McClellanda nie sprawdziły się. dotyczące siły woli w dążeniu do celu (H. C o d o l ujął ten typ motywacji w zgrabną formułę „ primus inter pares”.10 0. Ważną rolę motywacyjną odgrywają c e l e. np.21 . A. Wybór takiej grupy i dążenie do upodobnienia się do niej jest następstwem p o z i o m u a s p i r a c j i. nie dają się sprowadzić do motywacji redukcji popędów. rozumiany jako chęć dokonania czegoś więcej. L o c k e sformułował dwie prawidłowości. np. Mówi o tym teoria reaktancji D. czyli obligacje osiągnięcia określonego wyniku. Pierwsza brzmi: „Cele specyficzne silniej motywują do wykonawstwa wysokiego poziomu. niż cele łatwe”. A t k i n s o n przedstawił model motywacji osiągnięć. z grupy odniesienia danej jednostki. jak. tym większy wobec nich opór. kontroli procesu osiągania celu (J.90 0. że w stabilnych warunkach taka zależność występuje. E. Heckhausen). M c C l e l l a n d . prawdopodobieństwo osiągnięcia celu (P) i jego wartość (W). dotyczące motywacji tego typu. że N jest stałe (N=1). J. niemniej niektóre nie mają odpowiedników popędowych. im większe prawdopodobieństwo jego osiągnięcia.70 W 0. niż dokonano lub wykonania czegoś na wyższym poziomie. niemniej nie obala to tezy. niż cele ogólne” i drugie: „Zaakceptowane trudne cele skłaniają do wykonawstwa na wyższym poziomie. M o t y w y s p o ł e c z n e . Siła motywacji osiągnięć określa wynik ich multiplikacji przy założeniu. R. nie stwierdzamy szybkiego rozwoju ekonomicznego społeczeństwa postradzieckiego. Zależność tę w ujęciu ilościowym ilustruje tabela nr 21. im silniejsza presja na ich przyjęcie. Wprawdzie niektóre z nich są wrodzone. Poznawczym czynnikiem motywacyjnym są również z a d a n i a. wspólne. Ci „równi” to osoby z akceptowanego kręgu społecznego. ale uznanie siebie jako pierwszego wśród równych jest bardzo popularne. czyli świadomie określone stany przyszłe. podkreślania roli jednostkowej w danym układzie społecznym. tym wyższa jego wartość. Tabela 2 Trudność zadania Bardzo łatwe N 1 1 P 0. W dodatku narzucane siła wywołują opór. czyli wyobrażonego miejsca jednostki w hierarchicznej strukturze społecznej. niż narzucone. wypracowane razem z innymi lub narzucone z zewnątrz Ich wpływ na zachowanie zależy rzecz jasna od pochodzenia.B e m a. a wartość celu jest tym mniejsza. Do grupy najlepiej zbadanych motywów społecznych należy m o t y w o s i ą g n i ę ć. macierzyński lub stadny i służą zapewnieniu bezpieczeństwa. niż zakończonych. do których zmierza osobnik. Ogólnie: o sile motywacyjnej zadania świadczy efekt Zeigarnik.156 podstawą poczucia kompetencji i dążenia da zaznaczania wpływu na otoczenie. lub odwrotnie: im trudniejszy do osiągnięcia cel. Nadmierne wywyższanie swej osoby nie jest akceptowane.

pierwszeństwo. takich jak dynamiczność zachowań. nadmierną koncentrację na przeciwniku i inne. skoczków wzwyż. M o t y w r y w a l i z a c j i potocznie rozumie się bardzo szeroko. W życiu większym uznaniem cieszą się łagodniejsze formy rywalizacji. Tam. W teorii gier rywalizacja jest grą o sumie zerowej. Zaleca się. że motyw rywalizacji. Tak wygląda rywalizacja wśród gangsterów. by w procesie negocjacji „nie zgarniać ze stołu ostatniego dolara” i w ten sposób łagodzić efekt daleko idących ustępstw lub przegranej (R. drugiej-niektóre plemiona Indian amerykańskich. wojna . pokonania lub w skrajnych przypadkach zniszczenia przeciwnika. Bengtsson. niechęci. pojawia się jako konsekwencja odpowiedniej organizacji życia zbiorowości. np. przypisywanie jemu wielu cech negatywnych. Pomińmy ten aspekt funkcjonowania popędów koncentrując uwagę na rywalizacji jako motywie społecznym. Zupełnie inaczej przebiega rywalizacja „wojenna”. wysiłek jest ukierunkowany nie na kontrpartnera. w których rywalizacja nie występuje. Rywalizacja „wojenna” jest jeszcze w większym stopniu obciążona cechami negatywnymi. dyskoboli. egoizm). dążenie do osiągania wysokiego poziomu wykonawstwa. . ale przesadne nastawienie rywalizacyjne prowadzi do „wyścigu szczurów”. Gdy cel jest łatwy. W pierwszym przypadku podstawowym celem jest osiągnięcie dobrego wyniku. co łatwo też zauważyć obserwując życie codzienne.25 0. Tak rozumiane. prymat itd. Dawson). Powoduje negatywne spostrzeganie przeciwnika.157 Średnie Bardzo trudne 1 1 1 0. genetycznie uwarunkowaną walkę samców o samicę traktuje się jako przejaw rywalizacji. sportowców. a prawdopodobieństwo jego osiągnięcia duże (wynosi 0. bowiem nie jest ono wartością silnie pożądaną. to zrealizowanie jego nie przynosi uznania ze strony innych. która na podstawie badań w szwedzkich zakładach przemysłowych wyróżniła „gorący” i „chłodny” klimat rywalizacji. utraty radości życia i wielu wartości nie rywalizacyjnych. m. Cele niezmiernie cenne są z kolei trudne do osiągnięcia i ta trudność powstrzymuje ludzi w dążeniu do ich spełniania. że najsilniejsza motywacja osiągnięć występuje przy średniej trudności celu (lub zadania). Wzbudza ona emocje nieufności. rozumiany społecznie. np.90 0. ludzi dążących do zdobycia za wszelką cenę władzy nad innymi.50 0. dokonań osiąganych kosztem zdrowia psychicznego (stres) i cielesnego (zawały serca). że wygrywający zyskuje dokładnie tyle.21 0. Słownictwo języka społeczeństw rywalizacyjnych jest przepełnione takimi określeniami jak: zwycięzca.09 W tabeli wyraźnie ukazano. W świecie różnorodnych form regulacji życia zbiorowego spotykamy społeczeństwa rywalizacyjne i takie. ile traci przegrywający. batalia. zwalczania przeciwników lub konkurentów. znaczy to. Możemy zatem stwierdzić. Potwierdza to M. życia rodzinnego. in. wymagająca wyeliminowania. Taka rywalizacja występuje np. a nawet wrogości. konkurencyjności w gospodarce i szeregu innych.10 0. lecz na cel. Motyw rywalizacji może zawierać w sobie więcej elementów osiągnięć albo walki. jak i negatywnych (zawiść.30 0. Motywacja rywalizacji o jakość wyniku przyczynia się do kształtowania wielu pozytywnych zjawisk społecznych. przyczynia się ona do osłabienia racjonalności myślenia. innowacyjności. starcie. Przykładem pierwszych są społeczeństwa kultury europejskiej.50 0. niekiedy polityków. gdzie panuje klimat „gorący” nasilają się różne formy zachowań rywalizacyjnych zarówno pozytywnych (wzrost innowacyjności). Najbardziej więc pociągają ludzi cele średniej trudności. triumfator.70 0.9). u wynalazców.

Niektórzy ludzie wymagają silnej motywacji do działania. Często traktuje się go jako przeciwstawnego rywalizacji. tzn. lubią sporty ryzyka. że wzrost siły motywacji do pewnego poziomu podnosi sprawność wykonania. że altruizm stanowi podstawę kooperacji (D. 3) szlachetny wydźwięk moralny.Campbell). 2) wzbudzanie pozytywnych emocji. Motywacja pozostaje w ścisłym związku z działaniem. Bogactwo tego wątku motywacji i jego społeczne znaczenie ukazał w sławnym eksperymencie S. podniecające takie jak lotnika lub marynarza. a Y mu odpowiada: „Tuż za rogiem mieści się dobry bar. Asch. przynosi ona większe korzyści. Ludzie czują się zobowiązani do odwdzięczania doświadczonych usług lub dobrodziejstw. Pierwsze z nich mówi.”. R. . 3) niskie są koszta udziału. Lewin stwierdzili na podstawie danych archeologicznych. S. Takie zachowanie jest też typowo altruistycznym. że dla każdego działania istnieje optymalny poziom motywacji. udziela informacji wykraczających poza stwierdzenie X-a. M o t y w a c j a a d z i a ł a n i e. Utrwaliła się ona genetycznie w okresie myśliwskim rodu ludzkiego. Leakey i R. Podsumowując powiemy. ekonomicznego i fizycznego. Zależność ta jest bardziej złożona. wilki i hieny gromadnie polują na swe ofiary. Na stosowany przymus ludzie odpowiadają bądź oporem (wspomniana wcześniej teoria reaktancji D. że ludzie. pierwotnie żyjący w małych grupach. zaufania. przyswoili sobie zasadę kooperacji w wielkich zbiorowościach z racji jej użyteczności w obronie przed napastnikami jak również w polowaniu na grubego zwierza. aż do stanu dezorganizacji. Pomagają innym. występuje przy tym działaniu wyraźny podział ról naganiaczy i zabójców. bądź uległością (motyw uległości) i posłuszeństwem. Milgram. Jest to kooperacja z podtekstem egoistycznym (D. W tym jesteśmy niemal doskonali. a po przekroczeniu tego poziomu obniża. niż suma korzyści partnerów. Z kolei problem konformizmu. drudzy cenią spokojną pracę urzędnika. maskowany ozdobnym wystrojem. że motywacja współdziałania zyskuje uznanie ze względu na: 1) swą użyteczność społeczną. Zachowanie kooperatywne występuje u zwierząt. uwidaczniający się w aprobacie altruizmu. jednak związek ten nie jest prosty. że 1) trwa ona długo. najlepiej całe życie. uczciwości. D. W każdym społeczeństwie występują różnorakie formy przymusu obyczajowego. moralnego. Wilson) Niemal we wszystkich kulturach znana jest zasada wzajemności. posłuszeństwa i konformizmu czai się strach. o czy mówią prawa Yerkesa-Dodsona. Dodson i R. np. określające charakter przedstawianej zależności. Motywacja zbyt słaba i zbyt silna nie sprzyja sprawnemu działaniu. Yerkes na początku XX wieku. gry fair.2) występuje wzajemna zależność partnerów. w procesie komunikacji Jeżeli X stwierdza: „Czuję się głodny”. Zachowują się wtedy zgodnie z regułą: „Cos za coś’.158 M o t y w w s p ó ł d z i a ł a n i a. ale i sami czerpią pewną korzyść z takiej pomocy. U podstaw motywacji uległości. Taka kooperacja występuje np.Trivers matematyczmie wykazał opłacalność kooperacji pod warunkiem. Nastawieniu kooperacyjnemu sprzyjają uczucia przyjaźni. np. Po drugie: wzrostowi siły motywacji nie zawsze odpowiada przyrost efektywności działania. osiągane indywidualnie. k o o p e r a c j i jest trzecim z grupy popularnych motywów wśród psychologów eksperymentalnych. W kategoriach teorii gier kooperacja jest grą o sumie niezerowej. Znaczy to. które zwrotnie wpływa na rozwój tych uczuć. Niektórzy psychologowie sądzą. R. szympansy na wolności wspólnie poszukują pożywienia itp. religijnego. 4) nie występuje hierarchiczna dominacja. presji społecznej przedstawił S. M. to postępuje zgodnie z zasadą kooperatywności. Bema). Po pierwsze: występuje znaczne zróżnicowanie podatności motywacyjnej poszczególnych jednostek. prawnego. inni dobrze funkcjonują jedynie przy słabym poziomie motywacji. wyścigi formuły 1. J. Pierwsi z reguły wybierają zawody niebezpieczne. opracowali dwa prawa. aptekarza itp.

Trzeci to sytuacja „mniejszego zła”. zanikiem świadomości stanu organizmu. Działania ludzi są efektem bądź m o t y w a c j i w e w n ę t r z n e j. Bardzo silną motywację wewnętrzną charakteryzuje w c i ą g n i ę c i e. opłacone ? Zaniknie wtedy satysfakcja wykonania. bądź z e w n ę t r z – n e j. sławny filozof i moralista hinduski. hobby lub zabawa przemieni się w pracę (M. skomplikowane. np. chciałoby się wyleczyć bolący ząb. pragnienia i obawy. gdy działanie wykonujemy dla satysfakcji samego działania. hobbyści godzinami ślęczą nad swoim wytworem itp. . wyłączenia wszelkich dystraktorów. gdy osobnik ma do wyboru dwa równie atrakcyjne cele. bezsenność. np. matka-studentka może przeżywać konflikt tego typu: pójść na ważne zajęcia. a nawet niezdolność podjęcia działania. Np. Drugi występuje w sytuacjach nadziei i ryzyka. np. niedobrym rozwiązaniem problemy jest pozostawanie w związku z mężem-pijakiem. prowadzone na ochotnikach poddanych rygorystycznej kontroli niedożywianych w ciągu pół roku. natomiast czynności proste. dobrze płatną pracę. obniżenie sprawności działania. niebywała koncentracją uwagi na wykonywanych czynnościach i przyjemnym zabarwieniem emocjonalnym. Pierwszy typ występuje wówczas. wystąpiły też znaczące zmiany w sferze psychiki. Csikszentmihalyi’ego „f l o w” (przepływ). Niektórzy twórcy systemów religijnych zalecali głodówkę w formie postów. pojawia się pod wpływem szeroko rozumianych nagród (redukcja popędu. ale ryzyko utraty pieniędzy powstrzymuje od gry. młodzi ludzie ganiają za piłką aż do wyczerpania. kandydaci do służby wojskowej. że nadmierny wzrost motywacji szybciej dezorganizuje działania trudne. Mahatma Gandhi. najtrudniej jest wyjść z sytuacji zderzenia unikania z unikaniem. 3) dążenie-unikanie. Mogą one zgodnie ukierunkowywać dążenie do jednego celu. ale lęk przed bólem na fotelu dentystycznym powstrzymuje od pójścia na zabieg. Każdy z tych typów konfliktów ma swój „ciężar” psychologiczny. gdy działania motywowane „wewnętrznie” zostaną nagrodzone. zwane przez M. Działania trudne. niż proste i łatwe. każdy wybór jest niedobry. Wspomniani ochotnicy. kopanie w ogródku przyjemnie wykonuje się w rytmie głośnej muzyki. 2) unikanieunikanie. (Jakże to odległe od głodowych stawek w obozach hitlerowskich i stalinowskich!) W okresie tym schudli o 25% wagi swego ciała. np. Nadzieja wysokiej wygranej na giełdzie pociąga. Zapewne widzieli w tym środek „uduchowienia” wiernych. lub działać jako siły przeciwstawne. twórcze. a o niej to dotychczas mówiliśmy. zwycięstwo w rywalizacji). który miał osądzić przestępczy czyn swojego syna. zalecał stosowanie głodówki jako środka doskonalenia ducha i ciała.159 Drugie prawo stwierdza. Z wewnętrzną mamy do czynienia wtedy. Np. Przeżywanym konfliktom motywacyjnym towarzyszą silne napięcia emocjonalne. Co się dzieje. To wyjaśnia dlaczego piłkarze różnych lig nie chcą biegać za piłką bez milionowych kontraktów. skończyć studia czy podjąć atrakcyjną. S p e c y f i c z n e m o t y w y g ł o d u i s t r a c h u. Jeżeli tak się dzieje. w czasie trwania badań otrzymywali posiłki stanowiące połowę wartości kalorycznej diety normatywnej. uznawanej w USA. Dramatyczny konflikt przeżywał uczciwy sędzia. objawiające się utratą poczucia czasu. ale wyboru trzeba dokonać. L e w i n wyróżnił trzy typy konfliktów motywu. Badania naukowe. K o n f l i k t m o t y w ó w. czy pozostać w domu przy niedomagającym dziecku. występuje konflikt motywów. Są to: 1) dążenie-dążenie. Lepper). wymagają ciszy i spokoju. np. Motywacja zewnętrzna. Poza laboratorium psychologicznym zachowania ludzkie są zazwyczaj motywowane działaniem kilku czynników (motywacja symultaniczna). nie dają podstaw do pozytywnej oceny skutków głodowania. K. ale również niedobrym jest rozwód i pozostanie bez niezbędnych środków do życia.

utracili poczucie taktu i dobrodusznego humoru. ukierunkowujący zachowania ludzi. zabarwili je brutalnością. W tym przypadku również nerwicowe obawy przed zjedzeniem czegoś niezdrowego. W związku z tym niektóre młode panie odchudzają się ponad miarę. O. stali się obojętni. Typowe dla niej są zaburzenia snu. Aktualnie preferuje się sylwetkę kobiety szczupłej. Motyw strachu pojawia się w licznych kontaktach międzyludzkich także spontanicznie. przekraczania których kojarzą z przeżywaniem strachu. przygotowanego przez innych prowadzi do szeregu zaburzeń zachowania. to nerwicowa skłonność okresowego objadania. z wysiłkiem (J. w tym normy zakazu. od rubensowskich po zwiewno-anielskie. J. Występuje nerwicowa obsesja odchudzania. bo wbrew temu mechanizmowi. Zanikły więzi przyjaźni. unikania. czyli unikanie za wszelką cenę jedzenia niezdrowego. w których jedzą bez umiaru po czym znowu powracają do umiarkowanego standardu spożywania.160 Motyw głodu stał się dominujący. po którym następuje „powracanie do normy”. Przymusowe głodzenie narusza mechanizm naturalnej regulacji wagi ciała. odmowy jedzenia na przyjęciu u znajomych (S. Sposób odżywiania regulują prócz mechanizmów fizjologicznych także normy kulturowe. nie jest rezultatem zamierzonych działań innych osób lub instytucji społecznych. od której to zależy pożądana wartość pożywienia. ale jest niestety dość powszechnie stosowana. Osoby cierpiący na bulimię. Brozek. S t r a c h w niektórych sytuacjach staje się motywem działania. Dzieje się tak. którzy dopuszczają się przekroczenie norm. kary kodeksowe. H. gdziekolwiek się znaleźli razem z innymi rozmawiali o jedzeniu. Z tej właściwości chętnie korzystają funkcjonariusze różnych kręgów władzy. Czuli się ociężali i zmęczeni.. Ich zachowanie zatraciło polor kulturowy. Guetzkow). osobnik po zabiegach odchudzania szybko powraca do wagi z przed jego rozpoczęcia. Ustanawiają oni normy współżycia ludzi. Co więc powoduje jego występowanie ? Interesującej odpowiedzi na ten temat udzielił M. B u l i m i a. W wielu też sytuacjach strach powstrzymuje przed działaniem niepożądanym społecznie. Świadczy o tym zjawisko „jo-jo”. osłabienie kontaktów towarzyskich i inne. Głód i poprzez ten mechanizm reguluje zachowania ludzi. Podobna w skutkach jest o r t h o r e k s j a. W poszczególnych okresach dziejów panowała moda na różne typy sylwetek kobiecych. w tym społecznego. Zyskiwanie i tracenie na wadze dokonuje się z oporem. zainteresowanie płcią przeciwną. marzenia senne również zawierały liczne wątki wiążące się z jedzeniem Niektórzy kupowali książki kucharskie i z pasją oddawali się lekturze opisów potraw. Leary. H. Sankcje prawne. Bartman). Nie jest to skuteczna metoda kształtowania pożądanych społecznie form zachowania ludzi. wyzwala reakcje ucieczkowe. Pojawiły się kradzieże i chęci podkradania żywności. zwaną a n o r e k s j ą. mandaty. przygnębienie. Mowrer na podstawie długo trwałych badań stwierdził. poruszali się wolno. wysmukłej. podobnie jak alkoholicy. Strach bywa często motywem natychmiastowego działania. Warunkowanie strachu dokonuje się bardzo szybko. Jego zdaniem lęk społeczny ścisłe wiąże się z samooceną. Zmienił się też styl życia głodujących. w postaci potępienia i przypisanie grzechu są instrumentem wzbudzania strachu jako motywu postępowania u wszystkich tych. mają swoje „dni chwały”. miesiączkowania. sankcje religijne. rozmyślano o strategiach długo trwającego spożywania skromnych posiłków. np. W obozach koncentracyjnych skutki głodowania były jeszcze bardziej wyraziste. że strach pojawia się jak znak wzrostu siły popędu i jest sygnałem ostrzegawczym przed zagrożeniem. wpadając w chorobę. ponieważ strach został kojarzony z karą i bólem. tzn. Wzmożona koncentracja uwagi na kwestii spożycia doprowadziła wkrótce do zaniku zainteresowań inną tematyką. W tej dziedzinie rządzi następująca zasada: „ Ludzie . chłodni wobec otoczenia. niekiedy po jednym skojarzeniu bodźca neutralnego z bezwarunkowym. nawet badania kontrolne w laboratorium nie przerywały wymiany zdań na ten temat.

jak np. . czy uda im się tego dokonać” W świetle tej zasady zrozumiałym się staje. Odczucia te wpływają na zachowania w kontaktach z innymi i działalności zawodowej. Popęd seksualny. Zazwyczaj tworzą je kobieta i mężczyzna. Drugim ważnym uzasadnieniem tej tendencji jest rozpowszechnienie HIV. stanowiącą przeszkodę na drodze upowszechniania zachowań religijnych lub pożądanych dla państwa. mamy na początku XXI stulecia okres tonowania motywacji seksualnej. Nie można tego samego powiedzieć o motywach zachowań seksualnych. Do jakich zachowań prowadzi ten rodzaj motywacji? D.161 doświadczają lęku społecznego. Postępowano (i postępuje się) tak po to. wirusa powodującego nieuleczalną. unikają zawodów i sytuacji wymagających bezpośrednich kontaktów publicznych. niewłaściwego zachowania w określonej sytuacji. że kobiety i mężczyźni pod wpływem motywacji seksualnej stosują różne strategie i formy zachowania. a następnie porzucaniem i poszukiwaniem innej partnerki miała zapewnić skuteczne rozprzestrzenianie genów gatunku. przyczynę śmierci wielu młodych ludzi. stanu cywilnego i woli zainteresowanych. aktywność tego typu nisko oceniano w skali wartości. a także niemal stałej gotowości recepcyjnej. Po latach wybujałej seksualności połowy XX wieku. Niektóre osoby. Zachowanie seksualne w postaci stosunków płciowych są regulowane według kryterium wieku. Natura premiuje kontakty seksualne przeżyciem rozkoszy. np. by osłabić niebywałą siłę motywacji seksualnej. jak żadne inne. zwana przez Bussa krótkoterminową. Formy zachowań kobiet można określić jako wabiące. kiedy mają motywację do wywarcia pożądanego wrażenia. chorobę AIDS. społecznej oceny. niż jej podsycania. sprawności. Wpływają na to czynniki ekonomiczne. Kryteria obyczajowe są o wiele liczniejsze. delikatnego w dotyku. ekspozycji społecznej. a nawet obcej kultury. służby wojskowej. a po znalezieniu takiego. utraty przyjaźni. wręcz uwielbiają konfrontacje poglądów i opinii i wybierają zawody wymagające licznych kontaktów społecznych M o t y w a c j a s e k s u a l n a. ale wątpią. funkcjonalnie służący utrzymaniu trwałości gatunku. rzecz jasna prócz kar. Ewolucja pożądania przedstawił pogląd. utraty dobrej opinii o sobie. Buss w swej pracy pt. jak dotychczas. jest jednym z elementów genetycznego mechanizmu regulacji zachowań organizmów. ośmieszenia itp. zwana długoterminową. przewadze nad rywalami. bardzo odporni na lękotwórcze sytuacje społeczne. Strategia kobiet. polega na krótkotrwałą fascynacją i uwodzeniem kobiet. niektóre społeczeństwa i pojedyncze rodziny bowiem nie radzą z problemem zapewnienia środków egzystencji ludziom w sytuacji znacznego wzrostu demograficznego. Są one w znacznym stopniu ukształtowane kulturowo i społecznie intensywnie. np. W. tym samym zachęca do ich częstego ponawiania-wszystko w imię zasady utrzymania gatunku. Biologicznie uwarunkowana strategia mężczyzn. potępiano rozkosz. We współczesnych społeczeństwach też raczej dominuje tendencja osłabiania motywacji seksualnej. uwrażliwione na oceny społeczne. Ludzie boją się. polega na poszukiwaniu silnego i wartościowego genetycznie ojca. w opozycji do natury. macierzyństwa. często nie mile widziane są małżeństwa z osobą innej rasy. że różnorodne i liczne elementy życia społecznego budzą strach (lęk społeczny). zachęcano do powściągliwości seksualnej. Formy zachowania mężczyzn mają świadczyć o ich sile. na dążeniu do utrzymania męskiego partnera jak najdłużej przy sobie i zapewnienia w ten sposób należytej opieki potomstwu. inni. pociąg seksualny skłaniają ludzi do poszukiwania partnera i łączenie się w pary. Crozier). politycy. kontrolowane. Ostatnie wynika z istnienia silnej potrzeby opiekuńczej. Natura w procesie ewolucji wyposażyła je w środki ich realizacji w postaci ponętnego i pięknego ciała. przyciągające. W niektórych kulturach. Miłość. lub zbliżone do niego zakłopotanie i wstyd (R.

Ch. 1977 r. to jednak czynnik psychiczny określa jakość doznań i przeżyć seksualnych oraz trwałość zainteresowań partnerskich. .162 Pod wpływem pobudzenia seksualnego niektóre samce zwierząt wykonują tzw. Psychologia Wychowawcza. Tinbergen: Badania nad instynktem. PWN< Warszawa. N. Atkinson: Bdania nad motywacją osiągnięć. zimny seks (cool sex). Zysk i Sp. Psychologia dążeń ludzkich. Warszawa. Warszawa. . H> Appley: Motywacja. PWN. Lorenza. wzbogacone kulturowo. Jest to zachowanie barwne. zmierzające do wzbudzenia receptywności seksualnej u samicy. WsiP. zdaniem K. Podobnie skutkuje niemożność znalezienia odpowiedniego partnera. cietrzewie pod ich wpływem zatracają normalną zdolność spostrzegania.K. Udane pożycie seksualne skłaniają ku optymizmowi i postrzegania życia jako radosnego ciągu. I odwrotnie dolegliwość oziębłości u kobiet i impotencja u mężczyzn są przyczynami złego samopoczucia i są postrzegane jako nieszczęścia osobiste.P-ń. odpowiadają zaloty u ludzi.N. ale funkcjonalnie tożsame z tańcem godowym. sprowadzający się jedynie do redukcji popędu nie ma należytej otoczki uczuciowej i nie jest tak pociągający. nr 2. bogate w elementy podnoszące atrakcyjność „tancerza”.1960 r. taniec godowy. Cofer i M. Reykowski: Z zagadnień psychologii motywacji. jak kontakt w atmosferze miłości.J. Tej formie zachowania. 1976 r. Literatura zalecana . 1972 r. Mimo olbrzymiego znaczenia biologicznego uwarunkowania zachowań seksualnych. . teoria i badania. Doznania seksualne są jednym ze źródeł szczęścia ludzi. Obuchowski:Przez galaktykę potrzeb. Tzw. . że np. charakterystyczny dla danego gatunku. Pobudza ono emocje do tego stopnia.J.95 r .

po połączeniu tworzą trwałą mieszaninę. krew. Psychologowie i inni specjaliści. zamknięty w sobie. występuje w czarnej chorobie. wody i ziemi.163 Rozdział XII Temperament i osobowość. typ człowieka o przewadze śluzu. Trwałym dorobkiem Hipokratesa i Galena okazała się terminologia temperamentów. F l e g m a t y k. samotny. Po wielu próbach konkretyzacji powyższych supozycji w odniesieniu do ciała człowieka. wesoły lubi zabawę. w jego ciele przeważa żółć czarna.e. powietrza. zgodnie z którymi różnice pomiędzy obiektami przyrody wynikają ze zmiennego udziału każdego z czterech żywiołów: ognia. że charakterystyki poszczególnych typów zmieniały się z epoki na epokę. stosowana powszechnie do dnia dzisiejszego. Symbolizuje do kolor żółto-czerwony. Melancholik to człowiek chudy. że temperament wpływa na właściwości procesów psychicznych i zachowanie człowieka. Hipokrates. że owe cztery żywioły w ciele ludzkim to odpowiednio żółć. a nieco ponad wiek później Teofrast. Z biegiem czasu jednostkom o przewadze określonego humoru przypisano odpowiednie cechy charakteru. próbowali odpowiedzieć na pytanie: dlaczego ludzie żyjący na tej samej ziemi tak różnią się między sobą? Pełnej i zadawalającej odpowiedzi na to pytanie. zwana charakterem. średniowieczu. każdy na swój sposób. Te „soki ustrojowe”. przeważa w nim żółć jasna. Nie zawsze dbano o trafność. zwane też humorami. Badający wpływ składu chemicznego krwi (np. symbolizuje go kolor czerwony. Warto pamiętać. Poznajmy zatem najciekawsze spośród wielorakich prób. opisał cztery podstawowe odmiany temperamentu. dobie renesansu i oświecenia. śniący o rybach.). M e l a n c h o l i k. symbolicznie czarnej. porywczy. mokry. przyjęto pod wpływem prac Galena (130-200 r. powstaje ona z nadmiaru krwi w sytuacji niedostatku żółći. śluz i żółć czarna. przedstawił klasyfikację charakterów ludzi. Koncepcja Hipokratesa kształtowała się pod wpływem jego praktyki lekarskiej i panujących ówcześnie poglądów filozoficznych. przez analogię. jest to człowiek „ognisty”. do różnic intensywności procesów . Są to: c h o l e r y k. Biel jest jego symbolicznym kolorem. odpowiednik ziemi. Myśl ta stanowi istotę koncepcji h u m o r a l n e j temperamentu. zapalczywy. Obaj uczeni. psychologowie poszukują do dnia dzisiejszego. sztywny w swych opiniach. powolny. takie jak np. filozof i przyrodnik. leniwy lub pogodny. czasami wynikały one z oczekiwań związanych z modą. suchy.n. zawartości hormonów) na stany psychiki też dostrzegają w Hipokratesie prekursora badań w tej dziedzinie. człowiek w organizmie którego przeważa krew. Końcowym rezultatem tych prac była p s y c h o s o m a t y c z n a koncepcja czterech typów temperamentu. „krew jest przyjaciółką natury”powiadano w średniowieczu. Trafną była też myśl. próbujący określić istotę i przyczyny zróżnicowania psychiki poszczególnych ludzi chętnie odwoływali się. S a n g w i n i k. jest pogodny. najwcześniej wzbudziły zainteresowania badaczy. zwaną z łacińska temperamentum. inne cechy przypisywano im w starożytności. Temperament i jedna z cech osobowości. mimo niebywałego wzrostu nagromadzonej wiedzy specjalistycznej. Już w V wieku p. tępawy. tłusty i gnuśny. sławny lekarz grecki.

który po gruntownym przygotowaniu ( m. Natomiast dużą popularność zyskała teoria E. przejawiają większą niż inni skłonność do zapadania na padaczkę. Junga. upartej. nietowarzyskiej. wątłej budowy. Wystąpił tu klasyczny błąd za szerokiego uogólnienia. w stosunku do poprzedniego. Typ d y s p l a s t y c z n y obejmuje niewielką grupę ludzi o budowie ciała wyraziście odbiegającej od normy. Przekonanie Kretschmera. że zasadniczą role w rozwoju jednostki odgrywa genetyczne i biologiczne wyposażenie jednostki. Ludzie tego typu częściej niż inni. z bardzo rzetelnie prowadzonych badań zależności. Również błędem było nie uwzględnienie wieku badanych. Drugi typ budowy ciała to p y k n i k. upodobniające ludzi podeszłego wieku do wyglądu pyknika. są ludźmi spokojnymi. o temperamencie i k s o t y m i k a. (Jego właścicielem i lekarzem naczelnym był właśnie Kretschmer). dwudziestowiecznego psychiatry niemieckiego. szeroka twarz i krótka szyja. Freuda) rozpoczął swoje badania wpływu właściwości ciała na psychikę. K r e t s c h m e r a. ponieważ oba są uwarunkowane działaniem hormonów w organizmie. żywy. osoby wrażliwej. że musi istnieć zbieżność procesów kształtowania ciała i psychiki. spłaszczone. wystający. U osobników tego typu najczęściej występuje psychoza depresyjno . w zbiorowości ludzi zdrowych. choroba nadczynności przysadki mózgowej. konstytucji ciała. Jeszcze inną grupę stanowi osobnicy z wyraźnym niedorozwojem ogólnym. Są to osoby eunuchoidalne. rozrośnięta w szerz. krótkie . w szczególności stóp i rąk. umięśnionej i proporcjonalnej budowie ciała tworzą typ a t l e t y c z n y. o tendencjach do perseweracji. Koncepcja ta. S h e l d o n a. mało wrażliwymi. Idee i badania Kretschmera zafascynowały amerykańskiego psychologa W. a nawet nadwrażliwej. praktyk życiowy. potężny brzuch. subtelną formę. mięśniowy. C. o mowie przesadnie ścisłej. grube zwały tłuszczu. słabych mięśniach. Prawidłowości wykryte w populacji ludzi chorych nie potwierdziły się. o natłuszczonych policzkach i szyi. jako nazbyt upraszczająca problem. okazał się przydatny w psychiatrii. ruchliwy. francuski badacz. chudzi. Twarze mają rozdęte. nie przyjęła się w nauce o temperamencie. I tak np. upatrującego przyczyn zróżnicowania psychicznego ludzi w odmiennościach budowy. roczne konsultacje u Kretschmera. euforii życia do smutku i depresyjnego załamania. abstrakcyjnej. Zdaniem Kretschmera niektórzy ludzie maja l e p t o s o m a t y c z n ą inaczej a s t e n i c z – n ą budowę ciała. zgromadzonych na podstawie badań i obserwacji 8 000 pacjentów szpitala psychiatrycznego. Popularność ta wynikała m. Temperament c y k l o t y m i k a jest właściwy dla tej budowy somatycznej. są szczupli. in. suchej i bladej skórze. chorują na schizofrenię. Sigaud wyróżnił następujące typy temperamentu: trawienny.in. żywy. charakteryzująca się ogólnym przerostem. nie zyskał natomiast uznania jako teoria ogólna. aktywny. Charakteryzuje go zaokrąglona figura. jednocześnie chłodnej emocjonalnie. tzw. Odpowiada tej budowie ciała typ temperamentu s c h i z o t y m i k a. a upływ lat życia powoduje zmiany cielesne. starannie przedstawionej dokumentacji dowodów. nosy krótkie. U niektórych z nich występuje akromegalia. czyli obraz uzależnienia psychiki od struktury ciała. Tworzy ono hipotetyczną strukturę. rubaszni. Sheldon był przekonany. wbrew przekonaniom autora. powściągliwymi. dotycząca także ludzi zdrowych. o wąskich barkach. Konstytucjonalizm Kretschmera. infantylne.164 i właściwości cech cielesnych. Na ogół są to ludzie towarzyscy. nieco ociężały psychicznie. Konstytucjonalizm w jego wydaniu zyskał pogłębioną podstawę teoretyczną i bardziej.maniakalna. zwaną . przechodzą do radości. Osoby o silnej. Ich nastrój podlega okresowym wahaniom. naiwna. myślący. inteligentny. mózgowy. okazało się nieuzasadnionym uproszczeniem. z niedorozwojem narządów płciowych. pałąkowate nogi. oddechowy. weseli.

zdecydowanie. Duża powierzchnia ciała czyni go mało odpornym na niesprzyjające czynniki środowiska. ale zapowiedzi nie zrealizował). Często spotykany wśród sportowców. dobrze przystosowane do wysiłku fizycznego. . niewrażliwość psychiczna. Wskaźnik stosunku powierzchni do masy ciała jest u nich wyższy. Sheldon opracował także szczegółowe wskaźniki wymienionych komponentów dla pięciu obszarów ciała: 1)głowy i szyi. Charakterystyczne cechy ludzi tego typu to energia życiowa. dobrze rozwinięty układ trawienny. E k t o m o r f i a jest właściwa dla osobników wątłych i smukłych. brzucha. ich ciało jest twarde i „kanciaste”. o delikatnym ciele. C e r e b r o t o n i k. Problemem praktycznym. obserwowalna budowa ciała. że na podstawie znajomości budowy ciała można będzie określić wpływ morfogenotypu na zachowanie i właściwości psychiczne człowieka. 4) tułowia. 2) tułowia. Rozwiązał go posługując się metodą sędziów kompetentnych.= wnętrzności). zamiłowanie do fizycznego wysiłku. łać. mezomorfia i ektomorfia. Temperament s o m a t o t o n i k a (soma. silne pragnienie aprobaty ze strony innych. określane 20toma cechami każdy. mózgowiec (cerebrum. zadowolenie z siebie i inne. korelacja między tymi zmiennymi wynosi 0..= mózg) to typ temperamentu ektomorfików. przedstawiający 1 000 typów somatycznych osobników tej płci. charakteryzująca się silnym rozwojem komórek warstwy endodermalnej. tolerancję.( Zapowiadał opracowanie Atlasu kobiet. że stanowią je endomorfia. a jego dobrostan podstawowym celem życia”. słabe mięśnie i kości. płaskiej klatce piersiowej. niż u endo i mezomorfików. Ciało osobnika endomorficznego charakteryzuje miękkość. Analogicznie przedstawia się wskaźnik stosunku wielkości mózgu do wagi ciała. zewnętrznej zarodka.165 m o r f o g e n o t y p e m. wyróżnienie których służyło do opisu wyglądu osób. Uzyskany tą drogą opis nazywa się s o m a – t o t y p e m. agresywna rywalizacja. odporne na szkodliwe czynniki otoczenia naturalnego. 3) rąk.82. Zdaniem Sheldona w organizmie osób tego typu jest więcej komórek powstałych z warstwy ekodermalnej. wewnętrznej zarodka. M e z o m o r f i a cechuje osoby o silnie rozwiniętych mięśniach i kościach. na „rusztowaniu” którego formuje się f e n o t y p.Znaczy to. „W sposób bardziej formalny definiujemy typ somatyczny jako trajektorię czy drogę. przewód trawienny jest „. towarzyskość. kształtująca się już w okresie życia embrionalnego i rozwijająca się w następujących po nim fazach życia. ryzyka i hazardu. stało się dla Sheldona ustalenie podstawowych komponentów budowy ciała. odprężenie. po której będzie się przemieszczał żywy organizm w normalnych warunkach odżywiania i pod nieobecność poważnie zaburzającej patologii”. funkcjonalnie podobnym do szkieletu. Dalszy uzupełnieniem środków opisu somatotypu było wprowadzenie pojęcia „komponenty wtórne”. łać. 5) nóg. o natężeniu od 1 do 7. socjofilię. E n d o m o r f i a to struktura cielesna. klaustrofobia i inne. Typom struktury ciała przypisał Sheldon odpowiadające im typy temperamentu. O morfogenotypie można wnioskować na podstawie obserwowanych komponent fenotypu. a dokładniej metodologicznym. Opracował ( na podstawie 46 000 fotografii Atlas mężczyzn. Ludzie tego typy prezentują wysokie zamiłowanie do komfortu. zaokrąglona figura. oporne na trud. piesi. Typ mezomorfika kształtuje się w następstwie dominacji rozwojowej warstwy mezodermalnej (środkowej) zarodka. Przedstawił je k kategoriach wymiaru.u niego królem.. I tak endomorficy najczęściej ( 79 przypadków na sto) mają temperament w i s c e r o t o n i k a (vicera łać. którzy po przeanalizowaniu 4 000 fotografii zgodnie (zasada zgodności) stwierdzili.= ciało)odpowiada mezomorficznej budowie ciała.

Dlatego też tę teorię temperamentu określa się mianem n e r w i z m u. odbierać sygnałów emocjonalnych itp. Sheldon prezentował pogląd. Np. wzorca współ występowania. czynniki pośredniczące w postaci różnorodnych wpływów społecznych. czyli zdolność do szybkiego przechodzenia z pobudzania do hamowania i odwrotnie. Innymi słowy jednostka będzie zachowywała zgodnie z oczekiwaniami otoczenia. pełniła narzuconą rolę społeczną.83. Siła pobudzenia nerwowego bywa bardzo zróżnicowana.typ silny. że do zrozumienia istoty temperamentu (a również człowieka jako całości) nie wystarcza charakterystyka poszczególnych cech. nadmierne napięcie psychiczne. a więc jest bardzo wysoka. Pierwszy jest zdolnością przewodzenia impulsów nerwowych. Kombinacja wymienionych cech stała się podstawą wyróżnienia czterech typów temperamentu. przekarmiające dziecko. zahamowanie w kontaktach społecznych. Bodziec tej samej intensywności wywołuje w silnym układzie nerwowym słabe pobudzenie. Człowiek o małej pojemności żołądka nie będzie dążył do przebywania w towarzystwie żarłoków. socjofobia. przypisywane ludziom o danej budowie ciała.typ silny. R ó w n o w a g a . Obu procesom przypisano s i ł ę. Był przekonany. P a w ł o w. kształtujące pewien typ budowy ciała i właściwości temperamentu. I tak: choleryk. Niezbędne jest poznanie ich wzajemnej relacji. P. sangwinik. że cechy temperementalne są uwarunkowane właściwościami układu nerwowego. drogę badania temperamentu obrał I. Bez możliwości pobudzenia układu nerwowego zwierzęta i ludzie nie mogliby doznawać wrażeń. dla których nazwy zapożyczył Pawłow z typologii Hipokratewsa-Galena. nieśmiałość. nadopiekuńcza matka. Zgodnie z pawłowowskim wyobrażeniem w układzie nerwowym występują dwa przeciwstawne procesy: pobudzanie i hamowanie. Również na kształtowanie odpowiedniości mogą wpłynąć preferencje osób o danej budowie ciała. Hamowanie z kolei jest zdolnością wygaszania pobudzenia. Tym samym przygotował grunt pod budowę teorii osobowości na podstawie właściwości temperamentu. Może wystąpić układ 1) zrównoważony. pobudliwy. Niektóre z jego wypowiedzi świadczą. musi. 2) niezrównoważony z przewagą pobudzania. zrównoważony. zdaniem Sheldona. może odpowiednio wymodelować ciało i temperament. pobudzony seksualnie samiec. niekiedy błyskawicznie. ruchliwy . trzecia cecha układu nerwowego. zaatakowany przez drapieżnika. Np. niezbędnych do realizacji funkcji określonych biologiczną strukturą organizmu. W warunkach naturalnych zwierze musi niekiedy wyhamować zaistniałe pobudzenie i zareagować na inny bodziec. niezrównoważony. 3) niezrównoważony z przewagą hamowania. ruchliwy. wygasić pobudzenie i przestawić się na ucieczkę. a w słabymsilne. introwersja. określa relację pomiędzy procesami pobudzania i hamowania.166 U osobników cerebrotonicznych często występują takie cechy jak upodobanie do samotności. niż przedstawiciele konstytucjonalizmu. czyli odporność na działanie bodźców o dużej intensywności w przypadku pobudzania i zdolność utrzymania stanu wyhamowania przez dłuższy czas w procesie hamowania. raczej poszuka towarzystwa koneserów jadła i w ten sposób będzie wzmacniał swój temperament cerobrotonika i odpowiednie do tego zachowanie. Jest to holistyczna albo molarna (całościowa) orientacja metodologiczna. nad-wrażliwość na ból i szereg innych Korelacja między budową ciała a temperamentem w tym przypadku wynosi 0. Zupełnie inną. Im łatwiej tego dokona. tym większa będzie siła procesu hamowania. Co determinuje istnienie wyżej omawianej zgodności? Powodują to. Poza siłą każdemu z tych procesów przypisał Pawłow r u c h l i w o ś ć. Uznał on. Mogą to być również wpływy. że nawet utożsamiał typ układu nerwowego z temperamentem. Mogą to być stereotypy zachowań. że dopiero takie poznanie temperamentu przyczyni się do wyjaśnienia zaburzeń psychicznych i patologicznych zachowań społecznych.

raczej publicystyczne niż ściśle naukowe (A. Formalna charakterystyka temperamentu uwzględnia dwa wymiary: energetyczny i czasowy. Literacko wcielił się w postać Podbipięty Melancholicy. . Eliasz. z opóźnionym refleksie. Stadnicki). uparty. rezygnujący z jego realizacji. mierzalne i obserwowalne gołym okiem. R e g u l a c y j n a t e o r i a t e m p e r a m e n t u (RTT) została opracowana przez J. Współczesna psychologiczna charakterystyka ludzi różnych typów temperamentu nieco różni się od starożytno-średniowiecznej. Jego literackimi egzemplifikacjami są Raptusiewicz z Zemsty Aleksandra Fredro i Kmicic z Potopu. Reaktywność w rozumieniu Strelau’a wyraża się zatem siłą reakcji. Silny wpływ na jej powstanie i rozwój wywarły poglądy Pawłowa oraz badania neopawłowistów (Tiepłow. energicznego. przygaszeni. Niebylicyn). zrównoważony. dynamikę. Aby uściślić rozumienie przedstawionych terminów posłużmy się określeniami z zakresu doznań zmysłowych. są jednak z reguły ryzykowne. reagujący na niuanse sytuacyjne. że autorzy teorii uznają istnienie neurologicznych i hormonalnych podstaw temperamentu. wykazał. utrzymującego wysokie tempo pracy. ale nie umiejących doprowadzać sprawy do końca. ale szybko też powracającego do normalnego funkcjonowania. Nie znaczy to. łamiącego przeszkody. szybko uczący się.167 flegmatyk. że cechy temperamentu „odnosza się przede wszystkim do formalnych cech zachowania” Znaczy to. Niebylicyn. że są niezmienne. człowiek niekonsekwentny. Zawadzki). Poza tym W. w przybliżeniu raz na milion przypadków. melancholik. że jest to temperament narodowy Polaków. jako swoistej „czarnej skrzynki” jednak nie wypowiadają się o właściwościach procesów w niej przebiegających. S t r e. Kontynuatorzy badań Pawłowa wykazali. Strelau’a około 40% cech temperamentu kształtuje się pod wpływem oddziaływania czynników genetycznych. że przedstawiona charakterystyka układu nerwowego i temperamentu jest niedokładna i niewystarczająca. Natomiast dolny jej próg stanowi czułość układu nerwowego. wpływom środowiska społecznego. perseweracyjny. powolny. pamiętliwy i mściwy. a opisują jedynie formalne cechy temperamentu. o zróżnicowanym układzie pozostałych cech. Idealne. Podlegają one pewnej modyfikacji. gdy próg wrażliwości jest niski. wiążącą się z czasem reakcji oraz specyfikę ich układu. nieruchliwy. że pełna charakterystyka układu nerwowego powinna uwzględniać co najmniej 9 cech. Ideą przewodnią teorii jest przekonanie twórców. Pierwszy opisują r e a k t y w n o ś ć oraz a k t y w n o ś ć. Sangwinik jest z reguły postrzegany jako „słomiany ogień”. Zgodnie z opinią J.typ słaby. kształcenia. samokształcenia i innych. długo koncentrujący się na podjętym wątkiem. zdolnych do zrywów. Choleryka dzisiaj wyobrażamy jako człowieka wybuchowego. Na co dzień spotykamy różnorakie i bardzo skomplikowane kombinacje cech. Wskaźnik ten określa górny próg reaktywności. ludzie słabego charakteru są niemal stale przemęczeni. Pojawiły się też sugestie. czyste typu temperamentu występują bardzo rzadko. in. szybko wpadającego w gniew. labilność. D. realnie istnieje więcej odmian układu nerwowego. B. m. przedwcześnie zmarły psycholog rosyjski. pozostałe są pochodną oddziaływań środowiska społecznego.l a u ’a i jego współpracowników z Uniwersytetu Warszawskiego (A. dotyczące wielkich zbiorowości. Wielkość pomiędzy dolnym i górnym progiem stanowi siłę reakcji. są wrodzone. Cechy temperamentu. cierpiący z powodu nowoczesnego tempa życia. Flegmatyk to typ człowieka powolnego. rozumianego jako właściwości układu nerwowego. szybko zapalający się do określonego działania . tworzące niepowtarzalne układy temperementalne. konsekwentny w działaniu.. Tego rodzaju uogólnienia.ale też szybko gasnący. niezwykle uzdolniony.typ silny. Reaktywność jest wysoka.

pracująca w tkalni fabrycznej. „Redukujący” w porównaniu z „wzmacniającymi” demonstrowali szybsze ruchy. krótszy czas reakcji. tendencja do kontynuowania i powtarzania zachowań po ustaniu działania bodźca. oczywiście. W RTT znaczącą rolę odgrywa pojęcie i problem stylu działania. w wyniku czego wyodrębniono sześć zbiorczych cech (wiązek) temperamentu. ruchliwości i innych cech temperamentu. Tak rozumiany . Na podstawie obserwacji klinicznych i badań laboratoryjnych dowiodła. Podobne tendencje ujawniły się w badaniach kinestetycznego postrzegania wielkości przedmiotów. Żwawość: tendencja do szybkiego reagowania. Różnice wynikają z odmiennego funkcjonowania mózgowej regulacji procesu odbioru doznań zmysłowych. znaczne interpersonalne zróżnicowanie procesu odbioru. Wyodrębniono s t y l p r o s t o l i n i l n y.168 Aktywność wiąże się z aktywacją. pobudzających działań. Autorzy. 2. opracowując Kwestionariusz Temperamentu Strelau’a wyselekcjonowali szereg określeń. odpowiedni dla jej temperamentu. Wysoki poziom aktywności z reguły współwystępuje z niską reaktywnością. poziomem pobudzenia. zdolność utrzymania optymalnego poziomu reagowania w sytuacji silnej stymulacji. pozwoliły ustalić. dostosowanej do zmieniającego się środowiska. RTT. Uogólniając: zdaniem A. Autorka zainteresowała się jakością odbioru doznań zmysłowych i stwierdziła. Zestaw wielu odpowiedzi na zróżnicowane pytania pozwala dość dokładnie określać temperament badanej osoby oraz reaktywności. które wymagają energicznych czy sprężystych ruchów?” świadczy o preferowanym sposobie zachowania osoby odpowiadającej i o tym. że udzielił jej choleryk lub sangwinik. Wymiar czasowy określa przede wszystkim r u c h l i w o ś ć. zapasowe szpule itd. mniejszą tolerancję na deprywację sensoryczną i inne. Są to: 1. a wzmacniający powiększali niemal dwukrotnie. że recepcja bólu daje podstawę do wyróżnienia typu ludzi redukujących (reducer) i wzmacniających (augmenter) odczucia bólu. o przewadze czynności zasadniczych. jak widać. Do jednych z ciekawszych należ badania A. skłonność do podejmowania wielorakich. że porównując wielkość dotykanego przedmiotu z wcześniej poznaną wielkością wzorcową redukujący w skrajnych przypadkach pomniejszali ją o połowę. Petrie i jej zwolenników mamy dwa typy temperamentu: redukujących i wzmacniających różnorakie doznania i. Wrażliwość sensoryczna. Jej miarą jest ilość i zakres podejmowanych działań. zabezpieczająca „na wszelki wypadek” zapas nici do wiązania zerwanej przędzy. ograniczają się do badań związku temperamentu z określoną cechą lub procesem psychicznym. Częściej wśród nich występowała mezomorficzna budowa ciała. 4. Badania uprawiane z punktu widzenia tej teorii dotyczą dyferencjacji form zachowania według kryterium zróżnicowania typów temperamentu. wysokiego tempa aktywności. charakterystyczny dla osób wysoko reaktywnych. Perseweratywność. Po rozpoznaniu wielu formalnych cech temperamentu autorzy poddali je analizie czynnikowej. tendencja do silnego reagowania na bodźce emocjogenne. Wytrzymałość. Np. ruchliwość. prezentuje styl wspomagający. Reaktywność emocjonalna. Funkcją aktywności jest zapewnienie optymalnego dla danej osoby poziomu stymulacji. charakteryzujących zachowanie ludzi danego typu temperamentu. odpowiedź „Tak” na pytanie „Czy lubisz zajęcia. dominujący u osób nisko reaktywnych i s t y l w s p o m a g a j ą c y. 3. gamę typów pośrednich. P e t r i e. jest teorią szerokiego zasięgu. Wielu współczesnych naukowców rezygnuje z opracowywania teorii szerokiego zasięgu. 5. 6. większe zapotrzebowanie na stymulację. Prządka np. o przewadze czynności pomocniczych. rozumiana jako zdolność szybkiej zmiany zachowania. Aktywność. zdolność do reagowania na słabe bodźce sensoryczne.

mają pogodne i wesołe usposobienie. wydają się bez ustanku cierpieć. który można opisać w kategoriach wymiarów przyjemność-przykrość. luzu. został pomyślany jako instrument w służbie praktyki. Interesujące związki pomiędzy funkcjonowaniem mózgu.. Ten wymiar temperamentu.. jak choćby instruktażowy dla pielęgniarek.. są podatne na przykre uczucia i przypływy złego nastroju oraz łatwo zrażają się trudnościami. a na drugim melancholia. u których lewy płat czołowy wykazuje większą aktywność niż prawy. dążeniu do rozprężenia. postawy. Wundta właściwości temperamentu kojarzono z p r o c e s a m i e m o c j i. temperamentem. Spostrzeżenie to opiera się w znacznej mierze na badaniach Richarda Davidsona. rutynowych zajęć. dominacja-uległość i aktywność-powściągliwość. 3) rozhamowaniu. dominance). na ogół cieszą ich kontakty z innymi i to. wywodzi się z typu redukujących M. Mehrabian. zdaje się związany ze względną aktywnością prawego i lewego obszaru przedniej części płatów czołowych. arousal.naturalnie krążyć wokół pozytywnego bieguna. poziom aktywności mózgu w obrębie lewego płata czołowego był niższy.. Niektóre były zabawne. profesoor Uniwersytetu Stanowego w Kalifornii. zwiedzania. zgodnie z amerykańską tradycją. np.ukazywały biorącego kąpiel goryla albo bawiące się szczenię. adrenaliny i noradrenaliny w mózgu. podczas gdy inne smutne i melancholijne. osoby takie są z natury pogodne i niefrasobliwe. poziomu dopaminy. a tylko 7% od treści przekazu. W jednej z aktualnych charakterystyk temperamentu A. 2) poszukiwaniu przeżyć.. że satysfakcja pożycia małżeńskiego zależy od cech temperamentu. wyrazu oczu). Różnice te wynikają z biologicznego uwarunkowania właściwości mechanizmów regulujących poziom aktywności organizmu. że u osób. Z u c k e r m a n zróżnicowanie poziomów reaktywności sprowadził do stałych różnic zapotrzebowania na stymulację. w sportach ekstremalych. przejawiającą się w 1) poszukiwaniu grozy i przygód. u których niedawno rozpoznano depresję. pleasure. bardziej i mniej wieloznacznych. ponieważ nie mogą otrząsnąć się ze zmartwień i przygnębienia. dochodzą do siebie po porażkach i niepowodzeniach. psychologa z Uniwersytetu Wisconsin. Odkrył on. Ten sam schemat aktywności mózgu stwierdził u osób. Jego zdaniem relacje między osobnicze warunkuje tak rozumiany temperament. sposobów. na którego jednym końcu znajduje się wesołość.. co przynosi życie. 4) unikaniu nudy.. a w obrębie prawego wyższy niż u tych..Natomiast osoby. zdaniem Petrie. Ich stabilność lub niestabilność miały określać podstawowy wymiar temperamentu. np. oglądaniu thrillerów. u których bardziej aktywnie pracuje prawy płat czołowy..169 temperament ukierunkowuje zachowanie społeczne.. były . młodzież przestępcza. I one leżą u podstaw zróżnicowania społecznych form zachowania. aż 93% wiarygodności mówcy zależy od emocjonalnych cech wypowiedzi. pokazujący straszne szczegóły operacji. języka ciała (gestów. emocjami i zachowaniem ukazuje tekst w ramce Ramka 19 „Emocje niektórych osób wydają się. biegunów mózgu emocjonalnego. utożsamił go z typowym dla jednostki stanem emocjonalnym. zamiłowanie do podróży. np. Davidson odkrył. Model PAD. Od czasów W. W jednym z eksperymentów ochotnicy oglądali krótkie filmy. Inne. które kiedyś cierpiały na kliniczną depresję. że osoby. który „odpowiada” za 30-34% szczęśliwości małżeńskiej. W innej sferze. które nigdy nie wpadły w depresję. Wykazuje on.. poznawania nowych ludzi. Kontrast między ponurym a pogodnym usposobieniem ujawnia się na wiele. Autor koncepcję tę nazywa modelem PAD (skrót od ang.

