1

Czesław Matusewicz

Wprowadzenie do psychologii

Janinie i Michałowi poświęcam.

Lublin 2005

2

„Znajomość ludzi jest domeną, której nikt nigdy nie opanuje do perfekcji, i nawet najwytrawniejszy znawca ciągle przyłapuje się na błędach”. A.Schopenhauer Słowo wstępne Prezentowane opracowanie zostało pomyślane jako pomoc dydaktyczna dla studentów, rozpoczynających trudny proces przyswajania zawiłych zagadnień wiedzy z dziedziny zwanej psychologią. Tak pojęte zadanie wymaga odpowiedzi na dwa podstawowe pytania: co należy opisać, by studiujący wyrobili możliwie dokładne wyobrażenie o psychologii i, po drugie, jak należy opisać charakteryzowane zjawiska, prawidłowości i nurty myślenia, aby spełnić postulat komunikatywności przekazu. Dokonano w nim selekcji materiału na podstawie kryterium znaczenia, to jest przedstawiono wszystkie osiągnięcia myślicieli i psychologów-empiryków, trwale, zdaniem autora, wpływające na procesy badań psychologicznych. W tym zestawie znalazły się trudne problemy sformułowane jeszcze przez filozofów starożytnych, ale mimo licznych prób psychologów współczesnych, nie rozwiązane do dnia dzisiejszego. Przykładem mogą to być pytania o istotę człowieka i psychiki istot żywych. Wiemy na ten temat o wiele więcej niż starożytni myśliciele, ale nadal daleko nam do wyjaśnienia tych zagadek natury. Z dorobku psychologów nowożytnych uwzględniano przede wszystkim inspirujące teorie, koncepcje metodologiczne i pomysłowe eksperymenty. Wspólną właściwością tych trzech elementów jest to, że wyznaczały one kierunki poszukiwań i torowały drogę kolejnym pracom badawczym, wzbogacającym wiedzę o procesach psychiki człowieka. Pytanie o to jak należy opisać ukazywane zagadnienia może wydawać się nie na miejscu. Wiadomo przecież jakimi prawidłowościami rządzi się komunikacja interpersonalna, istnieją liczne publikacje i „instrukcje” podręczne na ten temat. Rzecz jednak nie sprowadza się do umiejętności technicznych przekazu. Problemy psychologiczne są tak powikłane i tak wzajemnie przenikające się, że trudno je uporządkować zgodnie z logiczną zasadą wynikania lub następstwa czasowego. Najczęściej badania najnowsze ukazują zagadnienia bardziej dokładnie i wszechstronnie niż starsze. Wynika to m. in. z posługiwania się nowoczesną aparaturą techniczną, lepszego przygotowania metodologicznego, wyższego poziomu wykształcenia psychologicznego badaczy i innych. Zdarzają się jednak i takie sytuacje, że nowe badania ukazywały doniosłość wcześniejszych koncepcji, niedocenianych należycie w czasie ich powstawania. Należało je przypomnieć. Niekiedy z prezentowanym wątkiem głównym kojarzą się uboczne. W takich sytuacjach stosowano metodę grona, tzn. charakterystyki wątku wiodącego i wskazywania na jego różnorodne powiązania uboczne. Praktycznie owe powiązania są demonstrowane w postaci tzw. ramek, jako ciekawostki lub wyróżniające się konsekwencje. Przyjęcie tego sposobu prezentacji miało zapobiec uproszczeniu obrazu narastania wiedzy, przedstawianego niekiedy symbolicznie jako ciągła linia wznosząca. Inną ważną kwestią wyboru metody prezentacji problemów danej nauki jest jakość języka narracji. Wydaje się rzeczą oczywistą, że język profesjonalistów, w czystej postaci, jest zbyt trudny, a nawet niedostępny osobom rozpoczynającym studia z danej dyscypliny. Chcąc ułatwić im przyswajanie specjalistycznych wiadomości próbuje się niekiedy przedstawiać prawa naukowe i wizje naukowców w kategoriach języka potocznego. Ułatwia to zapewne przyswajanie

3

informacji, ale nie sprzyja opanowaniu terminologii naukowej. Z powyższych powodów przyjęto w niniejszym opracowaniu zasadę posługiwania się językiem profesjonalnym, a środkiem ułatwiającym jego rozumienie mają być w miarę jasne i przejrzyste definicje oraz przykłady stosowania wprowadzanych terminów. Mam nadzieję, że taki sposób przekazania wiedzy o psychologii i badaniach psychologicznych okaże się użytecznym i ułatwi rozpoczynającym studia przyswajanie dorobku tej dyscypliny naukowej, a także zapewni Czytelnikom poczucie satysfakcji z racji poznania tego, co było dotychczas (jeżeli było!) nieznanym i tajemniczym. Na zakończenie trzeba powiedzieć czego Czytelnik nie znajdzie w przedkładanej pracy. Nie ma w niej omówienia koncepcji metodologii ani poszczególnych metod badań psychologicznych. Wymagają one dokładnej i wyczerpującej zarazem prezentacji, niemożliwej do realizacji w syntetycznym wprowadzeniu. Nie ma w niej nawet pobieżnej charakterystyki psychologii stosowanej, wzbogaconej dziś i ciągle wzbogacanej o liczne specjalizacje. To wykracza poza zakres wprowadzenia ogólnoteoretycznego W obiegu czytelniczym w Polsce znajdują się obszerne, a nawet bardzo obszerne amerykańskie opracowania „Wstępu do psychologii”. Zawierają one wiele cennych informacji szczegółowych, dobre ilustracje graficzne i wiele przykładów zaczerpniętych z codziennego życia amerykańskiego. Te ostatnie nie zawsze są czytelne dla polskiego odbiorcy. Dla osób zainteresowanych tymi pozycjami podaję ich wykaz. Oto on: E.R. Hilgard: Wprowadzenie do psychologii, PWN, Warszawa, 1967 r. D. G. Myers: Psychologia, Wyd. Zysk i Sp., Poznań 2003 r. Ph. Zimbardo: Psychologia i życie,PWN, Warszawa, 1999 r.

CZĘŚĆ I Rozdział I Psychologia przednaukowa Nie wiemy kiedy pojawiły i jak się kształtowały pierwsze pojęcia i wyobrażenia psychologiczne, właściwe naszej kulturze. Domyślamy się, że proces ten miał miejsce w latach 4500-3000 p.n.e. Trudno jednoznacznie przypisać autorstwo tych wytworów, być może są one dziełem najstarszej kultury greckiej, ale nie można też wykluczyć zapożyczenia od innych ludów (ludu), w tym od Egipcjan. Prehistoryczni Grecy, podobnie jak ludzie wszelkich czasów doświadczali bólu, radości, zmęczenia, euforii, smutku itp. Obserwowali ludzi w sytuacji pracy, na wojnie, w trakcie wymiany dóbr, zabawy i innych. Dostrzegali różnice między nimi. Jedni byli niezawodni w boju, uczciwi w handlu inni wręcz odwrotnie. Trzeba było nauczyć się określać i dostrzegać wspomniane różnice dla celów praktycznych. Ludziom czasów starożytnych znajomość psychiki człowieka była równie potrzebna, aczkolwiek w różnym zakresie, jak nam, współczesnym. Zainteresowania starożytnych Greków człowiekiem i jego psychiką nasiliły się w czasach przechodzenia od „starego” do „nowego porządku” (ustroju niewolniczego), czasach chaosu walk i niepewności. W okresie „siedmiu mędrców” pojawiły się maksymy o treści psychologicznomoralnej, które miały zastąpić starą, obyczajową regulację zachowań ludzi w zmiennych sytuacjach społecznych. Radzono np. zachowywanie umiaru, kierowanie się rozsądkiem, potępiano rozkosze („Rozkosze są śmiertelne, cnoty nieśmiertelne”) i inne. Ta praktyczna wiedza sprowadzała się w zasadzie do tzw. mądrości życiowej, pozwalała unikać

4

niebezpieczeństw współżycia zbiorowego. Pomagała odróżnić osobnika groźnego od łagodnego, wrogiego od nastawionego przyjaźnie, pobudzonego od spokojnego. Ułatwiała opowiedzenie się po właściwej stronie, dokonania właściwego wyboru drogi życiowej. Znajomość psychiki ludzkiej była równie potrzebna, choć w różnym zakresie, ludziom czasów prehistorycznych, starożytności jak i nam, współczesnym. Gromadzono obserwacje o ludziach metodą anegdotyczną, zwracano uwagę na wyjątkowo barwne przypadki, nie przestrzegano zasady systematyczności w obserwowaniu, mimo to osiągnięty poziom wiedzy i umiejętności jej wykorzystania wzbudzają nasz szacunek.. Ilustruję tę myśl treść ramki 1. Ramka 1 Agamemnon, dowodzący wojskami greckimi pod Troją, po wieloletnim, bezskutecznym obleganiu miasta, opuszczony przez zagniewanego Achillesa, dysponował wojskiem o niskim morale. Wojownicy myśleli raczej o domowych pieleszach, niż o walce z przeciwnikiem. Chcąc pobudzić ich zapał do walki postanowił użyć pomysłowego fortelu. Zwołał, mianowicie, sekretną naradę dowódców oddziałów i uzgodnił z nimi, że on na zgromadzeniu wojennym zaproponuje opuszczenie placu boju i powrót do domów, a oni temu przeciwstawią się. Zachęcą także, posługując się chwytliwymi i zawczasu przygotowanymi argumentami, swoich podwładnych do podobnego czynu. Pomysł zrealizowano, a rycerze uniesieni honorem wzbudzili u siebie zapał do boju. Takiego rozwiązanie problemu nie powstydziłby się współczesny psycholog społeczny, bowiem zostały tu wykorzystane zasady reaktancji i dysonansu postdecyzyjnego (patrz str. 223 ), opisane dokładnie w połowie XX wieku. Wzbudza to uznanie, a nawet podziw dla ówczesnych ludzi, że dysponując tak prostymi metodami, dochodzili oni do tak wysokiego poziomu wykorzystania wiedzy psychologicznej. Wyobrażenia starożytnych Greków o psychice ludzkiej są interesujące dla współczesnego psychologa i z tego względu, że to właśnie one stały się podstawą, punktem wyjścia dalszych dociekań i badań w tej dziedzinie nauki. Wiemy jak trudno wyzwolić się z raz przyjętych wyobrażeń i przekonań , utrwalonych stereotypów myślenia i odczuwania. Świadczy o tym na przykład przekonanie o pechowej liczbie 13 , trwające ponoć około 30 wieków lub o szczęśliwej liczbie 7, młodsze o 5 wieków. Szczególny wpływ na myślenie psychologiczne wywarło greckie pojmowanie duszy (psyche). Utożsamiano je z tym, co dzisiaj nazywamy życiem. Starożytny Grek dzielił świat na ożywiony i nie ożywiony, a temu pierwszemu przypisywano duszę, czyli czynnik ożywiający, sprawczy. Występował on według tych mniemań zarówno u ludzi, zwierząt jak i u roślin. Powodował trwanie organizmu jako całości. Opuszczał ciało wraz z ostatnim tchnieniem, dlatego też skojarzono na trwałe duszę z tchnieniem, duchem. Od momentu opuszczenia ciała następował jego rozpad, śmierć. Ale życie nie ustawało, bo sądzono, że jest ono wieczne, a jedynie jego konkretne formy zmienne i zniszczalne (śmiertelne). Nie znano więc nieśmiertelności indywidualnej, nieśmiertelna była jedynie zasada życia. Człowieka w czasach, o których mowa, traktowano jako mikrokosmos, w nim miały uwidaczniać się te same właściwości i prawa, które rządzą całym kosmosem. Z tego punktu widzenia przypisywano duszy ludzkiej takie, które według danego myśliciela charakteryzowały całość istniejącą. Jednak niemal powszechnie upatrywano w niej źródło ruchu, czynnika ożywczego wobec ciała. H e r a k l i t np. dowodził, iż jest ona ogniem, gdyż w naturze jedynie ogień jest żywy, ruchliwy. A życie jest ruchem, wieczną zmiennością. ( Ciekawe, że do dzisiaj o człowieku

5

żwawym, ruchliwym mówimy, iż ma w sobie ogień!). D e m o k r y t z kolei, utrzymywał, że dusza, podobnie jak cała materia, jest zbudowana z atomów. Jednak jej atomy są bardzo drobne, gładkie (koliste), niezmiernie ruchliwe, i właśnie dlatego ożywiają organizm. Zdolność do autogennego ruchu, jak widać, traktowano jako podstawową cechę organizmów żywych, tożsamą z psyche. W najwcześniejszych koncepcjach psychologicznych nie dostrzegano substancjalnych różnic pomiędzy duszą i ciałem, i jedno i drugie uznawane za materialne. Prezentowano pogląd, który nazywamy m o n i z m e m m a t e r i a l i s t y c z n y m . Duszy przypisywano odmienną i szlachetniejsza funkcję nośnika życia i nie dostrzegano dalszych właściwości, różniących ją od ciała. Czucie np. rozumiano jako ruch cząsteczek wewnątrz ciała wywołany ruchem przenikających doń cząsteczek zewnętrznych. W tym kontekście sformułowano zasadę, że podobne działa na podobne, tzn. ogień (światło) działa na ogień cielesny (błyski w oku), powietrze działa na odpowiednie cząstki w uchu, określony smak pokarmu zależy od tego, jakie drobiny przenikają przez pory języka itp. Zapatrywania te poddał gruntownej modyfikacji P l a t o n (427-347 p.n.e.) i to on wypracował przesłanki poglądów i teorii dominujących aż do końca XVII wieku. Niekiedy wykorzystują je także psychologowie współcześni. Przede wszystkim wzbogacił o wiele nowych elementów pojęcie duszy. W dialogu pt. Fajdros pisał „Bo to, co wiecznie się rusza nie umiera. Tylko to, co inne rzeczy porusza, a samo skądinąd ruch bierze, mając koniec ruchu ma też koniec życia... Skoro tedy się pokazuje, że nieśmiertelne jest to, co samo siebie porusza, wolno powiedzieć zupełnie śmiało, że to właśnie jest istota i pojęcie duszy”. Z założenia, że dusza sama z się może być źródłem ruchu wyciągnął Platon wniosek, że jest ona nieśmiertelną. W jego interpretacji znaczyło to, że dusza może istnieć i realnie istnieje poza konkretnym ciałem. Znaczy to, że prócz świata obserwowalnego zmysłowo musi istnieć świat niematerialny, duchowy, zdaniem Platona doskonały. Jest to pogląd o charakterze d u a l i z m u , zaliczany do kategorii i d e a l i z m u o b i e k t y w n e g o . Dusza przez pewien czas przebywała w świecie „ prawdziwego bytu”, w świecie idei. I właśnie stamtąd wyniosła wiedzę racjonalną o takich zjawiskach jak doskonałe piękno, dobro, sprawiedliwość itp. Jest to wiedza o ideach i w swej istocie jest wiedzą wrodzoną. A zatem możemy zasadnie uznać Platona za ojca n a t y w i z m u , czyli poglądu o istnieniu wiedzy wrodzonej, nie pochodzącej z doświadczenia. Pogląd ten jest przedmiotem sporów do dnia dzisiejszego. Platon sądził, że dusza nie jest jednolitą, że składa się z trzech elementów: rozumu, pożądliwości i popędliwości. Pierwszy, lokowany w głowie, występuje u ludzi ceniących przyjemność poznawania, wiedzy, a takimi są mędrcy. Drugi, czerpiący przyjemność z przeżywania emocji, lokowany w sercu, charakteryzuje ludzi walki, rycerzy. Trzeci, najsilniej występujący u rolników zlokalizował Platon w podbrzuszu. Każdego człowieka można charakteryzować na zasadzie przewagi jednego z tych elementów. Pierwszy jest racjonalny i szlachetny, godny osiągania, stanowi cel zabiegów tych, którzy doskonalą siebie. Pozwala on panować nad sobą, zachowywać równowagę emocjonalną, zbliżać się do doskonałości, jest wręcz ideałem. Dzięki niemu człowiek dąży do prawdy, dobra i piękna, przekracza granice naturalnej rzeczywistości, pociąga go t r a n s c e n d e n c j a . Dwa pozostałe są irracjonalnymi, nie zasługującymi na szacunek, z tym, że popędliwy zyskał w oczach Platona wyższa ocenę niż pożądliwy. Ostatni, najniżej stojący w platońskiej hierarchii został przedstawiony niemal wyłącznie w kategoriach negatywnych. Ludzi o duszy pożądliwej

jak widać.6 porównuje Platon do bydła. jakim miałby być według Platona człowiek godny szacunku. to on. Zgodnie z założeniami hilomorfizmu funkcje psychiczne przypisywał Arystoteles człowiekowi. Filozof ten i poeta zarazem porównuje człowieka do rydwanu zaprzęgniętego w dwa konie. gdzie niesie go popędliwość. pozory. „O duszy”. jedzą pokarmy powszechnie pogardzane. myśli. popędy i zdolność poruszania. pędzi tam. więc kopie jeden drugiego i bodzie żelaznymi rogami i kopytami i zabijają się nawzajem. Po jego śmierci przestaje istnieć i jedno. Był rzecznikiem e m p i r y z m u p o z n a w c z e g o . forma i materia istnieją jedynie jako ściśle połączone ze sobą w postaci realnych bytów. pozwalające uchwycić jedynie zjawiskowość. „. ma. Ba! Nawet pozwalają sobie na nieprzyzwoitości z bogami. Prezentował orientację przyrodniczą. i drugie. a kiedy ujrzy zjawę miłosną prycha i staje dęba i w dzikich podskokach pędzi przed siebie. Czarnego z kolej rozpiera bezczelność i buta. Ten „czarny koń” niekiedy pojawia się w nas zupełnie nieoczekiwanie w sposób zaskakujący.duszę zwierzęcą uznał jako bogatszą o spostrzegania. Jego zdaniem w duszy rozumniej zawierają się elementy wegetatywne i zmysłowe . surowym krytykiem metody spekulatywnej. tezie tej nadał jednak swoistą interpretację. pasą się tam i parzą.. Człowiek zgodnie z poglądem Platona jest istotą dynamiczną. zalecał prowadzenie dokładnych obserwacji zjawisk psychicznych i określanie warunków ich powstawania i funkcjonowania.” Jasnym zatem staje się to. odżywianie). Zgodnie z tradycją uznał Arystoteles istnienie trzech rodzajów duszy. a duszę człowieka potraktował jako rozumną. zwane s p e k u l a c j a m i . długą tradycję. ulegające przemianom. Jego zdaniem istota rzeczy znajduje się poza zasięgiem zmysłowych zdolności poznawczych i jest dostępna jedynie poznaniu racjonalnemu. Duszy roślinnej przypisał jedynie funkcje wegetatywne (wzrost. określał je jako ciemne. Prezentuje on zatem r a c j o n a l i z m p o z n a w c z y . rozmnażanie. spółkują nieprzyzwoicie z osobami godnymi szacunku i podłej kondycji. Arystoteles był przekonany. a że każdy z nich chce mieć tego więcej. ale nie jest ich sumą. poświęconą w całości problematyce psychologicznej.patrzą zawsze w dół i schylają się ku ziemi. Istnieje więc jedynie materia ukształtowana. nie trzeba używać na niego bata. odpowiadałby wizji arystokracji ducha. czarnego i białego. Ostatni. łączącym duszę (formę) i materię (ciało). zwanego h y l e m o r f i z m e m . Platon nie cenił poznania zmysłowego. a nie dusza. pięknej rasy. nową jakością. Do swoich stwierdzeń. jest ona jakby ich syntezą. konstatacji dochodził on poprzez operacje myślowe. bo „do głosu” dochodzą różne elementy duszy. śmieje. Ludziom dobrym i szlachetnym śni się niekiedy.. czynnik twórczy. Ten fragment opisu poglądów Platona nasuwa nieodparte skojarzenie z jednym z głównych wątków prac Zygmunta Freuda. nie obca i nam współczesnym. daje się kierować słowem. walczą w nim niekiedy zupełnie przeciwstawne tendencje.Niektórzy uznają go za ojca psychologii. spotykanych u poprzedników. że dusza. pt. Byłby to osobnik ukształtowany według arystokratycznego ideału. uczy się. a jego psychologia i podobne do niej pod tym względem noszą nazwę spekulatywnych. Wybitną postacią w dziejach psychologii był A r y s t o t e l e s (384-322 pne). że na jakiejś uczcie obżerają się niemiłosiernie. ponieważ napisał pierwszą książkę. nie słucha woźnicy „bo ma kudły w uszach”. zawsze słucha woźnicy.. Podobnie jak kwadrat zawiera w sobie dwa trójkąty prostokątne. uczucia. Dlatego też jego poglądy mają charakter s p e k u l a t y w n y . Przypisywanie wyższości przeżyć duchowych (racjonalnych) nad cielesnymi. Jednak uniknął uproszczeń. Czyni to dzięki właściwościom . I to jest główna myśl poglądu. Nie zważa na słowa ani na ukłucia. doskonalszą niż pozostałe.. odczuwa. Człowiek jest właśnie takim bytem. ku stołom.

Jedną z bardziej znanych tez św. nie mają żadnego wpływu na los zabiegającego. przeto musi pochodzić od Boga. Mówienie. uznał hilemorfizm . czystą energią. T o m a s z z A k w i n u . jak wynika z tego rozumowania. Otóż zabiegi ludzkie. Jego funkcję widział w łączeniu jakości danych w więcej niż jednym zmyśle. przedstawiania zjawisk oraz subiektywnych przeżyć i zapoczątkował metodę i n t r o s p e k c j i . Tatarkiewicza koncepcja rozumu czystego stanowi metafizyczny wtręt w przyrodniczym systemie poglądów Arystotelesa i świadczy o niekonsekwencji myśliciela. np. Istnieje. Rozum czynny jest natomiast nieśmiertelny. zanika wraz ze śmiercią człowieka. Do poglądów Platona i Arystotelesa nawiązywali w swych rozważaniach psychologicznych dwaj wielcy przedstawiciele psychologii chrześcijańskiej: św. tzn. Poznając tę ostatnią wsławił się wnikliwymi opisami własnych przeżyć. Istotą człowieka poddanie się woli Boga i pokora. Takie rozumienie istoty ciała umożliwiło Arystotelesowi przedstawienie zasad funkcjonowania zmysłów. swoista odpowiedniość duszy i ciała. A u g u s t y n i św. Z analizy postrzegania zmysłowego wywiódł Arystoteles koncepcję z m y s ł u w s p ó l n e g o . jest przy tym śmiertelny. czym jesteśmy. dzięki niemu przebiegają wszystkie operacje myślenia. Wola wyraża to. Stworzy tym samym wzorzec f e n o m e n o l o g i c z n y c h opisów psychologicznych. Św. Do bardziej skomplikowanego kryterium odwołuje się przedstawiany autor rozróżniając rozum bierny i czynny. Augustyna dotyczy prymatu woli nad rozumem. Nie jest to wyraźnie przedstawiony element psychiki. oddaje naszą istotę. nie ma swego organu jak poszczególne zmysły. Koncepcja ta odegrała znaczącą role w psychologii. badania psychiki poprzez wgląd w samego siebie. Tomasz był przekonany. a później czynnikiem hamującym nowatorstwo w nauce. lecz chciał poznawać jedynie Boga i duszę. choć działa podobnie do nich. Jest to słynna teoria p r e d y s t y n a c j i . Odpowiednio do funkcji odróżnia Arystoteles rozum praktyczny i teoretyczny. drugich do potępienia. Początkowo były źródłem inspiracji. drugi Arystotelesa. Znaczącą rolę w poglądach Arystotelesa odgrywa rozum. W koncepcji Arystotelesa ciało przestało pełnić rolę wiezienia duszy (Platon) a nabrało pozytywnego znaczenia. Bóg. Augustyn ostrzega. niż Platona. Wnikają z niej ważne wnioski psychologiczne. dusza ludzka nie może połączyć się z materią kamienia. że dusza muruje. Zyskując znaczną popularność przyczynił się do zahamowania badań „przyrodniczych” w psychologii. Św. Sądził on. Utożsamił on duszę z arystotelesowską formą. że dusza myśli jest tak samo niedorzeczne jak utrzymywanie. poglądy w nich przedstawione dominowały w kulturze europejskiej przez następnych kilkanaście wieków. a człowiek nie może jej zmienić. Augustyn był uzdolnionym pisarzem i dobrym obserwatorem. jest pierwszą przyczyną ruchu. aby człowiek chcący coś w sobie naprawić „nie przypisywał tego własnej mocy”. Zdaniem W. bowiem. Pierwszy funkcjonuje poznawczo. że Ludzie łączą się z Bogiem nie poprzez jego poznanie. Dzieła Arystotelesa były szczytowym osiągnięciem nauki starożytnej Grecji. okrągłości. w uświadamianiu doznawania (argument samowiedzy) oraz formowaniu marzeń sennych i przeżyć fantazyjnych. gdyż ta nie jest dla niej odpowiednią. sformułowania zasady relatywizmu w spostrzeganiu (doznanie jest znajomością różnicy). kierowania człowieka ku odpowiednim celom. lecz dzięki chęci zjednoczenia się z nim. że poglądy Arystotelesa bardziej nadają się do adaptacji dla potrzeb Kościoła. Wola jest wyrazem natury człowieka. trudnych do zrozumienia. sprzedaje czy przędzie. tzn. przypisuje mu twórca koncepcji zdolność oświetlania rzeczy ciemnych. nie wynikające z woli boskiej. Jest taktowany funkcjonalne. Zainicjował tym samym rozważania psychologiczne w duchu w o l u n t a r y z m u . na wiele wieków. tchnieniem ożywiającym. np.7 (zdolnościom) duszy. Pierwszy z nich przystosował dla potrzeb Kościoła nauki Platona. jednych obdarzył dobrą wolą i przeznaczył do zbawienia. dotyczących ciała. tworzenia sztuki i dociekań poznawczych.

a więc ruchu. To zaś. która jest naczelną zasadą życia.) sensus communis przypisując mu następujące funkcje: dzięki niemu podmiot poznający uświadamia sobie wykonywanie poszczególnych czynności zmysłowych jako własnych wrażenia te różniczkuje i zespala w całość. Chociaż więc jakieś ciało może być jedną z zasad życia . Jedną z wybitnych postaci tego okresu był Kartezjusz (René . ale nie o ich syntetyzowaniu (.. Psychologii ogólnej pisał: „Zmysł wspólny łączy i centralizuje wszystkie zmysły. Samo spostrzegania. przestrzeni. prof. dzięki czemu ujmuje cały przedmiot. że dusza jest jakimś ciałem. nie jest ciałem. nadmierna drobiazgowość i liczne tautologie doprowadziły do wyeliminowania metody scholastycznej ze sfery badań naukowych.137-138. jako środki operacji intelektu miały być niezależne od treści zmysłowych. że jest właśnie takim a takim ciałem. którą nazywamy jego aktem. w ten bowiem sposób duszą mogło być i oko jako zasada widzenia: podobnie przedstawiałaby się i z innymi organami. Stąd jego znaczna popularność (a także liczne próby reinterpretacji) w czasach współczesnych.C. otrzymuje ono od jakiejś zasady. wyobraźnię. Zgodnie ze swą orientacją filozoficzną utrzymywał Tomasz z Akwinu. poszczególne czynności zmysłowe ujmuje jako wykonywane przez odnośne narządy. o jakimś zestawieniu numerycznym. a zatem jest nieśmiertelna. pamięć. dr Józef Pastuszka.) scholastycy nazwali (zmysł wspólny . bo wówczas wszelkie ciało byłoby ożywione lub byłoby zasadą życia. „Rozszczepianie włosa na czworo”.Oto jej próbka: „Starożytni filozofowie (. w wydanej przez KUL w 1957r. że poznawane są wspólne przedmioty zmysłowe (sensibilia communia). że dusza nie jest jakkolwiek bądź zasadą funkcji życiowych. wprowadził przeto rozróżnienie zmysłów zewnętrznych i wewnętrznych. że dusza (forma) może istnieć niezależnie od materii. zdolność oceniania. a nadto sprawia. Kwestia 75. z tą modyfikacją. Do ostatnich zaliczył zmysł wspólny. skupia poszczególne wrażenia i przeprowadza ich uwspółrzędnienie. Tomizm został uznany za oficjalną doktrynę filozoficzną i psychologiczną Kościoła Katolickiego. Na nich miał się kończyć proces doznań. Okres psychologii przednaukowej zamyka wiek XVII. że dusza nie jest ciałem. ani zmysły zewnętrzne razem wzięte.. art.jak np.8 swego poprzednika.) sądzili. ponieważ ogranicza się tylko do właściwych sobie jakości zmysłowych. Oczywiste jest bowiem. I chociaż można by w rozmaity sposób wykazać błędność tego poglądu. kształtu” str. nierozwiązywalnych tą metodą. zakłada istnienie takiej władzy autonomicznej. Poznanie intelektualne realizuje się dzięki m e t o d z i e s c h o l a s t y c z n e j (scholastyce). która wykazuje powszechniej i pewniej. Ramka 2. będące syntezą poszczególnych wrażeń.to jednak żadne ciało nie może być nigdy naczelną zasadą życia. ale z powodu tego. Nie może nią być żaden zmysł zewnętrzny. lecz aktem ciała”. M.1. że żadne ciało nie jest zasadą życia ani nie jest żyjące dlatego. Jest to klasyczny pogląd d u a l i z m u p o z n a w c z e g o . serce jest zasadą życia zwierzęcia . a scholastyków skazały na bezproduktywne roztrząsanie problemów... czucia. czucia uwarunkowanych działaniem bodźców materialnych. Ciało więc żyje lub jest zasadą życia nie dzięki temu. a nie tylko poszczególne jego części. będącymi narzędziami duszy. w którym to pojawiły się ostatnie spekulatywne koncepcje psychiki ludzkiej. Ks. że jest aktualnie takim a takim ciałem. że materia nie może oddziaływać na duchowy intelekt. to jednak obierzemy tylko jedną drogę rozumowania. że jest ciałem. bo wtedy można by mówić tylko o ułożeniu wrażeń obok siebie. Dusza więc. że jest ciałem. Pojęcia. Jasne jest bowiem.

Przyswoił także wiedzę o krwiobiegu łącznie z opisem. ukłuciu towarzyszy doznanie bólu. A taki ład ustanowił Stwórca (teoria harmonii wprzód ustanowionej G . żyjący w latach 1596-1650. czego nie było w zmyśle” stała się hasłem rozpoznawczym lockowskiego systemu poglądów. kształt. ale co. na ogół błędnymi. materia. pokazywał. Umysł. Z tego punktu widzenia zwalczał on pogląd natywizmu. Dowodzili oni. Łączą się one w swoistą całość jedynie w organizmie człowieka. Wiedza nasza wywodzi się z doznań zmysłowych. Poznając cokolwiek doznajemy wrażeń i na tej podstawie tworzą się wyobrażenie. czyli podstawy poznania racjonalnego. jego zdaniem. że istnieją we wszechświecie dwie niezależne od siebie i jakościowo różne substancje. intelekt to wg Kartezjusza „rzecz myśląca”. Dusza nie miała wpływać na konkretne czynności ciała. Dowodził on. a miejscem kontaktów miała być szyszynka! (jedyny nieparzysty element mózgu). wątpił w słuszność określonej tezy aż do momentu uzyskania całkowitej pewności. Jedynie impulsy wychodziły od duszy. Kartezjusz swoimi koncepcjami. mięśnie działały jak cięgna lub postronki. np.że umysł może pracować niezależnie od mózgu”. że stawał się oczywisty. a zwłaszcza John L o c k e i Dawid H u m e . pojęcia i uogólnienia. że dusza i ciało działają równolegle. powodowały otwarcia klapek (dla przepływu tchnień ożywiających) w przewodach nerwowych. w najbardziej radykalnej formie głosi. z doznań zmysłowych i samoobserwacji. tym prawom. Jego słynne stwierdzenie „Cogito. Kartezjusz pasjonował się modnymi wówczas figurami poruszanymi wodą. odczucia. I w tym jego wielka zasługa. Ten m e c h a n i c y s t y c z n y . Poznał zasady mechanicznych ruchów. Łącząc powyższe doszedł do wniosku. nerwy przewodziły tchnienia życiowe. Jak wyjaśnić zgodności tego typu? Kartezjańskie rozważania ten temat wywołały szeroki rozgłos i stały się zalążkiem doktryny. . co się kryje za doznaniami zmysłów nie wiemy. jakie dane zawierają w sobie doznawane wrażenia? Odpowiedź była jasna i wiele znacząca. Doznania zmysłowe nie zawierają ż a d n y c h d a n y c h o s u b s t a n c j i m a t e r i a l n e j . tzn. bowiem substancja jest niepoznawalna. że „nie ma niczego w umyśle. czyli ruchu wykonywanego nieświadomie. ciało ludzkie też podlegało. Myślenie nie miało nic wspólnego z materią. gdy sąd był tak jasny. uproszczony i błędny opis funkcjonowania ciała doprowadził Kartezjusza do odkrycia odruchu. zapach. niepodzielna. pobudził badania naukowe zarówno z zakresu psychologii fizjologicznej jak i psychologii poznawczej. Jednak występuje zgodność czynności cielesnych i przeżyć psychicznych. takie jak wielkość. substancja rozciągła. Znaczący wpływ na stan psychologii przednaukowej wywarli angielscy przedstawiciele e m p i r y z m u p o z n a w c z e g o . że czynności cielesne można wyjaśnić czysto mechanicznie. „Wielokrotnie pokazywałem – pisał . ergo sum” jest ilustracją takiego postępowania. Wątpił w świadectwo zmysłów. W . ciężar i doznania subiektywne takie jak barwa.9 Descartes). zwanej p a r a l e l i z m e m p s y c h o f i z y c z n y m . Teza. lecz jedynie określać ich tendencje. przy wodotryskach. przyczynił się także do wzrostu zainteresowań problemami budowy i funkcjonowania organizmu ludzkiego. że wszelka wiedza pochodzi z doświadczenia. uznawanych za wrodzone nie są powszechnie znane. Pogląd ten. umieszczanymi na fontannach. biegnących od komory mózgowej. dokonanym przez Harveya. podzielna i duchowa. kości były dźwigniami. W konsekwencji uznał zwierzęta za maszyny. nie mogą więc charakteru tworów wrodzonych. Serce funkcjonowało jak pompa. Poznajemy tylko proste jakości. podobnie jak dwa zegary nastawione na tę samą godzinę. L e i b n i z a ). W swych dociekaniach zastosował Kartezjusz metodę s c e p t y c y z m u . za niepodważalny dowód swego istnienia uznał fakt myślenia. smak. Taką absolutną pewność zyskiwał. że szereg pojęć (w jego terminologii idei). napędzana ciepłem.

zdolności intelektualne. która leży bezpośrednio pod nią. również wyróżniającego rozwoju zlokalizowanej w tej partii mózgu funkcji psychicznej. uczuć czy wspomnień. jego zdaniem.Platon: Uczta . Głosząc takie poglądy przygotował podstawy do nowoczesnego pojmowania psychologii jako nauki o procesach i zjawiskach psychicznych. czasami zdarzają się znamienne powroty do niedocenionych w swoim czasie badań. Co więcej. nie mające wartości naukowej. stanów psychicznych ( Bartelomeo Della Rocci). dowodzi to. Iskry.nr 10. bardzo znaczący wątkiem psychologicznym w pacach Huma była koncepcja praw kojarzenia. np. odegrały ważną role inspiracji badawczej. W nauce. zmarszczek na czole czy też linii na dłoni. Podstawowymi z nich są: prawo styczności w czasie.Arystoteles: O duszy . według praw a s o c j a c j i . czynności) psychicznych w mózgu Ale tu już zaczyna się psychologia naukowa. nie występują ostre granice. czyli „nauki” o budowie czaszki ludzkiej. w średniowieczu Arnaldus z Villanowa (lekarz kataloński) upowszechniał wiedzę o sztuce życia i naturalnych czynnikach wpływających na „stany duszy i umysłu”. wysokie czoło (wiadomo!). funkcjonującą według praw asocjacji. Literatura zalecana: . Już w czasach starożytnych opracowano klasyfikację temperamentów (Hipokrates). Zakwestionował on zarówno istnienie substancji materialnej jak i duchowej. Charaktery. Franz Joseph Gall opracował i spopularyzował teorię f r e n o l o g i i . że umysł był w mniemaniu Huma strukturą poznawczą. wyraźnie ujawnia się ono np. . Jego zdaniem kształt wypukłości na niej świadczy o wyraźnym rozwoju tej partii mózgu. Warszawa. Najczęściej nowe odkrycia lub teorie są mozolnie przygotowywane przez poprzedników.W.J. Innym. w trakcie uczenia się wiersza. W XIX wieku lekarz austriacki. Uwolnił ją do dywagacji o duszy jako substancji. CZĘŚĆ II Psychologia naukowa. pragnący poznać jego skomplikowaną naturę. mające guz potyliczny są uzdolnione matematycznie. wyobrażenie Pałacu Kultury przywołuje w pamięci Warszawę. W XVI wieku popularną była teoria fizjonomiki. wypukłe oczyzdolności do języków obcych. Pod wpływem Galla zaczęto poważnie badać lokalizację funkcji (tzn.1998 r. To. Jego zdaniem wrażenia. zgodnie z którą wygląd zewnętrzny jest odbiciem wnętrza. podobnie jak w przyrodzie. wyobrażenia i pojęcia (w terminologii Huma idee) łączą się w większe całości w ściśle określonym porządku. Znaczny udział mieli w tym lekarze. Twierdził. że pojęcie substancji jest wytworem wyobraźni. Prawa te miały rządzić ładem przeżyć nawet w czasie marzeń sennych. 2) styczności w przestrzeni. ale i inni specjaliści. PWN.10 Hume prezentował bardziej radykalne poglądy. Warszawa 1972 r. Osoby. czego rzeczywiście doznajemy mówiąc „dusza” sprowadza się do różnorodnych przeżyć: spostrzeżeń. 3) prawo podobieństwa oraz 4) związku przyczynowego. Poglądy te. .R Stachowski: Skąd się wzięła nazwa „psychologia”. Szewczuk: Historia kłopotów człowieka z duszą. Dorobek przednaukowy psychologii tworzyli nie tylko filozofowie zainteresowani problematyką człowieka.1963 r. Widzimy więc. Określano właściwości psychiczne ludzi na podstawie obrazu dna oka. a niekiedy przypadek naprowadza na . Pieter: Historia psychologii. a uznawanie jej realności oznacza wykraczania poza fakty.