W grupie osób o pogodnym usposobieniu reakcje na scenę operacji były niewielki. Osobowość jest tworem hipotetycznym. Goleman: Inteligencja emocjonalna. Osoby o większej aktywności prawej półkuli. że temperament usposabia nas do reagowania na różne sytuacje życiowe albo w wesołej (pozytywnej). Po czwarte. gdyż w języku greckim „charakter” to tyle. Nowakiem. wprowadzenie pojęcia osobowość pozwala wyjaśnić rozbieżne reagowanie dwu lub kilku osób na ten sam bodziec oraz identyczne reagowanie osób na różne bodźce. osoby przedstawianej na scenie.. Cele takie realizuje się na podstawie znajomości cech osobowości człowieka. albo smutnej (negatywnej) tonacji emocjonalnej” Cyt. oglądając filmy wesołe. co 7 lat następuje niemal kompletna wymiana komórek organizmu. Introspekcyjnie możemy obserwować przebieg np. opisowi indywidualności. Po pierwsze. że filmy o wesołej treści były tylko średnio zabawne. Niekiedy nawet rezerwuje się ten termin do charakterystyki wybitnych jednostek. Nie możemy natomiast obserwować w ten sposób procesów osobowościowych. Freud i freudyści mocno akcentowali ten aspekt. co cecha wyróżniająca. człowiek. a „osobowość”. Po trzecie. Dalsze losy obu wątków ukształtowały się odmiennie. prognozowania zachowania ludzi.za: D. Dlaczego to robimy? Do czego to jest potrzebne? Jest kilka ku temu powodów. ważną dla psychologów-praktyków jest możliwość przewidywania. A zatem wydaje się. której używali starożytni aktorzy dla ukazania cech. Każdy człowiek podlega procesowi przemian cielesnych i psychicznych. określając jej właściwość. Po drugie. Osobowość. łacińska „persona”. natomiast widok krwi i ran na obrazie kręconym w sali operacyjnej napełniał je lękiem i wstrętem. osobowości przypisuje się wpływ na poczucie tożsamości. pojęcie to służy do określenia relacji tego. ukryło się pod pojęciem ”osobowość” lub „cechy osobowości”. powiada się o nich: ”To jest osobowość!” Mamy tu klasyczny wątek psychologii humanistycznej.170 przygnębiające. utrzymujący przekonanie o tożsamości osobniczej. . pierwszy jest nadal badany. Na początku tego rozdziału znalazła się informacja. prezentowane pojęcie służy do określania odrębności jednostki w stosunku do innych. Po piąte. dąży do rozumienia świata i wyboru odpowiadającej mu drogi życia. że już starożytni uczeni zainteresowali się problemem temperamentu i charakteru. W sensie nazewnictwa odejście to nie jest wiele znaczące. zorientowanej na rozwój jednostkowych cech osobowości. czy X-wiczem. przynajmniej z punktu widzenia psychologii poznawczej. ani psychicznego. co nabyte u istoty ludzkiej. drugi natomiast uległ znaczącej modyfikacji. nie ma odpowiednika cielesnego. Osobowość pośredniczy między bodźcem i reakcją. co wrodzone i tego. a więc charakteru.s. a mimo to czujemy się tym samym Kowalskim. niemniej postulujemy ich istnienie. naszego myślenia lub narastanie emocji. rys. co dawniej nazywano charakterem. Media Rodzina of Poznań. najsilniej reagowały one. To. zachowała się starożytna terminologia. Musi zatem istnieć jakiś czynnik. Osobowość jest pojęciem ogólnym i w tym właśnie wymiarze i na podstawie badań procesów jej kształtowania można sensownie szukać rozstrzygnięcia w odwiecznym sporze natywistów i empiryków. znaczy tyle co „maska”. uważały. a zatem skłonne do ponuractwa. która zapewnia zarówno wewnętrzną zgodność zachowania jak i relatywną jego stałość w wymiarze czasowym. żyjąc w świecie różnych możliwości. Po szóste. sterującym rozeznaniem i wyborem opcji życiowej znowu jest osobowość.1995 r. Czynnikiem ogólnym.340-342. rzecz jasna rozbawieniem.

lubiący się bawić. które wpływają na charakterystyczne wzorce zachowania jednostki. potocznie przeto określa się ich jako ludzi niewrażliwych. a przez to są trudni do kierowania w działaniach zbiorowych. Są oni nastawieni analitycznie i introspekcyjnie. Zimbardo: s. J u n g a. w której ważną rolę przypisano cechom temperamentu. spontaniczna aktywacja ich mózgu kształtuje się poniżej średniej. Bardzo ogólną. że wynikające stąd głębokie różnice między ludźmi nie są możliwe do wyeliminowania i jako utopijne określa próby skłonienia kryminalistów do tego. jest definicja Ph. neurotyczność (stabilność. walki w sportach kontaktowych. E y s e n c k a. a także opisów osobowości tysięcy ludzi z 35 państw świata. według Eysencka. Oni tego potrzebują i to właśnie lubią. Reaktywność ekstrawertyków jest niska. niebezpiecznych sytuacji. wrażliwych. „Większość podręczników osobowości zajmuje się wyłącznie temperamentem” Znaczy to. Charakteryzuje ich silne pobudzenie korowe. ludzi zwróconych ku sobie. niezmienne czasowo i sytuacyjnie” (Ph.519) Teorie osobowości. poszukują kontaktów z innymi ludźmi. unikanie licznego towarzystwa. by zachowywali się tak. nie ulegają presji szablonowego myślenia i odczuwania. wykazał on. refleksyjnych. a cech drugorzędnych w granicach od 50 d0 60% Autor ten podkreśla to. uczuciowych. skłonnych do analizy własnych przeżyć.niestabilność emocjonalna) i psychotyczność (wrażliwośćniewrażliwość). Zimbardo: osobowość jest to „złożony zbiór własności psychicznych. typ ludzi z drugiego krańca wymiaru. Autor dostrzega daleko idącą zbieżność pomiędzy temperamentem i osobowością. są otwarci. ile teorii osobowości. Elementem osobowości jest. jej udział. włączony do teorii w późniejszej fazie jej budowy. Terminy „ekstrawertyk” i „introwertyk” zapożyczył Eysenck od C.in. towarzystwa. który uznał. Są wysoce reaktywni. skłonność do zamykania się w sobie. ekspresyjni. Są to: ekstrawersja-introwersja. że ekstrawertycy charakteryzują się niskim poziomem pobudzenia kory mózgowej. o bujnej wyobraźni. a więc nie budzącą wielu sprzeciwów. silnych podniet. Proces warunkowania jest u nich utrudniony. zapisu fal mózgowych. zamkniętych. opis cech został pogłębiony o neurofizjologiczne uzasadnienie występowania tych orientacji. W interpretacji Eysencka scharakteryzowane terminy nabrały nieco innej treści. Nazwał ich e k s t r a w e r t y k a m i i przeciwstawił im i n t r o – w e r t y k ó w. Odwołując się do badań empirycznych układu nerwowego. jak normalni ludzie. wykształcili przeciwstawne cechy temperamentu i osobowości. nie zawsze wykorzystywany w opisach osobowości. wybitnego szwajcarskiego psychologa i myśliciela. aktywni. a zatem bogate życie wewnętrzne. Jedną z teorii osobowości. rozumianego jako dziedziczne właściwości układu nerwowego jest teoria H. w kształtowaniu podstawowych wymiarów wynosi od 50 do 70%. częstego przebywania w towarzystwie innych osób itp. przebiega wolno i wymaga wielu powtórek Introwertycy. szybko . ale praktycznie pozostaje ona poza kręgiem jego zainteresowań.171 Przy tak wielorakich uwikłaniach problemowych trudno o jedną. że dziedziczność jest determinantą również cech osobowości. m. zazwyczaj mają własne zdanie w określonych sprawach. a wiemy. że niektórzy ludzie są zorientowania na świat zewnętrzny. również inteligencja. Jest ich tyle. Te niedostatek wewnętrznego pobudzenia zmusza ekstrawertyków do poszukiwania stymulacji zewnętrznej. Trzy podstawowe wymiary charakteryzują osobowość ludzką. zdaniem Eysencka. powszechnie akceptowaną definicję osobowości. silnych podniet zmysłowych. głośnej muzyki. że ludzie funkcjonują najlepiej przy średnim stanie pobudzenia.

Przedstawiony diagram pokazuje wyraźnie to. moralności. szybszy oddech. parasympatycznego-do osłabienia. altruizm. zmienności nastrojów i poczucia winy. Stabilność lub niestabilność określa stopień zmienności i intensywności napięć emocjonalnych. że czyny aspołeczne częściej popełniają ekstrawertycy niż introwertycy. Jedną z bardzo istotnych cech osobowości ludzkiej. kultury. jest-jak powiada Eysenck. że wyróżnione przez niego wymiary osobowości odpowiadają czterem typom temperamentu. stabilne –w niskim. Eysenck sądził. Niska wrażliwość. wyróżnionym przez Hipokratesa i Pawłowa. Z biegiem czasu i gromadzenia danych empirycznych wykształcił się ogólny system psychologiczny. Przedstawiony opis cech osobowościowo-temperementalnych odnosi się do przypadków krańcowych. obojętność wobec cierpienia innych ułatwia popełnianie przestępstw. jak Eysenck postrzega całość w postaci osobowości. że osoby podatne na warunkowanie częściej niż inne doświadczają neurotyzmu. Stała przewaga układu sympatycznego jest właściwe dla neurotyków. Zdaniem Eysencka lęki i zaburzenia neurotyczne powstają pod wpływem warunkowania. Osoby niestabilne. tzn. Drugi podstawowy wymiar. podatności na lęk. bowiem nie zostały wytworzone reakcje lękowe. zwane również n e u r o t y c z n y m i. określających wymiary temperamenty i osobowości. determinizmu i inne. ważnej z punktu widzenia zdrowia psychicznego. uspołecznienie z jednej strony i niewrażliwość. podwzgórze i inne). psychopatia z drugiej też pozostaje w związku z warunkowaniem i przeżyciami lękowymi. skłonności depresyjnych. obniżania poczucia własnej wartości. Teorie psychoanalityczne. Te właściwości osobowości są uwarunkowane neurologicznymi procesami. pierwotne) i wtórne (charakterologiczne). prezentują wspomniane właściwości w stopniu wysokim. Z charakterystyki tej wynika. który miał służyć jako podstawa teoretyczna praktyki terapeutycznej i leczniczej. jest lękliwość.172 kojarzą. To w nim koordynuje się procesy emocjonalne i objawy im towarzyszące np. Pobudzenie układ sympatycznego prowadzi do nasilenia emocji. Empirycznie potwierdzono. że między cechami obu wymiarów nie istnieje korelacja dodatnia. łącząc właściwości układu nerwowego (cechy biologiczne. Wyobrażenie tego związku przedstawia niżej umieszczone „Koło Eysencka”. Procesy warunkowania u psychopatów i przestępców przebiegają niezwykle opornie. przyśpieszone bicie serca. n e u r o t y c z n o ś ć jest ortogonalny w stosunku do ekstra i introwertywności. P s y c h o t y c z n o ś ć. Twórcą psychoanalizy był Zygmunt Freud. niekiedy związki tworzą się po jednorazowym skojarzeniu. ani poczucia winy. Freud wypowiadał się na takie tematy jak pochodzenie religii i pojęcia boga. wiedeński lekarz-psychiatra i psycholog. zachodzącymi w pniu mózgu (układ limbiczny. z tego też powodu wiele bodźców powszechnie wzbudzających lęk u nich nie wywołuje reakcji tego typu. aspołeczność. wiec proces warunkowania przebiega u nich szybko. Wypracował on system poglądów. . Znaczy to. przestępczość. ukształtowane społecznie. Pokazano na niej również czynniki pochodne wobec pierwotnych. stanowi kombinację różnorodnych cech. osobowość olbrzymiej większości ludzi nie tworzy tak idealnego obrazu.„ambiwertywna”. zawierający także pewne elementy teorii filozoficznych. wrażliwość. Impulsy antyspołeczne nie wzbudzają u nich lęku.

Innymi słowy jest ono sumieniem jednostki. Nie mają one żadnych właściwości. Osiąga to uruchamiając czynności odruchowe. ale potencjalnie mogą stać się treścią świadomości. myśli nieprzyzwoite. pewna ich część stanowi p r z e d ś w i a d o m o ś ć. procesy pierwotne (tworzenie obrazów czegoś. prymitywny. Treści nieświadomości są zróżnicowane. życzenie śmierci nie lubianemu małżonkowi. Są nimi e g o . czynnik rozwagi. stanów pożądanych) i procesy wtórne. klekot mowy. uznanych wartości i ideałów społecznych. S u p e r e g o wykształca się później niż dwa poprzednio przedstawione subsystemy osobowości. a więc osobowości. z nich wyłaniają się pozostałe warstwy osobowości. niezbędnego do zaspokojenia potrzeb. Kontrola ego z kolei polegałaby na skłanianiu do przestrzegania zasad moralności w działaniach realnych. Nadmiar kontroli superego z kolei przesadnie uzależnia człowieka od nakazów moralnych . zwanego również sumieniem. np. Zasadniczą rolę w obrębie id. nazbyt zasadniczym. Energia libido może być przekazana innym strukturom psychicznym. Wyróżnił on w obrębie tej struktury trzy warstwy: i d (ono). albowiem obawiała się. kichania. stanowią „psychikę pierwotną”. Między tymi czynnikami trwa konflikt. surowego potępiania seksualności. kompleksy. które utrudniałyby dostęp do sfery świadomości. w trakcie rozmowy co pewien czas wykrzykiwała: „Nie dotykaj mnie!” i dalej. Proces wtórny wiąż e się ściśle z wykonawstwem. mieście wyszukanych zabaw i typowej dla epoki wiktoriańskie hipokryzji. w jej zakres wchodzi również n i e ś w i a d o m o ś ć. człowiek pozostaje w stanie równowagi z otoczeniem. wyglądająca młodo i zupełnie zdrowa somatycznie. że te niekontrolowane objawy świadczą o istnieniu w psychice ludzkiej sfery n i e ś w i a d o m o ś c i. Są one jedynym źródłem energii psychicznej dla ego i superego. działa i musi działać na zasadzie realizmu. sferę nieświadomości. zachowywała się dziwnie. Id działa na zasadzie przyjemności. Na podstawie tej i podobnych obserwacji wysnuł Freud wniosek. popędowy. czterdziestoletnia i bardzo zamożna wdowa. są one wrodzonymi elementami biologicznej natury człowieka. . kontynuowała konwersację. jakie demonstrowała wspomniana pacjentka. Jego funkcje to powściąganie nieakceptowanych społecznie popędów agresji i seksualnego. jakby nic. zetknął się Freud z intrygującymi go przypadkami nerwic na tle seksualnym Jedna z pierwszych jego pacjentek. Freud skonkretyzował swoje rozumienie nieświadomości rozpatrując problem dynamiki i ukierunkowania zachowania ludzkiego. mogący kontrolować i d . nieświadomości. Id nie toleruje przyrostu w nim samym energii. uwzględniając wymagania świata zewnętrznego. stanowiące jedność funkcjonalną. np. Kobieta ta. czyli popędy i całą dziedzinę nieświadomości („zbiornik energii libido”) oraz s u p e r e g o . odgrywają popędy. że ci „polują” na jej majątek. z podejmowaniem decyzji o działaniu i sposobach jego realizacji. Jest ono umysłową (psychiczną) reprezentacją moralności społecznej. Jeżeli ego utrzymuje kontrolę. realizmu.173 Rozpoczynając prace zawodową w Wiedniu. że aktualnie nie są one przeżywane świadomie. Wymaga ona myślenia realistycznego. natomiast e g o. która w określony sposób wpływa na pojawianie się takich form zachowania. Znaczy to. a same czerpią energię z procesów fizjologicznych. czyni go sztywnym. Treści nieświadomości są natomiast wyparte ze świadomości i nie mogą w niej się znaleźć ponieważ nie są aprobowane. walka o dominację. Id. dąży do natychmiastowego jej rozładowania. czyli regulowane przez e g o. j a (ego) i superego (sumienie). tworzą popędy. Wątek nieświadomości i jego relacji do świadomości został ostatecznie przedstawiony przez Freuda następująco: p s y c h i k a ludzka nie jest tożsama ze ś w i a d o m o ś c i ą. jeżeli zyskuje przewagę id to zachowanie będzie miało charakter impulsywny. pojawiały się u niej konwulsyjne tiki. przez wiele lat unikała kontaktu z mężczyznami.

Konflikty te. Dzieci np. bezradne wobec nowego środowiska. który nie miałby zachcianki przywłaszczenia czegoś cudzego?” R a c j o n a l i z a c j a jest zabiegiem tworzenia skomplikowanych schematów uzasadniających określoną formę zachowania. Potocznie określamy to jako „dorabianie filozofii do czynu”. uszlachetnianie popędów. swoją złość wobec rodziców. Ich charakterystykę i sposoby działanie przedstawiła Anna Freud. Freud wyróżniał trzy rodzaje lęków: r e a l i s t y c z n y. co kulturowe. nawet przed samym sobą. Oto wykaz ważniejszych z nich: w y p a r c i e. Jednym z następstw dynamiki procesów osobowości jest lęk. n e u r o t y c z n y i m o r a l n y. wyrażanie pragnienia seksualnego w postaci wiersza lirycznego na cześć osoby pożądanej. nawet nieświadomie. których człowiek nie może opanować nazywa Freud t r a u m a t y c z n y m i i właśnie takie przeżywa dziecko zaraz po urodzeniu. chroniące je przed destrukcyjną siłą lęków. uczuć. rzutowanie polega na przypisaniu swoich nieakceptowanych myśli i pragnień innym osobom. W takich sytuacjach pojawiają się m e c h a n i z m y o b r o n n e . tego. Może to być również zatrzymanie z powodu nierozwiązanych konfliktów na szczeblu wczesnej fazy rozwoju. . Lęki są dokuczliwe. znany z hasła” na złość mamie niech mnie uszy odmarzną” Młodzieniec kochający mamę i pragnący jej miłości nie słucha jej poleceń. że e g o nie będzie w stania zapanować nad nimi. Lęki różnią się także stopniem intensywności. usztywnienie. odczuwa lęk realistyczny. ludzie o wybujałej racjonalizacji na każdy czyn mają usprawiedliwienie. cofnięcie się do zachowań z czasu dzieciństwa. co biologiczne z tym. Niektóre wydarzenia już w dorosłym życiu również budzą silne lęki. nie ubiera ciepłej czapki (choć czuje. obstawanie przy jakiejś postawie lub formie zachowania. Np. wobec którego ego jest bezradne. prawdziwych motywów działania lub samousprawiedliwieniu. Lęk neurotyczny powstaje pod wpływem obaw przed wymknięciem popędów z pod kontroli i społecznych reakcji na ten fakt. Lęk moralny jest zbieżny z obawami sankcji własnego sumienia. są przeto trudnymi partnerami w działaniu zbiorowym. nigdy nie przyznają się do błędu. trudne do opanowania. mechanizmy obronne. nie dopuszczających do świadomości treści budzących lęk. chcąc w ten sposób skłonić partnerów do ustępstw! R e a k c j a p r z e c i w n a to mechanizm obronny przed „uwiedzeniem”. błagać. Jedna z polskich „pań minister” nie mogąc osiągnąć swego celu w negocjacjach międzynarodowych. Służy ona ukryciu. wspomnień i pragnień do nieświadomości. Wyparcie jest podstawą dla innych mechanizmów obronnych. rozpłakała się. ludzie dążą do ich opanowania. R e g r e s j a. zaczyna płakać. że Freud pojmował psychikę ludzką jako arenę zmagań przeciwstawnych sił.174 Ta wizja osobowości ludzkiej świadczy o tym. Jeżeli nie znajdują skutecznych środków realnych. P r z e m i e s z c z e n i e to przenoszenie impulsów wywołanych przez jakąś osobę lub sytuację na jakiś mniej niebezpieczny obiekt. stwarzają nieznośne napięcie. przymilać się. czyli zepchnięcie niepożądanych myśli. przenoszą na lalki. Z a p r z e c z e n i e to prosty mechanizm nie przyjmowania do wiadomości określonych treści. bo on „jest mężczyzną” i „nikt nie będzie mu rozkazywał!” S u b l i m a c j a nadawanie popędowym pragnieniom form akceptowanych społecznie. społecznie przekazane i nakazane jednostce. że przydałaby się). Człowiek zagrożony niebezpieczeństwem. P r o j e k c j a. „Czy jest taki człowiek. np. córka twórcy teorii psychoanalizy. frustracja i powstające pod ich wpływem lęki mogą być na tyle silne. Osoba napotykając przeszkody na drodze do swego celu i nie mogąc poradzić z nimi uznanymi metodami działania. stosują. te. F i k s a c j a.

skrytego. która przechodzi przez szereg stadiów rozwojowych. dotyczącego tego samego obiektu. Mechanizmy obronne chronią człowieka zarówno przed lękami wewnętrznymi. w tym czasie czynności autoerotyczne stają się źródłem przyjemności. może zostać przemieszczone i dotyczyć np. Są to właściwości charakteru oralnego. są zdaniem Freuda. przez palenie papierosów staje się głównym źródłem przyjemności. świadczą zarówno o jego słabości i elastyczności jednocześnie. U niektórych ludzi faza trwa prze całe życie. lęk kastracyjny. czyli pociągu seksualnego do płci odmiennej. to może ukształtować się uogólnione nastawienie na powstrzymywanie. podrażnianie wspomnianych okolic np. Wymienione 4 fazy różnią się między sobą. jak i zewnątrz pochodnymi. Freudyści wyróżniają stadium: 1) o r a l n e . Freud nazwał go charakterem analnym. Wrogość chłopców wobec ojców. rodzą obawy i lęk przed zemstą ojca. następuje po okresie latentnym. samochodu osobnik wychwala jego elegancję. że istnieją między nimi ostre granice. One pozwoliły przetransformować starożytne określenie „człowiek istota racjonalna” na postfreudowskie „człowiek istota racjonalizująca”. W efekcie uformuje się charakter retencyjny. 4) genitalne. doznania przykrego i przyjemnego. jaka ukształtowała się osobowość. Jeżeli tak to źródeł zaburzeń i chorób psychicznych . człowieka skąpego. Kompleks Edypa i lęk kastracyjny zdaniem Freuda wywierają znaczny wpływ na osobowość człowieka dorosłego. I z o l o w a n i e . istnieje możliwość harmonijnego ich współwystępowania w psychice człowieka dorosłego. Cechy osobowości. Wręcz odwrotnie. doświadczeń życiowych. że przepłacił. zakładał. Freud był przekonany.175 I d e a l i z a c j a uwypuklanie dobrych stron sytuacji w celu ukrycia niekorzystnych. estetyczny wygląd nie wspominając ani słowa o tym. konsekwentnie wymaga powstrzymywania defekacji. założenia rodziny. wyrazem przemian seksualności człowieka. W czasie tej fazy (początek około 2-go roku życia) realizuje się trening czystości. w tym okresie rozwojowym najsilniejsze doznania przyjemności pojawiają się pod wpływem podrażnienia okolic ust i języka. rodzi się też odczucie kompleksu Edypa lub Elektry. W tym czasie następuje reorientacja z nastawienia na doznawania przyjemności narcystycznych na heteroseksualne. To stadium pojawia się w okresie adolescencji. dziecko musi nauczyć się odkładać na później przyjemność wydalania. Izolowanie pozwala ochroniać dobre strony doświadczeń przed złymi. Dziecko w tym okresie rozwoju odczuwa przyjemność zbliżania do rodzica płci przeciwnej i wrogość wobec rywala tej samej płci. oddzielanie od siebie różnych doświadczeń. dziecko 5-cio letnie charakteryzuje się już ukształtowaną strukturą osobowości. w której traktował on psychikę jako zamkniętą całość („monadę libidalną”) w teorię ego. że oprócz dominacji jednej z nich. upartego. Ich włączenie do teorii Freuda świadczy o przeobrażeniu pierwotnej teorii tego twórcy. w tym przypadku przyjemność kojarzy się z czynnościami wydalania. komfort jazdy. 2) a n a l n e . pragnienia miłości. Kutter) Mechanizmy te odgrywają istotną rolę w życiu człowieka. inkorporacja oralna. uczucia do myśli. uwzględniającą silne powiązania człowieka z otoczeniem społecznym (P. że osobowość człowieka kształtuje się w okresie dzieciństwa. Czynność ssanie sprawia dzieciom do pewnego wieku największą przyjemność. 3) f a l l i c z n e .ta myśl Freuda w pełni wyraża nastawienie poznawcze tego autora. odczuciem ulgi po napięciu wynikłym z nagromadzenia nie strawionych resztek. Jeżeli matka jest nadmiernie rygorystyczna. a w życiu dorosłym dokonuje się jedynie jej polerowanie. Stosowane przez człowieka mechanizmy obronne odzwierciedlają cechy jego osobowości. Wchłanianie. wchłaniania wiedzy. tzw. jakby wyciszonego trwania energii seksualnej. Po kupnie np. co ono samo. „Dziecko jest ojcem człowieka”. Również poziom rozwoju jednostki świadczy o tym. źle świadczących o uczestniczącej w niej osobie. jednak Freud nie sądził. zazdrość o matkę jako obiekt kateksji seksualnej.

Mimo nieświadomego procesu oddzielania uczuć efekty tego faktu są znaczące dla przyszłego procesu kształtowania osobowości. jaki napotyka dziecko we wczesnym okresie życia. Freud pominął wiele istotnych zagadnień. a także źródło postaw ambiwalentnych wobec matki i innych obiektów świata. w której wyeksponowano dwa wątki: właściwości popędu seksualnego i lęku. zachowania agresywne. utrudniająca zaspokojenie potrzeby pokarmowej wzbudza uczucia negatywne. interioryzowane i wzbogacane. z niedostatkiem mleka lub z uciążliwym dostępem do niego. jest tożsamość złej i dobrej piersi lub jakiegoś innego obiektu. Ego kształtuje się pod wpływem relacji z obiektem. W łagodzeniu jego istotną rolę odgrywają o b i e k t y p o ś r e d n i c z ą c e. Wokół „dobrej piersi”. depresja i inne niepożądane stany psychiczne. Freud przedstawił wiele subtelnych i pomysłowych opisów mechanizmów osobowościowych. zarodek przyszłej optymistycznej i otwartej osobowości. a nie seksualność. nienawiść. Klein była przekonana. lecz niewłaściwe relacje z obiektem. jak sama nazwa wskazuje. Te ostatnie wynikają z działania wrodzonego strachu prze śmiercią. bowiem id i superego jeszcze nie istnieją. Mimo to stanowiły daleko uproszczoną wizję osobowości człowieka. Dziecko musi dokonać „rozszczepienia” pomiędzy uczuciami miłości i nienawiści lub złości. One też. m. a bardziej dobitnie: matka karmiąca. opracowana prze Melanię Klein z londyńskiego Instytutu Tavistock wypełnia lukę klasycznej psychoanalizy ukazując znaczenie obiektów zewnętrznych w procesie kształtowania osobowości człowieka. W swoim opracowaniu autorka wykorzystała wyniki przemyśleń i badań neopsychoanalityków. z łatwo dostępnym pokarmem. Również charakterystyka osobowości człowieka dorosłego może odwoływać się do cech . Oddzielone uczucia miłości. . właściwe ułożenie relacji uczuć miłości i nienawiści. spostrzegania. sadyzm. wywierają decydujący wpływ na kształtowanie osobowości. Jednym z problemów. a przez pewien czas jedynym obiektem jest matka. Dokonuje tego nieświadomie posługując się mechanizmem obronnym izolowania.176 należy upatrywać w złych doświadczeniach z czasów dzieciństwa. gniew. dotyczące relacji interpersonalnych. W rozwoju człowieka musi dokonać się synteza. one. czyli procesy dotyczące uczuć. rozumianym jako inna osoba lub przedmiot. Jego poglądy były inspiracją poważnych dociekań i badań empirycznych. a także lęki prześladowcze. Raz jawi się on jako „dobroczynny”. koncentrują się pozytywne odczucia dziecka. idea.Sullivana. innym wręcz przeciwnie. w tym H.in. które ujawniły się w okresie dzieciństwa. unicestwieniem. mogą stać się środkiem zwalczania odczuć i stanów nieprzyjemnych. posługując się mechanizmem projekcji dziecko przenosi złe odczucia na obiekty zewnętrzne. Z biegiem czasu. w nich upatrując zagrożenia. Często doświadczane stają się wzorcem i zalążkiem odczuć emocjonalnych w kontaktach z obiektami zewnętrznymi. I to są jedyne realne procesy. gdyż stanowi on zarodek konfliktów osobowościowych. spowodowanym anatomiczną budową sutka albo nie umiejętnym sposobem karmienia. instytucja społeczna itp. Teoria r e l a c j i z o b i e k t e m. M. „Zła pierś”. złość. kojarzących się ze złym obiektem. Świat zewnętrzny niekiedy obcy i niezrozumiały budzi dokuczliwy lęk. W przekonaniu Klein od najwcześniejszych dni życia zaczyna kształtować się ego dziecka. obsesje. zazdrość. zwłaszcza z matką. kojarzenia i inne. tak ważny problem jak relacja jednostki z otoczeniem. tworzą „wiązkę” radości. zachłanność. inaczej w psychice pozostaną trwale lęki prześladowcze i wokół nich będą koncentrowały i „pęczniały” strach. Ich wzajemne. że nie perturbacje z seksualności są przyczyną wielu zaburzeń psychicznych. zróżnicowane relacje charakteryzują osobowość konkretnych jednostek. Dla dziecka pierwszym.

w stwierdzeniu „Jestem lekarzem i z mego punktu widzenie jest niedopuszczalne produkowanie żywności genetycznie zmodyfikowanej” wyraźnie widać jak rola zawodowa jest wykorzystywana w obronie przeciw nowemu. Bandury. aż generał Anders wkroczy na białym koniu i wyzwoli ich od istniejących dokuczliwości. Może on służyć. co jest równoznaczne z uznaniem oddziaływań świata zewnętrznego.177 budząc miłość i poczucie bezpieczeństwa pełnią rolę bufora na styku osoby i rzeczywistości zewnętrznej. organizacji. zgodnie z którą czynniki osobowościowe wpływają na sytuacyjne i odwrotnie . idei itp. in. Ten dwukierunkowy (bidirectional) wpływ można różnie rozumieć i interpretować. że stanie się coś niezwykłego. Np. teoria wzmocnienia J. kto uwolni od kłopotów i trosk. W rezultacie uczenia się kształtują się osobowościowe mechanizmy regulacji zachowania. Przyjrzyjmy się bardziej szczegółowo tej ostatniej. człowiek zaczyna stosować formy zachowania właściwe dla wczesnych stadiów rozwoju. wyuczonej bezradności M.sytuacyjne zakreślają granice wpływu osobowościowych. tłumaczeniu odmiennego zachowania ludzi określonej osobowości w dwu podobnych sytuacjach i podobnego w dwu różnych układach sytuacyjnych.reakcji. Świat wielkich wymagań. rzecz jasna.(patrz: str. kosztem obniżenia jakości relacji z obiektem. Różnica w stosunku do klasycznego freudyzmu polega głównie na tym. Millera. . pojawi się ktoś. Ludzie dorośli również posługują się obiektami pośrednimi w postaci roli zawodowej. Łagodzeniu relacji jednostki z bezwzględnym i nieprzyjaznym światem służą również wyobrażenia fantazyjne. Liczna grupa teorii o tej nazwie wywodzi się z behawioryzmu lub szerzej z teorii uczenia się. że zachowanie człowieka i mechanizmy jego regulacji są w znacznej mierze wyuczone. ale również mechanizm ten ujawnił się u tych Polaków. sprowadza się do gry wyobraźni. nieznanemu i prawdopodobnie niebezpiecznemu zjawisku. że podjęto w ramach tej teorii próbę zrozumienia człowieka i mechanizmów jego osobowości odwołując się do funkcji ego. Seligmana i uczenia się społecznego A. twierdząc. Obiektami pośredniczącymi u dzieci są misie. Na tej zasadzie funkcjonował książę bajkowy i rycerz na białym koniu. To. Do najbardziej znanych należą m. że łagodzą one napięcia egzaminacyjne. Bandura przyjął powszechnie podzielane wśród behawiorystów przekonanie. W takich sytuacjach uruchamia się mechanizm obronny regresji. naśladownictwo (modelowanie). Teorie bodźca . laleczki. lecz działają w powiązaniu z czynnikami sytuacyjnymi. przekraczających jednostkowe możliwości. ale także w kontaktach społecznych poprzez obserwację. pociąga za sobą liczne konsekwencje na poziomie rozwiązań szczegółowych.123). Np. Chroni on w ten sposób swoje J. W teorii relacji z obiektem zachowano wiele myśli freudowskich. nadal jest to teoria psychoanalityczna. żołnierzyki. zazwyczaj wywołuje wiele nieprzyjemnych przeżyć. W czasie egzaminów wstępnych na studia (sytuacja wejścia w obcy świat) wielu piszących ustawie na stole swoje maskotki-talizmany. działanie. Różnica zachowań byłaby efektem nakładania się obu tych czynników. Dollarda i N. młodzież posługuje się maskotkami. którzy odczuwali dokuczliwość ustroju narzuconego po II Wojnie Światowej i czekali. Nie funkcjonują one jednak jako izolowane samoistne determinanty zachowania. a życie przemieni w pasmo nieustannej radości. Uczenie się realizuje się nie tylko poprzez przekaz. Bandura opowiada się za koncepcją p o d w ó j n e g o d e t e r m i n i z m u. mechanizm zwany c z e k a n i e m n a w y b a w c ę.

Zdaniem Bandury poczucie efektywności istotnie różnicuje zachowania ludzi. One to wpływają na wybór określonych kierunków i form aktywności oraz kolejności ich realizacji.178 W interpretacji społeczno historycznej podkreśla się to. a siła przekonań świadczy o wielkiej lub małej stabilności poczucia w przypadkach niepowodzeń. działają wtedy jako wzmocnienie i kształtują o c z e k i w a n i a p o z n a w c z e. ogólności i siły przekonań. Udana korekta staje się źródłem satysfakcji i autoaprobaty. W eksperymencie B a n d u r y i K u p e r s a dzieci obserwowały poczyna-nia modeli. że standardy nagradzania kształtują się również pośrednio. a także w aspekcie globalnym. Człowiek spostrzega i ocenia rezultaty swych oddziaływań na inne osoby i środowisko. inni przyznają nagrody za wyróżniające się czyny (standardy wysokiego poziomu). Jeżeli są one pozytywne. Okazało się. Dzieci przejęły po modelach nie tylko czynności. Niektórzy rodzice nagradzają swe dzieci za drobne osiągnięcia. ono zwrotnie wpływa na właściwości osobowości człowieka. że niektórzy ludzi podejmują się działań trudnych w licznych dziedzinach i kontynuują je niezależnie od napotykanych trudności oraz niepowodzeń. tzn. czyli przekonanie o własnych możliwościach realizowania działań. a także nabywanie wiedzy pozwala generalizować nabyte doświadczenie i przyjąć określony system wartości. które z kolei stają się czynnikiem regulacji zachowania. Systemy samowzmacniania zachowania są zatem jednym z elementów różnicujących osobowości ludzi. funkcjonujący obok społecznego systemu wzmocnień. wyrażający indywidualne preferencje. inni potrzebują znacznych osiągnięć do wzbudzenia satysfakcji i zadowolenia. w rezultacie obserwacji modela lub modeli. że wyuczone w dzieciństwie standardy funkcjonują u ludzi dorosłych. aby osiągnąć pozytywny rezultat i to. Interesujące jest to. ogólność wskazuje na zakres różnorodnych działań. określają to. drugi niskiego. Różnice indywidualne (osobowościowe) ujawniają się we wszystkich wymienionych wymiarach. kształtując w ten sposób standardy niskiego poziomu. Jest to kolejny dowód istnienia wzajemnych powiązań czynników osobowościowych i sytuacyjnych. Funkcjonalnie jest ono podobne do poziomu aspiracji i występuje w trzech płaszczyznach: poziomu. W tym sensie człowiek tworząc swój świat pośrednio kształtuje nowe oblicze samego siebie. Poznanie skutków własnych działań. czyli wewnętrznej nagrody. Innym rodzajem sądu jest poczucie efektywności. Poziom określa wybory w skali trudności. ale także standardy nagradzania za ich wykonanie. że człowiek tworzy swe środowisko. Inni zachowują się wręcz odwrotnie lub wybierają strategie różnicowania wskaźników trzech wymiarów. Bandura wielką wagę przywiązywał do standardów regulacji zachowania. Oczekiwanie jest sądem o prawdopodobnych konsekwencjach zachowania. by nie zaznać przykrości. prowadzących do osiągnięcia założonego rezultatu. Wywierają one niewątpliwie wpływ także na postawy życiowe ludzi. z których jeden demonstrował standardy wysokiego poziomu. Niektórzy z nich traktują jako nagradzające drobne powodzenia. działania połączonych efektów trzech wymiarów poczucia efektywności. że jednostki uczą się standardów nagradzania w procesie socjalizacji. W ten sposób tworzy się autonomiczny mechanizm wzmacniania dążeń. czego należy unikać. Mówiąc językiem bardziej zrozumiałym powiemy. Istota ludzka nie jest jedynie mechanizmem reagującym na bodźce zewnętrzne. co należy wykonać. Dzięki niej czynności nie efektywne. przeprowadził kilka eksperymentów dotyczących tego problemu. dysponuje ona ważną zdolnością przetwarzania informacji. pozwalają przewidywać skutki zamierzonych działań. Sądził. nie przynoszące osobnikowi pożądanych rezultatów podlegają korekcie. . Kształtują też i wyrażają hierarchię ważności w świecie jednostki.

W wyniku procesu kojarzeń zachowań społecznych z przynętami pierwotnymi kształtują się przynęty społeczne np. że po każdym dźwięku brzęczyka otrzymuje on uderzenie prądem. Teorie cech osobowości są najbliższe potocznym opisom osobowości ludzi. pieniądze. We wczesnym stadium życia organizm reaguje na przynęty pierwotne. nabyte w rezultacie nieprawidłowości uczenia się. Proces uczenia się . Człowiek tak zachowuje się. np. wystarcza do rozumienia i tłumaczenia wszelkich komplikacji ludzkiego zachowania. wspólnotach pracowniczych i regionalnych. Powstała koncepcja nie w pełni spójna. głos matki lub opiekunki i one zaczynają wyznaczać wiele z zachowań człowieka. a podstawowym terminem opisu jest „cecha”. wywołujące określone odczucie bólu. wyrażające jego doznania. że przedstawiają cechy we wzajemnym związku. że u obserwujących na sygnał brzęczka też wystąpiły reakcje emocjonalne. zaczerpniętymi z języka potocznego. zdaniem Bandury. W porównaniu z teoriami dynamicznymi nie koncentruje się w nich uwagi na mechanizmach wewnętrznych osobowości. dokładnością i tym. takie jak pokarm czy ciepło ciała matki. obowiązuje również w sferze emocji. W eksperymencie Bandury i Rosenthala demonstrowano modela jako osobę badaną. Ważnym elementem wizji osobowości w ujęciu Bandury stanowi koncepcja motywacji. określoną temperaturę itd. że ma to miejsce w rodzinie. albo podniety (incentives). że opisanym cechom odpowiadają określone formy zachowania. Okazało się. jednak na tyle istotna. psychologii poznawczej i społecznej. by w końcu opanować sztukę samonagradzania. Procesy organiczne rodzą określone zapotrzebowania na pokarm. np. D. że inspirowała wiele badań empirycznych i wpłynęła na dalszy rozwój badań w dziedzinie osobowości i uczenia się. wpływu agresywnych modeli demonstrowanych w telewizji na zachowania dzieci (L. odczuwania zadowolenia i satysfakcji z dobrze wykonanego działania.179 Prawidłowość ta dotyczy nie tylko procesów poznawczych. Eron) Teorie cech. Ten ostatni poziom określa Bandura jako motywację wewnętrzną. że motywacja ludzka. Z przedstawionego opisu wynika jasno. uporządkowaniu strukturalnym. Błędne formy. można wyeliminować poprzez uczenie korekcyjne. Motywacja ludzka rozwija się na podłożu biologicznej struktury organizmu. Zrozumiałe. żetony. Różnią się one od potocznych poziomem ogólności. Model demonstrował różne reakcje mimiczne i ruchowe. czyli terapię behawioralną. W koncepcji osobowości Bandury zostały połączone tradycyjne wątki teorii uczenia się. kształtuje się w wyniku uczenia się. płyn. często powtarzające się radości i inne emocje rodzinne powodują zbieżne odczucia i zachowania członków rodziny. Operuje się w nich licznymi określeniami. jak się nauczył zachowywać. Mechanizm ten może tłumaczyć podobieństwo przeżyć i reakcji emocjonalnych osób wspólnie doświadczających podobnych emocji. . Na podobnej zasadzie człowiek uczy się reagować na przynęty symboliczne. Można przypuszczać. zakłada się. podobnie jak wszystkie psychiczne mechanizmy regulacji zachowania. Informowano obserwujących. Jego zdaniem podstawowym motywem zachowania są przynęty. nawet wtedy. gdy model był już nieobecny wśród obserwujących. ż podobny mechanizm działa w kręgach towarzyskich.

każdy przypadek stanowi swoistą zagadkę. również wykrywane w testach . a przeżycia świadome różnicują jego formy. że przeszłość. W swej pracy naukowej próbował łączyć dorobek tradycyjnej psychologii europejskiej i nowatorskich nurtów amerykańskich. poczucie własnej osobowości. przeżycia dzieciństwa nie mają takiego znaczenia. że do charakterystyki konkretnej osoby ludzie potrzebują od 3 do 10 określeń (średnio 7. Z tego punktu widzenia wydzielił Allport c e c h y w s p ó l n e (common traits) i d y s p o z y c j e o s o b i s t e. które określają jej charakterystyczny sposób zachowania i myślenia” (Allport. Propozycja nazwy nie przyjęła się. Definicja ta ma charakter formalny. że podłoża osobowości upatrywał on w strukturach układu nerwowego. A l l p o r t (1897-1967). że osobowość jest bytem realnym. Bronił tezy o niepowtarzalności jednostkowej osobowości. którzy cenią bogactwo albo władzę. że w słownikach występuje 18 000 przymiotników określających cechy osobowości. 1961). wskazują raczej na jego kategorię. natomiast przemożny wpływ na osobowość wywiera teraźniejszość . a nie hipotetycznym. studiował w Harwardzie. Niekiedy zarzucano mu eklektyzm poznawczy. o cechach jako „strukturach neuropsychicznych” lub postawach jako „psychicznym i nerwowym stanie gotowości” do odpowiedniego reagowania (Allport. jakie im przypisywał Freud.1935) możemy zasadnie stwierdzić.180 Jedną z teorii cech przedstawił G. psychoanalityczne i behawiorystyczne nie oddają połączeń różnorodnych cech. a pogłębiał wiedzę w Cambridge i na Uniwersytecie Berlińskim. Wielu psychologów badających problematykę osobowości posługiwało się terminami Ja. samoocena samego siebie. tożsamości. Badania empiryczne. w procesie stawania się i one decydują o tym.2). Allport był przekonany. Cechy wspólne przysługują wielu ludziom. ale nie określa ich właściwości i nie wymienia nazwy. racjonalne myślenie. nadając im bliżej nie określone znaczenie. hormonalne jak i neuorologiczne. wiedza jednostki. z różnym z resztą powodzeniem. zasięg ja (związek z obiektami otoczenia). Modele mechaniczne. Mając jednak na uwadze inne wypowiedzi Allporta. wszechstronnie wykształcony.Stąd wynikło jego zainteresowanie problematyką ego. aby dokonać poprawnego opisu osobowości? Przede wszystkim trzeba wyróżnić cechy różnych poziomów opisu. własne) w celu uniknięcia wieloznaczności obciążających tradycyjne określenia. W Stanach Zjednoczonych zyskał opinie wyśmienitego znawcy psychologii niemieckiej. ale określenie czynności Ja ułatwiło rozpoznanie ważnych aspektów osobowości.. jakie przeprowadził Allport w grupie studentów pokazały. dążenia jednostkowe. Po tych słowach wprowadzenia czas zapytać o to jak Allport definiował i charakteryzował osobowość. Tak rozumianą osobowość można opisać w kategoriach cech. Sądził. trudną do zrozumienia. Ja i jego funkcje kształtują się w trakcie życia człowieka. uznawana wartość prawdy. piękna lub bogactwa. Cechą wspólną jest np. Badania leksykalne pozwoliły ustalić. np. Porównując jednostki ze względu na cechy wspólne. Ci. jeden ze znakomitych psychologów amerykańskich. W „kompetencji” Ja leży poczucie cielesności. ego. autor wskazuje wprawdzie na „systemy psychofizyczne” jako istotę osobowości. że świadomość kieruje zachowaniem człowieka zdrowego. Jego zdaniem „Osobowość jest dynamiczną organizacją wewnątrz jednostki tych systemów psychofizycznych. jaka będzie osobowość człowieka. którzy cenią prawdę różnią się od tych. jaźń. nie określają dokładnie osobowości człowieka. Mogą to być zarówno czynniki fizjologiczne. dokonywanych według niepowtarzalnych zasad i stanowiących zwartą i spójną całość. To wyjaśnia również sens jego twierdzenia. przynależność do typu. Jak należy zatem postępować. Allport przyznając Ja (ego) centralne miejsce w osobowości zaproponował klasyfikację funkcji przypisywanych Ja i wprowadzenie terminu „proprium” (łać.

służące realizacji jakiegoś celu. Penelopy (wierna). ukierunkował psychologię w stronę humanizmu. ich kilka członowy zestaw zazwyczaj wystarcza do charakterystyki osobowości. ale . D y s p o z y c j e d o m i n u – j ą c e są niezwykle wyraziste. 3) utrzymaniem odpowiedniego stylu zachowania. wyróżnia Allport dyspozycje dominujące. protestantem czy też baptystą. Występują relatywnie rzadko. 4) motywy poznawcze są równie dynamiczne jak popędowe. skoro jednak wystąpią nadają osobowości rangę „wielkiej”. Ilustracją przypadku drugiego jest postać Don Kichota (marzyciela-fantasty) lub Świętoszka (obłudnika). 2) odpowiadaniem na nie podobnymi znaczeniowo reakcjami przystosowawczymi do środowiska. prawdomówność. Dokonuje się ono dzięki wielokrotnej obserwacji. Teorią tą przyczynił się Allport do rozwoju badań nad motywacja poznawczą. jednostkową specyfikę motywacji i proces ich nabywania. jej znakiem rozpoznawczym. stąd ich nazwa: dyspozycje centralne. stają się symbolem osoby. wyrozumiałość albo gburowatość. A u t o n o m i a f u n k c j o n a l n a m o t y w ó w jest teorią Allporta wyjaśniającą różnorodność motywów postępowania. 3) są specyficzne jednostkowo. mającą zdolność dostarczania wielu bodźców funkcjonalnie równoważnych oraz inicjowania i ukierunkowania spójnych (równoważnych) form zachowania adaptacyjnego i zachowania charakterystycznego” (Allport. do działania skłania nas sytuacja aktualna. Gandiego (wielki duchem). Cechy te odgrywają istotną rolę w regulacji interakcji między ludźmi. centralne i wtórne. a kryterium powtarzalności pozwala wyeliminować przypadkowe bądź sytuacyjne objawy funkcji osobowości. 1961). Z punktu widzenia wyrazistości. że czynności instrumentalne. 2) istnieje ich wiele rodzajów. przesłaniają sobą wszystkie pozostałe cechy. nabrać siły motywacyjnej i trwać niezależnie od pierwotnych uwarunkowań. by uśpić dziecko z biegiem czasy może grywać ją dla własnej przyjemności. że motywy są 1) przeżyciami tej chwili. nie powiązane z dyspozycjami osobistymi. Dyspozycje takie mogą funkcjonować behawioralnie lub pochodzić z literackich opisów i występować jedynie w świadomości ludzi.Ksantypy (kłótliwa). powtarzane mogą stać się celem samym w sobie. piękno i inne cechy i jak zachowują się pod wpływem tych cech. a przekonania religijne są wszakże ważnymi właściwościami personalnymi. Przyjemność gry staje się wówczas funkcjonalnie niezależna od potrzeby uśpienia dziecka. D y s p o z y c j e w t ó r n e albo poboczne nie są zbyt ważne w aspekcie charakterystyki jednostkowej osobowości. po typie charakteru pisma nie potrafimy powiedzieć. Cechy takie wystąpiły u Solomona (mądrość). Opowiadając się za idiograficznym badaniem osobowości wyeksponował znaczenie indywiduum. Przykładem takich dyspozycji mogą być uprzejmość.181 psychologicznych. Teoria ta została potwierdzona w licznych badaniach eksperymentalnych (Matusewicz. Don Juana (czarujący uwodziciel). Treści te uwypukla definicja dyspozycji osobistych będących „ zgeneralizowaną strukturą neuropsychiczną (swoistą dla danej jednostki). czy tak piszący jest katolikiem. D y s p o z y c j e c e n t r a l n e to cechy najczęściej występujące w kontaktach danej jednostki z innymi ludźmi. Np. Przenikają one do wszelkich sfer działania. która w znacznym stopniu pokrywa się z siłą motywacyjną. ale nie poznajemy tego jak oni odczuwają prawdę. niekiedy stanowią one bogate źródło informacji uzupełniających charakterystykę osobowości. Działanie ostatnich przejawia się w 1) przydawaniu stale tego samego znaczenia pewnej klasie bodźców. Np. muzyk grający kołysankę po to. Mimo to. 1968) Tworząc teorię autonomii funkcjonalnej motywów Allport podkreślił. Poznanie dyspozycji osobistych pozwala określić jednostkowe właściwości osobowości człowieka. dokonujemy klasyfikacji ludzi. Myślą przewodnią teorii jest stwierdzenie. chamstwo i inne. niepowtarzalność struktury osobowości.

zrównoważony. a przestrzeń między nimi została zarezerwowana dla stanów pośrednich. podważył przekonanie o możliwości tworzenia psychologicznych praw ogólnych. (Erg. Do tego służy kategoria cechy.słabe ego odporność-nieodporność Opis przymiotnikowy wylewny. nudny. Wartość informacyjna cechy opisującej osobowość zależy od sposobu pozyskania jej danych. czyli podstawowe elementy osobowości. zdolności artystyczne i inne). odludek . opanowany-niedojrzały stoicki. siła emocji. otwarty-bojaźliwy. m. myślący.submisja surgencja-desurgencja silne ego. skryty. Po przeprowadzeniu licznych badań. Problematyka motywacji budziła szczególne zainteresowania Cattella. najwyższą danym T . 2) s e n t y – m e n t y.schizotymia inteligentny-tępy dojrzałość emocjonalna-neurotyczność flegmatyk-pobudliwy dominacja. szarżujący pewny siebie. Cattella. Zestawienie 16 czynników Cattella. c e c h y t e m p e r a m a n t a l n e (np. Wymienione składniki cech dynamicznych tworzą hierarchiczną strukturę motywacyjną. idei. oznaczonych symbolami literowymi od A do Q pozwalających charakteryzować strukturę osobowości. (T-date) uzyskanych poprzez badania testowe. wyrażające właściwości motywacji. psot śmiały.prostacki. czyli upodobania np. Stosując skomplikowane operacje statystyczne opisał Cattell 16 czynników. 3) p o s t a w y. cechy powierzchniowe i źródłowe. procesów. Są one przedstawiana w postaci wymiarów. Ze względu na rodzaj funkcji psychicznych wyodrębnił Cattell c e c h y z d o l n o ś c i o w e (inteligencja. Są one zarówno wrodzone jak i nabyte w czasie życia jednostki. sumienny-lekkomyślny. bezpieczeństwa i inne. na jednym krańcu lokuje się wyrazista cecha dodatnia. Teoria czynnikowa R. Symbol A B C D E F G H Nazwa czynnika cyklotymia. dlatego też połączył je Cattell metodą korelacji w 60 skupień. nabożeństw. co pozwala przewidzieć.1950). wpływające na zachowanie człowieka. co dana osoba zrobi w danej sytuacji” pisał R. „Osobowość jest tym.182 jednocześnie. o dominującym znaczeniu ergów. złożony wyraz ustosunkowania wobec osób.(1905-1998). uzyskanych drogą obserwacji życiowych. opisuje się je na podstawie kilkakrotnych obserwacji. głównie kwestionariuszowych w wielu krajach świata i przeprowadzeniu analizy czynnikowej określił Cattell c e c h y ź r ó d ł o w e . zawodu. głodu. władczy-skromny. a pośrednią danym Q (Q-date). Cattell (Cattell. C e c h y p o w i e r z c h n i o w e są dostępne obserwacji i samoobserwacji. wesoły-depresyjny. in. niestety. jak widać jest jedynie nową nazwą starego pojęcia „instynkt”). seksualne. Najniższą rangę przypisał Cattell danym L (L-date). starał się przeto dokładnie scharakteryzować cechy dynamiczne. rozumianej jako struktura psychiczna. uległy energiczny. Zanim zaczniemy przewidywać zachowanie na podstawie znajomości osobowości musimy ją poprawnie opisać. Są one zbyt liczne i z tego powodu niewygodne w operowaniu. stłumiony wytrwały. rozważny-pobudliwy. Wyróżnił wśród nich 1) e r g i . nie należy więc określenia „źródłowe” wiązać z opcją natywistyczną. faktów. na drugim jej zaprzeczenie. do sportu. refleksyjny. tempo pracy) i c e c h y d y n a m i c z n e. uzyskanych przy pomocy kwestionariuszy. Wśród nich wyróżniamy według Cattella. ciepły-powściągliwy.

uległość. P. szczodrość. towarzyskość. opisują ją obowiązkowość. impulsywność. nieśmiałość. służącego do formułowania ogólnej diagnozy osobowości (obszerniej patrz: B. Zawadzki i inni. asertywność. zamiłowanie do porządku. działanie.J. że pomiary dokonywane tym kwestionariuszem umożliwiają przewidywanie powodzenia zawodowego. prowadzonych przez trzy pokolenia naukowców. Niemniej krytycy. kulturalny. wrogość. S u m i e n n o ś ć (C). otwarty fantazyjny. kapryśny-praktyczny. serdeczność. pragnąc określić czynniki osobowości studenta szkoły aktorskiej mierzył występowanie cech dwa razy dziennie przez 40 dni! Pozostawmy to bez komentarza. rubaszny zazdrosny. realista racjonalny. że wyróżnione przez nich wymiary dobrze oddają właściwości osobowości. Stał się on podstawą do opracowania Kwestionariusza NEO-FFI (NEO-Five Factory Inventory). prostolinijność. anagram utworzony z pierwszych liter nazw wymiarów dał nazwę modelowi osobowości. skromność. ustępliwość. wybredny-entuzjasta. Teoria Cattella i jego kwestionariusz osobowości nie zyskały szerokiego uznania. unikający ryzyka. ang. praktycznie nie istniejącej. wynoszący około 40%. określających podstawowe wymiary osobowości. czynnikami dodanymi (Beauvale. Nowakowskiej (Nowakowska. Świadczy o tym wskaźnik ich dziedziczności. prężny-przygnębiony.1976). zorganizowanie. Teorii zarzucono subiektywizm w doborze pytań i określeń wyróżnianych czynników. zdyscyplinowanie. prostolinijny pogodny. przezorność. Metodzie.183 I wrażliwość-niewrażliwość J indywidualista-przynależny współdziałający K uspołecznienie-gburowatość L podejrzliwość. trudna do zastosowania w pracy zawodowej psychologa. którą współokreślają lękliwość.spokojny. określają ją ufność.Ch. Już Cattell wysunął pomysł wyłonienia drogą analizy czynnikowej II stopnia z 16 czynników sześciu „nadczynników” wystarczających do charakterystyki osobowości. Koncepcja Wielkiej Piątki (Big Five). czuły-twardy. m. ang.P są tzw. pozytywne emocje. charakteryzowanie osobowości przeciętnej. kompetencje. agreeableness. nadwrażliwość. konstytuują ją wyobraźnia. poszukiwanie doznań. bowiem są one „osadzone” w biologii człowieka. Czynniki D. in. Weryfikacyjne badanie psychologów amerykańskich dostarczyły wiele dowodów na to. stopnia odporności na stres i innych.opennes. wprowadzonymi po opracowaniu Kwestionariusza 16PF. T. że jest niepraktyczna. . Są to: N e u r o t y c z n o ś ć (N). obyczajny-szorstki. 1998). ang. conscentiousness. postępów w nauce. altruizm. zatroskany sangwinistyczny-ostrożny. wartości (wartościowanie). C o s t a i R. wstydliwy. opisowość i brak wyjaśnień (Sanocki. służącego do badania osobowości. Inni. M c C r a e zaprezentowali pięć czynników.1999). Eysenck wskazują na niedostateczne uzasadnienie teoretyczne modelu i niedookreślenie czynników A i C. Po 50-ciu latach badań problemu.ufność M ekscentryczny-konwencjonalny N wnikliwość umysłowa-prostota O pewność-niepewność siebie P chłodne zaangażowanie-bierność delikatny. Brand (Brand. U g o d o w o ś ć (A). uczuciowość. delikatność.Tradycyjny opis 16 czynników zanajdzie Czytelnik w opracowaniu M. skłonność do depresji. np. NEOAC. wrażliwość estetyczna. kreatywność. Sam Cattell. ideowość.1971). toporny do grupy ksobny. dążenie do osiągnięć. E k s t r a w e r s ja (E). którą charakteryzują aktywność. wnikliwy-niezręczny. O t w a r t o ś ć (O). rozwaga. Costa i McCrae sądzą.

teorii uczenia się i badania. Autor pokazuje jak znana prawidłowość przypisywania osiągnięć własnym zdolnościom.(Matusewicz. że model ten nie daje pełnej charakterystyki osobowości i proponują włączyć do niego szósty wymiar.. długiej perspektywy czasowe i zdolności odraczania gratyfikacji. Mądrzycki mocno podkreśla rolę poglądu na świat jako czynnika wpływającego na kształtowanie planów i cech osobowości. Mądrzycki przedstawił teorię osobowości z punktu widzenia tworzenia i realizowania planów życiowych jednostki. nie planujących życia. nie jest zwykłym procesem porównania dokonań i możliwości. 1996). lecz czynnością angażującą głębsze warstwy osobowości.1986). Jego zdaniem liczne badania nie dają podstaw do stwierdzenia. Uzupełniając przestawiony pogląd na kwestie osobowości dodajmy. by w tym świetle ukazać funkcje i cechy osobowości. Decyzje (D) wyboru celu życiowego współokreślają wartości (W) oraz prawdopodobieństwo jego realizacji (Ps). Kelly). Poznawcze koncepcje osobowości. polegający na przecenianiu wartości prognostycznych własnych teorii. . dotyczące relacji jednostki i środowiska. rozumianym jako wytwór społeczny. Konieczne jest ukształtowanie orientacji przyszłościowej. występujący u wybitnych racjonalistów.. a porażek zbiegom okoliczności załamuje się w przypadku ludzi depresyjnych lub zaangażowanych emocjonalnie w realizację danego celu. inteligencję. żyjących z dnia na dzień.wiedzy i samowiedzy (J. o stałości zachowania. Frankl). Fakty. opisane w wymienionych dziedzinach badań skłoniły Mischela do podważenia jednego z podstawowych twierdzeń teoretyków osobowości.. wyrazy uznania społecznego.1987). Aby powstały plany życiowe muszą być spełnione pewne warunki. Schroder) i inne ( obszerniej patrz: Z. Stwarza to możliwość określania osobowości z różnych punktów widzenia. że istnieją ludzie. Wiele elementów poznawczych jest ściśle powiązanych z osobowością. określa miejsce człowieka w świecie i wyznacza kierunki jego aktywności. że istotnie tak jest. Pokazuje „efekt ojcowski”. A. Rosińska. Ocena działań. dojrzałe ego. Ludzie tworzący plany życiowe prezentują tzw. Kozielecki. T. uwarunkowanego istniejącymi cechami osobowości. abstrakcyjności procesów poznawczych (Harvey. Cz.Autor ujął to we wzorze: D=f (W x Ps). konstruktów personalnych (G. twórców teorii naukowych. Poznawcze procesy są zaangażowane w tworzenie celów. . E. Pogląd rozumie on jako „względnie spójny zespół przekonań. nie wspominając już o dzieciach. tworzenia różnorodnych teorii poznawczych osobowości. (Mądrzycki. niż wynikało to z przekonań zwolenników tezy o stałości zachowania. 1968) Jedną z bardziej szczegółowo opracowanych poznawczych teorii osobowości przedstawił Walter M i s c h e l. nie tworzących planów jako elementów struktury osobowości. np. głównie twórców teorii cech. Plany wynikają z potrzeb człowieka i łączą je z celami działania. prowadzących do realizacji celu. Zmienność zachowania transsytuacyjnego jest znacznie większa. Jednostki planujące nie mogą liczyć na szybko uzyskiwane nagrody. rozumianą jako „chęć bycia sprawcą”. Opracowano takowe z punktu widzenia sensu życia (V. Na kształtowanie panów mają też wpływ zainteresowania jednostki. stanowiący znaczny (zmienny historycznie) odsetek populacji dorosłych. Wykorzystał on dorobek psychologii poznawczej. Matusewicz.z którymi wiążą się odpowiednie wskazania odnośnie postępowania człowieka" i który łącznie ze światopoglądem. Muszą zatem rozwijać motywację wewnętrzną. a także w określanie prawdopodobieństwa ich realizacji.184 1993) sądzą.

uwidaczniające się w tworzeniu pojęć i posługiwaniu się pojęciami. A. znacznie bardziej zróżnicowane niż te. schodzi na drugi plan. zapewnienie zgodności poznania i emocji w procesach adaptacji do środowiska. S t r a t e g i e k o d o w a n i a to druga zmienna. w sytuacjach niejednoznacznych. Nie zaspokojone wywołują frustrację i przy odpowiedniej jej sile-agresję. Jeżeli np. bodziec pokarmowy. że jednostkowy obraz świata lub wizja zależności pomiędzy jego elementami są względnie trwałe i skutecznie pozwalają niwelować działanie sytuacyjnych bodżców. nazwijmy ich typem informacyjnym. inni zwracają uwagę na właściwości abstrakcyjne typu znaczenie historyczne lub funkcje społeczne. jeżeli rzeczowy. kierunkowa. Ona też ukierunkowuje zachowanie jednostki zgodnie z obrazem świata (wiedzą o nim). Motywacyjna percepcja pobudza chęć konsumacji (przyswojenia. t o w końcu może nabrać przekonania. a w sytuacjach silnych. Selektywność kodowania informacji. wchłonięcia)bodźca. Kompetencje te kształtują się w procesie zdobywania i porządkowania informacji. wpływa na to nastawienie percepcyjne. kształt. traktujący bodźce środowiska jako jedyne wyznaczniki zachowania. jednoznacznych bodźców. jak wiadomo. powtarzalność niektórych doznań i łatwe zapamiętywanie tego. W ścisłym związku z nimi pozostają zainteresowania i zamiłowania zawodowe. Hartshorne i M. rozwiązanie problemu. Jeżeli jest to np. które są wzbudzane popędowo. Pokazał. jej funkcją jest także integrowanie procesów psychicznych. W wyniku tego w umyśle ludzkim przeważa wiedza odpowiadająca kryteriom selekcji. H. np. barwę. o niewyraźnych właściwościach zachowanie bardziej zależy od cech osobowości. działa selektywnie. W przypadku pierwszym ma miejsce refleksyjne przetwarzanie informacji. Uwaga człowieka. Osobowość pośredniczy pomiędzy ciągiem stymulacji a zachowaniem człowieka. Predykcje oparte na rozpoznaniu kompetencji poznawczych okazały się znacznie dokładniejsze niż oparte na znajomości cech. ludzie tego typu są zdolni do odraczania gratyfikacji. a inni stanowią typ motywacyjny. Niektórzy ludzie preferują odbiór informacyjny. Freuda. w przetwarzaniu informacji i umiejętności ich praktycznego wykorzystania. chęć posiadania danej rzeczy. kodują cechy wyglądu obiektu. Pierwszą z nich stanowią k o m p e t e n c j e p o z n a w c z e. Mischel przyjął inne. aktywność pomiotu jest warunkiem ich rozwoju. dotyczące odraczania gratyfikacji. Ten sam bodziec sytuacyjny może być spostrzeżony i zapamiętany na różne sposoby. 1974) Wykazał on. działanie regulatorów osobowościowych zostaje wyciszone. May. Wpływ sposobu kodowania a następnie przetwarzania informacji i wyboru form zachowania doskonale ukazują badania Mischela. Nie jest ona jednak tak duża jak sądzą zwolennicy determinizmu sytuacyjnego. porównywać je. pojawia się pragnienie jedzenia. Znaczy to.(Mischel. Rozpoznanie tych sposobów kodowania daje zatem podstawę do przewidywania zachowania jednostki. ktoś spostrzegł piękną róże i następnie zaczął zawracać uwagę na inne egzemplarze kwiatu. wzbogacanie lub korekta odpowiedniego fragmentu obrazu rzeczywistości. orientacje społeczne i szereg innych. opisywana przez Mischela. jakość i efekty tego pośredniczenia zależą od pięciu podstawowych zmiennych osobowości.. dostrzeganiu właściwości bodźców. Osobowość nie jest więc jedynie „nośnikiem” stabilności zachowania. że bodźce można postrzegać jako informujące lub jako motywujące. że np. Odpowiednio do kompetencji kształtują się wzorce zachowań. niż ukazane. że jest znawcą róż i uznać tę postać .185 Cattella. jedni np. co znane lub podobne do znanego wpływa na kształtowanie tożsamości jednostki. opowiedział się za koncepcją interakcjonizmu. Bodźce odbierane motywacyjnie wyzwalają silne emocje i pragnienie natychmiastowego zaspokojenia pożądania.

G. 1974 r. gdy osobnik musi samodzielnie wykryć najlepsze rozwiązanie. Podanie wiarygodnej informacji o tym. PWN. . . że aktualizuje się ono względnie szybko. UJ. Prawidłowości warunkowania klasycznego leżą u podstaw tego typu oczekiwań. Gdańsk.GWP. W umyśle człowieka związki te aktualizują się w postaci implikacji ( „jeżeli. zmienia się w czasie. 1997 r. by osiągnąć dany cel . S. 1996 r . pozwala właściwie rozumieć elastyczność i zmienność reagowania ludzi na bodźce sytuacyjne. zwłaszcza społecznego. Warszawa. . realizowana dzięki mechanizmowi sprzężenia zwrotnego. wiek. Siek: Struktura osobowości. W przypadku wytyczenia kilku celów dążeń ustala priorytet i sekwencje zachowania.S. . Różnicuje ona zachowania ludzi ze względu na przypisywaną wartość danemu bodźcowi lub klasie bodźców. O c z e k i w a n i a to kolejna zmienna w przedstawianej strukturze osobowości. Człowiek jest zależny od środowiska. Hall. Mądrzycki: Osobowość jako system tworzący i realizujący plany. „zapowiedzią” istotnego zdarzenia.. Kontrola zachowania na podstawie planów. PWN. Utrwalone w umyśle właściwości podobnych doznań stanowią element stałości osobowości i zachowania jednostki w różnych sytuacjach. które zapewnia optymalną korzyść.powoduje to.J. może bowiem sam formułować cele własnego działania. świadczyć o rozwoju lub prowadzić do zaburzeń i stanów patologicznych. 1964 r. Stykając się z człowiekiem o zaniedbanym wyglądzie nie będziemy oczekiwali demonstracji dobrych manier i vice versa. a w konsekwencji i naszych zachowań wobec innych. .A.W. .W. Na podstawie różnych obserwowalnych wskaźników (budowa ciała. płeć) formujemy oczekiwania odpowiedniego zachowania osoby. 1986 r. Osobowość człowieka jest strukturą dynamiczną. Inaczej mówiąc podana informacja o korzystnym zachowaniu przyśpiesza warunkowanie instrumentalne.T. Woźny w jednej z galerii sztuki wyrzucił do śmietnika kompozycję drutów i taśm metalowych. Stopień kontroli hierarchicznego ładu zachowania jest jednym z istotnych wskaźników funkcjonalnej sprawności osobowości człowieka. Wyd. Kierunek zmian maże być pożądany. W takich sytuacjach kształtują się oczekiwania typu „co i czy dany bodziec zapowiada”. Literatura zalecana: . 1994 r. Warszawa. Lukaszewski: Osobowość: struktura i funkcje regulacyjne. Chcąc uzyskać pożądany wynik zachowania w danej sytuacji osobnik rozważa różne możliwości działania i wybiera takie. że jego teoria lepiej niż inne wyjaśnia uwarunkowanie zachowania w sytuacjach zmieniającego się kontekstu. wywołując oburzenie autora i znawców sztuki nowoczesne z powodu takiego potraktowania wybitnego dzieła sztuki. co usposabia do odpowiadającego im zachowania. Warszawa. przebiega ono sprawniej niż wtedy. 1999 r. to”). Lindzey: Teorie osobowości. S y s t e m y i p l a n y s a m o r e g u l a c j i są zmienną podmiotową osobowości.UW.186 znawstwa za cechę swojej tożsamości. Czwartą zmienną stanowi s u b i e k t y w n a w a r t o ś ć b o d ź c a. jaki rodzaj zachowania jest wymagany do tego. Kraków. wyraz oczu. Reykowski: Problemy osobowości i motywacji w psychologii amerykańskiej. Dotyczą one związku pomiędzy zachowaniem a rezultatem zachowania.C. Gałdowa: Klasyczne i współczesne koncepcje osobowości. PWN.. ale nie w sensie absolutnym. Oniszczenko: Genetyczne podstawy temperamentu. Warszawa.Wyd. Doświadczanie wartości łączy się z przeżyciem pozytywnych lub negatywnych emocji. u której one wystąpiły. Bodźce w sytuacjach naturalnych bywają sygnałem. Mischel uważa. Warszawa. Powtarzając się stają się bodźcami warunkowymi(BW).

Tabela 10 Wiek życia % ojcostwa w populacji rówieśników % macierzyństwa w populacji .1975. złożoność i wielowątkowość problematyki rozwoju. 2) stabilizacji (lata 25-40). Taki punkt widzenia przeważał do lat 70-tch.Szewczuk. sporządzona na podstawie danych z połowy XX wieku. że jest to okres w pełni świadomej działalności. 4) degradacji biologicznej (65-do śmierci). wyspecjalizowanego działu wiedzy psychologicznej. pozostający w cieniu dziecięco-młodzieżowego odpowiednika. wokół której organizuje się życie człowieka dorosłego. ogólnego wyglądu. jest słabo zbadany i niedoceniany. 3) utrata zdolności reprodukcji (45-60). pod wpływem wyników badań podłużnych (trwających nawet 30 lat!). Życiem człowieka dorosłego kierują.J. Tezę Buhler ilustruje niżej przedstawiona tabela 10 ( podaje za Szewczukiem. dwie potrzeby: miłości i pracy. natomiast większego znaczenia nabiera osobowościowa regulacja zachowań. w aspekcie miłości i pracy ma zatem pewne znaczenie zarówno dla teorii jak i praktyki psychologicznej. docenia się procesy rozwoju człowieka dorosłego i powszechnie uznaje się zasadę life span. Na co dzień najczęściej myślimy o i borykamy się z problemami rozwoju dzieci i młodzieży. poprawności myślenia. aktualnie. czyli rozwoju w ciągu całego życia (Papalia. wynikłej z przemyśleń i życiowego doświadczenia. Charlotte Buhler uznała kojarzącą się z miłością rozrodczość za podstawową oś. Wszystko to. nawet w syntetycznej wersji. Warszawa. Wołoszynowa wyróżniała 7 okresów rozwojowych.1981). Obie są wielowątkowe. PWN. bogate w treści kulturowe swego społeczeństwa. Poznanie problemów rozwoju dorosłego człowieka jest godne uwagi i z tego powodu. według Freuda. Wyróżniła następujące fazy tego okresu: 1) pojawienie się zdolności reprodukcyjnej (15-25 rok życia). ostatni z nich przebiegał w czasie od 17-18 do 23-25 roku życia jednostki. Rozdział X Rozwój osobowości człowieka dorosłego. zajmującej się zarówno zagadnieniami przemian gatunkowych (rozwój filogenetyczny). 1961) czasu macierzyństwa i ojcostwa. Poznanie właściwości rozwoju człowieka dorosłego. Rozwój osobowości człowieka dorosłego.1961). Np. L. obserwujemy zmiany ich wzrostu. czasami dostrzegamy pojawianie się dotychczas nie występujących cech psychicznych: dokładności spostrzegania. opanowania emocjonalnego i innych. Niemniej znaczenie tej kwestii dla rozumienia zachowania i odczuć człowieka wymaga zasygnalizowania przynajmniej niektórych wątków z tego zakresu. Problem rozwoju człowieka jest przedmiotem zainteresowania psychologii rozwojowej. 1998 r. szczególnie osobowości. jako i jednostkowych (rozwój ontogenetyczny). w ramach niniejszego opracowania.187 . Zależność dorosłego od impulsów biologicznych i popędów nie jest tak znaczna jak młodzieńca. Strelau: Psychologia temperamentu. Nawet według niektórych poglądów rozwój jednostki ludzkiej kończy się wraz z dojrzałością. wyklucza możliwość jej prezentacji. Przy tym praca jest podstawową formą aktywności tego okresu i ona wyciska swe specyficzne piętno na psychice ludzkiej (Mika. wagi.

jest zasadna w aspekcie rozrodczości i poziomu inteligencji skrystalizowanej.63 29. podważającym sensowność określenia „stabilizacja” jest masowe bezrobocie wśród starszej młodzieży.70 12. co jednostka czerpie z pracy i tego. Zapewne liczono każde ojcostwo i macierzyństwo. Różnorodność tego. księgowej. Korelacja taka występuje np. np. jak i psychicznej.58 18. dla chleba. przekleństwem. że wskaźniki procentowe w obu rubrykach przekraczają 100%.20 35. nie staje się . Jej wyobrażenie aktywności człowieka dorosłego bardziej pasuje do kobiet niż mężczyzn. Formalnie rzecz ujmując opis Ch. kontaktów społecznych i . Polityk angielski W. L. Narasta też ilość małżeństw bezdzietnych. zdaniem autorki. których aktywność jest bardziej rozproszona na liczne sfery życia zbiorowego. Wybitne dzieła po 75 roku życia tworzyli G. naukowców. naukowej.Buhler charakteryzuje jedynie pewną frakcje dorosłych tych. Mamy. ukazane w tabeli 10 świadczą na rzecz tezy autorki ale jednocześnie pokazują zawodność rozumowania ahistorycznego. np. lekarza. natomiast macierzyństwo i ojcostwo zostało przesunięte na lata późniejsze. Najczęściej podejmuje się ją z przymusu ekonomicznego. jest ona najwyższa od 20 do 45 roku życia. miejscem twórczości..Verdi.16 14. Pietrasiński. wykorzystuje też nieliczne możliwości zatrudnionych. Praca automatyczna niewiele korzyści daje człowiekowi. żyjących w celibacie. karmicielką.188 19 20 – 24 25 – 29 30 – 34 35 – 40 41 – 44 45 0. policjanta kierującego ruchem na skrzyżowaniu ulic. artystycznej. według niego.12% 11. wykonywanie jednostajnego ruchu dokręcania śruby przy taśmowym montowaniu samochodów. mimo to niedokładności zestawienia budzą parę zastrzeżeń.65 Zauważmy. półautomatyczna praca. bywa mozołem.Kranach. E. artystów. matematyków. C. kasjerki w supersamie. np. świadomie unikających ojcostwa lub macierzyństwa.53 9. 4) samodzielna praca w postaci realizowania zadania.78 31. na początku XXI wieku zdolność rozrodcza pojawia się znacznie wcześniej niż w 15 roku życia. Przejrzysty obraz zróżnicowania charakteru pracy przedstawił Z.44 2. Gladstone jako 83-latek po raz czwarty został premierem Wielkiej Brytanii i rządził energicznie i mądrze. nauczyciela. np. Dotyczy to. Innym czynnikiem. Poza tym obecnie wiele kobiet rezygnuje z posiadania dzieci na rzecz kariery zawodowej. wartością pożądaną.miejscem odpoczynku. E. u sportowców. Sait-Seans. maszynistki w biurze.Wundt i wielu innych. którzy koncentrują się na posiadaniu potomstwa. 5) praca twórcza. 2) nawykowa. Praca jest zjawiskiem więcej niż Janusowym. W.. również odraczające w czasie stabilizację życiową. Dzisiaj. nadzieją. np. wpływa na cechy jej osobowości i określa rolę pracy w życiu człowieka.10 1. Nie obejmuje natomiast osób bezpłodnych.22 26.Kant. zarówno sfery somatycznej. Dane statystyczne. co do niej wnosi. ale nie znajduje potwierdzenia w przypadkach aktywności społecznej. Rozrodczość jest jednym z przejawów wydajności energetycznej organizmu. 3) szablonowa praca według narzuconych schematów.73 4. Osiągnięcia te bardziej kojarzą się z pracą niż miłością.23% 24. Możliwość czerpania i dawania zależy w dużym stopniu od rodzaju pracy. sędziego. pięć rodzajów pracy: 1) praca automatyczna. Łączenie poziomu aktywności człowieka dorosłego ze sprawnością biologiczną jest jednak tylko częściowo uzasadnione.

poszukuje i w miarę możliwości wybiera taką formę pracy. a nawet frustrującego i stresującego. samorealizacji i innych. Wymienione czynniki znacząco wpływają na społeczny wymiar osobowości. Związek ten interesująco wyjaśniają H. G. wykonując je nabywa umiejętności i zostaje uznany przez otoczenie jako wykonawca X.in. Hasło „Praca uszlachetnia” nie jest jedynie zwrotem propagandowym. Praca jako zespół czynności służy s a m o r e a l i z a c j i jednostki. Rzecz jasna. a nie cierpiących jednostek (C. ułatwiająca porozumiewanie się i obronę wspólnych interesów. że sprawniejsi w nauce lepiej poradzili sobie w życiu. elektryk czy specjalista od marketingu. osobnik zyskuje uznanie otoczenia. oznacza samorealizację człowieka. spełnienie człowieczeństwa. Daje znać o sobie chęć coraz bardziej sprawnego działania. budzi się h o m o c r e a t o r. Jeżeli czynności zawodowe są wykonywane sprawnie. Maslow nazywa to potrzebą wzrostu. traktowanie ich jako przypadków. Wykształcone poczucie tożsamości zawodowej jest jednym ze wskaźników dojrzałej osobowości człowieka. że człowiek jest systemem zamkniętym. Osiągnięcie optimum sprawności. co znaczy. np. Maslach) ”Ludzka” praca zaczyna się od poziomu drugiego. W systemie tym funkcjonuje m. szlachetności. Niektórym ludziom udaje się osiągnąć przedstawiony stan rzeczy i ukształtować tzw. lecz wskazuje na realny proces rozwoju człowieka pod wpływem pracy. z poszanowaniem parterów współdziałania. W miejscu pracy lub poprzez pracę ludzie nawiązują większość swoich kontaktów społecznych. Następuje identyfikacja z grupą zawodową. tworzącym samego siebie. W miejscu pracy otrzymuje człowiek określone zadanie do wykonania. a pięćdziesiąte utrwalaniem prawdziwej . Nie rzadko też wspólna praca kończy się związkiem małżeńskim. W takich przypadkach mamy do czynienia z a l i e n a c j ą p r a c y. niestety. że rozwój jednego elementu pociąga za sobą modyfikację innych i dostosowanie ich do poziomu tego. M a t u r a n a i F. kontaktów społecznych. gdyż w pracy wielu ludzi spędza około 1/3 czasu swego dorosłego życia.189 ona potrzebą psychiczną. Zwrot „rodzina pracownicza” ma czasami realny odpowiednik w rzeczywistości. uprzejmości. Przykładem ilustrującym może być obojętność pielęgniarek wobec pacjentów. jego zdaniem człowieka charakteryzuje dążenie do pełni człowieczeństwa. V a r e l a. nie przyniosły one w pełni zadawalających rezultatów. ale charakteryzując rozwój poprzestał na stwierdzeniu. miłości. Długotrwała dokuczliwa praca prowadzi do w y p a l e n i a zawodowego. V i l l a n t np.. Jest czymś zewnętrznym. dobroci i sprawności. która odpowiada jego właściwościom fizycznym i psychicznym. kierowca. Człowiek. po 30 latach badań grupy 97 mężczyzn (jedynie mężczyzn!) wskazał wprawdzie. Umożliwia ona człowiekowi zaspokojenie (poza materialnymi) licznych potrzeb wyższego rzędu: produktywności. osobowość wielowymiarową. iż dwudzieste lata życia jednostki są okresem nadziei. doskonalenia umiejętności. Nabyte umiejętności i spełniane funkcje (pełnione role) wyróżniają go spośród innych pracowników i stają się tym samym cechą jego tożsamości. czterdzieste są „kryzysem wieku dojrzałego”. pojawia się satysfakcja z wykonywania podjętych czynności i narasta zaangażowanie w proces tworzenia. niemal zupełnej obojętności wobec wykonywanych czynności profesjonalnych i ludzi z nimi kojarzonymi. pełni rozwoju zdolności. zasada „okrężnych interakcji”. jego prestiż osiąga wysoki poziom. poczuciem czegoś obcego. wpływ ten jest stopniowalny: im bardziej twórcza praca. narzuconym. jako istota inteligentna. pogody. ale i rodzin pracowniczych. prestiżu tożsamości. wiedzy. który się bardziej rozwinął. Nic w tym zaskakującego. niemiłego. Często owocują one trwała przyjaźnią nie tylko pracowników. tym wyrazistszy jej wpływ na rozwój człowieka. Psychologowie podejmowali wiele prób ukazania prawidłowości rozwoju człowieka dorosłego. Jeżeli ten warunek zostanie spełniony. Utrzymują oni. trzydziesta czasem rewizji i konsolidacji.

których nie dostrzegało dziecko. definiuje ją od nowa. Jego jakość zależy od zachowania matki. jej opiekuńczość sprzyja rozwojowi ufności dziecka Objawami tego stanu są spokój. wspólnikiem wymaga rozwiązania problemu ufności w pierwszej kolejności. Autor ten. Kształtują wiarę w absolutną i nieuniknioną sprawiedliwość. Dorośli muszą umieć wzbudzać u dziecka poczucie pewności siebie. uwzględnia inne cechy odniesień wymienionych przez Eriksona. Emigracja. Dzieci i młodzież „przechodzą” przez kolejne fazy rozwojowe. Wynika to i z tego. E r i k s o n a. reprezentantki świata zewnętrznego. W efekcie w każdym „wycinku” rozwoju ludzkiego mamy inny zestaw cech danej fazy. człowiek dorosły może znaleźć się w sytuacji podobnej. sam Erikson w jednej ze swych prac przedstawiał je w odwrotnej kolejności. Odpowiada ona freudowskiemu stadium analnemu. pewność powrotu. pozwala przezwyciężyć . wejście do rodziny męża egzemplifikują sytuacje tego typu. Co więcej. Ale układ sekwencji faz nie jest sztywny. ukształtowane w dzieciństwie funkcjonują w zmodyfikowanej formie także u ludzi wieku dojrzałego.. że cechy osobowości człowieka. niezależności od matki i granic niezależności.190 tożsamości. psychiki i etosu społecznego. a z drugiej do u b ó s t w i a n i a. zadowolenie. dotyczy kształtowania się poczucia obowiązku i woli osobniczej i autonomii. ale na poziomie dojrzałości. podstawowym problemem dziecka jest ufność. niezbędne dla rozwoju autonomii. Jest to tzw. s.56). przebaczającej i budzącej ufność. zgoda na krótkotrwałe nieobecności matki-zaufanie. Poczucie samokontroli wyzwala u niego poczucie dumy i swobodę ekspresji.”( Ericson. ale zawsze wyrażający siłę witalności ludzkiej. Uwagi te wskazują raczej na tendencje rozwojowe osobowości niż na realne procesy jej kształtowania się. Wyuczone sposoby postępowania w takich sytuacjach stają się trwałymi cechami osobowości. 1970. Ufność w pierwszej fazie odnosi się przede wszystkim do cielesności dziecka. nadała jej instytucjonalny wyraz tworząc religię. Mimo jej nasycenia problematyką rozwoju dziecka. z przełożonym. z jaką borykało się dziecko. Problem włączania się ludzi dorosłych do biegu świata konkretnej społeczności występuje w niektórych sytuacjach z niebywałą siłą. religijnych. nieufności i wrogości wobec ludzi. W wymiarze ufność-nieufność dokonuje się pierwsze włączenie się dziecka do świata społecznego. jest przekonany. zgodnie z teorią psychoanalizy. zawiera ona interesujące charakterystyki wieku dojrzałego. doceniając egzystencjalną potrzebę ufności. Jest oczywiste. Konieczność współdziałania z odmiennym pod jakimś względem partnerem. Lukę wiedzy z omawianego zakresu częściowo uzupełnia ogólna teoria rozwoju społecznego E. sportowych. które to u dorosłych objawia się kultem bohaterów politycznych (przywódców narodowych). Praktyki religijne odpowiadają dziecięcej potrzebie poddania się mocy.wstyd i niepewność. Patologiczny rozwój tej fazie prowadzi z jednej strony do mizantropii. H. zmiana miejsca pracy. W pierwszej z ośmiu prezentowanych faz. w których napotykają specyficzne problemy i rozwiązując je wykształcają i w różnym stopniu utrwalają cechy charakteru. spożywanie i wydalanie bez napięć i frustracji. że każda kolejna faza rozwojowa wpływa na treść fazy poprzedniej. niezbędnej do trwania i życia. niestety dość często występujący i w naszym społeczeństwie. współmałżonkiem. idolizm. Ludzkość. Rozwiązuje on wtedy podobny problem. a w aspekcie społecznym do matki. ”Religia jest najstarszą i najtrwalszą instytucją służącą rytualnemu przywracaniu poczucia ufności w formie wiary. Faza druga rozwoju „przebiega” w wymiarze autonomia.. nawet sprzecznych ze sobą. że dorosły weźmie pod uwagę takie aspekty ciała. Wrażliwość rodziców na potrzeby dziecka daje podstawę dla rozwoju nadziej. Napięcie na linii ufność-nieufność bywa niezwykłym utrudnieniem w nawiązaniu interakcji i podjęciu współpracy.

twórczość. dający pierwszeństwo literze nad duchem prawa. zaabsorbowaniem sobą i w narcyzmie. Wypaczonym rytualizmem jest legalizm. obiektu uwielbienia. zmienności kolei losów ludzkich i wynikającej z tego niespójności działań ludzkich. Niebezpieczeństwem skrajnego utożsamienia się z ideą lub grupą może być nietolerancja i bezwzględność sądów i działań. Symbolicznie określa się ją jako „stadium życiodajności”. rozwoju inicjatywy przeciwstawnej poczuci winy.191 własną niemoc. W życiu dorosłych problematyka tej fazy znalazła instytucjonalny wyraz w zasadzie prawa i porządku. naśladowania i ogrywania ról osób dorosłych. Nadmierne wymagania i zawstydzanie przy okazji treningu czystości prowadzi do zaniku wstydu lub skrytości. wpływają na kształtowanie się zalążków sumienia. jednej z trzech dotyczącej tylko wieku dorosłego. idei i wyższych stanów własnej tożsamości. określana dramatycznie jako „integralność i rozpacz” wieńczy życie jednostki. tak istotnej w życiu człowieka dorosłego. unikanie autentyczności. W krańcowych przypadkach przybiera ona postać autorytaryzmu. Przeciwieństwem twórczości jest negacja. na straży której stoją sądy. fałszywości i przebiegłości. Idzie w niej o rozwinięcie i podtrzymanie identyfikacji z tymi. Bliskość i izolacja stanowią wymiar szóstej fazy. Młodzi ludzie w tym okresie przeżywają kłopoty scalania różnych wątków własnej tożsamości i poszukiwaniem odpowiedniej ideologii. Siódma faza rozciąga się w przestrzeni między twórczością a stagnacją. Są one postawą zadowolenia z przebytej drogi życiowej i uznania celowości i sensu życia w ramach społecznego ładu. Odpowiada ona potrzebie poczucia przynależności Do określonej kategorii ludzi czy kręgu ideowego. Faza trzecia. wytworów. rywalizacji. Erikson proponuje szerokie rozumienie tego określenia. zadręczania się lub do „postawy aktorskiej” . Fazę tę charakteryzuje życzliwa troskliwość wobec wszystkiego. którzy są kompetentni. następującej po ukształtowaniu się tożsamości jednostki. przeprowadzające rozprawy według odwiecznych rytuałów sądowych. ogólnie: zdolność powoływania do życia istot ludzkich. odmowa włączenia pewnych grup ludzkich w obręb swego oddziaływania. zarówno wobec przyjętej ideologii jak i osoby. Niezdolność rozwiązania problemów tej fazy skutkuje izolacją. niezdolnością do dzielenia prawdziwej intymności. zbliżającej się śmierci. Spaczenia rozwojowe w tej fazie prowadzą do nadmiernego poczucia winy. Ważną rolę odgrywa przy tym wierność. Fazę czwartą określa wymiar pracowitość-poczucie niższości. Krótko rzecz ujmując jest to czas uczenia się pracy. Niepowodzenia w działaniu prowadzą do poczucia winy. Dążenia afiliatrywne wyrażają siłę witalną w tym okresie. Daje to szansę zastąpienia „ja” przez „my”. Rozpacz rodzi się z poczucia stagnacji. bezsensu poczynań życiowych jednostki. Miłość. Niebezpieczeństwem z drugiego bieguna jest przesadna dokładność. chęć jego utrwalenia i przekazania innym. świadomego stawiania celów. co stworzyła miłość lub przypadkowy wysiłek twórczy.stałego odgrywania roli innej osoby. wyolbrzymianiem różnic miedzy „moim” a „obcym”. pedantyzm i formalizm – osobowość pedanta. Integralność wyraża poczucie spójności i pełni. Jest to czas ekspansji językowej i ruchu. ma ono oznaczać zarówno prokreację jak i produktywność. zespolenia się z innym człowiekiem i ukształtowania „skonsolidowanej tożsamości”. nabycia umiejętności pracy i dokładnego posługiwania się narzędziami techniki. wzajemne oddanie się i przeżywanie miłości stanowi główną treść tego okresu. o kształtowania poczucia fachowości. Nieudane próby w tym zakresie lub narzucenie dziecku obrazu osoby nieudolnej przez otoczenie prowadzi do zrodzenia się kompleksu niższości. „okresem burzy i naporu” i charakteryzuje się poszukiwaniem ludzi i idei przewodnich życia. Faza ósma. Ostatnią fazę życia. Piąta faza rozwojowa bywa inaczej nazywana „kryzysem tożsamości”. .

moralne – każde w swoim zakresie. przestrzega je na zasadzie przykładu. odwołują się do sumienia. Kryterium wyod-rębnienia zarówno poziomów jak i faz była jakość rozumowań moralnych. Badania empiryczne prowadzono metodą dylematów moralnych. Trudnego zadania przedstawienia problemu rozwoju moralnego ludzi podjął się amerykański psycholog L. który badając genezę i rozwój norm moralnych u dzieci wyróżnił trzy fazy tego procesu:1) prelogiczną. Pigeta. konwencjonalny i moralności zasad) oraz sześć faz rozwojowych. ukazująca formy ujawniającej się siły życiowe w rozwiązywaniu podstawowych sprzeczności ludzkiej egzystencji. Patologicznym stanem jest zarówno nadmierna rozpacz jak i wybujała mądrość. Podążąjąc śladami Piageta wyróżnił Kohlberg trzy poziomy rozwoju moralnego (przedkonwencjonalny. że uczestnik życia zbiorowego musi nabyć umiejętności społecznych i przyswoić normy regulacji współżycia między ludźmi. Znaczy to. Normy prawne. że o poziomie rozwoju człowieka dorosłego świadczy rodzaj uznawanych norm moralnych i konsekwencja w ich przestrzeganiu. bowiem są interioryzowane od najwcześniejszych lat życia i wspierane przez normy religijne i prawne. skłania do postawienia pytania: kogo przedstawił Erikson? Człowieka w ogóle. W tym ujęciu rozwój moralności jest procesem poznawczym. Jedynie lęk nieprzyjemnych skutków naruszenia norm skłania ludzi tego typu do zachowań moralnych. Jednak najszerszy zakres stosunków międzyludzkich obejmują normy moralne. pochodząca z zewnątrz. Faza I. rzecz święta. przyczyniła się ona bez wątpienia do pogłębionego rozumienia motywów działań człowiek dorosłego i jego relacji ze środowiskiem. W praktyce jest to mądrość typu retro połączona z uporem właściwym temu wiekowi. Człowiek jest istotą społeczną.określają granice zachowań dopuszczalnych i niedopuszczalnych. który wiele lat temu popełnił przestępstwo ale obecnie jest wzorowym obywatelem społeczności? W rezultacie badań stwierdzono. Konkludując powiedzmy. w niej tkwi siła życia i ona jest przekazywana pokoleniu młodych. że straszenie potwornymi karami piekielnymi było podstawową metodą utrzymania ładu moralnego w niektórych . moralność jawi się dziecku jako narzucona przez dorosłych. a raczej pseudomądrość. 3) autonomiczną. 2) heterenomiczną. moralności heteronomicznej. której trzeba przestrzegać. czy należy postawić przed sądem człowieka. występuje u osób. dających postawę charakterystyki wspomnianych sześciu faz. sposób uzasadnienia norm. U dorosłych jest to lęk przed służbami ładu społecznego i lęk przed grzechem. Mimo. Jednak założenia uniwersalizmu. czy też człowieka kultury zachodu XX wieku? Wiele wskazuje na to. co skłania do ostrożności w przejmowaniu jego wizji. Nie dostrzegają oni innych aspektów moralności. Koncepcja Eriksona. One też są najmocniej zakorzenione w osobowości człowieka. Grzech i strach. naśladowania innych. które uzasadniają konieczność przestrzegania norm obawą przed karą.192 kumulacji doświadczeń przenika mądrość. religijne. spełniają tym samym rolę regulatorów. U dzieci jest to lęk przed karą ze strony rodziców. że uzasadnienia układają w sześć odrębnych grup. moralność traktuje się jako rezultat umowy. ukazuje skomplikowany obraz osobowości człowieka dorosłego z perspektywy rozwojowej. że w zamierzeniu miała przedstawiać mechanizmy rozwoju dzieci i młodzieży. Tę ostatnią charakteryzuje Erikson jako „niemądre udawanie. że opis dotyczy drugiej opcji. dziecko nie rozumie jeszcze istoty norm. wkraczają one w sferę trudno kodyfikowalną. nauczycieli i innych osób. Nawiązał on do badań i poglądów J. K o h l b e r g. np. że jest się mądrym” i nazywa sapientyzmem. typowe dla orientacji psychoanalitycznej. Jean Delumeau wykazał w swym monumentalnym dziele pt. obyczajowe. a proces wchodzenia w świat ludzi dorosłych nazywa się uspołecznieniem.

Weber.Toruń. bo inni oczekują zachowań zgodnych z moralnością.H. dominującej w danym społeczeństwie. traktując obowiązek jako podporządkowanie się prawu. 1961 r.L. Maturana. faza obowiązku. Tak jak dążenie do piękna nie potrzebuje uzasadnienia.Z. . charakteryzuje ludzi. w :T. PWN. Mika: Społeczne podstawy zachowania.193 społeczeństwach europejskich aż do połowy XX wieku. 1980 . 1980 r. Psychologia człowieka dorosłego. III i IV do konwencjonalnego. konformizmu. . Faza III. Tomaszewski (red): Psychologia. Faza II. 1976 .Reidl. Ten typ moralności zalecał E. 1969 r. tak dobro moralne pociąga swą atrakcyjnością. . że typ moralności. Warszawa. bo jeżeli ja naruszę czyjś interes. spełniania oczekiwań innych.L. Fazy I oraz II zalicza się do stadium przedkonwencjonalnego. Rotter) zaznaczają. PZWS. . to on naruszy mój. Warszawa. - . którzy traktują moralność jako atrakcyjną samą przez się. D. F. Najmniej korzystna z tego punktu widzenia jest moralność heteronomiczna. Studium koncepcji E. zdaniem Kohlberga. Likona (ED): Moral development and behavior. Varela: Autopoiesis and Cognition: The Realisation of the living. K a n t. odwołująca się do strachu i przymusu. Eriksona. Do takiego rozumienie moralności dochodzą tylko nieliczne. o najwyższej wrażliwości moralnej. jej właściwości dobrze oddaje hasło „Żyj sam i daj żyć innym”. Warszawa. określa poziom jego rozwoju cywilizacyjnego. Poziom moralny jednostki jest jednym z wyznaczników jakości i skuteczności jej funkcjonowania w społeczeństwie. Pietrasińki: Rozwój człowieka dorosłego. występują już w wieku dziecięcym. Faza IV. Przy takim rozumieniu istoty norm moralnych ich przestrzeganie wynika z racji porozumienia społecznego. J. Faza V. 1975 r. New York. należy respektować normy moralne ze względu na konieczność utrzymania ładu społecznego i sprawności funkcjonalnej systemu społecznego. Należy przestrzegać norm moralnych. w jednakowym stopniu rozłożonym na wszystkich.w: T. WP. . Wołoszynowa: Psychologia ogólna i rozwojowa. Również ocena wartości człowieka dorosłego kształtuje się głównie na podstawie jego moralnego funkcjonowania.a V i VI egzemplifikują moralność zasad. Należy przestrzegać norm moralności ze względu na mój interes. zawartego w imię ochrony dóbr stron porozumienia.H. Jest to typowy sposób rozumowania wielu amerykanów. McClelland. Szewczuk. The cognitive-developmental aproach. 1990 r. Skuteczność moralnej regulacji zachowań przy takim poziomie rozwoju rozumienia moralności jest niezbyt wysoka. PWN. Pierwsze trzy fazy. jako wartość samoistną. Witkowski: Rozwój i tożsamość w cyklu życia. nie wynikającym z indywidualnego poczucia. umowy społecznej. najwyższego poziomu rozwoju moralności. Nie dotrzymania umowy przez którąś z nich zwalnia pozostałe z konieczności podporządkowania normom. a trójka ostatnich kształtuje się w późniejszych okresach życia.W. Niektórzy znawcy wpływu moralności na życie społeczne (M. Kohlberg: Moral stages and moralization.S.London. odpowiadająca samorealizacji w rozumieniu Masłowa. Warszawa. interesu osobistego. Faza VI. autonomii moralnej. Lektura zalecana: L. bo opinia społeczna tego się domaga. .

Unikanie stosowania ostrych granic podziału jest w tej wersji wymogiem kultury współżycia i orientacji humanistycznej. Mimo ich upowszechnienia poddana badaniom 30-osobowa grupa specjalistów od terapii. To skłania cierpiących do skrywania swych dolegliwości i unikania poradni specjalistycznych. Zostali oni zwolnieni dopiero po interwencji eksperymentatora. wynikły np. utrudniających diagnozę i ich klasyfikację (A. a tym samym do nasilania się cierpień. Zostali oni przyjęci na oddziały psychiatryczne i przypisano im poważne zaburzenia psychiczne. Sklasyfikowano je w 17-tu grupach. Do wyróżnienia zaburzenia psychicznego pomocne są następujące wskaźniki: . R o s e n h a n a. jego zmienność w podobnych sytuacjach. Co więcej. z powodu dużej różnorodności objawów zaburzeń psychicznych.irracjonalność działania. sprzeczność ze standardami. Określeniem tym zastąpiono obecnie dawniej używany termin „nerwica”.niekonwencjonalność. Tymczasem granica pomiędzy nienormalności a stanem normalnym jest płynna. amerykańskim kompendium wiedzy o zaburzeniach. Stan taki określa się wieloma terminami: anormalność. Dzieje się tak m. swoich współpracowników. co siła faktu wymaga uproszczeń i skrótów. który nazbyt kojarzył się z psychoanalitycznym rozumieniem zjawiska.in. z zachowań obscenicznych (Z i m b a r d o). Niektóre z nich mają konotację (zabarwienie uczuciowe) negatywną. W zarysie podział ten pokrywa się z Międzynarodową Klasyfikacją Zaburzeń (ICD-10). Poza tym w dziale tym szczególnie wyraźnie występuje rozbieżne rozumienie terminów. posługująca się podręcznikowymi charakterystykami zaburzeń.194 Rozdział XIV Psychopatologia i psychoterapia. M a y e r). W tej subtelnej „materii”. Żaden z przestawionych wskaźników wzięty pojedynczo nie stanowi dostatecznej podstawy kwalifikacji stanu do kategorii „zaburzenie” i żaden nie jest warunkiem koniecznym wystąpienia zaburzenia.doświadczanie długotrwałego cierpienia lub lęku. przyjmowano to za kolejny dowód występowania choroby. że są zdrowi.patrz: A. Wymownym ostrzeżeniem przed nadmierną pewnością w tej dziedzinie jest eksperyment D. gdy „chorzy” następnego dnia informowali personel lekarski. Problemy kryjące się pod tytułowym hasłem tego rozdziału są domeną zainteresowań psychologii klinicznej. zwanym skrótowo DSM-IV występuje aż 230 rodzajów zaburzeń. jaka stanowią zaburzenia psychiczne. Badacz ten skierował do kilku szpitali ludzi zdrowych.dyskomfort obserwatora. obowiązującą w Polsce. Dopiero zestaw. Zgodnie z najnowszym. Wielu ludzi cierpi z powodu zaburzeń psychicznych. Dlatego też teorię psychologiczną musi wspierać doświadczenie lekarza lub psychoterapeuty. To nie ułatwia budowy zwartego i klarownego obrazu problemów i stanu badań w tej dziedzinie. wydanym w 1994 r. specjalistycznego działu psychologii.nieprzystosowanie społeczne. L e w i c k i) zajmuje się opisem i wyjaśnianiem przyczyn zaburzeń psychicznych. a dokładniej konfiguracja kilku objawów. K ę p i ń s k i). . choroba psychiczna. wyjątkowość zachowania. działanie wbrew własnym interesom i normom społecznym. Z a b u r z e n i a l ę k o w e. niezrozumiałe zachowania. .nieprzewidywalność zachowania. może być względnie pewną podstawą diagnozy. . umysłowa lub nerwowa. rozpoznała poprawnie jedynie 83% dolegliwości pacjentów (D. . ich treść zmienia się w zależności od kontekstu użycia. Psychopatologia (nie wszyscy specjaliści używają tego terminu. Opracowania te zmierzają do uporządkowania terminologii i ułatwień diagnostycznych. tak jak przejście od nocy przez świt do jasnego dnia. We wprowadzeniu do psychologii można je jedynie zasygnalizować. nauka nadal przeplata się z intuicją i sztuką empatii. większość cierpień w stanie zaburzeń jest znana niemal każdemu człowiekowi z chwilowo odczuwanych dolegliwości. To . wzbudzającą nieprzychylne nastawienia społeczne. G. .

np. mdłości. leczenie staje się niezbędnym. dawniej określany jako nerwica lękowa. chociaż jej nazwa sugeruje mylnie występowania jakiegoś niedomagania w funkcjonowaniu układu nerwowego. czuje się on najbardziej zmęczonym po dniu pracy. Wielość dostrzeganych symptomów chorobowych jest dla nich kolejnym źródłem lęków i zmartwień. brzucha. niekiedy negatywnie nastawiony do ludzi i świata. Słaba koncentracja uwagi powoduje. że nerwicę można wywołać eksperymentalnie. opisywanych przez Freuda i jego zwolenników. W pracy zazwyczaj jest chaotyczny. Neurastenik odwrotnie.195 zaciemniało istotę rzecz. głowy. wygląda na mocno znużonego. Neurastenicy z reguły odczuwają liczne dolegliwości cielesne. Dolegliwość ta objawia się również w postaci bólu mięśni. często budzą się i z trudem zasypiają. został wyśmiany. które są . zgłaszając się do lekarza spisują je na kartce. Jedną z właściwości histerii jest jej wielopostaciowość objawów. miewają także dokuczliwe marzenia senne. Powieki wydają się ciężkie. gdy człowiek odczuwa lęk bez żadnego widocznego powodu. ma miejsce wtedy. powtarzają się dwa. Trwają one krótko. zwilgoceniem dłoni i innymi. jakby obręczy wokół głowy. że neurastenik nie rozumie czytanego tekstu albo skierowanej do niego wypowiedzi. W sferze psychiki ta forma zaburzeń objawia się niemożnością skupienia uwagi. Kołatanie serca wywołuje niepokój i lęk. W owej epoce przypisywane je jedynie bezdzietnym kobietom i tłumaczono ich występowanie wędrówką „złaknionej” płodu macicy (gr. Według psychoanalityków jest on powodowany nieświadomymi impulsami wcześniej wypartej agresji. Ringela przedstawił listę 96 dolegliwości. Świadomość ich pojawienia się wywołuje napięcie i lęk. N e u r a s t e n i a jest zaburzeniem typowo psychicznym. Oto niektóre z nich. Objawia się wzmożonym biciem serca. hystera=macica) w obrębie ciała. by nie zapomnieć. Zmęczenie człowiek zdrowego narasta w ciągu czasu pracy. Jeżeli trwa długo. zobojętniałego na wydarzenia zewnętrzne. koszmarne sny. H i s t e r i a to zaburzenie psychiczne znane od czasów starożytnych. Wynika to z faktu. trudnościami zapamiętywania. około trzech minut. impotencją. najsilniej dokucza mu zmęczenie poranne. Jego występowanie uzasadnia wprowadzenie kategorii „zaburzenia lękowe” dla określenia wielu odmiennych objawowo dolegliwości. „udawanie” symptomów innych chorób. Lęk jest jednym z osiowych (zasadniczych) elementów wielu zaburzeń psychicznych. Neurastenik ( gr. Może on dotyczyć konkretnej sfery życia. trzy razy w miesiącu. a także różnorakie objawy fizjologiczne. Gdy Freud na jednym z posiedzeń psychologicznych przedstawił przypadek mężczyzny-histeryka. podejmuje sprzeczne decyzje. jeszcze nie dopuszczano takiej możliwości. zawrotami głowy. wieczorem zazwyczaj czuje się lepiej niż z rana. Zaburzenie potencji objawia się u mężczyzn przedwczesnym wytryskiem. Zostaje osłabiona selekcyjna funkcja uwagi. najmniejszy szmer dekoncentruje i odwraca uwagę od wykonywanej czynności. asthenos= słaby) szybko się męczy. Pogląd ten utrzymywał się do XX wieku. stale się śpieszy. Jeden z pacjentów austriackiego terapeuty E. utraty majątku. L ę k b e z p r z e d m i o t o w y. czuje się mocno osłabiony. bowiem wiadomo. w sytuacji braku zagrożenia. nie odwołując się do mechanizmów. zdrowia dziecka itp. nieoczekiwanymi napadami silnego lęku. L ę k p a n i c z n y charakteryzuje się gwałtownymi. Ostatnie odczuwa cierpiący jako ucisk okalający. u kobiet-brakiem orgazmu. jest stale rozdrażniony. Napięcie mięśni twarzy powoduje „sztywność” mimiczną. że neurastenicy źle sypiają. niekiedy chory narzeka na opadanie powiek. Wszystko go rozprasza. np. towarzyszy temu poczucie zamętu i pustki w głowie. budzące lęki. ich sen jest płytki. Silne bóle w okolicach serca lub jamy brzusznej są podobne do tych. poceniem się.