Może to być zastanawianie się. to jest ono prawdziwe. np. bardzo .. Wtedy to Wilhelm Wundt założył w Lipsku pierwszą w świecie pracownię wyposażoną w aparaturę do badań eksperymentalnych. bo myślę” jest w sytuacji codziennej komunikatem czytelnym informacyjnie. W nauce wykorzystuje metody o dużym stopniu niezawodności. używany w celu zapewnienia maksymalnej precyzji sformułowań. „Myślę co teraz Jaśko robi”. stopień zrozumienia istoty rzeczy. Twierdzenia naukowe są poddawane systematycznej w e r y f i k a c j i . czyli wypracowania wskaźników orientacji w sferze wyobrażeń o świecie. Powiedzenie „Nie przeszkadzaj. Określenie naukowe musi być jednoznaczne. niezależne od kontekstu. co znakomicie zwiększa wiarygodność uzyskiwanych rezultatów. Obiektywność prawd naukowych zapewnia się także poprzez wielokrotne powtarzanie czynności dochodzenia do rezultatów. Przedstawione właściwości poznania naukowego dowodzą większej wiarygodności nauki niż poznania potocznego. Nauka tworzy system i w wielu przypadkach zjawisko staje się zrozumiałe jedynie w kontekście systemu. sprawdzania uwarunkowań otrzymanego wyniku badań. że skonstruował perpetuum mobile. W takich sytuacjach p o s t u l a t k r y t y c y z m u zostaje spełniony bez zastrzeżeń. Wszystko to świadczy o zawiłościach rozgraniczania tego. Niemniej takie rozróżnienie jest niezbędne ze względu na potrzebę określenia wiarygodności wyników poznawczych. zazwyczaj wieloznaczne i niejasne. Wyróżnikiem nauki jest również specyficzny język. czyli sprawdzaniu. to do wykazania fałszu tej informacji wystarczy jej konfrontacja z dobrze uzasadnioną w fizyce zasadą zachowania energii. Nauka bowiem stawia sobie jako cel podstawowy dążenie do prawdy obiektywnej. dopóki nie zostaną one należycie udowodnione. Bardzo ważną rolę w procesie dochodzenia do prawdy obiektywnej odgrywa dobór metod. ktoś utrzymuje. zarówno eksperymentu laboratoryjnego jak i naturalnego. niekiedy rywalizującego. w stosunku do wiedzy potocznej.11 właściwy trop poszukiwań. a tym samym ukazują zasadność jej uprawiania i wykorzystywania wyników w praktyce. że nie należy uznawać danych sądów za prawdziwe. Dzięki nim realizuje się p o s t u l a t w i e l o k r o t n o ś c i obserwacji badanego zjawiska. Niemniej wielkimi zaletami poznawczymi charakteryzują się metody eksperymentalne. Weryfikacja praktyczna polega z kolei na sprawdzaniu zgodności twierdzenia z rzeczywistością. Byłaby to weryfikacja teoretyczna. Jeżeli rzeczy mają się tak. wyciąganie wniosków. Obowiązuje w niej zasada r a c j i d o s t a t e c z n e j . ponieważ nie wiadomo co w nim znaczy „myślę”. Psychologowie-naukowcy podjęli trud przezwyciężania wieloznaczności tradycyjnych terminów i trwa on do dnia dzisiejszego. Jednym ze sposobów realizacji tej czynności jest porównywanie zgodności nowych twierdzeń z dotychczasowy stanem wiedzy. Natomiast naukowo byłby to przekaz bałamutny. a zatem bardzo krytyczni wobec jego osiągnięć. co przednaukowe od naukowego. Jeżeli np. niezależnej od subiektywnych wyobrażeń i przekonań. S y s t e m a t y c z n o ś ć to kolejna cecha naukowego podejścia badawczego. Pierwsze sygnały o naukowym traktowaniu problematyki psychologicznej pojawiły się w II połowie XIX wieku. Przy poznawaniu dedukcyjnym wymogi sprowadzają się do stosowania niezawodnych reguł wnioskowania. Pozornie izolowane fakty z różnych dziedzin wiedzy (życia) często pozostają w ścisłej zależności i wyjaśniają to ogólne zasady powiązań (zależności). natomiast w naukach empirycznych kwestia jest bardziej złożona. jak to określa twierdzenie. To pozwala osiągnąć głębszy. tzn. Za formalną datę powstania odrębnej dyscypliny naukowej uznaje się r o k 1 8 7 9 . Czynności sprawdzające wykonują z reguły ludzie spoza zespołu autora odkrycia lub przedstawionej teorii. Nawiasem mówiąc. Potoczne określenia. analizowanie lub wyobrażenie czegoś. wystarczają do porozumiewania się sytuacyjnego.

w rzeczywistości funkcjonują one w obrębie większej całości. też rozmaicie rozumianymi. natomiast jakościowe . Ich wspólną cechą była rezygnacja z założeń metafizycznych. a przy tym zróżnicowane całości stanowi z kolei jeden z zasadniczych procesów rzeczywistości. nowożytnych programów badań psychologicznych. by następnie przejść do poznawania bardziej skomplikowanych problemów pomiaru czasu przebiegu procesów psychicznych Wundt uprawiał psychologię empiryczną. dziedziną z pogranicza psychologii i fizjologii.chemia. przedstawionego przez Wundta. np. Do wyróżnienia tych psychicznych atomów dochodzi badacz drogą a n a l i z y . psychice. Wundt był przekonany. Według Wundta przedstawia się on następująco: doznane wrażenia jakiegoś przedmiotu łączą się ze sobą. czyli doznanie zmysłowe prostych jakości. Mamy zatem wrażenia wzrokowe. gdyż dzięki niemu. ogólnie. Wundtyzm w psychologii. Uznał wiec paradygmat (wzorzec) nauk chemicznych za przydatny do prezentacji jakościowych różnic stanów psychicznych. a nawet przez pewien czas. Jego inicjatywa znalazła wielu naśladowców i konkurentów. wyobrażenie smaku czekolady. Postępowanie analityczne jest jednak niezbędne. zaprzestanie sporów o istotę duszy a zajęcie się s t a n a m i i p r o c e s a m i p s y c h i c z n y m i . już jako profesor. określa się mianem psychologii atomist ycznej. odwracając kolejność czynności. całość ta podlega osądowi i w rezultacie mamy już niemal . co w efekcie przyczyniło się do powstania wielu programów uprawiania psychologii. Z biegiem czasu zmienił swe zainteresowania i po przeniesieniu do Lipska zajął się uprawianiem psychologii. czterech smaków. ruchy odruchowe. „Atom” jest jednym z podstawowych pojęć. np. atomem psychicznym jest . Te właśnie działania stanowią istotę programu badań psychologicznych. w r a ż e n i e . według Wundta. Wundt był też autorem jednego z pierwszych. wywołują je bodźce zewnętrzne. zwanych kierunkami w psychologii. Rozdz. Trzeba więc było zastosować inny niż fizykalny wzorzec metodologiczny. a więc przedstawić proces tworzenia się psychiki. prowadził wykłady z fizjologii na uniwersytecie w Heidelbergu. elementami są również uczucia. słuchowe. Zajął się zagadnieniem doznań zmysłowych. II Główne kierunki psychologii. nie dającymi się rozłożyć na mniejsze. kształtu. Pierwotne przygotowanie zawodowe wywarło jednak wpływ na dobór tematyki badań i metod jej penetracji. smakowe. to z kolei zyskuje zabarwienie uczuciowe. Przedstawiony sposób postępowania badawczego. że ilościowe aspekty świata zewnętrznego przedstawia fizyka. 1. Prócz doznań zmysłowych prostymi. wielkości. Badał np. W tym przypadku metody fizykalne zawodziły bowiem pozwalały określać jedynie parametry ilościowe. używanych w chemii. a dokonując pomiaru intensywności doznań napotkał problem określania jakości zjawisk psychicznych. barwy. w większe. Trzeba zatem określić psychiczny odpowiednik atomu i procesu łączenia się atomów. Psychologia świadomości. dając w efekcie spostrzeżenie. charakterystyczny dla szkoły wundtowskiej. zdaniem Wundta. przewodnictwo nerwowe. dotykowe i inne. Jego poznanie pozwoliło zrozumieć wiele z otaczającego nas świata. Wundt jako medyk z wykształcenia specjalizował się w dziedzinie fizjologii. możemy dokonać syntezy. Najprostszym elementem. stosując początkowo typowe metody tej ostatniej. poznamy również tajniki życia psychicznego.12 skromną w świetle współczesnych standardów. jakości dźwiękowe. Pracownia ta przekształciła się w roku 1892 w pierwszy na świecie instytut psychologii. Łączenie się atomów w cząsteczki. Wrażenia różnią się jakością i intensywnością. fala akustyczna lub pobudzenia wewnątrz zmysłowe. Idąc tym tropem.

lecz wyłącznie zasadą heurystyczną. sposób umożliwiający niesprzeczne wzajemne połączenie czysto obiektywnego przyrodoznawstwa z subiektywnym stanowiskiem psychologii. a więc inaczej niż obiekty świata zewnętrznego. dopóki o to chodzi. tezę o równolegle przebiegających procesach w dwu odrębnych jakościowo substancjach. Ze względu na tę właściwość systemu Wundta (i podobnych) określa się je mianem p s y c h o l o g i i a n a l i t y c z n e j . Uwzględnianie zatem tej paralelności sprzyja gromadzeniu wiedzy o psychice ludzkiej. Mimo. Jednak wundtowska metoda badań różni się zasadniczo od tradycyjnie wyobrażanej introspekcji. że np. został jednak uzupełniony o tezę. ale również i dlatego. po drugie. Proces łączenia się elementów określił Wundt terminem „kojarzenie”. a jego psychologia. uzyskiwanymi metodami obiektywnymi. uczuciowego zabarwienia spostrzeżeń itp. W przypadkach bardziej skomplikowanych tworzą się konstelacje asocjacyjne (skojarzeniowe). Proces ten dokonuje się dzięki ludzkiej możliwości wglądu w siebie. Odrzucił on. że żadne z tych stanowisk nie zawiera pełnej rzeczywistości. Psychika zatem to tyle co świadomość. jak już wiemy. to umiejętność odkrywania nowych prawd.całość procesów psychicznych . ale przyjął zasadę paralelizmu psychofizycznego. że przebiega on w ramach większej całości i podlega jej oddziaływaniu. uczucia. a nie do metafizycznej istoty rzeczy. Spostrzeżenia. a Wund expresis verbis stwierdza. Wundt zatem prezentował stanowisko introspekcjonisty. Profesjonalnie nazywa się on i n t r o s p e k c j ą . Takie rozumienie psychiki czyni zbędnym pojęcie duszy. stanowi ona zwartą całość i jest odpowiednikiem znaczeniowym tego. wola . Opis jego przebiegu przedstawiał się podobnie jak u D. znający terminologię psychologiczną i prowadzący obserwację systematyczną. że koncepcja duszy substancjalnej jest zbędnym ornamentem metafizycznym. Warszawa 1972 s. Uwzględniając powyższy wątek powiemy. za względu na które musi być bezpośrednio empirycznie postulowana.” )Cyt. zasada paralelizmu psychofizycznego nie może sobie rościć do tego pretensji.nazywa Wundt ś w i a d o m o ś c i ą . porządkowania materiału). ze względu na preferowaną metodę badań. pamięć. że Wundt bardzo wysoko cenił eksperyment i przyczynił się do rozwoju metod eksperymentalnych w psychologii. aby być czymś więcej.13 kompletną strukturę psychiczną. zdolności samoobserwacji. Dodajmy nawiasem to. Kojarzenia mogą następować pod wpływem aktu woli. jak tylko maksymą niezbędną jedynie dopóty. Konfrontacja rezultatów otrzymanych metodą subiektywną i obiektywną zmusiła Wundta do zajęcia stanowiska wobec problemu p a r a l e l i z m u p s y c h o f i z y c z n e g o . Huma. . rozumianą h e u r y s t y c z n i e . PWN. działanie bodźca świetlnego wywołuje w nerwie wzrokowym określone procesy chemiczne a temu towarzyszą właściwe przeżycia psychiczne. za J. poznawane pośrednio. co nazywamy psychiką. Jest nią nie tylko dlatego. że ogranicza się wyłącznie do faktów. Wobec tego jednak. Świadomość i jej stany poznajemy bezpośrednio. wyniki uzyskiwane tą metodą miały być konfrontowane z danymi.154). Jest to bowiem wyłącznie sposób patrzenia. poprzez dane zmysłowe. aby połączyć ze sobą wyniki empirycznrgo przyrodoznawstwa z wynikami empirycznej psychologii. Ramka 3 „Zasada paralelizmu psychofizycznego nie jest bynajmniej zasadą metafizyczną. Pieter: Historia psychologii. nosi nazwę i n t r o s p e k c y j n e j . że Wundt był jednym z reprezentantów p s y c h o l o g i i a s o c j a c y j n e j . Po pierwsze badania introspekcyjne mieli prowadzić ludzie właściwie przygotowani. że zasadniczo odnosi się do bezpośrednio danej rzeczywistości zjawisk. kartezjańskiej. Powiadał on. (Heurystyka. np. że tworzą ją elementy.

w Niemczech popularyzowali go tak wybitni uczeni jak H. odciskają się właściwości i relacje świata zewnętrznego. nie był natomiast pomocny w służbie zdrowia. 2. Następstwem jej działania są „rezultanty psychiczne”. tworzą się zmieniające się konfiguracje. poprawności uogólnień teoretycznych i trafności doboru metod badawczych. bowiem jest to domeną fizjologii. Wgląd introspekcyjny siłą rzeczy musi dotyczyć tego. Psychologia aktów F. w USA-bardzo aktywny E. jego użyteczność sprowadzała się w zasadzie do sfery nauczania. jak zmienne społeczne wpływają na myślenie. że postrzegamy świat na miarę indywidualności. nieznany dotychczas obraz. Nie dawał też możliwości uprawiania niektórych działów psychologii ogólnej. prawa. Brentano zakwestionował wundtowski cel badań psychologicznych. Pojawiają się w niej coraz to nowe doznania. Nurt ten na pewien czas określił kierunek badań psychologicznych i model myślenia psychologicznego Jednak nie na długo. aczkolwiek problem ten znalazł się w kręgu zainteresowań Wundta. Proces ten dobrze ilustruje powstawanie dzieł sztuki. dotyczące wyboru celu badań. jak pieczęć w wosku. Jego zdaniem psychologia nie może zajmować się badaniem wrażeń. I to jest zasadnicza myśl t e o r i i a p e r c e p c j i . Każde połączenie elementów psychicznych daje w efekcie coś więcej. Wundt oprócz tak rozumianych działań przedstawił także model badań z zakresu psychologii społecznej. Badając . Ebbinghaus. tworzy nową jakość. W swojej 10 tomowej pracy pt.14 Świadomość nie jest tworem zastygłym. Niedostatkiem wundtyzmu była niewielka przydatność praktyczna. że wyodrębnianie i składanie elementów doznań zmysłowych nie prowadzi do poznania psychiki. religii. Kulpe. Titchener. niż tylko ich mechanicznie pojmowaną sumę. Dobrze oddaje ten stan rzeczy określenie „strumień świadomości”. lub różnic indywidualnych Nie stwarzał możliwości poznawania tego. Zgodnie z nią umysł nie tylko postrzega świat zewnętrzny. ale wytwarza obrazy nowe. nauki o osobowości. czyli subdyscypliny zajmującej się tym. Wyżej przedstawiony program badań dotyczy problemów psychiki jednostek. natomiast ubiegłe doświadczenia. Treści wyraźnie przeżywane leżą w polu świadomości. Jamesa. a więc przedstawia to. w którym. E. czyli wytwory aktywnego umysłu (świadomości). kryminalistyce. Uzyskał niebywały rozgłos w całym świecie. co zewnętrzne. przedmiotem dyskusji salonowych. niekiedy tworów nieistniejących. O. Volkerpsychologie {Psychologia ludów) proponował poznawanie wytworów ludzkich w postaci kultury. Był to program a k t u a l i s t y c z n y . niejako oświetla ją to. w terminologii Wundta „masa apercepcyjna”. B. na co świadomość jest skierowana. np. wielkiej złotej góry. Takie „przeobrażenie” zawdzięczamy energii psychicznej. Brentano. np. w których połączenie znanych elementów jawi się jako nowy. zainteresowanymi zoopsychologią. statycznym. Meuman. Pojawiły się przeto liczne reakcje krytyczne. Właściwymi dla tego celu byłyby metoda obserwacji i b a d a n i a w y t w o r ó w . Sądził. uczucia i zachowania jednostki. Doświadczenie powoduje. Jeszcze wyraźniej aktywny charakter świadomości podkreślił Wundt tworząc teorie s y n t e z y t w ó r c z e j . Wundtyzm był w swoim czasie wydarzeniem naukowo-kulturowym. we Francji Th. nie mówiąc już o pracujących ze zwierzętami. co nieświadome. obyczajów i innych. Ribot. Ten sposób widzenia działania świadomości pozwolił Wundtowi przezwyciężyć poglądy radykalnego empiryzmu o biernym charakterze umysłu. zaproponowane przez W. która ma inne właściwości niż energia fizyczna i nie da się wyjaśnić działaniem prostych praw mechaniki. co a k t u a l n i e dzieje się „świadomościowo”. Wudtowski program badań psychologicznych pozwalał zatem poznawać świadomość (psychikę) „na bieżąco”.

Takie podejście nazwano introspekcją f e n o m e n o l o g i c z n ą . Przedmiotem aktu może być obiekt fizyczny. stanowią a k t y p s y c h i c z n e .. że obserwujące Ja jest tym. jak robot. Konkretny przypadek zastosowania tak pojętej metody zawiera ramka 4 Ramka 4 P. Doskonały akt przedstawienia dawał poczucie piękna. Moustakas: Fenomenologiczne metody badań. Odczuwając winę osoba doświadcza wyobcowania. łączące w sobie uczucia i wolę. Jego pierwszoplanową cechą jest i n t e n c j o n a l n o ś ć . 2) sądy i 3) akty miłości i nienawiści. Zaufanie do siebie zastępuje niepewność.15 wrażenia psychologowie koncentrują swą uwagę na przedmiotach.niedołęstwo”. Sądy dotyczyły porównań. hipoteza naukowa lub wytwór fantazyjny. Akt nie występuje w świecie fizycznym. relacja między nimi ma charakter nierozłączności.. Odczuwając winę ktoś karze siebie.. które jest poddane obserwacji. za: C. pojęta jako obserwacja aktów określonej osoby. że akt jest zawsze skierowany na przedmiot. gdy ktoś doświadcza poczucia winy. sądów lub uczuć. jej istocie. Trans Humana. nie istnieją akty bezprzedmiotowe. To często prowadzi do samo odrzucenia i nienawiści do siebie. Być może najbardziej znaczącym składnikiem jest odczuwalne oddzielenie od własnego Ja. Miała ona umożliwić szczegółowy opis przedstawień. Uznawał je raczej za metody pomocnicze. Znaczy to. rozumowania lub uczucia. Jej istotę. Najbardziej bolesne strony poczucia winy wiążą się z relacja do siebie. jest on unikatową cechą psychiki. np. sprawnie oddając subiektywny stosunek jednostki do przedmiotów intencjonalnych zbliżały do dobra. Aby zrozumieć jego istotę trzeba właściwie zinterpretować pojęcie aktu. a w konsekwencji na treści wrażeń. Pierwsze jedynie przedstawiają. niejasno spostrzegane. lecz na psychice. Nie daje to podstaw do właściwego rozumienia zasad funkcjonowania psychiki. orzekania. Metodą badań psychologicznych miała być w tym programie introspekcja. nastawieniem duszy (Brentano powraca do stosowania tego terminu) na obiekty spostrzegania. Pozytywne strony są spostrzegane jako nierzeczywiste. Przeżycie winy bezpośrednio przerywa związki pomiędzy osobą i światem innych ludzi. posługując się nietradycyjnym kryterium. Ból jest jedyną realną rzeczywistością. Osoba zatopiona w winie działa bezmyślnie. gdzie formy są nierealne i mgliste. wyróżnił trzy rodzaje aktów: 1) przedstawienia. automatycznie. Świat dla osoby przeżywającej poczucie winy jest obcym światem-w stanie zawieszenia. czasami w sposób drastyczny. aczkolwiek nie sądził. chimera. dać odpowiedź na pytanie „Jak przeżywam?”. On. Yoder: Opis przeżycia winy „Poczucie winy jest odczuwane jako intensywna i przenikająca wszystko rzeczywistość. w przekonaniu tego autora. że ich stosowanie umożliwi poznanie psychiki ludzkiej. zaradność. 2001 Brentano nie negował znaczenia metod eksperymentalnych. Postrzeganie Ja ulega zmianie. Badając je koncentrujemy się nie na przedmiocie. czyli u k i e r u n k o w a n i a jej duszy na wybrany przedmiot. Przedstawiony pogląd stał się ideową i metodologiczną podstawą brentanowskiego programu badań psychologicznych. przypominania a rezultaty tych aktów miały podlegać ocenie z punktu widzenia prawdy i fałszu. Cyt.Ona stoi na uboczu i ze wstrętem i pogardą spogląda na siebie jak na Innego. Brentano. W porównaniu z nim wszystko inne blednie. nie mogą zatem być ani prawdziwe oni fałszywe. powab-brzydota. Jednocześnie jasno uświadamia. Akty miłości i nienawiści. podobnie . Poprawny sąd dawał poczucie obcowania z prawdą.

czyli poglądu. swoistym aktem. zaśpiewać. lecz jest sposobem postrzegania. druga skośna przy ekspozycji z szybkością 60 milisekund dają wrażenie ruchu. wywołany działaniem bodźca. zagwizdać itp. Przede wszystkim podważyli oni atomistyczną koncepcję psychiki (świadomości). znany każdemu bywalcowi kina. na polską szkolę psychologii K. izolowane włókno nerwowe. oddzielne. K o f k ę i innych skłaniali się raczej ku poglądom Brentano i z tego nurtu czerpali inspiracje dla własnych badań. z a s a d a p r y m a t u c a ł o ś c i n a d c z ę ś c i ą . ale wystąpił też powrót do średniowiecznych terminów i rozważań o duszy. egzystencjalistrycznej. to spostrzeżenie ruchu jest wynikiem działania pola sensorycznego jako całości. To sugerowało istnienie w mózgu złożonego systemu powiązań nerwowych i pobudzeń-jak to określił Wertheimer. Skoro tak. twórca teorii j a k o ś c i p o s t a c i o w y c h wykazał. Całość psychologiczna zyskuje właściwości postaci. a całość. Pole to ze swej istoty jest dynamiczne i działa według praw pola fizycznego (postaciowcy z upodobaniem stosowali prawa fizyki przy interpretacji zjawisk psychicznych). cenne otwarcie nowej perspektywy badawczej. pobudzenia z oddzielnych kresek jakby nawzajem przenikały się. Konsekwencją wykrycia zjawiska phi było odrzucenie „zasady stałości”. W e r t h e i m e r a . że daną melodię można zagrać na różnych instrumentach muzycznych. Dowodzili. Twardowskiego. Psychologia postaci. zwana również gesztaltyzmem (z niemieckiego gestalt . przecież nie zawierającego się elementach linii. fachowo zwany s t r o b o s k o p o w y m . Z przedstawionych przesłanek wynika podstawowa zasada psychologii postaci. Z tego też powodu współcześni mu nazywali go neoscholastyką.Rogersa. że każdy impuls. Ch. Bardziej wnikliwych argumentów przeciw „atomizmowi” w psychologii dostarczył Wertheimer. spostrzeżenie. jedna pionowa. czyli melodia będzie tą samą. bo ona zawsze zawiera w sobie nową jakość. humanistycznej (patrz str. izolowanych włókien. zjawisko phi. nie zawiera się w nim żaden z elementów kresek.forma. Zatem ruch nie pochodzi z wrażeń demonstrowanych linii. Ocena znaczenia tego kierunku nie jest jednoznaczna. Cztery odcinki linii równoległych. W mózgu łącząc się miały tworzyć całość. Psychologia postaci. Cenna była brentanowska krytyka niedostatków psychologii treści. wypadkowych sił. Jest to tzw. v o n E h r e n f e l d s . który badając postrzeganie ruchu wykazał. przewodzi do mózgu. struktura) pojawiła się jako forma sprzeciwu wobec wundtowskiej wizji procesów psychicznych. zawodne przy charakterystyce intensywności przeżyć. ruch pozorny. że pokazywane w tachistoskopie (protoplasta rzutnika) dwie nieruchome kreski. ułożonych warstwowo wywołają spostrzeżenie kwadratu. że z elementów nie da się stworzyć całości. Postrzeganie ruch pozornego podważało zasadność takiego myślenia. W początkach psychologii naukowej wundtowska psychologia treści i czysta psychologia aktów Brantany były wiodącymi i jednocześnie ostro konkurującymi ze sobą programami badań. jak dźwięki w melodii. K o h l e r a .16 jak matematyczne przydatne do przedstawiania wielkości ekstensywnych. 2. ). a także dał znać o sobie w terapii skoncentrowanej na pacjencie C. Elementy składowe zmienią się. nie pobudzania poszczególnych. K . Brentanizm rozproszył się na wszelkie kierunki psychologii fenomenologicznej. przesuwania się jednej kreski ku drugiej. Jednak bardziej uchwytne rezultaty poznawcze pierwszych zapewniły im zwycięstwo.poprzecznych. reprezentowani przez M . postać. W . . Postaciowcy.

tzn. że organizm dąży do uzyskania optimum funkcjonalnego. Ta koncepcja zainspirowała dalsze badania nad właściwościami pola spostrzegania i doprowadziła m. Figurę wyróżnia kontur. Przychodzi ono zazwyczaj niespodziewanie. Kury znowu pobiegły szukać pokarmu w pojemniku jaśniejszym. Figurę zawsze postrzegamy jako wyróżniającą się na bezkształtnym tle. a także zbliżyła ich do psychologii ewolucyjnej. R u b i n . nie uzyskuje się go także drogą skojarzeń. Już noworodek reaguje na układ rysów twarzy ludzkiej jako znaczące wskaźniki określonych zdarzeń. Productive Thinking skoncentrowano się głownie na badaniu myślenia twórczego. F.in. Charakteryzując postać przypisano jej właściwość p r e g n a n c j i . sens. struktury. Psychologowie postaci. umieszczałyby pokarm tylko w karmniku jasnoszarym. prezentowany w teście pierścień z niewielką szczeliną spostrzegamy z reguły jako zamknięty. że całość pola spostrzegania nadało sens zachowaniu kur. Kwestia ta stała się przedmiotem wielu eksperymentów. gdy osobnik myślący dostrzega brakujący składnik całości. doprowadzić do zamknięcia całości.. staje się olśnieniem. czyli poglądem o istnieniu wrodzonych cech psychiki. Np. następuje rozwiązanie problemów. Po opublikowaniu książki M. jasno i ciemnoszary.. stanu równowagi wewnętrznej przygotowali postaciowcy grunt pod teorię homeostazy W. Teoria insightu wywołała wśród psychologów burzliwą dyskusję i znacząco przyczyniła się do intensyfikacji badań nad myśleniem. Pokarm umieszczano w jasnoszarym aż do czasu utrwalenia się u kur nawyku poszukiwania jedzenia właśnie w tym miejscu. Tak przedstawia się zasada pregnancji w procesie spostrzegania. Aby go rozwiązać trzeba je znaleźć. Wertheimera pt. zaskakująco.) . dotyczących spostrzegania głębi. Z jego obszernych i dokładnych badań empirycznych wynikało. do wykrycia figur odwracalnych (np. Jasne. Cannona (patrz str. a jaka jest jej funkcja w organizmie jako całości? Odpowiedzią. Prymat całości (postaci) nad częścią zademonstrował również E . ustawiono dwa karmniki dla kur. brakujące ogniwo w całości. jaśniejsza barwa. całości ukształtowanej).17 formy. położenie (bliżej postrzegającego) i inne. Następnie usunięto karmnik ciemnoszary. uzyskania pełni znaczenia lub optymalności. Początkowo gesztaltyści demonstrowali powyższą zasadę na przykładzie spostrzegania zmysłowego. badając cechy całości. Brak niejako „uzupełniamy” nie dostrzegając jego zaburzającej roli. frapujących swoją zagadkowością. przedstawiając koncepcję figury i tła. Zasada pregnancji otworzyła postaciowcom perspektywę badań motywacji zachowań ludzkich. Myślimy wtedy. że postać jest pierwotną w stosunku do elementów i nie można z nich „wywieść” jej właściwości. światła i innych parametrów świata fizycznego. że pole spostrzegania nie jest chaotyczne. gdy pojawia się problem. czy przez odwołanie do doświadczenia. Gdyby spostrzegały one jedynie elementy. Akt ten nazwał Kohler i n s i g h t e m . zachowanie ich nie podlegałoby zmianie. Jasne jest więc. a w jego miejsce wstawiono białoszary. że już doznania zmysłowe są całościowe i mają określone znaczenie. później dopiero kojarzone ze sobą. krzyż maltański. W momencie. puchar i dwa profile). N. lecz zorganizowane według zasady wyróżniania figury (postaci. Dzięki elastyczności występuje ułatwienie „przerzutnośći” z pola . Czyli dążenie do zamknięcia. Przyjmując takie rozumienie całości (postaci) gestaltyści opowiedzieli się za umiarkowanym n a t y w i z m e m .. czyli zgodnie z interpretacją postaciowców luka. Mayer wyeksponował rolę elastyczności i płynności w procesie twórczego myślenia. konturów. podkreślali to. pełny okrąg. W jednym z eksperymentów Kohlera badano funkcjonowanie percepcji zwierzęcej. Przedstawioną wyżej zasadę zastosowano również do interpretacji czynności myślenia. Nie jest ono dedukcyjnym dodatkiem. przede wszystkim wzrokowego. R.

Pod wpływem argumentów J. na kartce B trzy odcinki. Niektóre tezy psychologii postaci leżą u podstaw współczesnych badań z zakresu psychologii społecznej (procesy grupowe). A w nich istnieją osoby i obiekty. L e w i n . zaczerpnięte z fizyki. P a w ł o w a doszedł Watson do wniosku. Okazało się. Płynność zapewnia zwiększanie ilościowych zasobów czynników. One to skłaniają jednostkę do dążeń w odpowiednim kierunku. znaczącego tyle. Ogół wektorów i potrzeb jednostki tworzy przestrzeń życiową człowieka. Kierunek ten jest wytworem głównie amerykańskim. powodują one aktywację organizmu. zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych AP. psychologii ekologicznej (człowiek w środowisku) i psychologii ogólnej (myślenie twórcze). Jest to p s y c h o l o g i a t o p o l o g i c z n a . jest ona częścią pola szeroko rozumianego. mający jednak wiele cech specyficznych. Słuchała tych wypowiedzi 9-ta osoba. użytych w sporze z introspekcjonistą Titchenerem i prac I. 4. niż energetycznego rozumienia natury motywacji ludzkiej. Ascha. Takie rozumienie przestrzeni życiowej daje podstawę do raczej fenomenologicznego. Wyróżnił w nim sferę centralną. W tajemnicy przed badanymi eksperymentator dobrał 8 pozorantów. że na pytanie „Która linia z kartki B jest równa linii z kartki A?” odpowiedzą jeden po drugim. W latach 80-tych ubiegłego wieku obserwowano swoisty renesans psychologii postaci. Autor przygotował dwie kartki. środowiska fizycznego i społecznego. Twórcą b e h a w i o r y z m u był John W a t s o n . Behawioryzm. W systemie tym autor wykorzystał pojęcia pola i wektora. R. Na kartce A narysowano pionowy odcinek linii prostej. długości 4 cm. Jednostka ludzka nie jest jedynie „polem psychicznym”. że presja grupy „całości” działa tak silnie. a zachowanie człowieka jest próbą przywracania równowagi. niż niektórych innych. wartościach). trzeci 6 cm. Pierwszy długości 2 cm. Lewin pojmował psychikę jako dynamiczny układ pola o zróżnicowanych sferach. Doceniono tam większą przydatność praktyczną tego kierunku. o zróżnicowanych walencjach ( znaczeniu. że aż 36% badanych (tych 9-tych) utraciło zaufanie do świadectwa własnych zmysłów. przejściową i peryferyczną. Szczególne znaczenie w nurcie psychologii postaci ma K . nieco zabarwionym rosyjskim pawłowizmem. A i B. Między sferami istnieją napięcia. zupełnie nieświadoma zmowy eksperymentatora i w sytuacji presji grupowej miała wypowiedzieć swoje zdanie o wielkości odcinków. działające jako wektory o określonych siłach. mogących uzupełnić braki w całości . motoryczne i emocjonalne. co zachowanie. Z racji wymogów specjalizacji dobrze opanował stosowanie metod obiektywnych. głównie obserwacji zachowania zwierząt i eksperymentu. że . tworzących grupę opiniodawczą i uzgodnił z nimi. Nazwa tego nurtu wywodzi się od angielskiego słowa behaviour. drugi 4 cm. jej właściwości wywołują odpowiednie zachowanie poznawcze.18 na pole w poszukiwaniu brakującego ogniwa całości. Ramka 5 Jednym z przykładów zastosowania metodologii lewinowsko-gesztaltowskiej w badaniach społecznych jest klasyczny eksperyment S. Opracował on system poglądów. A n g e l l a (promotora doktoratu Watsona).W. specjalizujący się w dziedzinie zoopsychologii. reagowanie w odpowiedni sposób. że trzecia. a także pojęcia matematyczne (topologia) dla celów analiz psychologicznych. zgodny z ogólnymi założeniami tego kierunku.