. niemożność pisania). Dość często takimi miejscami bywają gardło i pochwa. Okazało się. Ta forma konwersji najczęściej występuje u żołnierzy pod wpływem silnych napięć frontowych. komunikatem o zaistniałym konflikcie wewnętrznym. Psychologowie i psychiatrzy znają liczne formy konwersji. czucia i wyższych form zachowania. że zmusza do poszukiwania coraz to innych dróg ujścia napięć. Ponieważ z reguły są to ludzie wrażliwi. Interesującym przypadkiem jest kamptokornia.196 spowodowane zmianami organicznymi. Wielu z nich dysponuje bogatym zestawem form gestykulacji. Dzisiaj ta forma konwersji występuje niezmiernie rzadko. połowy ciała). interesującą jest przy tym ich zmienność w czasie.1893) często spotykano tzw. od radości do głębokiego smutku. Wykorzystują je ciągle grając coraz to inną rolę. kurcz pisarski (zaciśnięta ręka. 21-letnia dziewczyna nie chciała pić ze szklanki i cierpiała. zawężenie pola widzenia. Chora odczuwa niekiedy bóle. jest to tzw. poszczególne kończyny lub objawiać się w postaci „znaków diabelskich”. Jedna z pacjentek Freuda. dramatyzacji sytuacji. niewrażliwych łat na ciele. przykurcze stawów (nienaturalny układ nóg). że siła ich konfliktów wewnętrznych jest tak intensywna. Emocje i uczucia histeryków są infantylne. Zaburzenie wyższych form zachowania dobrze ilustruje zespół Gensera. Zaburzenia czucia również przejawia się na wiele sposobów. Bóle głowy są tak intensywne. miny. wyparty protest przeciw zachowaniu guwernantki. cofnięcie się do stanów wcześniejszego rozwoju. wydzielanie siary. określające miejsca pozbawione czucia. łuki histeryczne. występujący często u więźniów a objawiający się prymitywizmem zachowania. że jest to nieświadomy. Wyróżniającym się zjawiskiem jest parastezja. niemożność przełykania (dysfagia). gdy musiała to zrobić. występuje zjawisko regresji. czyli nachylenia ciała do przodu pod kątem prostym. która miała zwyczaj pojenia psa ze szklanki. tworząc łuk. Ich gesty. kończyny. Występują w niej wizualnie dostrzegane objawy a także zatrzymanie miesiączki. Według klasyfikacji ICD-10 do grupy pierwszej zaliczamy niedowłady i porażenia ( np. podobne do występujących w normalnych ciążach. M. W języku łacińskim conversio znaczy odwrócenie. jakby podleganie modzie. przesadne. jakby szukali coraz to nowego wyrazu swoich odczuć i stanów psychicznych. pozy często są jaskrawo nienaturalne. a pochodny termin „konwersja” oznacza przeobrażenia napięć emocjonalnych w somatyczne symptomy dolegliwości. kurcz przełyku (kula histeryczna). niekiedy przesadnie intensywne. C h a r c o t a (1825 . Konwersje dzielimy na trzy grupy: ruchu (motoryki). wyjątkowo charakterystyczne obejmują szczyt głowy. W chwili napadu histerycznego chory czubkiem głowy i piętami opierał się o podłoże i wyginał się brzuchem do góry. uznawanych w średniowieczu za dowód opętania przez diabła. Do tej grupy zaburzeń zalicza się również pomniejszone lub powiększone widzenie przedmiotów. J. Znane są „rękawiczki” i „pończoszki” histeryczne.Za czasów sławnego francuskiego neurologa i psychiatry. Przy tym uczucie te są wyraziste. gwóźdź histeryczny. głuchotę histeryczną i niewrażliwość innych zmysłów lub nadwrażliwość zmysłową. Wyrazistymi objawami histerii są k o n w e r s j e. możemy przeto przypuszczać. Z tym się łączy ich wielka podatność na sugestię. Utrudnia to kontakty z otoczeniem. występująca w przypadkach ciąży histerycznej. jak w przypadkach guza mózgu. wesołkowatym nastrojem. Może ono obejmować połowę ciała. Histeria jest swoistą ekspresją napięć wewnętrznych. zmiany funkcjonowania gruczołów mlecznych. „graniem” . gdyż ludzie nie lubią gwałtownych przejść od miłości do nienawiści lub odwrotnie. Osobnik taki szybko przechodzi od pobudzenia do depresji. Cechą charakterystyczną osób dotkniętych histerią jest zmienność emocjonalna. zmiana. Mają one zmienną lokalizację. Zachowują się tak. Histerycy przejawiają wyraźną tendencję do zachowań teatralnych.

mizofobia. Dopiero analiza pozwoliła zrozumieć. lęk przed otwartą przestrzenią. Histeria przybiera różnorodne formy. a nawet agresji wobec obcych. który najlepiej symbolizuje występujący konflikt psychiczny.. pojawi się ślepota histeryczna itp. aczkolwiek trudną do weryfikacji tezę przedstawia E.55. Z minionych czasów znamy histerię zbiorową. Zawsze dochodziło do ciężkiego konfliktu wewnątrz psychicznego pomiędzy jej skłonnością. Przyczyna lęku jest choremu znana. Ksenofobia jest jedną z fobii społecznych. Freud rozróżniał histerię konwersyjną i lękową. Jego zdaniem histeria znajduje swój konwersyjny wyraz w zaburzeniu pracy narządu. na skutek patologicznego uwarunkowania. Cyt. Warszawa.nozofobia. poruszały się jak kotki. wypowiadając się krzywi. w których daje ona znać o sobie. . . zaburzenia lękowego. nadyma. Ramka nr 20 „Pewna 32 letnia kobieta od pewnego dnia każdego miesiąca odczuwała nieznośne bóle głowy ilekroć chciała wyjść z ławki w celu przyjęcia komunii świętej. s. Oto kilka odmian fobii: .ksenofobia. Fobie społeczne (lęk przed oceną. . Od histerii. jakby świadczących o niedorozwoju. . 1992 r.197 roli głupiego. przed piorunami. Mimo to występuje u niego lęk z powodu wyobrażeń. Ringel.aichmofobia. Zwykła chodzić zawsze na tę mszę. przed ostrymi przedmiotami. może on unikać sytuacji. lęk połączony ze wstrętem przed mężczyznami. za: E. zaraźliwą. F o b i e. niedojrzałą. Nieprzerwany potok słów służy rozładowaniu napięcia. Niekiedy występuje tendencja do nadmiernej gadatliwości. Była to jedna z form histerii zbiorowej o podłożu religijnym. którą odprawiał „jej” duszpasterz”.agorafobia. obawy niespodziewanego zetknięcia się z obiektem lęku. cierpiący boją się znaleźć na moście. . wierzy itp. Bywa ona przyczyną nietolerancji. jeżeli widok kogoś wzbudza napięcie. PWN. Ringel: Nerwica a samozniszczenie. Są to zaburzenia lękowe irracjonalne. Jej charakterystykę znajdzie Czytelnik we fragmencie. przed wodą. przed zabrudzeniem. Do tej kategorii zaburzeń zalicza się jąkanie. dotyczącym zaburzeń osobowości. że nic mu nie grozi ze strony obiektu lęku. zachorowaniem. czerwienieje. zacinanie. przybierającą niekiedy formą epidemii. wolną od objawów somatycznych.hydrofobia. a przy tym zakochała się w tym duchownym. lek przed chorobami. . co uniemożliwiało jej przyjęcie sakramentu. o cechach dziecięcych. wystąpi drętwienie lub paraliż nóg. jak doszło do tego symptomu. należy odróżnić osobowość histeryczną. chory najczęściej wie o tym. Interesujący przykład konwersji jednostkowej na podobnym tle mamy w ramce nr 19. Na zadane pytania osoby takie udzielają zaskakujących i bezsensownych odpowiedzi. N początku XVIII wieku w jednym z żeńskich zakonów wszystkie mniszki czuły się przemienione w kotki. przed obcymi. poci się. każdy przedmiot i każde zjawisko. . Osoba ta była protestantką: pod wpływem pewnego znanego duszpasterza odnalazła drogę do Kościoła katolickiego. Interesującą. . Jeżeli nie chce się odejść od kogoś. bezradnością życiową. tiki. A tym może być. miauczały.brontofobia.androfobia. a jednak boi się. stąd też nasila się on wyraźnie w stanach znacznego pobudzenia emocjonalnego. obawa destrukcji. nieczystościami. Chory odczuwa trudności mówienia. a rezygnacją uznawaną rozumowo za obowiązek. wpływających znacząco na życie zbiorowe.

Owe poczucie choroby jest wyraźnie przesadzone.. szoku psychicznego. ani momentu utracenia kontaktu z kolegą. nasilają się do stopnia irracjonalności. ananke= konieczność. niż do wyjątku. W odmianie dysocjacyjnego zaburzenia uwagi objawy nie są tak wyraziste jak w amnezji. Myśli natrętne mogą koncentrować się wokół ciągłej kontroli siebie. Dokuczliwe są myśli swawolne. bluźniercze. Aktora może męczyć powracająca myśl o tym czy nie opuścił fragmentu kwestii. Z a b u r z e n i a d y s o c j a c y j n e polegają na zaniku. zawodowej. Zanika np. przeznaczenie). Z a b u r z e n i a o b s e s y j n o – k o m p u l s y w n e . „odszczepieniu” niektórych funkcji psychicznych od świadomości. Dzieje się tak pod wpływem silnego przeżycia. Oto np. w zaburzeniu stają się zbyt częstotliwe. Świadomość bezsensu takiego czynu powstrzymuje od jego wykonania. W zaburzeniach psychicznych takie połączenia kilku elementów należy raczej do reguły. Zawadzki do zaburzeń dysocjacyjnych zalicza także somnabulizm. Zawadzkiego. Utonął również jeden z rybaków. Zaburzone zostają głównie podzielność i przerzutność uwagi. trzech mężczyzn na jeziorze łowiło ryby z łódki. zdaniem B. dokładnie wykonuje jakąś czynność. Konkretne formy zaburzenia wiążą się z właściwościami sytuacji. ale impuls wyzwala lęk i wymusza formy zachowania zapobiegawczego w postaci chowania przedmiotów ostrych. Bojaźń zakażenia się powoduje ograniczenie kontaktów społecznych. spotyka się przypadki zaburzeń czysto hipochondrycznych. zachowania. co wywołuje potęgujący się lęk przy ich kolejnych powrotach. lekarza czy podpisał receptę itp. zwane także nerwicami natręctw. Dwaj pozostali nie pamiętali ani chwili zatonięcia łodzi. Przykładem czynności kompulsywnych może być przecieranie co parę minut klamki u drzwi (bakteriofobia) lub powtarzające się mycie rąk. nie odpowiada na pytania. które wykonujemy codziennie. Jednak. charakteryzują się odczuwaniem przymusu (gr. obrazoburcze. zapraszania osób trzecich. gdyż „zaniedbanie” wywołuje silny lęk. Chory np. Chory zdaje sobie sprawę z ich bezsensowności. występującego łącznie lub w jednej z trzech form: myśli natrętnych. czynności kompulsywnych i fobii. Nawet tylko możliwość zachorowania wywołuje lęk. W nowoczesnej klasyfikacji zaburzeń psychicznych hipochondria nie jest uwzględniana jako samodzielna jednostka. w którym lęk pojawia się pod wpływem poczucia choroby i bólu. U kobiet niekiedy pojawia się impuls zabicia nowonarodzonego dziecka. H i p o c h o n d r i a jest zaburzeniem. każda drobna niedyspozycja wywołuje obraz zagrożenia. traktuje się ją jako objaw występujący w wielu zaburzeniach.198 występowaniem publicznym) utrudniają lub uniemożliwiają nawiązywanie kontaktów społecznych i sprawne funkcjonowanie wśród ludzi. Doznania interoreceptywne i mioceptywne są w świadomości hipochondryków pełniej reprezentowane niż bodźce eksteroceptywne. Pozostałe wydarzenia pamiętali dobrze. pamięć wydarzenia lub przestaję działać uwaga w trakcie wykonywania czynności. wykonanych czynności. by nie pozostawać sam na sam z dzieckiem Czynności kompulsywne są podobne do tych. dotyczącej wypowiedzi. Ta przewaga wyraźnie uwidacznia się w sytuacji obniżonej aktywności. izolowanie się. . ale nie reaguje na bodźce otoczenia. łódź przewróciła się i zatonęła. Jest to przypadek a m n e z j i d y s o c j a – c y j n e j. czyli wykonywanie czynności motorycznych w czasie snu. B. Niekiedy na widok świętych obrazów opanowują chorego myśli o treści seksualnej. łapanie się za portfel –częste sprawdzanie czy aby się nie zgubił. np. ale musi je wykonać. narzucające się lęki. Poczuciu temu towarzyszy świadomość obcości przymusu. nie reaguje na zmianę sytuacji. Czynnościom tym towarzyszą fobie.

nieprzyjemnych zdarzeń niemal u każdego człowieka i jest to stan normalny. rwane. W depresji są wyciszeni. gniewają się bez powodu. Czechowa. że prześladują ją Marsjanie. komentują zachowania. naprzemiennością nastroju. doba staje się dla nich zbyt krótką. źle sypiają. po niej znowu depresji i cykl się powtarza. załamani. Zaburzenie myślenia przyjmuje formę urojeń. tam zaczyna nowe życie. przestaje nęcić. in. Np. a jej objawy zaostrzają się. Zachowania osób depresyjno. że jest rozszczepienie. Emocje zazwyczaj są płytkie. skłonni do zabawy i hulanek. pozostając w swym zamkniętym świecie. Życie traci swój urok. zamknięci w sobie. czasami jest przekonany. są zatem kłopotliwe we współżyciu. najczęściej występuje ona u osób w wieku 45-55 lat. wydają różnorakie polecenia. bez związku z kontekstem sytuacyjnym. religijną lub polityczną. S c h i z o f r e n i a jest ciężka postacią zaburzenia psychicznego. głosy są dokuczliwe. Cierpieniem tym jest dotkniętych około 1% osób populacji ludzkiej. co prowadzi do opóźnienia w rozwoju. zniechęceni. Zaburzenia dotyczą postrzegania. może zmieniać się zarówno w cyklach krótkich jak i długotrwałych (+ 3-miesięcznych). wyjeżdża niekiedy na znaczną odległość. urazu osobnik oddala się od miejsca zdarzenia. Na depresję cierpią częściej kobiety niż mężczyźni. Cierpienia zdaje się nie mają końca.. Shakespeare’a. nawet pożyczonymi. Niekiedy są to wypowiedzi osób. nie pamięta kim właściwie jest. czują się przemęczeni. stwierdzono ją m. Emocje schizofreników są nieadekwatne do sytuacji. a w nocy sypiała pod fortepianem. Zaburzenie afektywne dwubiegunowe. bez ciągu logicznego. u Mozarta. Cierpiący w tym stanie odczuwają przygnębienie. Bywają rozdrażnieni. Staje się ona zaburzeniem. pod ochroną strun. Depresja występuje pod wpływem smutnych. przybiera nowe nazwisko i imię.schidzei= rozczepiać i phrein=dusza. z którymi osobnik od dawna nie utrzymuje kontaktów. świadomość) sugeruje. stosuje urojone środki zapobiegawcze. podejmuje nową pracę zazwyczaj gorszą od wcześniej wykonywanej i stan ten trwa tygodniami. Z a b u r z e n i a n a s t r o j u objawia się w postaci depresji (zaburzenie afektywne jednobiegunowe) i psychozy maniakalno-depresyjnej (zaburzenie afektywne dwubiegunowe). El Greco. podzielenie umysłu. niekiedy latami.maniakalnych zmienia się radykalnie wraz z nastrojem. spowolnienie aktywności. Nazwa (od gr. Pod wpływem silnego przeżycia. Według niektórych znawców problemu dolegliwość ta występuje często u artystów. a w drastycznych przypadkach-do śmierci dziecka. sytuacja tragiczne wywołują niekiedy śmiech. zwane także p s y c h o z ą d w u b i e g u n o w ą (Ah. ten nieład terminologiczny!) charakteryzuje się zmiennością. prezentują niską samoocenę. szoku. orientacyjnie ponad dwa tygodnie. Jest to zaburzenie dziedziczne. gdy trwa przez dłuższy czas. W stanie manii są twórczy.199 F u g i (ucieczki) dysocjacyjne są przypadkami szerokiego zaburzenia pamięci. w niektórych rodzinach ujawnia się ona u 1018% osobników. jedna z cierpiących osób uroiła. stając się problemem społecznym. Dostojewskiego i wielu innych. Czas trwania danego nastroju zależy od wielu cech jednostki. szastają pieniędzmi. więc chroniła siebie nosząc we dnie duży turban na głowie. Znane są przypadki powrotu pamięci po upływie 30-tu lat. płaczą w sytuacjach pogodnych. Myślenie schizofreników jest chaotyczne. miesiącami. entuzjastyczni. . Po fazie depresji następuje faza euforii (manii). Oznacza to dezintegrację procesów psychicznych i zdolność poprawnego reagowania na sytuacje życiowe. pesymistyczne nastawienie wobec przyszłości. przejawiają się one głownie w postaci halucynacji. Czasami schizofrenicy mówią do siebie w obecności innych. chory przedstawia siebie jako postać historyczną. bojaźliwi. Depresja dziecięca często przekształca się w chorobę sierocą. że jakieś siły zewnętrzne czyhają na jego zdrowie. Dotyka ona około 15% populacji współczesnego świata zachodniego i stale nasila się.

utrzymywanie kończyn w pozycji uformowanych przez innych. dramatyzują sytuacje. w którym dominuje najczęściej określona cecha patologiczna . wtedy płaczą. że inni są wrogo. Mamy więc: 1. upatrujący w zachowaniach bezinteresownych zalążka intrygi przeciw nim. Typ niezróżnicowany. drugie. płytkiej uczuciowości. opór przeciw wszelkim poleceniom. w wyniku tego izoluje się od innych i oddaje marzeniom. krzyczą. Ludzie o takiej osobowości pragną zwracać na siebie uwagę innych. Zdarza się. 4. Pierwsze przypomina stan letargu. starający się nie zwracać uwagi na siebie. zachowuję się aktorsko. traktują innych z góry. Żywią silne.200 oddające obojętność wobec świata. Mamy więc: 1. wielkiej postaci. Z a b u r z e n i a o s o b o w o ś c i charakteryzują się złożonym układem cech. np. że treści wypowiedzi telewizyjnych są odbierane jako przekaz osobisty. występuje przewrażliwienie i wybujała zazdrość o partnera i wiele podobnych. tak by wykluczyć wszelkie wątpliwości. trwające kilka godzin. nieodpowiednim do sytuacji zachowaniu. Jezusów. jest to kategoria „inne”. niespójnych wypowiedziach. urojenia wyjątkowości. 3. Osobnicy paranoiczni zachowują się wyniośle. urojeniowy. gestykulują. to długotrwały bezruch. Typ zdezorganizowany (hebefreniczny). giętkość woskowa. stanowiąca rezerwę klasyfikacyjną. . stan zamroczenia. mniej wyrazistych niż w typach poprzednich. Typ paranoidalny. najmniejszy gest niedocenienia powoduje długotrwałą obrazę. w którym fantazje wynikłe z pragnień są utożsamiane z rzeczywistością. egoistycznie i manipulatorsko. nieuznających „odruchu serca”. są gruboskórni i niedoceniają jego wrażliwości. wśród chorych tego typu spotyka się Piłsudskich. Urojenia są konsekwentnie logicznie rozwijane. co do tego. Istnieje kilka odmian zaburzeń schizofrenicznych. niezmiernie opanowany. o wielorakich objawach. co innym jest obojętne. Są oni niezmiernie wrażliwi na punkcie własnego znaczenia. „arystokratycznie”. Osobowość paranoiczna cechuje ludzi podejrzliwych. aczkolwiek niesłusznie. Niekiedy występują u nich napady histeryczne. nie szanują jego uczuć. bezcelowa aktywność przeciwna nakazywanej. pielęgniarza. dążący konsekwentnie do spełnienia zemsty. zachowują się zalotnie. aż do absurdu. poczucie głębokiej krzywdy. wielcy i utalentowani. Cechy schizoidalne nabierają wyrazistości wraz z upływem lat życia. o chaotycznym myśleniu. nie objawiający wzruszeń. Jego wrażliwość jest selektywna. bezładnym. 2. nieśmiały. Typ katatoniczny. płytkością przeżyć emocjonalnych. występuje mania wielkości. poza osłupieniem u ludzi tej choroby występuje negatywizm. Osobowość schizoidalna wyróżnia się tym. mściwi. bywa. spowolnionego działania. że występują u nich deliria histeryczne. 3. Występują urojenia ksobne. nastawieni wobec nich. Charakterystyczne dla tego zaburzenia są o s ł u p i e n i e i k a t a t o n i a. nie zwracając uwagi na otoczenie. że oni są „ponad”. Dokonano ich specjalistycznej klasyfikacji. unikający kontaktów z innymi ludźmi. 2. Są to ludzie niezwykle uparci. Z tego powodu sądzi. Szakespeare’ów i inne znakomitości. nieuświadamiane pragnienia seksualne. że osobnik o tych właściwościach jest zamknięty w sobie. a nawet celowego gnębienia. Są przekonani o swojej dobroci i o tym. że ludzie go nie rozumieją. Typy schizofrenii wyróżnia się ze względu na dominację określonej cechy. Osobowość histeryczną charakteryzuje się regresją do wcześniejszych i prymitywnych form zachowania. Z tego powodu określenie zaburzonej osobowości często pokrywa się z nazwą zaburzenia. nieufnych wobec innych. wzrusza go to.

ich poziom aspiracji kształtuje się poniżej przeciętnego. pogardy dla innych. Dokonują przestępstw lub zbrodni na zimno. Osobowość chwiejna emocjonalnie jest zbliżona do osobowości histerycznej. inteligencji praktycznej. moralnych. psuciu planów działania. Osobowość antyspołeczną prezentują ludzie wrogo nastawieni wobec społeczeństwa. powodujący dezorganizację zachowania. odwołujący się do uczucia litości. dokuczliwi we współżyciu. prezentują mistrzostwo w obniżaniu zapału. zawyżoną oceną własnej osoby. nie szanują praw i uczuć innych ludzi. Z reguły czują się pokrzywdzeni. 10 Osobowość zależna występuje u osób niesamodzielnych. Ludzie o takiej osobowości nie cierpią krytyki. 9. darczyńców nie cierpią. unikającym improwizacji. Osobnicy narcystyczni nie są skłonni do empatii. Osobowość lękowa jest zdominowana przez zgeneralizowane i stałe poczucie niepokoju. Czasami w tej wiązce cech znajduje się też złośliwość. rozmyty obraz samego siebie. Pierwsi są przyjaźni. sztywnym w ocenach. brakuje im sprytu życiowego. 5. Osoby takie są przesadnie pedantyczne. z byle czego robią przedmiot docinków. Osoby o takiej psychice mają utrudnione kontakty społeczne. typowa u osób gwarowo zwanych „łamagami”. nie planują działań w długiej perspektywie czasu. Wybujały narcyzm charakteryzuję się nadmierną koncentracja na sobie. marzenia jest następstwem tego stanu rzeczy. przestawienie kwiatka na inne miejsce niż jemu przeznaczone wywołuje napięcie i oburzenie. nadzwyczaj przezornym. nie występują też u nich żadne zaburzenia psychiczne. przekorze. W literaturze specjalistycznej określa się ją również terminem „bierna” i rozróżnia się odmiany biernej-uległej i biernej agresywnej. są to ludzie zdrowi fizycznie. Ludzie tacy boją się zboczyć z narzuconej drogi. lęku przed nadchodzącymi zdarzeniami. nie mają wyrzutów sumienia. tak jakby strugali patyk lub ciosali kamień. nie znoszą ich przewagi i zdolności samodzielnego decydowania. nigdy siebie. ich emocje nie są ustabilizowane. szybko się męczą. Czabała). W niektórych przypadkach występuje u nich zaburzenie typu b o r d e r l i n e. złośliwi. domagają się pomocy. połączona z agresją. są ulegli społecznie i konwencjonalni. Drudzy są zawistni. Osobowość obsesyjną (anankastyczną) przypisujemy ludziom niezwykle skrupulatnym. od innych oczekują uznania i podziwu w zamian niczego nie ofiarowują. Osobowość narcystyczna jest w istocie rzeczy hipertrofią normalnej cechy miłości własnej. Są nadmiernie krytyczni. czyli niejasne poczucie tożsamości. częściej jednak wyróżniana jako odrębny typ (Cz. 8. niepohamowaną potrzebą pochwał przy jednoczesnym poczuciu niskiej wartości. oczekujących wsparcia ze strony innych. biernym oporze. postępują nieudolnie i niekonsekwentnie. są łatwowierni. rygorystycznie przestrzegającym nakazy norm prawnych. Ucieczka w fantazje. za swój los obwiniają innych. Szczegółowa charakterystyka osobowości tego typy zawiera ramka nr 20. Osobowość nieadekwatna. nie respektują oni żadnych regulacji życia społecznego. Niekiedy towarzyszą temu skłonności samobójcze. Swą . niekiedy z nią utożsamiana (B. co powoduję trudności współżycia i nawiązywania kontaktów z ludźmi. obyczajowych. są egoistyczni. jednak nie są to jednostki sprawne. Nie mają ambicji. reagują na nią gwałtownymi wybuchami gniewu. 7. miejsce pracy lub mieszkanie musi być u nich utrzymane we wzorowym porządku.201 4. ich zdolności do przeżyć miłości są ograniczone. W wersji patologicznej rozwija się zespół cech sprzecznych wzajemnie. skłonni do masochizmu. niepobłażliwym.Zawadzki). 6. a także zmienne pojmowanie siebie. ich wrażliwość moralna nie osiągnęła niezbędnego poziomu do regulacji zachowania w społeczeństwie.

a Fryderyk zastanawiał się pod jakim kątem należy uderzać piłkę. kleptomanach. Był to człowiek pełen obsesji. ma wyjaśnienie przyczyn ich powstawania. 11 Osobowość wieloraka (mnoga) jest zaburzeniem fascynującym literatów. aby odkryć. Przed rozpoczęciem gry w baseball upierał się. Wiemy. uzasadniających żądania pomocy. które. Na co dzień mówimy o sadystach. zalotna. był człowiekiem bez reszty zaprzątniętym kwestią kontroli. jak można pokonać możliwie największą odległość przy wydatkowaniu minimum energii lub jak można najłatwiej przeskoczyć przez płot albo jaka jest idealna długość laski spacerowej. tak aby każdej móc poświęcić jednakową ilość czasu. kompulsywny. np. zwykł sporządzać listę atrakcyjnych i nieatrakcyjnych dziewcząt. A jako dorastający młodzieniec. dyscyplinę i zdolność panowania nad emocjami). będą na zabawie. piromanach i wielu innych. W rezultacie zmiany z reguły pojawia się osobowość. obliczając siłę uderzenia oraz korzyści i niekorzyści uderzeń zbyt silnych lub zbyt słabych. np. nie podlegające świadomościowej kontroli. Taylor nalegał. Ta sama drobiazgowa procedura dotyczyła godzin snu. że wraz z rozwojem cywilizacyjnym pojawiają się coraz to nowe cechy patologiczne. że wraz ze przemianą osobowości następują zmiany procesów nerwowych i fizjologicznych. przeciwna.Stevenson (Dr Jekyll i Mr Hyde). w innych osobowość pierwotna nie wie o istnieniu wtórnej. makiawelistach. U osób o takim zaburzeniu następują. w którym obowiązywały surowe purytańskie wartości (szczególną uwagę zwracano na pracę. Mniej więcej od dwunastego roku życia Taylor miał okropne nocne koszmary i cierpiał na bezsenność. jak sądził.. Zauważywszy. częstotliwość uderzeń serca. Pierwsza była spokojna. twórca „naukowego zarządzania”. aby wszystko podporządkować ścisłym przepisom i drobiazgowym regułom. pisali o takich przypadkach Dostojewski (Sobowtór). zmiany osobowości. ruchliwa. Nawet gra w palanta podlegała starannej analizie. że najbardziej .). W tej sytuacji większe znaczenie. niż opis i klasyfikacja typów zaburzeń.202 zależność kompensują mniemaniem o wybitnych zaletach i talentach własnych. Gogol (Nos). Thigpen i Cleckey (Trzy twarze Ewy). Bycie takim. natomiast „mnodzy” zmieniają osobowość. jaką wnosił do gier i zabaw. W czasie spacerów po okolicy młody Fryderyk nieustannie kontrolował sprawność swoich nóg. Wyrastając w zamożnym domu. bowiem ilość cech psychopatycznych i socjopatycznych liczy się w setkach.(. pedofilach. Przyjmując luźne kryterium kwalifikacyjne listę zaburzeń można powiększać niemal bez ograniczeń. Wyliczanie typów zaburzeń osobowości daje jedynie przybliżony obraz zjawiska. jakim mnie sobie życzy szef staje się standardem pracowniczym w niektórych firmach. zanim poszedł na tańce. nawet gdyby te dokładne co do centymetra pomiary miały zabrać większość słonecznego przedpołudnia. Ramka nr 21 „Frederyk Taylor. Te rysy charakteru ujawniły się w osobowości Taylora od wczesnego dzieciństwa. nieśmiała i łagodna. kierowała nim nieubłagana potrzeba ograniczania się do ścisłych reguł i panowania nad wszystkimi aspektami swojego życia. „osobowość na życzenie”. aby pole do gry zostało dokładnie wymierzone i aby zachować odpowiednie odległości między pozycjami poszczególnych graczy. W niektórych przypadkach obie wiedzą o swoim istnieniu. Interesujące jest to. W znanym przypadku Ewy Białej na jej miejsce pojawiała się Ewa Czarna. Człowiek normalny zmienia w różnych sytuacjach swe zachowanie. Taylor szybko nauczył się poddawać surowej samodyscyplinie. druga wyzywająca. Przyjaciele z lat dziecinnych wspominali o „naukowej” skrupulatności..

że wielu przestępców przeżyło trudny poród i powikłania porodowe wpłynęły niekorzystnie na ich psychikę. poczucia winy. Ogólnie rzecz biorąc istnieją cztery kategorie przyczyn zaburzeń psychicznych i osobowościowych.in. Morgan: Obrazy organizacji. 1999 r. wiodącego od płata czołowego do jądra ogoniastego. Warszawa.” Cyt. na przykład rozpinał na dwóch kojach płócienne prześcieradło. palenie papierosów zwiększają ryzyko pojawienia się zaburzeń.. Ważną rolę w regulacji funkcjonowania organizmu odgrywają hormony. aby chłodziło mu głowę. Depresja wynika z osłabienia funkcji bocznego odcinka kory czołowej (zakrętu obręczy) i zawężenia uwagi do sfery uczuć smutku. Wśród chłopców urodzonych w Niemczech w czasie ostatniej fazy wojny wystąpił znacząco wyższy odsetek homoseksualistów. z zwiększoną recepcją dopaminy w pewnych okolicach kory mózgowej. Zaburzenia kompulsywne pojawiają się w następstwie nadaktywności szlaku nerwowego. dzięki której budził się. pająkami pełnił przystosowawczą funkcję ochronną. występujący pod wpływem stresu. Spędzanie nocy poza domem przysparzało mu więc trudności.). Pierwszą stanowią czynniki genetyczne i wrodzone. skonstruowała „uprząż” z rzemieni i drewnianych klocków. Od czasów Freuda przyczyn różnorodnych zaburzeń psychicznych upatruje się w niewłaściwych relacjach społecznych w rodzinie dziecka. Drugą grupę przyczyn zaburzeń upatruje się w czynnikach bilogiczno-organicznych.. ilekroć groziło mu przybranie tej pozycji. Do kategorii czynników wrodzonych zaliczamy te. że uszkodzenie różnych partii mózgu wywołuje specyficzne zaburzenia psychiczne. powoduje zaburzenie rozwoju osobowości dziecka. . kiedy leży na plecach. jest zatem zawężana dzisiaj do bardzo specyficznych przypadków zaburzeń. niedoczynność przysadki mózgowej i niedobór hormonu wzrostu jest przyczyną infantylizmu.238-239. Alkoholizm matki. Obecnie dochodzi niekiedy do przerostu tej funkcji i pojawiają się fobie lub rozwija się osobowość lękowa. Niektóre nasze zachowania ukształtowały się u zarania ewolucji gatunku ludzkiego.s. np. albo nadopiekuńcza matka. Raine wykazała. czasami usiłował spać podparty szufladami wyciągniętymi z hotelowego biurka(. Trzecia. za: G. PWN. strach przed niektórymi istotami. A.203 dręczące sny ma wtedy. gdzie było zbyt mało poduszek. W podeszłym wieku wolał sypiać w pozycji na wpół siedzącej. a w hotelach. zerwanie połączeń płatów czołowych z ośrodkami ruchowymi powoduje porażenia histeryczne. jeżeli pojawia się ono u bliźniąt monozygotycznych lub u większości członków danej rodziny. psychoanalityczna interpretacja. Właściwie przez całe swoje życie walczył z bezsennością i stosował różne pomysły na ułatwienie zasypiania. Z punktu widzenia freudyzmu przypadek Taylora to klasyczna ilustracja obsesyjnokompulsywnego typu osobowości o podłożu analnym. które wpływają na rozwój i stan płodu w łonie matki lub w trakcie porodu. niż w grupie narodzonych w czasie pokoju. Np. Stwierdzono. Występowanie schizofrenii ma związek m. Oziębła. Ten punkt widzenia zaczął tracić na znaczeniu wraz z rozwojem wiedzy o funkcjonowaniu mózgu. kompleksów To one stanowią podłoże psychopatologii człowieka dorosłego. Nowoczesne metody badawcze stwarzają możliwości poznania zależności pomiędzy właściwościami genów a niektórymi zaburzeniami psychicznymi. Obecnie uznaje się zaburzenie za uwarunkowane genetycznie. np. Niedobór testosteronu w organizmie matki.. podparty wieloma poduszkami. Eksperymentował również z innymi sposobami przezwyciężania koszmarów sennych. surowy ojciec mieli się przyczyniać do powstawania nieświadomych konfliktów. Ich niedobór powoduje rozmaite skutki negatywne.

Pamiętać też trzeba. uświadamia pacjentowi przyczynę jego cierpienia i radzi jak w nowy sposób interpretować przeszłe wydarzenia. a terapeuta wyłapuje z tego wszystkie istotne treści.2) wskazania przyczyn. Nie idzie tu jedynie o nazwanie choroby i jej przypisanie do odpowiedniej kategorii w systemie ICD-10 lub w jakimś innym.Beck). Istnieje kilka rodzajów psychoterapii. Z tego punktu widzenia niektóre zaburzenia psychiczne jawią się jako wynik niewłaściwego warunkowania bodźców. ludowi bioterapeuci (S. w danej chwili przychodzącej mu myśli. Psychoterapia daje ludziom cierpiącym: a) nadzieję poprawy. które doprowadziły do jej powstania. tak różnorodne i tajemnicze. negatywnego obrazu siebie. lecz o rozpoznanie struktury zaburzenia. Depresja zgodnie z tą wizją pojawia się u osób. Wyżej przedstawione uwagi są jedynie wskazaniem kierunków poszukiwania uwarunkowań tych zjawisk. bądź reakcji w warunkowaniu instrumentalnym. humanistyczna.4) zastosowania skutecznych metod leczenia lub oddziaływania na pacjenta. które z różnych powodów nie uzyskują niezbędnej ilości wzmocnień. Dodajmy. że każde zaburzenie pojawia się w następstwie splotu okoliczności. Psychoterapia. Psychoanalityk wydobywając je. Warto jednak pamiętać. one są silnie osadzone w nieświadomości. triady poznawczej (A. antyspołeczna) kształtują się pod wpływem obserwacji. Aby osiągnąć wspomniany cel należy zastosować odpowiednie metody. behawioralna i poznawcza. Badania porównawcze wielu form psychoterapii pokazały. W. utracie eksponowanego stanowiska. przynajmniej zmniejszenia cierpień. uzdrowiciele. tzn. nasilenie empatii i zaufania. jest metoda wolnych skojarzeń. Podobnie funkcjonuje przeniesienie. Depresja może także być następstwem tzw. 3) prognozowania. Przyczyny zaburzeń psychicznych. Wskazówką istotności staję się opór pacjenta. Nie ingeruje ona w strukturę fizyczną lub chemiczną organizmu.Jacson). niechęć mówienia o treściach wypartych. że wyżej przedstawione wątki występują niemal we wszystkich odmianach zabiegów tego typy. co było źródłem choroby. W dodatku różnie one skutkują w każdym przypadku jednostkowym. że w dzieciństwie człowieka zostały zrepresjonowane myśli i uczucia społecznie nie aprobowane. jest warunkowane wieloma przyczynami.204 Czwartą kategorię wyjaśnień prezentują zwolennicy szeroko pojętego ucznia się. Rozluźniony pacjent mówi o każdej. Wynika ona z założenie. Niektóre zaburzenia osobowości (osobowość lękowa. w przypadkach fobii. czyli określenie prawdopodobnego przebiegu choroby w przyszłości i efektów terapii. np. co jest domeną zabiegów medycznych i farmakologicznych. b) zmianę obrazu siebie i świata c) poprawę relacji z otoczeniem. Jedną z nich. czyli mechanizmów jej przebiegu. „grzeszne”. Psychoterapia jest jednym ze sposobów przeciwdziałania zaburzeniem psychicznym. Najbardziej znane i najczęściej stosowane to: psychoanaliza. że podobne korzyści oferują szamani. dotyczące danego zaburzenia i tą drogą dochodzi do rozpoznania przyczyny choroby. że psychoterapeuta ma nad amatorami przewagę wykształcenia specjalis-tycznego Na poprawnie prowadzoną psychoterapię składa się ciąg następujących czynności:1) diagnozowania. przeprowadzce do obcego miasta itp. że nie mogą być sprowadzone do paru formułek wyjaśniających przyczyny ich powstawania. ale i ich podłoże. Zrozumienie tego. czyli skierowanie na . czyli trafnego rozpoznania istoty zaburzenia. pozwala eliminować nie tylko objawy. uznawaną za znak firmowy psychoanalityków. modele demonstrując je przyczyniają się do ich upowszechnienia. Dzieje się tak po przejściu na emeryturę. negatywnego obrazu aktualnej rzeczywistości i pesymistycznego spojrzenia na przyszłość. P s y c h o a n a l i z a jest metodą przywracania świadomości treści wypartych.

Obiektem oddziaływanie terapeutów tej orientacji jest świadomość. May. by na bodziec wywołujący lęk wytworzyć reakcję spokojną. zgodnie z przemyślanym wyborem pacjenta. Ta całość jest stale w nim obecna i nie ma nic wspólnego z dziecięcymi kompleksami. np. żywionych w dzieciństwie wobec rodziców. Zaburzenia neurotyczne. co potencjalnie dobre w jednostce. E. nauczenie się świadomego wyboru wartości i dobrego współwystępowania w świecie jest potrzebą człowieka. zmieniając stronę fizyczną osoby zmienia się jej świadomość. Nowe Ja pacjenta ma wyłaniać się świadomie. Tę orientację terapeutyczną reprezentują L. Boss. zatem bardzo kosztowną. Nieprzystosowanie i różne dysfunkcje psychiczne mają miejsce wtedy. USA. T e r a p i a b e h a w i o r a l n a jest ukierunkowana na eliminowanie niepożądanych zachowań metodami wypracowanymi w teorii uczenia się. aktualnym uwarunkowaniem myśli i uczuć. jest formą pośrednią między terapią a wychowaniem. z pełną akceptacje jego odrębności jako istoty ludzkiej. Poznanie i kształtowanie swego „bycia”. Wersja terapii egzystencjalnej jest bardziej pogłębiona teoretycznie. Jej celem jest pobudzanie rozwoju. ułatwianie samorealizacji. Terapeuta ma za zadanie doprowadzenie klienta (nie pacjenta!) do stanu pełnego rozwoju jego dobrych cech. skoncentrowana na osobie C. gdy na dany bodziec osobnik reaguje np. Bycie razem stwierdza R. Dlatego też terapeuci tego kierunku unikają wyszukanej terminologii fachowej i żargonu poszczególnych szkół psychologicznych. w jej właściwym zaspokajaniu ma pomagać terapeuta. wynikłych z uszkodzenia struktur mózgu Czytelnik sam potrafi właściwie ocenić. Korzystanie z niej nobilitowało swego czasu bogate damy amerykańskiego „society”. Terapia humanistyczna. E y s e n c k i J. Głównym ośrodkiem tak uprawianej terapii jest Instytut Gestalt w Cleveland. Pomaga świadomie decydować o sobie i wybierać właściwe wartości życia.A. a co sądzić o zabiegach terapeutycznych psychoanalityków w przypadkach zaburzeń psychicznych. P e r l s a. istniejący tu i teraz. stanowiący nierozłączną całość ze światem. tym samym przyczyniało się do popularności i znaczenia metody. Jednak współczesne badania rozwoju psychiki podważają podstawowe przesłanki psychoanalizy. Terapeutów humanistycznych nie interesuje przeszłość klienta. W o l p e. silnym lękiem. zajmują się oni teraźniejszością i przyszłością. rzeczową. widząc w nich metodę maskowania siebie . T e r a p i a h u m a n i s t y c z n a bywa niekiedy kojarzona jedynie z orientacją maslowowsko-rogersowską. Np. M. a jego właściwości mogą być opisane jedynie w języku doznań. ”Gdy rozszerzam klatkę piersiową czuję się potężnym. ich zdaniem. unikania konfrontacji z własną egzystencją. W terapii idzie o to. bez . twardym człowiekiem” – ta wypowiedź pacjenta ilustruje istotę zabiegów gestalt. Zmiana świadomości dokonuje się z poszanowaniem integralności i niezawisłości pacjenta. Do nurtu terapii humanistycznej zalicza się również terapię gestalt. Jej najbardziej znanymi przedstawicielami są H. modyfikowana pod wpływem różnorodnych zabiegów i nowych doświadczeń. Egzystencjaliści rozpatrują człowieka jako niepowtarzalny byt w świecie.Binswanger. Wspomniany już R. lecz wspiera to. powstałych na tym tle. Ujawnienie tych uczuć pomaga psychoanalitykowi zrozumieć istotę napięć. Nie narzuca mu swoich wizji. Rogersa. To podkreśla teraźniejszość terapii i jej humanistyczny charakter. Psychoanaliza jest terapią długotrwałą. znaczy bycie w tym samym świecie. opracowaną przez F.205 psychoanalityka uczuć miłości lub nienawiści. są wyuczone i wynikają z wadliwego uwarunkowania lub deficytu uczenia. Poznanie świata dokonuje się przez bezpośrednie doświadczenie.Minkowski. May. Terapeuta chcąc pomóc cierpiącemu musi zrozumieć świat pacjenta. na ogół jednak ujmuje się ją w szerszym kontekście teoretycznym egzystencjalizmu i określa się jako egzystencjalno-humanistyczną. Van Kaam i inni.

Zauważono. PWN.E. I. L Garfield. L. GWP. 1994 r. wykazał. Postępują odwrotnie. T e r a p i e p o z n a w c z e. Kratochwil: Psychoterapia. PZWL. że to już koniec szczęścia. PIW. że sobie nie poradzi. Wyd. . Metoda okazała się skuteczna w zakładach zamkniętych. że żaden mężczyzna już nią się nie zainteresuje itd. dotyczących pacjenta. . Warszawa. M. Jankowski: Od psychiatrii biologicznej do humanistycznej. Również warunkowanie instrumentalne ma zastosowanie w terapii. Np. 1974 r. E.S. W Polsce podobne zasady i techniki oddziaływań zastosował w latach 70-tych XX wieku H. stosowana wobec dzieci upośledzonych umysłowo. którą opuścił mąż. W przypadkach enuresis (uporczywe moczenie nocne) układał dziecko do snu na materacu. 1997 r. cudowną wycieczką. P. reagującym alarmem pod wpływem zawilgocenia. A. np. Seligman: Psychopatologia. Wykorzystuje się w niej zasadę utrwalania zachowania wzmacnianego (nagradzanego). Poczynania te zakończyły się kompletnym fiaskiem. twierdzi. W iście amerykańskim stylu zastosował O. A. sprowadzająca się do nagradzania zachowań pożądanych żetonami. PTP. kobieta. Jest to zgodne z teorią hamowania wzajemnego Wolpego. relaksacje osłabiają lub eliminują związek danego bodźca z lękiem. tuleniem w ramionach ukochanego.206 silnej emocji negatywnej.Rosenhan. Muszyński w procesie wychowania moralnego. Zasady warunkowania klasycznego wykorzystuje się w technikach odwrażliwiania. seks. PZWL. 2000 r. to piorun zamiast brontofobii zacznie wzbudzać miłe wspomnienia lub oczekiwania.A. w: J. a nawet schizofrenicznych. Warszawa. Po kilkakrotnym skojarzeniu moczenia się z obudzeniem dolegliwość ustępowała. wykazanie zasadności innego myślenia jest jednym z celów tak pojętej terapii. Ellis. w której nie występuje skuteczny system wzmocnień. 1991 r.. Warszawa. Nazywa się to przewarunkowaniem lub przeciwwarunkowaniem. Jeżeli np.S. Bergin (red):Psychoterapia i zmiana zachowania.K. że ona teraz jest nic niewarta. jedzenie. E. . Ta odmiana psychoterapii jest ukierunkowana na modyfikację sądów o sobie i wydarzeniach.J. 1990 r. Warszawa. Kępiński: Psychopatologia nerwic. 1992 r.D. dzieci miały zyskiwać wpisy do notesu za każdy dobry uczynek. Warszawa. 1972 r . Warszawa. 1975 r. Kepner: Ciało w procesie psychoterapii gestalt. Houts). PWN. wymienialnymi na atrakcyjne dobra. relaksacji. H. niż ludzie zdrowi. np. Jedna z technik. . że cierpiący na depresję nie stosują obrony Ja. jest tzw. Mowrer jedną z form terapii behawioralnej . Warszawa. ale zawodna w społeczności otwartej. np. warunkowania awesyjnego. . Jakubik: Zaburzenia osobowości. . gospodarka żetonowa. niepełnosprawnych. Gdańsk.J. według którego reakcje antagonistyczne wobec lęku. Czabała i inni: Podstawowe zaburzenia psychiczne.A. C. wystąpienie piorunów skojarzy się parokrotnie z czymś przyjemnym. podręcznik akademicki. skuteczność tej techniki ocenia się na 75% ( A. a własne sukcesy przypisują korzystnym zbiegom okoliczności. Strelau (red): Psychologia. Jeden z jej twórców.Cz. że wiele problemów zdrowotnych wynika z niewłaściwego myślenia. Ringel: Nerwica a samozniszczenie. polegająca na ćwiczeniu właściwych schematów interpretacji zdarzeń skutecznie obniża poziom depresji. Pusty Obłok. w leczeniu alkoholizmu i innych. . . Warszawa. Lektura: . Terapia poznawcza. Eliminacja myślenia katastroficznego.

Dzieci szybko opanowują reguły gramatyczne nie w wyniku uczenia się. że istniej wrodzona struktura w mózgu. Reguły gramatyczne i inne kompetencje językowe pojawiają się podobnie jak zachowanie seksualne. którym posługuje się minimum 100 000 osób. jak tego chciał B. migowego. Homo erectus.. Dzięki temu język stał się dobrym narzędziem komunikacji międzyosobniczej i środkiem przekazu doświadczeń. Do posługiwania się językiem. tzn odpowiednia budowa krtani. kierunek ich usytuowania (w lewo. Świadczy to o genetycznym podłożu zdolności językowych. sygnalizowanie pojawienia się drapieżnika lub nieprzyjaciela itp. lecz dojrzewania. przekazując potomstwu cechę dobrego posługiwania się głosem. Zwolennicy wyjaśniania ewolucyjnego różnią się rozumieniem szczegółów procesu powstawania języka. odpowiadająca za rozwój gramatyki języka. Rozwój cywilizacji umożliwił wprowadzenie do obiegu społecznego wiele języków s z t u c z n y c h: matematyki. wskazywania miejsca położenia pokarmu. Pojawiły się też w języku morfemy określające sekwencje czasowe (teraz. odległość (blisko. Język. Jak doszło do ukształtowania wspomnianych narzędzi mowy i języka? We współczesnej lingwistyce dominuje pogląd. przy tym uczenie się każdego z nich przechodzi typowe stadia (jednego wyrazu.) i hiszpańskim (331 mil).) posługuje się językiem chińskim (845 milionów). Oprócz tego występują liczne narzecza. Pozwala ona wydawać wielce zróżnicowane dźwięki w szybkim tempie. Mowa stanowi jego formę fonetyczną. że każde dziecko można nauczyć dowolnego języka naturalnego. N. H. u niektórych istot także wykształciły się specyficzne mechanizmy orientacji. hindu (338 mil. np radarowej u nietoperzy czy termicznej u kleszczy.207 Rozdział XII Język i komunikacja między ludźmi. prócz mózgowego programu sterowania. X komunikując Y-kowi: „Zbliża się niedźwiedź” . Najwięcej ludzi (dane z 1991r. wypracowania podzielanych podstaw komunikowania się. Inni np. Za odrębny język uznaje się taki. nie wykształcił języka i systemu komunikacji zbiorowej. C h o m s k i. Jedni są przekonani. Taką spotykamy jedynie u człowieka. Braille’a i innych. nie sprostał więc wyzwaniu silniejszego odgałęzienia gatunku ludzkiego i wyginął. S k i n n e r. W świetle biologii wykształcenie się unikatowych organów mowy i języka nie jest czymś nadzwyczajnym. w wyniku zaprogramowania genetycznego (w języku psycholingwistyki: przyswajania). gwary. Język w tym rozumieniu spełniał ważną rolę instrumentu koordynacji działań zbiorowych. jest uwarunkowany biologicznie. prawo od czegoś). że zdolności językowe ludzi wykształciły się w drodze ewolucji pod wpływem doboru naturalnego. zapis. W sytuacjach codziennych w użyciu pozostaje język n a t u r a l n y. Innymi słowy porozumiewający się musieli dysponować podobnym zasobem informacji o języku. Wiemy. niżej). który żył na Ziemi przez około 3 miliony lat.). zyskali przewagę nad innymi i przyczynili się do ich zagłady. H. obiektach i swoim środowisku. rozwiniętych zdań). potrzebny jest także aparat wykonawczy. wyżej. Ludzie posługują się różnymi odmianami języków.formę graficzną. sądzi. C l a r k uwypuklają role porozumiewania się pomiędzy jednostkami i grupami osób. Morse’a. „mowy telegraficznej”. Istnieje około 5 000 odmian języka naturalnego. ujednolicenia rozumienia słów prze nadawcę i odbiorcę. pozornie zjawisko czysto społeczne. tzn. programowania. potem). dialekty. Osobnicy jednej z gałęzi hominidów. tam. wybitny amerykański znawca problemów języka. Doskonalenie form przekazu doprowadziło do wykształcenia zasady relatywności. następnie angielskim (485 mil. To z kolei wymagało wykształcenia umiejętności i zasad porozumiewania się. mianowicie homo sapiens. pozwalającej określać wzajemne wobec siebie położenie obiektów (tu. przedtem. daleko). że w początkowej fazie dominująca rola przypadała funkcji reprezentacyjnej. Np. jedną z nich jest język polski.

w procesie interakcji między ludźmi. Nazwy takie pojawiają się jako zapożyczenia z języków krajów. graphein. gratulacje. Otóż zgodnie z tym tokiem myślenia na akt mowy składa się: 1) ciąg dźwięków. „co znaczy zbliża się”. I. czyli składnie zdań. Najbogatszym słownictwem posługują się handlowcy.Inną formą jest propozycja typu” Mogę cię podrzucić samochodem do pracy?”. szacuje się. dziennikarze. i jakie jest przekonanie środowiska.termin wszedł w obieg języka potocznego. znaczy warstwa.pisać. a jego znaczenie uściślił J. opanowują sztukę wymowy (fonologia) oraz ortografię. poznają syntaktykę. dynamiczny. umiejętność poprawnego pisania. S e a r l e. nabywają wiedzy o języku. dwuletnie używa już około 150 wyrazów.” Jeżeli nie zapomnę.”. podlega przemianom. lub warunkowo. 4) wyrażone życzenie . prawnicy. wykształcenia. Rozwój języka nie trwa zbyt długo ( w wymiarze procesów ewolucji).noga. kultury i techniki. Zdaniem Searle’a istniej następujące akty illokucyjne: 1) Stwierdzenia (Assertives) wyrażają one przekonania mówiącego o stanie rzeczy. że Piotr pracuje w telewizji?”. otwórz drzwi!” Albo „Czy to prawda. np. podkreślając fakt młodości i braku doświadczeń tej grupy ludzi i tak zostało. np. inne oddają funkcję przedmiotu. pragnienie lub intencja mówiącego. że Y wie. W Polsce po 1989 r zarząd telewizji opanowała grupa 30-latków. Język naturalny jest żywy. Zasób przyswojonych słów zależy od wieku.. Akty illokucyjne oddają właściwości funkcjonalne języka. w których dokonano wynalazku lub odkrycia bądź jako twory sztuczne. tomograf. in. słownika umysłowego. to są wszelkiego rodzaju wyrazy postaw: podziękowania. Skłania do tego rozwój nauki. „Jan poszedł na spacer. 3) określona całość w postaci sensownego zdania (akt lokucyjny). W języku polskim do niedawna nie było takich słów jak bulimia. jak to wykazał G. 2) wypowiedziane słowa. odcinek. są to próby skłonienia adresata do wykonania określonej czynności. 4) Ekspresje. 3) Zobowiązania (Commissives) dotyczą aktów przyszłych. jednak język jest zjawiskiem wieloaspektowym. a ten zwrotnie musi odczytywać intencje nadawcy. a w języku nie było terminu oznaczającego grupy młodych władców. dotychczas nie doświadczanych zjawisk lub nie spotykanych obiektów. rysować). casting. hulaj.208 musi być przekonany. Nadawca musi uwzględniać właściwości odbiorcy. 5) zachowania odbiorcy wypowiedzi. Język spełnia w życiu ludzkim istotne funkcje.”. zawodu. nazwane perlokucją (akt perlokucji). Przyswajają znaczenie poszczególnych słów (semantyka). Człowiek nie wykształcony posługuje się zasobem około 2 000 słów. dokonywało się. W drugim przypadku pytający skłania partnera do udzielenia określonej informacji. Termin „illokucja” wprowadził do obiegu angielski filozof J. ustalanie znaczeń słów. łacińskich albo z ich łączonej kompozycji (tom w języku gr.. „rower” od firmy Rower. że proces ten liczy od 70 do 200 milionów lat. kim jest niedźwiedź dla człowieka. Czasami zbieg okoliczności przyczynia się do wyłonienia trafnego określenia.” Jutro pożyczę ci książkę. „Janie. życzenia. rolę poszczególnych wyrazów w zdaniu. Ludzie nie tylko przyswajają słowa istniejącego już leksykonu. Język w tym ujęciu jest formą aktywności dwu stron: mówiącego i słuchającego. Ktoś żartobliwie użył określenia „pampersi”.Niektóre słowa pospolite wywodzą się z nazwy wytwórcy.”. co należy robić w takiej sytuacji. np. przeprosiny. m. H. ogólnie określone jako illokucje (akty illokucji). np. ale tworzą też nowe. z wyższym wykształceniem od 6 do 10 tysięcy. A u s t i n. M e a d. Wrodzone struktury mózgu ułatwiają przyswojenie reguł gramatycznych. Doskonalenie. filozof amerykański. Przebiegał od form prostych do bardziej złożonych. 2) Dyrektywy. Przypuszczalnie najwcześniej pojawiła się forma p r o t o j ę z y k a. Dziecko 15 miesięczne operuje przeciętnie 20 słowami. Od najwcześniejszych lat życia ludzie uczą się tzw. powstałe ze słów greckich. 5) dokonania . Proces ten wynika z potrzeby nazywania (oznaczania) nowych. np. zbitek słownych nie uporządkowanych zgodnie z regułami składni. opanowanie umiejętności posługiwania się nim wymaga także uczenia się.

natomiast w angielskim występuje bardziej liczny zestaw określeń emocji dotyczących podmiotu. że postrzegają oni odcienie barw podobnie jak Amerykanie. lodu i zimna-wszystko to określają jednym terminem. K o m u n i k a c j a s p o ł e c z n a. Wynalezienie komputera. co świadczy o sile wpływu . Ich zdaniem natura jest kalejdoskopowym strumieniem wrażeń. umożliwiło przekaz informacji z pokolenia na pokolenie. Obraz świata zależy zatem nie od właściwości rzeczywistości. Ten sam rodzaj wpływu komunikacyjnego modeluje zachowania ludzi. Liczne wypowiedzi. że język określa sposób widzenia świata jest przesadne. interesach. jest fenomenem o szerszym zakresie. Markus i S. Sprzeczność wyników badań w tym zakresie nie doprowadziła. np. jak dotychczas. Nie są to rzadkie przypadki w dyplomacji. K a y. typu samozadowolenie. Język jawi się wówczas jako nieadekwatne narzędzie komunikacji. H.209 (Effectives) charakteryzują wykonaną czynność. występującego w języku Eskimosów. znających tylko dwa określenia barw. powstanie języka pisanego poszerzyło zakres kontaktów. Komunikacja między ludźmi jest jednym z podstawowych procesów społecznych. sądach. Machu Picchu. W przeciwieństwie do nich Indianie meksykańscy nie rozróżniają śniegu. chociaż niekiedy błędnie utożsamiana z zachowaniami językowymi. Badania E. duma. myślenie współczesnych ludzi kształtuje się głównie pod wpływem przekazów komunikacji masowej. a ludzie wyróżniają z niej te elementy. za H. wypowiedź policjanta „Aresztuję pana” lub sędziego: „Ogłaszam wyrok sądu. lecz od języka. K e m p t o n). Klasyczny przykład. Poza tym języka używa się jako środka zapobiegania procesowi komunikowania.”. że opisy słowne nie oddają istoty doznawanych odczuć. albo urzędnika USC „Nadaję ci imię Jan”. Clark) Język jest skarbnicą wiedzy. W h o r f a. że emocje są różnie opisywane w języku japońskim i angielskim. jest słowną (symboliczną) reprezentacją świata. 6) Werdykty (Verdictives). Jednak stwierdzenie. Hipoteza ta znalazła częściowe potwierdzenie w innych badaniach. R o s c h. poprawne językowo. lub egzaminatora „Bardzo dobry”. S a p i r a i B. wykazały. H. np. I tak Chińczyk dostrzega w świecie działanie dwu przeciwstawnych sił y i n i y a n g. Kitayama wykazali. internetu i opracowanie języka programistów doprowadziło do komunikacji globalnej. ale nie postrzega w stylu chińskim objawów zarówno yin jak i yang. różne odcienie sympatii. Niekiedy ludzie porozumiewają się wspaniale wyczuwając wymowę sytuacji. przestrzeń i czas przestały być czynnikami utrudniającymi komunikowanie się interpersonalne. podany przez Whorfa. Procesy komunikacji mają przemożny wpływ na bogactwo i jakość naszych treści poznawczych. bywa nawet i tak. ale nie jest z nią równoznaczny. prowadzone wśród mieszkańców Nowej Gwinei. Komunikacja. do opisu granic poprawności hipotezy Whorfa. Europejczyk rozumie zasadę ich wyróżnienia. służą w takiej sytuacji pozbawieniu języka funkcji komunikacyjnej. wpływa ona na strukturę społeczną i wiele procesów psychospołecznych. którymi się posługują. „Niedostateczny”(ref. Istnieją poza językowe formy komunikacji. Idolami młodzieży stają się osoby pokazujące się w telewizji. dotyczy bogactwa określeń śniegu. który ją opisuje. W pierwszym istnieje więcej przymiotników wyróżniających emocje interpersonalne. opracowanej przez E. To podważa hipotezę relatywizmu językowego. które są nazwane w językach. Język naturalny jest jednym ze środków komunikacji społecznej. wypowiedź sędziego piłkarskiego „Spalony!”. W. środki masowej komunikacji umożliwiają bez opuszczania domu obejrzenie np. Jednak w innych badaniach nie uzyskano tak jednoznacznego rezultatu (P. Dopóki ludzie posługiwali się jedynie językiem mówionym ich kontakty ograniczały się do najbliższych sąsiadów. Różnorodność istniejących języków legła u podstaw hipotezy relatywizmu językowego.

sytuacyjny. np. nie rozumieją przekazów formułowanych w kodzie rozwiniętym i w następstwie tego nie radzą z nauką szkolną. jednak sprawę komplikuje to. emocjonalny.210 komunikacji na zachowanie. Dzieci z rodzin robotniczych. M i l l e r a. Poeta lub malarz. ale umożliwiający przekazanie nieograniczonej ilości znaczeń pozostaje w użyciu obiegowym ludzi wykształconych. że język naturalny. ukazuje on przepływ informacji ze źródła do odbiorcy i zawiera 5 elementów. co świadczy o zawiłościach tak rozumianej komunikacji i o stopniu trudności w jej badaniu. W drugim rozumieniu komunikacja to złożony proces wymiany znaczeń. Możemy kodować przekaz w określonym języku naturalnym lub sztucznym. nastrojów i myśli. posługująca się wskaźnikami wokalnymi. np. polski może być użyty w kilku lub kilkunastu kodach. dosłowny (wprost). konkretny i abstrakcyjny i inne. Komunikacja w życiu społecznym występuje w trzech odmianach. Obowiązuje on też w szkołach publicznych. operująca układami ciała i 3) komunikacja pozawerbalna. Kod rozwinięty. Powiada się. o czym w następnej partii rozdziału. A kontrola procesu i treści komunikacji zapewnia sprawowanie władzy nad odbiorcami komunikatów. wzbudzania odczuć. współbrzmienie doznań nadawcy i odbiorcy komunikatu. bardzo inteligentne jednostki wywodzące się z warstw niższych. o niewielkiej liczbie wariantów znaczeniowych. We współczesnej literaturze specjalistycznej najczęściej występują dwa rozumienia komunikacji społecznej. aluzyjny. Po modyfikacji i uproszczeniu przedstawia się on następująco: n a d a w c a ~ k o d~ k o m u n i k a t ~ o d b i o r c a. ale tylko z pozoru. opracowany przez G. Dużą popularność zyskał przejrzysty model cybernetyczny. przychodząc do szkoły z utrwalonym nawykiem posługiwania się kodem ograniczonym. Są to: 1) komunikacja werbalna. określona grupa społeczna. Jednostki informacji wskazują poziom redukcji niepewności. że polega ona na przepływie informacji od źródła do odbiorcy. ironiczny. niekiedy są rozbieżne lub przeciwne. wystarczający do porozumienia się w sytuacjach codziennego życia jest powszechnie używany w rodzinach warstw niższych. trudny do opanowania. K o m u n i k a c j a w e r b a l n a. posługując się wierszem albo obrazem nie przekazują informacji. w efekcie tego procesu występuje „zysk poznawczy” recipienta. Niekiedy pokrywają się one dokładnie z intencjami twórcy. bitach lub bajtach. co jest równoznaczne z utratą szans na awans społeczny. Znany jest kod urzędowy. 2) niewerbalna. Dodatkowego znaczenia problemowi kodu dodały prace B. W pierwszym rozumieniu traktuje się komunikację jako szereg aktów przekazu informacji. jeden bit równa się redukcji niepewności o ½. Do pełnienia tej roli niezbędne są pewne środki i umiejętności operowania nośnikami przekazu. w procesie przekazu może być dawkowana i określana ilościowo. wykorzystująca walory słowa. Kod ograniczony. one określają cele zabiegów komunikacyjnych i ich społeczną wartość. Niezmiernie istotnym czynnikiem są intencje nadawcy. lecz wzbudzają określone przeżycia psychiczne. koło literatów jak i urządzenie techniczne. To proces operowania niewymiernymi ilościowo symbolami. Bajt to 1 000 bitów. który wyróżnił kod rozwinięty i ograniczony oraz powiązał to rozróżnienie z procesem odtwarzania kultury. B e r s t e i n a.. głównie wywodzących się z warstw wyższych. Koło się zamyka: dostęp do kultury i procesu jej tworzenia będą nadal miały osoby z kręgu rodzin uprzywilejowanych. celem którego jest uzgodnienie. Przekazywana informacja jest określana w jednostkach wymiernych. Właściwości nadawcy w znacznym stopniu wpływają na skuteczność przekazów informacji. o wysokiej kulturze i tylko nieliczne. rzeczowy. . Badający przedstawiane zjawisko wypracowali wiele modeli opisujących strukturę i przebieg komunikacji. K o d z pozoru jest zjawiskiem prostym. N a d a w c ą może być zarówno konkretna osoba.