Behawioryzm był. według Watsona. akustyczne. a to stanowi jeden z warunków uprawianie nauki. powiada Watson. Niestety. fakt zależności organizmu od środowiska. bowiem organizm odpowiada na bodźce środowiska. rozumiane jako czynności motoryczne. Przedmiotem badań psychologów miało być. wydzielania gruczołu bądź przybiera formę r e a k c j i w e w n ę t r z n e j w postaci myślenia („cichego mówienia). że ich połączenie dokonuje się w mózgu.19 podstawową przeszkodą w uprawianiu psychologii jako nauki ścisłej i obiektywnej jest pojęcie świadomości i introspekcyjna metoda jej badania. B. Nie trzeba dodawać. fantazjowania. według Watsona. I tylko to jest dostępne obserwacji badacza. Przedstawione rozumienie zachowania. Ogólnie rzecz biorąc nie ma reakcji wrodzonych. Relacja S – R ( S=stimulus. dokładnie prześledzić uczenie się zwierzęcia. jak i ogół reakcji. wcześniejsze. Wypracowanie i zastosowanie praktyczne metod kierowania zachowaniem ludzi traktował jako istotne i pilne zadanie. Watson traktował psychologię jako naukę stosowaną. rozumiane jako reakcje na bodźce ze świata zewnętrznego. przede wszystkim atakiem na introspekcjonizm i jego nadmierne zaufanie do samoobserwacji jako metody badań naukowych. bowiem nie podlegają kontroli innych. Formuła S – R nawiązuje do tradycji asocjacjonizmu i koncepcji działania odruchu. reakcję ruchową jak i ogół reakcji ruchowych. sensu bodźca na zachowanie. jaką wówczas stawała się psychologia. a także reakcje celowe. np. Jest to pogląd zwany centryzmem. działają one jako nośniki energii zewnętrznej. szczura. że ostatnia forma została wyróżniona na podstawie zeznań introspekcyjnych. że dane. Wyjątkiem są reakcje emocjonalne lęku. właściwej reakcji na dany bodziec. Tradycyjnie sądzono. (Inny behawiorysta. uzyskiwane drogą introspekcji są niesprawdzalne. dzięki coraz to większej popularności poglądów Watsona. bodziec. Główną metodą kierowania zachowaniem miało być warunkowanie. Znaczyło to. W układzie tym nie było miejsca na świadomość i inne. czyli wzbudzanie silnych emocji wrodzonych i kojarzenie z nimi neutralnych bodźców. Holt prezentował pogląd przeciwny). fizycznej. Formuła S – R oddaje. siła nacisku na skórę itd. zatem można je kształtować zgodnie z potrzebami np. R=reakcja) stała się podstawową kwestią. Powszechnie jest znane jego radykalne przekonanie o dominującym wpływie środowiska na zachowanie ludzi-rzecz jedynie w doborze metod. . Sam eksperymentował w tej dziedzinie. W obu przypadkach jako istotną traktowano kwestię kojarzenia bodźca i reakcji. użyteczną. Badacz ten odrzucał poglądy fenomenologów. stało się obiegowym w psychologii i stopniowo wyparło te. watsonowsko rozumiane „zachowanie” nie zostało precyzyjnie określone i może znaczyć zarówno każdą reakcję. tzn. Uważał. z a c h o w a n i e . Watson prezentował się jako zwolennik e m p i r y z m u p o z n a w c z e g o . subiektywistycznie określane elementy psychiki. a więc jest dowodem niekonsekwencji logicznej Watsona. że określony bodziec ma właściwość wywoływania odpowiedniej reakcji. natomiast możemy. miłości i gniewu. utrzymując. Reakcja występuje bezpośrednio po zadziałaniu bodźca w formie ruchu. Łączne oddziaływanie wielu bodźców tworzy sytuację stymulującą. Jest to warunkowanie klasyczne w wydaniu behawiorystycznym. że istnieje bezpośrednia zależność bodźca i reakcji.Na organizm działają więc fale świetlne. nie uznawał wpływu znaczenia. interesującą behawiorystów. Z tego względu behawioryzm nazywano psychologią bez duszy. jak widać. Watson odrzucił tę interpretację. E. Procesy kojarzenia bodźca i reakcji w mózgu nie są dostępne obserwacji. uwarunkowane przeżyciami psychicznymi. emocji. a szczególnie wyraziście podkreślał to Pawłow. Dlatego też odrzucił je jako zbędne i przeszkadzające rozwojowi nowej dyscypliny naukowej. Reakcje wyuczone siłą rzeczy muszą być plastyczne. w tym wydzielanie gruczołów. np. są tylko wyuczone. instytucji wychowawczych.

że nie zawsze można obserwować oba człony relacji S – R. substytutów cielesnych. Nie tylko nie używał pojęcia świadomość. Analizował np. Pierwszą reprezentuje B. gdy R pojawia się w następstwie działania S i gdy oba człony są dostępne obserwacji wzrokowej. Dopuszczał istnienie ruchów wewnętrznych (ukrytych). Jego zdaniem badacz powinien interesować się jedynie faktami dającymi się obserwować i opisywać.F. a gwarantuję. co na „wejściu” i tego. Przywiązując wielką wagę go obserwacji wzrokowej. teorie osobowości i inne. Nastąpiła generalizacja bodźca. Jeden z jego uczniów żartobliwie powiedział. jedynie odrzucał terminy nieopisowe jako nieprzydatne do wyjaśniania zależności. co na „wyjściu”. i pozwólcie mi wychowywać je w moim własnym. kauzalizm. Pawłowa. myślenie. T o l m a n . Skinner zdawał sobie sprawę z tego. przybierających postać ruchów. Współczesny behawioryzm znacznie odbiega od pierwotnej wersji. Czasami pojawia się reakcja bez poprzedzenia wyraźnie działającym bodźcem. które odnoszą się do nie obserwowalnych desygnatów. Krytycy prac Skinnera zaznaczają. determinizm. i. Skinner zmierzał do wyeliminowania z psychologii wszystkich terminów. wypracował Watson zestaw tzw. niemniej obserwowany ruch wyrażał. w jego mniemaniu. Co więcej. heurystykę. Entuzjazm wyrosły na tle tworzenia nowego obrazu psychologii uniemożliwił mu krytyczne spojrzenie na szereg oczywistych uproszczeń. że wyeliminował on z nauki. gdy przy kolejnych pokazach rozlegał się silny hałas (Watson uderzał młotkiem w metalową sztabę) to Albert już na sam widok szczura reagował lękiem. lecz również odrzucił wszelkie koncepcje hipotetyczne. neurofizjologiczne hipotezy I. Tak przedstawia się słynny behawiorystyczny manifest Watsona (J. S k i n n e r . Dziecko początkowo nie bało się białego szczura. prawidłowo rozwiniętych. Jedynym dopuszczalnym wyjaśnieniem może być korelacyjnofunkcjonalne. specjalnym świecie. Interesujące jest to. podobne reakcje wystąpiły na widok futra. tak. na żebraka lub złodzieja”. Z biegiem czasu okazało się. Biorąc to pod uwagę badacz ten wyróżnił dwie odmiany zachowania organizmu: r e a k t y w n e i s p r a w c z e . którą uprawiał. że aktualnie najbardziej znaczące odmiany powstały jako rezultaty radykalizacji i łagodzenia pierwotnej radykalności. pojawianie się obrazów wzrokowych w zależności od skurczy mięśni ocznych. Dlatego też obserwacja ruchów uznawał za dobrą metodą poznawczą. gdy możemy obserwować R. nie są znane dalsze losy Alberta. kupca. Nie negował on istnienia i regulacyjnej roli psychiki. mówimy o nim wtedy. Zachowanie sprawcze jest bardziej „tajemnicze”. Watson: Psychologia z punktu widzenia behawiorysty) Skuteczność zalecanej metody sprawdził Watson na 11-to miesięcznym chłopczyku o imieniu Albert. Miały one wskazywać na przebieg procesów psychicznych. zajmując się jedynie opisem tego. głównie ruchów. że mieniący się przełomowym nurtem behawioryzm Watsona nie odbiegał w wielu kwestiach od psychologii tradycyjnej. lub nie istnieje. królika i innych owłosionych obiektów. określone właściwości procesów i zjawisk psychicznych. jednak. prawnika.20 Ramka 6 „Dajcie mi tuzin zdrowych niemowląt. drugą E. że Skinner bada pusty organizm i to oddaje istotę rzeczy. lecz S nie jest dostępne obserwacji. ust. z mogę losowo wybrać jedno z nich i wyszkolić go na dowolnego specjalistę: lekarza. Watson jest jednym z przedstawicieli radykalnego nurtu w behawioryzmie.na podstawie ruchów krtani. Pierwsze występuje wtedy. np. artystę. Zachowanie chłopca uległo zmianie pod wpływem uczenia się. języka. P. . Niestety.

Skinner badania swe prowadził z myślą o praktycznych aspektach. W ten sposób reakcja zastała w z m o c n i o n a . by bodziec neutralny przekształcić w podnietę. a także osobowości człowieka. występują u nich tzw. poprawnie reagującymi automatami. Zakwestionował on pogląd. gołębia). drugie dla instrumentalnego. a zwierze wzbogacało repertuar zachowań. a tym bardziej ludzi. że zwierzęta dążą w wielu przypadkach do celu. Przypadki tego typu zdarzają się też w środowisku naturalnym. Jest to mechanizm. W pierwszym przypadku idzie o to. Dostrzegł to. w drugim o to. która zwiększa prawdopodobieństwo powtórnego wystąpienia nagrodzonej reakcji. Skinner. że zachowanie zwierząt. pozwalające właściwą drogą zmierzać do upragnionego pokarmu lub miejsca legowania. W przypadku człowieka często kojarzy się je ze zmiennymi osobowości. Działalność naukowa E . nauczył go tańca à la walczyk. Wyobraźmy sobie. Metoda ta wymaga komputerowego przygotowania zestawu pytań i odpowiedzi do wyboru. Jeżeli jest ona poprawną. Prezentowany autor jest twórcą założeń programowych i metod n a u c z a n i a p r o g r a m o w a n e g o . zwane skrzynką Skinnera. spotyka się z dezaprobatą. mapy poznawcze. Uznanie celu jako fenomenu psychicznego. T o l m a n a wyraża dążenie do unikania uproszczeń i jednostronności. Taki człowiek może nabrać pewności (i często nabiera!). że Skinner był posądzany o skłonności faszystowskie. kształtowania się przesądów i uprzedzeń społecznych. nagradzając ruchy obrotowe wygłodzonego gołębia.Jest nim tylko taka nagroda. ułatwiający przystosowanie do środowiska. musiało doprowadzić Tolmana do zakwestionowania zasadności formuły S – R. to w terminologii Tolmana zmienne niezależne.. Symbol O psychologowie odczytują jako zmienne pośredniczące. Takie zachowanie jest przypadkowym w kontekście relacji organizm-środowisko. Skuteczne stosowanie mechanizmów warunkowania miało doprowadzić do występowania w sytuacjach społecznych tylko reakcji aprobowanych. a odpowiadający oczekiwaniom eksperymentatora nagradzano dawką pokarmu. uwarunkowane przez bodźce środowiskowe. by pojawiła się nieznana (nie występująca) dotychczas reakcja. Dla badania ostatniego skonstruował Skinner urządzenie. W efekcie tego zaproponował on modyfikację uwzględniającą wpływ stanów psychicznych na jakość wspomnianej relacji. Pierwsze jest typowe dla zachowania reaktywnego. Bodźce (S). że komuś raz i drugi czarny kot przebiegł drogę i po każdym przypadku przydarzyło się mu jakieś „nieszczęście”. W jego interpretacji przybrała ona postać S-O. Skinner uściślił rozumienie bądź co bądź podstawowego w systemie behawiorystów pojęcia „w z m o c n i e n i e ” . wpływającego na zachowanie. jeżeli błędna. że reakcje na określony bodziec modyfikują stany organizmu. Pojęcie zachowania instrumentalnego pozwoliło behawiorystom włączyć się w nurt badań skomplikowanych zachowań społecznych.R. Wielu psychologów utożsamia wzmocnienie z nagrodą. co znaczyło. chciał je wykorzystać dla kształtowania ludzi sprawnego społeczeństwa. w którym przypadkowo wykonany ruch badanego zwierzęcia (szczura. Uczący się zaznacza właściwą jego zdaniem odpowiedź. już bez ingerencji eksperymentatora. zostaje wzmocniona stwierdzeniem „Dobrze!”.21 Wyodrębnienie zachowanie reaktywnego i sprawczego pozwoliło Skinnerowi i jego współpracownikom precyzyjnie odróżnić warunkowanie k l a s y c z n e od i n s t r u m e n t a l n e g o . Z racji eksponowania roli celu w zachowaniu istot żywych tolmanowski behawioryzm zyskał miano celowościowego. że czarny kot przynosi nieszczęścia. Po tych słowach nie zdziwi Czytelnika informacja. jest przede wszystkim reaktywne. w przekonaniu Skinnera. Ta triada terminologiczna uzyskała szeroki rozgłos i stała się użytecznym paradygmatem metodologicznym. . a R oznacza zmienne zależne. W tym sensie ludzie staliby się zunifikowanymi.

głównie amerykańskiej. czyli filozoficzny ruch neopozytywistyczny. W pracy pt. Dodatkowo metodologię behawiorystyczną wzmocniło Koło Wiedeńskie. Środowisko nie działa na pojedynczy organ zmysłowy lub na wyizolowaną funkcję psychiczną. dobrze przystosowane do środowiska rozmnażają się i opanowują coraz to nowe połacie Ziemi. Odsłanianie zębów było użyteczne w walce. służących wyjaśnianiu procesów psychicznych. I d e a r ó w n o w a g i z e w n ę t r z n e j ( h o m e o s t a z y ) odgrywa nadal istotną rolę w myśleniu psychologów. który w pracy „O pochodzeniu gatunków” przedstawił i uzasadnił teorie ewolucji. Funkcją np. Istota ewolucji polega m. Działa ono h o l i s t y c z n i e (całościowo) na cały organizm.22 Behawioryzm stał się znaczącym elementem kultury amerykańskiej. świadomości jest kontrolowanie przebiegu czynności złożonych. Ruchy mimiczne są wyrazem przeżywanych emocji. ale pojawiły się one w wyniku przekształceń ruchów użytkowych. Wykształcone wyrazy emocji są bardzo trwałe. Darwin przedstawił nową koncepcję relacji organizm-środowisko. Zgodnie z nią gatunki istot żywych podlegają stałej przemianie. Organizm z kolei zwrotnie oddziałuje na środowisko wpływając na kształtowanie równowagi między nimi. który jest strukturą niepodzielną funkcjonalnie niezbędnych części składowych. których desygnaty nie są obserwowalne. Przy tym olbrzymie nakłady na naukę w USA umożliwiały prowadzenie licznych i niekiedy bardzo kosztownych eksperymentów. sprawniejsze. podkreślający wielkie znaczenie tzw. Jest to stanowisko s u r w i w a l i z m u . rozluźnienie mięśni odsłaniających z kolei przybiera formę uśmiechu. Psychologia ewolucyjna.taka była opinia Darwina. Takie rozumienie istoty organizmu i oddziaływania środowiska wykluczyło przeciwstawianie ciała i psychiki i traktowanie ich jako istniejących równolegle. Do tych myśli Darwina nawiążą reprezentanci psychologii funkcjonalnej. Osobniki słabe giną. Walka ta jest siłą napędową rozwoju form życia. czyli danych obserwacyjnych. Takie nastawienie dominuje we współczesnej psychologii. Darwin sądził.in. np. zarówno jednostkowy jak i gatunkowy. silne. że niektóre cech organizmu są dziedziczne. L. Jednak w świetle jego teorii pojawił się nowy problem: czy nabyte w trakcie życia jednostki korzystne dla gatunku cechy są przekazywane potomstwu czy też zanikają. czyli pogląd traktujący psychikę jako nic nie znaczącą ozdobę istoty ludzkiej. Wśród nich poczytne miejsce zajmują sformułowane przez K. zdań protokolarnych. Druga połowa XIX wieku była okresem powstawania wielu znaczących dla psychologii prac i idei naukowych. Jej celem jest p r z e t r w a n i e . ponieważ są składnikiem struktury organicznej nie podlegającej znaczącym przemianom. Środowisko przestało być zestawem stymulatorów wymuszających na organizmie właściwe mu zachowanie. 5 Darwinizm w psychologii. często akcentowane przez psychologów zorientowanych biologicznie. a stało się czynnikiem kreującym jego właściwości. D a r w i n a . „Wyraz emocji u człowieka i zwierząt” pokazał on w jak skomplikowany sposób działa mechanizm dziedziczenia. by umiarkowanym natywistą. Jej siła i popularność służyła także rozpowszechnianiu tego stylu myślenia. że korzystne właściwości utrwalają się i są przekazywane następnym pokoleniom. Organizmy walczą o byt. Hull zaakceptowali w końcu używanie terminów. Z form prostszych rozwijają się bardziej skomplikowane. Stała się ona także skutecznym antidotum na e p i f e n o m e n a l i z m . i na tym. Mimo tego wsparcia neobehawioryści tacy jak Tolman czy C. świadomość. .

akceptująca formułę R=f (S x O). a psychoanaliza ma liczne grono wybitnych reprezentantów jej różnorodnych odmian. Freud był osobą o bujnej fantazji. skutki mogły być potworne. Jakson). Binet. jeden z wybitnych psychologów amerykańskich podkreślał. Heckel). to istnieje możliwość doskonalenia istot ludzkich poprzez sterowanie przekazem cech. na podstawie dziejów wybitnych angielskich rodzin napisał prace pt. Jego podstawowe założenia. Skoro tak. świadomości adaptowania do nowego otoczenia itp. 6. Bo kto i czyje cechy miałby kwalifikować do reprodukcji. D e w e y . R . twórca funkcjonalnej teorii myślenia.S. Nie jest ona właściwą. Miało ono służyć koordynacji potoku aktywności organizmu w środowisku. Była to szkoła o profilu metodologicznym. Nazwa kierunku wywodzi się od stosowanej metody analizy przeżyć pacjenta. To samo dotyczy dyskwalifikacji cech. (słynne określenie „strumień świadomości”) należy rozumieć jako efektywny środek walki o byt. w jego ślady poszedł A. A n g e l l . Od tego czasu ruch testologów tworzy jeden z filarów psychologii stosowanej.23 Poglądy Darwina wywarły silny wpływ na wielu uczonych. twórca chicagowskiej szkoły funkcjonalnej twierdził np. W. wypracował wiedeński lekarzpsychiatra Zygmunt F r e u d ( 1 8 5 6 . neurofizjologii (H. popularyzator ewolucjonizmu.Od jego nazwiska wywodzi się druga nazwa kierunku: freudyzm. Nabyte w życiu jednostkowym i korzystne biologicznie cechy psychiczne są przekazywane z pokolenia na pokolenie. Odwołanie się badacza do którejś z tez prekursora było już wystarczającą podstawą uznania takiej przynależności. Aby wykazać rozmiary różnic w poziomie inteligencji geniusza i człowieka przeciętnego musiał opracować dobre sposoby pomiaru tej cechy. inspirowały one powstawanie licznych analiz z zakresu kultury i sztuki. Inaczej rozumiano funkcjonalność w szkole kolumbijskiej. Do prac Darwina odwoływali się zoopsychologowie (G. Psychoanaliza. L. Kolejną wybitną postacią nauki amerykańskiej był J. E. To właśnie on opracował pierwsze testy pomiaru inteligencji. Geniusz dziedziczny. Preyer. Przedstawiony został obrazowo. S. że funkcją widzenia jest ułatwianie wykonania różnych czynności motorycznych. Hall.Spencer. rozumuje Galton. Myśli Freuda transponowano na sztuki teatralne. jakie spełniają stany i procesy psychiczne w realnym środowisku. w swobodnym stylu. Galton interesował się dziedziczeniem cech ludzi genialnych. Morgan. tworzone z myślą o potrzebach medycyny. Jej zwolennicy dążyli do poznawania funkcjonalnej zależności. H. . J. a przede wszystkim F . bowiem zawęża zakres nurtu do poglądów samego Freuda. Współkształtowały ją również poglądy Brentano i filozofów-pragmatystów. Woodwortha. pomiędzy badanymi elementami. Loeb i inni). S. G a l t o n . Jej wyróżniającą cechą jest badanie i opis funkcji. reprezentowanej przez R.1 9 3 9 ) . Z darwinizmem dość luźno wiąże się amerykańska psychologia funkcjonalna. zajmujących się psychologią i naukami pokrewnymi. Intencje autora były wspaniałe. ujmowanej ilościowo. że świadomość.. pojętą jako strumień doznań. psychologowie rozwojowi ( W. Materiał dowodowy jego twierdzeń pochodzi głównie z obserwacji pojedynczych pacjentów lub tzw. a także jako „organ” sterowania układem nerwowym. Rozwinął się ruch zwany darwinizmem. uzdolnioną literacko przy tym niezwykle spostrzegawczą. Program działania w tej wersji nazwał eugeniką. pomysłową. J . J a m e s . Uzyskał przeto szeroką popularność wśród laików. sytuacji życiowych. bez przestrzegania rygorów typowo akademickiej prezentacji problemów i sposobów ich rozwiązywania. Romanes. J. W efekcie zapewne doszłoby do przymusowej eutanazji.

stany nerwicowe. Podkreślał on. gdy przypominamy zapomnianą nazwę jakiejś miejscowości. Jeżeli więcej skieruje się jej na obiekt zewnętrzny. przez świadome przeżycie ich treści osiągał stan katarsis. który nie zdaje sobie sprawy z tego. Nieświadomość jest siedliskiem energii. że psychika nie sprowadza się do świadomości. Freud był konsekwentnym zwolennikiem prawa zachowania energii. o czym obszerniej we fragmencie o osobowości. Pogląd ten wpłynął na rozumienie wielu zjawisk psychicznych. Treści przedświadomości mogą być bez trudu przywołane do świadomości. że są tak niemiłe lub kłopotliwe. Ze względu na ukierunkowanie energii Freud wyróżnia libido p r z e d m i o t o w e . histeria. (Poczucie niskiej wartości często wynika z oceny społecznej. (jest to koncepcja tzw. że Freud nie dostrzegł faktu. określa ją termin l i b i d o . prowadzi do wystąpienia konwersji. odrzucenia) Na szczęście miłość bywa odwzajemniana i wtedy przekazana energia zostaje zwrócona. np. Każde przeżycie i każde zachowanie ma w przekonaniu Freuda swą przyczynę psychiczną. czyli oczyszczenia psychiki z niepożądanych myśli lub wyobrażeń. a próby ich wydobycia napotykają na opór. Energia fizyczna (fizjologiczna) może przekształcać się w energię psychiczną. co robi i dlaczego tak właśnie postępuje jest uwarunkowane psychicznie. kierujące energię na samego siebie. ale nie „świadomościowo”. Dzieje się tak.S. poetycko zwany Erosem. Może dziwić to. Lindzey) lub instynktów (G.Podstawowym popędem według Freuda jest popęd seksualny. rozumiany szeroko. musi znaleźć swe naturalne ujście. podobnie jak proces jej przepływu. procesy organiczne i psychiczne rozumiał jako przekształcanie form energii. o czym konkretniej za chwilę. czasowa ślepota i inne. Zablokowanie naturalnego kanału przepływu energii. proces ten przebiega poza świadomością. jest od niej „bogatsza” o pewne elementy. czyli objawów cielesnych. zanik czucia. d e t e r m i n i z m u p s y c h o l o g i c z n e g o ) Zatem zachowanie człowieka. takich jak niedowład kończyn. informację prasową lub coś podobnego.24 Jedno z podstawowych twierdzeń Freuda dotyczyło istoty psychiki. a więc takie. urazy. niekiedy opisywany jako główny popęd życia. co pociąg. Natomiast treści nieświadomości są niedostępne retrospekcji. Freud wyciąga z tej kalkulacji rachunkowej zaskakujący wniosek: zakochany z powodu utraty energii żywi poczucie niskiej wartości swojej osoby. a przez to traci pewną ilość skierowanej na siebie. energia toruje sobie drogę zastępczą. a takim czynnikiem według Freuda są stłumione pragnienia. Ilustracją może tu być unikanie bez powodów określonych miejsc. Tymi czynnikami psychicznym. że miłość do drugiego człowieka i innych ludzi wzbogaca psychicznie tego. Znajduje się one w tzw. że nie chcemy ich ujawnienia nawet przed samym sobą. to zmniejszy się ilość energii narcystycznej i odwrotnie. Procesy psychiczne poza tym są ciągłe. życzenie. Brett). W późniejszej . uwarunkowanych psychicznie. W języku psychologii libido opisuje się jako przejaw działających popędów (G. które istnieją obok świadomości są p r z e d ś w i a d o m o ś ć i n i e ś w i a d o m o ś ć. stanie wyparcia. Energia wytworzona nie ginie. Mamy wtedy do czynienia z osobowością narcystyczną. W przypadku powstania blokady ujścia naturalnego. Jakość energii nieświadomości jest uwarunkowana biologicznie. kto ją przeżywa. lub jedynie wybiórcze zapominanie pewnych imion. dążenie. które w przeszłości doprowadziły do powstania urazu lub wydarzenia traumatycznego i uświadamiając ich przyczynę. Znaczy to. jej fizyczna forma powstaje w wyniku procesów przemiany materii. Zakochany przenosi energię na osobę ukochaną. przypomnieniu. które ukierunkowuje energię na zewnątrz organizmu i libido n a r c y s t y c z n e . natomiast świadomościowe nie mają tej właściwości. W leczeniu tych dolegliwości stosował Freud metodę analizy (p s y c h o a n a l i z y) przeżyć. zaczerpniętym z łaciny i znaczący tyle. Podział energii na obiekty zewnętrzne i na samego siebie dokonuje się na zasadzie rachunku ilościowego.

25

fazie twórczości, pod wpływem wydarzeń wojennych wprowadził Freud do treści libido również popęd agresji, który symbolizuje Thanatos, mitologiczny bóg śmierci. Popęd ten był również przedstawiany jako tendencja powrotu życia organicznego do materii nieorganicznej. Libido, energia seksualna, rządzi się zasadą przyjemności. Jednak nie występuje ona wyłącznie w postaci przyjemności erotycznej. W ujęciu Freuda „seksualne” znaczyło tyle co „przyjemne doznanie cielesne”(C.Thomson, 1965)). Niemniej dostrzegał on element erotyczny w działaniu każdego organu. Libido jest więc wielopostaciowe, zmienia się na przestrzeni życia ludzkiego, prze-chodzi przez różne fazy rozwojowe, jest obecne w przeżyciach dziecięcych i osób podeszłego wieku. Z powyższego powodu przypisano Freudowi tzw. p a n s e k s u a l i z m, czyli upatrywanie motywów seksualnych we wszelkich formach zachowania. Niektóre wątki teorii Freuda skłaniały do przyjęcia takiej interpretacji. Sądził on np. że motyw seksualny leży u podstaw powstania religii. Ludzie pierwotni, według niego, żyli w hordzie, na czele której stał potężny ojciec-przywódca, podporządkowujący sobie wszystkie samice. Młode, dorastające samce, spychane na margines hordy, zazdrosne o samice w końcu zbuntowały się, połączyły swe siły i zamordowały ojca, zjadając jego ciało. Dominując w hordzie odczuwali podziw dla zamordowanego ojca, uczta totemiczna stała się wyrazem identyfikacji z zamordowanym, przejęciem jego siły. Dało to początek kultowi religijnemu Wielkiego Ojca, moralności, a także stało się motywem trwania wszelkich organizacji.( K. Pospiszyj.1991,G. Morgan, 1999)). Od czasu mordu ojca trwa do dzisiaj tłumienie popędów, ich moralna restrykcja. Energia libido znajduje zatem wyjście zastępcze w postaci twórczości kulturowej, w poezji, malarstwie, rzeźbie. Co więcej, cała cywilizacja jest skutkiem zastępczego ujawniania się tłumionej energii libido.(H. K. Wells,1968). Proces psychicznego rozwoju ludzkości (filogenetyczny) jest powtarzany w rozwoju ontogenetycznym, Freud opowiedział się zatem za teorią rekapitulacji, kompleks Edypa, wątek wiece znaczący w teorii freudowskiej, występujący u chłopców, jest tego dowodem. Interesujące jest to, że mimo druzgocącej krytyki ze strony psychologów R.Sears) i antropologów (M. Mead), teoria kompleksu Edypa jest nadal żywotna wśród psychologów-praktyków. Zarzut panseksualizmu jest nie w pełni trafny, bowiem Freud uwzględniał motywację innego typu niż seksualna. Identyfikacja np. rozumiana jako pogłębione naśladownictwo dokonuje się w wyniku rozpoznania możliwości zaspokojenia potrzeb dzięki formom zachowania, przejętym od osoby naśladowanej. Podobnie tendencja do powtarzania (przymus powtarzania) nie jest motywowana stanem libido. Niemniej gros postępków i czynów ludzkich warunkują motywy libidalne, tłumione i skrywane, a jednak silne i niemożliwe do wyeliminowania. Nieprzyjemne treści, wyparte do podświadomości, znajdują ujście w zachowaniach kompulsywnych. Słynna metoda terapii psychoanalitycznej tzw. w o l n y c h s k o j a r z e ń polega na wydobywaniu z nieświadomości treści treumatycznych i ponownym ich świadomym przeżywaniu. Pacjent w swobodnej atmosferze relacjonuje wszystkie nasuwające mu się myśli, opisuje „bieg myśli”, skojarzenia. Psychoanalityk stara się rozpoznać te, które zostały wyparte i uświadomić pacjentowi ich treść i znaczenie w powstawaniu zaburzenia. Uświadomienie przyczyn dolegliwości psychogennych miało być zabiegiem ozdrawiającym, prowadzącym do katarsis, uwolnienia od przykrych napięć. Pogłębione rozpoznanie analityczne, jakiemu poddał Freud marzenia senne, pomyłki językowe, tzw. „przejęzyczenia”, zapominanie nazwisk osób nie lubianych, gubienie przedmiotów w dowolny sposób kojarzących się z czymś lub kimś niemiłym, doprowadziło do wniosku, że te i im podobne zachowania są uwarunkowane m o t y w a m i n i e ś w i a d o m y m i . Wymykając się kontroli świadomości przybierają one różne formy wyrazu przeżyć nieświadomych.

26

Ramka 7 „Freud nie był może rygorystycznym naukowcem ani pierwszorzędnym teoretykiem, lecz był cierpliwym, drobiazgowym, bystrym obserwatorem oraz wytrwałym, zdyscyplinowanym, śmiałym, oryginalnym myślicielem. Ponad wszystkie zalety jego teorii wybija się jedna-stara się ona rozpatrywać ludzi z krwi i kości, żyjących po części w świecie realnym, a po części w świecie marzeń i fantazji, pełnych konfliktów i wewnętrznych sprzeczności, a jednak zdolnych do racjonalnego myślenia i działania, motywowanych przez siły mało im znane i przez aspiracje wykraczające poza ich możliwości, na zmianę tępych i bystrych, sfrustrowanych i zadowolonych, pełnych nadziej i rozpaczających, samolubnych i altruistycznych; krótko mówiąc skomplikowane istoty ludzkie. Wielu ludzi uważa, że taki obraz jednostki odznacza się głęboka trafnością” cyt. z C.S. Hall, G. Lindzey: Teorie osobowości, PWN, Warszawa 1994 r., str.73.

Freud zainicjował i przyczynił się do rozwoju ruchu psychoanalitycznego, początkowo bardzo skromnego, w pierwszych spotkaniach brały udział tylko cztery osoby, z biegiem czasu o zasięgu międzynarodowym. Wraz ze wzrostem uczestników ruchu rosła różnorodność interpretacji twierdzeń psychoanalitycznych, pojawili się pierwsi desydenci. Podważali oni głównie zasadność freudowskiej orientacji biologiczno-libidalnej. Wybitnymi przedstawicielami psychoanalizy, partnerami dyskusji Freuda, byli C a r l G . J u n g i A l f r e d A d l e r . Pierwszy z nich jest uznanym twórcą teorii z b i o r o w e j n i e ś w i a d o m o ś c i , która jest spuścizną doświadczeń setek pokoleń naszych przodków i wciąż funkcjonuje w naszych umysłach. Składają się na nią m. in. a r c h e t y p y , czyli wrodzone, ewolucyjnie utrwalone w świadomości pokoleń skłonności. Przykładami mogą być archetyp matki, siły, energii, szybkości, boga-słońca i inne. Znajdują one swój wyraz w symbolach i działaniach symbolicznych. Adler, początkowo bliski współpracownik Freuda, później oponent, podważył znaczenie panseksualizmu, jego zdaniem dominującym motywem ludzkiej aktywności jest d ą ż e n i e d o m o c y („wola mocy”). W późniejszych pracach akcentował d ą ż e n i e do w y ż s z o ś c i, a termin ten zawierał również wątek-postulat doskonalenia. Adler wyraźnie podkreślał rolę k o m p l e k s u n i ż s z o ś c i jako motywu dążenia do mocy, wyższości, znaczenia. Drugie pokolenie psychoanalityków, nastawione reformatorsko w stosunku do freudyzmu, reprezentują m.in. K a r e n H o r n e y , H a r r y S . S u l l i v a n , E r i c h F r o m m i E r i k H . E r i k s o n . Ruch stworzony prze nich nosi zbiorczą nazwę n e o p s y c h o a n a l i z y . Cechą charakterystyczną nurtu jest przywiązywanie dużego znaczenia do społecznych uwarunkowań zachowania ludzi. Wynika to ze wspaniałego rozwoju badań społecznych (psychologii społecznej), pozwalającego właściwie rozumieć wpływ tego czynnika na psychikę i zachowanie ludzi. K. Horney dostrzegła znaczenie poczucia bezpieczeństwa, opracowała teorię l ę k ó w n e u r o t y c z n y c h , wynikających z niezaspokojenia potrzeby bezpieczeństwa. Sullivan podkreślał znaczenie s t o s u n k ó w i n t e r p e r s o n a l n y c h dla rozwoju ludzkiej jaźni. Jeżeli są niewłaściwe, wywołują lęki społeczne. Ludzie, broniąc się przed nimi, stosują środki ochronne, np. kłamstwa. Ogół środków ochronnych tworzy jaźń danej jednostki. Fromm, autor słynnej książki pt. „Ucieczka od wolności” krytykując totalitaryzm stwierdzał, że poznanie psychiki człowieka musi być oparte na analizie jego potrzeb. Człowiek jest istotą biologiczno-społeczną, żyjąc w warunkach cywilizacji zatracił biologiczną orientację i nie wypracował niezawodnej orientacji społecznej. Fromm był przekonany, że podstawą ostatniej może być jedynie miłość twórcza (lepiej być niż mieć), uwidaczniająca się we wzajemnej

27

opiekuńczości i trosce. Fromm opracował teorię t r a n s c e n d e n c j i oraz typologię osobowości ludzi współczesnego świata, akcentując walory typu twórczego. Erikson wykorzystując założenia teoretyczne psychoanalizy opracował teorię rozwoju osobowości człowieka. Wyróżnił on 8 faz rozwojowych na podstawie kryterium ważnych do rozwiązania problemów życiowych danego okresy życia i kształtowania się tożsamości jednostki. Psychoanaliza w rezultacie prac drugiego pokolenia twórców stała się humanistyczną i zorientowaną społecznie. 7. Psychologia humanistyczna. Psychologia humanistyczna bywa określana jako „trzecia siła” ze względu na to, że jej reprezentanci poddali gruntownej krytyce poglądy behawiorystów i psychoanalityków, dwu najbardziej znaczących nurtów psychologicznych drugiej połowy XX wieku. W wyniku tej właśnie krytyki kształtowały się niektóre przeświadczenia twórców tego kierunku. Na jego ostateczny kształt wpłynęły również fenomenologia, egzystencjalizm, potrzeby współczesnej psychoterapii i tradycja humanistyczna. Łatwo zatem domyślić się, że nie jest to kierunek jednolity, spójny teoretycznie. Wybitnymi przedstawicielami psychologii humanistycznej są: A b r a h a m M a s l o w , C a r l R o g e r s , J . T . F . B u g e n t a l , C h a r l o t t e B u h l e r , R o l l o M a y i inni. Ich poglądy różnią się w kwestiach szczegółowych, łączy natomiast podzielane przekonanie, że przedmiotem psychologii winien być człowiek jako całość „Człowiek jako taki jest czymś więcej niż sumą swoich części”- (J. F. T. Bugental), wrażenia lub reakcje można opisywać i mierzyć, będzie to wiedza (pożyteczna!) o przedmiocie wrażeń lub reakcji, ale nie o człowieku. Człowieka należy poznawać innymi metodami, pozwalającymi wykorzystać różne źródła informacji o nim. Psychologia -powiada Maslow- dojrzała już do tego, by odpowiedzieć na najważniejsze pytania, stawiane od wieków przez humanistów. A są to: jakim jest „dobre życie?”, co to znaczy „dobry człowiek?”, jak nauczyć ludzi wybierać „dobre życie”? Odpowiedź znajdziemy badając i obserwując różne gatunki istot, żyjących w naturalnych warunkach. Organizmy mając swobodę wyboru pokarmu zawsze wybierają właściwy, a szkodliwy dla niego odrzucają. Podobna zdolność regulacyjna występuje u noworodków ludzkich, organizm niemowlęcia sprawnie reguluje czas snu, jedzenia, wydalania i inne. Organizm wyraża „mądrość ciała”, kieruje się zasadą homeostazy preferuje istotne dla niego wartości. Jednak wspomniana mądrość ciała nie jest doskonałą, np. wyczucie zapotrzebowania na witaminy często zawodzi. Ludzie chorzy psychicznie albo upośledzeni umysłowo zazwyczaj dokonują błędnych wyborów, szkodzą sami sobie. Zaliczamy ich do grupy „źle wybierających”, ich organizmy nie mogą wskazać tego jakie wartości stanowią o dobrym życiu i dobrym człowieku. Natomiast organizmy „dobrze wybierających” (good choosers) niezawodnie pokazują istotę dobrego życia i dobrego człowieka. Dobrze wybierających charakteryzują, zdaniem Maslowa, następujące właściwości:1) klarowna, bardziej dokładna percepcja rzeczywistości, 2) większa otwartość na doświadczenie, 3) pełniejsza integracja, zwartość i spójność (unity) osoby, 4) wzmożona spontaniczność, ekspresywność, żywotność, pełnia funkcjonalna,5) wyraziste Ja, ukształtowana tożsamość, autonomia, niepowtarzalność, 6) niezależność sądu, obiektywizm, wykraczanie poza Ja, 7) odkrywczość i twórczość, 8) zdolność łączenia tego, co konkretne z tym, co abstrakcyjne; pierwotnych i wtórnych procesów poznawczych itp.,9) demokratyczna struktura charakteru, 10) zdolność miłowania.

28

Osoby dobrze wybierające swój emocjonalny stosunek do życia opisują następującymi określeniami: spokój, szczęśliwość, nawet euforia, rozkoszowanie się życiem, smakowanie jego odcieni, radość, ufność wobec ludzi i siebie, wyzbycie się lęków i inne. Organizm ludzki aby funkcjonować musi zaspakajać zarówno potrzeby biologiczne, uwarunkowane jego strukturą, jak i psychiczne, o bardziej zróżnicowanej genezie. Potrzeby muszą być nieustannie zaspakajane, gdyż deprywacja prowadzi do słabości, chorób lub zahamowania wzrostu. Ludzie zdrowi, dobrze wybierający są wolni od tego typu dolegliwości. Potrzeby człowieka mają strukturę hierarchiczną, obrazowo przedstawia ją tzw. Piramidka Maslowa. Tworzy ją pięć klas potrzeb, u podstaw znajdują się potrzeby fizjologiczne, następnie bezpieczeństwa, szacunku (prestiżu), afiliacji i na szczycie potrzeby samorealizacji. Hierarchiczność potrzeb oznacza, że mogą one być zaspakajane w ściśle określonej kolejności. Jako pierwsze, według mniemania Maslowa muszą być zaspokojone potrzeby fizjologiczne, a więc pokarmu, napoju, powietrza (tlenu), snu, wypoczynku i inne. Po ich wyciszeniu do pewnego poziomu do głosu dochodzą potrzeby bezpieczeństwa i ten mechanizm powtarza się aż do szczytu piramidki. Charakteryzując ten układ potrzeb wprowadza Maslow istotne rozróżnienie między nimi. Potrzeby samorealizacji nazywa potrzebami wzrostu, natomiast pozostałe potrzebami niedoboru. To rozróżnienie podkreśla odmienność motywacyjną obu wyróżnionych grup. Motywy kształtujące się pod wpływem potrzeb niedoboru tracą swą siłę po zaspokojeniu danej potrzeby, natomiast siła motywacji samorealizacji, rozwoju osobniczego działa stale i nasila się w miarę postępu, osiągnięć na tej drodze postępowania. Samorealizacja zapewnia doznania wielu emocji pozytywnych, a o tym wie każdy, kto opanował upragnioną nową sprawność. Samorealizacja to również aktualizacja możliwości jednostki, to jej pełny rozwój. Maslow wyraźnie podkreśla, że samorealizacje występuje u ludzi dobrze wybierających, natomiast źle wybierający są niezdolni lub zdolni w nikłym stopniu do samorealizacji. Celem i zadaniem psychologii humanistycznej, a szczególnie psychoterapii jest wspomaganie dążeń do samorealizacji Rogers wyeksponował kilka innych elementów psychologii humanistycznej. Interesował go organizm jako nośnik doświadczenia osobniczego. Nie psychika, ale cały organizm jest tym nośnikiem doświadczenia. Gromadzone w nim doświadczenie może być świadome, wyrażane symbolicznie, słownie i nieświadome. To ostatnie nazywa Rogers subcepcją, czyli percepcją bez świadomości. Mogą to być jakieś skłonności (bias), nie uświadamiana tendencyjność lub iluzja. Całość doświadczenia organizmu wyznacza jego pole fenomenologiczne, czyli indywidualny układ orientacji. W układzie tym najważniejszym elementem jest ja jednostki. Relacja ja i organizmu decyduje o sprawności i zdrowiu psychicznym jednostki. Jeżeli istnieje odpowiedniość, człowiek funkcjonuje dobrze, w przypadku jej baraku występują zaburzenia. Ostatnie może pojawić się np. w rezultacie niewłaściwych ocen dziecka ze strony rodziców , nauczycieli lub innych osób. Podobnie działa niezgodność pomiędzy ja realnym, a ja idealnym, rozziew między nimi prowadzi do napięć psychicznych i szeregu zaburzeń funkcjonowania jednostki w społeczeństwie. Układ orientacyjny jest niepowtarzalny, subiektywny, trudno poznawalny dla obserwatora zewnętrznego. Psycholog-terapeuta dzięki empatii „zbliża się” do jego poznania, ale pełni wiedzy o nim nie osiąga. Z tego m. in. powodu Rogers wypracował metodę terapii, polegającej na pomaganiu pacjentowi w kierowaniu procesem doskonalenia własnego organizmu. Jest to t e r a p i a z o r i e n t o w a n a n a k l i e n t a . Pozwala ona unikać narzucania pacjentowi schematów akceptowanych przez terapeutę i respektować indywidualność pacjenta. Rogers, opisując rolę psychologa w grupie terapeutycznej nie używa określenia „prowadzący” lecz z re-

29

guły posługuje się terminem „facilitator”, wskazującym na to, że jego zadaniem jest ułatwianie przebiegu jakiegoś procesu lub wykonania danej czynności.

Ramka 8 Wypowiedź Charlotty Buhler na zjeździe Towarzystwa Psychologii Humanistycznej, rok 1973. „Zaczęłam się interesować psychologią na początku tego stulecia. Najbardziej fascynowało mnie pytanie, czego dotyczy ludzkie życie? Wierzyłam, że psychologia odpowie mnie na nie. Pamiętam sarkastyczną uwagę mojego nauczyciela psychologii w ostatniej klasie liceum: psychologia nie jest tym, czy sądzisz, że jest. Nie powie ci ona nic o życiu. Dowiesz się tam o zmysłowych reakcjach na bodziec i o procesie uczenia się. Byłam okropnie rozczarowana i powiedziałam: dobrze, to ja uczynię ją badaniem życia ludzkiego...przy jej pomocy będziemy mogli odpowiedzieć sobie na pytanie jak żyć, po co żyć i w jaki sposób nawiązywać kontakty z innymi ludźmi. W mojej pracy badawczej koncentrowałam się głównie na dwu problemach: Czego ludzie naprawdę w życiu chcą i jak przebiega proces kontaktów międzyludzkich”. Cyt. za Z. Rosińska: Psychologia humanistyczna, s.241 Literatura zalecana: - E. Kosnarewicz, T. Rzepa: Skrypt z historii myśli psychologicznej, DSS, Szczecin, 1995 r. - M.G. Jaroszewski: Psychologia XX wieku, PWN, Warszawa, 1985 r. - Z. Rosińska, Cz. Matusewicz: Kierunki współczesnej psychologii, PWN, Warszawa, 1987 r. - C. Thomson: Psychoanaliza, narodziny i rozwój, PWN, Warszawa, 1965 r. - T. Tomaszewski: Główne idee współczesnej psychologii, Wyd. „Żak”, Warszawa, 1998 r. - R. Stachowski: Historia psychologii: od Wundta do czasów najnowszych, w: J.Strelau(red): Psychologia, podręcznik akademicki t.I.,GWP, Gdańsk, 2000 r.

to. Ten ostatni kontroluje standardowe. które mogą być aktywowane w nowych. Środowisko naturalne charakteryzuje się znaczną zmiennością. nadal stanowi największą tajemnicę natury. ziemskie i te sztuczne. Pierwsze przewodzą impulsy nerwowe. dotychczas nie mających znaczenia konfiguracjach cech środowiska. że siadając na krzesło nie opadamy zbyt szybko lub to. narasta pobudzenie emocjonalne i inne. Układ autonomiczny z kolei dzieli się na układ s y m p a t y c z n y i p a r a s y m p a t y c z n y . wymagających nadzwyczajnego wysiłku. W organizmie pełni on rolę organu sterującego procesami wewnętrznymi i zachowaniem w środowisku zewnętrznym. Nie są to drogi izolowane od siebie. W wyniku jego interwencji krew odpływa z organów wewnętrznych do mięśni. że pisząc nie wykraczamy poza granicę kartki papieru. Po ustaniu zagrożenia znowu kontrolę przejmuje układ parasympatyczny i sytuacja wraca do normy. Szacuje się. poprzez interneurony. napiętych mięśniach. po charakterystyce niektórych właściwości układu peryferyjnego. że człowiek świetnie sobie radzi w tak odmiennych środowiskach jak naturalne i cywilizacyjne. nośniki informacji do mózgu. zmienia się rytm oddychanie.nakazy wykonawcze. Ośrodkowy tworzą mózg i rdzeń kręgowy. Obwodowy układ nerwowy tworzą włókna neuronów czuciowych (aferentnych) i ruchowych (eferentnych). opiszę go w drugiej kolejności. który dzieli się na o ś r o d k o w y i o b w o d o w y u k ł a d n e r w o w y . w regulowaniu zakresu i siły ruchu przy zmieniającym się położeniu ciała w przestrzeni. Współczesny stan wiedzy pozwala bez ryzyka pomyłki stwierdzić. Funkcjonalnie obwodowy układ nerwowy dzieli się na s o m a t y c z n y u k ł a d n e r w o w y . normalne funkcjonowanie organów wewnętrznych. Impulsy te powstają w r e c e p t o r a c h . jakby układami odwodowymi. Informują o działających na organizm bodźcach środowiska lub o stanie organizmu.30 Część III Szczegółowe zagadnienia psychologii Rozdział III. Komunikacja między neuronami czuciowymi i ruchowymi dokonuje się głównie pośrednio. W mózgu znalazło to wyraz w postaci mechanizmów „awaryjnych”. że procesy i stany psychiczne człowieka zależą od funkcjonowania mózgu. istnieje między nimi współdziałanie niezbędne np. . Natomiast sympatyczny działa w sytuacjach zagrożenia. Mózg a psychika. Mózg człowieka ukształtował się w procesie ewolucji. funkcjonujący umysł. czyli zakończeniach nerwów w zmysłach. Odrębną kwestią jest zakres i głębia poznania tego związku. w jakich powstawał. Sprawności pierwszego zawdzięczamy np. a napotyka największe trudności przy poznawaniu samego siebie. uruchamianych w przypadkach zagrożenia. zwiększa się podaż tlenu do krwi. Pod wpływem tego stanu pobudzenia w korze mózgowej zapada decyzja wyboru odpowiedniej reakcji organizmu. Co więcej mózg „dysponuje” znaczącymi rezerwami. wzrasta częstotliwość uderzeń serca. Mózg jest elementem układu nerwowego. np. jego położeniu w przestrzeni itp. tworzone na statkach kosmicznych. Stanowią one bardzo liczną grupę pośredniczącą w przekazach i interpretacji impulsów nerwowych. względnie sprawnie poznaje świat zewnętrzny. trwającym miliony lat. niezbędnej dodatkowej mobilizacji sił organizmu. ustają procesy trawienia. Potwierdzeniem tego poglądu jest fakt. Mózg ludzki. Zrozumiałą przeto jest rzeczą. mimo znaczących postępów nauki w tej dziedzinie. że mózg przede wszystkim przystosował się do pełnienia swej roli w warunkach naturalnych. że w warunkach typowych mózg wykorzystuje jedynie niewielki procent swoich możliwości. Paradoksalnie mózg. kontrolujący pracę mięśni szkieletowych i a u t o n o m i c z n y u k ł a d n e r w o w y . Jego struktura i funkcje powstawały i doskonaliły pod wpływem oddziaływania środowiska zewnętrznego. Włókna ruchowe przewodzą impulsy z mózgu do mięśni i gruczołów przenoszą informacje.

połączonych ze sobą spoidłem wielkim. a dalsze przekształcenie pierwszego wyłoniło kresomózgowie i międzymózgowie. bowiem pełni rolę „gościńca” przewodzącego pobudzenia nerwowe. że oba opisy funkcjonowania warstw czy też bloków mózgu uzupełniają się wzajemnie. jest on bardziej zróżnicowany w stosunku do pierwszego. lecz „dobudowywały” do struktur już funkcjonujących nowe. Mózg. Trzeci. Kora mózgowa jest większa niż reszta centralnego układu nerwowego. Najstarsza reguluje procesy autonomiczne. stanowi około 2/3 jego masy i zawiera mniej więcej 70% komórek nerwowych układu. Znamienną rzeczą jest to. marzeń sennych i budzenia się. kora mózgowa umożliwia myślenie abstrakcyjne. Na każdej półkuli wyróżniamy cztery płaty: czołowy. M o s t reguluje procesy snu. planowanie przyszłości. układ limbiczny. złożony strukturalnie. . W efekcie tych skomplikowanych przemian mózg współczesnego człowieka składa się z trzech wyspecjalizowanych bloków. W pniu są zlokalizowane ważne z punktu widzenia psychologii ośrodki. pozwala to na szybkie reagowanie w sytuacjach zagrożenia organizmu. Wydaje się. najnowszy twór ewolucji. który jest jakby łącznikiem pomiędzy nerwami obwodowymi a mózgiem. ciśnienie krwi i poziom cukru we krwi. wpływa na motywację zachowania. kształtował się w długotrwałym procesie ewolucyjnym. oddychanie i inne. Stanowi ono zbiór komórek nerwowych zapewniających łączność pomiędzy półkulami. trzecia. Uszkodzenie przedstawionych struktur prowadzi do zaburzeń zachowania lub procesów percepcji. móżdżek. c i a ł o m i g d a ł o w e reguluje poziom agresji i zachowania seksualne. ciemieniowy i potyliczny. Tworzy ona niezmiernie pofałdowaną. jak już wspomniałem. układ siatkowaty kontrolujący niespecyficzną aktywację. którego dwie części. jedzenie. utrudniających lub uniemożliwiających normalne funkcjonowanie organizmu w otoczeniu. analizuje doznania sensoryczne. koordynuje ruchy ciała. Łuk odruchowy zamyka się na poziomie rdzenia kręgowego. śródmózgowie i tyłomózgowie. Niemniej jest on częścią centralnego układu nerwowego i ma do spełnienia poważne funkcje scalania pobudzeń. funkcjonalnie uzupełniających się (A. np.. a także realizację czynności odruchowych. tzn. natomiast przodomózgowie. zatem kontroluje pracę mózgu w aspekcie orientacji w otoczeniu i świadomych dążeń. np. skroniowy. że mechanizmy ewolucji nie działały na zasadzie zastępowania starego nowym. tonus pracy mózgu jak całości. jako część struktury limbicznej odgrywa zasadniczą rolę w procesie zapamiętywania i przechowywanie zapamiętanych treści. akcję serca. utrzymuje temperaturę ciała. aczkolwiek uwypuklono w nich różne elementy. rozmieszczone w receptorach zmysłów i w organach ciała. Drugi odgrywa zasadniczą rolę w analizie i przechowywaniu informacji. Nieco inaczej opisuje funkcje trzech warstw mózgu P. Rozwój ten doprowadził do przekształcenia się pęcherzyków pierwotnych w przodomózgowie.31 Komórki nerwowe. rozumienie symboli i inne. Zakodowane w postaci impulsów nerwowych docierają do mózgu poprzez rdzeń kręgowy. ze skupiskiem komórek zwanych j ą d r a m i . wzgórze. Łuria). H i p o k a m p . nazywanym też c i a ł e m m o d z e l o w a t y m . zlokalizowany w płatach czołowych odpowiada za koncentrację i natężenie uwagi. R. w jego obrębie znajdują się pola wzrokowe. działają jak czujniki przekazujące informacje o zagrożeniach zewnętrznych lub zaburzeniach wewnątrz organizmu. słuchowe i innych wrażeń zmysłowych. tyłomózgowie i śródmózgowie tworzą p i e ń m ó z g u . bardziej sprawne i wyrafinowane. druga kontroluje podstawowe czynności biologiczne. płynących z nerwów obwodowych. że w czaszce człowieka (oprócz nerwów) mieści się mózgowie. o dużej powierzchni powłokę dwu półkul: lewej i prawej. czynności seksualne oraz emocje. MacLean. uformowane z dwu półkul nazywamy mózgiem. Pierwszy z nich reguluje poziom energetyczny. Nie pretendując do specjalistycznej precyzji neurofizjologów powiedzmy.

tak też potrzebne jest działanie o radykalnym charakterze. m. że przekaz wzrokowy informacji o pewnym ładunku emocjonalnym kobiety odbierały niezależnie od tego. jest rezultatem tego samego zjawiska.37-38. Dominacja ta jest uwarunkowana genetycznie (9%) bądź patologicznie (1% populacji).Moir. U normalnych dziewczynek mózg rozwija się w sposób naturalny według schematu kobiecego. Mówiąc najogólniej. Jeżeli płód jest genetycznie żeński. Mózg leworęcznych silniej reaguje na niektóre leki. jeżeli w prawe. Około 10% współczesnej populacji ludzi stanowią leworęczni. czy był skierowany do półkuli prawej czy lewej. Ciało jest tam reprezentowane niejako do góry . rozpoznawania twarzy. zgodnie z zasadą naprzemienności. W prawej mieszczą się ośrodki kontroli doznań wizualnych. np. stosunkiem jednostki do innych ludzi. poprawnego ułożenia w trakcie wymowy słów. obie półkule różnią się dodatkowo ze względu na płeć osobnika. Jessel) mówią dobitnie i wprost o płci mózgu. s. graficzne. ośrodka emocji. Wiadomo również. U kobiet podział funkcji między półkulami jest mniej wyraźnie określony. pamięć słów i liczb. spostrzeganie szczegółów. I rzeczywiście. D. jaką jest mózg. Nieco zaskakującym jest to. widzenia i słyszenia. Inaczej dzieje się z chłopcami. Proces ten.Mniej jest leworęcznych Azjatów niż Europejczyków i Amerykanów. kształtów i schematów. aby naturalnie żeńską strukturę mózgu zmienić w schemat męski. PIW.in. W płacie czołowym są zlokalizowane złożone funkcje poznawcze.in. że w jej obrębie mieści się także ośrodek kontroli emocji negatywnych. w sensie dosłownym zmieniający umysł rozwijającego się osobnika. konkretne działania i emocje pozytywne. Przyjrzyjmy się teraz płatom kory mózgowej. W tak skomplikowanej strukturze. Jeżeli np. skaleczymy się w lewe przedramię.za A. a także (może w związku z tym) jest bardziej podatny na uzależnienia od nikotyny i alkoholu. m. a także bardzo liczne funkcje ruchowe. to do lewej. żeński. S. Jessel: Płeć mózgu. zdolności werbalne. Niektórzy autorzy (A. z reguły bardziej dotkliwe dla mężczyzn. Witleson stwierdziła. tak i tożsamość płciowa jego mózgu zaczyna się kształtować dopiero po pewnym czasie. naturalny model mózgu jest. np. 1993. gdy był skierowany do prawej. mniej jest kobiet niż mężczyzn. Ramka 9 „Tak jak sześciotygodniowy płód nie dawał się rozpoznać jako męski lub żeński. to impuls nerwowy bólu dotrze do prawej półkuli. Lewa półkula odpowiada za sprawność języka. natomiast mężczyźni tylko wtedy.32 Każda z półkul kontroluje inną część ciała: prawa lewą połowę a lewa prawą. które determinuje inne zmiany fizyczne – działania hormonów” Cyt. D. Są one wyspecjalizowanymi ośrodkami kontroli czynności psychicznych. planowaniem działania.Moir. zbyt proste zróżnicowania są mało prawdopodobne. W każdej półkuli mózgowej są rozmieszczone odmienne funkcjonalnie zespoły komórek. że uszkodzenie tych samych partii mózgu powoduje różne skutki u kobiet i mężczyzn. Świadczy to o dominacji prawej półkuli w kontroli motoryki ciała i niektórych czynności poznawczych. Tak jak wykształcenie się męskości zależało od występowania hormonu męskiego. Tradycyjnie mówimy o lokalizacji funkcji psychicznych w poszczególnych płatach. jak się wydaje. związane z podejmowaniem decyzji. a także spostrzegania całościowego. podstawowy schemat mózgu nie ulega żadnym zasadniczym zmianom. w dodatku poszczególne układy komórek są rozproszone w na większej przestrzeni kory. Poza tym ta półkula wyspecjalizowała się w kontroli operowania pojęciami abstrakcyjnymi i myślenia abstrakcyjnego. postrzegania przestrzeni i relacji przestrzennych.

Inne uszkodzenie wspomnianego pola powoduje to. przez J. Jest to koncepcja w ą s k o l o k a l i z a c y j n a . dzielonego w pionie. Doznania każdego z naszych uszu jest reprezentowane w obu płatach skroniowych tak. Lokalizacja impulsów. mieszczące ośrodki widzenia. sięgnięcia po szklankę herbaty dokonuje pole 6 (wg oznaczenia Brodmana). P. Z tego względu układy te nazywa się obszarami lub okolicami p r o j e k c y j n y m i . rozpoznawania przedmiotów poprzez dotyk i inne. pole kontrolujące ruchy kciuka jest prawie równe wielkości pola. ruchami palców stopy rządzą komórki położone u wierzchołka mózgu. Pojawiła się w tym kontekście koncepcja a n t y l o k a l i z a c y j n a . Za tą koncepcją przemawia również fakt rozpoznawania coraz liczniejszych powiązań między ośrodkowych. który przeprowadził wnikliwe i dokładne badania lokalizacji ośrodka ruchu. zgodnie z którą mózg działa jako niepodzielna całość. . Płat ciemieniowy odbiera informacje sensoryczne. Ważne motorycznie części ciała mają bogatszą reprezentację korową. że uszkodzenie połowy pola prążkowanego. co zewnętrzne wobec mózgu jest rzutowane na wspomniane pola i mniej lub bardziej precyzyjnie w nich lokalizowane.Goldsteina i innych wykazały. in. kontrolującego całą kończynę dolną. że w wielu przypadkach funkcje uszkodzonego ośrodka przejmują inne partie mózgu. pochodzące z receptorów skórnych. uczenie się a także za szereg specyficznych doznań i procesów. lecz rozproszona. Penfielda. Zamykając wątek zróżnicowania funkcjonalnego poszczególnych partii mózgu powiedzmy o samej idei lokalizacji funkcji psychicznych w mózgu. upatrujących w procesie kojarzenia elementów istoty procesów psychicznych. Nie da się np. będziemy mieli prawie dokładny schemat zawiłości lokalizacyjnych. Każda część tego pola kieruje jednym z ruchów. mięśni i ścięgien. Flourense`a. powoduje zanik widzenia w odpowiednich połowach siatkówek. że utrata jednego z płatów nie wpływa znacząco na słyszenie. np. że widzenie staje się „szczelinowym”. Wyróżnia się w nim pola odbierające wysokie i niskie tony. inteligencji umieścić w jakimś konkretnym ośrodku. niezmiernie rozbudowanej sieci komunikacyjnej wewnątrz mózgu. Jeżeli uwzględnimy jeszcze istnienie komórek hamujących poszczególne ruchy.33 nogami. Taka wizja odpowiadała psychologom postaci i reprezentantom różnych wersji holizmu. K. Dobrą ilustracją powyższej tezy są odkrycia W. jest wyspecjalizowany w przetwarzaniu informacji dostarczanych przez zmysł słuchu. Uszkodzenie w obrębie płata ciemieniowego mogą prowadzić do utraty zdolności określania pozycji rąk lub nóg (przy zamkniętych oczach). że każda czynność organizmu ma swoją. Swoistą syntezą tych zapatrywań jest koncepcja lokalizacji d y n a m i c z n e j . pochodzących z siatkówek jest dość skomplikowana. ściśle określoną i dokładnie zlokalizowaną reprezentację w mózgu. Pod wpływem odkryć ośrodków mowy. Jednak badania. lecz lokalizacja nie jest punktowa. W płacie potylicznym szczególną rolę odgrywa pole p r ą ż k o w a n e . że analizy niezbędnego ruchu. Jest tak. ruchem całej kończyny znowu kieruje pole 6. Okazało się. że terapia zaburzeń przynosi widoczną poprawę czynności itp. Opisane pole odbierają impulsy nerwowe z otoczenia organizmu lub jego struktur somatycznych. Oprócz nich występują obszary k o j a r z e n i o w e . np. To. odpowiadające za syntezę doznań różnych zmysłów. prowadzone m. że uszkodzenie określonego pola nie zawsze prowadzi do utraty zlokalizowanej w nim funkcji psychicznej. następnie ruch zostaje rozłożony w polu 4 na skurcze poszczególnych mięśni. Jej zwolennicy pokazują.Lashleya. K. czyli całościowego rozpatrywania problemu. ruchu i innych sformułowano pogląd. Płat skroniowy kontroluje procesy słyszenia. jak w polu 4. Odpowiadała ona wyobrażeniom psychologów asocjacyjnych.

I jedno i drugie służy właściwemu przystosowaniu do życia w warunkach środowiska oraz kontroli procesów wewnątrz organicznych.2000 r.A. Literatura zalecana: . D. pozwalają penetrować środowisko na odległość. unikanie niebezpieczeństw. u epileptyków czy osób autystycznych. Mechanizmy ewolucji wykształciły takie organy zmysłowe. umożliwiają tym samym rozpoznanie zewnętrznych wyznaczników ruchu. Atena. znajdującymi się na drodze organizmu. Lublin.J. unikać kolizji z przeszkodami. . intelektualna lub społeczna jest o ułamek sekundy poprzedzana aktywnością wyspecjalizowanej partii mózgu.PWN. Zmysły skórne (dotyku. Wyd. poprzez porównania. mózg to zaprogramuje. Zmysł smaku chroni przed łyknięciem trucizn i zachęca do spożywania smakowitych kęsów. Jessel: Płeć mózgu. które wyłapują ważne dla życia organizmów danego gatunku wskaźniki stanu otoczenia. Masowe badania tą metodą pozwoliły dość dokładne opisać stan pracy mózgu zdrowego człowieka. tym samym umożliwiły. temperatury) również informują o korzystnym lub niekorzystnym dla organizmu stanie wewnętrznym lub zewnętrznego środowiska. Dzięki temu możliwe staje się wyszukiwanie pożywienia. Warszawa. Poznań.D. że konkretna podejmowana czynność ruchowa. w trakcie wykonywania różnych czynności. skąd płyną dźwięki zapowiedzi czegoś pożądanego. nawet warstw głęboko położonych. PIW. Zanim wypowiemy np. Rozwój techniki i jej wykorzystanie w nowoczesnych metodach badań pozwala jeszcze bardziej przekonywująco ukazać istotę tej relacji. Bragdon. Herzyk:Mózg. aby spełniać swą rolę musi otrzymywać odpowiednie dane o otoczeniu. GWP. Dzięki tym technikom mózg został udostępniony obserwacji. Warszawa. emocje. Skanery i urządzenia do rejestracji rezonansu magnetycznego pozwalają przedstawiać graficznie stany pobudzenie różnych partii mózgu.34 Zarysowany obraz pracy mózgu pokazuje liczne związki pomiędzy układem nerwowym a psychiką człowieka. Rozdział V Zmysłowe procesy poznawcze. Carter: Tajemniczy świat umysłu. 1993 r. . Słuch ostrzega przed zbliżającym się drapieżnikiem lub walącym się drzewem i wskazuje miejsce. słuchania muzyki. diagnozowanie różnego rodzaju dysfunkcji w konkretnych przypadkach. Dzięki nim pojawiła się możliwość rejestracji prądów czynnościowych w mózgu. . a także określać niektóre właściwości obiektów zewnętrznych. . . Dane wzroku rozpoznają wolną przestrzeń. kumulacji doświadczeń licznych pokoleń. Grayson: Nerwy i mózg ludzki. Mózg.R.1966 r. 2003 r. jak skierowane do danej osoby życzliwe słowo zaktywizuje odpowiedni ośrodek w mózgu. np. 1999 r. która w dodatku została niewyobrażalnie wzbogacona dzięki działaniu czynników kulturowych. Nowoczesne metody poznawcze pozwalają pokazać to. Przyrząd zwany elektroencefalogramem pozwala rejestrować aktywność elektryczną zarówno pojedynczych komórek nerwowych jak i całych pól mózgu. centrala sterująca zachowaniem organizmu w otoczeniu. Gamon: Kiedy móżg pracuje inaczej. życzliwe słowo.A. Moir.A. Pokazują również okolice o zaburzonych czynnościach jakie pojawiają się np. a także orientacja przestrzenna. Powonienie spełnia podobną rolę. jednej z bardziej owocnych metod badawczych. Wydobywa je w procesie przetwarzania informacji z doznań zmysłowych. Również można pokazać to. UMCS. Gdańsk. bólu. D. Dowodzi to ścisłego powiązania pracy mózgu i funkcji psychicznych. Taka jest biologiczna rola zmysłów. uczucia:analiza neuropsychologiczna.

niemniej tradycyjnie mówimy o modalności pięciu zmysłów: wzroku. Oko ma względnie prostą budowę. zbudowanym z 1000 warstw idealnie przezroczystych. tzn. zawierający melaninę. a każde jej naruszenie jest sygnalizowane poprzez doznania zmysłowe. substancję absorbującą różne długości fal światła. Relację tę reguluje z a s a d a r ó w n o w a g i o r g a n i z m u i ś r o d o w i s k a . zawieszona na mięśniach rzęskowych. Człowiek (w sensie gatunku) jest wzrokowcem. że każdy żyjący organizm wymaga właściwych dla siebie warunków egzystencji. Soczewka jest unikatowym tworem natury. oko w jego życiu ogrywa nadzwyczaj istotną role i jako organ widzenia plasuje się wysoko w powszechnej skali wartości ludzkich („chronić coś jak źrenicę w oku”. pełnią rolę poznawczą. „być oczkiem w głowie” itp.w konsekwencji . dostosowawcze reakcje organizmu. w pierwszych latach naszego życia. ich zachwianie prowadzi do zaburzeń w jego systemie. oprócz wspomnianej funkcji biologiczno-adaptacyjnej. chroniąc nerw wzrokowy przed nadmiarem stymulacji. Modalność wrażeń Proces poznania zmysłowego zaczyna się od doznania w r a ż e ń . czyli subiektywnego odczucia bodźca. słuchu. w jaskrawym świetle słonecznym zwęża się. umożliwiają zaspokojenie potrzeby wiedzy i ciekawości świata. zwanych r e c e p t o r a m i . określonej barwy. Dana zmysłowe są mentalną. Ludzkie doznania zmysłowe. ciężaru itp. zwana a k o m o d a c j ą . Wrażenia różnią się m o d a l n o ś c i ą . działającego na zakończenia nerwowe w zmysłach. umożliwiającymi poznawanie jego właściwości i . swędzenia). np. o dużym ładunku subiektywnej pewności. kolistego otworu w centrum tęczówki. barwny i nieprzezroczysty mięsień. O zmysłach tych i zróżnicowanych wrażeniach zmysłowych dowiadujemy się bardzo wcześnie. W ciemnościach źrenica rozszerza się. równo ułożonych komórek. łaskotania. Co więcej. zapewnia właściwą ostrość widzenia przy zmianie odległości wobec widzianego obiektu. zimna. Zmysł wzroku. Przywołajmy zatem te doświadczenia. Pamiętać należy. Jest ich więcej niż nazw zmysłów. wychodzących z wewnętrznych ścian bocznych gałki ocznej. To ukazuje znaczenie życiowe receptorów oka. jest to wiedza z autopsji. „oko zwierciadłem duszy”. regulujących jej krzywiznę (grubość). W innej konwencji możemy zdefiniować wrażenie jako doznanie prostej jakości. Gałkę oczną otacza r o g ó w k a . sposobem istnienia i prezentacji właściwości świata. subiektywną reprezentacją świata. za nią znajduje się t ę c z ó w k a . dotykanego itd. . stanowią treść świadomości człowieka. Stanowi ona podstawę wyróżniania świata widzialnego. twarda warstwa chroniąca wnętrze oka przed mechanicznymi uszkodzeniami. Regulacja ta. gorąca. smaku. tym ciemniejsza tęczówka oka. a także wzbudzają silne emocje i subtelne uczucia. A to w następstwie wywołuje odpowiednie.) Z doznań wzrokowych czerpie człowiek około 75-80% informacji o świecie. zwiększając dopływ fal świetlnych do receptorów. bólu. Jej funkcja jest analogiczna do nastawiania odległości w aparacie fotograficznym. słodyczy. wrażenia wzrokowe. Tuż za źrenicą znajduje się s o c z e w k a . wielkości. gdyż zmysły skórne dostarczają wiele wrażeń (dotyku.Im więcej pochłania.35 Zmysły są kanałami kontaktowymi z otoczeniem.„Zasłonka” ta reguluje wielkość ź r e n i c y . węchu i dotyku (zmysły skórne). słyszanego. Dostarczają przesłanek do rozumienia świata.kształtowania pożądanej dla życia relacji organizm-środowisko.

cały proces nie jest kontrolowany. Opisywane komórki wykrywają cechy przedmiotów. reagujące na ściśle określone. rozmieszczone w plamce żółtej. Są to wyspecjalizowane komórki nerwowe we wzrokowej okolicy mózgu. One też umożliwiają nam widzenie barw. że zachowanie takich osób staje się niepewne. W słupkach i czopkach dokonuje się przemiana energii słonecznej (pośredniczą w tym procesy chemiczne) w impulsy nerwowe. gazetę trzymają ją niemal przy nosie. Dwaj amerykańscy nobliści D. marszczą nos. elementarne cechy obiektów otoczenia organizmów. liczą około 6-7 milionów i są wyspecjalizowane w odbiorze światła dziennego (intensywnego). nieostre. Zmysł wzroku człowieka jest wrażliwy tylko na fale świetlne długości od 380 do 780 nm. bywają na początku znajomości posądzani o zarozumiałość i oschłość w kontaktach społecznych.. w centrum siatkówki znajduje się niewrażliwa na działanie fal świetlnych ś l e p a p l a m k a . wielowarstwową powierzchnię oka nazywamy s i a t k ó w k ą . układ pionowy i horyzontalny i kilka innych. nie odczuwamy widzenia przedmiotów tak. Na dnie oka. W nocy. Wykryte proste cechy nie tworzą mozaiki. Jedna komórka np. czytając (bez okularów) np. są rozmieszczone na całej powierzchni siatkówki. subiektywnie odbierane jako wrażenia. Widzenie cech przedmiotów. Będzie natomiast wystarczająco intensywny dla słupków. Wyobraźmy sobie literkę B. pionowe. Proces ten przebiega w . Pierwsze. łączenia krzywizna i linii prostych. mamy w niej kilka prostych elementów. Wiesel wykryli i opisali k o m ó r k i p r o s t e . tyle ile prostych elementów geometrycznych występuje w otoczeniu. np. jak to sugerują obrazy Seurata. promienie świetle załamują się tak. ich wrażliwość na światło jest około 100 000 razy wyższa niż czopków. chcąc dostrzec światło słabo świecącej gwiazdy. z tego względu nazywa się je także d e t e k t o r a m i cech. Tę światłoczułą. W efekcie osoby z takimi wadami oka cierpią na dolegliwość krótkowzroczności lub dalekowzroczności. Osoby krótkowzroczne widzą dobrze przedmioty bliskie oku.36 Dysfunkcje soczewki prowadzą do zaburzeń ostrości widzenia. przebiega poza świadomością. jakby spowolnione. a nadmierne spłaszczenie z kolei powoduje przesunięcie obrazu poza siatkówkę . Aby dostrzec jej kształt muszą połączyć się doznania komórek wykrywających linie proste poziome. Rejestrują one występujące cechy automatycznie. W wyniku ich działania doznajemy wrażeń kształtu. czyli właściwymi receptorami. prócz plamki żółtej. Przestrzeń wewnątrz gałki wypełnia ciało szkliste. pochylają się do przodu i wyglądają jakby przygnębieni. Hubel i T. że obraz przedmiotu pada przed siatkówką. patrząc na obiekty dalej położone mrużą oczy. Z daleka mogą nie rozpoznawać znajomych. reaguje na krótki odcinek linii prostej. lecz łączą się w stopniowo w coraz to większe całości. Ich postrzeganie obiektów jest rozmazane. Cechuje je niebywała czułość. wielkości. dostrzec drut telefoniczny z odległości 0. Wyróżniamy na niej dwa rodzaje receptorów: czopki i słupki (pręciki). gdyż jej promień wpadający przez źrenicę wprost na żółtą plamkę nie pobudzi czopków. kąta nachylenia linii. vis a vis źrenicy. Pręciki (słupki) są o wiele liczniejsze.5 kilometra. jest ich około 120 milionów. Powoduje to. przy dobrej widoczności. Miarą wrażliwości ostatnich jest fakt dostrzegania nocą. musimy lekko przechylać głowę. Są receptorami nocnego widzenia. czyli wyprowadzenie nerwu wzrokowego z wnętrza oka. pozwalają np. A to wpływa niekorzystnie na ich społeczną ocenę. chociaż inne istoty żywe wykorzystują takie możliwości. krzywizny. Nie reaguje on na światło pozostałych długości fal. a dno oka i ścianki boczne są usiane licznymi komórkami nerwu wzrokowego. W przypadku zbyt silnego zakrzywienia. Komórek tych jest relatywnie dużo. ogólnie właściwości przestrzennych przedmiotów. latarni z odległości 50 km. inna na łuk krzywizny. pszczoły widzą różne odcienie ultrafioletu.