D a n c i g e r. niestety. wyróżnił w nich treść (content. Nadawca kontaktując się z innymi i tworząc odpowiedni komunikat p r z e k a z u j e (gives) informację i jej u d z i e l a.Oba te elementy pełnią swoiste funkcje. Zgodnie z tą wizją rozmowy ludzkie i dyskusje są stałymi próbami zmieniania definicji sytuacji tak. Jednak często mamy do czynienia z zakłóceniami w komunikacji. Jego zdaniem właściwymi określeniami byłyby reprezentacja i prezentacja (przedstawienie się).211 Komunikat. subtelnego lub implikacyjnego. Jego analiza dotyczyła sytuacji fece to face. określający stan rzeczywisty oraz ustosunkowanie (command). Są to ludzie według M. gestykulacja i inne. interakcji bezpośredniej. zawiera treści przekazywane odbiorcy. Znacznie bardziej skomplikowane są komunikaty dotyczące osób i stosunków interpersonalnych. zwolennik funkcjonalnej koncepcji Goffmana. podobnie jak nadawca. Reprezentacja podlega weryfikacji z punktu widzenia prawdy lub fałszu i pokrywa się znaczeniowo z „raportem”. Tak w zarysie przedstawia normalny akt komunikacyjny. F r e u d) przed informacjami podważającymi zasadność ich wizji świata (konserwatyści) lub świadczącymi niekorzystnie o ich osobie (wielu z nas). nadawca osiągnie swój cel. dotychczas nieznanej informacji. wyraz nastawienia nadawczy wobec rozmówcy lub sugestię istnienia lub wytworzenia określonej relacji między nimi. to przekaz ten jest prostą informacją o nałożeniu farby o kształtach liter na papier. jeżeli odrzuci rozpocznie się walka o korzystną dla każdej ze stron definicję sytuacji. lecz uzasadnieniu. drugi prezentuje nadawcę. „ustawia” bowiem w określony sposób na szczeblach hierarchii społecznej nadawców i odbiorców. postawa ciała. Służą do tego celu środki pozawerbalne typu ton i styl wypowiedzi. Niektórzy stosują mechanizmy obronne (A. nauczyciele. określa stan rzeczy. zakreśla ramy interakcji pomiędzy nadawcą i odbiorcą (ami). co określa się jako „prezentacja” nie podlega weryfikacji. O d b i o r c a komunikatu. że terminy zaproponowane przez Batesona nie oddają istoty rzeczy w sytuacji komunikatu aluzyjnego. Musi on dysponować sprawnymi środkami odbioru przekazu i umiejętnościami dysponowania nimi. Pierwszy jest nośnikiem informacji w tradycyjnym rozumieniu. że komunikat nie jest jedynie środkiem transmisji informacji. by świadczyła ona o walorach rozmówcy. Nadawca przesyłając komunikat wykonuje zatem dwie czynności jednocześnie: przekazuje informację rzeczową oraz określa swoją wizję więzi z odbiorcą. Występują wtedy s z u m y k o m u n i k a c y j n e. czyli składnik sprawozdawczy. Jeżeli Jan mówi Pawłowi: „ Ten papier jest zadrukowany”. analizując przekazy tego typu. Natomiast to. R o k e a c h a zamkniętego stanu umysłu. różnorodne blokady dopływu informacji. pierwotnie pominięty przez Millera. o korzystną dla stron. sądzi. Z niego wynikają uprawnienia. odbiorca musi chcieć je rozpoznać i przyjąć postawę gotowości przyjęcia komunikatu. Do zasiłku zyskują uprawnienia bezrobotni. Ulegają one wpływom jakiegoś autorytetu. dostarcza (gives off). Również motywacja do odbioru przekazywanych treści odgrywa znaczącą rolę. Jeżeli tak się stanie. Ta prezentacja definiuje sytuację. Z innego punktu widzenie potraktował problem komunikatu E. lecz zawiera w sobie treści dynamizujące życie społeczne. G o f f m a n. B a t e s o n. do wydawania poleceń przełożeni. rodzice. raport). odgrywa aktywną role w procesie komunikowania. Osobnik upośledzony umysłowo lub niewykształcony nie dysponuje takowymi i nie może odbierać komunikatów o skomplikowanej treści. W szeregu sytuacji ludzie prezentują się jako uprawnieni do tego w odpowiedni sposób. U wielu adresatów występują. zatracają zdolność samodzielnego myślenia i oceniania. a w konsekwencji bronią się przed przyjęciem każdej. Jeżeli odbiorca ją zaakceptuje. nie zawsze zgodnie z ich wyobrażeniami o sobie samych. określane zgodnie z panującym w danym społeczeństwie systemem normatywnym. G. przybierające . Powyższe sformułowania dowodzą. K. to dochodzi do sporów o sformułowania. lub przynajmniej kompromisową definicje sytuacji.

Komunikacja nabiera znaczenia tylko wtedy. interpretuje treść komunikatu dokładnie tak. taką kiedyś była BBC.. Co zatem decyduje o skuteczności przekazu komunikacyjnego? Przede wszystkim w i a r y – g o d n o ś ć źródła informacji. które nie są kończone zwięzłym zamknięciem. kardynała. w którym dokonuje się akt komunikacji. dwustronność argumentacji (podanie argumentów za i przeciw jakiejś tezie). religijne. Prokurator np. Istnieje szereg metod podnoszenia wiarygodności. gdyż po czwartym powtórzeniu występuje efekt znużenia i redundancja przestaje podnosić efektywność przekazu. E. K o m p e t e n c j e nadawcy i częściowo odbiorcy pozostają wprost proporcjonalne do skuteczności przekazu komunikacyjnego. że doświadczenie ludu wyraża zbiorowe przekonanie o nikłej trwałości ludzkiej pamięci. dopiero ich łączny wpływ decyduje o skuteczności lub jej niedostatku. przemęczenie. że wiarygodność jest wnikliwie kontrolowana przez odbiorców i jeżeli osoba. ale skutecznie wpływają na przyswajanie komunikatu (D. przejrzystość komunikatu. konkurencyjne przekazy i inne). drugie niejasnością komunikatu lub stanem otoczenia (hałas. im wyższy. W skrajnych przypadkach szumy mogą nie tylko utrudnić ale i uniemożliwić komunikacje między stronami. lecz jej powtórzeń. A b r a h a m s ukazali złożoność tego zjawiska. W a l s t e r. którzy z różnych względów nie poznali i nie żywią zamiaru poznania argumentów rzeczowych. Logiczność. jak nadawca. podnosząca poziom skuteczności może być przypisana równie sensownie twórcy albo wytworowi (komunikatowi). Kilka innych czynników wpływających na poziom skuteczności komunikacyjnej można przypisać zarówno nadawcy jak i komunikatowi. Można przypuszczać. roztargnienie. kryminalista. szybko traci zaufanie adresatów. społeczne. wysoka lub niska temperatura. gdy jest s k u t e c z n a. należą do nich posługiwanie się tytułami. Wiarygodność ma szczególne znaczenie dla tych odbiorców.). tym bardziej (w założeniu) wiarygodny. gdy odbiorca rozumie. Cechę skuteczności przypisujemy aktom komunikacyjnym jako całości. nastawienie życzeniowe itp. Specyficzną. Ale staje się takim. Z tego też względu komunikaty zakończone zwięzłą pointą są bardziej skuteczne od tych.212 postać szumów wewnętrznych lub zewnętrznych. około 65% słuchaczy. obietnicy itp. Przy wyciszonych innych czynnikach ujawnia się prawidłowość: im wyższe kompetencje. W niektórych regionach Polski redundancja utrwaliła się w obyczaju trzykrotnego powtarzania uzgodnienia. który mówi o potrzebie bardziej humanitarnego traktowania przestępców nie jest wiarygodny. Większe zaufanie budzą wypowiedzi generała. Jednak oddzielne walory elementów nie zapewniają skuteczności przekazu jako całości. H. który zachęca do zwiększenia bezpieczeństwa w miejscach publicznych jest wiarygodny. W przekazie informacji mamy również do czynienia z nadmiarem. Zazwyczaj są to powtórzenia w nieco zmienionej wersji słownej. lecz gdy zaczyna zachęcać do wzmocnienie organów sprawiedliwości. wikarego czy magistra-asystenta. S c h u m a n). Spełnia ona ten warunek wtedy. . chociaż warunkują ją właściwości wszystkich elementów ciągu komunikacyjnego. w gruncie rzeczy formalną determinantą skuteczności komunikatu jest r e d u nd a n c j a. zgodnie z jego intencją. Wiarygodne mogą być instytucje. zawierającej niezmienioną treść. I odwrotnie. traci zaufanie. E. jasność. prośby. dotyczących przekazu komunikacyjnego. Duży stopień wiarygodności zyskują autorytety moralne. profesora niż odpowiednio kaprala. jeżeli argumentuje na rzecz wzmożonej ochrony dzieci przed przestępcami. I jest to właściwe rozwiązanie. Pierwsze są uwarunkowane stanem organizmu nadawcy lub odbiorcy (choroba. nawet bardzo wiarygodna przekazuje komunikat korzystny dla siebie. Polskiemu Radiu ufa. Okazuje się. W języku łacińskim redundantia znaczy nadmiar. zbytek a także powódź. Wiele ludzi odczuwa trudności percepcyjne w przypadku dłuższych komunikatów. Zaufanie rzadko występuje w izolacji od kontekstu. jak to pokazują sondaże. ale nie informacji. A r o n s o n i D. tym skuteczniejszy przekaz.

Wyrazy ekspresji. znając działanie środków wyrazu. Na poziomie zainteresowań psychologii społecznej będą to funkcje dotyczące jednostek i małych grup. wzruszające. smutek. Brak takiego sygnału budzi pytanie: ”Co się stało? Obraził się za coś czy co?”. Występuje wtedy zjawisko s p r z ę ż e n i a z w r o t n e g o. Współczesne badania problemów komunikacji dotyczą dwu grup zagadnień. Wśród nich mamy: 1) f u n k c j ę i n f o r m a c y j n ą służącą przekazywaniu wiedzy o świecie. może „na chłodno” skomponować dzieło np. Artysta. Wytwory poetów. Treść tych wypowiedzi nie odgrywa istotnej roli (może być to banalna wzmianka o pogodzie). są niekiedy ciekawi świata. stają się podstawą określonej działalności jednostek. ułatwiających wykonanie prostych czynności życiowych. 3) f u n k c j a i m p r e s y j n a komunikacji służy zaspakajaniu ludzkiej potrzeby wzruszenia niecodziennych doznań. Przechodząc obok znajomego ludzie odczuwają potrzebę pozdrowienia albo wypowiedzenia paru słów. Zdolność i umiejętność komunikowania fatycznego. że autor tworząc doznawał wzruszenia. niekiedy utożsamiana z batesonowskim „command”. zazwyczaj jednak sprowadzająca się do prostych komunikatów typu: „Padaj młotek!” lub „Bądź dobry. warunkach podróżowania po drogach Polski i innych. sąsiadach. będzie więc to informowanie o celu działania wielkich grup ludzkich. Płyną one w dwu kierunkach. Oprócz tego informacja na poziomie jednostkowym służy zaspakajaniu ciekawości ludzi. czyli odczuwają potrzebę wiedzy ogólnej. Ich wszystkich łączy pragnienie wzruszeń. Prowadzi się je przyjmując perspektywę . podniecenie czy przygnębienie. współżycia z ludźmi. przeciwdziała deprywacji poznawczej. Ludzie pragną informacji o swoich bliskich przebywających poza domem. malarzy mogą być wysoce ekspresyjne. 4)funkcja pragmatyczna. słowne i niewerbalne. podziału kompetencji działających. wieczory muzyczne lub spektakle teatralne. że jednostka przeżywa dane stan emocjonalny w określonym stopniu intensywności. niekiedy lekceważona jako pustosłowie. sekwencji czasowej poczynań zbiorowych i szereg innych. służy nawiązywaniu lub podtrzymywaniu więzi społecznej. wydarzeniach lokalnych. Ludzie realizując z oddaniem komunikację fatyczną zyskują życzliwość adresatów komunikatu i zjednują przyjaciół. jednocześnie przekazują informację o tym. podobnie jak na poziomie ogólnospołecznym. koordynowanie ich aktywności. 2) f u n k c j ę e k s p r e s y j n ą. Bardziej subtelni udają się na spotkania poetyckie. iż pragnie się podtrzymywać znajomość. Dzięki niej wiemy. że dane osoby przeżywają radość. jest jedną z ważnych umiejętności społecznych. ważny jest jedynie sygnał. cenach walut. pragną wzmożonego wydzielania adrenaliny. przytrzymaj parasol!”. korygująca przekaz wyjściowy. postanowień administracyjnych. przeżywanych jednostkowo lub grupowo. muzyków. Informacje te. Niektórzy ludzie poszukują silnych wrażeń. przeżycia ekscytujących doznań. co wcale nie musi (aczkolwiek może) świadczyć o tym. W niektórych przypadkach jest to informacja zwrotna. z reguły intensywnych. że dostrzega się osobę. pojawiających się aktualnie w nowej postaci. co znaczy. obejmują one wiele tradycyjnych kwestii. jest to komunikacja dwukierunkowa. Pierwszą stanowią empiryczne badania przepływu i skuteczności komunikatów.213 F u n k c j e k o m u n i k a c j i to kolejny aspekt tego zjawiska. podejmują ryzykowne działania lub biernie obserwują igranie z niebezpieczeństwem innych. z góry do dołu i z dołu go góry. 5) f u n k c j a f a t y c z n a ma charakter czysto społeczny. istota której sprowadza się do uzewnętrznienia stanów psychicznych. Środki masowego przekazu każdego dnia informują odbiorców o decyzjach rządu. działaniach ludzi i przypadkowych zdarzeniach. Na poziomie ogólnospołecznym komunikacja ściśle się wiąże z działaniem. lecz wolne od dodatku informacyjnego.

której przekroczenie bez zgody zainteresowanego jest traktowane jako przykra ingerencja z zewnątrz. z tego też powodu bywa nazywaną „mową ciała”. Osoby pozostające w tej relacji przestrzennej wykorzystują intensywnie doznania dotykowe i węchowe. Jeden z pionierów badań proksemicznych E. Patrząc z odległości 15-20 cm. każdy silniejszy dźwięk jest obierany jako rażący. zdaniem Halla. sposób ubierania. ludzie dokładnie widzą zmarszczki i pory skóry. kierowane do określonej grupy osób. Świat poznawany dotykowo. emocjonalne.214 makro. niechęć i nienawiść wzajemna odzwierciedla się przez zwiększony dystans między. z wyłączeniem innych zmysłów jawi się jako bardziej ciepły. wystrój wnętrz. Komunikaty pośrednie jak np.Kontakt dotykowy stwarza atmosferę bliskości. w tym językowego. K o m u n i k a c j a n i e w e r b a l n a jest ewolucyjnie starszą siostrą komunikacji werbalnej. co dobrze widać poprzez pryzmat rytualnych powitań i tańca towarzyskiego. W dystansie intymnym ludzie posługują się ściszonym głosem. Bardeen). przyjaźni. a . np. ułatwia przełamywanie barier. usta i zęby wydają się niepomiernie duże. są intencjonalne. P i e r w – s z ą z nich stanowi dystans intymny. że bliskość fizyczna pomiędzy osobnikami jest wyrazem bliskości psychicznej: zaufania. studiuje nośność komunikacyjną tytułowych haseł prasowych lub mikro jak w przypadku poznawania roli zwrotów używanych w listach. Dotyk jest pierwszym zmysłem kontaktu ze światem zewnętrznym dziecka. W życiu dorosłych doznania taktylne także są nośnikiem bogatych treści emocjonalnych. natomiast spontaniczne tyrady bezpośrednie są formalne chaotyczne. ograniczają i modyfikują doznania wzrokowe w następstwie zbliżenia widzianego obiektu. Im bliższe relacje psychiczne między jednostkami. Przy wąskim rozumieniu do środków komunikacji niewerbalnej zalicza się operowanie przestrzenią (proksemika). Drugą konstytuują dociekania roli i różnic komunikacji pośredniej i bezpośredniej. T. cztery odmiany dystansu. że granice człowieka nie pokrywają się z powierzchnią jego skóry i że otacza go przestrzeń osobista. I odwrotnie. Wyczuwalne ciepło ciała wzmacnia siłę doznań emocjonalnych. w interakcjach typu face to face.gestykulację. upodobań artystycznych). W znacznym stopniu stanowi ona element komunikacyjny wspólnoty ludzkiej. od doboru mebli poczynając na dekoracji ścian kończąc. naczynia krwionośne oka. miłości. H a l l stwierdza. usytuowania osobników względem siebie oraz odległości i dystansu między nimi. reklamowe charakteryzują się precyzyjnie dobranym do potrzeb przekazu językiem i stylem komunikatu. kinezję (operowanie ruchem) i mimikę. Osoby dorosłe unikają prezentacji swojej osoby w dystansie intymnym. współgra z doznaniami dotykowymi w tworzeniu atmosfery ciepła psychicznego i poczucia bezpieczeństwa. Doznania dotykowe stanowią podłoże pierwszych przeżyć emocjonalnych. Przy szerokim jej rozumieniu zalicza się do nich architekturę ( wyraz potęgi władzy. Do środków komunikacji niewerbalnej wiele odmiennych jakościowo czynników. czyli nauka o komunikacyjnym operowaniu przestrzenią ukazuje rolę w tym procesie osobistej przestrzeni człowieka. tym bliższy dystans zachowują oni między sobą. Wykazano także . Szept i krótkie frazy wyczerpują komunikacje słowną w takim układzie. jakby przeciwstawną „mowie ducha”. ściślej powiązaną z biologiczną naturą człowieka. dokuczliwy. niezależny od zróżnicowania kulturowego. intelektu. ułatwiający porozumienia w sytuacjach niedostatku umiejętności językowych. uczesania i inne. mocno powiązane z kontekstem sytuacyjnym. a nos.. W kontaktach między ludźmi występują. godny zaufania (P. P r o k s e m i k a. Jedynie ciepły stosunek emocjonalny do osoby nie pozwala widzieć tych „ułomności” twarzy.

lewy. w kawiarni. wynikającej ze statusu społecznego. w pewnym momencie położył paczkę papierosów na partnerskiej połówce stołu. Dystans publiczny jest c z w a r t ą odmianą. wynoszący zgodnie z naszymi kulturowymi standardami 75-130 cm. Rewersyjnie „dół” jest znakiem upadku (X dołował poniżej krechy!) i określeniem obiektów i stanów niskiej wartości. ludy południowe skracają go. czwarte. przy drugim współpraca. Prawy symbolizuje dobroć. neutralny emocjonalnie. podobnie jak intymnego. zmienia się w zależności od typu kultury. D r u g ą odmianą jest dystans personalny. Zachował się tak.zło. stanowiska. prawość. atakowany i atakujący w określonej sprawie. przy nr 3 zmaganie się. Wynosi ona 3 metry.. Interesujący pod tym względem jest „eksperyment” J. przełożony i podwładny. Naruszenie granicy dystansu personalnego. okazując w ten sposób szacunek i poważanie im należny. utrzymują między sobą większy dystans personalny. Klasycznym przykładem dystansu społecznego jest regulaminowa odległość żołnierza meldującego się przełożonemu. F a s t a. szacunku i innych. portretów wybitnych postaci nigdy nie wiesza się na dolnych płaszczyznach ścian. to dystans społeczny. Najbardziej zaszczytnym jest miejsce przy gospodarzu po prawej jego stronie. W kontaktach międzynarodowych dochodzi na tym tle do zabawnych nieporozumień i zachowań. tak typowa dla studentów w sytuacjach przedegzaminacyjnych. np. bo odczuł naruszenie granicy jego dystansu personalnego. poruszać w końcu odsunął papierosy na połowę stołu Fasta. Układy tego typu informują o relacjach między konkretnymi jednostkami. S o m m e r wykazał.215 jednocześnie spełnia funkcję wskaźnika zewnętrznej granicy dystansu intymnego. szlachetność. jest niemal zawsze odbierane jako zachowanie niewłaściwe i wyzwala zachowanie obronne. przywódców państwowych. . symboli narodowych. W jednostkach wymiernych rozciąga się on plus minus od 0 do 40 cm. krętactwo. byłoby to odebrane jako lekceważenie godności osób i symboli. machlojki. cofanie się. np. Ich usadowienie przy stole przedstawia niżej zamieszczony schemat. Przy stoliku nr 1 ma miejsce konwersacja np. utrzymywany dla podkreślenia ważności osoby. taki jaki utrzymują między sobą nieznajomi. bohaterów wielkich wydarzeń itp. rywalizacja. tzn. R. W pomieszczeniach zamkniętych wynosi on około 15 m. analogiczne po lewej i tak ciągnie się przeplatane wartościowanie społeczno-przestrzenne. VIPów ustawia się na trybunach lub sadowi za stołami prezydialnymi uwzględniając dwa kryteria: bliskości i umiejscowienia wobec gospodarza. który siedząc z przyjacielem w knajpce przy małym stoliku. Osoby takie umieszcza się na podwyższeniu. Ten wskaźnik wielkości jest typowym wytworem kulturowym.. kolejne leży przy nim po lewej stronie. niekiedy bardzo wyraźnie. trzecie po prawej oddalone o jedno pole. wykorzystywaną do eksponowania osób znaczących w danym społeczeństwie. Wielkie znaczenie społeczne ma różnicowanie prawy-lewy. Wystarczy przypomnieć określenie „lewe zarobki”. oddalanie. Zasady te są opisane w kodeksie dyplomatycznym. Przyjaciel początkowo zaczął się wiercić. „ Wysoko umieszczony” w języku proksemiki jest równoznaczny z „wysoko ceniony”. niż po lewej stronie. w otwartych około 30 m. T r z e c i a odmiana. Miejsce po prawicy uznaje się za bardziej zaszczytne. znaków religijnych. Tak sadowią się wobec siebie klient i adwokat. że p r z e s t r z e n n e o r i e n t a c j e ludzi wobec siebie zależą od właściwości lub charakteru wykonywanych czynności. przestrzega się ich skrupulatnie w praktyce dyplomatycznej i na zwykłych przyjęciach w domach „wyższych sfer”. Anglosasi np.

niechęci do nawiązania kontaktu. E. które powodują rozluźnienie. skrzyżowanie. nawet nie znający elementarnych prawd psychologii. Aby uniknąć tak niemiłej sytuacji już kilku ludzi. Te ostatnie wyrażają ukrywane stany emocji lub myśli. W Polsce łatwo rozpoznajemy osoby pochodzące z Podhala. wychylenie tułowia do przodu lub tyłu. ukłony i nogami (wielorakie krzyżowanie nóg-sygnały zamknięcia lub obrony). do tyłu. utrzymywania środka ciężkości ciała nisko. Postury i postawy są wyuczonym sposobem odpowiadania na stymulacje środowiskową. tzn. że niektóre gesty wykonujemy głową. Skulenie się. O związku postaw ciała i stanów psychiki mówią też figurki kreskowe Sarbina i Hardycka ( str. w okolicach brzucha. Wymowa takiej orientacji jest jednoznaczna: lekceważę cię.216 Nr 1 X Y Nr 2 x y Nr 3 X Y Orientacją dobrze znaną z życia codziennego jest ustawienie się lub odwrócenie się do kogoś tyłem. jakim ona była poddana. Pożądanymi postawami są takie. Postawy ciała wpływają na właściwości psychiki człowieka i jednocześnie są wyrazem stanów psychicznych. Ludzi poddanych systemowi zastraszania w byłym ZSSR rozpozna każdy. W japońskiej sztuce h a r a zaleca się stanie mocno na ziemi. np. To daje poczucie pewności i sprzyja postawie asertywnej. Szeroko otwarte ramiona na powitanie gościa informują o gotowości do kontaktów z przybyszem. Zdaniem A. dążeniach ekspansywnych. Byłoby to jednak niezgodne z duchem języka. pozostańmy zatem przy zgrabnym zwrocie „mowa rąk”. Poprawnie powinniśmy mówić o gestach dłoni. P o s t u r y i p o s t a w y c i a ł a pokazują to w jaki sposób człowiek chodzi. opuszczenie albo uniesienie rąk. założenie nogi na nogę i skrzyżowanie rąk jest czytelnym komunikatem o treści „Zostawcie mnie w spokoju!”. dlatego też bywają niewerbalnym przekazem informacyjnym o regionalnym pochodzeniu osoby i wpływach wychowawczych. mimo woli i ich treść pozostaje wykonawcy nieczytelną. tworzy koło. Większość gestów wykonują ludzie rękoma. Postawy takie prezentują osoby nieufne. Postawy i postury danej osoby informują postrzegającego o jej otwarciu na innych lub zamknięciu. jeden z bardziej popularnych i lubianych układów komunikacyjnych. Gest klaśnięcia w dłonie po usłyszeniu „Przepraszam za potrącenie!”. rozmawiających ze sobą.świadczy o zbytniej pewności siebie (najczęściej zawodnej). Jednak pamiętajmy. Pochylenie do przodu. zmniejszają napięcia różnych partii mięśni. stoi i siedzi. arogancji. G e s t y i g e s t y k u l a c j a. palców. . a nawet tułowiem. wyróżnia je charakterystyczny chód i postawa. nastawione obronnie wobec innych. towarzyszący wypowiedzi „Nie szkodzi!” może być nieświadomym wyrazem klapsa wymierzonego sprawcy. rąk i ramion lub ogólnie: „kończyn górnych”. Wskaźnikami postury są wyprostowanie. napina mięśnie i rodzi poczucie niepewności. dlatego też określenie „mowa rąk” lub „język rąk” bywa utożsamiana z „gestykulacja”. 131). założenie nogi na nogę i inne. Postury otwarte świadczą o dynamizmie i swobodnej ekspresji jednostki wolnej od lęków społecznych i napięć. a ich elementy pozwalają tworzyć liczne kombinacje umieszczenia ciała w przestrzeni. napięte emocjonalnie. Gesty mogą być wykonane świadomie i nieświadomie. Pojawiają się one spontanicznie. S c h e f l e n a istnieje około 30 postur.

gest przepuszczenia i inne. E i s l e r-M e r t z proponuje wydzielić cztery grupy klasy gestów. Występują one u ludzi pozbawionych wszelkich motywacji w danej sytuacji. groźby. osłaniające wnętrze. Są to gesty sympatii. według autorki. gesty-sygnały głodu. ważna role w komunikacji między ludźmi. melancholika. nagły ruch . B u r g o o n traktuje gesty jako sygnały potrzeb i klasyfikuje je według potrzeb występujących na co dzień. zmniejszyć dokuczliwość rozmowy itp. przeprowadzoną na podstawie kryterium funkcji. „R u c h j e s t p r z e k a z e m” to hasło zwolenników kinezji. gesty poklepywania. Ch. skinienie głową jako zastępujące użycie słowa „tak”. klasyfikacji. któremu napisano tekst. np. robienie ludzików z papieru i inne. wojny. brania pod lub za rękę. nie wyrażające żadnych emocji. takie jak obracanie długopisu. Niemniej ruch jest ważnym składnikiem komunikatów niewerbalnych. wiążą się z ruchem stawów i palców. Ekman i W. flegmatyka. np. mówca. pragnienia. Friesen. e) adaptatory. np. odpowiednik słownika umysłowego. c) regulatory. Prawdopodobieństwo poprawnego ich odczytania nasila się przy interpretacji całościowej mowy ciała. bębnienie palcem po stole. a on czyta go bez zrozumienia. Bardziej rozwiniętą klasyfikację. obejmowania. Może to być np. wykonując bezsensowne gesty lub dyskutant nie mający nic do powiedzenia. Można ją przeprowadzić według rozmaitych kryteriów. Przejawia się on w gestach i jest samodzielnym nośnikiem informacji. pobudzenia seksualnego i inne. oszczędne i powściągliwe. np. jak oczekiwano. bezradne rozłożenie rąk. Wyodrębnili oni: a) emblematy. np. najczęściej całej ręki.B i r d w h i s t e l opracował nawet słownik ruchów (kinów). Klasyfikacja ta więcej mówi o typach ludzi i ich sposobach gestykulacji niż o właściwościach gestów. szczególnie w sytuacjach wyjątkowych. K. czyli środki przysposobienia jednostki do otoczenia. J. np. autorzy wyróżnili trzy ich odmiany: 1) jaźni. pomagające przygotować siebie do zachowania w skomplikowanej sytuacji. ukazujący wielkość złowionej ryby (Taaaaka ryba!). Nie okazał się on jednak tak użyteczny. głaskanie po brodzie. wywołujące silne przeżycie wywołuje gwałtowne poruszenie. są osadzone w kontekście proksemicznym. Gest radości w takiej sytuacji może wyrażać zupełnie inną treść. b) ilustratory. Są to pocieranie czoła. I odwrotnie. wykonywane na wysokości klatki piersiowej. zachęcające do wypowiedzi. Ten sam postulat odnosi się do związku gestów i stanów psychicznych. są zamaszyste. występują one w ścisłym powiązaniu z posturami i postawami. E k m a n naliczył 30 000 gestów. uniesiona ręka i dłoń skierowana do nadchodzącego lub nadjeżdżającego. afiliacji. R. układanie zapałek. Maja ona za zadanie przystosowanie sytuacji do oczekiwań jednostki. czyli formy komunikacji niewerbalnej interpretującej gest jako formy ruchu. spełniające funkcję wizualnego obrazowania treści werbalnych.2) adaptatory przedmiotowe. Gesty nie są izolowanymi komunikatami. zainteresowania. „przysobne”. zaproponowali P. d) wskaźniki emocji. gesty puste. Gesty choleryków.L. Trudno sobie wyobrazić gesty radości człowieka siedzącego w kucki lub niepewnie stojącego na nogach. czyli ruchowe znaki przekazywanych treści w akcie komunikacyjnym. sangwinika bardziej stonowane. Istotnie. 3) adaptatory społeczne. z rozmachem. Ich charakterystyka wymaga sensownego pogrupowania. mechaniczne.217 P. skrócić czas samotności. służą one zjednywaniu partnerów lub wzmacnianiu istniejącej więzi psychospołecznej. Znany jest gest wędkarza. być parodią takich odczuć. Bolesne słowo. podskakiwanie jako wyraz radości. znanych w kulturze europejskiej. wyrazu dominacji. Wiele gestów rytualnych wzbogaca tę kategorię zjawisk. np. zimna stanowią liczną grupę i odgrywają. właściwych dla każdego tradycyjnie pojmowanego temperamentu. ”mową” zaznaczający swą obecność wśród innych. Istnieją tzw. powstrzymujące przemieszczanie.

Bierach. że ruch jest przekazem. V. J. H e s s. B i e r a c h a. nazywa się strefą witalną i wyraża dążenia do działania. kontrolowana nerwowo przez śródmózgowie. Zainteresowanie obiektem wywołuje ruch ku niemu. Wykazał on. podniecenia. H. Jej powiększenie wskazuje na przeżywanie silnych emocji radości. pobudzeniu organizmu (po przekroczeniu pewnego poziomu o patologii). strachu. Interesującą rzeczą jest to. związane z chwilowym nastrojem i trwałe. skierowane w górę. nabierała szczególnego znaczenia komunikacyjnego i stała się podstawowym środkiem wyrazu emocji. wzbudza szybką reakcję orientacyjną. zdumienie. unikając kontaktu nieświadomie informuje go. obejmuje. Wskaźnikiem emocji są m. zmieniając się ewolucyjnie (np. zaskoczenie. jego uporze i konsekwencji w dążeniu do celu. Exline). połączona nerwami z pniem mózgu. profesor Uniwersytetu Chicagowskiego. tym dobitniej informuje o sile . W przypadku kompozycji muzycznych zależność komplikują indywidualne gusta i upodobania. że jest normalnie. M i m i k a. Spojrzenia skierowana w dół informują o baraku zainteresowania rozmową lub rozmówcą. że zmiana wielkości źrenicy świadczy o przeżywanych emocjach. dotyczącą wyraz mimicznego przedstawiają wspomniany wyżej A. najmłodszej ewolucyjnie warstwy mózgu. ograniczona od góry linią przebiegającą wzdłuż ust do nasady czaszki. uśmiech wykształcił się z agresywnego szczerzenia zębów). warstwa intelektualna. Układ mięśni twarzy człowieka jest mimicznym wyrazem przeżywanych emocji. że pod wpływem bodźców innej modalności niż wzrokowy również występuje zmiana wielkości źrenicy. pionowe i poziome bruzdy na czole. Obniżona ruchliwość jest sygnałem słabości albo choroby. Oddają one cechę wrażliwości i siłę uczuć. że coś skrywa.V. Według A. Warstwa dolna. Spoglądający prosto w oczy partnera komunikuje mu. układ ust. i wyrażające odmienne stany emocjonalne. sferę czoła i jest pod kontrolą kory mózgowej. Oczy rozbiegane świadczą o niepokoju i nieszczerości. Zarówno smaki przyjemne jak i nieprzyjemne wywołują ten skutek. przykry impuls wzbudza odruch cofnięcia się. Birkenbihl i A. kręci. aczkolwiek słabo podbudowaną dowodami empirycznymi. wyrażające zdziwienie. że oko jest „zwierciadłem duszy” (Shakespeare) i i rozpoczęto badania wskaźników emocji wyrażanych via oko. zaskoczenia. skąpca) lub właściwe dla osób pełniących określone role społeczne. Zeddies. Ich zdaniem istnieją trzy warstwy twarzy. Pionierem badań w tej wersji był E. Bardzo czytelne są wyrazy oczu. świadczy o energii człowieka. Interesującą hipotezę. mataczy.218 podrywa. Mimika człowieka. Komunikaty przekazuje się nawiązując kontakt wzrokowy (eye contact). aż 55% emocji wyrażamy poprzez układy mięśni twarzy. Przyjęto założenie. im dłuższy kontakt wzrokowy. Fakty te wystarczająco podbudowują tezę. niemieckiego badacza problemów mimiki. kontrolowane przez różne partie mózgu. Warstwa środkowa (emocjonalna) biegnie od górnej linii warstwy dolej do linii brwi-środek ucha. gdy jedyną przyczyną odmienności będą doświadczenia zawodowe. najpełniej wyraża emocje i subtelne uczucia. Kierunek patrzenia świadczy o sympatii i zainteresowaniu. W wyrazach mimicznych twarzy występują elementy krótkotrwałe. życzliwie nastawiony do niego. ludzie częściej spoglądają na osoby lubiane niż na obojętne i nie lubiane. in. Empiryczne badania mimiki jako środka komunikacji niewerbalnej dotyczą głównie oczu i ust. Trzecia. staje się alertem. przyjemności. tworzące „grymas mimiczny”. skojarzone z cechami osobowości jednostki. Portrety mimiczne posterunkowego i naukowca po ich 30-to letniej pracy zawodowej będą wyraźnie się różniły nawet wtedy. charakterystyczny dla pewnych typów ludzkich (wesołka. ponuraka. Czas trwania kontaktu wzrokowego również komunikuje o zainteresowaniu i sympatii. Wzmożona ruchliwość świadczy o żywości.o zaniepokojeniu (R.

by gesty i inne sygnały niewerbalne pasowały do osoby. Zakochani wpatrują się wzajemnie w oczy niemal bez przerwy. sztywny. Jednak bardziej „bogatym” środkiem przekazu jest śmiech i uśmiech. jest jakościowo różnym od niego. Z punktu widzenia komunikacji niewerbalnej wyróżniamy uśmiech naturalny.silnego napięcia emocjonalnego. zwany od nazwiska odkrywcy jego neurologicznego mechanizmu.219 zainteresowania. niż spełni zadania komunikacyjne. Mówcy o ruchliwej mimice i odpowiadającej treści przekazu gestykulacji są skutecznymi nadawcami i wysoko cenionymi fachowcami. często nieuświadomianym. Cutrow). Uśmiech taki zanika niemal natychmiast po ustaniu stymulacji go wywołującej. jak np. W pierwszym występuje zgodność dwu elementów: skurczu mięśni wokół oczodołu i unoszących kąciki ust oraz rozwierających usta. ilustracyjna komunikatów werbalnych. jest aktem w pełni świadomym. Mruganie i przymykanie oczu komunikuje o rozczarowaniu. Obie odmiany uśmiechu są. dążyli do rozszerzenia jej autonomicznej funkcji. świadomie formułowanych. Jest mocniej od śmiechu powiązany z procesami fizjologicznymi. Śmiech jest komunikatem o zaangażowaniu i gustach ludzi. dobiegając do autobusu. ale i na widok miłego znajomego. pojawiający się pod wpływem impulsów z pnia mózgu i jest komunikatem. Komunikacji niewerbalnej przypisuje się kilka istotnych funkcji. To. To. Słynny przypadek niezgodności form komunikacyjnych w przemówieniu prezydenta Nixona doprowadził go do utraty władzy i niesławy. nie regulującymi pracy mięśni wokół oka. idei. Wydęcie warg informuje o lekceważeniu. jest uwikłany w całokształt życia społecznego. Birdwhistel. zawodzie (R. nośnikami innych treści informacyjnych. pod wpływem zimna. że większość form komunikacji niewerbalnej przebiega poza sferą świadomości czyni z niej dobry instrument kontroli intencji i prawdziwości komunikatów słownych. Kongruencja obu form wzmacnia siłę przekazu. Nie był to pomysł realny i „zmarł śmiercią naturalną”. grzecznościowy jest sygnałem układu formalnie poprawnego. skurcze mięśni brzucha. odrzuceniu czegoś: partnera. Uśmiechamy się np. uśmiechem Duchenne’a i uśmiech towarzyski. O znaczeniu komunikacji niewerbalne świadczą dane A. przymykanie oczu. podzielany świadczy o podobieństwie przeżywania określonych treści (wspólnota śmiechu) i wzajemnym zrozumieniu. co śmieszy ludzi jednego społeczeństwa nie zawsze jawi się śmiesznym w innym. zyskała w świetle współczesnych badań na znaczeniu. rytmiczne ruchy mięśni krtani. Np. Jest to uśmiech spontaniczny. przyjemnych odczuć. Uśmiech nie jest „młodszym bratem śmiechu”. . I nie jest on w swych obliczeniach osamotniony (A. M e h r e b i a n a. wywołany zostaje impulsami korowymi. P e a s e). rozbieżność wskazuje na mijanie się z prawdą. Ważne przy tym jest to. J. Śmiech jest wieloaspektowym zjawiskiem. niekiedy łzawienie i efekty foniczne Występują różne odmiany śmiechu: szczery. Natomiast funkcja wspomagająca. Uśmiech towarzyski sprowadza się jedynie do uniesienia kącików rozwartych ust. oczywiście. towarzyszą mu charakterystyczne otwarcie ust. przydatnym do demonstracji pozornej życzliwości wobec innych. starzec wykonujący w trakcie przemówienia modne młodzieńcze gesty raczej się ośmieszy. Przy tym. Znaczenie nie do przecenienia w komunikacji między ludźmi ma neurologiczne zróżnicowanie ośrodków regulacji komunikacji werbalnej i niewerbalnej. Usta są kolejnym istotnym elementem mimiki. Śmiech jest uwarunkowany społecznie i kulturowo. Miała ona zastąpić w wielu sytuacjach komunikację werbalną. chęć ukrycia jakiegoś stanu rzeczy. Zagryzanie . Niektórzy. że 55% treści komunikowanych jest przekazywanych środkami niewerbalnymi. jak dowodzi V. propozycji.o złości albo doznawanym bólu. a histeryczny. śmiech nerwowy dowodzi zakłopotania osoby śmiejącej się. Po zaistnieniu zanika powoli. Niespójność tych elementów osłabia skuteczność komunikacji. który stwierdził. B i r k e n b i h l.

220

odgrywają one szczególna rolę. Rzeczowe informacje, przekazywane werbalnie, tworzą obraz świata, natomiast nośniki niewerbalne informują o informacji, dokładniej: o stosunku nadawcy do przekazywanej informacji. Jeżeli X wypowiada zdanie „Policja bije studentów.”, to posługując się intonacją może wyrazić on entuzjazm wobec takich poczynań, aprobatę, dezaprobatę, skrajne oburzenia lub obojętność. Wprowadzając czynnik niewerbalny można nadać jednemu sformułowaniu słownemu kilka, a nawet kilkanaście znaczeń, odczuwanych subiektywnie. Semantycy polscy (T. Kotarbiński, K. Ajdukiewicz, M. Ossowska) trafnie rozróżniali denotacje i konotację słów i całych zbitek słownych. Denotacja oddaje treść słowa, terminu lub frazy, natomiast konotacja wyraża zabarwienie emocjonalne. Można ją ukazać posługując się zarówno słowem, jak i środkami niewerbalnymi. Słowa „rumak”, „koń” „szkapa” znaczą to samo, ale ich konotacja różni się zasadniczo, kształtuje się od bardzo pozytywnej, poprzez neutralną do negatywnej. Również mamy gesty zachwytu, obojętności lekceważenia. Konotacja poszczególnych słów, określeń i ilustracji niewerbalnych nie zależy jedynie od subiektywnego odczucia, została ona utrwalona w świadomości społecznej, „żyje” w przekazach poetyckich, legendach, obrazach malarskich. Dlatego każdy nadawca musi się liczyć z tym kontekstem kulturowym, inaczej może być niewłaściwie zrozumiany lub niezrozumiany w ogóle. Powyższe stwierdzenie nie traci znaczenia mimo to, że istnieje wiele form komunikacji niewerbalnej, uwarunkowanych biologicznie, wspólnych wszystkim ludziom. Jednak ta uniwersalność jest ograniczona i modyfikowana kulturowo. Badania S.C o u r c h a u r e i E. M a – r o t pokazały, że nawet w niewielkiej obszarowo Europie zróżnicowanie sygnałów niewerbalnych jest tak duże, że można wyróżnić 12 odmiennych „plemion”. K o m u n i k a c j a p o z a w e r b a l n a (paralingwistyczna) dokonuje się poprzez użycie środków wokalnych lub graficznych nie związanych z przekazem treści słowa. Powiemy inaczej, że język pozawerbalny charakteryzuje nie to, co się mówi, lecz to, jak się mówi lub pisze. Owe „jak” staje się zamierzonym lub niezamierzonym komunikatem, sygnałem doniosłości lub miernego znaczenia przekazywanej informacji. Może też być znakiem (oznaką) stanu umysłu, np. napięcia emocjonalnego, przeżywanego przez nadawcę. W odczuciu odbiorcy wypowiedź ściszona jest czymś innym niż wypowiedź głośna. Wypowiedź głośna, przekraczająca przyjętą w danej społeczności granicę normalności, jest uznawana za naruszenie dobrych obyczajów, przypisuje się je ludziom źle wychowanym. Większość narodów Europejskich nie lubi Amerykanów i Niemców z powodu ich hałaśliwego zachowania (E. T. Hall). Nawet Anglicy, bardzo bliscy kulturowo Amerykanom, nie tolerują ich głośnego mówienia, a sami wypracowali technikę ukierunkowanego przekazu wokalnego, wolną od dokuczliwego nadmiaru decybeli. Tempo mówienia również spełnia rolę komunikatu pozawerbalnego. Normalna szybkość mówienia wynosi w naszej kulturze około 120 zgłosek na minutę, przy takim tempie wypowiedzi słuchacz koncentruje się na jej treści, natomiast mowa szybka lub nadmiernie spowolniona wywołuje zainteresowanie formą lub osobą mówcy. Mowa szybka z reguły świadczy o podnieceniu lub zdenerwowaniu mówiącego, spowolniona najczęściej służy podkreśleniu wagi przekazywanych treści. Tonacja, intonacja, akcent, modulacja głosu, rytm wypowiedzi, wysokość głosu podkreślanie końcówek również są nośnikami informacji. Pełnią one role modyfikatorów recepcji treści komunikatu. Modulacja głosu lub zaakcentowanie jakiegoś fragmentu wypowiedzi zwraca uwagę słuchacza, a przeto zwiększa skuteczność przekazu komunikacyjnego (M. Argyle).

221

Odgłosy typu hm,hm, aaa, ejee, yhyy,oho, aha! hu,hu.hu, pomrukiwania, sapania, westchnienia, gwizdania, jęki uzupełniają zestaw fonicznych środków parajęzyka. Niektóre z nich stają się elementem stylu wypowiedzi, np. aktualnie jest modne naśladowanie wysławiania się Amerykanów z charakterystycznym yhyy. Inne są bardzo pomocne w sytuacjach zakłopotania, wymamrotanie wtedy „hym, hym” daje chwilę czasu do namysłu i wybrania właściwej formy reakcji. Niektóre przydźwięki są spontaniczną, odruchową reakcją emocjonalną i są oznakami stanów różnorakich psychicznych. W wersji graficznej środkami pozawerbalnymi są kursywa, rozstrzelenie napisy, podkreślenie, użycie cudzysłowu, zwrotu obcojęzycznego zamiast słowa rodzimego i inne. Pełnią one rolę swoistych wskazówek jak należy rozumieć dane słowo lub wypowiedź. Środki komunikacji niewerbalnej i pozawerbalnej towarzyszą większości aktów komunikacji werbalnej. Dowodzi to ich funkcjonalności. Okazuje się, że kanał komunikacji werbalnej ma za małą pojemność i trzeba ją powiększać przez używanie nośnika nie i poza-werbalnego. Poza tym komunikaty niewerbalne okazują się niekiedy bardziej oszczędne, przyśpieszają komunikację. Aby o tym przekonać się wystarczy porównać opis i gest przedstawiający wielkość i pojemność dzbana. Literatura zalecana - A. J. Bierach: Komunikacja niewerbalna, Astrum, Wrocław,1997 r. - V. F. Birkenbihl: Sygnały ciała. Astrum, Wrocław, 1998 r. - L. Grzesiuk, E. Trzebińska: Jak ludzie porozumiewają się? PWN, Warszawa 1978 r. - P. Harvey: Komunikacja w grupie, Zysk i Sp. Poznań, 2000 r - I. Kurcz: Język a reprezentacja świata w umyśle, PWN, Warszawa, 1097 r. - E. T. Hall:Ukryty wymiar, PIW, Warszawa, 2976 r. - Z. Nenki: Komunikacja międzyludzka, Kraków, 1996 r. - W. Tłokiński: Mowa. Przegląd zagadnień dla psychologów i pedagogów, PWN, Warszawa, 1982 r.