„ 690 – 780 „ „ „ „ purpurowej. inni nie dysponują tą cechą. zieloną. Odpowiedniość tę przedstawia niżej prezentowane zestawienie: Fale 380 – 450 nm wywołują wrażenie barwy fioletowej. podziwiamy bogactwo odcieni kolorów. przedmioty nie są barwne. te osoby mają ostry wzrok. że rozpoznajemy przedmiot widząc jedynie nieliczne jego cechy. zapewne z powodów większego ich znaczenia dla orientacji w środowisku naturalnym. Th. „ 590 – 610 „ „ „ „ pomarańczowej. „ 610 – 690 „ „ „ „ czerwonej. Strzemińskiego. nawiązując do tego stwierdzenia opracował teorię . Jedni widzą kontury wyraziście. aczkolwiek niesprawdzalna. „ 450 – 470 „ „ „ „ niebieskiej. Widząc przedmioty wyróżniamy ich kontury. który powtarzany utrwala się w mózgu. „ 470 – 480 „ „ „ „ błękitnej. zalicza się do nich czerwoną. H. pochłaniając pozostałe. Widzenie barw. uznajemy ją za cechę przedmiotu. Oczy ludzkie nie są jednakowo sprawne w tej dziedzinie. Zdaniem W. To fale świetlne „zabawiają się” wyglądem przedmiotów. „ 510 – 560 „ „ „ „ zielonej. że wyświetlając równocześnie światło niebieskie. W języku potocznym barwę przypisujemy przedmiotom. artysty i teoretyka widzenia form malarskich. W zestawie barw wyróżniamy barwy podstawowe. Wrażenie barwy pojawia się pod wpływem działania na receptor wzroku określonej długości fali świetlnej. von H e l m h o l t z. zielone i czerwone otrzymuje się światło białe. bezbarwne. „ 490 – 510 „ „ „ „ zielonobłękitnej. natomiast te ze środkowej części dają różnorodność odcieni. Obiekty świata. Zatem detekcja niektórych cech przestrzeni też pozostaje gorszą. „ 560 – 575 „ „ „ „ żółtozielonej. W grotach. Ostatni punkt świetlny widzą jako nieco rozsiany krąg świetlny. „ 480 – 490 „ „ „ „ błękitnozielonej. wysyłające promienie świetlne długości od 470 do 650 są pełniej reprezentowane w naszej świadomości. Wrażenia wywoływane działaniem fal z krańców skali są słabo zróżnicowane. Jakość doznania ściśle odpowiada długości fali.37 wielkim uproszczeniu następująco: pobudzenia dwu lub kilku komórek są łączone w całość „wyższego rzędu” przez komórki odbierające sygnały z kilku komórek prostych. Hipoteza jest interesująca. Nas interesuje w tym przypadku jedynie kwestia widzenia konturu przedmiotów. odległość między widzianymi punktami jest u nich większa. one tylko odbijają fale świetle pewnej długości. a ich impulsy są przetwarzane i scalane na poziomie kory mózgowej. niż u ludzi o ostrym wzroku. Widzimy świat barwny. Podobne efekty uzyskuje się mieszając barwy (zjawisko addycji) lub farby. jakby występujące między tymi zasadniczymi. W rzeczywistości sprawa jest bardziej skomplikowana. a w konsekwencji prowadzi to do tego. zamieszkiwanych kiedyś przez ludzi pierwotnych zachowały się rysunki konturowe. W efekcie tworzy się schemat przedmiotu. świadczą one o powszechnym w owym czasie konturowym widzeniu obiektów rzeczywistości i o zmienności form widzenia. niebieską i żółtą oraz wtórne (powierzchniowe). „ 575 – 590 „ „ „ „ żółtej. Y o u n g wykazał. „domyślając” się reszty. Ich widzenie konturów przedmiotów jest rozciągnięte.

że niewrażliwość na barwy żółtą i niebieską jest o wiele rzadsza niż całkowita ślepota na barwy. np. to ujrzymy nasz obraz w tonacji zielonej. Widząc np. a także spowodowane urazami lub schorzeniami. Stosuje się je nawet takich przypadkach. zwaną t e o r i ą t r z e c h b a r w lub teorią Younga-Helmholtza. ale jej subiektywne przeżycie jest efektem przetworzenia tych danych na poziomie mózgu. Łatwo je zaobserwować w warunkach domowych. Wydaje się. Tą wadą wzroku jest dotkniętych około 5% mężczyzn i około 0. Kluczem do rozwiązania problemu stało się dla niego zjawisko p o w i d o k u . Dodajmy. bywa ono dziedziczne. Nie postrzegający barw czerwonej i zielonej byliby zatem opóźnieni o jeden etap ewolucyjny. zwaną t e o r i ą p r o c e s ó w p r z e c i w s t a w n y c h potwierdzają współczesne badania empiryczne.38 widzenia barwnego. gdyby nie fakt.5% kobiet. wrażliwych na działanie fal świetlnych różnej długości. Pary te nawzajem dopełniają. Ale obok błękitu precyzyjnie wyróżnimy żółtą barwę słońca. współczesny psycholog amerykański. L a d d-F r a n k l i n a. z niedoboru pewnych elementów w organizmie matki. W a l d. wyróżnionych przez Helmholtza. Jako ciekawostkę potraktujmy przypuszczenie C. Wrażenia tej barwy są zatem niezależne od jednego z trzech rodzajów czopków. Teoria trzech barw jest prostą i elegancką. Zróżnicowanie funkcjonalne czopków potwierdził empirycznie G. najczęściej czerwonej i zielonej. a następnie przeniesiemy wzrok na białą ścianę. To przeczy teorii Ladd-Franklina. zielonej lub czerwonej. Jeżeli będziemy przez pewien czas wpatrywali się w obraz o tonacji czerwieni. Początkowo miało wykształcić się widzenie barw niebieskiej i żółtej. czopki reagują na fale określonej długości. że człowiek pierwotny postrzegał świat achromatycznie. Etiologia zjawiska jest złożona. Podobnie przedstawia się relacja barwy niebieskiej i żółtej. zatem i płodu. Obiegowo mianem daltonistów określa się ludzi nie postrzegających czerwieni i zieleni. że mamy tu przykład nadmiernej uniwersalizacji ewolucyjnego wyjaśniania wszelkich zjawisk psychicznych. Bowiem wiadomo. Zasada dopełniania dotyczy także bieli i czerni. bowiem uniemożliwia daltonistom wykonywanie niektórych zawodów. a niewrażliwi na żółtą i niebieską aż o dwa. H e r i n g. są barwami d o p e ł n i a j ą c y m i . Znaczy to. czyli niewrażliwości na barwy czerwoną i zieloną. Okazało się. Teorię Heringa. że barwę żółtą otrzymuje się mieszając zielone z czerwonym. że daltonizm jest zaburzeniem widzenia barw. zieleń wiosennych traw nie postrzeżemy ich jako czerwonych. Zaburzenie widzenia barw może wynikać np. Można przypuszczać zatem. że widzenie barw przebiega dwuetapowo. jako czarno biały i że w trakcie ewolucji kształtowało się widzenie barwne. Jest to wada nieuleczalna. Mieszanie fal świetlnych w różnych proporcjach daje wrażenie różnych barw pośrednich (wtórnych). Okazuje się. kierowcy . Jak można wyjaśnić tę zagadkę? Zadania tego podjął się E. twierdzącego. że czerwień i zieleń są ze sobą w pewien sposób współzależne. Ich pobudzenie wywołuje wrażenie barwy niebieskiej.widzą obiekty żółte. Zgodnie z nią w siatkówce oka występują trzy rodzaje czopków. a następnie czerwonej i zielonej. bardzo rzadko niebieskiej i żółtej. podziwiając błękit nieba nie ujrzymy tego obszaru jako żółtego. a jest inaczej . co stanowi podstawę wrażeń określonej barwy. Ma ono istotne znaczenie praktyczne. Powszechnie jest znane zjawisko d a l t o n i z m u . Dzięki temu drugiemu etapowi w procesie widzenia barwnego daltoniści nie wrażliwi na zieleń i czerwień widzą kolor żółty. że wynika ona z zaburzeń funkcjonowania czopków „czerwonych” i „zielonych”. Byłoby to wyjaśnienie wystarczające. że w procesie postrzegania barwnego występuje zasada wyłączania czopków wrażliwych na barwę dopełniającą wobec kolorystyki obiektu spostrzeganego. Daltoniści nie mając możliwości takiego „mieszania” nie powinni widzieć barwy żółtej. nie tłumaczy jednak niektórych aspektów widzenia barwnego. w których procesy jednostkowe warunkują efekt w postaci właściwości psychonerwowych.

przekazywane do mózgu i odbierane jako doznania słuchowe. tam drgania b ł o n y b ę b e n k o w e j. symbolizuje nadzieję. mierzona dynamometrem. Natomiast światło zielone sprzyja wysiłkowi długotrwałemu. ogień. energię. kojarząca się z błękitem nieba. zielony spowalnia.39 samochodu. maszynisty suwnicowego. znajdującej się w u c h u w e w n ę t r z n y m. Człowiek doznaje wrażeń słuchowych w rezultacie działania na receptor słuchu wibracji przedmiotów. które poprzez kanał słuchowy kieruje fale dźwiękowe do u c h a ś r o d k o w e g o. ze zbiorem k o m ó r e k w ł o s k o w a t y c h. a czerń kojarzy się z emocjami pozytywnymi. niebieska również spokojna. kolor i therapeia-opieka. na niej lokuje się n a r z ą d C o r t i e g o. Siła nacisku mięśni dłoni. jest przeciwstawieniem radosnej niewinności bieli. leczenie). bogata w skojarzenia. stanowiącym właściwy receptor słuchu. co nie znaczy. odpowiadające za utrzymywanie równowagi ciała. zwanej chromoterapią (od greckiego chroma-barwa. Przeciwnie . a także ze smutkiem i tęsknotą. radosna. przytulną. że barwy wywierają wpływ na procesy fizjologiczne. są przenoszone na układ trzech małych kosteczek (młoteczek. odpowiednika siatkówki w oku. organie o bardzo skomplikowanej budowie. kojarzy się z pełnią życia. skłaniająca do zadumy. wypełnionej płynem. Hz nie są słyszalne. wytwarzających fale głosowe o częstotliwości od 20 do 20 000 Hz. Jest ich około 30 000. Kolory pomieszczeń pracy wpływają na poziom i szybkość narastania zmęczenia. ale jednocześnie poważna. Ramka 10 Zdaniem wielu artystów i znawców sztuki. Dźwięki poniżej 20 Hz i powyżej 20 tys. pomarańczowa jest wesoła. a zmniejsza się przy świetle niebieskim. Barwy mają duże znaczenia praktyczne jeszcze w innym sensie. barwa czerwona jest podniecająca. bądź podniecających odpowiednio do wskazań diagnostycznych. symbolizuje zdrowie.Istota poczynań sprowadza się do poddania pacjenta działaniu barw uspakajających. . głośnością (siłą) i jakością. W niektórych kulturach azjatyckich biel jest wyrazem smutku. co wzbudza impulsy nerwowe. potęgę. Pozbawia ich także przeżyć estetycznych uwarunkowanych „grą kolorów” dzieł malarzy. Wyróżniamy w nim u c h o z e w n ę t r z n e. czerń w naszej kulturze jest symbolem smutku i żałoby. wzrasta przy oświetleniu czerwonym. są one odbierane jako drania przedmiotów. Pokazuje to opis zamieszczony w ramce nr 10. ( cykli na sekundę). wprawiająca w dobry nastrój. zielona jest barwą uspakajającą. kowadełko i strzemiączko). Ze ślimakiem są połączone k a n ał y p ó ł k o l i s t e . Badania naukowców francuskich dowiodły. barwa żółta jest ciepłą i spokojną. filmowców i drukarzy. Wnętrze ślimaka pokrywa cienka b ł o n a p o d s t a w o w a. Goethego. nie powiązane z procesem słyszenia. Właściwość kolorów w postaci wpływania na nastroje człowieka wykorzystuje się także w psychoterapii. krętej rurki. Receptory słuchu są rozmieszczone w uchu. krew. aktywizująca. Przepływ płynu w ślimaku powoduje falowanie k o m ó r e k w ł o s k o w a t y c h. Słuch. ożywiająca. fiolet jednocześnie przyciąga i odpycha. że ich nie odbieramy. Kolor czerwony przyśpiesza rytm pracy serca. np. Słyszane dźwięki charakteryzują się trzema cechami: wysokością. który przekazuje drgania do ś l i m a k a. wrażenia słuchowe.

a one nie regenerują się i nie mogą być „poprawiane” chirurgicznie. samolot odrzutowy. G ł o ś n o ś ć lub siła dźwięku mierzy się w decybelach. cichobieżny samochód. np. Jest to miara wypracowana w Laboratorium Telefonicznym Bella.40 W y s o k o ś ć dźwięku zależy od częstotliwości. traktowanym jako szkodliwe dla zdrowia zanieczyszczenie środowiska. W wielu krajach wprowadzono prawne ograniczenia dopuszczalnej głośności urządzeń. W skali tonów fortepianu ostatnia jest o 140 razy większa od właściwej dla dźwięków niskiej wysokości. a także jako czynnik obniżający poziom sprawności ludzi (narażeni na hałas są m. miej wydajni w pracy. Powyższe powody uzasadniają konieczność prowadzenia walki z hałasem. nie mogą więc np. start concorde’a. popełniają więcej niż przeciętnie błędów. szanowny studencie (mieszkańcu) wielkiego miasta w Polsce? Już dwugodzinna ekspozycja na dźwięki o sile około 100-120 decybeli wywołuje często głuchotę stymulacyjną. cichy szept. a bardzo wysokie skrzypce (około 3 070 Hz). wysokie flet (2 050 Hz). J a k o ś ć albo barwa lub tembr dźwięku jest zależna od wzajemnego stosunku tonów częściowych.in. Najniższa w nim częstotliwość nazywa się podstawową. wybuch rakiety może nieodwracalnie zniszczyć receptor słuchu. są zestresowani). używanych w miejscach pracy i zamieszkania ludzi. zespół rockowy ze wzmacniaczem.wysokiego. w przędzalniach albo w kuźniach fabrycznych po kilu latach pracy nie słyszą wysokich dźwięków. Jeżeli ostatnia jest . szmer mieszkania. próg bólu. Etiopczyk. trwającą kilka godzin. Orientacyjną skalę głośności w decybelach przedstawia niżej zamieszczone zestawienie. a wyższe harmonicznymi. o rozmaitej amplitudzie i częstotliwości. mała daje odczucie niskiej wysokości dźwięku. Stałe przebywanie w środowisku o dużej głośności (powyżej 85 decybeli) powoduje trwałe uszkodzenie słuchu. odbierać piękna gry na skrzypcach. praca świdra pneumatycznego. bardzo silny dźwięk. Destrukcji ulegają komórki włosowe. Wysokość dźwięku nie jest jednak prostą odpowiedzialnością parametrów częstotliwości. tworzących dany dźwięk. rozmowa. natomiast przy wysokiej niezbędna jest zmiana bardzo znacząca. Pod wpływem nadmiernej głośności środowiska obniża się też wrażliwość słuchu ludzi w nim pozostających. potężny grzmot. odgłosy w przeciętnym biurze. Decybele 0 18 20 40 60 70 80 90 100 110 120 130 140 160 200 Zjawisko próg słyszalności.). rakiety. I tak na przykład niskie dźwięki wydaje kontrabas (około 40 Hz. nie słyszą popiskiwania dzieci. żyjący w środowisku naturalnym. Osoby pracujące np. Przy jego niskiej wysokości różnicę tonu zauważamy już przy małej zmianie częstotliwości. ruchliwa ulica. np. słyszy szept z odległości 90 metrów. wielka. Również jednorazowy. wyrażająca wielkość fizycznego ciśnienia powietrza na bębenek. hala fabryczna. głośniejsze dźwięki wywołują ból. a z jakiej odległości usłyszysz Ty. przejeżdżający pociąg. pogłos. wybuch bomby. przędzalnia.

Ta właściwość funkcjonalna receptora słuchu pozwala nam zrozumieć nasze zachowanie w sytuacjach niepewności miejsca. Pierwszy polega na wykorzystaniu różnicy czasu docierania dźwięku do lewego i prawego ucha. niestety. Fizycy dokładnie rozpoznali zjawisko Dopplera. to bodziec akustyczny pobudzi receptor lewego ucha z minimalnym opóźnieniem w porównaniu z prawym. Dźwięki dochodzące do nas z daleka mają niższą wysokość. W takich i podobnych sytuacjach nadzwyczaj pomocną jest słuchowa zdolność lokalizacji źródła dźwięku. ma słuch upośledzony. z którego dochodzi dźwięk: wtedy mimowolnie zaczynamy poruszać głową. tyłu lub klasnął nad głową). Każdy z Czytelników może sam przekonać się o tym. nie uporządkowane wokół częstotliwości podstawowej. g ł u c h o t a p r z e w o d z e n i o w a. ustawiając uszy w różnych odległościach do domniemanego źródła dźwięku. występującą pod dwoma postaciami. W ten sposób zapewniamy dopływ do mózgu dodatkowych danych o różnicach odległości źródła od uszu w różnych położeniach. że trudno jest zlokalizować położenie źródła dźwięku jeżeli znajduje się ono w równej odległości od uszy. Na podstawie tych wskaźników mózg lokalizuje poruszające się źródło dźwięku. drapanie żelazem po szkle. przyjemne dla ucha. ale bywają takie sytuacje. Wielu ludzi.000 027 sekundy wystarcza do by zlokalizowania położenia źródła dźwięku. Świetnie np. że wzrokowo nie można zlokalizować miejsca danego zdarzenia. Czułość tego układu orientacji jest tak wielka. Podobnie sprawa ma się z głośnością (siłą) dźwięku. Lokalizacja źródła dźwięku. Jeżeli źródło dźwięku znajduje się np. że wysokość oddalającego się dźwięku obniżą. że różnica wysokości dźwięku docierającego do ucha stanowi wskaźnik dla lokalizacji dźwięku. czyli chaotyczne tony. Mamy wtedy do czynienia z głuchotą. czy też w oddali. czy grzmi w pobliżu nas. ma miejsce wtedy. Jak to się dzieje? Dwa mechanizmy układu nerwowego służą realizacji tej funkcji psychicznej. że już różnica wielkości 0. słysząc chrząkanie dzika w gęstym lesie nie określi przy pomocy oka miejsca jego przebywania. Wystarczy zamknąć oczy i poprosić kolegę. Zimbardo utrzymuje. dźwięk postrzegamy jako współbrzmienie. Człowiek jest wzrokowcem. Myśliwy np. gdy błona bębenkowa zostaje uszkodzona (mechanicznie albo w wyniku procesu chorobowego) lub kosteczki ucha środkowego zatracają zdolność drgania w wyniku czego pobudzenie nie dociera do komórek włosowatych. Finezyjna struktura aparatu słuchu może zostać uszkodzona lub z upływem lat życia obniżyć swą sprawność. Pierwsza. a zbliżającego się narasta. po prawej stronie. Dźwiękom harmonicznym przeciwstawiamy szumy. Ten wspaniały mechanizm zawodzi w pewnych sytuacjach. by mózg przeanalizował dane i określił położenie źródła dźwięku. charakteryzuje uszkodzenie komórek włosowatych lub nerwów prze- . Ph. napadniętego z tyłu nie ochroni nawet bardzo dobry wzrok. że nie bardzo wiemy skąd dochodzi do nas odgłos klaskania. niż dochodzące z bliska. g ł u c h o t a n e r w o w a. to wrażliwość naszego ucha zasługuje na określenie: fenomenalna. Jednak ta nieznaczna różnica czasu zadziałania bodźca wystarcza. by klasnął w dłonie w miejscach równo oddalonych od lewego i prawego ucha (ustawiając się z przodu. Polega ono na tym. Jeżeli tak jest. a okaże się. jak np. Drugą. Tę wadę można niwelować przez zastosowanie aparatu słuchowego. Drugi mechanizm lokalizacji źródła dźwięku sprowadza się do wykorzystania wskaźnika wysokości dźwięku. Są one odbierane jako niemiłe.41 wielokrotnością podstawowej. Okazuje się. orientujemy się w tym. wzmacniającego siłę bodźca dźwiękowego. wykonując prosty eksperyment.

gdzie je wyhodowano. opracowana prze H. zawartość substancji dostającej się na zasadzie dyfuzji do wnętrza kubeczka jest odbierana przez receptor włoska. że pojedynczy neuron może reagować nie częściej niż 300-400 razy na sek. przynajmniej niektórych ludzi. Wewera. że obie główne teorie uzupełniają się. Z dna kubeczka wyrasta malutki włosek. Receptorami smaku są kubki smakowe. dotyczy rozróżniania wysokości dźwięku. wyjaśniającej problem słyszenia. przy tonach niskich u wierzchołka. wrażliwe tylko na obecność substancji jednego smaku: słodkiego. z których je wytworzono. e z 30 000 kom Zmysł smaku. są przebogate. kwaśnego lub słonego. Nie ma jednolitej teorii słyszenia. Według niego fale o dużej częstotliwości wywołują sekwencyjne pobudzenie neuronów. opracowana przez A. a jej częstotliwość jest dla mózgu sygnałem rozpoznawczym dźwięku. Problem ten próbowano rozwiązać tworząc t e o r i ę w ę d r u j ą c e j f a l i. dotyczące określonego aspektu tego zjawiska. gorzkiego.42 wodzących impulsy do mózgu. Reakcje na pojawienie się podniety o danym smaku są bardzo szybkie. bowiem wiadomo. przy tym wrażliwość na bodźce.004 % chininy w roztworze jest wykrywana! W ten przemyślny sposób organizm człowieka został . jak dotychczas. zaproponowaną przez G. przenoszone na komórki włosowate. Okazuje się. które jednak stanowią jedynie kompozycje wymienionych czterech smaków. Kiperzy z kolei demonstrują wysoki poziom czułości tego zmysłu. są sygnałem dla mózgu. która jest najbardziej wrażliwa na daną wysokość dźwięku. Inne reagują na dwa lub więcej rodzaje bodźców. do jego rozpoznania. Zgodnie z nią impuls nerwowy powstaje tylko pod wpływem szczytu działającej fali. a nawet winnicę. Uzupełnieniem tego wywodu jest t e o r i a s a l w y. kwaśnego. Są natomiast teorie cząstkowe. opracowana przez E. Konkurencyjną wobec przedstawionych jest t e o r i a c z ę s t o t l i w o ś c i (telefoniczna). który reaguje na jej skład chemiczny. Sprawni kucharze są zdolni tworzyć niezwykłe kompozycje smakowe. Teoria ta nie wyjaśnia faktu odbierania wysokości dźwięków powyżej 400 Hz. To wyjaśnia możliwość odbierania dźwięków o wysokiej częstotliwości mimo powolności pobudzeń pojedynczych neuronów. Drgania określonych miejsc. G. Różne miejsca pobudzonej część błony ucha. Bella. potrafią oni na podstawie smaku określić rok produkcji wina. W przypadku tej dolegliwości jedynym. umieszczone w brodawkach. każda z nich jest bardziej przydatna przy rozumieniu pewnej grupy faktów.1 sek. drgają pod wpływem działania dźwięków różnej wysokości. grożące zatruciem) jest niezmiernie wysoka. Bekesy udowodnił. wystarczy 0. Człowiek obiera cztery podstawowe wrażenia smakowe: słodkiego. T e o r i a m i e j s c a. wrażenia smakowe. Niektóre z tych receptorów są wyspecjalizowane. że przy tonach wysokich błona najsilniej drga u podstaw ślimaka. gatunek winogron. gorzkiego i słonego. zwłaszcza gorzkie (potencjalnie bardzo niebezpieczne. G.. Teorie słyszenia. powodując salwę pobudzeń. Zgodnie z nią fala głosowa wędruje wzdłuż błony usznej i pobudza maksymalnie tę jej część. Teoria Bekese’go uzupełnia i konkretyzuje zapatrywania Helmholtza. Ale doznania smakowe. Bekesy’ego. podobnie jak struny harfy. rozsianych na powierzchni języka. sposobem jej przeciwdziałaniu jest zabieg chirurgiczny wszczepienia sztucznego ślimaka. Już 0. Helmholtza.

Zasięg naszego węchu określamy raczej w metrach. Zatem ludzie z uciętym językiem (kiedyś stosowano taką karę) nie są pozbawieni doznań smakowych. białka. a więc węch nie wzmacnia doznań smakowych.). Mimo to węch u człowieka jest zmysłem o relatywnie niewielkim znaczeniu. Węch.. np. Do wywołania wrażenia zapachu niezbędne jest pobudzenie 40-tu komórek. wielu odmian skrobi. Mimo to warto wskazać na niektóre prawidłowości. ( 5 milionów komórek na powierzchni 5-14 cm kw. że bez życiowego przygotowania nie wyczuwamy smaku tłuszczu. również niektóre ssaki rozpoznają „zapachowo” obiekty z dużej odległości. dymu papierosowego i innych czynników. Twierdzi ona. ale pobudzenie może wystąpić pod wpływem 8-miu molekuł substancji zapachowej. a sęp padlinę z 40-tu. Przede wszystkim wiadomo. natomiast wyróżniania wielu smaków uczymy się kojarząc w jedno ich właściwości. Ostatni posługują się węchem przy określaniu kierunku poruszania. Preferencje smakowe są bardzo zróżnicowane. że tysiące odmian smaku nie mają należytej reprezentacji językowej. określonych na podstawie doświadczeń z poza dziedziny smaków. Interesującą rzeczą jest to. .) i aż 100% kory mózgu ryby (E. samicy z odległości 10 km. śnieżny. niedźwiedź polarny zwęszy fokę z odległości 20 km. subiektywne. że o gustach nie należy dyskutować. wyczuwa obecność swej ofiary z odległości 5 km. rajski. Mają jednak zdolność szybkiej regeneracji. które poprzez jamę ustną mogłyby przedostać do przewodu pokarmowego. Zróżnicowanie to wynika z odmiennych funkcji węchu u człowieka i organizmów niższego szczebla ewolucyjnego. Dzieci i młodzież bardziej lubią produkty słodkie. słodycz. ponieważ mamy zatkany nos. bowiem smakowo . Kubki smakowe nie są odporne na szkodliwe działanie alkoholu. Mimo tych właściwości zmysł smaku wymaga niekiedy „ wsparcia” przez wzrok i węch. że potrawy nie mają smaku.Szacuje się. Według Lindy Bartoshuk reakcje na gorycz . Ryś np. Ośrodek węchu zajmuje 1/20 powierzchni kory mózgowej człowieka.43 ewolucyjnie zabezpieczony przed destrukcyjnym działaniem szkodliwych chemicznie czynników . wraz z wiekiem zmieniają się upodobania smakowe. Zapachy odbieramy dzięki receptorom (włoskom). Już starożytni powiadali. w których to (reklamach. jakie wzbudzają. W przypadku uszkodzeń brodawek językowych ich funkcje przejmują komórki z głębi jamy ustnej. kwaśne i słone są wrodzone. Hilgard). przy zamkniętych oczach nie jesteśmy w stanie rozróżnić smaku jabłka i surowego kartofla! Przy silnych przeziębieniach nie smakuje nam jedzenie. Jednak ich walorom odżywczym szybko przydajemy dodatnie oceny emocjonalne i traktujemy jako smaczne. nazwy i emocje. praktycznie ich wymiana następuje co 7-10 dni. W rzeczywistości to oni nie są w stanie go wyczuwać. witamin. Widzimy to w reklamach produktów spożywczych. Po drugie. ludzie dojrzali rozkoszują się smakami pikantnymi lub kombinacjami smakowymi. identyfikacji potomstwa ( foki w tysięcznym stadzie bezbłędnie odnajdują swoje małe na podstawie właściwości zapachowych). smak wszystkich smaków odwołując się do przyjemności. że słodkowodny węgorz ma ich około 3 mild ! Niektóre owady wyczuwają zapach. znajdującym się w komórkach nabłonka jamy nosowej. a nie produktach) akcentuje się ich smak niebiański. że wrażliwość smakowe pogarsza się wraz z wiekiem. starzy ludzie często narzekają na to.ale już 1/3 powierzchni kory mózgu psa (200 milionów komórek na powierzchni 80 cm kw. kwasów.

np. Wśród znawców problematyki mamy zwolenników t e o r i i r e a k c j i c h e m i c z n e j. a nawet regresji. utrzymujących. zimna.44 rozpoznawania zagrożeń i obcego terytorium. U zwierzą pozbawionych pieszczot matki obserwuje się obniżenie wydzielania hormonu wzrostu. głaskane. o czym świadczy duże podobieństwo części mózgowia ludzkiego. dotykanie wzajemne wzmacnia więź uczuciową. Ich pobudzenie wywołuje wiele zróżnicowanych wrażeń. że wdychane cząstki są jednocześnie nośnikami promieniowania podczerwieni i właśnie ono wywołuje wrażenia zapachowe. Wielość funkcji węchu u zwierząt doprowadziła do ukształtowania aż tak skomplikowanego w swej budowie organu zmysłu. ilościowo przewyższających liczbę samych zmysłów. świadczy fakt występowania w naszym genomie genów nieczynnych. projektujący zapachy dezodorantów lub perfum aż 30 tysięcy. Dotyk np. Do grupy tej zaliczamy z m y s ł d o t y k u. C. Węch u człowieka zatracił funkcje zmysłu orientującego w otoczeniu i już we wczesnych fazach ewolucji prawdopodobnie służył jedynie do rozpoznawania pokarmów. U niektórych zwierząt wykształcił się w procesie ewolucji narząd Jakobsona (przylemieszowy). Przeciętny człowiek rozróżnia od 4 do 10 tysięcy zapachów. b ó l u i t e m p e r a t u r y. do odpowiedniej partii mózgu gadów. zwłaszcza świadczących o gotowości seksualnej samicy. C r o c k e r a mamy cztery podstawowe zapachy: piżmowy (zapachy wonne). U ludzi. Pozostałe zmysły. kawy i kaprylowy (kozi). Natomiast węch u człowieka. Określamy je zbiorową nazwą z m y s ł ó w s k ó r n y c h. Odgrywa on szczególna rolę w rozwoju człowieka i zwierząt i kształtowaniu relacji społecznych. że wrażenie węchowe jest następstwem wspomnianej reakcji pomiędzy smakowaną cząstką jakiejś substancji a receptorem smakowym i wyznawców t e o r i i f e r o m o n ó w. a dokładniej w różnych warstwach skóry. Niemowlęta ludzkie szybciej się rozwijają jeżeli są dotykane.poczucia bólu. Pytanie o mechanizm funkcjonowania zmysłu węchu pozostaje. prawdopodobnie najstarszy ewolucyjnie ze wszystkich zmysłów. ze względu na trudny dostęp do receptorów. bowiem ich receptory znajdują się w skórze. Według E. a mając do wyboru sztuczną matkę karmiącą albo dotykającą. masowane ręką matki. gdyż badania zmysłu węchu jest niezmiernie trudne. Ci drudzy sądzą. zarówno dzieci jak i dorosłych. a także swędzenia. octu. jak dotychczas. O zastoju rozwojowym węchu.lokalizacji i łaskotania. Dotyk odgrywa ważną rolę w rozpoznawaniu właściwości otoczenia.stanowiących 70% całości. Rozstrzygnięcie nie zapadnie szybko. że jedną z istotnych funkcji dotyku jest . W życiu codziennym wyróżniamy większą ilość odrębnych i podstawowych zarazem doznań tego typu. Możemy zatem powiedzieć. temperaturywrażeń ciepła. nacisku. np. odpowiedzialnego za doznania węchowe. bez jednoznacznej odpowiedzi. natomiast dotyk należy do grupy zmysłów k o n t a k t o w y c h. pozostał w stanie bliskim pierwotnego. małpiątka pozbawione możliwości dotykania matki przeżywają negatywne emocje. Wcześniej przedstawione zmysły wzroku i słuchu są zmysłami d y s t a n s o w y m i. „dostarcza” wrażeń wibracyjnych. np. a pond to bólu! Jednoczesne pobudzenia komórek kilku receptorów skórnych daje wrażenie wilgotności lub suchości. zmysł bólu. tulącą wybierają tę ostatnią. spalenizny. m. kwaśny.Ta klasyfikacja naukowca nie pokrywa się z odczuciami ludzi. mieszczący się w jamie ustnej i służący do odbierania specyficznych zapachów. a specjalista.in.

Wrażenia dotykowe zawsze odnosimy do konkretnego miejsca na powierzchni naszego ciała. na przedramieniu już 40 mm. O bólu. Funkcjonalnie ból jest dla organizmu sygnałem zagrożenia zewnętrznego lub wewnętrznego. W r a ż e n i e b ó l u nie jest przeżyciem jednorodnym. bowiem na nim jest największe zagęszczenie komórek tej wrażliwości. Dotykanie powierzchni nieruchomej nie stanowi dostatecznej stymulacji dla powyższej funkcji. Możemy mieć zamknięte oczy i zatkane uszy a mimo to odczujemy zaistniałe dotknięcie w jakimś miejscu ciała. zaistniałym po zewnętrznym uszkodzeniu ciała mózg otrzymuje niemal natychmiastową informację. Sygnały te inicjują błyskawiczne działania. niepowodzenia-ogólnie: z zaburzenia poprawnych relacji społecznych. W dodatku podobnie jak ból przeżywamy cierpienie.5 do 1 mm i oddalonych od siebie przerwami kilkumilimetrowymi wymaga długotrwałych ćwiczeń Trzecia istotna funkcja zmysłu dotyku ujawnia się poprzez s y g n a ł y l o k a l i z a c j i bodźca. np.zaznaliśmy rozkoszy aż do bólu. Najbardziej wrażliwym na dotknięcie jest czubek języka. reumatycznego. które nie przewodzą impulsów nerwowych bólu o innym charakterze. Z tego powodu rozpoznanie powierzchni jakiegoś przedmiotu przez przesuwanie po nim palców nie jest trudne. kształty proste i krzywizny. a doznawany ból. Powiadamy. Natomiast nauczenie się czytania alfabetu Braille’a. Przedstawiony fakt tłumaczy dlaczego językiem wykrywamy drobniutkie skazy na zębach. Dla porównania: podobne odległości na poduszce palca wskazującego wynoszą 2 mm. kolistość i formy kanciaste. na czerwonej części warg 5 mm. dokuczliwy mimo niezbyt dużej intensywności. a dotykanie pleców cyrklem lub nożycami o rozpiętości ramion poniżej 60 mm odczuwamy jako jedno dotknięcie. który zazwyczaj sygnalizuje nam zaburzenia funkcjonowania organów wewnętrznych. mniej alarmowych. dlatego też lokalizacja dotykania nie jest jednakowo dokładna na całej powierzchni ciała. Często jest on pożądanym dodatkiem do przeżywanych uczuć i emocji radości. Niektórzy ludzie cierpią jednak z powodu wystąpienia konkretnego bólu. Kobiety wykazują większą . bowiem komórki wrażliwości dotykowej są rozsiane w różnych punktach skóry. W niektórych przypadkach nie występuje pobudzenie receptora bólu. natomiast stopień jej jednostkowego zróżnicowania określają zarówno czynniki genetyczne jak i nabyte doświadczenie życiowe. czyli ból psychiczny. czyli układu kropek wypukłych od 0. Natomiast patologiczną jest już niemożność przeżycia emocji pozytywnych bez kojarzenia ich z bólem. sprzyjającego organizmowi otoczenia. Ich rozmieszczenie nie jest równomierne. głęboki. rozkoszy. jest jakby wrodzoną umiejętnością. że „. a na plecach aż 68 mm.. zadowolenia.. Co więcej. rozróżniają zatem cierpienie ściśle związane z bólem somatycznym i niezależne od niego. Wrażliwość na ból jest wrodzoną. na policzku 11 mm.serca wynika z poczucia niewdzięczności. Odległość między nimi wynosi zaledwie 1 mm . zawodu życiowego. Nie jest to jedyna funkcja bólu. Znaczącą role w rozpoznawaniu właściwości obiektów odgrywa d o t y k o w a w r a ż l i w o ś ć w i b r a c y j n a. np.45 emocjonalne rozpoznanie sprzyjających partnerów w środowisku i kształtowanie tendencji propulsywnej do miłego. że ból odgrywa doniosłą role w procesie utrzymywania przy życiu jednostek i gatunków. który to ruch ułatwia rozpoznanie powierzchni dotykanej. nieustanny. wywołuje natomiast w r a ż e n i a n a c i s k u. kiedy indziej przeżywamy ból tępy. Niekiedy doznajemy bólu ostrego. Łatwo rozróżniamy powierzchnię gładką i chropowatą. z reguły jest to sygnał bezpośredniego zagrożenia zewnętrznego. odrzucenia społecznego. Wibracje powstają w następstwie względnego ruchu obiektu i zmysłu. Zmysł dotyku pozwala również rozpoznawać właściwości obiektów świata zewnętrznego.” I ta właśnie domieszka bólu czyni rozkosz bardziej wyrazistą i intensywną. przekazywaną poprzez cienkie włókna nerwowe (włókna c). już na poziomie odruchu Możemy zatem zasadnie powiedzieć. znamy też ból nękający.. mózg różnicuje te sygnały według kryterium siły zagrożenia.

nogi pacjent wciąż czuje dochodzące z niej dokuczliwe bóle. na podstawie tych sygnałów określa wzajemne położenie tych mięśni i sekwencję ich aktywności. niż mężczyźni. a mózg . Po amputacji np. opracowana przez R. w niektórych kulturach przeważają informacje minimalizujące jego dokuczliwość lub grozę. Niejako odwrotnym paradoksem jest nie odczuwanie bólu mimo działania silnych bodźców. niż sportowcy innych dyscyplin. Jednak występują liczne sytuacje paradoksalne. a także i tego. że doświadczenia modyfikują przeżycia bólu. W a l l a. Sygnalizują one położenie przestrzenne części ciała oraz wykonywane ruchy.Jeżeli w trakcie tego zadziałają inne pobudzenia odpowiedniej intensywności. Zgodnie z nią włókna nerwowe nerwów skórnych mogą jednocześnie przekazywać do mózgu tylko pewną ilość impulsów. ale neutralnych leczniczo. Impuls ostrego bólu poprzez nerwy c (droga szybkiego przekazu) dociera bezpośrednio do mózgu. wykazał. Świadczy to o wpływie norm kulturowych na przeżywanie bólu. chronione przed doznaniami bólu. po odwróceniu uwagi od bodźca bólu. np. że pod jego wpływem tworzymy obraz czynników i miejsc grożących bólem lub ból wywołujących. uniemożliwiając jednocześnie intensywny dopływ impulsów bólowych. jednego kroku wymaga współdziałania około 200 mięśni. b ó l f a n t o m o w y . M e l z a c k a w sztucznych warunkach. lekkie pocieranie miejsc bolących a także odwracania od niego uwagi (znany „chwyt” pielęgniarek). Amerykanie pochodzenie anglosaskiego są bardziej odporni na ból. odczuwany w części ciała usuniętej chirurgicznie. Znany jest filipiński zwyczaj krzyżowania młodych mężczyzn w okresie Świąt Wielkanocnych. Tama taka może utworzyć się również pod wpływem aktywności określonych partii mózgu. Znana jest metoda placebo. gdy zostaną podrażnione komórki bólowe.46 odporność na ból przewlekły.sterujący takim ruchem. psycholog amerykański. Powyższe konstatacje są zgodne z wynikami badań porównawczych przeżywania bólu w różnych środowiskach społecznych i kulturowych. przewodzonym drogą nerwów grubych (A). otworzą wcześniej zaistniałą tamę. stawiając tamę innym pobudzeniom. Jednym z takich zjawisk jest tzw. ich stymulacja elektryczna. M. wy-puszczone na wolność pchały mordki do ognia tak długo. wywołujących ból. hodowane przez R. Mechanizm ten wykorzystuje się w terapii bólu. Wiadomo też. Skutecznie zmniejszają intensywność odczuwanego bólu masaż okolic wokół bólowych. chociaż jest to typowa reakcja kobiet sąsiedniego plemienia (i nie tylko). mimo to. czyli receptorów rozmieszczonych w mięśniach i stawach. zwana t e o r i ą t a m y lub wrót. w innych akurat odwrotnie. Dlaczego tak się dzieje? Próbą odpowiedzi na to pytanie jest teoria mechanizmu bólu. czyli podawanie cierpiącemu substancji charakteryzowanych jako przeciwbólowe. Na szczęście . świadczące o przemożnym wpływie procesów zachodzących w mózgu na doznania bólu. W r a ż e n i a k i n e s t e t y c z n e pochodzą z p r o p r i o c e p t o r ó w.myślenie o rzeczach przyjemnych. podobnie jak w przypadku rzeczywistego uszkodzenia ciała. boks) są wyraźnie mniej wrażliwi na ból. bowiem wykonanie np. Jest to złożony system sygnałów. Mimo przebicia dłoni grubymi gwoźdźmi ludzie ci nie krwawią i nie odczuwają silnego bólu. Pod wpływem przekonania o działaniu leku. B o d ź c e k o n k u r e n c y j n e w o b e c b ó l u n i w e l u j ą l u b o s ł a b i a j ą j eg o d z i a ł a n i e. M e l z a c k a i P. Głębokie przekonanie o celowości takiego postępowania „wypiera” ze świadomości doznania bólu. Wrażenie bólu pojawia się zazwyczaj. że uprawiający sporty kontaktowe (zapasy. Szczenięta. oglądanie atrakcyjnych obrazów itp. w mózgu wydziela się endorfina. aż się sparzyły boleśnie. że receptory bólu w tym miejscu przestały istnieć. że kobiety nigeryjskiego ludu Jaruba nie krzyczą pod wpływem bólów porodowych. niż pochodzenia włoskiego lub żydowskiego. Z b o r o w s k i. naturalna substancja łagodząca natężenie bólu. Fakt ten dowodzi tego.

niż poznawane wzrokiem. a innej pani dźwięk dzwonka u drzwi jawi się w postaci niebieskich kółek. który znajduje się na wysokości mego czoła. Rolą przedsionka. Informują one o położeniu przestrzennym poszczególnych części ciała.pisze M. Podrażnienie skóry prądem elektrycznym wywołuje bądź wrażenie pieczenia. nigdy się nie zmieniają. Ramka 11 Interesującym i intrygującym zarazem jest zjawisko synestezji (od greckiego syn-razem. Zimy kawałek żelaza zmysły skórne odbierają jako wilgotne. jednocześnie i aistesis –odczucie). Punkty zimna reagują bowiem jednako na temperaturę bardzo wysoką i bardzo niską. Na tej samej zasadzie powstają impulsy informujące o przyspieszeniu w ruchu liniowym.).. która zazwyczaj kupuje podręczniki potrzebne do egzaminów.. wrażenia synestetyka są stałe. informujących o położeniu ciała w pionie.47 dla nas większość impulsów. W konsekwencji różne wrażenia bywają niespójne poznawczo. Jednoczesne pobudzenie przyległych komórekreceptorów zimna i ciepła daje wrażenia gorąca. zaś zmysł równowagi o układzie całego ciała. Syntetycy widzą jednostkowe słowa jako zabarwione na dany kolor. I nawet gdy pomyślę o czasach szkoły podstawowej . dla pewnej plastyczki słowo Bożenka jest żółte. Nie robi notatek. Powyższe fragmenty tekstu pokazują. Gdy słyszę słowo „czwartek” . zawsze widzę je zabarwione na zielono. Przedmioty np. Kiedy pożyczam te książki od niej. mam kłopot z uczeniem się. „Mam na studiach koleżankę. wykryta językiem. spełniający swą wyjątkową funkcję. wydaje się wielką. płynących z prioprioceptorów nie jest uświadamiana. bądź swędzenia. oglądana jawi się drobiazgiem.. tylko podkreśla najważniejsze rzeczy kolorowymi paskami. Nie da się ich w żaden sposób nauczyć. jednak każdy z nich jest swoiście autonomiczny. Cagara (Charaktery. jakie lekcje mam następnego dnia. Zmysły naszego organizmu dostarczają niezbędnych informacji do sprawnego funkcjonowania w środowisku fizycznym. „widzę” jego barwę i kształt jakby na ekranie. np. O czym każdy z nas może przekonać się stawiając pierwszy krok po rannym przebudzeniu. Te i podobne niespójności poznania zmysłowego są korygowane w procesie interpretacji treści wrażeń. słuchowych i innych lecz kryje w sobie bardziej znaczące i skomplikowane zagadnienia. że użyła złych kolorów dla oznaczenia słów! Jak słowo rozpoczynające się na literę „p” można podkreślić innym pisakiem niż niebieski? Dlaczego do słowa „charakter” użyła zielonego. Nacisk i siła nacisku są przekazywane do mózgu w postaci impulsów nerwowych. kiedy w pierwszej klasie mama pytała mnie w środę. Jest ona uwarunkowana właściwością receptora zmysłu. parę centymetrów od mojej twarzy.Gdy słyszę jakiś dźwięk. jest dostarczenie impulsów. znajdujące się błędniku ucha. Wykonując stójkę uruchamiamy „alarm” wysyłany z tego receptora.nr 4. w płaszczyźnie którego dokonuje się ruch. bo stwierdzam. że modalność doznań zmysłowych nie sprowadza się do prostego rozróżnienia wrażeń wzrokowych. czyli jednoczesne odczuwanie dwu lub kilku wrażeń. Receptorem równowagi są k a n a ł y p ó ł k o l i s t e oraz p r z e d s i o n e k. Kanały to trzy owalne rurki.. 2004 r. skoro jest ono fioletowe?. który przy poruszeniach głowy lub przechyłach ciała w określonej płaszczyźnie naciska na komórki włoskowate błony wewnętrznej kanału. Praca prioprioceptorów jest ściśle powiązana ze z m y s ł e m r ó w n o w a g i. czwartek zawsze był zielony”. głową do góry. Dziurka w zębie. leżących u podstaw kanałów. Przy zamkniętych oczach rozpędzanie samolotu pasażerowie odbierają jako jego wznoszenie. a dokładniej woreczków przedsionkowych. poznawane tylko dotykiem wydają się większymi. ustawione w trzech płaszczyznach i wypełnione płynem (endolimfą). .

lub nazbyt krótki czas jego trwania. a także od nastroju. Wrażliwość zmysłów Kolejnym wielkim zagadnieniem psychologii doznań zmysłowych jest relacja siły bodźca i jakości wrażenia. Bodziec najniższej intensywności wyznacza p r ó g w r a ż l i w o ś c i jednostkowej. że dany zmysł jest czuły tylko na określony rodzaj stymulacji. np. Przyczyny nie rejestrowania ich w świadomości mogą być zupełnie różne. że podprogowe bodźce torujące (priming) wpływają na interpretację treści bodźca rozpoznawanego. zmienia się w zależności od stanu organizmu. Jest to jedna z metod postępowania w tej dziedzinie. Może to być zbyt mała siła bodźca. dla celów zawodowych. W badaniach eksperymentalnych eksponuje się np. Wrażliwość nie jest cechą stabilną. mgliste.. np. że pobudzając zakończenia nerwu wzrokowego prądem elektrycznym. występujące bezpośrednio po nich. pochodzą impulsy wywołujące wrażenia wzrokowe. Znaczy to. „willa”.Stwierdzenie Millera zawierają się w dwu uogólnieniach: 1)Różne bodźce. Zajmuje się tym wyspecjalizowany dział fizjologii wrażeń. Znaczy to. że bodźce podprogowe modyfikują w określony sposób procesy poznawcze. a 50% wskazań najsłabszego bodźca uznaje się za wskaźnik progu wrażliwości. bodźce trwające jedną tysięczną sekundy. Zajonc wykazali. wtedy wykonuje się serię prób. Analogicznie próg wrażliwości w badanej populacji można określić na podstawie podobnego wskaźnika dostrzeżeń najmniej intensywnego bodźca. jest ona zróżnicowana interpersonalnie i tym wyższa. np.Wie o tym każdy. działając na ten sam receptor wywołują takie same wrażenia. „budowla”. albo działając nań środkami chemicznymi lub mechanicznie zawsze doznamy wrażenia wzrokowego (błysku światła). Ramka 12 Intrygującym i budzącym powszechną ciekawość jest problem bodźców podprogowych. Według J. kto się uderzył w oko. Ich właściwością jest to. działając na różne receptory wywołują wrażenia różnej modalności. W jakim sensie? S. Marcel stwierdził. Murphy i R. aż my iskry. a energię bodźca może przetworzyć na impulsy nerwowe.. Bodźce bardzo słabe nie wzbudzają aktywności receptorów. nastawienia. . A. np. 2) Te same bodźce.48 co znaczy tyle. J. właściwe jedynie dla danego zmysłu. a nawet destrukcyjne. są one niezauważane. Zdolność dostrzegania bodźców o małej intensywności określamy jako w y s o k ą w r a ż l i w o ś ć . ż pojęcie przygotowawcze. mimo to wpływają na niektóre stany i procesy psychiczne. choroby.M i l l e r a miała to być „specyficzna energia zmysłowa”. a nawet 4 milisekundy. bodźce słabe wywołują wrażenia niewyraźne. Jeżeli zachodzi potrzeba dokładnego określenie wielkości progu wrażliwości. należącego do tej samej klasy. Współcześnie omawiane zagadnienie traktujemy jako problem t r a n s d u k c j i . a mimo to działają na psychikę. nazywanych również subminimalnymi. stanowiące nośnik informacji dla ośrodków mózgowych. bodźce bardzo silne są dokuczliwe. że nie docierają one do świadomości. wstępnej syntezy zmysłowej i nerwowych ośrodków integrujących. z ucha słuchowe i żadne inne. zainteresowania itp. demonstrowane podprogowo przyśpiesza rozpoznanie bodźca właściwego. Z oka np. im słabsze bodźce dany osobnik dostrzega. Jej przeciwieństwem jest niska wrażliwość. zmęczenia. czyli zdolności zmysłów do przekształcanie fizycznej energii bodźca w fizjologiczne pobudzenie nerwowe. badający mechanizmy przekształceń na poziomie zmysłu.

Od czasu. np. wykrywają różnice „skokowo”. która polega bądź na a) obniżaniu wrażliwości (podwyższaniu progu) w sytuacji długotrwałego działania bodźca. a ich sprawność w pewnym stopniu określają potrzeby tej całości. Oddaje ono prawidłowość w zakresie bodźców średniej intensywności. Informacje prasowe. Busha. że perswazja podprogowa wpływa na zachowanie ludzi. H. jednego grosza zmiana obciążenia ręki nie zostałaby odczuta. że przedstawiana prawidłowość zmienia się zależnie od nastawienia osoby badanej. . Pojawia się zatem pytanie: o ile musi wzrosnąć siła bodźca. który potraktował zmysły jako niezależne od organizmu „czujniki” doznające. Np. W. zwany f a z ą r e f r a k c j i. Sytuacja jest dość intrygująca. W Australii. to różnicę intensywności światła zauważymy po dodaniu jednej dodatkowej. Zwiększając więc siłę bodźca nie przyśpieszymy jego recepcji. Jednym z objawów tej właściwości jest a d a p t a c j a z m y s ł o w a. E. że wielkość ledwie dostrzegalnej różnicy siły bodźca jest stałą wielkością ułamkową jego siły początkowej. temperatury pomieszczenia. to działa według jednostopniowego programu „pobudzenie”. bowiem. że są oni manipulowani przez dysponentów środków masowego przekazu. Drugim wskaźnikiem wrażliwości zmysłu jest p r ó g r ó ż n i c y . słabe i jaskrawe oświetlenie. bądź b) na przystosowaniu receptora do zaistniałych warunków. Stała wielkość przyrostu intensywności bodźca dla światła wynosi więc 0. ale szybkość przewodnictwa nerwowego nie zależy od intensywności działającego stymulatora. np. Jest to problem badany przez psychofizyków.49 Sprawą powszechnego zainteresowania jest perswazyjna rola oddziaływania podprogowego. Późniejsze badania wykazały. zawodzi w przypadku bodźców słabych i bardzo silnych. Po nim następuje stan bezczynności. Określa się jego wielkość przez porównanie dostrzegalnych danym zmysłem różnic między dwoma wielkościami. poprosimy kogoś o zamknięcie oczu i włożymy mu do ręki monetę 5-cio złotową. to dla takiegoż efektu trzeba dodać 4 świece. Najmniejsze dostrzegane różnice określają wielkość tego progu. a także warunków zewnętrznych panujących w czasie badań. zwężenia lub rozszerzenia źrenicy. jeżeli płonie 40. że w czasie prezydenckiej kampanii wyborczej reklamówka G. a następnie dołożymy do niej dwu złotówkę. by mogły ustalać bezwzględną wartość siły bodźca. zwalczająca kontr kandydata demokratycznego zawierała podprogowe hasło „szczury” skutecznie nasilają wspomniane obawy. Th. Zmysły człowieka nie są tak doskonałe. Przekonanie Fechnera. to odczuje on różnicę ciężaru.3). gdy J. G. F e c h n e r (lekarz i matematyk) zależność tę ujął w następująca formułę: arytmetycznemu przyrostowi wielkości wrażenia odpowiada geometryczny przyrost siły bodźca. występujących w tej dziedzinie. wynikłe z tego. jak widzieliśmy. którzy wykryli szereg prawidłowości. że jest to prawo uniwersalne okazało się bezzasadnym. Jest to p r a w o W e b e r a . nie ma ani jednego przekonywującego badania naukowego potwierdzającego tezę. by pojawiło się wrażenie zmiany jego siły. po przyroście o uchwytną dla nich wielkość. jeżeli płonie 10 świec. Jeżeli np. że pod wpływem reklamy podprogowej wzrasta spożycie popcornu i coca-coli nasiliły się obawy tzw. tymczasem funkcjonują one w ramach całości.1 (w zaokrągleniu) jego wielkości wyjściowej ( dla zmysłu słuchu –0. W e b e r wykazał.F e c h n e r a. jeżeli została pobudzona. różnicuje siłę bodźca.Vicary (sprytny bałamutnik) ogłosił. jej potrzeb. W tym kontekście ujawnił się błąd Fechnera. Gdybyśmy dołożyli mały ciężarek. szarych obywateli. Wielkiej Brytanii i w USA reklama podprogowa została zakazana lub zagrożona sankcjami. Komórka funkcjonuje na zasadzie „wszystko albo nic”. np. Komórka nerwowa receptora. jak dotychczas. np. przystosowuje się do zmian w środowisku. Organizm ludzki jest elastyczny.

Spostrzeżenia. W psychologii zjawisko to nosi nazwę d e t e k c j i s y g n a ł ó w. krzywizny. ikonograficzną) . to spostrzeżenia należą do klasy „makro”.W sytuacjach niejednoznacznych. co ważne. natomiast bardzo powoli zmysł bólu. takich jak np. w eksperymencie G. kanty i inne. ciemność i . Reaguje on na cztery wskaźniki: ostrą granicę między jasnym i ciemnym. Za rozpoznanie konkretnych cech „odpowiadają” wyspecjalizowane pojedyncze komórki receptora. Innymi słowy od jego interpretacji. że symbole osobiste są czymś bardzo ważnym. a także nastawienia jednostki wobec świata i wielu innych indywidualnych właściwości psychiki.. wyróżnionych dźwiękiem utrzymywał się w buforze dłużej. wypukłości. w którym utrzymują się do 300 milisekund. Impulsy od nich płynące (droga z dołu do góry) docierają do b uf o r a s e n s o r y c z n e g o. słuchu. Jest to jedna z właściwości bufora sensorycznego. zwłaszcza w takich sytuacjach. ale także od rozumienia jego roli sygnalizacyjnej. inaczej zwanego pamięcią sensoryczną ( ultrakrótką. Jeżeli jakiś czynnik dodatkowo podkreśla ich ważność. I tak: kontrolerzy lotów na lotnisku muszą bezbłędnie odczytywać sygnały radaru. ich p r ó g d e c y z y j n y (r e a k c j i) jest niższy. Rozpoznano go względnie dokładnie w przypadku oka żaby. utrzymują się dłużej. że w czasie takich spotkań ludzie wyłapują z gwaru głośnych rozmów dźwięk ich imienia lub nazwiska.. człowiek w sytuacji dubbingu wyróżnia głos aktora języka macierzystego. inne są neutralne. Ryzykanci np. Ułatwia on znakomicie utrzymanie równowagi w środowisku. a nawet kierowca samochodu w zatłoczonym reklamami mieście musi wyróżnić z tego szumu regulatory ruchu. Sperlinga postrzegany szereg liter. napastnika albo ofiary. pomija wszelkie inne dźwięki.50 Zdolność adaptacji jest inna dla różnych zmysłów. W naturalnych warunkach na organizmy żywe działa jednocześnie wiele różnorodnych bodźców. które tworzą podstawę orientacji człowieka w otoczeniu. Niektóre z nich mają istotne znaczenie życiowe. szybciej rozstrzygają wątpliwości pojawiające się w sytuacji możliwości różnego kwalifikowania. smaku i węchu. działa tu zasada wyróżniania tego. łatwo adaptuje się zmysł wzorku. W oku ludzkim funkcjonuje około 125 milionów detektorów! Świadczy to ilości wskaźników. W ten sposób natura chroni organizm przed działaniem czynników destrukcyjnych. Zauważono. W procesie ewolucji zwierzęta i człowiek wykształciły wspaniały mechanizm różnicowania zmysłowego bodźców istotnych i małoważnych. nawet wtedy. Ma ono istotne znaczenie praktyczne.Znaczy to. Np. gdy z niejednoznacznego obrazu trzeba wydobyć istotną informację. niebezpiecznych czy korzystnych zależy nie tylko od sprawności danego zmysłu.wypukłe krawędzie. niż u ludzi ostrożnych. Zmysły ludzkie rozpoznają wiele właściwości obiektów zewnętrznych. sensu. że w buforze dokonuje się wstępna elimi- . niż nie zaznaczony. Podkreślmy to. Ilustruje to dobitnie zjawisko nazwane z angielska efectem coctail party. gdy zostały one wypowiedziane na sali przyjęć w odległym od nich miejscu. lekarze osłuchując pacjenta dążą do wykrycia symptomów choroby. że wrażenia są doznaniami w skali „mikro”. O złożoności i wszechstronności ludzkiego systemu orientacji w otoczeniu świadczy też znien ność wrażliwości pod wpływem subiektywnego wyczulenia i zdolność wyłapywania bodźców ważnych z potoku nieistotnych szumów. Budowa układu sygnałów detekcji jest niezmiernie skomplikowaną. ruch obiektu. W lawinie dźwięków poszumu wiatru zwierzęta potrafią wyłapać odgłos kroków myśliwego. o zatartych granicach wskaźników na „tak” i na „nie” decyzja o zakwalifikowaniu wskaźnika do klasy neutralnych. To wystarcza żabie do precyzyjnego wykonywania ruchów chwytania much. czyli znaki drogowe. Jeżeli przyjmiemy.

Ta prosta forma syntezy rozgranicza wrażenia. Zwierzęta instynktownie silnie reagują na kształt podobny do drapieżnika. Zbierając grzyby rozpoznajemy te. nie wdając się w szczegóły. kurczęta i inne zwierzęta spostrzegają głębię przepaści i unikają niebezpieczeństwa upadku. a nie pojedynczych cech Jest to zdolność po części wrodzona (szczególnie widoczna u zwierząt). przepaści. na niebezpieczne ukształtowanie tereny. a spostrzeżenia bardzo znacząco określają tę ostatnią. W takich przypadkach postrzeganie jest nastawione na rejestracją cech dominujących. że zarówno 6-cio miesięczne niemowlęta . Dla kur takim niezmiennikiem jest schemat figury jastrzębia (krótka szyja. uznający przemożną rolę doświadczenia w kształtowaniu określonych cech. zatem obiekty im odpowiadające jawią się jako sygnały do danego postępowania. po kształcie i kolorze. bardziej zależnym od mechanizmów interpretacyjnych mózgu. czyli zwolennicy poglądu o wrodzonym charakterze różnorodnych cech psychiki ludzkiej. a głównie wyuczona. wykonanym tak. Każdy z nas nauczył się w ciągu życia szeregu niezmienników. jego dostrzeżenie powoduje natychmiastową ucieczkę.J. lecz o spostrzeżeniu. Są to wskaźniki zagrożenia.51 nacja doznań nieistotnych. Nieco inaczej postrzegają głębię ludzie o sprawnej dwójce oczu. Widzenie przedmiotów w trzech wymiarach nazywamy s p o s t r z e g a n i e m g ł ę b i. że połowa jego daje złudzenie przepaści). Świadczyłoby to o istnieniu wrodzonych zdolności spostrzegania głębi. niż osoby jednooczne. nie ma energii przestrzennej takiej jak np. Jednak zwolennicy e m p i r y z m u. dzięki którym. Spostrzeżenia i proces postrzegania dotyczą konfiguracji bodźców. Nazywamy je niezmiennikami. Ogólnie poznanie zmysłowe jawi się zatem jako efekt dwu dróg: „od dołu do góry” i „od góry do dołu”. a także synteza na poziomie zmysłowym współwystępujących elementów znaczących z punktu widzenia orientacji w otoczeniu. wydłużony ogon).G i b s o n. a sprawa sprowadza się do ustalenia zakresu oddziaływania poszczególnych czynników. łatwo wyróżnialnych. doznania prostych jakości. pokazały. zbitki istotnych cech przedmiotów. muszą więc być szybko rozpoznawalne. którzy stracili jedno oko też widzą trójwymiarowo? Przyjrzyjmy się tym zagadnieniom. od s p o s t r z e ż e ń. na obiekty szybko zbliżające się. skręcamy we właściwą ulicę orientując się po wyglądzie narożnika domu itp. niż od zmysły wzroku. że mając na siatkówce oka płaski obraz spostrzegamy głębię? Czy ludzie. jak dotychczas precyzyjnie określić roli czynników wrodzonych i doświadczenia w kształtowaniu sprawności spostrzegania głębi. głębokości i wysokości wzrasta wraz ze wzbogacaniem doświadczenia. np. W naszym umyśle zostały zakodowane odpowiednie schematy. Nie potrafimy. przydatne do spożycia. wykorzystującej wzrokowe urwisko (jest to blat stołu z umieszczonym pod szkłem papierem w kratę biało-czarną. I jedno i drugie stanowisko znajduje potwierdzenie w faktach. Jak to się dzieje. jak i jednodniowe koźlęta. Spostrzeganie głębi. I takie stanowisko prezentują n a t y w i ś c i. Przestrzeń nie działa na nasze zmysły poprzez bodźce. Niezmienniki w procesie spostrzegania prowadzą od umysłu do obiektu. tworzą „drogę od góry do dołu”. pod wpływem praktyki. wysokości i głębi.. pewnej całości. Wyróżniamy wskaźniki dwuoczne i jednooczne widzenia głębi. dowodzą. rozpoznajemy nadające się do użytku w żuciu codziennym. że sprawność oceny odległości. Badania E. czyli zmysłowej reprezentacji przedmiotów. Sprawne oczy umożliwiają . Nie mówimy przeto o wrażeniu głębi. Człowiek i inne kręgowce wytworzyły ewolucyjnie zdolność postrzegania odległości. energia światła lub fali głosowej.

Wykorzystując te właściwości buduje się dzisiaj „komputerowe oczy”. Na co dzień często doświadczamy działania s t a ł o ś c i k s z t a ł t u. zawodny przy wielkich.52 widzenie s t e r e o s k o p o w e. np. a także sportowcom. odległości i oświetlenia. albo są nieruchome. Jedną z istotnych cech spostrzeżeń jest ich stałość. I niezależnie do tego. co stanowi dla mózgu podstawę określenia odległości przedmiotu od oka. Podobnie postrzegamy głębię w modalności słuchu. czyli pozwalające nakładać i porównywać obrazy odbierane niezależnie przez każde oko. grającym w kręgle lub golfa. Kupując gazetę w kiosku spoglądamy na monetę. Wskaźnik konwergencji jest bardziej efektywny przy postrzeganiu z niewielkiej odległości. Wreszcie t r z e c i m wskaźnikiem dwuocznym jest stopień k o n w e r g e n c j i. czyli zbieżności ustawienia gałek ocznych. niż poprzednie. ustawiające soczewki na odpowiednią ostrość widzenia. Ważnym wskaźnikiem jest perspektywa. Perspektywa p o w i e t r z a („sina dal”) obniża jasność i nasycenie barwy spostrzeganego obiektu. trawa chodnika. przedmioty mniejsze są bardziej oddalone (słupy linii telefonicznej). Wskaźniki jednooczne spostrzegania głębi stanowią liczniejszy zbiór. zasłaniający przedmiot postrzegamy jako bliższy od zasłanianego. a dalekie jakby przesuwają się razem z nami. bez detali. którą mamy opłacić nabywany tytuł. Zdolność stereoskopowego widzenia jest niezbędna ludziom. Różnica obrazów na siatkówce jest więc wskaźnikiem spostrzeganej głębi. Im bliższy obiekt. Zaliczamy doń n a k ł a d a n i e s i ę. Takie obrazy nałożone na siebie są spostrzegane jako trójwymiarowe. Perspektywa l i n i o w a. że przedmioty bliskie zostają za nami. Rozróżniamy kilka form jej występowania. ustawionymi w odległości paru centymetrów od siebie. Mózg na podstawie tych minimalnych różnic określa głębię przedmiotu i odległość wobec niego. Stałość spostrzeżeń. tym gęstsza się wydaje. dalekie przedmioty spostrzegamy w zarysie. tym bardziej rozwarty kąt pomiędzy liniami od oczu do spostrzeganego przedmiotu. Doświadczymy jej patrząc na biegną ce prosto tory kolejowe. Obiekty bliskie widzimy pod kątem. 3-4 metrów. czy zobaczymy ją w pozycji placka. motorniczego tramwaju. Stałoś kształtu postrzeganego przedmiotu utrzymuje się niezależnie od zmiany kształtu jego obrazu na siatkówce oka. czy oddalając się . W tej dziedzinie występuje słyszenie stereofoniczne. czyli poprawność rozpoznania cech przedmiotów niezależnie od kąta widzenia. ponieważ każde oko postrzega obiekt pod innym kątem. postrzegające głębię. to odnosimy wrażenie. wykonującym niektóre zawody. to linie od oczu do przedmiotu stają się niemal równoległe. perspektywa s z c z e g ó ł ó w. w różnym stopniu napinają się lub rozluźniają. Obrazy te nieco się różnią. Również gra światła i cieni ułatwia spostrzeganie głębi. Te pozorne zagęszczenie jest wskaźnikiem odległości. czy w pozycji krawędzi blaszki. niezależnie od tego czy widzimy go siedząc przy stole. gdy poruszamy się w jakimś kierunku. wyróżniamy kilka jej form. D r u g i m dwuocznym wskaźnikiem spostrzegania głębi jest akomodacja soczewki Mięśnie rzęskowate. leżącą na dłoni. Podobny efekt stereoskopowy uzyskamy robiąc zdjęcia dwoma aparatami. to zjawisko pozornego zbiegania się linii równoległych na horyzoncie. trzymanej między palcami spostrzeżemy ją jako krążek metalu określonej grubości. Perspektywa z m n i e j s z a j ą c y c h się r o z m i a r ó w. kierowcy ciężarówki. im dalsza od nas np. r u c h. uwarunkowane różną odległością uszy od źródła dźwięku. Talerz. Jeżeli spostrzegamy przedmiot daleki. Znaczącym wskaźnikiem jest także wskaźnikiem g r a d i e n t s t r u k t u r y p o w i e r z c h n i o w e j.

to oddalone od nas na kilometr spostrzeżemy jako tej samej wielkości. mimo spłaszczania jego obrazu na siatkówce w miarę wzrostu odległości między spostrzegającym i obiektem spostrzeganym. S t a ł o ś ć w i e l k o ś c i to właściwość spostrzegania odległych przedmiotów typu X jako jednakowej wielkości.53 od niego. niż biały o zmroku. drudzy sygnałami pochodzącymi z wewnątrz organizmu i tych nazywamy niezależnymi od pola. czy na głowie. Zależni od pola łatwo i chętnie ulegaj opinii otoczenia. to kolejne. mimo funkcjonowania w ich psychice zasady stałości wielkości. Gdy spojrzymy na słupy telefoniczne. Czynnikiem modyfikującym stałość postrzegania jasności przedmiotów jest kontrast. Dodajmy. Biały papier odbija 9-krotnie więcej promieni światła niż czarny. własnych sądach. podobnie jak stałość jasności nie ulega zmianie przy wahaniach intensywności oświetlenia. Interesujące jest to. Jednak im bogatsze doświadczenie w danej dziedzinie. ogólniej: skomplikowanych powiązań elementów struktury psychicznej. w ruchu. stojące na równinie przy prostej drodze. określenie konturu Polski. Dzieje się tak. Pewne odchylenia od reguły stałości kształtu występują przy spostrzeganiu obracających się przedmiotów o nieregularnych kształtach. spostrzegamy jako okrągły. że różnice te są bardzo istotne.W i t k i n e m nazywamy zależnymi od pola. obróconego o 90o. Czarny aksamit spostrzegamy jako jednakowo czarny. dalsze od nas słupy. Dzieci. S t a ł o ś ć j a s n o ś c i charakteryzuje się tym. są dociekliwi. że jasność przedmiotów nie zmienia się mimo zmiany intensywności oświetlenia. mówiącemu. co stojące niedaleko od nas. czy z odległości 3 m. a dokładność spostrzeżonej wielkości jest kompromisem między nimi. Występuje tu zjawisko w i e l k o ś c i p e r s p e k t y w i c z n e j. gdy ktoś ukierunkowuje ich poczynania. S t a ł o ś ć b a r w y. Stałość spostrzeżeń kształtu chroni nas przed zaburzeniami orientacji w otoczeniu uwarunkowanymi zmianami usytuowania naszego ciała w przestrzeni. czy w cieniu. S t a ł o ś ć p o ł o ż e n i a z kolei pozwala nam stwierdzać. niezbyt towarzyscy. że obiekt spostrzegany nie zmienił swego położenia. Niezależni od pola polegają głównie na własnym rozeznaniu sytuacji. w rezultacie pochylenia czy pokręcenia głową. niezależnie od tego czy znajduje się on w miejscu nasłonecznionym. niezależnie od tego czy patrzymy na nie stojąc na nogach. a drugi jako biały. przechyleni w lewo. I znowu jest to wbrew prawu optyki. musielibyśmy rysować jako mniejsze o pewien ułamek wielkości od słupa je poprzedzającego. że obraz na siatkówce zmienił się np. tych za H. niż dorośli. Przy spostrzeganiu wielkości przedmiotów z pewnej odległości zderzają się wskaźniki wielkości rzeczywistej i perspektywicznej. że obraz na siatkówce oka maleje wraz ze zrostem odległości spostrzeganego obiektu Jednak gdybyśmy chcieli narysować linię telefoniczną wzdłuż drogi. Stałość położenia obiektu ustalamy na podstawie sygnałów różnych zmysłów: wzroku oraz równowagi i proprioceptywnych. że jedni kierują się głównie wskaźnikami wzroku. ale czarny papier w słońcu odbija wielokrotnie więcej promieni słonecznych. Spostrzegany kształt przedmiotów pozostaje niezmiennym. Szare na tle czarnego postrzegamy jako jaśniejsze niż szare na tle białego. poszukują informacji zwrotnych. gdyż dotyczą stylów orientacji w otoczeniu fizycznym i społecznym. że stałość jasności występuje niezależnie od rodzaju barwy. Zielona koniczynka pozostaje zieloną w środku słonecznego dnia i . wymiary przedmiotów odległych oceniają wyraźnie mniej dokładnie. mimo. tym bardziej spostrzegana wielkość zbliża się do rzeczywistej. co X bliskie. Mimo to pierwszy widzimy jako czarny. To wszystko dowodzi istnienie związku pomiędzy właściwościami spostrzegania a osobowością człowieka. Nieco dłuższego czasu wymaga np. czy w prawo. lubią. W serii interesujących eksperymentów Witkin wykazał.