Rozdział XIII Zachowania społeczne człowieka. Człowiek jest istota społeczną, żyjącą wśród innych i z innymi ludźmi. Formy tego współżycia i problemy z tego wynikające są przedmiotem zainteresowań subdyscypliny psychologicznej zwanej psychologią społeczną. Rozwija się ona bardzo dynamicznie, charakteryzuje się niebywałym bogactwem tematycznym i różnorodnością metod badawczych. Ilość publikacji już przekroczyła poziom 20 tysięcy rocznie. Dowodzi to faktu, że współczesne życie ludzkie coraz to bardziej komplikuje się, rozwój techniki i cywilizacji w ogóle stwarza nowe sytuacje i nowe problemy, np. takie jak uzależnienie od internetu. Sztuczne środowiska bytowania, wielkie aglomeracje wymagają od jednostek takich form zachowania, których nie wytworzyła ewolucja

222

uwarunkowana czynnikami biologicznymi. W tej sytuacji coraz większego znaczenia nabiera rozeznanie naukowe problemów i poradnictwo w zakresie zachowań społecznych. Z bogatej problematyki psychologii społecznej przedstawiam Czytelnikowi trzy grupy zagadnień: 1) społeczeństwo > jednostka, 2) jednostka > społeczeństwo, 3) jednostka > jednostka. I. W p ł y w s p o ł e c z e ń s t w a n a j e d n o s t k ę. Problemy wpływu społecznego. Biologiczne wyposażenie naszego organizmu nie zapewnia nam człowieczeństwa. Słuszności tej tezy dowodzą przypadki tzw. dzieci wilczych i porzuconych. W roku 1920 pastor hinduski A. I. S i n g h odnalazł w jamie wilczej dwie dziewczynki, wychowywane przez wilczycę. Mimo ludzkiego wyglądu dziewczynki zachowywały się jak wilczątka, chodziły na czworakach, pokarm zbierały ustami bezpośrednio z ziemi, wydawały niezrozumiałe dźwięki gardłowe, nie reagowały na ludzką mowę. Po zabraniu ich do mieszkania pastora nie rozwinęły się w istoty ludzkie, mniejsza dziewczynka wkrótce zmarła, a starsza mimo, że żyła dłużej, nie stała się człowiekiem w powszechnym rozumieniu tego słowa. Dzieci porzucone to zazwyczaj dzieci nieślubne, ukrywane przed rodziną lub przed otoczeniem sąsiedzkim. Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych w jednej z posesji toruńskich przez 4 lata ukrywano w szopie chłopczyka, w USA dziewczynkę imieniem Anna przez podobny okres czasu trzymano na strychu. Dzieciom tym podawano pokarm, ale nie nawiązywano z nimi żadnych kontaktów społecznych. W tej sytuacji dzieci żyły w sensie biologicznym, ale nie rozwijały się psychicznie i społecznie. Po przebadaniu szeregu podobnych przypadków stwierdzono, że brak kontaktów społecznych w pierwszych 3-4 latach życia na trwale upośledza rozwój jednostki. Kontakty społeczne, wzajemne oddziaływanie ludzi na siebie, wpływają na rozwój człowieka zarówno w sensie filogenetycznym jak i ontogenetycznym. G.H. M e a d przedstawił, szeroko dzisiaj akceptowaną tezę, że ewolucja człowieka, jego przekształcenie z istoty biologicznej w psychospołeczna dokonało się pod wpływem komunikacji i interakcji. Kluczową rolę w tym procesie odegrało przekształcanie się gestów w symbole. Dla zwierząt gest jest sygnałem, na który następuje odruchowa reakcja. Człowiek w pewnym momencie zaczął interpretować sygnały, nadał im znaczenie. Zrozumiał np., że nie każde uniesienie ręki jest sygnałem uderzenia, że może to być tylko ostrzeżenie. Dzięki temu zaczął się wczuwać w rolę innego, wyobrażać stan partnera i dostosowywać do niego własne zachowanie. Wczuwanie się w rolę innego, wyobrażanie jego przyszłych zachowań i jednoczesne reagowanie na zmiany w jego sposobie bycia, doprowadziło do powstania umysłu, czyli procesów świadomości i samoświadomości. Oznaczenie działań i zamiarów słownymi symbolami umożliwiło interakcję symboliczną, tzn wywoływanie określonych reakcji dzięki rozumieniu treści słowa, które stało się elementem świadomości społecznej. Tak w wielkim skrócie przedstawia się treść teorii interakcjonizmu symbolicznego Meada. Przedstawiony proces ewolucyjny nie zakończył się w nieokreślonej przeszłości, on trwa nadal. Każdy nowy wynalazek, każde nowe zjawisko kulturowe i społeczne uruchamia nowe procesy umysłu. Przyswajamy coraz to nowe umiejętności, znaczenie nowych słów i fraz językowych, inspirujemy nawzajem coraz bardziej wyszukane formy zachowań towarzyskich, wynajdujemy niezliczone odmiany form rozrywkowych. Aby o tym się przekonać wystarczy prześledzić zmienność programów wielkich imprez sportowych, np. olimpiad. W procesie wzajemnego oddziaływania, interakcji kształtujemy współczesny umysł naszego gatunku. P r o c e s s o c j a l i z a c j i. Encyklopedyczna definicja socjalizacji określa ją jako „ proces i rezultat procesu przekazywania jednostce systemów wartości, norm i wzorów zachowań obowiązujących w danej zbiorowości, a także określonych umiejętności , w tym zwłaszcza

223

związanych z opanowaniem narzędzi...oraz wejściem w świat społecznych instytucji...” (Skróty moje-C.M.).Nowa encyklopedia powszechna PWN, t.5. Bardziej lakonicznie powiemy, że socjalizacja polega na uspołecznieniu, czyli na wzbogacaniu jednostki biologicznej o społecznie określoną strukturę osobowości. Z punktu widzenia funkcji społecznej socjalizacja jest procesem normatywnego przygotowania jednostek do współdziałania w ramach systemu społecznego. Wspólnota norm społecznych tworzy podstawę odniesienia, jest warunkiem koniecznym, chociaż niewystarczającym, współdziałania jednostek o obrębie całości społecznej. Proces socjalizacji nie jest oddziaływaniem jednostronnym, obligatoryjnym narzucaniem dziecku lub nastolatkom wizji świata, uznawanej przez pokolenie starszych. Socjalizowana jednostka występuje w tym procesie jako podmiot, nawet małe dziecko chętnie naśladuje jednych, odrzucając wzorce zachowań innych osób. W miarę przybywania lat podmiotowość osób socjalizowanych nabiera coraz większego znaczenia. Osobnik nie tylko podlega oddziaływaniu społecznemu, ale i sam zaczyna oddziaływać na społeczeństwo. Między innymi i z tego powodu rozróżniamy socjalizację pierwotną i wtórną. K.J.T i l m a n n, niemiecki znawca problemów socjalizacji, odmianę pierwsza utożsamia z wychowaniem w rodzinie, w trakcie którego dziecko przyswaja podstawowe wartości kultury, natomiast socjalizację wtórną realizują instytucje społeczne, takie jak szkoły, kościoły, a także dokonuje się ona spontanicznie w grupach rówieśniczych i koleżeńskich. Niekiedy opis socjalizacji uzupełnia się terminem „socjalizacja trzeciego rzędu” odnosząc ją do ludzi dorosłych. Dokonuje się ona także pod wpływem czynników makrospołecznych: ekonomicznych, politycznych, kulturowych, tworzonych przez tych, na których zwrotnie wpływają. Socjalizacja dorosłych jest przykładem dialektycznej zależności jednostkowego podmiotu i bytu społecznego. Psychologa społecznego szczególnie interesuje aspekt socjalizacji zwany procesem interioryzacji. Polega on na uwewnętrznieniu wartości, norm, opinii, wzorów działania, uznawanych w danej społeczności. W trakcie tego procesu przekształcają się one z faktu społecznego w subiektywne treści, osobnik przestaje postrzegać je jako zewnętrzne, narzucone, a traktuje jako głębokie własne przekonania. Proces interioryzacji jest procesem kształtowania treści życia psychicznego jednostki. Interioryzacja dokonuje się pod wpływem wielu odmiennych czynników i jest realizowana różnymi metodami. T. P a r s o n s rozróżnia interioryzację bezpośrednią, dokonującą się pod wpływem słownych przekazów treści norm społecznych i pośrednią, realizowaną przez naśladownictwo, utożsamianie się z osobami znaczącymi i ideami oraz przez pełnienie ról. Ciągle należy pamiętać, ze socjalizacja, w tym interioryzacja, nie jest jedynie narzucaniem jednostce wzorców społecznych, lecz stanowi proces współtworzenia osobowości jednostki w ramach danego społeczeństwa. Pojęcie „interioryzacja” służy również wyjaśnianiu niektórych zjawisk psychicznych. H. Eysenck sądzi np. że zachowania przestępcze i osobowość aspołeczna są następstwem niewłaściwie prowadzonej socjalizacji i niedostatecznej interioryzacji norm moralnych i wzorców przeżyć emocjonalnych. Z tego powodu u ludzi tak socjalizowanych nie wykształciły się uczucia wyższe i zdolność empatii, współczucia. W p ł y w o b e c n o ś c i i n n y c h. Poprzez pryzmat socjalizacji widoczny jest proces globalnego oddziaływania społeczeństwa na jednostkę. Psychologów społecznych jednak bardziej interesują zależności pomiędzy wyodrębnionymi elementami społecznymi a zjawiskami i procesami psychicznymi. Jedną z nich jest zależność zachowania od obecności innych.

224

Wielu z nas mogło zauważyć, że ludzie oglądając komedię przy pełnej widowni częściej i wyraziściej się śmieją niż wtedy, gdy odbierają ją samotnie lub w towarzystwie nielicznych widzów. Podobne zjawisko występuje również w sytuacjach zajęć akademickich. Zaangażowanie słuchacza jest silniejsze, gdy słucha wykładu razem z innymi zainteresowanymi treścią przekazu. Dostrzeganie skupienia, napięcia uwagi u innych wzmacnia siłę recepcji danej jednostki. Następuje „jakby zarażenie” słuchaniem. Nazywa się to e f e k t e m a u d y t o r i u m. Jego wyrazistość zależy od wielu czynników, m.in. od jakości kontaktu mówca (aktor)słuchacze, stopnia wypełnienia widowni, odległości pomiędzy siedzącymi słuchaczami, temperatury pomieszczenia i innych. Ludzie zachowują się inaczej w sytuacji prywatności i publicznej, tzn. w obecności innych. W sytuacjach publicznych osobnik jest obserwowany bądź w zakresie wyodrębnionej czynności, bądź całościowo, jak np. w czasie prezydenckich debat telewizyjnych. B. R. S c h l e n k e r i M. F. W e i g o l d stwierdzają, że im bardziej wnikliwie obserwuje się jednostkę, tym większa występuje u niej tendencja do manipulowania wrażeniem, jakie wywiera na obserwatorach. Stara się ona w takich przypadkach wypaść jak najbardziej korzystnie w oczach obserwatorów i zaprezentować cenione jej zdaniem wartości. W sytuacji publicznej ukazuje ona raczej swe Ja idealne, niż Ja realne, raczej swe kulturowo ukształtowane oblicze, niż odruchy emocjonalne, uwarunkowane biologiczną strukturą organizmu. Dlatego też jej wypowiedzi są krótkie, formułowane w stylu oficjalnym, gesty powściągliwe, maska mimiczna prezentuje oficjalną życzliwość. W sytuacjach publicznych jednostka częściej maskuje swe oblicze niż je ujawnia. Znał tę prawdę już F. Bacon, który radził poznawać prawdziwe oblicze człowieka obserwując go w sytuacjach prywatności. Psychologowie wiele uwagi i energii poświecili badaniu zjawiska f a c y l i t a c j i s p o – ł e c z n e j. Termin ten w sensie dosłownym wskazuje na ułatwienie wykonywanej czynności pod wpływem obecności innych. W sensie naukowym określa on bądź 1) zmianę poziomu wykonania czynności pod wpływem obecności innych, bądź 2) wzmocnienie reakcji dominującej pod wpływem obecności innych (D. G. M y e r s). Są to różne aspekty tego zjawiska. Również „inni” mogą być jedynie biernymi obserwatorami albo współ wykonawcami, tak jak np. kolarze jadący w peletonie. W drugim przypadku posługujemy się terminem koakcja i jest to jedna z odmian facylitacji Prowadzone ongiś badania szybkości pedałowania kolarzy (N.T r i p l e t t, E. M e u m a n n) i ilości wiązanych oczek w sieci rybackiej ( J.F. D a s h i e l l) wykazały, ze ludzie, pracując w obecności innych, wykonują czynności na wyższym poziomie. Osiągane rezultaty były wyższe nawet o 30% w stosunku do wyników pracy, uzyskiwanych w sytuacji samotności. Dalsze badania m. in. J.P e s s i n a, R. W. H u s b a n d a, a także Dashiella, dostarczyły przekonywujących dowodów na to, że obecność innych niekiedy także obniża poziom wykonawstwa czynności. Zaistniałą sprzeczność rezultatów wyjaśnił R. Z a j o n c, tworząc współczesna teorię facylitacji społecznej. Jego zdaniem obecność innych ułatwia wykonanie czynności dobrze utrwalonej, a utrudnia uczenie się. Czynności dobrze utrwalone, mają najczęściej prostą strukturę, wymagają standardowej reakcji. Taka właśnie reakcja nazywa się dominującą i ona i ona pojawia się, gdy osobnik zaczyna wykonywać czynność tego typu. Natomiast w przypadku uczenia się lub wykonywania czynności skomplikowanej nie występuje reakcja dominująca i z wielu możliwych trzeba wybrać właściwą. Napięcie spowodowane obecnością innych w pierwszym przypadku usprawnia wykonawstwo, w drugim obniża jego poziom. Jest to stwierdzenie zbieżne z prawem Yerkesa-Dodsona. Zostało one także wsparte eksperymentalnie (Z a j o n c, S a l e s).

C o t t r e l l a odwołuje się do działania lęku. Inni niemal zawsze oceniają czynności wykonawcy. W skutek tego osobnik w obecności innych dobrze wykonuje zadania łatwe. Starają się unikać niemiłej charakterystyki i dlatego podejmują wzmożony wysiłek. tym samym pochłania część jego zasobów poznawczych. typu hałas. często niekorzystnie. Najsilniej oddziałuje obecność autorytetów. Pierwsza.S. Druga. gdy pojawią się dystraktory mechaniczne. zwiększonej czujności. Istotnie. zdaniem Zajonca. dzieci itp. stałych lub okazjonalnych obserwatorów. „jedynie obecność” sprowadza się do fizycznego bycia przy wykonawcy. które po pojawieniu się przy karmniku kury głodnej pochłaniają dodatkowo około 1/3 wagi już spożytego pokarmu (E. człowiek przybiera postawę gotowości. migające światło itp. te przewidywania potwierdziły się. Interesującą. w której ocenianie nie może mieć miejsca. urzędnicy pracują w obecności innych. Jej słabym punktem jest m. specjalistów z dziedziny czynności wykonywanej. nieokreślone pojęcie „zasoby poznawcze”. udzielona przez N. np. która ułatwia właściwe reagowanie na zaskakujące bodźce. B a y e r). dlaczego ludzie mają lepszy apetyt. . to symboliczna obecność innych.225 Ale jacy inni wywołują napięcie i dlaczego? W wyniku dyskusji i analiz przyjęto cztery wersje obecności innych. Warunek ten spełniają osoby głuchonieme. Jego zdaniem obecność innych zwraca na nich uwagę wykonującego określoną czynność. To jednak nie znaczy. Nie wiąże się to z oceną. gdy spożywają posiłki w towarzystwie innych. E. jest natomiast nieprzydatne w sytuacji „jedynie obecności”. najsłabiej „jedynie obecność”. B. K n o w l e s wykazał. Jeżeli obecność innych działa jedynie jako czynnik rozpraszający uwagę. w tym z innymi ludźmi. Czwarta. Okazało się. Pogląd Zajonca wspierają zwolennicy psychologii ewolucyjnej. który ma być środkiem przeciwdziałania możliwym ocenom niekorzystnym. niewidzące. to obecność osób podobnych do wykonawcy. A te u każdego człowieka są ograniczone. zapowiedź sprawdzania wyników wykonawstwa przez profesora X. które bywają niespodziewane i zaskakujące. opracowaną z punktu widzenia psychologii poznawczej. dowodząc. to podobny efekt wystąpi również wtedy. Wyjaśnienie mechanizmów ich funkcjonowania zapewne wzmocni teorię Barona. albo wyeliminowaniem. B a r o n. Jednak wpływ obecności osób podobnych nasilał się wraz ze wzrostem liczebności obserwatorów. że facylitacja występuje również w świecie zwierząt i że jest to ewolucyjnie wykształcony mechanizm przystosowawczy.in. Pobudzenie takie jest zgeneralizowaną reakcją na zachowania żywych organizmów. że teoria ta jest ostatecznym rozwiązaniem problemu facylitacji. interpretacje facylitacji społecznej przedstawił R. a także przyniosło wymierne korzyści praktyczne. jednak w różnym stopniu. Kontaktując się z nimi. a pogarsza wykonanie czynności skomplikowanych. Dlaczego obecność innych wpływa na poziom wykonania czynności? Jedna z odpowiedzi. Wyjaśnienie to dobrze tłumaczy wpływ obecności innych na poziom wykonania w przypadkach od drugiego do czwartego. np. ułatwiające wystąpienie reakcji dominującej. następuje niespecyficzne pobudzenie organizmu wykonawcy. Siła wpływu podobnych i obecności symbolicznej ukształtowała się na zbliżonym poziomie. Pomieszczenia w nowoczesnych biurowcach są dostępne obserwacji. Pod wpływem obecności innych. ochraniający organizm przed niszczącym zaskoczeniem. Poznanie mechanizmów facylitacji społecznej pozwoliło zrozumieć pewne zjawiska społeczne. a ludzie boją się negatywnych ocen ze strony obserwatorów. W tych kategoriach możemy interpretować zachowanie w pełni nasyconych kur. że liczna widownia może wywołać tremę zakłócającą wykonanie nawet czynności dobrze utrwalonych. trudnych. trzecia –osób o wysokim autorytecie. że każda forma obecności innych wpływa na poziom wykonawstwa czynności. dlaczego zespoły sportowe częściej wygrywają spotkania u siebie niż na wyjeździe. gdyż występuje ono także w przypadkach „jedynie obecności”.

C. pobudzająca wykonawców. kierowana przez A. wypełniają test skojarzeń. wśród mężczyzn niż wśród kobiet. Jeżeli obecność innych korzystnie wpływa na poziom wykonania czynności łatwych. Klasyczne badania eksperymentalne F. Okazało się. że krzyczą jednakowo głośno w obu sytuacjach. 10 osób ciągnie linę. występującego w roli organizatora pracy ludzkiej? Jeżeli zadanie do wykonania jest proste. by przez symboliczną obecność innych wpływać na poprawność zachowania kierowców. Badał on zachowanie par mrówek. to należałoby oczekiwać wyższych efektów pracy wykonej zbiorowo w stosunku do sumy indywidualnych efektów tejże grupy ludzi. np. jednak dźwięki generowane indywidualnie były silniejsze. przy rozwiązywaniu problemów matematycznych. pozbawionych tradycji industrialnych. w grupach formalnych niż nieformalnych. Znamy to zjawisko np. gdy obok doświadczonego i wydajnego pracownika ustawia się robotnika o niskiej sprawności. gdy są przekonani. gdy wykonują czynności łatwe. Występuje ona w sytuacjach „równoległego” działania dwu lub wielu osobników. K. Policjanci ustawiają na poboczach dróg tekturowe sylwetki funkcjonariuszy „drogówki”. Czego należy oczekiwać od psychologa. że osobnicy pracując niezależnie obok siebie osiągają lepsze rezultaty. w których wytwórca jest znany personalnie. W i l i a m s i S. Zatem w obu odmianach facylitacji występuje ta sama prawidłowość. że mrówka pracowita wywiera korzystny wpływ na „koaktankę” i że skutki wpływu są relatywnie trwałe. jest koakcja. „wozi się” i oszczędza swe siły kosztem innych. H. tak jak kolarz w peletonie. Jeżeli np. a wyniki ich pracy pogarszają się przy czynnościach trudnych. przyjacielskich. np. skonstruowała aparat do mierzenia siły ciągnięcia liny i badała z jaką siłą ciągną zawodnicy wtedy. w których wytwór nie jest oznakowany symbolem wykonawcy. A l l p o r t a pokazują. że tak nie jest. Stoły w nowoczesnych czytelniach są ustawiane tak. sprzyjające próżniactwu społecznemu. że ciągną jednocześnie z innymi. W byłym ZSSR i krajach Demokracji Ludowej wykonawstwo anonimowe spowodowało. że w sytuacji czynu grupowego wysiłek był mniejszy aż o 18%. H a r k i n s badając siłę krzyku krzyczących razem z innymi i indywidualnie. Sposób ten stosowano budując ośrodki przemysłowe w regionach rolniczych. obniża ona poziom wykonawstwa. by czytelnik nie dostrzegał innych i nie obniżał poziomu wykonania trudnych czynności przyswajania wiedzy. z obserwacji par studentów wspólnie przygotowujących się do egzaminu. jak już wspomniałem. Badacze ci nazwali opisywane zjawisko próżniactwem społecznym. Zjawisko to jaskrawiej występuje w kulturach indywidualistycznych niż kolektywistycznych. w postaci .226 Pracują wydajniej. C h e n. Specyficzna formą facylitacji społecznej. L a t a n e. Okazało się. Podobną metodę ułatwień stosuje się w przemyśle. Osobnik w grupie. Podobne rezultaty otrzymali B. jest na niższym poziomie niż w tych. Co to znaczy w praktyce? Wydajność i jakość wykonanej pracy w zakładach produkcyjnych. Pewna doza anonimowości. to siła ciągu grupowego powinna być większa niż suma sił 10-ciu ciągów indywidualnych. T e o r i a p r ó ż n i a c t w a s p o ł e c z n e g o. gdy myślą. dobranych na zasadzie „jedna leniwa i jedna pracowita”. reakcje wykonawcze dominujące. Okazało się. Inghama. znającego problemy facylitacji społecznej i próżniactwa społecznego. przyuczając chłopów do nowych zawodów przemysłowych. Przy prostych zadaniach nie jest wskazane wykonawstwo anonimowe. Grupa badaczy. to korzystna będzie obecność innych. Przy zadaniach trudnych obecność innych nie jest pożądana. że robią to indywidualnie i wtedy. rozpoczynających budowę mrowiska. stosujących system indywidualnej odpowiedzialności wykonawców. Interesujący i precyzyjny eksperyment dotyczący koakcji przeprowadził chiński badacz S. że wydajność w przemyśle tych krajów była niższa w przybliżeniu o 30% w niż porównywalnych krajach kapitalistycznych. Badani sądzili.

zgromadzonych opanowuje jedno pragnienie osiągnięcia celu wspólnego. Osłabia się kontrola przeżyć. żołnierze są krótko strzyżeni. ż dokonaliby czynów społecznie niedozwolonych. M u l l e n). lęku lub żądzą zysku. że w Nowym Yorku po trzech dniach dokonano 23 kradzieży. Przekonywująco ukazuje to zjawisko eksperyment Ph. w tym mundur. R. Aby zweryfikować hipotezę zakupił dwa stare samochody i ustawił jeden w Nowym Yorku. natomiast w Polo Alto po trzech tygodniach auto pozostawało w stanie nienaruszonym. umożliwia mordowanie niewinnych ludzi tak. Proces i stan utraty indywidualnej kontroli zachowania i jednostkowej tożsamości nazywa się deindywiduacją. najczęściej ich mordowali. K. małym miasteczku kalifornijskim. że wojownicy kultur. anonimowość i ograniczenie samoświadomości. Bogata i silna stymulacja zewnętrzna powoduje skierowanie uwagi na czynniki zewnętrzne. Połowa dziewcząt każdej grupy miała identyfikatory. Szokujące są dane badań D. badawczych i innych. zachowanie staje się bardziej impulsywne i emocjonalne. które wypracowały techniki deindywiduacji bojowników. Anonimowość ułatwia popełnianie czynów aspołecznych. Uczestnictwo w tłumie powoduje także ograniczenie samoświadomości. jest bodźcem sytuacyjnym wpływającym na samoświadomość. a drugi w Polo Alto. Okazało się. Przyjął on. np. zostawiając jedynie karoserię samochodu. że stopień anonimowości w metropoliach jest wyższy niż w małych miasteczkach. Strój. pozostałe występowały anonimowo. drugą. linczów ( B. Rezultat był taki. Zarówno anonimowość jak i ograniczenie samoświadomości wykorzystuje się w pewnych formach działań społecznych. D e i n d y w i d u a c j a. W kulturach nie stosujących tych metod obowiązywały zasady bardziej łagodnego postępowania. by maskowały cechy indywidualne.).pielęgniarek. poczucie tożsamości i zachowanie. który pytał swych respondentów co zrobiliby. Maskowanie indywidualności.. Okazało się przy tym. a więc naruszenie norm społecznych winno być tam częstsze niż w małych miejscowościach. R. np. w następstwie tego zanika poczucie indywidualnej odpowiedzialności.227 grupowej współodpowiedzialności jest wskazana przy wykonaniu zadań trudnych. że wskaźnik ilości takich wypowiedzi jest podobny w grupie studentów i kryminalistów. Liczne ludy malowały i malują twarze wojowników i stroją je w pióropusze tak. D o d d a. jednostka w tłumie czuje się bezkarną. projektowych. Armie współczesne mają jednolite umundurowanie. jak w przypadku mieszkańców wietnamskiej wioski My Lai w czasie wojny wietnamskiej (A r o n s o n). okrutnie traktowali jeńców. ich rytmiczne poruszanie się i pokrzykiwanie wzbudzają poczucie jedności z grupą. Ponad 50% badanych stwierdziło. staje się trybikiem zbiorowej machiny. one kierują ich ujednoliconym zachowaniem. W stanie deindywiduacji jednostka działa anonimowo. Podobnie dzieje się w tłumie opanowanym emocją gniewu. Łatwiejsze jest wtedy usprawiedliwienie własnego działania zaistniałymi okolicznościami („wszyscy robili to samo.. Niektóre formy obecności innych szczególnie silnie oddziałują na psychikę jednostki. Z i m b a r d o. J o h n s o n i L. natomiast występujące anonimowo studentki ubrane w strój Ku-Klux- . D o w n i n g ubrali jedną grupę studentek w stroje Ku-Klux-Klanu. Zadaniem eksperymentalnym było po prostu potraktowanie prądem koleżankę. Zanikają wtedy odrębności jednostkowe. gdyby mogli stać się niewidzialnymi. W a t s o n na podstawie danych antropologicznych stwierdza. Zbiorowa emocja opanowuje wtedy umysły jednostek. kosztem koncentracji na swych ocenach. Im większy tłum. Jednostka jakby wtapia się w całość. że przy utrzymanej tożsamości strój nie powodował różnic w zachowaniu studentek. sądach i przekonaniach. tym większe poczucie bezkarności i większa skłonność do działań okrutnych. Śpiewy i tańce rytualne wojowników.

D. pozostaje wtedy więź duchowa. przeciwstawnymi grupom o b c y m. ciemnych mocy podziemia itp. i dokonuje się dzięki różnorodnym mechanizmom psychicznym. Takie grupy. często kontaktują się ze sobą. podstawowy podział grup) większego znaczenia nabiera zbieżność przekonań. w przypadku grupy małej osoby ją tworzące pragną pozostawać razem. to znacznie więcej niż obecność innych. intymność relacji i to one określają siłę wpływu grupowego. smutku. „im” ludzie przypinają jakoś łatkę o nieprzyjemnej wymowie. To. śmierci. Z grupą własna ludzie identyfikują. M y e r s informuje. interesów itp. rozpaczy. Silna więź charakteryzuje grupę zwartą. amerykańskiego znawcy problematyki grup. odrębnej wobec innych grup patriotycznych. W grupach pierwotnych. upodobań. do których jednostki przynależą i tę przynależność akceptują są ich grupami w ł a s n y. Z tego też względu wpływ grupy na jednostkę występuje pod wieloma postaciami. „Nam” z reguły przypisuje się jakieś cechy pozytywne. że eksperymentalnie udowodniono. szczególnie czarnego. badający zachowania sportowców w okresie 15 lat stwierdzili. Ale czy sprawdza się w innych przypadkach? W p ł y w g r u p y n a j e d n o s t k ę.. ponurości. we wspólnocie społecznej. z reguły liczących niewielu osobników. Patrioci polscy np. bardziej licznych (Jest to według A. iż samo ubranie czarnej kurtki może nasilić agresję ubranego. Wydaje się. jakim jest grupa. Jeżeli grupa należy do kategorii „wielka”.m i.(W. Byt społeczny. H a r e’a. Kopaliński: Słownik symboli). m i ę d z y k t ó r y m i i s t n i e j e w i ę ź p s y c h o s p o ł e c z n a. Innych Polaków postrze-gają jako osoby należące do tej samej grupy. Obie formy relacji kryją w sobie wiele istotnych problemów badawczych i dotyczących współżycia między ludźmi. niezależnie od różnicy działających mechanizmów. ma miejsce silna więź emocjonalna. z pozoru nieistotne zróżnicowanie na „my” i „oni”. są rozrzuceni po całym święcie jednak mają poczucie wspólnoty. że teza ta znajduje potwierdzenie w przypadku stroju skinheadów. a osoby do niej należące są rozproszone przestrzennie. Dlatego też często spotykamy d e f i n i c j e g r u p y j a k o z b i o r u l u d z i. Dwaj psychologowie amerykańscy. grający w czarnych strojach popełniają więcej fauli niż zawodnicy ubrani w stroje o innych barwach. Czerń jest symbolem zła.228 Klanu uderzały prądem (oczywiście fikcyjnie) silniej i dłużej niż przebrane na pielęgniarki i dziewczyny z identyfikatorami. o grupach obcych „oni”. . W grupach wtórnych. P. zawsze występuje pewien rodzaj więzi. niemoralności. O grupach własnych zazwyczaj ludzie mówią „my”. a nawet wrogo. organizują wspólne imprezy rozrywkowe itp. W Średniowieczu katów ubierano na czarno po to. pociąga za sobą daleko idące konsekwencji psychologiczne. Czynnikiem dodatkowym jest kolor stroju. by budzili grozę i sami działali agresywnie. Jest to dowodem wpływu ubioru jako bodźca kontekstowego na zachowanie. „czarnych diabłów” na motorach czy enkawudzistów. Między członkami danej grupy. że hokeiści i futboliści. rozmawiają. wobec grup obcych są nastawieni niechętnie .

Osoby z każdej grupy proponowały tylko kandydatów z grupy własnej. Jednostka zostaje ukształtowana według wzorca grupowego. Poczucie przynależności grupowej powoduje zachowania faworyzujące grupę własną. Jak można tłumaczyć takie zachowania? Jedną z przyczyn jest kategoryzacja społeczna. Zgodnie z teorią doboru krewniaczego W. Ten proces poznania społecznego. zależna od dynamiki sytuacji życiowych. Klee. opartej na rozpoznaniu swoich cech psychicznych. Teoria ta efektownie tłumaczy zachowania pomocne i altruistyczne wobec krewnych nie wyjaśnia jednak podobnych zachowań w przypadkach grup nominalnych. C i a l d i . Samolubny gen. przejmowane i stosowane w różnych sytuacjach życiowych. C. regionalnej itp. Użyte określenia grup pozwalają odróżniać grupę własną od obcej. T u r n e r prezentowali studentom abstrakcyjne obrazy W. a podobieństwo rodzi sympatię. a w konsekwencji faworyzowani. R. Tożsamość społeczna. nawet rasowo. Jest to z j a w i s k o s t r o n n i c z o ś c i w o b e c g r u p y w ł a s n e j.229 Identyfikacja z grupą otwiera jednostkę na wpływ grupy. H a m i l t o n a najchętniej pomagamy najbliższym krewnym. Kandinsky’ego i P. która ma podobne cechy społeczne jak i pozostałe osoby z grupy. Dokonanie kategoryzacji i podziału na grupy wywołuje e f e k t h o m o g e n i c z n o ś c i g r u p y o b c e j. tzn. co opowie-dzieli się za obrazem Klee utworzyli drugą. twierdzi. Okazało się. niezróżnicowanego postrzegania osób ją tworzących. gdy o „przynależ-ności” do grupy decydował jedynie rzut monetą lub kolor oczu osób kwalifikowanych. Osoby badane obu grup miały same zaproponować kandydatów do nagrodzenia oraz podzielić pieniądze pomiędzy grupami. L. osiedlowej. S e g a l a. T a j f e l i J. Następnie badani wykonywali pozorowane zadania. O obcych mówi się. „My” jesteśmy nawzajem podobni do siebie. ci. wyrażające zbliżone upodobania artystyczne malarzy i prosili zebranych o określenie swych upodobań. że zaistniały poważne trudności w wyborze kandydatów do nagród. pokazujący. nie zasługujący na wyróżnienia Wywyższenie grupy własnej podnosi samoocenę jednostek do niej przynależących. różni od „nas”. tym mniejsza skłonność do ich wspiera-nia. skrypty zachowań grupy własnej są akceptowane. Dostrzegane podobieństwo do innych osób z grupy własnej skłania ją do postrzegania siebie jako tę. a zatem gorsi. za wykonanie których zleceniodawcy wyasygnowali pewną sumę pieniędzy na nagrody. Mocnym wsparciem tego poglądu jest wynik badań N. D a w k i n s. to świadomość przynależności do niej podnosi samoocenę jednostki Wszystko to powoduje. że zachowanie na rzecz rodzeństwa jest silniejsze u bliźniaków monozygotycznych niż dwujajowych. Grupa własna zawsze jawi się jako bardziej atrakcyjna pod pewnym względem niż grupy obce. a im dalsze pokrewieństwo. którym bardziej się podobał obraz Kandinky’ego utworzyli jedną grupę . R. ułatwiający orientację w gąszczu zjawisk społecznych. Tworzy się w ten sposób społeczna struktura tożsamości osoby. Jeżeli dodatkowo jest to grupa o wysokim statusie społecznym. zwyczaje. Podobne zachowania wystąpiły również wtedy. że wszyscy są tacy sami. powstających ad hoc. Odzwierciedla się w niej przynależność do różnych grup: rodzinnej. składających się z osób zupełnie sobie obcych. że opinie. w przeciwieństwie do tożsamości psychicznej. Mimo to wpływa ona na świadomość i zachowanie jednostki. autor pracy pt. zatem zapewnia poczucie bezpieczeństwa. że wszelkie działania na rzecz grupy jest uwarunkowane genetycznie i ma na celu rozprzestrzenianie genów własnych i bliskich krewnych. Ci. zatem ludzie grupy własnej są bardziej sympatyczni. H. jest bardziej zmienna. szkolnej. ma daleko idące konsekwencje w procesie identyfikacji. Jest ona znana. a dzieląc pieniądze wyraźnie faworyzowały swoich.

że jest to „chorągiewka na dachu”. że pierwszych ośmiu było pozorantami. 3=8. jedynie 25% nie uległo presji grupy w żadnej próbie. w środowisku pracy odczuwana presja grupy może być znacznie skuteczniejsza. że po każdym zwycięskim meczu ilość strojów z emblematami gwałtownie wzrastała. O X-ie jedni powiedzą z pewną dozą lekceważenia. uległych wobec autorytetów. uczenia się lub dojrzewania. A s c h a konformizm określono jako modyfikację i wypaczania sądów pod wpływem presji grupy. I tak linia 1=8 cm. występują nie tylko w dziedzi. A tradycyjnie nie kojarzymy tych procesów z konformizmem. na kartce B wyrysowano trzy odcinki. C i a l d i n i przedstawia konformizm jako zmianę zachowania polegającą na upodobnianiu go do zachowania innych osób. Konformizm Zjawisko konformizmu i w opracowaniach naukowych. jak oczekuje grupa. Świadczy o tym również siła zapału. za wyrażone opinie nie groziły im żadne przykre konsekwencje. R o k e a c h np. oznakowane cyframi od 1 do 3. np. osoby młode i wykształcone. podkreślał. Podobnie R. z jaką kibice dopingują swoją drużynę w trakcie jej zmagań sportowych. Mogą sprzyjać interesom społeczeństwa jako całości lub powodować skutki negatywne. I jest to jedna z form wpływu społecznego. E. Istotnie. że badanymi Ascha byli studenci. Układ ten zmieniano w kolejnych próbach. że zmiana form zachowania i upodobniania do zachowań innych może nastąpić w wyniku refleksji . Osobnik dziewiąty. określimy go konformistą. zachowującymi się zgodnie z poleceniami eksperymentatora i oni. Wyraziście ukazano to zjawisko w klasycznym eksperymencie Ascha. radzący w każdej sytuacji” W opracowaniach naukowych ukazywano konformizm jako fakt eksperymentalny bądź przedstawiano go z punktu widzenia teorii określonego autora. . W drugim przypadku uwypuklano z konformizmu jedynie to. Właśnie uleganie p r e s j i grupy jest cechą wyróżniającą konformizm od innych czynników upodobniania zachowania swojego do zachowania innych ludzi. osoba naiwna. mówili nieprawdę stwierdzając. W realnych sytuacjach. Jednak warto pamiętać. 2= 10 cm. spostrzegał długość odcinków i słyszał wypowiedzi grupy ośmiu osób. że linią równą do tej z kartki A jest 3-cia a kartki B.230 n i badał ilość pojawiających się emblematów sportowych w strojach studentów. względnie wzmacniało daną teorię. fak-tyczny obiekt badań. kibiców czołowych drużyn akademickich futbolu amerykańskiego. drudzy stwierdza z uznaniem. Grupa zwycięska podnosi samoocenę osób z nią się utożsamiających. jeden po drugim. że konformizm jest właściwością ludzi autorytarnych. Dziewiątka odpowiadających została usadowiona przy stole tak. jest to jedna z form występowania konformizmu. nie znający umowy eksperymentatora z ośmiu pozostałymi uczestnikami badań. że jest to „człowiek elastyczny. Jeżeli człowiek wbrew rozsądkowi lub niezgodnie ze swoimi przekonaniami zachowa się tak. Okazało się. Na kartce A widniał odcinek prostej o długości 10 cm (w oryginale 10 cali). Pamiętać należy. ale nie jedyna. Zadaniem badanych było udzielenie odpowiedzi na pytanie: ”Która linia z kartki B jest równa linii z kartki A?” Rozróżnienie wielkości tych odcinków normalnie nie sprawia ludziom najmniejszego kłopotu. co potwierdzało. Wyżej opisane mechanizmy mają charakter ogólnospołeczny. podobnie jak w życiu potocznym bywa różnie przedstawiane i rozumiane. a po porażkach malała. W oryginalnych badaniach S. mimo to wielu z nich zacho-wało się zgodnie z wzorcem grupowym. Jaka zatem byłą jego odpowiedź na zadane pytanie? Według danych Ascha 1/3 w ponad połowie prób badawczych zachowała się konformistycznie. kojarzymy je z przestrzeganiem reguł współżycia społecznego.nie sportu. Asch wprowadził jednak pewne utrudnienie. Badanym studentom pokazywano dwie kartki A i B. M. tzw. tzn. o zamkniętym umyśle.5 cm.

Jakie są przyczyny takiego zróżnicowania orientacji ludzi? Częściowa odpowiedź na to pytanie znajduje się już w tekstach dwu powyższych fragmen-tów. do mądrości ojców i dziadów. D. naukowcy. nigeryjskiej lub dowolnej innej. że ludzie korzystają z dwóch źródeł wiedzy: 1) indywidualnego. inne prezentują k o n f o r m i z m w e w n ę t r z n y. Udowodniono. gdyż normalnie ludzie korzystają z obu źródeł wiedzy. tym samym osłabia presję grupy. Dawanie przewagi źródłom społecznym przyczynia się do nasilenia zachowań konformistycznych i jest to k o n f o r m i z m i n f o r m a c y j n y. młodzież. że poziom konformizmu nie zależy od bezpośredniości kontaktów badanych. a liczba zachowań konformistycznych spada do 10%. Dotyczy ona poznawczych przyczyn konformizmu. Jego wyniki zostały wielokrotnie potwierdzone. przemyślenia i 2) społecznego. Wyobraźmy sobie następującą procedurę eksperymentu: po wypowiedziach pozorantów i osoby badanej wyprowadzamy pozoranta nr 1. gdy uczestnicy przebywają w izolowanych kabinach. Nonkonformiści to ludzie kierujący się własnym rozeznaniem stanu rzeczy. Większość ludzi lokuje się pomiędzy tymi krańcami.W wyniku zabiegu nie będzie już wśród badanych osób instruowanych przez eksperymentatora. o silnej potrzebie sukcesu. nowych doznań i doświadczeń. a w skrajnych przypadkach jako naruszanie świętości. mieszane np. Węzłową kategorią w tych wywodach jest ”przewaga”. z jedną kobietą wśród pozorantów-mężczyzn wywierają słabszą presję. odnoszący sukcesy w przeszłości. Zazwyczaj są to twórcy kultury. są konserwatystami. C a m p b e l l wykazał. występuje u nich pełna interioryzacja zapatrywań grupowych. Na jednym krańcu znajduje się nonkonformizm na drugim konformizm. sprawnie przetwarzający informacje. Wykraczanie poza istniejący stan rzeczy traktują jako dokuczliwość. czwarty w kolejności pozorant mówi prawdę o długości od-cinków. o wysokim ilorazie inteligencji. pozostaje niezmienny i wtedy. Natomiast uznanie wyższości źródła indywidualnego sprzyja nonkonformizmowi. Grupy niejednolite. 3.231 Eksperyment Ascha był wielokrotnie powtarzany i modyfikowany. tzn. Taki człowiek gdzieś na końcu świata zachowuje się tak. nie lubią zmian. T. przekazu tradycyjne-go. a także zwarta nasilają zachowania konformistyczne jednostek. Następnie powtarzamy zabieg z pozorantami nr 2. że trzeba wymiany trzech pokoleń po pozorantach (pokolenie to 8 osobowy zestaw). Najsilniejszą presje wywierają grupy liczące od 3 do 16 osób. Jednak ich wpływ na zachowania ludzi wyraźnie się różnicuje. refleksji. Nonkonformistami najczęściej są ludzie kompetentni. czyli powszechnej wiedzy innych. opinie grupy stają się ich osobistymi opiniami. Czy w tej sytuacji i ewentualnie jak długo pojawiać się będą odpowiedzi konformistyczne? Okazuje się. Niektóre osoby przejawiają k o n f o r m i z m z e w n ę t r z n y. np. Konformiści z kolei są zamiłowani w tradycji. Wiemy z historii jak nieugięcie bronili swych . w innych sytuacjach kierują się własnym rozpoznaniem. Okazało się. by całkowicie zanikły ślady presji grupy. dotyczący trwałości konformizmu. jak w swojej wiosce polskiej. czyli własnego doświadczenia. pragnący postępu społecznego. o wysokiej samoocenie i wysokim statusie. aż do 8-mego. ale uznawanie przewagi któregoś rodzaju wiedzy określa typ orientacji. Te grupy ludzi dokonują zmian w społeczeństwach. pozostawiając osobę naiwną. Podo-bnie grupy niejednomyślne. tzn. Zadziwiająco trwałe są niektóre ślady konformizmu w psychice ludzkiej. poszukujący nowych rozwiązań problemów życia. wybitni politycy-reformatorzy. zorientowani na tworzenie i twórczy. silnie zaangażowani na rzecz bronionego poglądu. a także uzupełniono obraz presji grupy na jednostkę. przywiązani do starych zasad i norm. obiegowych przekonań itp. o wysokim statusie społecznym. zachowują się zgodnie z presją grupy tylko w obecności osób z grupy. że grupa atrakcyjna. tworzy wymiar dwubiegunowy. Interesujący jest wątek. Konformizm jest stopniowalny. nowatorscy. lub pozostając w odległych miastach kontaktują się ze sobą drogą radiową.

nadaje się im niemile brzmiące przezwiska.232 przekonań patriotycznych partyzanci poddani presji hitlerowskich prześladowców. odnoszącego znaczące sukcesy i innych. że dwu pierwszych pozostawiono w spokoju. F r e e d m a n i A. Wyważone stanowisko współczesnej psychologii oddaje tekst w ramce nr 22 Ramka nr 22 „Różnice podatności na wpływy wynikające z płci są nie tylko małe. trzeci uporczywie trwał przy swoim przekonaniu. zgodnie z panującym zwyczajem odwzajem-niamy ukłon. a obawy przed nimi skłania ku konformizmowi. Dewianci są ośmieszani. natomiast cała energia grupy została skierowana na przekonanie pozoranta. gdy grupa wywiera nacisk. naśmiewa się z różnych form zachowania. Skutek był taki. Ich naruszenie pociąga za sobą różnorakie sankcje. w jakim ty podporządkujesz się tej presji (jak np. Znamy z życia codziennego liczne przypadki tego typu. że kobiety są bardziej konformistyczne. Swoistym kuriozum jest konformizm bezrefleksyjny. Trzech pozorantów wprowadzono do grupy osób dyskutujących o rozwiązaniu problemu X. W każdej grupie społecznej występują oczekiwania przestrzegania określonych norm zachowania. która nigdy nie kłamie”. a lęk przed ośmieszeniem jest bardzo intensywny. Drugą grupę przyczyn zachowań konformistycznych stanowią emocje. idącej tuż za nami. przejawiający się w automatycznym podporządkowaniu normom społecznym. Również emocje pozytywne skłaniają do zachowań konformistycznych. przyspieszona akcja serca i inne). pod wpływem działania autorytetu o wysokim prestiżu. nieprzyjemny. a więc nie narusza istotnej normy społecznej. a takich ludzie nie lubią. konsekwentnie wykluczając nawet zasłużonych odmieńców. Jeden z wprowadzonych natychmiast zaakceptował propozycję grupy. Dane te wskazują. Ludzie chętnie zachowują się zgodnie z życzeniami osób lubianych i atrakcyjnych. Ludzie z reguły unikają kontaktów z osobami różniącymi się od nich. Są to głownie obawy i lęki różnej intensywności. że lęk przed sankcją grupy jest jedną z przyczyn zachowań konformistycznych. że odmieńcom. uznania. wywołują tym samym u nich dokuczliwy stan deprywacji społecznej. Eagly (1987) i Becker(1986) wykazali. Tradycyjnie sądzono. wywołujący napięcie nerwowe i fizjologiczne (pocenie się. w badaniach . jest podstawą wysokiej samooceny i samozadowolenia. outsiderom grupa przydziela trudne lub nieprzyjemne zadania do wykonania. na ulicy ktoś nam się kłania. że „Jestem osobą. N. drugi początkowo krytycznie nastawiony. Nonkonformizm słabnie w sytuacjach wieloznacznych lub nieokreślonych. I jest to jedna z bardziej dokuczliwych kar społecznych. który nie podzielił zapatrywań grypowych. Interesujących ilustracji i dowodów na rzecz tej tezy znajdzie Czytelnik w pacach S. Znalazł się on w położeniu dewianta. S. a widzowie mogą wprost obserwować stopień. że nie był to znajomy. D o o b na podstawie podobnego eksperymentu wykazali. M i l g r a m a. że różnice w zależności od płci najczęściej ujawniają się wtedy. Czasami np. zasychanie w ustach. L. a jego ukłon był skierowany do osoby. natomiast do nagród proponuje osoby prawomyślne. gdyż pragną ich aprobaty. J. dopiero później uświadamiamy sobie. Zachowania konformistyczne jednostki bywają źródłem dumy. przedstawiających badanie norm obowiązujących w kolejkach lub dotyczących zachowań w wagonach metra nowojorskiego. po paru dodatkowych argumentach zmienił zdanie i zgodził się z grupą. odmieńca. Odczuwają to osoby „atakowane” jako stan dokuczliwy. Świadomość tego. Długotrwały spór wśród naukowców i zwykłych śmiertelników dotyczył wpływu płci na konformizm. S c h a c h t e r w jednym ze swych eksperymentów ukazał mechanizm ich pojawiania się i intensyfikacji. zwanemu k o n f o r m i z m e m n o r m a t y w n y m. ale zależą też od typu wywieranej na ludzi presji społecznej.

gdy słuchamy. mając na myśli podział według określonego kryterium na przeciwstawne ugrupowania. Jeżeli nastawienia nie były bardzo zróżnicowana. Wilson. Na ten rodzaj nacisku społecznego kobiety istotnie częściej reagują konformistycznie niż mężczyźni. W sytuacjach tego rodzaju różnice pomiędzy kobietami i mężczyznami dotyczące ich podatności na wpływy właściwie znikają. mężczyzn natomiast-by byli niezależni w obliczu bezpośredniego nacisku społecznego. to pod wpływem wymiany zdań w grupie podejmą decyzje bardziej ostrożną niż ta. że wielkość różnic związanych z płcią jest stosunkowo niewielka”. że proces taki przebiega względnie szybko i parokrotna wymiana zdań i następuje zbliżenie zapatrywań. Występuje wtedy tzw. kiedy inna osoba wygłasza mowę o treści sprzecznej z naszym punktem widzenia.233 Ascha. Aronson. źle zaprojektowanego przedsiębiorstwa niż osoby podejmujące decyzję indywidualnie. Polaryzacja grupowa G l e n W h i t e w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku pokazał. których nas nauczono. to podejmą decyzje grupową o wyższym poziomie ryzyka niż prezentowali indywidualnie na „wejściu”. by były skłonne do zgody i dawały wsparcie innym. którą zamierzali podjąć indywidualnie. kiedy każdy może zobaczyć. N. czy zachowujemy się konformistycznie czy nie. Te dwa rozumienia polaryzacji grupowej nie pokrywają zakresowo. R. mówi się np. jak reagują. Nie można w tym przypadku mówić o błędach wynikających z braku wiedzy. badania nad konformizmem podobne do eksperymentów Ascha). gdy grupę tworzą osoby o różnych nastawieniach wobec sposobu jego rozwiązania lub podjęcia działania. Jeże przed rozpoczęciem pracy w grupie osobnicy są nastawieni na rozwiązania ryzykanckie. M o s c o v i c i i M. w jakim stopniu zgadzamy się z jego argumentami. w których tylko my wiemy. Bardziej skomplikowany problem występuje wtedy. układ dynamiczny. L a t a n e. posługując się stymulacją komputerową wykazał. Tak kształtuje się polaryzacja w sytuacji podobnych nastawień osób uczestniczących w podejmowaniu decyzji. Dzieje się tak na przykład wtedy. że może to wynikać ze społecznych ról mężczyzny i kobiety. bowiem badanymi byli ludzie dobrze przygotowani do rozwiązywania tego rodzaju problemów. ścierania się i uzgadniania opinii. że i mężczyźni. Przyczyny zatem należy upatrywać we właściwościach działalności grupowej. a następnie rozstrzygamy. czy odpowiada tak samo jak reszta badanych). 1997 r. Akert: Psychologia społeczna. serce i umysł. Eagly sądzi. które są właściwe danej płci (np. s.) nazwali to zjawisko p o l a r y z a c j ą g r u p o w ą. S. że kanadyjscy studenci kierunku zarządzania podejmując decyzję grupowo są skłonni przeznaczyć większą sumę pieniędzy na ratowanie upadającego. Zdarzają się jednak pewne sytuacje. W socjologii ten stan zróżnicowania w obrębie całości nazywa się polaryzacja. o polaryzacji społeczeństwa. prezentują zwykle takie zachowania. Wspomniana radykalizacja działa w dwu kierunkach. Zysk i S-ka. Poznań. dość szybko następuje ujednolicenie opinii grupowej. w tajemnicy przed innymi. Trzeba jednak pamiętać. gdzie każdy z uczestników wiedział. co prowadzi do zróżnicowania lub podziału grupy. Cyt. Kobiety uczy się. i kobiety w sytuacjach publicznych. Eagly (1987) sugeruje. Natomiast przy zróżnicowanych nastawieniach dyskusja w grupie radykalizuje zapatrywania opozycyjne. Z a v a l l o n i (1969 r. chociaż . w powstałych tym sposobem subgrupach następuje polaryzacja (radykalizacja) stanowisk. Procesy zachodzące w grupie powodują. 295. T. Jeżeli natomiast rozpoczynając działanie w grupie będą reprezentować nastawienie ostrożne. za E. że decyzje i działanie grupowe są bardziej radykalne niż realizowane pojedynczo.

Polaryzacja grupowa występuje w amerykańskich ławach przysięgłych. Jego doświadczenia zalicza się do grupy 40 badań. zawodu. Innymi słowy w grupie podnosi się wartościowość decyzji lub dziaania. zachowuje się podobnie jak konformista lecz pod wpływem odmiennej motywacji. w którym głos przywódców nie wyznaczałby postępowania obywateli itp. W grupie pojawia się więcej i bardziej zróżnicowanych argumentów niż występuje w świadomości jednostki. Z doświadczeń własnych i z obserwacji potocznych wiemy. urzędnika. Byli to ludzie różnego wieku. w którym nie słuchano by rozkazów przełożonych. jest to. jednak nie bezpośrednio. Zjawisko uległości wobec autorytetu opisał na podstawie interesujących eksperymentów Stanley M i l g r a m. Jaka zatem jest istota zjawiska i jakie cechy je charakteryzują? Posłuszeństwo jest zjawiskiem. jest dążenie członków grupy do podkreślenie różnic pomiędzy grupą własną a grupą (ami) obcą (ymi). W efekcie kształtują się specyficzne opinie grupowe. które zmieniły oblicze psychologii (R. Po przybyciu do laboratorium Uniwersytetu Yale uczestnika eksperymentu spotykał inny . Ostatecznie uczestniczyło w nim 40 osób. Siła grupy w tym przypadku zostaje zcedowana na określoną jednostkę: ojca. a także i to. a poziom jego akceptacji zależy od siły grupy cedującej. Cel badań był jednak zupełnie inny. Jedno-cześnie wiadomo. uwypuklaną w teorii identyfikacji grupowej. uzależnia polaryzacje od siły wartości osiąganych dzięki działaniu grupowemu. Przewaga nakazującego posłusznemu wyko-nanie określonych czynności. R. Trudno sobie wyobrazić wojsko. Osobom takim przypisujemy autorytet. oporu wobec nakazującego.234 występują w nich pewne elementy wspólne. iż niekiedy żądanie posłuszeństwa prowadzi do nieposłuszeństwa. wyksz-tałcenia i płci. Jednostka posłuszna ulega autorytetowi. Jest to forma wpływu grupy na jednostkę drogą perswazji. wybranych z pośród zgłaszających się. organizatora akcji społeczne i innych. P o s ł u s z e ń s t w o. W obu przypadkach na zachowanie osobnika decydujący wpływ wywierają czynniki zewnętrzne. bo oto związki zawodowe mają zupełnie inne poglądy na sprawę płac niż gremia rządowe. zwiększa się między nimi dystans społeczny. W praktyce ma to kapitalne znaczenie. potwierdzoną wielokrotnie w badaniach eksperymentalnych. Jak to się ma do zasady sprawiedliwości?! Jakie są przyczyny polaryzacji grupowej? Specjaliści z dziedziny tej problematyki wskazują na trzy podstawowe. że orzekający po naradach w grupie radykalizują swe sądy o należnej wysokości kary za dokonane przestępstwo. że w niektórych sytuacjach ludzie bywają nadmiernie posłuszni i wykonują polecenia amoralne lub nawet zbrodnicze. ograniczające rolę osobowości „posłusznego”. jest wyrazista. H o c k). Prawidłowością. pojawia się tendencja izolacjonizmu. które ma wiele cech wspólnych z konformizmem. Trzecią przyczyną. że poszukuje się chętnych do udziału w eksperymencie badającym pamięć. urzędnicy ministerstw finansów inaczej „widzą” wysokość podatków niż podatnicy. Nakazujący reprezentuje wobec niego siłę grupy. Ich przebieg przedstawiał się następująco: zamieszczono w prasie ogłoszenie informujące. lecz symbolicznie. szkoły bez posłuszeństwa uczniów wobec nauczycieli. Pierwsza z nich sprowadza się do oddziaływania informacji. a także w naszych zespołach orzekających. państwa. W grupie spolaryzowanej (socjologicznie) albo między grupami spolaryzowanymi (psychologicznie) nasila się rywalizacja. podobnie jak grupy w sytuacji konformizmu. Druga . a w grupach przestępczych lub gangach młodzieżowych kształtują się normy zachowania daleko odbiegające od ogólnie przyjętych w danym społeczeństwie. eksponowana w teorii wartości kulturowych. że posłuszeństwo odgrywa istotną rolę w różnych dziedzinach życia.