-to. Figura ma wyraźnie określone granice. co człowiek ogarnia swoimi zmysłami w danym fragmencie rzeczywistości nazywamy p o l e m p o s t r z e g a n i a. specyfikujemy. Przebiega też ono podobnie jak uczenie się innych sprawności. gdy popatrzymy na śnieg przez zielone okulary. słabo widzących. co na zasadzie omówionych praw łączy się w określoną całość wyróżniamy jako f i g u r ę. że dostrzeganie figur w polu nie ustrukturalizowanym poprawia się w wyniku uczenia się. Ilustrują je rysunki nr1-6 Otwartym pozostaje problem istoty przedstawionych praw. -partia pola bardziej zróżnicowana stanowi figurę. Zwolennicy natywizmu utrzymują. np. Przedmioty codziennego użytku z reguły postrzegamy jako figury na jakimś tle. co stałe. podlegająca następującym prawom: 1) bliskości. dla ułatwienia orientacji w otoczeniu. obiekty podobne traktujemy jako odrębną klasę. niedosłyszących. pozostała część pola stanowi t ł o. drugoplanowe. Efektem tego jest o r g a n i z a c j a p o l a s p o s t r z e g a n i a. 2) zagęszczenia. obiekty styczne postrzegamy jako jedno ugrupowania. 5) zamykania (domykania). Nasz umysł. jego wyposażeniem poznawczym. co jaśniejsze postrzega się jako figurę -figurą jest to. -to. porządkuje doznania. wyróżniamy układ w pełni oddający właściwość ideału. A t k i n s o n a pokazały. Rzecznicy teorii uczenia się. Współczesna wersja tego problemu sprowadza się do pytania o zasady przetwarzania informacji: czy służą temu wzorce układu zewnętrznego. inni tylko bardzo wyróżniające. ale nie umieją nazwać tych kształtów. tłem to. ale już po paru minutach znowu będziemy widzieli śnieżną biel. szerzej empiryzmu poznawczego. pokazują zarys trójkąta lub kwadratu. Więcej.in. Oto niektóre z nich: -figurą jest z reguły mniejsza część pola spostrzegania. To. co porusza się jest figurą -to. .54 wieczorem. To. 7) symetrii. że kształtują się one w trakcie nabywania doświadczenia. dla innych względnie szeroki. uzupełniamy brakujące elementy znanej nam całości. a na drugim parę czarnych. Organizacja pola spostrzegania. narzucającym się chaosem bodźców. Aby o tym przekonać się. obiekty o liczniejszych cechach wyróżniamy. W konkretnych sytuacjach nie mamy praktycznie trudności w rozróżnianiu obu tych elementów. D. Stwierdzenia te przemawiają na rzecz empiryzmu poznawczego. Pole spostrzegania nie jest jednolite. Kontrast z otoczeniem i w tym przypadku modyfikuje regułę. Jedni dostrzegają na swoim wycinku liczne cechy obiektów. Nie jest ono jedynie natłokiem wrażeń. czy też modele percepcyjne umysłu. np. elementy jakby poruszające się w jednym kierunku traktujemy jako jedność. 4) wspólnej drogi. 3) podobieństwa. że operowani ludzie dorośli po odzyskaniu zdolności widzenia spostrzegają czarne plamy na białym tle. 6) dobrej figury. co zmienne. Bogaty i pogłębiony poznawczo zestaw kryteriów rozróżniania figury i tła przedstawił duński psycholog. co wysunięte do przodu odbieramy jako figurę. nie znają ich sensu. E. Badania R. Dla jednych ludzi jest on względnie zawężony. Tło jest niewyraźne. Rubin. lecz jest swoistą organizacją postrzegania. koła. niż zakreślona na czarno. stanowi narzucającą się w spostrzeżeniu jedność. kwadratu. wyda się nam jaśniejszą. że są one wrodzonymi cechami umysłu. ”nijakie”. Badania m. Zawsze postrzegamy tylko konkretny wycinek naszego otoczenia. Czerwień zakreślona na biało. H e b b a wykazały. wystarczy na kawałku paska czerwonego papieru nakreślić parę linii białych. to tylko przez moment wyda się on nam zielonym.

Istnieje pewien typ układu cech rzeczy lub właściwości procesów. Figurę określa bądź biel. bądź czerń. Rysunek 12-ty pokazuje jak za piuropuszem linii można ukryć figurę kwadratu. Ze zjawiskiem tym spotykamy się w sytuacjach maskowania. że 60% z pośród nich w pierwszym spojrzeniu dostrzegło „narzeczoną”. a 40% „teściową”. spostrzeganie powtórne w tych samych warunkach nie doprowadza do korekty obrazu. W procesie postrzegania mamy również do czynienia z figurami wieloznacznymi. Przy powtórnej percepcji 5% osób uprzednio widzących „teściową” dostrzegło „narzeczoną”. również jest spostrzegany naprzemiennie. bądź jako bryła. Znaczy to. Z kolei przemienność widzenie profili lub kielicha zdaje się wynikać z ustawienia oczu na elementy bliższe lub dalsze. Jadąc pociągiem słyszymy uderzanie kół wagonów o złączenia szyn i mimo woli układamy je rytmicznie. dominujący smak cocktailu lub sałatki możemy określać jako figurę na tle pozostałych komponentów. bowiem prawidłowość ta dotyczy wszystkich zmysłów. przesyłanych do mózgu. bądź jako położony w głębi struktury. przedstawiający wielokąt może być widziany bądź jako płaszczyzna o wielu kątach. Np. Raz spostrzegamy bryłę jako prawo lub lewo skrętną (wyraźny wpływ kierunku spojrzenia). Poznaliśmy dotychczas kwestie dotyczące ułatwień (wyróżnianie figury) lub utrudnień (maskowanie ) dokładnego spostrzegania obiektów. że zmysły ludzkie nie są ewolucyjnie przystosowane do ich uwzględniania w swych „komunikatach”. stąd trudność jednoznacznej kwalifikacji. natomiast nie zmieniła się liczebność grupy 60-cio procentowej. Byłaby to interpretacja błędna. Skutecznym sposobem „ukrycia” obiektu jest upodobnienie jego części do otaczającego tła. stosowanego w różnych dziedzinach praktyki ( w wojsku. Pierwsze spostrzeżenie figury wynika.11). łudzą. „rozmywają” jego wyrazistość. O wiele więcej trudności sprawia pokazanie klarownych figur na tle w przypadku pozostałych zmysłów. Odpowiednie nakreślenie brwi. że mogą być one odbierane jako dwa różne obiekty. bowiem spotykamy tu naprzemienność zwielokrotnioną. Relacje między elementami spostrzeżenia nie pokrywają się wtedy z relacjami rzeczywistymi. Złudzenia zmysłowe z kolei są zjawiskiem mylnego spostrzegania. usługach kosmetycznych). Badano osoby. Rysunek 10-ty. lub struktury podobne. W pewnych układach cech figura może zniekształcać lub zaburzać spostrzeżenie przedmiotu. zdolność postrzegających zakwalifikowania ich do konkretnej kategorii okazuje się zawodną. pomalowanie ust. ale w tym przypadku figury nie wyróżniamy ze względu na sens (wszystkie skrzydełka są jednakowe) lecz na barwę. jak się wydaje. niemniej jednak i w tym zakresie przedstawiona prawidłowość daje znać o sobie. innym razem mały kwadracik jawi się jako wysunięty ku nam. z działania elementów drogi „ z góry do dołu”. czyli naszej skłonności do uznawania pewnych obiektów otoczenia za ważniejsze od innych. łowiectwie. Ich właściwością jest to. Ilustracja 9-ta jest bardziej skomplikowaną. Linie te wchłaniają obramowanie kwadratu. czy ułożenie włosów też skutecznie maskuje usterki urody. „Wiatraczek”(rys 8). niż dwie poprzednie. Ilustracje 7-9 pokazują ich istotę i różnorodność Kielich lub dwa profile (rys 7) mogą na przemian jawić się jako figura lub tło. Okazało się. Mamy więc stan nierównowagi percepcji podobnych kształtów. które nie znały tego rysunku. Interesującym zjawiskiem są figury odwracalne.55 Opisane kryteria wyróżniania figury mogą sugerować to. wyróżniając figury i tło. Mamy tu do czynienia z wpływem perspektywy. których nasze zmysły nie rozpoznają właściwie. Oba wskaźniki są percepcyjnie znaczące. że figura i tło są zjawiskami spostrzegania wzrokowego. Co więcej. Jeszcze wyraźniej widzimy tę właściwość w przypadku „teściowej i narzeczonej” (rys. Złudzenia zmysłowe. Staje się .

2 sekundy. Wytworzyła ona mechanizm reagowania w określony sposób na całą kategorię bodźców. Boringa. Złudzenie wielkości (rys. patrząc ku horyzontowi napotykamy ich wiele. Inna hipoteza ( L.16. Występuje taka sama reakcja na w s z y s t k i e ciche pluski wody. Z podobnym efektem spotykamy się w złudzeniu Heringa (rys.Oba kółka znajdujące się w środku swoich skupień są jednakowej wielkości. Patrząc w górę nie dostrzegamy żadnych wskaźników odległości. Kształt przedmiotów też bywa postrzegany złudnie. powszechnie znane z reklam ulicznych osiąga się między innymi odpowiednią sekwencję świecenia żarówek. zwróconymi na zewnątrz lub do środka są postrzegane jako nierówne. a w pionie. że postrzegamy je jako wypukłe. Układ nerwowy musiałby wtedy osiągnąć niebywałe rozmiary. Złudzenie długości ilustrują linie Mullera-Lyera (rys.14). Jednak badania te nie wyjaśniają uwarunkowania różnicy wielkości złudzenia. Długie linie równoległe. przedstawia rys. znanym z dwu wersji. Kategoryzacja percepcyjna. że ustawienie gałek ocznych. opisane prze Zollnera. że złudzenia prawie zawsze dotyczą układów wytworzonych przez człowieka. występującej u dzieci i dorosłych. Linia prosta. głośne pluski. spostrzegamy jednak a jako wyraźnie większe. dłuższą jawi się ta z wąsami na zewnątrz. jego bogactwo spowodowały to. postrzegamy go większym od zawieszonego nad nami. Tradycyjnie wyróżniamy kilka rodzajów złudzeń. Działają tu wskaźniki wielkości perspektywicznej.56 to zrozumiałym po stwierdzeniu. nad nami mniejszym. przeprowadzone przez E. Złudzenie ruchu. Kaufmana i I. że w procesie ewolucji powstał i rozwinął się mechanizm oszczędnego reagowania na bodźce otoczenia.13} powstaje m. poprzecinane krótkimi kreskami idącymi w przeciwnych kierunkach jawią się jako pochylone ku sobie. Różnorodność świata. Natura nie toleruje takiej rozrzutności i takiego braku efektywności. np. włożonej do szklanki z herbatą. Jeżeli popatrzymy nań przez zaćmione szkiełko. cywilizacyjnych. tak by widzieć księżyc przez rozstawione nogi.17). Widzimy go nad horyzontem większym. poprowadzona przez dwie linie równoległe z przerwą w przestrzeni między nimi „traci” ciągłość i jawi się w postaci dwu linii równoległych.Dwa równe odcinki linii prostej uzupełnione na zakończeniach „wąsami”. Złudzenie opisane przez Poggendorfa (rys.18) ilustruje podobne zjawisko. Rocka) traktuje złudzenie księżyca w kontekście spostrzegania odległości. w odstępie czasowym poniżej 0. ma jakiś wpływ na pojawianie się przedstawianego złudzenia. Ta ułomność zmysłów nie stanowiła więc zagrożenia ani utrudnienia egzystencji w warunkach naturalnych. natomiast skupienie ich nad i pod liniami powoduje spostrzegania linii jako wklęsłych. Wyobraźmy sobie nieskończone trudności funkcjonowania organizmu w przypadku konieczności odpowiadania niepowtarzalną reakcją na każdy odmienny bodziec. pod wpływem kontrastu . Widząc księżyc jako bardzo oddalony. Podobnie poprawnie spostrzeżemy jego wielkość patrząc przez długą rurkę. in. ale jakże płodna poznawczo!) Badania eksperymentalne spostrzegania sztucznego księżyca. różnicy nie dostrzeżemy. a czas reagowania wydłużyć się poza granice funkcjonalności. Koncentracja linii między równoległymi a) powoduje. 15) Złudzenie kierunku. lub pochylając się głęboko. Podobne w swej istocie jest złudzenie Ponza (rys. Intrygującym od wieków i zagadkowym jest złudzenie księżyca. pionowe lub horyzontalne. na każdy upadek kamienia. W pracowniach psychologicznych demonstruje się złudzenie ruchu w postaci rozwijającej się spirali lub „wodospadu”. pokazują. na każdy plusk wody. upadki . Powszechnie znamy złudzenie złamanej łyżeczki. (Pozycja to niewygodna.

powołując się na liczne badania eksperymentalne. Podobne do czego? A. Przedmioty o znacznej wadze kategoryzujemy jako ciężkie. że jest to zjawisko powszechne. Znajdujące się poniżej jego traktuje jako słabe. ma jednocześnie jakiś kolor. Antylopy np. o mniejszej jako lekkie. Ludzie. zarówno w sytuacjach naturalnych jak i w laboratoriach strukturalizują bodźce (tzn. angielski specjalista z zakresu problemów kategoryzacji.drapieżnika. że niektóre stroje „pogrubiają”. że ten sam bodziec raz jawi się jako intensywny. Okazuje się np. w niektórych przypadkach pasą się spokojnie. ale napełnionego wodą. Reagują natomiast gwałtowną ucieczką w przypadku lwa. nie reagują na każde zbliżenie się lwa. o zróżnicowanych cechach. Nieco innym niż kształtowanie kategorii jest zagadnienie włączania do nich nowych bodźców. H. określając wagę bryłek metalu porządkujemy je zgodnie z ich siłą ciążenia. nastawionego na polowanie. Co więcej. Dzieci postrzegają dzban napełniony cukierkami jako większy od podobnego. że dysk pomalowany na czarno sportowcy spostrzegają jako cięższy od białego. jedne jakby dodają wzrostu. stwierdza. sklep oddalony o 2km będzie „bliski”. że są one jednoznacznie uwarunkowane właściwością bodźca. towarzyszącego incydentalnie. Teoria poziomu adaptacji wyjaśnia proste przypadki omawianego zjawiska. Szersze zastosowanie ma t e o r i a a k c e n t u a c j i H. a kiedy indziej jako słaby. Prototyp jest zatem jakby stałym punktem odniesienie w procesie kategoryzowania zmysłowego. wiedzą. J.. Inne więc są ich reakcje na obecność. którego ciężar mamy określić. Helson powiada. segregując włóczkę uwzględniamy różnice barwy. tworzą zbiory podobnych) i traktują taką całość jako jednolity bodziec. . kto nawet mniejsze odległości pokonywał korzystając z usług komunikacji miejskiej. chociaż obiektywnie oba egzemplarze ważą dokładnie tyle samo. Czerwone światło na skrzyżowaniu ulic w nocy wydaje się intensywnym. postrzegana wielkość bodźca podstawowego wymiaru zmienia się pod wpływem wskaźników wymiaru przypadkowego. Bodźce podobne są postrzegane jako przynależne do kategorii. inaczej w jednym wymiarze. Tajfela. Przenikanie cech różnych wymiarów w trakcie formowania się kategorii znają doskonale elegantki i eleganci. małych kamyków itp. zawodzi jednak przy bardziej skomplikowanych. W pierwszym przypadku przymierzamy kolejne doznania do najwcześniej utrwalonego. Pojawia się jednak pytanie dotyczące kształtowania się kategorii. niepodobne są z niej wyłączane. że w takich przypadkach następuje adaptacja zmysłu. a w południe słonecznego dnia ledwo dostrzegalnym. Dla tego. a inne na drapieżność. twórca t e o r i i p o z i o m u a d a p t a c j i utrzymuje. silnie odbijające światło jako jasne. Dzieje się tak niezależnie od modalności struktury. Ciężarek. słabo jako ciemne itp. Procesem tym rządzi zasada „podobieństwa pod pewnym względem”. Podkreśla się w niej to. E i s e r. inne służą maskowaniu jego nadmiaru. względnie jej intensywności itp. Falkowski. inne „wyszczuplają”. kto chodził do szkoły odległej od domu o 3 km. powyżej jako silne. Kategoryzacja percepcyjna jest więc ujednoliceniem reakcji na wspólną właściwość pewnego zbioru bodźców. wyróżnia dwa modele porównań: 1) p r o t o t y p o w y i 2) e g z e m p l a r z o w y. Jednak kategoryzacja nadal pozostaje pochodną właściwości bodźca. Każdy z nas na podstawie swego doświadczenia i możliwości ustala „punkt zerowy”. Zdarza się jednak tak. coś w rodzaju środka skali i wszystkie bodźce danego rodzaju porównuje do wielkości punktu zerowego. Mechanizm kategoryzacji występuje na różnych poziomach rozwoju ewolucyjnego organizmów. jakby nie widząc zagrożenia. że zdecydowana większość bodźców jest wielowymiarowa. kontekst powoduje jakby przyłożenie miary do innego fragmentu bodźca. natomiast dalekim będzie dla tego.57 wielkich kamieni. H e l s o n. R.

że w życiu codziennym jest więcej osób sumujących doświadczenia. T.M. bądź a s o c j a c y j n e j. . Dwa ważne wnioski płyną z analizy problemu kategorii percepcyjnych. Nie układa się to w coś logicznego. Wydaje się.. „obiekty długie” itp. Przedstawiony proces spostrzegania. nos uznawał z pełnym przekonaniem z a chochlę do zupy. wzorzec pojmuje się w nim jako efekt nie jednego. „owoce”. Maruszewski: Psychologia poznania. Dolna część wydaje się solidna. 1997 r. swojej matki. ”imiona osób”. rozpoznania sensu obiektów. wobec którego porównujemy kolejne jakości. . Znaczyłoby to. że poznanie zmysłowe nie jest fotografią świata fizycznego. (Carter. Gdy jednemu z chorych pokazano marchewkę i zapytano „Co to jest?” odpowiedział.P. Kolańczyk: Procesy orientacyjne.58 W modelu egzemplarzowym eksponuje się wpływ każdego doznania zmysłowego na wzorzec. jeden z pacjentów zdjęcie psa określił jako obraz mężczyzny z „niezwykle gęstą brodą”(Carter. Lindsay. 1999). chyba że chodzi o rodzaj szczoteczki”. 1985 r. Pierwsza występuje wtedy. Tyszka (red): Psychologia poznania. a poprawnie postrzega przedmioty nieożywione.1999). Gdańsk. że kategorie tych obiektów są zakodowane w mózgu w odpowiednich układach. Pierwszy. np. impulsy nerwowe nie docierają do mózgu lub są niewłaściwie łączone. w następstwie otępienia i innych. ale reszta jest pierzasta. dzieje się tak najczęściej po udarze mózgu. Wprowadzenie do psychologii. . Warszawa. Gdańsk. Dotknięci percepcyjną agnozją wzrokową nie potrafią dopasować do siebie identycznych przedmiotów.R. J. a także czynników subiektywnych. Czasami agnozja dotyczy tylko przedmiotów jednej kategorii. to stwierdzenie. kategorie percepcyjne z racji swych właściwości syntetyzujących stanowią przejście od postrzegania zmysłowego do myślenia. że kategorie percepcyjne nie są prostym odwzorowaniem właściwości bodźca. Sterberg: Psychologia poznawcza WSiP. sposoby rozumienia siebie i świata. kontekstu. lecz stanowi skomplikowany system orientacji w świecie. wypadkową właściwości bodźca. Warszawa. może ulec zaburzeniu. swoistych segregatorach jakoś oznakowanych. Mylą też obrazy obiektów. są przygotowaniem do operowania pojęciami. Występuje wtedy a g n o z j a (dosł. Te i inne uszkodzenia mózgu powodują utratę zdolności spostrzegania i rozpoznawania pewnej kasy obiektów. cierpiący nie rozpoznaje jedynie zwierzą. Po drugie.D. np. niż posługujących się prototypem wczesnego i znaczącego doznania. Agnozja asocjacyjna jest następstwem zaburzenia rozumienia. Vernon: The psychology of perception. . Cebula bała dla niego rodzajem naszyjnika. Literatura zalecana . Uszkodzenie partii mózgu danego „segregatora” powoduje zaburzenie postrzegania obiektów w nim reprezentowanych. gdy ma miejsce słaby odbiór bodźców. PWN.GWP. lecz wielu (wszystkich) percepcji danej właściwości. 2001 r.A. Norman:Procesy przetwarzania informacji u człowieka. D. nie narysują zarysu przedmiotu. UG. w tym kategoryzacji. niewiedza) bądź w postaci a p e r c e p c y j n e j. Od zakresu uszkodzeń mózgu zależy jakość i bogactwo objawów agnozji. 2001 r. że „Nie ma pojęcia.M. lecz są syntezą. Materska. Znaczy to. . 1962 r. Podkreślono w nim zmienność kategorii zmysłowych i rolę wzbogacanego doświadczenia. np. PWN. 1984 r. Jest to model sumaryczny. Penquin Books.T. Warszawa. nie rozpoznają twarzy osób znanych (prosoagnozja). .

że Y jest wyposażony w wyobraźnię. oddalamy się od miejsca spoczynku i okazuje się. nierealności. że będąc na pustyni będziemy sobie wyobrażać lodowce alpejskie lub kąpiel w jeziorze. artystyczna. Podstawową różnicą pomiędzy mechanizmami jest to. podchodzimy do drzwi i nie pamiętamy dokąd one prowadzą. Pojawia się więc problem różnic i podobieństwa zarówno mechanizmów je wytwarzających jak i obu ich wytworów. Przytoczone rozróżnienie dwu znaczeń terminu „wyobraźnia” można zilustrować następująco: niekiedy powiadamy ”X jest pozbawiony wyobraźni”. ale nie są jego składnikiem. Przy tym wyobrażenia często są bardzo podobne do spostrzeżeń. W tym kontekście staje się oczywistym to. Mechanizm wyobraźni operuje treścią spostrzeżeń. znaczy to. bowiem wyobraźnia z reguły dotyczy realiów (wyobraźnia przestrzenna. Ostatnie jest zasadne merytorycznie. że umożliwiają przetwarzanie informacji zmysłowych. podobnie jak np. aktywującego receptor danego zmysłu. ale nie jest elementem mnożenia. semantyczna). W tym sensie używamy formy rzeczownikowej nazywając fantastą człowieka oderwanego od rzeczywistości. Łatwo możemy wyobrazić(!) nasze kłopotliwe życie np. że samo poznanie zmysłowe nie jest wystarczające dla zapewnienia poprawnej orientacji w otoczeniu. pozwalają tworzyć plany i dyskontować doświadczenie dzięki wspomnieniom. świadomość. gdy chcemy ukazać mechanizm wytwarzania w y o b r a ż e ń. ubarwiające życie i te niedobre. spotykamy na korytarzu jakąś osobę i nie wiemy czy to krewna. mają tę wspólną cechę. że jego psychika jest zubożona o ten element Kiedy indziej mówimy: „Zawiodła wyobraźnia Y-ka” i znaczy to. wieloaspektowemu systemowi psychiki. natomiast wyobraźnia jest psychogenną. gdy mamy na myśli element struktury psychicznej człowieka.59 Rozdział V Wyobraźnia. ale ten mechanizm nie zadziałał z jakiegoś tam powodu . że spostrzeżenia pojawia się pod wpływem stymulacji. częściej jednak różnicuje się ich znaczenie. Pozwalają wielokrotnie przeżywać zdarzenia minione i te radosne. czy nieznajoma. Wykazane w tytule mechanizmy psychiczne (w dawnej terminologii władze psychiczne). uwaga. o czym obszerniej w dalszej partii tekstu. marzycielstwo jest też procesem wyraźnie odmiennym w stosunku do wyobrażania.Sens obu wypowiedzi jest zdecydowanie różny. Dzięki nim system orientacji w otoczeniu zostaje wzbogacony i uelastyczniony. aczkolwiek różniące się między sobą. są w mniejszym stopniu zależne od aktualnie oddziaływującego otoczenia. pobudzenia energetycznego. sąsiadka. mechanizm ten „wprowadza się w ruch” pod wpływem procesów zachodzących w naszym umyśle. jak i wtedy. natomiast fantazja silnie kojarzy się ze światem fikcji. a bardziej od potrzeb organizmu. że nie umiemy powrócić do niego. Jest wielce prawdopodobne. Poszerzają one perspektywę poznawczą o przeszłość i przyszłość. bez funkcjonującej pamięci: budzimy się rano i nie wiemy gdzie jesteśmy. Niekiedy terminów „ wyobraźnia” i „fantazja” używa się zamiennie. Zróżnicowanie w wersji wytworów jest znacznie bogatsze. liczba jest wytworem mnożenie. Wyobraźnia O wyobraźni możemy mówić zarówno wtedy. w przeciwieństwie do spostrzeżeń. Fantazjowanie. a nasze dobre w nim funkcjonowanie zawdzięczamy skomplikowanemu. Wyobrażenia. Procesy spostrzegania i wyobrażania biegną . ostrzegające przed niepożądanym. Te ostatnie są wytworem wyobraźni i są wynikiem procesu wyobrażania.

bywają swoistymi zbliżeniami centralnego obiektu sytuacji. bardziej wyrazistych. do urzędu. To świadczyło o tym.60 w odwrotnych kierunkach. co dokładnie wyobraziłem”). Wyobrażający przedstawia wtedy obiekt bardzo wyraziście. nędzy życia towarzyszy wyobrażenie raju. aż do bardzo wyrazistych. że nie rozumieją pytania. Skłonność do tworzenia obrazów ejdetycznych koreluje ujemnie z wiekiem: im młodszy człowiek tym częściej występują przeżycia ejdetyczne. Po czwarte. mogą one poprzedzać realne sytuacje („Stało się to. przyjaznej. że ich treść z całą pewnością pozostaje w pewnym związku z rzeczywistością. Rozesłał on do 100 osobistości angielskich ankietę. Po drugie. Jest to tzw. uśmiechniętej. że zarówno spostrzeżenia jak i wyobrażenia są poznawczą reprezentacją rzeczywistości. Galton. nie wiedzą o co autor pyta. pokazują niejednoznaczność tego związku oraz niektóre prawidłowości jego kształtowania. Przypadek niejakiego Finkelsteina. czyli pozornych przedstawień obiektów i sytuacji. że i muzycy (Ch. Pewną szczególną odmianą wyobrażeń bardzo wyrazistych są o b r a z y e j d e t y c z n e. „na życzenie”. który liczby widział w postaci wielometrowych szeregów i kolumn. w której prosił o opisanie ich wyobrażeń. Artyści np. Wyobrażenia. a wyniki operacji matematycznych odbierał jako przemieszczenie cyfr. świadczyłyby o tym. szczególnie wyraziście wyobrażają elementy piękna (tendencja kalotropowa). Wyjątkiem od rej reguły są artyści. Wchodzę np. po trzecie. niż u osób starszych. Wydaje się to oczywistym w przypadku plastyków. Interpretacje sytuacji niejednoznacznych. Staję w kolejce i sobie wyobrażam miłą obsługę. bujnych. mglistych poprzez rozpoznawalne. a nawet pojęć na zmysłowe wyobrażenie. postrzegana słabość wzbudza wyobrażenia o potędze. po piąte. że . niż spostrzeżenia. Gounod. Jako pierwszy opisał je w latach 20-tych ubiegłego wieku niemiecki psycholog E. których wymagania zawodowe sprzyjają rozwijaniu zdolności ejdetycznych. R. u pozostałych przybierają one postać od ledwo dostrzegalnych. w wyobrażeniach dominuje figura. Niektórzy odpowiedzieli. Mozart np. Fakt indywidualnego zróżnicowania wyobrażeń ze względu na ich wyrazistość zauważył już F. wydobywaniem z pamięci długotrwałej). mogą ulegać modyfikacjom. ontotropowa tendencja doznań ejdetycznych .(G. że mogą być nazwane „kopiującymi”. Dzisiaj jesteśmy skłonni ujmować ją w kontekście funkcjonowania pamięci ikonograficznej. Znawcy zagadnień wyobraźni zgodnie zaznaczają. są one zależne od naszej woli. Wykazał on. mogą być wywołane w dowolnym czasie. że niektórzy ludzie nie żywią wyobrażeń. ale okazuje się. doznań ejdetycznych nie należy utożsamiać z przypominaniem. z najdrobniejszymi szczegółami. Wskazywałoby to na występowanie transformacji doznań ejdetycznych jednego zmysłu na drugi. wynikłych z faktu zaburzeń funkcjonowania mózgu. Tendencja filotropowa z kolei charakteryzuje się silnym podkreślaniem tonacji emocjonalnej wyobrażanego obiektu. cierpieniom czasu wojny marzenia o szczęśliwym pokoju. a tło niemal zanika. H. życzliwej. biurokratka zaczyna przybierać obraz coraz bardziej sympatycznej dziewczyny. czując silną potrzebę sprawnego załatwienia ważnej sprawy i widzę nasrożoną biurokratkę. ujmując to w kategoriach filmowców. pojawiających się w czasie posiłków. obrazy u dzieci i młodzież są wyrazistsze. Po drugie. Na pojawianie się i jakość obrazów ejdetycznych wpływają zainteresowania i potrzeby. Nie tylko różnice ale i podobieństwa obu wytworów są przydatne dla dokonania ich charakterystyki. Jest ważne z powodu konieczności odróżniania tych doznań od halucynacji (omamów). zarówno spostrzeżeniom jak i wyobrażeniom towarzyszy świadomość. przedstawiane w badaniach testami apercepcji (TAT).usłyszał w Kaplicy Sykstyńskiej Miserere Allegriego i po powrocie do domu zapisał ten trudny utwór. Berlioz) wiele zawdzięczają zdolnościom ejdetycznym. że wyobrażenia te bywają tak dokładnym odwzorowaniem obiektu. Jaensch. Allport wykazał.

ilustrując słownie wyrażone wyobrażenia poetów. Mimowolna działa niezależnie od naszej woli. Należą do nich: a g l u t y n a c ja. Pierwsza polega na zdolności przywołania obrazu znanego przedmiotu „pod jego nieobecność”. Występuje ona np. p e r s e w e r a c j a.zestawy dźwięków. gdy mamy nowe. Dzięki wyobraźni możemy wybiegać w przyszłość i. t y p i z a c j a. lub muzycy. słowa (pojęcia). metamorfoza. budującego obraz twarzy portretowanych dziewcząt wbrew regułom natury po to. lecz również powszechnie występujących wyobrażeń. „oswajać” ją przystosowując do naszych oczekiwań. praktycznie niemożliwe do przeprowadzenia. przekształceń. Kolejnego dokonujemy na podstawie k r yt e r i u m d o w o l n o ś c i. a przez to może wpływać demobilizująco na realną aktywność jednostki. Nie jest to jedyne rozróżnienie typów wyobraźni. nawet po jego całkowitym unicestwieniu. oryginalne połączenie elementów. Wyobraźnia dowolna jest świadomie i intencjonalnie przywoływana. animacja i inne). dobrze oddającej pewną. znaczącą cechę. półsenni. rozmarzeni. czegoś mocno pragniemy. Proces transformacji ma miejsce nie tylko w przypadku obrazów ejdetycznych. który miała jej suknia w czasie spotkania. np. czyli łączenie elementów w nowy sposób. przynajmniej częściowo. Nie jest to odtworzenie pamięciowe. czyli wydobywanie wspólnej właściwości wielu pozornie niepodobnych obiektów lub osób. zaangażowanej w procesach o tych właściwościach nazywamy w y o b r a ź n i ą t r a n s f o r m i c z n ą i przeciwstawiamy jej wyobraźnię i z o m o r f i c z n ą. łatwo wciąga w nurt przeżyć. przyczynie się do podniesienia poziomu realizacji określonego celu. h i p e r b o l e. dokonują transformacji wyobrażeń jednej modalności w drugą. Teoretycznie przedstawiane rozróżnienie jest zrozumiałe. podkład muzyczny filmu. tworząc tzw. wyobrazić partnerkę spotkania w sukni innego koloru niż ten. wyolbrzymianie. Wyobraźnią twórczą w rygorystycznm tego słowa znaczeniu może być tylko taka. której wytwory nie zawierają żadnych elementów doświadczanej rzeczywistości. ”On jest Paganinim sałatki pomidorowej”. majoryzacja. a także szereg form prostszych ( alegoria. dzieła literackie itd. wizualnej występuje kilka charakterystycznych sposobów nowego łączenia elementów. Plastycy np. wymiar. Wyobraźnia nie kontrolowana zazwyczaj dostarcza wielu przyjemnych doznań. Z punktu widzenia j a k o ś c i w y t w o r u wyróżniamy wyobraźnię o d t w ó r c z ą i t w ó rc z ą. tzn. że wyobraźnia twórcza występuje wtedy. Osłabiając zatem siłę kryterium nowości powiemy. m e t o – n i m i a. Typ wyobraźni. aby ukazać niedostrzeganą dotychczas cechę. że przysparza nowych wytworów. czyli funkcjonującą w jednej modalności. albo następstwa jednostkowych decyzji organizacyjnych możemy zapobiec wielu mankamentom tak realizowanych działań. pojawia się na zasadzie „nieproszonego gościa”. W wersji ikonograficznej. Niemniej przestrzeń. gdy jesteśmy bezczynni. Wyobraźnia twórcza charakteryzuje się tym. lecz mogą być oryginalnym efektem transformacji informacji. hipotezy naukowe. polegające na zmianie proporcji a przez to podkreślaniu jakiegoś szczegółu lub cechy. symboliczne n mają na pewnym poziomie swoje odpowiedniki empiryczne. akcentowanie. najczęściej wtedy. polegająca na zamianie nazwy rzeczy lub osoby na wziętą od innej. Zgodnie z nim wykazujemy wyobraźnię m i m o w o l n ą i d o w o l n ą. że taka istnieje. przesadne zmiany wielkości. w obrazach Pablo Picassa. którego nie zapamiętaliśmy.61 obrazy ejdetyczne nie są jedynie kopiowaniem spostrzeżeń. Wyobrażając możemy też łączyć poznane elementy. przenośnia. Wyobrażając sobie skutki uczenia się jedynie z notatek. np. czyli uporczywe powtarzanie jakiegoś charakterystycznego wątku. gdyż w wyobraźni możemy „dokomponować” element. . Pojawiają się wtedy marzenia na jawie i „leci film” wyobrażeń. Matematyczna konstrukcja przestrzeni n-wymiarowej przy n nieskończenie wielkim jest niewątpliwie wytworem wyobraźni twórczej. Mogą to być nowe obrazy. Nie ma pewności.