Respondenci sądzili. iż mamy do czynienia z artefaktem. że nauczycielem zawsze zostawał przybywający. że mam kłopoty z sercem! Serce mnie boli! Wypuście mnie. w którym na pulpicie stołu miał przyciski do włączania „karzącego” prądu i regulator jego napięcia. że aż 65% procent badanych (26 z grupy 40 uczestników) posłużyło się karą maksymalną. Skala intensywności kary wynosiła od 15 do 450 wolt. by za każdą pomyłkę karać uderzeniem prądu. Dodatkowo na tablicy skali znajdowały się napisy jakościowe. że mniej niż 4% badanych będzie karało ucznia. że wątpiono w trafność metody.235 współuczestnik (w rzeczywistości pozorant. gdy ten przestanie odpowiadać. okazały się zbliżone do otrzymanych w laboratorium uniwersyteckim. proszę! Coś dzieje się z moim sercem! Odmawiam dalszego uczestnictwa. a 80% kontynuowało badania po tym jak uczeń przestał odpowiadać. Polecał brak odpowiedzi traktować jako błąd i karać odpowiednio surowo. niebezpieczne i XXX (groźne?. sprawdzano podłączenie do prądu. asystent eksperymentatora).5%) wystąpiły dopiero przy karze o sile 300 wolt. silne. w hitlerowskich Niemczech jest niemoż-liwa. więc nauczyciel mógł być przekonany. Uwzględniając zarzuty tego typu Milgram przeprowadził badania w pomieszczeniach biurowych zrujnowanej dzielnicy miasta i wyniki. że badani ulegli magii laboratorium naukowego oraz przekonaniu. jak silnie działa na badanych autorytet i jak intensywnymi karami posłużą się badani pod wpływem nacisku autorytetu. natomiast nauczyciel przechodził do przyległego pokoju. że błędy ucznia są zupełnie naturalne. Celem badania miało być sprawdzenie zapamiętania skojarzeń par słów. Uczeń. Losowanie było tak przygotowane. Sceptycyzm wobec omawianych rezultatów wynikał również z przekonania Amerykanów. Gdyby nie to oczarowanie zachowali by się inaczej. że jest chory na serce i nie znosi uderzeń prądem. przeznaczonym dla niego. mimo obskurnego otoczenia. Mówiono. czego żąda od nauczycieli. Rezultaty eksperymentu były rażąco niezgodne z przewidywaniami i były zupełnym zaskoczeniem. a po uderzeniu 150 wolt wołał: „Już wystarczy! Wypuście mnie! Mówiłem. mającego określić który z nich będzie „nauczycielem” a który „uczniem”. że przedmiotem badania będzie wpływ karania na eliminowanie błędów w uczeniu się. lecz nauczyciel otrzymywał odpowiedzi i sygnały o zachowaniu „uczącego się” z taśmy. Czytelnik już zapewne domyśla się. Następnie prowadzący badania dokonywał losowania. Prowadzono go do pokoju ucznia (nauczyciel nie miał widzieć objawów cielesnych karania). W końcu uczeń przestał odpowiadać. taka jaka miała miejsce np. że są oni narodem racjonalnym. że eksperymentator wszystko przemyślał i wie. Przed ogłoszeniem wyników pytał Milgram psychiatrów i studentów psychologii o to jakie przewidują wyniki. ciąg słowny był długi. zostawał w pomieszczeniu. I jedynym celem badania było poznanie tego. Rezultaty były tak szokujące. intensywne. Wypuście mnie!” Mimo protestów i krzyków ucznia prowadzący badania nakazywał dalsze i coraz ostrzejsze karanie. Okazało się. a tylko 0. śmiertelne?). zgodnie z normami społecznymi. Od nauczyciela eksperymentator wymagał. że nie karano realnego ucznia. Instrukcja i zalecenia eksperymentatora zachęcały do stosowania surowych kar i intensyfikowania ich po każdym kolejnym błędzie ucznia. zbiorowością jednostek odpowiedzialnych i że u nich uleg-łość wobec autorytetu. Duma . jej poziom intensywności wzrastał ze szczebla na szczebel o 15 wolt. a za kolejną jeszcze silniejszym szokiem. nagranej według schematu eksperymentu. Karę można było stopniować. od którego przybysz dowiadywał się. pokazywano podłączenie elektrod do ciała ucznia. Po dojściu do kary o sile 120 wolt uczeń sygnalizował odczucie bólu. sugerowano. przedstawiające działanie prądu jako słabe. Pierwsze odmowy (5 osób=12.01% procenta użyje kar maksymalnych. mimo protestów. Po tym zabiegu zaznajamiano badanego z urządzeniem do karania.

Pierwszych R. nieposłuszeństwo. Siła oporu u „kozłów” niekiedy bywa tak duża. Wynika z tego. Po dwudziestu minutach pozostał z niego drżący i jąkający się wrak. że pierwotnie otrzymane dane pokrywają się ze współczesnymi. nacisk na realizację zachowania narzucanego. Informacje o tym problemie znajdzie Czytelnik w następnym rozdziale. który wszedł do laboratorium uśmiechnięty i pewny siebie. Natomiast „owieczki” szybko ulegają wpływom autorytetów.W. że nawet „kozły” pod jego wpływem zatracają osobowościową regulację zachowania? Za drugą interpretacją przemawia spostrzeżenie Milgrama.D o w d). Jeżeli spojrzymy na wyniki eksperymentu Milgrama z punktu widzenia teorii reaktancji. modyfikując odpowiednio ich schematy. gdy polecał je asystent lub inny uczestnik sesji badawczej.236 narodowa uniemożliwiała przyjęcie informacji naruszających pozytywny obraz własnej grupy narodowej.p o d p o r z ą d k o w a n i e (submisja). to obserwuje się narastanie oporu. Ale . a eliminują „kozłów”. Również nie są mu znane żadne badania empiryczne. zgodnie z którą ograniczenie swobody. R u b a c k). że relacje interpersonalne układają się w dwu ortogonalnych płaszczyznach (dymensjach): 1) m i ł o ś ć – n i e n a w i ś ć i 2) d o m i n a c j a . Liczne badania potwierdziły ten fakt. Ujmując rzecz bardziej fachowo powiemy. Ich rozpiętość wyznaczają bieguny od miłości do nienawiści. czy też presja autorytetu jest tak silna. C i a l d i n i nazywa „kozłami”. od ubóstwiania po deprecjację innych. Większość. Poziom reaktancji jest właściwością subiektywną. to pojawia się interesujące pytanie: dlaczego wśród „nauczycieli” było tak mało „kozłów”? Czy dlatego. Zakazana możliwość jawi się bardziej atrakcyjną.. Problemy jednostka-jednostka są równie bogate i różnorodne jak grupa-jednostka. II. np. drugich „owieczkami”. Również nie stosowano kar wtedy. nakazujący przyśpieszenie jazdy. stojący na wysokim szczeblu drabiny prestiżu społecznego. W serii eksperymentów. Jeżeli np. ze opisywane zachowania nauczycieli występuje t y l k o p o d w p ł y w e m a u t o r y t e t u prowadzącego badania. R. form relacji międzyosobniczych sprowadza się do działania tych sił. niekiedy maskowane i ubierane w szaty zwodnicze.” Niestety. Taką zapewnia kierujący badaniami.. jeżeli nie wszystkie. B r e h m opracował t e -o r i ę r e a k t a n c j i. Jeżeli zwiększa się nacisk na akceptację określonej postawy lub podjęcie nakazanego zachowania. że motywem uległości wobec autorytetu jest chęć uzyskania aprobaty społecznej. kierowcy słysząc sygnał klaksonu. Milgramowi zarzucano również to. nie uderzano prądem. Tymczasem również badania powtórzone po 20-tu latach od pierwszego eksperymentu pokazują. Z tego też powodu przywódcy różnych sekt i kościołów chętnie rekrutują i włączają do swych szeregów „owieczki”. że odrzucają oni nawet zalecenia lekarzy (E. że stosowaną procedurą badawczą naruszył normy moralności i mógł spowodować niekorzystne zmiany zdrowotne u osób badanych. wywołuje efekt przeciwny. piszącemu te słowa nie jest znana osobowość biznesmena i nie wiadomo czy należy on do „kozłów”. J. R e l a c j e m i ę d z y o s o b n i c z e. Są one niekiedy jednoznacznie wyraziste. Przeciwieństwem posłuszeństwa jest opór. poczynione w czasie trwania eksperymentu: „Obserwowałem dojrzałego i początkowo zrównoważonego biznesmena. o karanie prosił sam uczeń. dają się powodować sobą. u jednych osób jest wysoki u innych niski. od zachowań pomocnych po agresję i zabójstwa. czy do „owieczek”. że w społeczeństwach „owieczki” stanowią 65% populacji i grupa badanych Milgrama odzwierciedla ten stan rzeczy. T. dotyczące wpływu autorytetu na zachowania „kozłów”. Milgram udowodnił. z reguły zwalniają demonstrując niechęć do uległości (B. a nie gwarantują asystenci i koledzy badanych. bliski załamania nerwowego .

J. Skojarzenie zostało zakodowane i jest przekazywane z pokolenia na pokolenie. Jedną z nich jest miłość dwu osób płci odmiennej. Miłość rodzicielska. W y m i a r m i ł o ś ć – n i e n a w i ś ć.T r i v e r s utrzymują. Uczucie to ma uwarunkowanie zarówno biologiczne jak i kulturowe. że bardziej potrze-bujemy pewności. poświęcania dla partnera i inne. to B również żywi podobne uczucie do A. zachowań pomocnych (Epikur powiadał. akceptacji odrębności partnera.237 zawsze odgrywają istotną rolę.in. Ta wielowymiarowość i wielowarstwowość czyni problematykę interesującą. Jednym z czynników kształtujących relacje interpersonalne jest s y m p a t i a w z a j e m n a. a to tworzyło dobry nastrój. Istnieje wiele powodów kształtowania się bliskich związków międzyosbniczych. W e b e r. Kanadyjski badacz J. Nadają im status uczuć przypisanych. Jednak dominującą rolę odgrywa w nim pociąg seksualny. M i ł o ś ć i s y m p a t i a w s t o s u n k a c h m i ę d z y l u d z k i c h. W naszej kulturze dziecko pozostaje pod przemożnym wpływem matki. L e a r y F. spontaniczności. Łączenie się w grupy zwiększało prawdopodobieństwo przetrwania i zaspokojenia podstawowych potrzeb. Th. Jednostki w nią zaangażowane nie tylko doznają emocji pozytywnych. Miłość rodzicielska. są one znaczącą siłą społeczną i wyraźnie wpływają na intensywność i trwałość uczuć tego typu. chęć ciągłego przebywania z sobą. wolna od wpływu czynnika seksualnego. m. braterska lub siostrzana. Jakie czynniki wpływają na pojawianie się sympatii między ludźmi? Wielu psychologów. szacunku wobec niego i uznania jego ważnej roli w istniejącej relacji.in. ale są także kultury. pozytywny stan uczuciowy. bliskość psychiczna i fizyczna. w diadzie ukierunkowanie ma charakter zwrotny. bywa równie silna i trwała. Ten punkt widzenia tłumaczy genezę miłości w ogóle. autentyczności zachowania. W życiu występują liczne formy sympatii wzajemnej. Relacje ukształtowane pod wpływem miłości charakteryzuje intymność. Psychologa społecznego interesują zarówno formy takich powiązań jaki i przyczyny ich powstawania. silna więź wzajemna. Przyjaciół się wybiera. M. jednak nie będzie to określenie wyczerpujące. R. np. że przyjaźń wymaga otwartości i szczerości wobec partnera. co podkreślają m. T forma sympatii wzajemnej podlega daleko idącej regulacji społecznej. W układzie wzajemności. Jeżeli osoba A darzy sympatią osobę B. jest to akt dwustronny. Osoba przyjaciela musi spełniać szereg oczekiwań. że sympatia jest efektem działania ewolucyjnie utrwalonego mechanizmu. bowiem sympatia wzajemna jest formą relacji międzyosobniczej. P r a t t o i inni. a nawet trwalsza od miłości zakochanych. Można ją scharakteryzować w kategoriach technicznych jako uczucie pozytywne. a nawet intrygującą. że pomoc otrzymamy niż samej pomocy). ale także je ukierunkowują na wybrane osoby. w których obowiązek opieki nad nowonarodzonym powierza się ojcu. dziecka do rodziców i między rodzeń-stwem nakazują normy systemu pokrewieństwa. L. podobnie liczne prowadzą do wzajemnej niechęci lub wrogości. jest środkiem do zapewnienia trwania gatunkowego i jednocześnie wynika z upodobań i gustów ukształtowanych kulturowo. lecz istota pozostaje ta sama. W układach większych od diady relacje są bardziej skomplikowane. lecz nie wyjaśnia przyczyn jej pojawiania się w konkretnych . Tym samym określają specyfikę danej relacji. wybierający i wybrany jednocześnie decydują o wzajemnej relacji. Przyjaźń między ludźmi jest kolejną odmianą sympatii wzajemnej. La G a i p a utrzymuje.

a rzadko oglądamy swoje fotografie. S c h a c h t e r a i K. Już w starożytności mówiono.ś c i s p r z y j a j ą n a w i ą z a n i u s y m p a t i i t y l k o w t e d y. S.M o r e l a n d i inni. Częstotliwość ekspozycji osób lub obiektów nasila sympatię i przywiązanie do nich. np. wykazały. B l a c k a. K a l i c k). Przekonywująco ukazali to zjawisko m. Aż 41% przyjaźni nawiązano między najbliższymi sąsiadami. K u n d a. Jest to sytuacja podobna do poszukiwania wyjaśnienia zjawiska. Tak zwani ludzie przeciętni. że spotyka się przyjaciół zamiesz-kałych w odległych od siebie miejscowościach. z 10-ma mieszkaniami każdy (pięć na każdym poziomie) i zasiedlanymi losowo zgłaszającymi się lokatorami. np. Oprócz czynników związanych z „kompleksem bliskości” na sympatię wzajemną wpływa wiele innych przyczyn. dzielnicy miasta. ale najczęściej nić sympatii łączy sąsiadów z bloku. prowadzone na osiedlu Westgate West. Nawet bardziej lubimy nasz lustrzany obraz niż rzeczywisty. z osobami bliskiego otoczenia spotykamy się częściej niż z pozostałymi.głosi znana maksyma. W tym kontekście pojawia się pytanie: w jaki sposób odległość fizyczna oddziałuje na proces psychiczny kształtowania się sympatii między ludźmi? Mała odległość fizyczna zwiększa dostępność wzajemną. współpracownicy z fabryki lub biura. Pamiętać jednak należy o tym. Po drugie. bo siebie często widzimy w lustrze. Bardziej lubimy te litery alfabetu. z którymi najczęściej się stykamy. ulicy. Po trzecie. że r ó ż n e s y t u a c j e i e l e m e n t y r z e c z y w i s t o. dobierają partnerów życiowych i nawiązują przyjaźnie z ludźmi najbliższego otoczenia społecznego. przewidujemy. chociaż obie są do siebie podobne pod wieloma względami. co wykazali R. że najbardziej pożądanymi cechami kandydata na . np. dlaczego zakochaliśmy w osobie X a nie Y. Studenci amerykańscy.wtedy wyjaśniający też sięga po informację najłatwiej dostępną (A. Po czwarte. że nasze kontakty z osobami bliskiego otoczenia będą trwały przez pewien okres czasu. że przyjazne kontakty częściej nawiązywano między lokatorami przyległych mieszkań.238 przypadkach. A przewidywanie takie usposabia przychylnie wobec partnera przyszłych spotkań. specjalistów z zakresu problematyki międzynarodowej. którą kocham. F e s t i n g e r a. nasze inicjały. Jedną z nich jest w y g l ą d z e w n ę t r z n y. jaki przeprowadziłem w latach 70-tych wśród studentek prawa i psychologii UAM pokazały. koledzy z klasy szkolnej lub grupy studenckiej. g d y s t a n e m w y j ś c i o w y m n i e j e s t u c z u c i e n i e c h ę c i l u b n i e n a w i ś c i. Pozdrowienia lub zwrot grzecznościowy „Jak leci?” wpływają na pozytywne postrzeganie osoby spotykanej. Działa tu prawo d y s t a n s u f u n k c j o n a l n e g o. L . Z a j o n c. że odległości pomiędzy wejściami do poszczególnych mieszkań były niewielkie (wahały się od 7 do 25 m. Jednym z nich jest bliskość przestrzenna. R. Stwierdzenie to nie dotyczy ludzi mobilnych.) zadziałało prawo dystansu funkcjonalnego. F. jak to wykazują badania socjologów. cieszące się większym wzięciem są te. K l e i n i Z. M. że „Uroda jest więcej warta niż list polecający”. oceniający urodę kobiet przedstawionych na fotografiach z przed i po operacji plastycznej. Człowiek potrzebuje kontaktów z innymi (potrzeba afiliacji) i chcąc je nawiązać zwraca się przede wszystkim do najbliższego otoczenia. że łatwiej kultywować przyjaźń lub spotkać obiekt miłości w bliskim otoczeniu niż w obcym mieście lub innym kraju. in. Wyniki sondażu. B o r n s t e i n. stwierdzili. R. Badania L. "Kiedy nie jestem blisko tej. Mogą to być sąsiedzi. że bardziej sympatyczne. biznesmenów lub dziennikarzy. 22% z zamieszkałymi o jeden lokal dalej.T v e r s k y). które przedstawiały zdjęcia po operacji (M. kocham tę. spotykając się często ludzie dostarczają wzajemnej gratyfikacji. zabudowanym 17-ma dwukondygnacyjnymi domami. która jest blisko”. a 10% z pozostałymi lokatorami. Mimo. Wyjaśniając podobne problemy psychologowie społeczni wskazują na kilka czynników-przyczyn takowych wyborów. Rzecz jasna. pociągające. co znaczy. W.

wizjoner. ze urodzie towarzyszą takie cechy jak mądrość. Działając razem osoby te świetnie uzupełniają się i tworzą na tej podstawie więź przyjaźni. Pozytyny streotyp zawodowy rzutuje na ocenę innych cech. Poza ta grupą pozostają małżeństwa zawierane pod wpływem innych motywów. że około 70 % małżeństw tworzą osoby podobne do siebie. a w innych z komplementarności potrzeb. Ludzie kulturalni lgną do kulturalnych. Sądzą. sędziowie wymierzają przystojnym lub urodziwym przestępcom niższe wyroki. że przeciwieństwa przyciągają się. znamiona. że niektórzy ludzie maja komplementarne cechy osobowości i stwierdza się. sprawność i inne. Działa ona np. Pasażerowie z reguły unikali zajmowania miejsca obok szpetnej osoby. konieczności i wielu innych. Również lubimy osoby.239 męża są:1) uroda. Jakby dopełnieniem powyższych informacji są wyniki badań V. W czasie podróży pociągiem jazda do tej samej miejscowości może stać się powodem wyróżnienia osoby o podobnym punkcie docelowym jazdy. prostaczkowie najlepiej się czują wśród swoich. którzy nas lubią. czyli promieniowania jednaj cechy na całą strukturę osobowości. Uwidocznione wskaźniki procentowe odnoszą się jedynie do tych małżeństw. trudno zazwyczaj uwierzyć. Szacuje się. czyli komplementarność. które lubią tych. a jego podwładny ma cechy dobrego organizatora i wykonawcy. prezentują podobne postawy. Ludzie stereotypowo przypisują osobom o pięknym wyglądzie inne pozytywne cechy. Nie jest to jednak naruszenie zasad logiki. również różne elementy sytuacyjne mogą wpływać na spostrzeganie podobieństwa. Piękny wygląd zjednuje sympatię i ułatwia życie. katolicy i Muzułma-nie bardziej lubią współwyznawców niż osoby innej religii. w sytuacji gdy szefem instytucji jest człowiek pomysłowy. Nie tylko te istotne cechy psychiczne mają ważkie znaczenie w tej kwestii. postaw czy interesów. Jeżeli zarówno podobieństwo jak i przeciwieństwa. urzędnicy chętniej załatwiają sprawy osobom „o gładkich licach”. Ludziom np. że dany ksiądz jest kłamcą lub prawnik złodziejem. gdyż w niektórych przypadkach sympatia między ludźmi wynika z podobieństwa. pozostałe dobierają się na zasadzie komplementarności. H u s t o n a i R. B u l l a. Przyjaciele. lecz nie ma zdolności dostrzegania celów działania grupowego. kochający się małżonkowie bardzo często prezentują podobne zapatrywania na wiele kwestii. malowali siniaki) i jeżdżąc z nią obserwowali zachowania ludzi w kolejce miejskiej. których my lubimy. Podobne wyniki otrzymała M. ale słaby wykonawca. 3) mądrość. wpływają na pojawianie się sympatii. Charakteryzowali oni osobę na oszpeconą (rysowali na twarzy blizny. Jest to efekt aureoli. niektóre małżeństwa funkcjonują dosko-nale dzięki wzajemnemu dopełnianiu. to może zrodzić się u Czytelnika odczucie sprzeczności informacji. Francuzi Francuzów. Liczne badania pokazują. P o d o b i e ń s t w o osoby postrzeganej do nas często staje się powodem naszej sympatii do niej. Polacy lubią Polaków. Efekt podobieństwa jest wyraźnie widoczny w przypadkach wielu wspólnych cech charakteryzujących osoby. że uzupełniające się cechy często wpływają na kształtowanie się przyjaźni lub tylko sympatii wzajemnej. których partnerzy kierowali się motywami podobieństwa lub dopełniania. że nauczyciele wyżej oceniają dzieci ładnie wyglądające. Lubimy tych ludzi. . Mądrość ludowa głosi. przeprowadzone w szkockim Glasgow. T y s z k o w a badając ustosunkowanie do inwalidów. np. namowy. Relacje te da się wyinterpretować jako specyficzne odmiany podobieństwa tonacji uczuciowej lub ukierunkowania uczuć. którzy pracując w rolnictwie ulegli wypadkowi deformującemu wygląd twarzy. 2) bogactwo. interesu. Prawidłowość tę nazywa się z a s a d ą k o m p l e m e n t a r n o ś c i. dobro. Podobnie. zainteresowania i upodobania. W psychologii powiada się.

bowiem umożliwia „pławienie się w jej blasku”. obiekt marzeń i pragnień wielu ludzi nadają posiadaczom grubego portfela niekiedy wyjątkowej atrakcyjności. Niezbędna jest wtedy pomoc innych ludzi. S e a r s) Sympatia do określonej osoby może być jej własną. a już zaistniałe osłabia i cywilizuje. a innych u przedstawiciela postmodernizmu. Ludzi lubią i cenią pewne cechy osobowe. Dwie np. Osoby tak określane nie tyle wzbudzają uczucie zaliczane go kategorii „miłość”. O. Zestaw pożądanych cech ulega pewnym modyfikacjom wraz ze zmianą wyobrażeń o istocie człowieka. podziwiać siebie. a jacy mniej skłonni .240 Jeżeli podobieństwo i komplementarność występują obok siebie jako siły konkurencyjne. 3) zasób informacji. osoby skłonne do świadczenia usług i umiejące je realizować są szczególnie atrakcyjne dla osób o niezaspokojonych potrzebach osobistych. 5) usługi. jeżeli ktoś je pielęgnuje i ujawnia zyskuje tym samym sympatie innych. ludzie o bogatym zasobie informacji są użyteczni. ich brak lub odrzucenie wywołuje równie silne emocje negatywne (B. innych właściwości oczekiwano u osobnika epoki wiktoriańskiej. Człowiek na ulicy może doznać ataku serca. małżonków w układzie partnerskim. W innych okolicznościach może ucierpieć z powodu działania nieprzyjaznych sił natury. Z a c h o w a n i a p o m o c n e. właśnie one określają walory osoby atrakcyjnej. zdolności społeczne i inne. dobierają się według kryterium podobieństwa. Do grupy najwyżej cenionych cech zaliczamy sprawiedliwość. Będzie to przypadek atrakcyjności wzajemnej. pośliznąć i skaleczyć. L. niektórym osobom publicznych przypisujemy cechę atrakcyjności. uwielbienie. wpływa także na sposoby i skuteczność działania. przyjaciół. lubienie. oczywiście. a jednocześnie nie tworzyć pary przyjaciół lub zakochanych. kojarzący się z poczuciem bezpieczeństwa i niezależności. cech charakteru. a kiedy drugim. pogodę ducha. albo stać się ofiarą złodzieja lub zbrodniczego napadu. Atrakcyjność interpersonalna może ujawnić się w układzie sympatii wzajemnej lub przybrać formę sympatii jednostronnej. zdolność i umiejętność osoby obdarzania innych miłością i ciepłem we wszystkich czasach i we wszystkich kulturach była wysoko ceniona. np. Są to: 1) miłość. której je przypisujemy. Jeżeli role wymagają odmiennych zdolności. F o a i U. jacht. uczestników imprez zabawowych. to uzasadnionym staje się pytanie o to kiedy ludzie kierują się pierwszym. Atrakcyjność jednostronna może ujawnić się nawet wobec osoby nieznajomej. szczerość (cechy moralne). W o j c i s z k e) Interesującą odmianą sympatii jest a t r a k c y j n o ś ć człowieka. wygód i władzy. M. osoba o wysokim statusie jest atrakcyjną ze względu na prestiż. środek zapewniający dostępność do wielu dóbr. Stosunki między ludźmi zabarwia tonacją życzliwości. służą informacjami praktycznymi. uczciwość. prawdomówność. zaspakajają głód wiedzy. W życiu codziennym zdarzają się rozmaite sytuacje zagrożenia. towarzyszą uczucia ciepłe. J. C a r l s m i t h. ale także poczucie humoru. co podziw. czar. Sympatia w relacjach między ludźmi nie sprowadza się jedynie do przeżyć emocjonalnych.„zasługą”. 6) pieniądze. dacza na wybrzeżu ciepłego morza itp dodają atrakcyjności posiadaczowi jako że ludzie pragną współkorzystać z dóbr tego rodzaju. ale brakuje w tym pierwiastka osobistego. Czy chętnie udzielają oni takiej pomocy? Od czego ona zależy? Jacy ludzie są bardziej. 4) dobra typu samochód. osoby mogą być atrakcyjne wzajemnie. Podziwianiu. realizuję się dobór uzupełniający (J. Prawidłowość jest taka: jeżeli ludzie pełnią podobne role. jaki roztacza wokół swojej osoby. Zdaniem E. D. Atrakcyjność jest następstwem naszej oceny określonych walorów osoby. że nigdy nie spotkaliśmy ich osobiście. Ujawnienie zestawu cech pożądanych wzbudza silne emocje dodatnie. Kontakt z nią jest pożądany. Pozwala zapobiegać napięciom interpersonalnym. F r e e d m a n. wobec osoby jedynie atrakcyjnej utrzymuje się zazwyczaj pewien dystans. mimo to. F o a . twórców teorii zasobów. 2) status. zachwyt. żywić wzajemne uznanie.

Mamy szewski poniedziałek (szewc pijaczyna). bez osobistego rozpoznania. Okazuje się.kochliwych. Poznajmy niektóre z nich. Zachowania pomocne zależą od wielu czynników sytuacyjnych i osobowościowych. Rosjan. wcześniej doznana pomoc ze strony innych (działa zgeneralizowana zasada wzajemności). powodujące jedynie unikanie osoby nie lubianej lub agresję na poziomie czynnej destrukcji. Decyzja udzielenia pomocy jest wynikiem skomplikowa-nego splotu tych czynników. Włochów. silne poczucie odpowiedzialności. badania których zainicjowali B. jeżeli widzą oznaki „słabości”. Z tym uzupełnieniem. laskę inwalidy. np. ale także niechętne. Jednym z łagodnych objawów niechęci wobec innych są s t e r e o t y p y. N i e c h ę ć i n i e n a w i ś ć w s t o s u n k a c h m i ę d z y l u d z k i c h. amerykańscy studenci nie pomagają zbierać przypadkowo upuszczonych ulotek wyborczych. Przyczyny nie udzielania pomocy jak i motywy zachowań pomocnych okazały się tak samo skomplikowane jak wiele innych zjawisk psychologicznych. Stereotypy mianowicie stanowią w niektórych przypadkach podstawę dyskryminacji. L a t a n e i J. że rodzice są bardziej skłonni udzielać pomocy dzieciom niż dzieci rodzicom. zachłanność księży. przejawiającą się na poziomie zachowania jako przyznawanie kobietom niższego niż mężczyznom wynagrodzenia za taką samą pracę. bliźniacy są bardziej altruistyczni wobec siebie niż tzw. jeżeli zachęcają one do głosowania na kandydata nie akceptowanej przez nich partii. Poznawczo są to uproszczone i schematyczne wyobrażenia osoby. Ludzie żywią wobec siebie nie tylko uczucia przyjazne. Również na większe prawdopodobieństwo pomocy mogą liczyć osoby bliskie. normalne rodzeństwo. zawodo-wych. a większość stereotypów narodowych.tchórzliwych. gdy udzielnie pomocy wiąże się z ryzykiem. Formy występowania uczuć nienawiści oraz przyczyny je warunkujące były przedmiotem licznych badań psychologicznych. regionalnych wyraża niechęć powodowaną jakąś cechą ludzi traktowanych stereotypowo. Francuzów. nie chcą rozmieniać pieniędzy osobom. gdy w pobliży znajdują się oficjalne służby. z olbrzymią przewagą zabarwienia negatywnego nad pozytywnym. Jedna z nich ma ścisły związek z wyżej omawianą problematyką sympatii. które noszą koszulki z napisem „Popieram gejów”. a nie okazują chęci pomocy niepodobnym do nich. dobry nastrój. Stereotyp kobiety jako pracownika mniej wartościowego niż mężczyzna wyraźnie wskazuje z kolei na inną właściwość tego zjawiska. Niemców określamy jako butnych. Do nielicznych wyjątków stereotypu pozytywnego należy „Anglik gentelman”. Szanse uzyskania pomocy maleją. Sformułowania te wskazują na występowanie nieuprawnionej generalizacji. M. podobnie jak pierwsze. Są one przy tym zabarwione emocjonalnie. Ostatnie. przypisywanie cech niektórych jednostek grupom i charakteryzowania jednostek na podstawie istniejącego wyobrażenia grupy. unaoczniony przykład innych. gdy wzrasta ilość obserwatorów zagrożenia ( jeden świadek nie może oglądać się na innych). zielony liść na szybie samochodu i inne.241 do udzielania pomocy? Te i inne problemy kryją się pod hasłem zachowania po mocne. że ludzie chętniej pomagają osobom podobnym do nich. Szkoccy sprzedawcy np. np. zobowiązane go udzielania pomocy. przekupstwo urzędników. krętactwo prawników. topografii lotniska. D a r l e y. Dla wygody narracji nazwijmy je ogólnie nienawiścią.prostackich itd. Niekiedy . gdy pojawia się niepewność co do natury zdarzenia. Takiemu zachowaniu sprzyja znajomość terenu. utrwalone w naszym umyśle pośrednio. Ludzie chętniej udzielają pomocy. w Polsce można było obserwować rozmaite objawy niechęci do kupujących skandalizujący tygodnik „Nie” i samego tygodnika. bywają różnej intensywności.

Przykładem może tu służyć słynny przesąd o „szlachetnym dzikim”. sformułowany na podstawie powierzchownych przekazów marynarskich. Jaka doza niechęci kryje się za takimi sformułowaniami. przyczynili się do powstania mniemania. staje się zagrożeniem życia osób z grup społecznie słabszych. Stereotyp i uprzedzenie przyswoili oni z opisów dawnych zachowań janczarów i innych wojowników armii tureckiej. nietrafna interpretacja prowadzą do postaw tego typu. religijnie. Jednak jest ono bardziej złożone i wielowątkowe niż te ostatnie. A l l p o r t. Powoduje tendencyjność. W USA przesądy rasowe (Murzyni leniwi. Deprecjacja ideowa tych grup pozbawiała je moralnych podstaw walki o równe traktowanie z grupami uprzywilejowanymi. J a h o d a. Zazwyczaj uprzedzenie utożsamia się z wrogą bądź negatywną postawą wobec jednostek lub grupy ludzi. ale kształtuje emocje tych. co dało asumpt do twierdzenia o ich powszechnym lenistwie. niezaspokojonymi potrzebami mas ludowych. o zróżnicowanym statusie społeczny i dostępie do dóbr oraz zaszczytów. Mimo istnienia wielu aspektów ekonomicznej funkcji uprzedzeń byłoby wielkim uproszczeniem pomijanie innych właściwości tego zjawiska W jednej z teorii uprzedzeń mówi się o „zasłużonej reputacji” jako podłożu uprzedzeń. brakiem nadziei na lepsze życie i innymi. autor pracy pt. odporną na zmiany. którzy je poznają. Mylne spostrzeżenie. niechlujni) i etniczne (imigranci niewykształceni. Z a w a d z k i) Zgodnie z tym tokiem myślenia proces kształtowania uprzedzeń inicjują przedstawiciele grupy (obiektu przesądu). Rousseau’a w krytyce społeczeństwa uprzemysłowionego. nie domagają się praw do kształcenia. gonionych do ciężkiej pracy starało się od niej „wykręcić”. opartą na niepewnych lub fałszywych przesłankach. o negatywnym zabarwieniu emocjonalnym. Częstotliwość występowania uprzedzeń wzrasta w społecznościach zróżnicowanych etnicz-nie. przypisywanie przyczyn zjawiskom społecznym. W sytuacjach . Niektórzy Polacy. Niektóre uprzedzenia są przyswajane przez dzieci i młodzież w procesie akulturacji. błędami pamięci. albo stronniczość w postrzeganiu przyczyn. których interesom służą. Niektóre osoby nie wpuszczą X-a do mieszkania tylko dlatego. religijna w Irlandii czy polityczna w Turcji przybiera postać intensywnej nienawiści. Wielu Murzynów. Uprzedzenia są bowiem ideowym instrumentem walki o ekonomiczny interes grupowy. Uprzedzenia pojawiają się niekiedy jako wynik błędu poznawczego. magią myśleniem alogicznym. E. typowym dla nich. akceptującą zasadę nierówności społeczno-ekonomicznej. obyczajowo. J. którzy praktycznie doświadczyli dyskryminującego działania uprzedzeń.242 dyskryminacja np. Godzą się oni na wykonywanie gorszej pracy. wykorzystany przez J.(B. bo „rudy jest wredny”. że „Polak to złodziej”. tępi) służyły zapewnieniu taniej siły roboczej. kradnąc samochody w krajach Europy Zachodniej. U p r z e d z e n i a (przesądy społeczne) są zjawiskiem. mającym niektóre wspólne cechy ze stereotypami. Uprzedzenie takie jest pozbawione treści. nieświadomością (marzeniami sennymi). G. zamieszkiwanie w nędznych warunkach. A r o n s o n) W relacjach społecznych niekiedy jedynie przynależności do określonej grupy ludzi wyzwala postawę przesądną. ale zapytani o to jacy są Turcy odpowiadają natychmiast: „Okrutni”. niewłaściwe skojarzenie. historycznie. ale nieakceptowanym zachowaniem. Przesąd jako błąd zaburza p r o c e s y a t r y b u c j i. wiedzą ci. że jest Cyganem. Niekiedy są one tworzone śiwdomie przez tych. inne nie podejmą rozmowy z człowiekiem o włosach koloru miedzi. Ukształtowała u nich osobowość poddańczo-niewolniczą. Większość Polaków lub Amerykanów nigdy w życiu nie widziało Turka.(G. opisów osadzonych w świadomości społecznej. reakcjami warunkowymi. Psychologia przesądu dostrzega związki tego zjawiska z wierzeniami pierwotnymi.

po trzecie. zabarwioną antagonistyczne. Wiadomo. Przy tym należy pamiętać. Stwierdzono. Po pierwsze.243 niejasnych ludzie uprzedzeni tłumaczą przyczyny zdarzeń na korzyść osoby należącej do ich grupy i pomniejszają zasługi obcych. ludzie z uprzedzonych grup muszą mieć wspólny cel działania. są zbyt wysokie. zgodne z tendencją odczuć osób przesądnych. Posłużymy się za M. wojen i rzezi religijnych niewiernych. K o n f l i k t y m i ę d z y l u d ź m i. Ostatni. muszą zadziałać normy społeczne umożliwiające odrzucenie uprzedzeń. ż 1% ludzi z populacji będzie używało w kontaktach z innymi określeń przesądnych. po drugie. Aronson). wyklęcia. a wnioski wykorzystali w praktyce. O s s o w s k ą określeniem konfliktu jako sprzeczności między dwoma lub wieloma osobami. Walka toczy się wtedy przy użyciu środków religijnych w postaci ekskomuniki. W sytuacjach uczenia się łatwiej niż np. utrzymania bezpieczeńs-twa na zamieszkiwanym osiedlu. W wielu społeczeństwach wartości są opisywane w języku religii. Zderzenie zawodników w czasie meczu kibic drużyny potraktuje jako ostre wejście. I o tak rozumianych konfliktach będziemy mówili w dalszych fragmentach tekstu. wymagają przeciwdziałania. dwu tenisistów na korcie nie jest konfliktem. potępienia. często racjonalizacje stanowią przeszkody nie do pokonania. Mimo wszelkich trudności zanotowane pewne sukcesy w zwalczaniu uprzedzeń rasowych w szkołach. nietolerancja wzajemna). po piąte. Koszta społeczne tego stanu (wrogość między ludźmi.(E. ale może nią się stać. nie wyraża się w formie otwartej walki. że są wielok-rotnie powtarzane. Istnieje wiele form konfliktu i wiele definicji tego zjawiska. W każdej większej grupie społecznej wypracowano właściwy dla niej system wartości. prawnymi względnie regulaminowymi. Konflikt może występować między jednostkami i między grupami. niekiedy utajony. Do często spotykanych zdarzeń społecznych należy k o n f l i k t w a r t o ś c i. równości bądź wolności osobistej. muszą zaistnieć nieformalne kontakty. nawet gdy jest uzasadniony. gdyż powstrzymuje stronę (y) obawa przed sankcjami społecznymi. że równość ogranicza wolność jednostek przez nakaz respektowania praw innych osób. natomiast jej przeciwnik uzna je za brutalny faul. Z tego punktu widzenia rywalizacja np. czyli zestaw uogólnionych zasad wyboru celów życia i dążeń jednostek oraz grup jako całości. Konflikty wartości wybuchają także w . ale także prześladowań. Wzmac-niają je również zdarzenia jednostkowe. Uprzedzenia są odporne na zmianę. że konflikt może być jawnie manifestowany (konflikt jawny) lub przybrać postać konfliktu utajonego. Trwa. Konflikty wybuchają i pociągają za sobą walkę o uznanie określonej wartości za dominującą. Psychologowie społeczni podjęli badania tego problemu. dlatego. to ilość przypomnień sięgnie milionów. gdy zaistnieje między nimi wrogość. musi wystąpić wzajemna zależność. że kontakty wzajemne grup uprzedzonych eliminują uprzedzenia (h i p o t e z a k o n t a k t u). pracy było spełnić wymagane warunki. trudno je wyeliminować m. kontaktujący się muszą być jednakowo traktowani (jednakowy status). utrwalając ich treść. W dziedzinie społecznej toczy się walka o uznanie prymatu bądź sprawiedliwości społecznej. nie zmienia to jego jakościowej charakterystyki. konflikt między zwolennikami wartości indywidualistycznych i kolektywistycznych. jednak tylko po spełnieniu aż sześciu dodatkowych warunków. po czwarte. musi nastąpić korekta błędnych poglądów na temat osób będących obiektem uprzedzeń ( osiągnięcie tego jest bardzo trudne. bądź wartości (prawa) własności. Podobnie może działać obawa przegranej. in. poznawane osoby traktuje się jako wyjątek) i po szóste. Wystarczy. np.

polityczne. Istotę konfliktu postaw określa jednak intensywność przeżywanych w tym kontekście emocji. uprzedzeń. Każda z tych odmian może stać się obiektem walki. ich formy radykalizują. ze osobnik dąży do unicestwienia oponenta. emocjonalnym i behawioralnym. Natomiast poziom agresji i eksterminacji wyklucza takie działania. to objęcie stanowiska przez A pozbawia tej możliwości osobnika B i jest to potencjalnie sytuacja konfliktowa typu „niepodzielność”. do głosu dochodzą wtedy „ślepe” i jednocześnie niszczycielskie emocje. Trwając. nakazu). poznawcze. postrzeganego jako przeciwnik. na poziomie antylokucji i deklaracji mogą być stosowane metody negocjacyjne. a postawy ujawniają się jedynie pod wpływem czynników zewnętrznych (prośby. co niedostępne lub zakazane zyskuje na walorach. A l l p o r t e m wartości ekonomiczne. Konflikty postaw rozgrywają się głównie w sferze psychiki. poziom eksterminacji osiąga taką siłę postaw. ale działań nie podejmują. niekiedy określany jako niezgodność charakterów. Formy konfliktu postaw i jego przebieg zależą od intensywności emocji. przebiega na poziomie trzech komponent postaw. osoby ujawniają swe postawy. zwalczając uznawane przez innych. przybierają niekiedy formę ostrej. Jeżeli z kolei wyobrazimy. estetyczne i religijne. Chrześcijaństwo podzieliło się na cztery wielkie odłamy i mnóstwo sekt. Na poziomie behawioralnym występują różnego rodzaju dokuczliwości wzajemne. Allporta. niekiedy konflikty dotyczą wartości instrumentalnych. a więc niższego rzędu. sprawiedliwość-doświadczający bezprawia. społeczne. Wyróżnimy za G. prowadzi do traktowania ludzi zgodnie ze stanem emocji. wyzwala zachowania zbliżone do tych. Muzułmanie mają szyitów i sunnitów i każdy nurt broni swoich wartości. jaki oni budzą. zaproponowaną przez G. urażonych ambicji itp. Jego zdaniem istnieje pięć stopni intensywności emocji rządzących postawami. Często wybuchają one w następstwie nieporozumień. trzeci. a ich żywiołowość i spontaniczność powoduje koncentracje na osobach. K o n f l i k t p o s t a w. czwarty. głosi teoria reaktancji. zachowują się pod wpływem czynników sytuacyjnych. Co więcej. że ulewa . Konflikt wartości przybiera na sile w sytuacjach zagrażających ich istnieniu. wywołując konflikt właściwego charakteru. emocje są na tyle silne. to antylokucja (nie ujawnianie). które jakie są następstwem dysonansu poznawczego. pieniądzpozbawiani resztek zasobów. Jedyną specyficzną formą jest unikanie lub porzucanie strony konfliktu. Wolność najbardziej cenią ludzie zniewoleni. różnicowania. To. określających jedynie sposób postępowania w określonej sytuacji.244 ramach jednej religii. od uszczypliwości słownych poczynając na utrudnianiu zaspokajania potrzeb życiowych kończąc. tzn. K o n f l i k t i n t e r e s ó w występuje w dwu typach sytuacji: niepodzielności dobra i ponoszenia kosztów. że powodują nieustanne nastawienie wrogie i agresywne wobec drugiej strony konfliktu. Niezwykle trudno je wygaszać. stają się konfliktami irracjonalnymi. Jeżeli mamy jedną dobrze płatną pracę i dwu osobników o nią się ubiegających.drugi. poziom deklaracji. nieprzemyślanej walki. racjonalnego wyjścia z zaistniałej sytuacji. deklarują określone działania. piąty. intelektualnym. Intelektualnie jest odbierany jako dokuczliwa sprzeczność pomiędzy przekonaniami stron konfliktu. chaotycznej. są zjawiskiem subiektywnym. Aktywność ludzka występuje w różnych dziedzinach. Konflikty nabierają ostrości. Pierwszy. a nie na problemach. Konflikty tego typu są z reguły długotrwałe. niekiedy strony zapominają o przyczynach konfliktu a toczą walkę w imię nieustępliwości. próby poszukiwania kompromisu. Z tego względu zatracają niekiedy więź z realnym światem. możemy posłużyć się skalą orientacyjną. Nie mamy dobrej miary siły postaw. a w każdej z nich funkcjinują odrębne wartości. emocje są bardzo słabe.

245

zniszczyła drogę prowadzącą do dwu sąsiadów i trzeba ponieść koszta jej odbudowy, to zrozumiemy istotę konfliktu związanego z kosztami. Zasada „To nie ja, to on” zdaje się rządzić konfliktem tego typu. Niekiedy pewne formy zachowania, np. napad, oszustwo natychmiast wywołują starcie. Z reguły jednak konflikt interesu narasta, podlega prawom dynamiki procesów. L. R. P o n d y wyróżnił pięć faz narastania konfliktu. Pierwsza to faza latentna, ukryta, w trakcie jej trwania narastają sprzeczności, tworzy się obiektywna podstawa konfliktu. Faza druga charakteryzuje uświadomieniem, intelektualnym rozpoznaniem istoty sprzeczności, w trzeciej następuje formułowanie żądań i dobór form nacisku, w fazie czwartej toczy się otwarta walka o rozstrzygnięcie sprzeczności i faza piąta jest czasem zagospodarowania rezultatów konfliktu oraz budowy nowego ładu. Schemat ten oddaje właściwości przebiegu konfliktów małżeńskich jak również konfliktów interesu grupowego np. w zakładach pracy. Jest rzeczą zrozumiałą, że zachowanie ludzi w sytuacjach konfliktowych określają intensywność konfliktu i właściwości fazy sporu. Jeżeli wzrasta ilość pretendentów do określonych dóbr i konflikt osiągnie minimum fazę drugą, narasta wtedy ilość i intensywność zachowań wrogich wobec jednostek i grup, zabiegających o dostęp do wspomnianych dóbr. W Kalifornii Chińczycy w pewnym okresie czasu byli wysoko cenieni za dobre i rzetelne wykonywanie powierzonych im prac. Z chwilą pojawienia się kryzysu na rynku pracy i bezrobocia, narosłą wobec nich niechęć i agresywność, z tej racji, że konkurowali z białymi o miejsca pracy. Analogiczne zjawisko występuje aktualnie w Niemczech, narastające bezrobocie wzmaga niechęć i wrogość wobec obcych. Ożywają też uprzedzenia i złośliwe charakterystyki przybyszów. Uaktywnia się mechanizm „kozła ofiarnego”, zrzucania winy za własne niepowodzenie lub złą sytuację na pozornych winowajców, łatwo dostrzegalnych i słabych, nie zdolnych do odwetu. W miarę zwiększania się ilości osób zainteresowanych określonym dobrem wzrasta niechęć i wrogość miedzy ludźmi. Jednak konflikt interesów ma też dobrą stronę: zanika wraz z przedmiotem starcia. W przeciwieństwie do konfliktu postaw nie utrwala się w psychice ludzkiej. A g r e s j a w k o n t a k t a c h s p o ł e c z n y c h. Agresja może być elementem przesądów, konfliktów rywalizacji, ale może też występować jako specyficzna forma zachowania wobec innych ludzi. O agresji wobec innej osoby mówimy wtedy gdy ktoś inten-cjonalnie zadaje ból lub cierpienie innej osobie. Te dwa czynnika, intencja i skutek, muszą działać łącznie, samo zadanie bólu np. przypadkowe uderzenie może być dalekie od agresji. W życiu społecznym występuje wiele form zachowań agresywnych. Wyróżniamy agresję bezpośrednią, skierowaną na obiekt wrogości, na człowieka, zwierze, a nawet przedmiot oraz agresje pośrednią, realizowaną przez uszkadzanie lub niszczenie otoczenia obiektu agresji. Może to być trzaskanie drzwiami w gabinecie dyrektora lub wywalania miski z pokarmem psa. W innym wymiarze rozróżniamy agresję skierowaną na obiekt, źródło agresji i agresję przemieszczoną, w której agresja nie jest skierowana na źródło, przyczynę tego stanu, lecz na obiekt zastępczy. Ofuknięty w pracy urzędnik, nastawiony agresywnie może swój stan wrogości wyładować besztając kierowcę autobusu za nazbyt gwałtowne hamowanie, łamiąc barierkę na osiedlu lub przygadując komuś z bliskich. Ustępując z drogi ludzi agresywnych zazwyczaj oszczędzamy sobie wiele kłopotów. Warto też pamiętać, ż istnieje wiele nieszkodliwych dla innych sposobów rozładowania agresji, jednym z nich są ćwiczenia fizyczne i gry sportowe. Ze względu na środki realizacji agresji mówimy o agresji fizycznej i słownej. Pierwsza sprowadza się do naruszenia nietykalności człowieka interpretowanej w kategoriach prawa, druga wyraża się poniżeniem godności ludzkiej przez użycie określeń pogardliwych i nieprzyzwoitych. A język ludzki w tej dziedzinie daje wiele możliwości!

246

Kryterium celu zachowań agresywnych pozwala nam wyodrębnić agresję instrumentalną od emocjonalnej, wywołanej gniewem. Agresja instrumentalna jest realizowana „na zimno”, nie towarzyszy jej intensywne przeżywanie emocji negatywnej, aczkolwiek są one czasami pozorowane aktorsko po to, by zastraszając osiągnąć pożądany cel. Taką formą agresji stosują rodzice, nauczyciele i przełożeni w pracy. Jakie są przyczyna występowania agresji w relacjach miedzyosobniczych? U niektórych zwierząt agresja jest reakcją instynktowną (K. L o r e n z), teza o istnienie takiego mechanizmu u człowieka wydaje się wątpliwą (B. W o j c i s z k e). Ludzie reagują agresywnie pod wpływem frustracji, czyli blokady dążenia do osiągnięcia założonego celu. Siła agresji będzie większa jeżeli przeszkody na drodze do celu będą powodowane arbitralnymi decyzjami określonej osoby, albo wynikały z jej niechęci. Dokuczliwość zachowania innych jest kolejną przyczyną agresji interpersonalnej. Możliwości w tej dziedzinie są nieprzebrane, dokuczliwym może być wścibstwo, natręctwo, nie przestrzeganie przyjętych sposobów bycia, wgląd i zapach osoby itp. Podobne skutki wywołuje ograniczania swobody ruchów i wolności. Prawie zawsze ludzie reagują agresją na agresję lub prowokację z drugiej strony. Agresji niektórzy także uczą się obserwując zachowania innych, zwłaszcza osób znaczących. Wymienione czynniki powodują, że w relacjach między ludźmi ujawnia się złość, wrogość i agresja.

W y m i a r d o m i n a c j a – s u b m i s j a. Powyższy wymiar, podobnie jak miłość-nienawiść jest znacząco obecny w życiu ludzkim. Dominacja w opinii niektórych ludzi jest dobrem pożądanym, wartością samą w sobie. Świadczy o tym istnienie rozmaitych układów hierarchicznych, systemów symboli wysokiej pozycji, zajmowanej w takim układzie, a także tocząca się nieustannie walka o wybicie się ponad innych. Jedni osiągają ten cel siłą (prostackie to działania!), inni dobrocią, a jeszcze inni posługując się mądrością i sprytem. Zasada stopniowalnej dominacji jest podstawą organizacji życia społecznego wielkich zbiorowości ludzkich. D o m i n a c j a. Istnieje wiele dziedzin życia zwierząt i ludzi, w których dominacja odgrywa szczególnie ważną rolę. W świecie zwierzęcym przywódcą stada zostaje najsilniejszy, zwycięski samiec, zdolny do zapewnienia bezpieczeństwa samicom i potomstwu. Dominacja w tym przypadku wyznaczają mechanizmy biologiczne, wrodzone. W pewnym stopniu ten mechanizm działa także u ludzi. Badania E. I. M e g a r g e e pokazują, że studenci pracujący w diadach częściej wybierają przywódcę o cechach męskich, dominującego niż o cechach „kobiecych”. W układach społecznych wyłanianie przywódcy jest sprawą bardziej skomplikowaną, niemniej nawet przywódcy demokratyczni, nie mówiąc o autorytarnych, przejawiają minimum dominacji. W typ kontekście dominację często utożsamia się z władzą, do zdobycia której niezbędne jest poparcie innych. Uzyskuje się je nagradzając zwolenników lub obiecując im nagrody, karząc lub zastraszając nie popierających (J. R. P. F r e n c h, D.C a r t w r i g h t), a także tworząc koalicje, skuteczne zapewniające dominację w grupie (T. C a p l o w). M a x W e b e r opisał trzy odmiany dominacji:1) tradycyjna, występuje np. w rodzinie patriarchalnej, w której ojciec podporządkowuje sobie pozostałych członków rodziny, 2) racjionalno-prawną, wynikająca z legitymizacji prawnej, jest to na przykład dominacja urzędnika nad petentem, 3) dominacja charyzmatyczna, uwarunkowana cechami osobowości jednostki

247

dominującej. Z psychologicznego punktu widzenia ostatnia jest najbardziej interesująca, bowiem odwołuje się do więzi psychicznej, natomiast dwie pierwsze-do więzi społecznej. Przy tym jest to więź niezwykle silna, dająca szerokie prerogatywy osobie dominującej, nawet panowanie psychiczne nad uległymi. Charyzma, albo charyzmat osobisty wynika w głównej mierze z podzielania najwyższych wartości z osobami zdominowanymi. Do tej kategorii wartości należą dobro, prawda, piękno, uczciwość, a także sposób ich prezentowania, czar osobisty. Naukowych recept na kształtowanie charyzmy nie ma, umiejętność taka jest sztuką wykorzystania wrodzonych cech osobistych. Trudno osiągnąć wysoki stopień charyzmatu, ale minimum dominacji nad inna osobą jest dostępne wielu ludziom i wielu podejmuje takie próby. W tym celu stosują oni zabiegi, które możemy nazwać technikami zyskiwania przewagi. J. J. J a c c a r d wymienia 40 form zachowania, odpowiadających tej charakterystyce. Jedną z nich jest korzystne dla osobnika definiowanie sytuacji. Polega ono na przyjęciu i przekazaniu partnerowi kontaktu takiej interpretacji sytuacja, która ukazuje interpretatora w pozytywnym świetle. Wiadomo, każdy kontakt miedzy kilkoma osobami można rozumieć na wiele sposobów, ale tylko jeden albo nieliczne wyeksponują walory osoby. Zwrot „Ładnie pani dzisiaj wygląda!” w sytuacji komplementu daje przewagę komplementującemu. (Jestem pani życzliwy, oceniam pani piękno). Odpowiedź „Ja zawsze ładnie wyglądam” zmienia sytuację i pozbawia komplemen-tującego przewagi. Przy definiowaniu sytuacji, jak to podkreśla E. G o f f m a n, mogą być wykorzystane maski, rekwizyty, dekoracja. Podobnie jak w teatrze ludzie inscenizują sytuacje i sugerując określone ich znaczenia uzyskują przewagę nad recepientami. Dominację nad innymi uzyskuje się przez odpowiednią a u t o p r e z e n t a c j ę. Zdaniem S. P o t t e ra polega ona, nie tyle na typowym dla autoprezentacji ukazywaniu walorów Ja, co na demonstracyjnym okazywaniu naszej przewagi w określonych dziedzinach. Pragnący dominować popisuje się swymi zdolnościami, sprawnościami, dramatyzuje wydarzenia swego życia codziennego, w rozmowie stosuje zabieg „przebicia”. Jeżeli ktoś opowiada o swojej przygodzie samochodowej, reaguje typowym zwrotem: „To nic, mnie to się wydarzyło...!” W dyskusjach grupowych, np. na seminariach studenckich głos zabiera jako ostatni, mądrzejszy o doświadczenia przedmówców, wywiera wrażenie bardziej doświadczonego od innych. Jego świat zdarzeń przybiera ekstra wymiary, wielkości, wyjątkowości, znaczenia. Czasami wzbudza podziw, czasami zazdrość. N i e d o s t e p n o ś ć jest dość subtelnym środkiem uzyskiwania dominacji nad innymi. Jego istota sprowadza się go wykorzystania pewnej inkongruencji (niespójności, nieprzystawalności) elementów psychiki ludzkiej. To, co wyobrażane, niedostępne bezpośredniej obserwacji jawi się jako szlachetne, ciekawe, lepsze od tego, bardziej pożądane od tego, co realnie obserwowane, bliskie i jednocześnie dobre i ułomne. R.C i a l d i n i używa określenia r e g u ł a n i e d o s t ę p n o ś c i sugerując, że zjawisko to występuje w wielu dziedzinach życia ludzkiego i przybiera wiele form konkretyzacji. Spotykamy się z nim w reklamie (ograniczona ilość produktu, limitowany czas sprzedaży, tylko pierwsi klienci mają 50% zniżki itp.), w kolekcjonerstwie (rzadkie okazy zyskują najwyższe ceny), a także w polityce. Na dworach władców od dawna obowiązuje nakaz niedostępności, tajemniczości. Wstęp do ich siedziby obwarowuje się licznymi ograniczeniami, nasila to pragnienie poznania tego wyjątkowego miejsca, a pobyt na dworze uważa się za powód do dumy. Podwładni, jedynie wyobrażając władcę i właściwy mu styl życia łatwiej ulegają wpływowi jego autorytetu niż dominacji naocznych jego przedstawicieli. K o m p a n i e s i ę w c u d z e j c h w a l e to kolejna technika osiągania pozycji znaczącej i

248

dominowania. Wspomniany Cialdini charakteryzuje ją jako utożsamianie się ze zwycięzcą, np. kibiców sportowych z drużyną odnoszącą sukcesy, a wyborców z przywódcą udanych akcji politycznych. W innej wersji możemy mówić o wykorzystaniu autorytetu w celu uzyskania dominacji nad innymi. Ludzie wykorzystują prestiż innej osoby, instytucji, autorytety nadprzyrodzone. Znana jest pouczająca anegdota o biednym Żydzie, który nie prosił Rothschilda o wsparcie pieniężne, lecz tylko o to, by mógł stanąć przy nim na balkonie w czasie, gdy z synagogi będą wychodzili pobożni izraelici. Przedstawienie się „Jestem X, z telewizji VVW” jest równocześnie przeniesieniem autorytetu instytucji na jednostkę dokonującą prezentacji. Najskuteczniejszym jest jednak wparcie się autorytetem najwyższym, boskim. Zabieg ten uprawia się od niepamiętnych czasów. Nie wykluczone, że jednym z pierwszych był Budda, który utrzymywał, że bóg nakazał mu nauczać tych prawd, których naucza. Technika ta, ze względu na swą skuteczność, niebywale upowszechniła się z biegiem czasu. Wielu twórców odłamów i sekt religijnych utrzymuje, że właśnie oni przemawiają w imię jakiegoś boga. J. Smith, autor Księgi mormonów i twórca mormońskiej wspólnoty religijnej utrzymywał, że jest prorokiem boga, bogaty przemysłowiec koreański, pastor Sun Myung Moon nie tylko przemawia w imieniu boga, ale wręcz twierdzi, że jest Mesjaszem. Te dwa przykłady ilustrują zarówno skuteczność metody (obaj prorocy zyskali miliony wyznawców), jak i o jej popularności w różnych okresach czasu. Kapłani w imię Boga nakazują wykonanie zalecanej przez nich czynności, np. egzorcyści używają zwrotu: „W imię Boga nakazuje ci szatanie: wynijdź...”. Dowodzi to przekonania o niebywałej skuteczności tej metody. Również zwykli ludzie, chcąc skłonić kogoś do uleg-łości, odwołują się do tak rozumianej siły. Powiadają: „ Zaklinam cię w imię boskie, nie bądź tak bezwzględny...” Niestety w imię Boga dokonuje się też czynów zbrodniczych, Niemcy rozpoczynali wojnę pod hasłem Gott mit uns (Bóg jest z nami). Odwołanie się do siły wsparcia boskiego, nawet jeżeli funkcjonuje ono tylko na poziomie werbalnym, wzbudza postawę uległości wobec odwołującego się, pozwala mu dominować.

S u b m i s j a. Submisję interpretowano jako wzmożoną sugestywność (Mc D o u g a l l), identyfikację z osobą dominującą (Freud), uległość (K. H o r n e y), podatność na wpływ społeczny (Cialdini). Pominę te zawiłości rozumienia, traktując submisję jako przeciwieństwo dominacji. Ludzie submisywni pragną opieki i wsparcia ze strony partnera życiowego lub interakcyjnego, chcą, by nimi kierowano. Błędem byłoby jednak uznanie ich za jednostki słabe, życiowo bezradne. Submisja jest jedynie inna niż dominacja strategią przetrwania, polega na przerzuceniu ciężaru trosk codziennych na osobnika dominującego, płacąc mu w zamian rozkosznym uleganiem. Z tego punktu wodzenia nie jest to cena wysoka. Ludzie submisywni mają też swoje sposoby skłaniania dominujących do realizacji ich zamiarów i celów. Potrafią doskonale wykorzystywać sztukę proszenia. Umiejętność ta może wynikać z częstszego niż w przypadku ludzi niesubmisywnych posługiwania się tym zabiegiem. W literaturze psychologicznej opisuje się go w kategoriach techniki przed-stawiania próśb. Oto kilka z nich. T e c h n i k a s t o p y w d r z w i a c h polega na poprzedzaniu prośby podstawowej (wielkiej) prośbą małą. J. F r e e d m a n wykazał eksperymentalnie większą skuteczność tak formułowanej prośby od formy tradycyjnie stosowanej. W ogródkach mieszkańców pewnego miasteczka, przez które przebiegała autostrada, próbował ustawić brzydko wyglądające, nieforemne tablice z

249

hasłami ostrożnej jazdy. Prośbę o pozwolenie ustawienia tablicy poprzedził u mieszkających po jednej stronie autostrady wezwaniem o podpisanie apelu o ostrożną jazdę kierowców, mieszkających po drugiej pytał jedynie o zezwolenie postawienia przyniesionej tablicy. Technika prośby poprzedzanej okazała się istotnie skuteczniejsza. Aż 76% tych, którzy podpisali apel zgodziło się ustawić tablicę i jedynie 17 % tych, u których nie stosowano prośby poprzedzającej. T e c h n i k a „d r z w i a m i w t w a r z” jest swoistą odwrotnością techniki stopy w drzwiach. Polega ona na tym, że zainteresowany zgłasza prośbę zbyt trudną do zrea-lizowania. Gdy adresat odmawia, zamyka drzwi przed nosem, proszący powtórnie zgłasza prośbę, tym razem już łatwą do zrealizowania. Bardzo często zostaje ona zaspokojona. W świetle tej prawdy chcąc pożyczyć od znajomego, niechętnie rozstającego się z banknotami, 100 zł nie powinniśmy zgłaszać dosłownie takiej prośby, lecz zabiegać o pożyczenie 1 000 zł i dopiero po odmowie poprosić o te drobne 100 zł. Zbieg taki skutecznie poprzez kontrast obniża znaczenie drugiej w kolejności usługi. T e c h n i k a w z b u d z a n i a p o c z u c i a w i n y. Jeżeli człowiek czuje się winnym danego stanu rzeczy jest bardziej skłonny do zachowań korzystnych dla poszkodowanego niż wtedy, gdy nie ma takiego poczucia. Zdarza się, że ktoś zapomni wykonać obiecaną czynność, np. przynieść do szkoły potrzebną koledze książkę, to jest wielce prawdopodobne, że przyniesie ją do domu ( ile takie zachowanie będzie się mieścić w granicach racjonalności). Człowiek żywiący poczucie winy doznaje dyskomfortu psychicznego. Może to być trwałym efektem zawstydzania, stosowanego w trakcie wychowania, może wynikać z naruszenia normy wzajemności. Niezależnie od przyczyn pojawienia się ludzie redukują go poprzez zadośćuczynienie winie. W y k o r z y s t a n i e d o b r e g o n a s t r o j u p a r t n e r a. Jedna z sentencji głosi, że „radość jest emocją współdziałania”. Od człowieka będącego w dobrym nastroju oczekujemy zachowań przyjaznych, partnerskich i z takimi na ogół się spotykamy, bowiem psychika ludzka nie toleruje sprzeczności. Ludzie doświadczeni życiowo dyskontują tę prawidłowość i jeżeli mają jakąś prośbę do osoby X, zgłaszają ją wtedy, gdy X jest w dobrym nastroju. Wyższych umiejętności wymaga t e c h n i k a i n g r a c j a c j i, pozyskiwania czyjejś sympatii, wkradania się w łaski. Aby to osiągnąć ingracjator musi wzbudzić dobry nastrój u osoby, o której względy zabiega. Arsenał środków w tej dziedzinie jest imponujący, ingracjatorzy posługują się komplementami, pochlebstwami, potakiwaniem, opowiadaniem dykteryjek, ploteczkami o znakomitościach itp. Wyczerpujący opis różnorodnych technik znajdzie Czytelnik w podręcznikach z zakresu psychologii społecznej. Zauważmy na zakończenie tej partii informacji, że submisja i dominacja są wobec siebie komplementarne, ludzie o takich orientacjach mogą stanowić pary doskonałych przyjaciół lub dobrane małżeństwo. W wymiarze miłość-nienawiść jest to niemożliwe, nienawiść wyklucza współpracę. Relacje między ludźmi nie stanowią czystych form. Z reguły są kombinacjami różnych wątków. Możemy sobie wyobrazić dominację o zabarwieniu miłosnym i nienawistnym, submisję osoby kochającej i nienawidzącej partnera. Te motywy mieszane decydują w ostateczności o charakterze relacji między ludźmi I n t e r a k c j e, czyli współdziałania i równoczesne współoddziaływania ludzi na siebie stanowią typ relacji o motywach mieszanych. Można je opisywać w różnych kategoriach. Najprościej wyobrażali je behawioryści traktując interakcje między dwoma osobami jako wymianę bodźców. Na każde zachowanie (bodziec) osobnika A wystąpi reakcja osobnika B, ta z kolei stanie się bodźcem dla A itd. Rezultatem interakcji będzie realizacja jakiegoś celu

D a w s o n). K r e b s wykazał. Bardziej pogłębioną wizję przedstawiają zwolennicy teorii wymiany społecznej. Strategia współpracy jest wyrazem respektowania interesów wszystkich stron interakcji. formy życia rodzinnego dostosowuje się do struktury demograficznej. gdy pytamy o to jakie jednostki i jak zaznaczyły swe znamiona w społeczeństwie. niewrażliwi na odczucia innych ludzi. lecz jest środkiem tworzenia dóbr przewyższających sumę wytworów jednostek współpracujących. W negocjacjach np. Wybitne jednostki. pewni swych sił.M. Najczęściej spotykamy strategię rywalizacji i kooperacji (współpracy). III J e d n o s t k a – s p o ł e c z e ń s t w o. G. interakcje ludzi tworzą podstawy regulacji współżycia społecznego (G. Empirycznie stwierdzono. lepiej od przeciętnych rozumiejąc istotę zachodzących procesów. W związku z tym wiele energii muszą poświęcać na obronę własnej osoby lub pozycji społecznej. Strategię rywalizacyjną najczęściej stosują ludzie dominujący. dokonują syntezy doświadczeń masowych interakcji i postulują odpowiednie sposoby efektywnego działania. partner rywalizacyjny zmierza do zagarnięcia wszystkich korzyści. Rywalizacja ma i swe dodatnie strony. że takie nastawienie niekorzystnie wpływa na pracę koncepcyjną np. nawet te. a jest ich wiele. konkretne jednostki tworzące je zgodnie ze swymi oczekiwaniami i wyobrażeniami wywarły wpływ na jego właściwości. ekonomicznie. Zasada ta bywa też różnie interpretowana. Inna interpretacja uwypukla korzyści współpracy. bohaterów. o których uznanie zabiegamy. Reguluje ją zasada wzajemności. Uwzględnia się w nich typowe potrzeby i oczekiwania. ż współpraca nie jest „grą o sumie zerowej”. pozostawiając kontrpartnera w sytuacji kompletnie przegranego. M e a d). Interakcje podlegają prawom wymiany społecznej. Według rozpowszechnionej wersji. To im przypisuje się zasługę tworzenia historii (T. ż codzienne współdziałania. Ktoś płacąc 100 000 za obraz malarza X może być przekonany o korzystnym zakupie. H. W następstwie tej taktyki mogą pojawiać się niekorzystne pokłosia (R. Interakcja pomagających z potrzebującymi pomocy przebiega w płaszczyźnie miłości. Udzielenie pomocy bywa często sposobem zapewnienia sobie spokoju wewnętrznego i podniesienia oceny własnego Ja. procesami wymiany społecznej rządzi z a s a d a p r z e w a g i z y s k u n a d s t r a t a m i. opracowanej przez P. dzielenia dóbr według formuły fifty-fifty. przewodników ludzkości.250 (interakcja ukierunkowana na cel) lub wytworzenie określonego stanu (interakcja spontaniczna). czas pracy np. jest ona potężną siłą motywacyjną skłaniającą ludzi do wytężonej pracy. Odwrotnie. Jedni podkreślają rolę wielkich ludzi. które wydają się bezinteresownymi lub altruistycznymi. a nawet wrogość innych. ale miłości własnej W procesach interakcji ludzie realizują różne strategie postępowania. pomysłowości. krok po kroku kształtuje się system władzy. w krajach klimatu gorącego dostosowuje do tolerancji termicznej organizmu człowieka. Natomiast rozbieżności pojawiają się wtedy. usługa lub dar muszą być odwzajem-nione (A. podkreśla się. otrzymana pomoc. D. Jest ona podstawową siłą ustroju kapitalistycznego. S t i r n e r)). Społeczeństwo stworzyli ludzie. B l a u’a. gdyż bardzo ceni walory estetyczne tego dzieła. że ludzie najchętniej udzielają pomocy osobom atrakcyjnym lub tym. W negocjacjach przybiera formę dążenie do kompromisu. inni powiadają. Takim postępowaniem wzbudzają niechęć. rywalizującego dyrektora. inicjatywy. jest realizacją sprawiedliwości egalitarnej. C a r l y l e. Pierwsza charakteryzuję się dążeniem do maksymalizowania korzyści własnych kosztem strat innych ludzi. Również zwolennicy ewolucyjnej interpretacji . Odzwierciedla się ona w obyczajach wielu ludów. Jest to truizm nie budzący wątpliwości. należy uwzględniać również aspekt subiektywny. Nie należy pojęć „zysk” i „strata” rozumieć wąsko.W. G o u l d n e r).

S t o g d i l l). Zgodnie z tym tokiem myślenia sytuacja tworzy przywódców. dobre ogólne przystosowanie. Odmienny punkt widzenie eksponuje się w s y t u a c y j n e j t e o r i i p r z y w ó d z t w a Ma ona znakomitego prekursora w osobie N. B i r d. Machiavellego. Sądzono. wykształcają się z uzdolnień w procesie wychowania. W o o d s. odpowiadają oni na zaistniałe zapotrzebowanie w określonym zbiorowisku ludzi i tym samym zjednuję zwolenników. czy też rozkwit narodu czynił władcę wielkim. Zgodnie z punktem widzenia teorii urodzonego przywódcy cechy przywódcze są uniwer-salne. G i b b) Okazało się także. Dowodem prawdziwości tej tezy byłoby znalezienie zestawu cech. działając w podobnych sytuacjach. którym odpowiada preferowany w niej rodzaj aktywności lub sposób jej realizacji. Również i ta teza nie została potwierdzona empirycznie. „Wpływ” niekiedy bywa utożsamiany z „władzą”. Można je jedynie doskonalić i zdobywać umiejętność ich życiowego wyko-rzystywania. np. którzy odpowiadają wymogom . F. Do określonej grupy włączają się osoby. a zdolności przywodzenia.A. które by ją potwierdzały. A. posługując się którą przywódca oddziałuje na procesy społeczne. że poziom inteligencji przywódców nieznacznie tylko odbiega in plus od poziomu inteligencji zwolenników. że wielcy przywódcy. Psychologowie nie pretendując do rozwiązywania skomplikowanych problemów filozofi-cznospołecznych badają problematykę przywództwa w kontekście funkcjonowania małych i wielkich grup społecznych. P. mocą swojej osobowości. A to już świadczy o negatywnym wpływie przywódców na akceptowane społecznie procesy dziejowe. w której działa przywódca. a współcześnie reprezentują ją m. że wielcy przywódcy wywierają wpływ na bieg zdarzeń społecznych niezależnie od okoliczności. dominacja. że w tym „bukiecie” właściwości przywódczych znajdują się: wysoka inteligencja. M a z l i s h. zgodnie z tym punktem widzenia. Jeden z historyków społecznych. są wrodzone. ekstrawertyzm. występujących u każdego z wielkich przywódców. że za panowania wielkich władców rozkwitały narody. Wręcz odwrotnie. M a n n). Osobnik wyposażony w takie cechy sprawdzi się. każda z nich eksponuje określoną cechę funkcjonowania liderów.M. w dodatku ci ostatni nie lubią i unikają bardzo inteligentnych liderów. stwierdził. Tylko nie wiadomo czy wielki władca przyczyniał się do rozkwitu. Jednak liczne badania zmierzające do realizacji tak pojętego celu nie przyniosły rezultatów. Jedno z tradycyjnych podejść prezentują zwolen-nicy t e o r i i c e c h.251 procesów podkreślają doniosłe znaczenie jednostek wybitnych. in . np. nie da się ich nauczyć. a każdorazowo są wyłaniani tacy. wykazano. dobra znajomość psychiki ludzkiej i niektóre inne ( R. W niektórych sytuacjach. W kręgu ich zainteresowań mieszczą się zarówno zagadnienia przywództwa politycznego jak i organizacyjnego. Upodobania te pełnią rolę czynnika selekcji zarówno szeregowych członków grupy jak i przywódców. Znaczyłoby to. D.W. Niewątpliwie fakt ten wskazuje na istnienie ograniczeń wpływu przywódców na procesy społeczne. C. Nie ma zatem liderów o stałych cechach . dominujących. G o u l d n er i B. mogą być użyteczne w każdej sytuacji. korporacji przemysłowych. bo ich nie rozumieją (R. prezentowali w wielu przypadkach odmienne cechy osobowości (C. jako kierujący partią polityczną i jako szef wielkiej korporacji przemysłowej itd. Zgodnie z nią cechy przywódcze stanowią cząstkę organicznego wyposażenia. jak i okresu wojny. Jacy ludzie zostają przywódcami? Jest kilka teorii przywództwa. podobnie jak i inne. współdziałania z innymi i pracy nad sobą. zarówno jako przywódca czasu pokoju. zwanej również teorią u r o d z o n e g o p r z y w ó d c y. Nie istnieje więc specjalny zestaw cech przywódczych. Za przywódcę najczęściej uznaje się osobę określającą cele grupowego działania i wywie-rającego wpływ na ich realizację (E. H o l l a n d e r). w grupach więźniów przywódcami stają się osoby najgorzej przystosowane.

P. z którą badany nie chciałby współpracować i ocenienia jej w kilku wymiarach. Wiadomo. w sytuacjach średniego znaczenia poparcie i sympatia zwolenników wybija się na plan pierwszy. wyraża przekonanie. T e o r i a (model) t r a n s a k c y j n a przywództwa akcentuje problem wzajemnych relacji poznawczych lidera i zwolenników. 2) strukturę zadania do wykonania. Teoria transakcyjna. że naukowe badanie przywództwa i uogólnianie konkluzji jest niemożliwe ze względu unikatowość każdej relacji lider-zwolennicy. J u l i a n). Następnie uwzględniając trzy czynniki (wymiary):1) stosunki między przywódcą a członkami grupy . że sytuacje są niepowtarzalne. co z kolei zachęca go do kontynuowania lub intensyfikacji określonej działalności ( E. zaistniała sytuacja określa wymogi wobec pretendenta do przywództwa. Wyniki przeliczeń tych danych pozwoliły określić niski i wysoki poziom LPC. Końcowym etapem badania było skorelowanie poziomu efektywności przywódcy z odpowiednim oktantem. dobre lub złe. Upraszczając powiemy. Dokonuje się ona i wyraża poprzez dwa procesy: percepcji i oceniania. W radykalnej wersji przyjmuje się. łączenia). że prezentowali oni cechy osobowe najbardziej pożądane prze zwolenników odsyła do podważanej teorii cech. a Francuzi za Joanną D’Arc? Odpowiedź. zadanie było jasno określone (ustrukturalizowane). F i e d l e r a została sformułowania na podstawie badań empirycznych. Siła oddziaływania przywódcy na otoczenie zależy od konfiguracji trzech czynników: sytuacji (zadania). że przywództwo jest wypadkową zrównoważonych i wzajemnie warunkujących się . Zgodnie z tym zapatrywaniem większy wpływ na procesy społeczne wywierają interakcyjnie kształtujące się sytuacje. silna lub słaba i zestawiając je każdy z każdym wyróżnił oktanty o różnym układzie tych czynników. E. np. A lub Z ? Dlaczego Żydzi poszli za Mojżeszem. więc i cechy przywódców są niepowtarzalne. że między przywódcą a zwolen-nikami występuje zjawisko dwukierunkowego wpływu: przywódcy na zwolenników i zwolenników na przywódcę. którym przypisuje się dość skromną rolę realizatorów oczekiwań zwolenników. zwana też modelem idiosynkrazji (mieszania. Możliwy byłby jedynie opis przywództwa osoby X lub Y. Autor pragnął uzyskać odpowiedź na pytanie: jacy przywódcy są efektywni w swej działalności? W tym celu opracował metodę badań. T e o r i a (model) w s p ó ł z a l e ż n o ś c i (contingency) F. J. Działalność przywódcy jest stale kontrolowana właśnie z tego punktu widzenia. H o l l a n d e r. Jednak swoboda wyboru sposobu ich realizacji daje przywódcy szansę bycie „czynnikiem sprawczym” procesów społecznych. Podkreśla się w niej. Na przykład pierwszy z nich charakteryzował się dobrymi stosunkami przywódcy z członkami grupy. Konkluzja ogólna zawiera się w stwierdzeniu: przywódcy o niskim LPC wykonują zadania bardziej efektywnie w sytuacjach bardzo korzystnych i bardzo niekorzystnych. cech przywódcy i poparcia zwolenników. ale dlaczego zostaje nim B. Percepcja działań i pozytywna ocena dokonań przywódcy w danej sytuacji zwiększa kredyt zaufania zwolenników i wzrost poparcia przywódcy. konsekwentny w skali od 1 do 8-miu.252 sytuacji. Takie stanowisko jest jednak nie do przyjęcia. ustrukturalizowane lub nieustruk-turalizowane. układy wielu elementów życia niż wielcy przywódcy. gdyż prowadzi do wniosku. zwaną LPC (least prefered coworker = najmniej pożądany współpracownik) sprowadzającą się do opisania osoby. natomiast przywódcy o wysokim LPC działają efektywnie w sytuacjach średnio korzystnych. 3)władza przywódcy.władza przywódcy silna. Kłopotliwą kwestią dla zwolenników teorii sytuacyjnej jest wyłanianie osoby przywódcy. władczy. że w skrajnych sytuacjach tracą na znaczeniu cechy osobowe przywódcy. inne wyjaśnienia również nie dają przekonującej odpowiedzi. Polacy za Piłsudskim. korzystnych dla popierających. Ci ostatni wnoszą do tego układu wkład w postaci siły poparcia i w zamian oczekują od przywódcy osiągnięcia pewnych rezultatów. W. przyjacielski. a nie C.

głównie amerykańskim. W h i t e m wyróżniamy trzy style przewodzenia: 1) autorytarny. Z powodzenie stosuję się go w wojsku. że przy-wódcy wywierają znaczący wpływ na życie społeczności. Przywódca ustala cel aktywności zbiorowej. jeżeli takie się pojawiają. Drugą. Grupa psychologów z Uniwersytetu . pilnują przestrzegania obowiązujących procedur. Pierwsi zwracają głownie uwagę na osiąganie dobrych rezultatów działalności.2) styl demokratyczny. Przedstawione obrazy funkcjonowania przywódców opracowano na podstawie badań w społeczeństwach rozwiniętych demokracji. ma ona niemal pełnie władzy. S t y l p r z y w ó d z t w a to metoda oddziaływania na zwolenników. zorientowanych prospołecznie. Nie zdaje egzaminu w zespołach ludzkich nie respektujących powszechnie przyjętych reguł społecznych. straży pożarnej. Drudzy dbają przede wszystkim o satys-fakcję ludzi. profesor powierza asystentom zadania i pozostaje „ na uboczu”. rozciągając swą kontrolę nad całością procesów struktury. zwolenników lub podległych pracowników. czyli styl swobody działania. odpowiedzialnych. Najsilniej podkreśla się tan fakt w teorii cech. której przywodzi. We wszystkich przedstawionych teoriach przywództwa wyraża się przekonanie. Obserwacje potoczne z perspektywy krajów Europy Wschodniej nie skłaniają do pełnej akceptacji zależności. w zespołach ratownictwa i innych. Zbyt wielu przywódców tego regionu narzucało arbitralnie społeczeństwom swe decyzje. Styl ten stosuje się w wyższych uczelniach. np. w której funkcjonuje. decyzje podejmuje niezależnie od zwolenników lub grupy. pozostawiając wykonawstwo osobom kompetentnym. L i p p i t e m i R. szeroko stosowaną w psychologii klasyfikację stylów przywództwa zaproponował R. z nim współdziałającym.253 wpływów lidera i zwolenników. starano się więc ją udoskonalić wprowadzając różne modyfikacje. by w pełni umożliwiały realizację interesu grupowego i jednostkowego przywódcy. narzuconych sytuacyjnie. jeżeli nie pojawiają się sytuacje awaryjne. zupełnie nie licząc się z nimi po zdobyciu władzy. nie ingeruje w szczegółowe działania wykonawców. laissez faire). L i k e r t. Z punktu widzenia efektywności jest to styl wielce skutecznego działania w sytuacjach awaryjnych typu zagrożenia militarnego. ingeruje w szczegółowe sprawy. Zwiększająca się zdolność przywódcy zaspakajania oczekiwań zwolenników owocuje zwiększonym zaufaniem do niego i poszerzeniem zakresu wolności działań w sferze przewodzenia. zjednując zwolenników na czas kampanii wyborczej. Wyróżnił on przywódców zorientowanych na zadanie i przywódców zorientowanych na ludzi. Są przekonani. 3) styl liberalny (ang. Metody ich wpływu na otoczenie społeczne były tak dobrane. Różnią się one w określaniu siły tego wpływu. Politycznie potępiamy styl autokratyczne jako formę nie uprawnionej dominacji jednostki nad zbiorowością ludzi. że zadowolenie z działalności przywódcy wywiera ważny wpływ na zachowania ludzi z nim współdziałających. w teorii transakcyjnej podkreśla się równoważność wpływu przywódców i zwolenników. aprobowany politycznie. Uaktywnia się. cele działań przywódca uzgadnia w drodze dyskusji ze zwolennikami. Fiedler określa siłę oddziaływania przywódców w zależności od konfiguracji elementów trzech wymiarów. pracowników w zakładzie pracy. Za R. w której funkcjonują. jest również efektywną metodą działania w zespołach ludzi wykształconych. Szczegółowe problemy wpływu przywódców na zwolenników lub osoby zależne ukazują badania stylów i funkcji przywództwa. Klasyfikacja Likerta wzbudziła znaczne zainteresowanie badaczy stylów przywództwa. Style przywództwa są oceniana z punktu widzenia dwu kryteriów: politycznego i efektyw-ności oddziaływania. Styl demokratyczny. zachęca do ich wykonania. natomiast w teorii sytuacyjnej rola liderów została wyraźnie pomniejszona i sprowadzona do podejmowania decyzji wykonawczych. w którym eksponuje się status lidera. na budowie. przedstawianych w wymienionych teoriach. realizację zamierzeń i planów. klęski żywiołowej itp.

przeciwdziałaniu rozłamom wśród zwolenników. że różni naukowcy dostrzegają i eksponują nieco inne cechy orien-tacji na zadanie i na satysfakcję. inaczej je realizują przywódcy narodu. przez zachowania zbiorowe. Zwolennicy oczekują korzyści z racji wspierania przywódcy. Znaczy to. Złożoność zjawiska przewodzenia wyraża się wielością funkcji osób je sprawujących. Jednym ze środków jej realizacji jest karanie (f u n k c j a k a r a n i a) osób przyczyniających się do dezintegracji lub rozbicia całości grupy.4) dbać o wysokie osiągnięcia w działaniu. Znaczy to. We współczesnych systemach nagradzania uwzględnia się dorobek badacz motywacji. zapewniając je spełnia on funkcję nagradzania ogólnego. b) wspierać ich w dążeniu do realizacji wyznaczonego celu. W tych postulatach zawiera się t e o r i a ś c i e ż k i d o c e l u. że zachowanie zbiorowe określają łącznie dwa elementy: podobne zachowanie i zbieżna motywacja. Jedną z ważniejszych jest określanie celów dążeń ludzi skupionych wokół przywódcy. poza tym trudność ich poprawnego stosowania powodują. partii politycznych czy organizacji gospodarczych. wyróżnianych według swoistych kryteriów. służące zorientowaniu w tym. M a s l o w a. E w a n s. O znaczeniu tej funkcji świadczy fakt jej szczegółowego opracowania przez kilku znanych naukowców (M. Istnieje wiele odmian zachowania zbiorowego. a Fiedler niemal utożsamił niskie LPC ze stylem zorien-towanym na zadanie. rozumiane dwojako: ogólnie i szczegółowo. A l d e r f e ra. realizującą cele wyznaczone przez liderów.254 Stanu Ohio wyróżniła przywódców Inicjatorów Struktur i Wzglądu na innych. jednostki o wyróżnionym statusie społecznym. Realizacja funkcji przebiega zawsze w konkretnych warunkach społecznych. przywódca biorąc na siebie winę za niepowodzenia pozwala zwolennikom zachować dobre mniemanie o sobie i swojej grupie jako całości. T e d e s c h i i S. m. Wywierają wpływ na wiele procesów społecznych dzięki łączeniu sił jednostkowych w większe układy mocy. a wysokie LPC ze stylem zorientowanym na ludzi. Lista funkcji przywódców zawiera i takie jak: ochrona zwolenników (grupy) przed z a g r o ż e n i e m z e w n ę t r z n y m. Jednak i „zwykli” ludzie nie są jedynie bierną masą. wywierają wpływ na życie tysięcy lub milionów ludzi. Poza tym przywódca eksponuje szczególnie zasłużonych aktywistów. Jest to „f u n k c j a k o z ł a o f i a r n e g o”. R. L i n d s k o l d). Funkcja i n t e g r a c y j n a polega na podejmowaniu zabiegów utrwalających zwartość grupy zwolenników. G. że tracą one na znaczeniu. H o u s e).lizacji tych czynności. dysponuje nagrodami jako symbolami wyróżnień i jako środkiem zachęty do osiągnięć ponadprzeciętnych. że wywierają one zróżnicowany wpływ na efektywność i siłę oddziaływań przywódców na bieg zdarzeń społecznych. Skuteczność kar nie jest wysoka. Z a c h o w a n i a z b i o r o w e. in. Yukl uznał wymiar centralizacji decyzji (skupiona i rozproszona) za lepiej oddający przedstawiane zróżnicowanie. Przywódcy. jakimi drogami przywódcy wywierają wpływ na swoich zwolenników i otoczenie społeczne. Zasadnicza różnica występuje pomiędzy zachowaniami zbiorowymi prawnie regulowanymi i . Siła wpływu przywódcy zależy od jakości rea. gdy wiele ludzi kierując się wspólną myślą przewodnią działa razem (J. reprezentowania zwolenników w kontaktach z innymi ugrupowaniami (f u n k c j a r e p r e z e n t a c y j n a) oraz ponoszenia kosztów niepowodzeń w działalności zbiorowej. S k i n n e r a i innych. Według nich przywódca musi a) określić kierunek dążeń zwolenników lub podwładnych. Wprowadzane nowe terminy wskazują na to. F u n k c j e p r z y w ó d c ó w. Przedsta-wienie ich w kategoriach ogólnych jest uproszczeniem przybliżającym jedynie podstawowe problemy z tej dziedziny. 3) partycypować w decyzjach o sposobach przezwyciężania trudności. Mamy z nim do czynienia wtedy. Inną ważną funkcją liderów jest n a g r a d z a n i e.

J. z zasad dystrybucji dóbr. jeżeli sprawnie funkcjonuje. Jeżeli wynosi ponad 50%. Jako cechy zachowania zbiorowego często wymienia się spontaniczność. np. wybory mają precyzyjnie określone reguły postępowania i oceny wyniku. Skuteczność oddziaływania ruchu na procesy społeczne zależy od metod działania uczestników. politycznej. Z reguły występuje wielowątkowe uwarunkowanie jego narodzin i przebiegu. R o z p r o s z o n e z a c h o w a n i e z b i o r o w e ma miejsce wtedy. że zjawiska zachowania zbiorowego. Natomiast ruchy zorientowane na wartości zmierzają do zastąpienia istniejących podstaw ideowych życia społecznego nowymi zasadami. że nieudolnie prowadzona kontrola ruchu nasila jego intensywność i zasięg. intensywność. 2) r o z p r o s z o n e z a c h o w a n i a z b i o r o we i 3) t ł u m y . to zgodnie z zasadą większości staję się nakazem (normą) postępowania w danej społeczności. plebiscytów sportowych. Ruchy stosujące metody perswazji. Suma głosów jednostek wyraża ich siłę społecznego wpływu. propagandę. drugi stanowią napięcia społeczne. System ten. nieregulowanego prawnie bywa określane jako „zachowania mas”. Wyrazistym przykładem takiej formy są zachowania kibiców. Do rzadkości należą przypadki ruchu powodowanego jedną przyczyną. Ruchy zaliczane do pierwszej grupy mają charakter reformatorski. in. a jego skuteczność krótkoterminową jaką znaczącą. plebiscyty. S m e l s e r a mogą to być ruchy społeczne zorientowane na 1) normy lub 2) wartości. Taki charakter miały w Polsce m. Są dobrym instrumentem wpływania na jakość życia społecznego. może wygasić lub osłabić dany ruch. Przykładem może tu być Wielka Rewolucja Francuska lub ruch o przyznanie praw obywatelskich Murzynom w USA. Mogą to być ruchy o treści ściśle społecznej. ogólnie pokojowe. Zachowania zbiorowe nie regulowane prawnie są bardziej skomplikowane zarówno z punktu widzenia celów jak i form. realizowane poprzez komunikację. określimy taki ruch jako rewolucyjny. gdy liczne jednostki włączone w układ komunikacyjne reagują jednocześnie i podobnie pod wpływem określonej stymulacji. Zdaniem N. bez naruszania podstaw ideowych życia społecznego. szósty to system kontroli społecznej przeciwstawny spontanicznym zrywom. apele. referenda. demonstracji oczekiwań. działa wtedy tzw. Skutki długoterminowe działań rewolucyjnych są niejednoznaczne i dyskusyjne. Zdarza się również. religijnej. czas i miejsce jednostkowego wyrażenia swej woli. domagające się skutecznego i szybkiego karania zabójców młodych ludzi. piąty to działania mobilizujące uczestników.255 nieregulowanymi. oglą-dających za . nie wzbudzające stanów wrogości w wielu sytuacjach skutecznie prowadzą do osiągnięcia postawionego celu. Niezależnie od określeń terminologicznych do tej grupy zachowań zaliczamy: 1) r u c h y s p o ł e c z n e. Stanowi ono splot czynników społecznych i psychicznych. Pierwszy z nich to uwarunkowanie strukturalne wynikające z właściwości systemu społecznego. obyczajowej. niski stopień zorganizowania i inne (S. Prawnie regulowane. jednak przedstawione procesy mają miejsce nie tylko w serze politycznej. mechanizm spustowy. np. „wybuchy zbiorowe” itp. „interakcje kolektywne”. R u c h y s p o ł e c z n e są zachowaniami zbiorowymi mającymi na celu wymuszenie wprowadzenia lub wstrzymania zmian w życiu społecznym.Za Smelse-rem wymienimy sześć najważniejszych. formę zachowania. Każdy ruch społeczny ma swoje uwarunkowanie. czarne marsze młodzieży. zmierzają do udoskonalenia istniejącego stanu rzeczy. nieprzewidywalność. czwarte to wydarzenie lub wydarzenia przyśpieszające ujawnienia ruchu. Problematyka powyższa bywa niekiedy przedstawiana pod hasłem „zachowania polityczne”. To bogactwo cech powoduję powoduje. M i l g a m). Dotyczą np. dobrze znany psychologom motywacji. Jeżeli są stosowane metody radykalne z użyciem siły. trzeci to teoretyczne wyjaśnienie przyczyn tego stanu. Określa się w nich uprawnienie uczestnictwa. niezadowolenie z istniejącego stanu.

Podstawę rozróżnienia stanowi w tym przypadku motywacja zachowania ludzi go tworzących. Twórcy teorii kontroli personalnej (S. już poprzez swą obecność. Zachowanie mas jest takie.. wymuszają specyficzne działania i procesy społeczne. a nawet „przepełniają”. wielu badaczy podkreśla. a jednocześnie głęboki. że ludzie kultury masowej zatracają oryginalność i samodzielność myślenia. gdy dziesiątki osób daje w tym miejscu znać o sobie. którzy z różnych powodów uczestniczą głównie w rozmaitych formach zachowania masowego. podejmujący działania przeciwko czemuś. nabywają z biegiem czasu charakterystycznych cech osobowości. Ujawnia się silne nastawienie egoistyczne. kolekcjonują wrażenia. agresywność. 3) ekspresywny. ekspresyjny. nie projektowano tras narciarskich na lodowcach. a nawet podobny do wpływu wywieranego przez przywódców. Masowy odbiór dzieł sztuki łatwo dostrzec w sytuacji organizowanych wycieczek do muzeów lub galerii artystycznych. trudno o taki w uroczym zakątku przyrodniczym. paniczny. . Jednak nie jest on tożsamy. wzbudza poczucie ograniczenia swobody i . pojawia się mechaniczne naśladownictwo i bezrefleksyjny konformizm. 4) aktywny. Zanika poczucie odpowiedzialności. nie komponowano „oper mydlanych”. Uczestnicy „zaliczają” imprezę. G. Unifikacja prowadzi do uproszczeń i spłycenia tematyki zainteresowań. inaczej zachowania zwartych zbiorowości. następuje jej rozproszenie. częściowo się uzupełniają. że zagęszczenie powoduje utratę kontroli nad sobą i otoczeniem. sposobów wypowiadania. kierujący się wspólnym celem i wykorzystujący w działaniu efekt całości. W następstwie zagęszczenia pojawia się również znieczulica moralna. zwarci przestrzennie ludzie. ż 95% dorosłych Amerykanów. Nie jest wtedy możliwa kontemplacja dzieła. Ludzie. Realizuje się ono w tłoku. C o h e n i wspr. Uczestnicząc w różnych formach zachowań masowych ludzie wywierają wpływ na wiele procesów społecznych i psychicznych. chodzić po górach itd. uczestniczyć w imprezach tanecznych. np. Stwierdzono. Ludzie uczestnicząc w zachowaniach zbiorowych przyczyniają się do zmiany prywatnych lub elitarnych procesów na masowe. Psychologowie amerykańscy preferują inną klasyfikację. przez wielu uczestników nie uświadamiany. Jest „jakby anonimowy”. strój) i cech psychicznych. zagęszczeniu. B l u m e r wymienia tłumy: 1) przypadkowy. H. Masy ludzi pragnie w jednym czasie zajadać pączki. relacjonowało je w kategoriach użytych w środkach masowego przekazu. egzemplifikuje go zgromadzenie ludzi na ciekawym odczycie lub wykładzie. religijny. zapytanych o ważne bieżące wydarzenia. Obie klasyfikacje. Zanika wtedy „prywatność” kontaktu z otoczeniem. rabunkowy. W XIX wieku nie myślano o budowaniu stadionów sportowych dla stu tysięcy widzów.. pogłębione przeżycie. 2) konwencjonalny.) utrzymują. Następuje unifikacja odczuć.256 pośrednictwem telewizji mecz piłkarski reprezentacji narodowej. zgromadzenie ludzi podnieconych. W tym ujęciu wyraźniej podkreślono rolę czynników sytuacyjnych w kształtowaniu się tłumu. tradycyjnie wyróżnia się tłum agresywny. Zagęszczenie powoduje poczucie przemęczenia i narastanie agresywności. taki tworzą gapie zaistniałego wypadku. każde atrakcyjne miejsce. z takim mamy do czynienia na koncertach muzyki młodzieżowej. zainteresowań. aczkolwiek różne. tworzą licznie zgromadzeni. T ł u m y . że zapełniają one. Owe „Jeeest!” po zdobyciu upragnionego gola słychać na znacznych połaciach kraju. elitarny stosunek do wytworu sztuki. ludzie stają się obojętni na położenie i los innych. Upodobniają się oni do siebie pod względem zamiłowania do odpowiedniego wyglądu zewnętrznego (uczesania. niemoc lub bezradność współ obecnych. Masy. Zachowania tego typu bywa tez określane jako z a c h o w a n i e m a s o w e. przechodząc obok siebie nie zwracają uwagi na cierpienie. Istnieje wiele rodzajów tłumu.

P i a g e t a. był słynny tłum na Placu Defilad opowiadający się za demokratycznymi przemianami w Polsce. Władze najbardziej czują się zagrożone aktywnością tłumów protestujących. jakie wywiera tłum na procesy społeczne. Od dawna wiadomo. budowane na podstawie danych empirycz-nych. największe znaczenie ma określony terminem „aktywny”. Jak to wykazano wcześniej. uciszają je uprawiając kult zamordowanego. K i l l i a n i R. Może to być żądanie nowych praw obywatelskich. a nie w zmienności psychiki. T e o r i a z b i e ż n o ś c i powstała w wyniku badań F. formującym się pod wpływem . W świetle tego rozróżnienia klarownie jawi się zarówno kierunek jak i siła wpływu tłumu na procesy decyzyjne władz i. M. L. najbardziej agresywnych. Jest to swoista forma zachęty do realizacji określonej działalności. pod wpływem zarażenia i chwilowych emocji. że zachowaniem ludzi w tłumie rządzą takie same prawa. dają bardziej realistyczny obraz funkcjonowania tłumu. jest specyficznym tłumem aktywnym. Następstwem tego stanu jest znerwicowanie. nasila się sugestywność i podatność na wpływy manipulatorów (przywódców). Odrzucają oni stwierdzenie. polityki w określonej sferze działalności lub nowych wytworów cywilizacyjnych. Wskazują natomiast na to. Ursus). w sensie ogólnym. Również wspomniany wcześniej Blumer podkreśla znaczenie czynnika społecznego w postaci interakcji. że tłum z reguły nie jest zgromadzeniem przypadkowym. Wyjaśnień istoty przedstawianego zjawiska należy zatem szukać w działaniu czynników społecznych. Ze względu na ostatni wątek teoria Le Bona bywa nazywana teorią zarażania się. Jedyna różnica wynika z odmienności wyłaniających się norm. zatem najczęściej ulegają ich presji. A l l p o r t a. 2) Tłum protestujący. Teoria Z. Radom. np. Nowoczesne podejście do problematyki tłumu. L e B o n. Uściślając rozumienie tego oznaczenia wyróżnimy trzy odmiany tłumu aktywnego:1) popierający określone działania. Freuda wyrosła z krytyki poglądów Le Bona i jest uszczegółowieniem ogólnej tezy Freuda o wpływie libido na zachowanie ludzi. wolne od subiektywnych nastawień. Jego zdaniem psychika ludzi „zgromadzonych” ulega pod wpływem anonimowości jakościowej przemianie. w którym kształtują. że tłum jest masą działających irracjonalnie ludzi.H. niskich płac. normy w nowych sytuacjach wyłaniają się spontanicznie i są nasycone treścią kontekstu. co jeszcze nie istnieje. w tłumie zanika zdolność logicznego myślenia. Przyczyny tego stanu rzeczy i charakterystykę zachowań w tłumie przed-stawiają t e o r i e g e n e z y i d y n a m i k i t ł u m u. procesy społeczne. pobudzają emocjonalnie.257 Z punktu widzenia wpływu. jak w innych sytuacjach. nie zostało ucieleśnione. były one wyrazem niezgody na podwyżki cen produktów. działa mechanizm pierwotnego buntu synów przeciwko ojcu. w badaniach J. mieliśmy w najnowszej historii Polski liczne przypadki tłumów o tej właściwości (Poznań. ludzie go tworzący domagają się czegoś. po dokonaniu mordu synowie odczuwają wyrzuty sumienia. zachowanie ludzi w tłumie upodabnia się do zachowań osób cierpiących na zaburzenia nerwicowe. zdaniem ojca psychoanalizy. które określamy jako jednostkowe.3) Tłum żądający. nienawidzą przywódców i z nimi się identyfikują. One kierują nieprzewidywalnym z tej racji zachowaniem tłumu. Był on przekonany. Podobne stany ambiwalencji uczuciowej żywią ludzie w tłumie. W rezultacie tego intensyfikują one swe przeżycia. Jednostki przypadkowo dołączając się do tłumu łatwo ulegają zarażeniu panującymi w nim silnymi emocjami. że zachowania ludzi w tłumie różnią się od tych.H. T u r n e r przedstawili wyjaśnienie zachowań w tłumie zwaną t e o r i ą w y ł a n i a n i a s i ę n o r m. W tłumie. takim np. W obu przypadkach aktywność tłumu była ukierunkowana na modyfikację elementów rzeczy-wistości. francuski psycholog i dziennikarz. Jedną z nich (najstarszą) opracował G. wzajemnego oddziaływania osób uczestniczących.

łączenia sił jednostkowych osób społecznie słabych w celu osiągnięcia zbieżnych celów jednostkowych. która siłą faktu koncentruje się wokół stanowiska mniejszości. Koncentrują się głównie na problemach tłumu agresywnego. analiza zarzutów i obrona stanowiska nasila proces komunikacji. Z doświadczeń życiowych i badań laboratoryjnych wiemy. Jest to istotne w kontekście prezentowanej problematyki tego podrozdziału. są świadomi swoich dążeń i tego. że w przedstawionych teoriach operuje się za wąskim rozumieniem aktywności tłumu. Jak to się dzieje? Janie mechanizmy społeczne umożliwiają taką zmianę pozycji? Oto niektóre z nich. Roztrząsanie „za i przeciw”. Czy w tej sytuacji mniejszość jest skazana na dyktat większości? Czy musi ona wyrzekać się swych przekonań. W zachowaniach zbiorowych regulowanych prawnie o podjęciu okreś-lonej decyzji lub rozstrzygnięciu zaistniałego sporu decyduje zasada większości. są skłonni poszukiwać rozwiązań siłowych. w konsekwencji tego ukształtował się nurt badawczy tego zagadnienia. teoretycznie rzecz ujmując. W p ł y w m n i e j s z o ś c i. Do powstającego tłumu dołączają jednostki. Nasze życie społeczne jest zorganizowane na zasadzie dominacji większości. a więc osoby nie poczuwający się do odpowiedzialności za losy rodziny. przeto pomija się szereg istotnych problemów tego zjawiska. z racji braku doświadczeń życiowych i niskich umiejętności społecznych. W innych sytuacjach przemożny wpływ na bieg zdarzeń ma siła większości. ujawniająca się w postaci presji społecznej. dzieci. upodobań. aktywnym. ratujący się przed zagrożeniem zdrowia lub życia. Nie może ona liczyć na konformistyczne poparcie jej żądań. aktywnego w sensie wywierania presji na władzę i otoczenie społeczne. Radykalizacja działań tłumu jest uwarunkowana procesem facylitacji społecznej. że tłum jest formą działań zbiorowych. Mniejszość wnosi zazwyczaj do życia zbiorowego nowe wartości. Jest to strategia komunikacyjna. jest tłum religijny i inne. Okazało się.258 agitatorów. które borykają się z jakąś formą trudności społecznych. Znaczy to. że pociąga za sobą jednostki z ugrupowania większości i staje się siłą dominującą w danym układzie sił. Ale. Ludzie młodzi. Przedstawione dane świadczą o tym. Klarownie to przedstawia się . Do tłumu dołączają przede wszystkim ludzie młodzi. W tłumie przeważają też mężczyźni. Wzmożona aktywność komuni-kacyjna służy wzmocnieniu wpływu nadawców komunikatów. Siła argumentów jest środkiem realizacji wpływu mniej-szości. zazwyczaj kawalerowie. preferencji? Czy musi żyć na marginesie wydarzeń społecznych? Czy jest bezradna wobec siły większości? Problemem roli mniejszości w społeczeństwie zajął się francuski psycholog pochodzenia rumuńskiego S. aktywnym jest także tłum paniczny. Wykorzystując prawa komunikacji mniejszość pobudza dyskusję wokół jej proble-mów i dzięki temu wywiera wpływ na innych. Jest to strategia przekonywania lub perswazji. Mniejszość z reguły operuje mocniejszymi argumentami. skłonne do podejmowania ryzyka. że działając razem z innymi wzmacniają swą szansę osiągnięcia dotychczas nieosiągalnego celu. Wynikami swych badań zachęcił innych do penetracji tego obszaru. doświadczający poważniejszych i liczniejszych niż osobnicy ustabilizowani życiowo kłopotów i problemów egzystencji. Mocne i trafne argumenty budzą zainteresowanie. stają się przedmiotem dyskusji. efektu masy czy zwykłej siły fizycznej. rozpoczynający dorosłe życie. M o s c o v i c i. więc dopracowuje się pogłębionej i „chwytliwej” argumentacji uzasadniającej zgłaszane żądania. zazwyczaj w sensie werbalnym. Wspólny interes uczestników oraz podobne doświadczenia i preferencje społeczne stanowią więź pomiędzy jednostkami w tłumie.niekiedy bywa tak. Prezentowane teorie nie tłumaczą wielu zjawisk dotyczących tłumu. wręcz odwrotnie. że mniejszość wcale nie jest skazana na podporządkowanie większości. że ludzie rozmowni wywierają większy wpływ na innych niż milczki.

rozwiązań lub oczekiwań. W. Gdańsk. Cialdini: Wywieranie wpływu na ludzi. WSiP. 1999 r. aktualnie dotyczy to małżeństw osób jednej płci. Warszawa. Mikołajewska: Wybrane zagadnienia socjologii małych grup. Gdańsk. z nawiązaniem do istniejących norm. Podobnie dzieje się w sferze społecznej. PWN. ponawiane mimo przeszkód i niepowodzeń. 1986 r. Warszawa. teoria i praktyka. Dotyczyło to np. nie z punktu widzenia idealnej prawdy. GWP. pracy kobiet jako pilotów. .1978 R. C.4) w kontekście. 3) umiarkowanie. Stephan: Wywieranie wpływu przez grupy. 2002 r. Wydawnictwo UW. Siła oddziaływanie mniejszości zwiększa się jeżeli jest realizowane: 1) wytrwale. Jeżeli zostaną spełnione.W. 1991 r. Ogólnie: mniejszość dążąc do swych celów odwołuje się do mechanizmów informacyjnych i normatywnych. Warszawa. Lewicka. Aronson: Człowiek-istota społeczna. Przedstawione strategie i sposoby działania mniejszości można potraktować również jako warunki do spełnienia w procesie oddziaływania na większość. Są one znane i stosowane w różnych sytuacjach i dziedzinach życia społecznego. Początkowo praca kobiet na wielu stanowiskach budziła sprzeciw większości. Gdańsk. Moscovici: Psychologia społeczna w relacji Ja. E. GWP. Literatura zalecana. kapitanów na statkach morskich. ze skłonnością do ustępstw i kompromisu. w przeciwnym przypadku pozostanie nieznaczącym elementem życia społecznego. Warszawa. Cz. sprawiedliwości lub poprawności (Cialdini). Karta płatnicza lub podpis elektroniczny zostały życzliwie przyjęte przez nieliczną mniejszość. 2) prospołecznie. Stephan. lecz jest sugerowane w imię interesu ogółu. PWN. M. J. WP. nie ma ono na celu korzyści osobistych. B. tzn. nr 1. jednak ich duża wartość utylitarna okazała się atrakcyjną dla coraz to większej liczby ludzi. 1974 r. nie jest krańcowo radykalne. 1998 r. Przegląd Psychologiczny. 5) realistycznie.259 w przypadkach innowacji. Nęcki: Wzajemna atrakcyjność.1996 r. M Argyle: Psychologia stosunków międzyludzkich. Grzelak: Jednostka i społeczeństwo. Ich skuteczność zależy od sposobu czy też umiejętności wykorzystania poten-cjału w nich zawartego. jednak z biegiem czasu okazała się wartością akceptowaną. 1990 r. Z.G. Matusewicz: Wpływ obecności innych na poziom wykonania czynności. S. GWP. Warszawa. mniejszość osiągnie swe cele.Inni.

tzn poznania prawdy. dokładniej psychologów uprawiających określone badania. Moralność to ogół ocen i norm funkcjonujących w danym czasie w danym społeczeństwie. które wymagają. Problemy etyki i moralności należą do najbardziej zawiłych i spornych. wyboru któregoś z możliwych systemów etycznych lub niejednoznacznych przesłanek wyboru określonego postępowania. Podejmują wtedy zagadnienia . których naruszenie niesie ze sobą zło w postaci cierpień i niedogodności. wtedy spełnienie wymogu jednej normy wymusza naruszenie innej. ponadczasowe. W innej wersji powiemy. Każda dojrzała dyscyplina naukowa. jak wiadomo. zdrowia psychicznego. Są to normy ogólnoludzkie. ma mniej lub bardziej wyraźnie zakreślony przedmiot badań. użyteczności. Niemniej minimum uporządkowanych wyobrażeń w tej dziedzinie jest niezbędnym elementem teoretycznego przygotowania kandydata do zawodu psychologa. rozstrzygnięć w aspekcie dobra i zła. w ramach przyjętego systemu wartości. wysyłając ludzi w kosmos lub poddając próbnym działaniom leków. Powróćmy teraz do problemów etycznych psychologii. których one dotyczą. godzono się na ryzyko utraty zdrowia. jedna z nich dotyczy p r o b l e m ó w e t y k i w p s y c h o l o g i i. W tym kontekście pojawia się pytanie: czy czynności zawodowe psychologów są zgodne z nakazami etycznymi? Czy psychologowie nie popadają czasami w konflikt z zasadami etyki? Jeżeli tak to w jakich sytuacjach? Zanim zajmiemy się szczegółami problemu. Obowiązuje nadrzędna zasada „Primum non nocere” (Przede wszystkim nie szkodzić) i szereg norm szczegółowych z niej wynikających. poprawności. W niektórych zawodach problemy ocen podejmowanych działań nabierają szczególnego znaczenia. leżą poza sferą relacji fachowiec-klient. podobnie jak w medycynie. Często jednak dyscypliny pokrewne wkraczają na jego teren z wątkiem dodatkowym lub przejmują jakieś szczegółowe zagadnienie do rozpracowania w ramach swoich kompetencji.260 Rozdział XVII Problemy etyczne i moralne psychologów. czyli takie. funkcji społecznych. Jednak złożoność niektórych sytuacji życiowych utrudnia dosłowną realizację tego nakazu. Pojęcie „moralność” jest zatem szersze niż „etyka”. a nawet życia np. dobra i zła. Sprowadzanie pozaprofesjonalnych ocen działalności psychologów jedynie do wymiaru etycznego. jakkolwiek by się je rozumiało. O s s o w s k i e j przypomnijmy. Dzieje się tak ponieważ skutki czynności zawodowych mogą być nieodwracalne i szkodliwe dla osób. Nawiązując do dorobku M. Po wiekach badań i rozmyślań etycy ustalili kilka zasad. Każda próba ich rozwikłania wiąże się z ryzykiem popełnienia błędów. elegancji. jest nieuzasadnionym zawężeniem problematyki. z pominięciem moralnego. że inne kryteria nie są uwzględniane. zapoznajmy się z rozumieniem zjawiska moralności. że etyka jest nauką o moralności. Niekiedy występują sprzeczności w regulacji normatywnej. Nie wszystkie z tych norm i zasad zostały skodyfikowane. Przy dokonywaniu ocen uwzględnia się wiele kryteriów: skuteczności. niektóre dopiero pojawiają się. dokładności. że problemy etyczne wynikają z konfliktu zasad etyki i potrzeb zawodowych psychologów. W psychologii. Nie znaczy to. ale dotyczą raczej problemów wykonawstwa. Relacje pomiędzy etyką a psychologią są wielo-płaszczyznowe. Są. że dla dobra nauki. Ostatnie jest przedmiotem zainteresowań etyków i moralistów. zawiera w sobie problemy etyczne i dodatkowo moralne. zaczynają funkcjonować. bowiem usługobiorcy fachowców tych dyscyplin potencjalnie mogą być narażeni na utratę cennego zdrowia. Wiemy. natomiast moralne z braku regulacji etycznej. Etyka (normatywna) zawiera nakaz ich przestrzegania. podstawowe znaczenie maja oceny etyczne i moralne. Aby je chronić wprowadzono odpowiednie regulacje etyczno-moralne (nakazy i zakazy).

Maslow zaproponował rozwiązanie ważnego problemu etycznego z punktu widzenia jednego z kierunków psychologii. postępuj zgonie z wymogami twego organizmu”. Czy dane psychologiczne upoważniają do rozstrzygnięć tego typu? To jest właśnie problem moralny. którzy właściwie ją zinterpretują? Czy mamy dowody na to. że celem życia ludzkiego jest przeżywanie silnych przyjemności i unikanie cierpień. Wynika to z „zasady rozkoszy” leżącej u podstaw funkcjonowania wszystkich mechanizmów psychiki człowieka. Z. Kultura. Potrzeby „domagają się zaspokojenia. czyli przymus wewnętrzny. Psycholo-gowie . Przymus kultury wzbudza wrogość mas