Kosslyn. A. że rola wyobrażeń sprowadza się jedynie do reprezentacji obiektów. gdyż wyobraźnia ujawnia się w wielu dziedzinach życia i form działalności ludzkiej. to pojawia się pytanie o funkcje tej struktury psychicznej. Indianie z prerii amerykańskich. Wyobrażona zbieżność form muzycznych i architektury będzie wytworem wyobraźni. Wydaje się. budowlę gotycką zaczynamy wyobrażać sobie muzykę odpowiadającą nastrojowi wzbudzanemu przez tę budowlę. Pierwszy. lękliwi. Niemniej jednak okazały się wielce korzystnymi. prawd ukrytych dla powierzchownych obserwacji. Zgodnie z tym stanowiskiem podkreśla się także i to. A z taką stykał się zarówno człowiek pierwotny jak i zaawansowany w rozwoju ewolucyjnym. . Polyshina przedstawia wyobrażenia jako konkretyzację sądów. uniemożliwiającymi obserwację wzrokową. Jego potomek. jednoznacznych rozstrzygnięć. podejmowane w celu rozpoznania spornych problemów. Einstein opracował teorię względności wyobrażając siebie. dotyczące słońca. nieuchwytne zmysłem określonej modalności. że badacze ostrożni. reprezentowane głównie przez Z. niezbędną do wysuwania hipotez wykraczających poza granice utrwalonych przekonań. że wyobrażane procesy są analogiczne do procesów fizycznych lub społecznych. tradycyjnie rozważni nie stają się odkrywcami. S. natomiast jego literacki opis dzięki zgęszczeniu zdarzeń. że doprowadziły do wypracowania kilku nowatorskich metod badania. wyobrażał sobie jego zachowanie za zaroślami. Coraz pełniej np. dzięki pracy wyobraźni np. które wykształciły jakieś formy wyobraźni (nie wiemy. głownie przez to. tak sądu w postaci oglądowej nie wyrazi się bez posłużenia analogami rzeczywistości. jak dotychczas. dramatyzacji i innym zabiegom budzi szerokie zainteresowanie a także zyskuje uznanie jako „prawdziwy obraz wydarzeń” W nauce wyobraźnie łączy się z odwagą. A wyobrażenie obiektu ułatwia jego spostrzeżenie w maskującym kontekście. Oglądając np. zwany a n a l o g o w y m. Wyobraźnia pozwalała ludziom przewidywać przebieg przyszłych wydarzeń. Podobnie jak myśli nie można wyrazić bez posłużenia się symbolem. Zwolennikiem tego poglądu jest m. Ukazują one relacje i zależności między obiektami. po zachodzie. niestety. Jest ich niewątpliwie wiele. a nawet czas przebiegu procesu wyobrażania jest zbieżny z czasem zmysłowego rozpoznania cech obiektu. nie przyniosły. zapędzali okrzykami bizony do wąwozu i dokładnie wyobrażając ich zachowane. Badania eksperymentalne. Niekiedy zdarzenie rzeczywiste nie wzbudza zainteresowania. abstrakcyjnych. już znacznie później. za horyzontem. wyobrażał sobie różne możliwe zdarzenia. poprzez stosowane przekształcenia form oglądowych. co rozumie każdy znaczący artysta. poznaje się pola mózgowe. Pojawianie się odkrywczych hipotez potrzebuje wolnej przestrzeni dla wyobraźni.in. To janusowe oblicze wyobrażeń doprowadziło specjalistów tej problematyki do sporu o istotę i funkcje wyobrażeń. Wielu uczonych podkreślało to. ustawiali się w dogodnych miejscach ubijania stłoczonych zwierząt. że organizmy. Jeżeli spojrzy się na wyobraźnię z punktu widzenia psychologii ewolucyjnej. Siła wyobraźni i jej wymowa zależy od trafności doboru środków wyrazu. uznaje wyobrażenia za umysłową reprezentację realnych obiektów rzeczywistości. Wyłoniły się dwa odrębne poglądy. czyli ład przyczynowo skutkowy. współczesny psycholog amerykański. Drugie stanowisko. przez zestawienie wyobrażeń wydobywamy informacje dodatkowe. skradając się za upatrzonym zwierzem. Wyobrażane konkretne elementy rzeczywistości są jedynie środkiem wyrazu sądu lub pojęcia. Myśliwy epoki kamiennej. a jednocześnie ogólnych. pobudzane przez różne odmiany wyobrażeń.62 Cechą charakterystyczną wyobraźni twórczej jest ukazywanie. Wyobraźnie odgrywa ważną i specyficzną rolę w twórczości artystycznej i naukowej. Wyobrażanie przebiegu i następstw przyszłych zdarzeń nie straciło na znaczeniu i w naszych czasach. zwane a b s t r a k c y j n y m . na jakim poziomie ewolucji ona się pojawia) poszerzyły możliwości rozpoznawania rzeczywistości niedostępnej spostrzeganiu. Nie znaczy to oczywiście.

mają na względzie własne pragnienia i oczekiwania. lub marzenia Ikara i Dedala (raczej całej ludzkości) by wznieść się w przestworza na podobieństwo ptaków. to zmaganie się już dwu równorzędnych sił.Seyle powiada. Gdy przypadkowo zauważył. bardzo często były poprzedzone wyobrażeniami lub marzeniami. fantazyjne przygody. U jednych kontrola rozumu powoduje zupełny . Funkcjonowanie wyobraźni ściśle wiąże się z właściwościami osobowości człowieka. że w dziełach techniki i mechaniki użyto więcej wyobraźni. że promienie przez nie wytwarzane mogą przenikać przez ciała nieprzezroczyste. Transformując ich treść na konkretny obraz ułatwia dostrzeżenie szczegółów i zależności między nimi. to przewaga rozumu. Nie dziwi nas przeto stwierdzenie Th. Ludzie o nastawieniu realistycznym pracę wyobraźni poddają kontroli rozumu. a nawet całych grup ludzkich. iż przenikają one przez czarny papier. H. że mówi prawdę. Faza druga. Ludzie egocentryczni. gdy badacz abstrakcyjnie sformułowaną hipotezę chce zweryfikować eksperymentalnie. coraz to wnikliwsza kontrola rozumu nad wyobraźnią i faza trzecia. że tylko dzięki wyobraźni doceniamy znaczenie przypadkowych obserwacji. Jej znaczenie w tej wersji wyraziście ujawnia się wtedy. W sensie następstw są one bardzo podobne do zwykłych kłamstw. które w wielu przypadkach określają cele dążeń jednostek. oni niemal zawsze są centralną postacią wydarzeń. od mniej więcej trzeciego roku życia do końca adolescencji. Marzenia o lepszym świecie i własnej przyszłości są tymi wytworami wyobraźni. Roentgen eksperymentując z ładunkami elektrycznymi nie wiedział. posługują się nią jako jednym z instrumentów kształtowania pożądanych relacji jednostka-świat. stosują autonarrację.. Wyobraźnia ułatwia konkretyzację hipotez sformułowanych w kategoriach abstrakcyjnych. niż w jakże licznych dziełach artystycznych. Natomiast konfabulacje artystyczne. Trzeba wtedy wyobrazić taką sytuację. u dorosłych mogą być powodowane chęcią podkreślenia swego znaczenia. są skłonni pomniejszać znaczenie realiów i ograniczeń. Osobnik konfabulujący przedstawia fakty niezgodnie z rzeczywistością i jest przekonany. Ułatwienia w życiu codziennym. Z drugiej jednak strony całkowite oddanie się w marzeniom prowadzi do utraty kontaktu z rzeczywistością. bowiem bogata wyobraźnie tworzy iluzoryczny świat. zróżnicowana indywidualni. Treścią życia jednostek w tej fazie są bajki. Wzmiankowany wcześniej Th. charakteryzuje się niezależnością wyobraźni od kontroli rozumu. bezradności życiowej i braku skuteczności w działaniu. Do niepożądanych wytworów wyobraźni zaliczamy także konfabulacje życiowe. Bez marzeń o lepszej przyszłości świat zastygłby w bezruchu. Tym samym wyzwalają energię na rzecz ich realizacji. wprowadzane dzięki różnorodnym wynalazkom i pomysłom racjonalizatorski. w trakcie którego ujawniają się odmienne relacje dwu przeciwstawnych skłonności: pierwszej do fantazjowania i drugiej do racjonalizmu. pogrążył w stagnacji. tworzone z myślą o wzbudzeniu przeżyć estetycznych lub dla zabawy. marzenia miłosne. U małych dzieci są one zjawiskiem często spotykanym i wynikają z trudności rozróżniania realiów i tworów fantazji. jak np. Jego zdaniem rozwój wyobraźni przebiega przez trzy fazy. która odpowiadałaby wszelkim kryteriom dochodzenia do prawd naukowych. odbierane zazwyczaj z przymrużeniem oka. są dobrem wielce pożądanym. w dniu 1 kwietnia. niekiedy zupełnie nie przystający do świata realnego. docenił znaczenie tego faktu i wyobraził liczne możliwości jego wykorzystania w praktyce. Faza pierwsza. nie powstają natomiast w intencji oszustwa. Postawa marzyciela przynosi więcej złego niż dobrego. ważności lub są następstwem przebytych chorób.Ribota. Ribot jest autorem prawa rozwoju wyobraźni. emocjonalni mają wyobraźnię „subiektywną”.63 jako podróżującego na promieniu światła. Wystarczy tu wspomnieć wyobrażenie telefonu komórkowego. romanse. wybitnego psychologa francuskiego.

wspomniana kontrola czyni ją bardziej realistyczną. że uwaga jest zawsze skierowana na „coś”. są tym samym procesami uświadomionymi. co najważniejsze. Jest to zasadne tym bardziej.myśli itd. np. którą prezentowaliśmy. emocjami. podać jej słowną definicję. lecz odnosi się do naszych odczuć emocjonalnych. ile autorów piszących na ten temat. myśleniem. a mimo to trudno określić jej istotę. bowiem nie występuje ona poza kontekstem innych procesów psychicznych. a rozumienie jego istoty zależy od pojmowania obu członów relacji. uwaga jest tak napięta.64 zanik wyobraźni. Przyjmijmy zatem. u innych. Drugą niemniej istotną jest intensywność. to k o n c e n t r a c j a p o z n a w c z a po d m i o t u na o k r e ś l o n y m o b i e k c i e. wyobraźnią. jest jedynie procesem. tzn. Możemy skoncentrować się na wyglądzie drzewa. Znamy ją doskonale z własnych doświadczeń życiowych. o silniej wyobraźni. pamięcią. Obiekty te mogą występować w świecie obiektywnym lub mieć charakter subiektywny. tym wyrazistrze staje się uświadomienie cech obiektu. A owe „napięta” nie jest charakterystyką uwagi. że uwaga nie ma swej treści. Znaczy to. że uwaga jest epifenomenem nie mającym żadnego znaczenia dla właściwości stanów i przebiegu procesów psychicznych. któremu ona towarzyszy. Eksperymentalnie wykazano. myślenia. wyobrażenia lub myśli stają się wyraziste. świadomością. skutków jej działania doświadczamy niemal w każdej chwili. Uwaga jest wyjątkowym elementem psychiki. że procesy psychiczne. Sądzono. mają określone cechy. Jest on niewątpliwie bardzo skomplikowany. W miarę jej „napinania” obniża się próg wrażliwości receptora. Analogiczne zjawisko występuje w przypadku innych procesów. Można zatem traktować ją jako właściwość pewnego stanu wszystkich procesów psychicznych. Mietzel porównuje uwagę do reflektora. by dokładnie go rozpoznać. że ludzie słyszą głośne bicie własnego serca. że poziom jej intensywności osiągną nieprzekraczalny pułap. na który został ukierunkowany dany proces psychiczny. natomiast działanie uwagi nie kreuje specyficznego wytworu. co znaczy tylko tyle. Tradycyjnie uważano. że uwaga wpływa na zmianę wskaźników funkcjonalnych receptorów. że istnieją. figury. Dzięki temu treści np. być „wytworami” naszego mózgu. że u w a g a. Zależność ta występuje we wszystkich modalnościach zmysłowych. A może to myszy? W sytuacjach grozy. frapującej myśli czy goryczy doznanej przykrości. Zatem zmiany procesu pociągają za sobą modyfikację rezultatów spostrzegania. czyli takimi o których wiemy. Potocznie mówimy o uwadze „napiętej do ostatnich granic”. To zjawisko określa się w terminologii naukowej mianem s e n s y b i l i z a c j i i jest ono przedmiotem badań w różnych wersjach. G. Znamienne jest także to. że im większe natężenie uwagi. nie tylko w tej. Zarówno wyraziste przeżywanie treści doznań zmysłowych jak i sensybilizacja wskazują na istnienie związku pomiędzy uwagą a świadomością. Zawsze pozostaje sprzężona z czymś: spostrzeganiem.ukrywania się przed wrogiem. skupiając się na rozeznaniu tego. że pod wpływem ukierunkowania uwagi na dany obiekt spostrzegający pomija różne szczegóły tła. Nie znaczy to. rzucającego snop światła na . Innymi słowy: w wyniku spostrzegania powstają spostrzeżenia.wyobrażenia. Pod wpływem jej działania zmienia się struktura procesu. a jedną z jej cech jest kierunkowość. lokują się w jakimś miejscu przestrzeni itp (pomijam tu problemy samoświadomości). z j a w i s k u lub p r o c e s i e. Praktycznie jest ich tyle. wyobrażania. spostrzeżenia. Uwaga Znamy ją z autopsji.. a także na przeżywanym uczuciu. ukierunkowane uwagą. wnikliwiej rozpoznane. nogach pająka lub kolorze samochodu. Gdy w ciszy wieczornej własnego domu usłyszymy niewyraźny szmer „nadstawiamy ucha”.

a człowiek dostrzeże w tym samym czasie atrakcyjny obiekt i obdarzy go uwagą. pobudzają ją intensywne bodźce. Strelau(red):Psychologia. że ustalenie precyzyjnego nowatorskiego rozumienia istoty uwagi wymaga jeszcze wielu badań. gdy przestaje słyszeć dźwięki pracującego silnika. Znaczy to. proszeni np. Prawidłowość ta dotyczy w jednakim stopniu ludzi i zwierząt. na który jest skierowany proces lub wzmożenie kontroli przebiegu procesu jego poznawania. czynią to niemal natychmiast. uściśleń i rozstrzygnięć wątpliwości. niespodziewane. Z reguły większe napięcie uwagi prowadzi do nasilenia stopnia świadomości (świadomość jest stopniowalna od stanu senności do wyrazistości. jasności). albo automatyzmy (a jest ich kilka odmian). Rodzaje uwagi Wyróżniamy dwa rodzaje uwagi: m i m o w o l n ą i d o w o l n ą. Nie znaczy to. silny błysk światła. sugeruje.. intrygujące nowością też pobudza uwagę mimowolną. jak np. to zrozumiałe staną się wyżej przedstawione właściwości uwagi mimowolnej. s. I konkluduje: ”. Jeżeli uwaga kontroluje jakiś nie uświadomiany proces. W świetle dotychczasowej wiedzy mechanizm uwagi możemy traktować jako środek włączania świadomości w określony proces psychiczny. włączenie struktur centrali (mózgu). to co się stanie? Zinterpretujmy przykład Nęcki o uwadze kierowcy.65 poznawany obiekt. Takie przypuszczenia nasuwają wyniki badań eksperymentalnych. potężny hałas. Nęcka (UJ). W następstwie włączenia uwagi następuje wzrost stopnia rozeznania (świadomości) cech obiektu. Uwaga mimowolna jest zawsze odpowiedzią na wydarzenia w środowisku. jako zanik działania uwagi. Stany te tradycyjnie przedstawiano. że wyłączył on uwagę. lot osy tak długo. jak „urwanie filmu”. że uwaga przyczynia się do pogłębienia i wzbogacenia wiedzy o obiekcie. że współcześni psychologowie są skłonni łączyć uwagę z procesami nie uświadomianymi. Tak nie jest. E. chwilowy zanik kontroli aktywności lub minimalizację doznań zmysłowych.możliwe jest „zwracanie uwagi” na bodźce. odurzający zapach itp. czynności zrutynizowane.II. co jest groźne lub nieprzyjemne dla nas. Gdańsk 2000 r. z których istnienia nie zdajemy sobie sprawy”(E. nawykowe. co zaskakujące. Natomiast wskazanie granic pomiędzy obiektami różniącymi się wieloma cechami wymagało już dłuższego czasu i namysłu. że występują dwa typy uwagi: uświadamiana i nieuświadamiana? A może nastąpił podział uwagi na część świadomą i nieświadomą? Wydaje się. że istnieją dwie. Podobnie działa nagłe ustanie ciągłej stymulacji. podręcznik akademicki. Natomiast procesy przebiegające poza sferą uwagi traktowano jako odruchowe. To. Przypuśćmy. to co się dzieje? Czy znaczy to. Zawsze wzbudza uwagę to. aż się oddali na bezpieczny dystans. Jeżeli kierowca na łatwej trasie nie spostrzega wielu detali drogi. np. Musimy wtedy przypisać jej „sprawstwo” takich stanów. specjalizujący się w badaniach problematyki uwagi. kierowca samochodu „podrywa” się natychmiast. Przedstawiane rozróżnienie wskazuje jedynie na dwa odmienne sposoby pobudzania tego mechanizmu. Badani. Ogólnie: siła bodźca fizykalnego uruchamia mechanizm uwagi mimowolnej. . różne jakośćiowo „uwagi”. Przyjmując nowatorskie rozumienie napotkamy pewien paradoksalny problem. Jeżeli przypomnimy sobie prawdę. że organizm dąży do utrzymania równowagi pomiędzy nim a środowiskiem. że nagle spostrzegł na uboczu ładną dziewczynę i zwrócił na nią uwagę a jednocześnie pomija detale drogi. w: J. Nęcka: Procesy uwagi.. Może to oznaczać również zmianę poziomu przetwarzania informacji. pozwala wyraziście uświadomić jego cechy. Śledzimy np.78) Przy takim podejściu zmienia się rozumienie istoty uwagi i wyobrażenie o jej roli w układzie procesów poznawczych. to znaczy. A więc siła kontrastu między bodźcami pobudza uwagę. t. o wskazanie granic pomiędzy polami o różnych jednolitych barwach.

Istnienie uwagi dowolnej dowodzi aktywności człowieka i wskazuje na jego twórczą rolę w środowisku. że w układzie dwubiegunowym efektywność funkcjonowania całej relacji zależy od sprawności obu członów. a także choroba powodują jej obniżenie. ono jest tu stroną aktywną. ale także ze względu na ich znaczenie.dynamiki i ruchu jako czynników silnie działających na uwagę ( ruch w reklamach świetlnych.66 Dzięki niej organizm otrzymuje sygnały o wszelkich zmianach. Jest ona wrodzoną. występuje u zwierząt i człowieka i jest niekiedy nazywana odruchem bezwarunkowym. Cała klasa wzmiankowanych bodźców powoduje pojawienie się charakterystycznej reakcji. dynamika w reklamach samochodów. intencjonalnym. Wszelkie systemy alarmowe i ostrzegawcze włączając się wzbudzają uwagę mimowolną. Twórcom reklamy idzie o to. Nie jest ona wzbudzana przez określone cechy bodźca. używane w celu ostrzeżenia przed zagrożeniem lub niebezpieczeństwem. jakie aktualnie zachodzą w środowisku. Takie zachowanie organizmu nazywamy r e a k c j ą o r i e n t a c y j n ą. położenia. Wymawiając cicho hasło „Stój!”z reguły otrzymujemy efekt zbliżony do tego. Po ich wystąpieniu organizm ukierunkowuje receptor zmysłu na źródło stymulacji. (piękne dziewczyny przy samochodach). regulującej mocy zachowania osób. estetyki i kolorystyki ( zachwycający wygląd opakowań produktów). interesujący się muzyką szybko rozróżni tony jazzu od np. W relacji organizm-srodowisko w tym przypadku stroną pobudzającą uwagę jest organizm. Uwaga dowolna towarzyszy czynnościom zamierzonym. zainteresowań i nastawień. jaki występuje w następstwie działania fizycznych bodźców powstrzymujących. Niektóre stany organizmu (o sprawnych receptorach) nasilają. Reakcja orientacyjna u człowieka pojawia się nie tylko pod wpływem fizycznych cech bodźca. by skłonić potencjalnego nabywcę do kupna towaru. Dobry nastrój i takież samopoczucie podnoszą poziom sprawności uwagi mimowolnej. stany przeciwne. Co zatem wiemy o kształtowaniu się uwagi dowolnej? Zarówno badania naukowe jak i codzienna praktyka dowodzą jednoznacznie. tato zaprowadził synka do muzeum i pokazał obraz Wyspiańskiego. Specjalistów z zakresu psychologii uwagi. a inne osłabiają siłę działanie bodźców pobudzających uwagę mimowolną. nabrały. bowiem w podtekście tego zagadnienia kryje się pytanie o istnienie wolnej woli. Jest to zrozumiałe. Takie słowa jak „stój”. Uwagę mimowolną wzbudzają bodźce ze środowiska. a także humanistów innych specjalizacji zawodowych interesuje problem genezy uwagi dowolnej. Właściwie ocenili oni działanie atrakcyjnych przynęt. Prawidłowości funkcjonowania uwagi mimowolnej są szeroko wykorzystywane w praktyce. inicjującą. zwrócenie uwagi jest wstępnym krokiem od celu. lecz uwarunkowana psychicznie. „baczność” uzupełnione wykrzyknikiem. kształtu. Specjaliści tej branży wykryli wiele prawidłowości psychologicznych. że u wielu ludzi uwaga dowolna powstała z przekształcenia uwagi mimowolnej. rapu. a to umożliwia mu uaktywnienie różnych form zachowania adaptacyjnego. dotyczących pobudzania uwagi i technik ich prezentacji. Człowiek głodny łatwiej dostrzeże bodźce świadczące o obecności pokarmu. jak w przypadku uwagi mimowolnej. świadomie ukierunkowanym na jakiś obiekt. wynika z wystąpienia określonego motywu działania. poszukujący informacji okaże się bardziej sprawny w tym względzie niż nie poszukujący. „uwaga”. znających ich znaczenie. barwy). demonstruje wzmożoną gotowość rozpoznania jego właściwości i znaczenia. a także dynamiczność organizacji handlowych). Oto np. Jednym z podstawowych celów reklamy jest zwrócenie uwagi potencjalnego nabywcy na polecany produkt. O tego czasu synek zaczął zwracać uwagę na . Pamiętać jednak należy o tym. powtarzalność bodźca itd. Wrażliwość na nie wzrasta pod wpływem potrzeb. niż nasycony. poprzez skojarzenie z realną groźbą. a organizm recepcyjną. kontrastu ( wielkości.

zaskakująco obojętni. która jest „siłą napędową” tworzenia teorii naukowych i zwracania uwagi na ich poprawność poznawczą. Synek przecież mógł zainteresować się malarstwem. niezależnie od rodzaju. Jedynie zbiegiem przypadków pobudzają one naszą uwagę. Po drugie. inaczej skupienie uwagi. że nie ma sztywnych granic pomiędzy obu rodzajami uwagi. o przeciętnym natężeniu. co w otoczeniu jest wyróżnialne. a także kulisy polityki i ploteczki z życia w świecie artystów. oczarować go. a behawioralnie –napięcie mięsni. E. podobnie brzmiących . dziecko zaledwie na 2-3-ech. wiele dowodów przemawia na rzecz tezy o istnieniu wrodzonego mechanizmu uwagi dowolnej. Intensywność koncentracji subiektywnie jest odczuwana jako silne napięcie. pojawiająca się jedynie przy jakimś zaburzeniu jej przebiegu . postawa ku obiektowi uwagi i inne.ciu elementach jednocześnie. Jest to empiryczne źródło uwagi dowolnej. a gdy ją zaspokoimy. Beryline). Cechy te znamy zarówno z obserwacji potocznej jak i badań naukowych. Człowiek jest ciekaw faktów. stajemy się wobec nich. mimowolna może przekształcać się w dowolną i odwrotnie. bo uważa i chce uważać na wszystko. Natomiast uwagą rozproszoną. Opis taki jest wartościowy poznawczo zarówno wtedy. W dawnych czasach nauczano pod przymusem. zwracamy na nie uwagę. gdy odnosi się do uwagi jako fenomenu psychicznego. podobnie jak i faktów poznanych. przykuwały jego uwagę niebotyczne szczyty i głębiny mórz. bowiem pozwala oszczędnie gospodarować energią organizmu. trafnie nazwana epistemologiczną (D. mobilizującą organizm do zwracania uwagi na wszystko. I odwrotnie. niż uwaga mimowolna . jak i wtedy. co odnosi się postaci tego twórcy. w miarę nabywania doświadczenia przestawia się na uwagę mimowolną i reaguje tylko na czynniki zakłócające normalny przebieg jazdy. wystawiennictwem itp. Przeciwieństwem koncentracji jest rozproszenie uwagi. Uwaga dowolna. Przeciętny człowiek dorosły może intensywnie skupić uwagę na 4 do 6. Oto ich omówienie. Cechy uwagi Uwagę. Koncentracja. Oprócz ciekawości faktów wykształciła się u człowieka ciekawość zależności. co dzieje się na drodze i w samochodzie.Hebbem nazywamy ją motywacją eksploracyjną. muzealnictwem. A jednak i tak wymuszana uwaga mimowolna przekształcała się u niektórych osób w czynnik świadomego sterowania aktywnością własną. poznawczo oddaje ją dokładność rozpoznania lub odtworzenia. Jednym z silniejszych jest istnienie ciekawości. z którymi zapoznaliśmy się . Powyższe wskazuje. Nie jest to jednak zależność prosta. a nie postacią malarza. Badania C. stają się nam bliższymi. mechaniczna. 1. Mechanizm ten pojawił się we wczesnym etapie rozwoju ewolucyjnego. może objąć większą ilość przedmiotów. Skłania ona do penetracji otocznia i dlatego za D .Cherry’ego pokazały. a u człowieka osiągnął swe apogeum. Ma to duże znaczenie dla sprawności funkcjonowania w sytuacjach codziennych. Jakaś cecha obrazu musiała stać się dla chłopca bardzo silnym bodźcem. można opisać w kategoriach cech. gdy przedstawia właściwości uwagi konkretnej osoby. długotrwałe skupiona na kontroli czynności. że bardzo trudno koncentrować uwagę i zrozumieć informację w sytuacji jednoczesnego działania dwu nakładających się. Początkujący kierowca szybko się męczy. tym mniejszy jej zakres. niewidzialna strona księżyca i nieskończoność kosmosu.67 wszystko. Funkcjonuje ona w dwu wymiarach: pojemności (zakresu) i intensywności. niemożność jej skupienia. Im wyższa jest intensywność uwagi. wymaga większego wkładu energii. Zjawiska świata. Ciekawość popycha nas do szukania odpowiedzi na pytanie o zasadność teorii X lub Y.

gdy są to bodźce różnych modalności. Napoleon I np. czyli zdolność obserwowania dwu lub więcej procesów jednocześnie. u żołnierza stojącego na warcie. Podzielność. który stosując metodę osobnego podawania informacji do każdego ucha i polecając śledzenie jednego z tych ciągów. Różnice indywidualne w ty aspekcie są znaczące. przekazów (w sytuacji eksperymentalnej były one nagrane na taśmie i wygłaszane przez tę samą osobę). wybitny francuski paleontolog. reagowania tylko na bodźce istotne dla organizmu. np. tak charakterystycznego dla ludzi podeszłego wieku. Świadczy o tym naprzemienność w spostrzeganiu figur odwracalnych. Stałość uwagi bywa rozumiana również jako konsekwentne jej skupianie do danym przedmiocie przez długie lata. jedne kwalifikuje do dalszego przetwarzania. że skok zaczajonego drapieżnika na upatrzoną ofiarę będzie maksymalnie precyzyjny i wykonany z taką siłą. gdy sprawdzamy sprawność działania zegarka nasłuchując tykania i obserwując ruch wskazówki sekundnika.Cuvier. uwaga ze wszystkich bodźców.Osiągnięcie wprawy w tej wersji wymaga długotrwałego treningu. Wniosek stąd taki. W drugim rozumieniu jest ona utożsamiana z blokowaniem nadmiernego napływu bodźców lub informacji. Uwaga powoduje. jaki obierają receptory. W warunkach życia cywilizowanego czasami występują sytuacje analogiczne do naturalnych. bagatela. Osłabienie przerzutności uwagi występuje w postaci roztargnienia. Spostrzegane kształty zmieniają się w takim rytmie czasowym.68 2. 5. mogą powodować to. Jednak funkcję tę rozumie się na dwa sposoby. G. Przerzutność uwagi to zdolność przechodzenia od jednej czynności do drugiej Niektórzy ludzie dokonują tego bez trudu. iż niektóre mechanizmy uwagi. wynosi on około 3 sek. 4. czyli sytuacyjnego regulowania poziomu sprawności i koncentracji energii organizmu. Najczęściej wymienianą i opisywaną jest s e l e k t y w n o ś ć uwagi. stwierdził. że informacje ciągu nie śledzonego są zasadniczo ignorowane. że z działających na nasze zmysły 100 miliardów bitów informacji na sekundę do świadomości dociera jedynie 100 bitów. Łukaszewski sądzi. ich uwaga sprawia wrażenie bezwładnej. Funkcje uwagi Możemy wyróżnić dwie grupy funkcji uwagi: o g ó l n o b i o l o g i c z n e i p o z n a w c z e. że napływ informacji jest blokowany także przez . traktowane w aspekcie zasady równowago organizmu i środowiska. a wielu ludziom utrudnia wykonanie danej czynności każdy drobiazg odwracający uwagę. Poznawcze funkcje uwagi są bardziej liczne i trudniejsze do opisania. Blokada uwagi(?) redukuje napływ informacji. I znowu badania Cherry’ego. Innym przychodzi to z oporami. Trwałość uwagi mierzy się wskaźnikami czasu jej koncentracji. 2) podniesienia na wyższy poziom sprawności adaptacyjnej organizmu oraz 3) czujności. wtedy. potrafił dyktować jednocześnie 9 listów urzędowych. Ludzie dorośli potrafią uważnie słuchać wykładu prze 20-25 minut i po momencie „oddechu” nadal kontynuować śledzenie narracji. W pierwszym jest ona utożsamiana z segregacją. Ujawnia się ona np. tendencja do poszukiwania spójności. która daje maksimum gwarancji powodzenia ataku. 3. że trudno o podzielność uwagi w przypadku wystąpienia dwu szeregów bodźców bardzo podobnych. wtedy również ujawnia się ta funkcja uwagi. Widok czającego się drapieżcy wyśmienicie oddaje istotę tej funkcji uwagi.. Pierwsze. np. chociażby ze względu na rozbieżności w rozumieniu jej istoty. a łatwo lub znacznie łatwiej. w krótkim czasie. inne skazuje na wygaszenie. Stałość uwagi to zdolność jej koncentracji na jednym przedmiocie przez dłuższy czas. aż o milion razy! Pamiętać jednak warto.W. sprowadzają się do 1) zapewnienia oszczędnego gospodarowania energią organizmu. traktował tę właściwość jako wskaźnik geniuszu.

Zadaniem osoby badanej tym testem było skreślanie wskazanej litery z długiego szeregu liter drukowanych. tym trudniej o realizacje omawianej funkcji. Następnie proszono zinterpretowanie zdania „Ptaszek wyfrunął”. Dowiedziono. czasowej afunkcjonalności receptorów. czytania ze zrozumieniem tekstu i jednoczesne zapisywanie dyktowanego komunikatu Badanie przebiegu takiej czynności przeprowadził wraz ze współpracownikami U. Baarsa i K. Funkcja w y b o r u w ł a ś c i w e j r e a k c j i ma miejsce w sytuacjach wieloznacznych. np. Treść interpretacji kojarzyła się ze słowami. Wyobraźmy sobie. na co dzień wykonują korektorzy w wydawnictwie. iż trudno powiedzieć czy czyni to dla zabawy. Współczesne badania tej funkcji koncentrują się na poznawaniu wpływu dystraktorów. że ktoś nam dokucza w takiej formie. To. jaką zawodowo. prowadzonym techniką dychotyczną. opisaną ją już w XIX wieku. Tomaszewskiego mogą one być skutkiem stanu deprywacji organizmu (wygłodzenie. że muszę tak postąpić!” Teorie uwagi. Szczególnym przypadkiem czynności trudnej jest wykonanie dwu. Czytelnik zapewne pamięta zjawisko refrakcji. Funkcja k o n t r o l i c z y n n o ś c i t r u d n y c h. na jej skuteczność. jakie badany nieświadomie rejestrował uchem nie słyszącym. że zachwyca nas połączenie kilku odmian kwiatów w jeden. bezświadomości ich znaczenia. Natura wyposażyła nas w mechanizm przynajmniej częściowego ich zmniejszania przez intensyfikację uwagi i świadomościową kontrolę czynności trudnych. przyczyną trudności. że osoby badane w początkowej fazie eksperymentu zapisywały słowa jakby mechanicznie. Zdaniem T. że spostrzegliśmy układ. jego przeciążenia. co jedni uznają za trudne. Jest to czynność bardzo podobna do tej. nie słuchającego nadawano słowa typu: „dziewcze”. Funkcja i n t e g r a c y j n a uwagi występuje w procesie scalania kilku spostrzeżeń w jedno. a tempo czytania tekstu znacznie osłabło. „ucieczka”. Wybieramy w naszym odczuciu odpowiednią reakcje do zaistniałej sytuacji. niebanalny układ. Niezależnie od tego następstwem ich realizacji jest wzrost ilości popełnianych błędów. Z biegiem czasu ćwiczenia wzrastała kontrola czynności i poprawiała się jakość wykonania.69 przepustowość kanałów informacji zmysłowej. Stwierdził on. lub „więzień”.Neisser. Równoczesność czynności była przeszkodą. które wymagają konkretnej reakcji. W eksperymencie B. innym wydaje się łatwym. czy ze złośliwości. Trudność czynności jest zawsze względna. „koza”. Oto widzimy na placyku miasta piękny klomb. To. bardzo podobnych do siebie zadań. niewyspanie). Zjawisko to jest znane również z praktyki maskowania. czyli różnorodnych utrudnień. po chwili zdajemy sobie sprawę z tego. . zagrożenia. Powiadamy: ”Uważałem. a do drugiego. Przedstawiony model sytuacji wykorzystano także w badaniach eksperymentalnych. Rzecz jasna w różnych wersjach. występowania przeszkód lub konfliktów. McGoverna. polecano badanym jednym uchem słuchać uważnie i zapamiętać zdania typu „Ptaszek wyfrunął. opracowano także test jej sprawności (test Bourdona). że im bardziej zróżnicowane dystraktory.” . a nie mozaikę pojedynczych kwiatów zawdzięczamy integracyjnej funkcji uwagi. Znają ją dobrze także grzybiarze i urzędnicy przerzucający karty dokumentów w poszukiwaniu tego jednego. Funkcja w y s z u k i w a n i a dotyczy uwagi dowolnej. obniżyła się jakość pisma.

pozostałe zablokuje uwaga i staną się one przedsionkiem. są sygnałem bólu. Broadbenta. poczekalnią na drodze do świadomości. selekcje ogranicza do poziomu doznań zmysłowych. w danym czasie do świadomości mogą docierać tylko w postaci jednej wiązki sygnałów (patrz eksperyment Cherry’ego). np. Treisman. Dotyczy ona jedynie selektywnej funkcji uwagi. Teoria Broadbenta ma swoje słabe strony. Jedną z bardziej znanych jest t e o r i a f i l t r u. W jej mniemaniu uwaga nie działa na zasadzie „wszystko albo nic”.ogranicza przepływ zawartości pojemnika. a odrzucane do nich nie pasujące. które nie docierają do świadomości nie zostają definitywnie odrzucone. że umysł ludzki funkcjonuje na zasadzie sieci komunikacyjnej. Mimo to prezentowane w nich wyobrażenia mechanizmów uwagi są pouczające. eliminacji nie istotnych i doprowadzenia do świadomości znaczących. Pobór i przetwarzanie informacji oddaje model piramidy. amorficzne.70 Nie ma. w której dokonuje się przetwarzanie informacji. Anna M. lecz jedynie osłabione i „zmuszone” do ustąpienia drogi pierwszeństwa informacjom o większym znaczeniu. tworząc t e o r i ę o s ł a b i a n i a uwagi. na oba jej rozgałęzienia działają liczne bodźce. a osłabiane niespójne. Kiedy okazało się. tworzą szeregową strukturę komunikacyjną. Autor ten sądził. która ogranicza przepływ informacji z pojemnika receptorów zmysłowych na wyższe piętra jej przetwarzania. czyli początkowego etapu pobierania informacji. ale z reguły z wieloma błędami. teoria filtru straciła na znaczeniu. Jednak jednocześnie komórki receptorów rejestrują miliony działających bodźców. Zachodzi przeto konieczność eliminacji nadmiaru informacji sensorycznej. opracowana przez D. zgodnie z którymi uwaga jest mechanizmem włączania świadomości w proces przetwarzania . że badani techniką dychotyczną jednak przetwarzają niektóre sygnały z ucha „niesłuchającego”. W drugim etapie osłabiania są preferowane informacje zgodne z wzorcami percepcji. że informacje zmysłowe. podjęła się zadania usunięcia słabości teorii Broadbenta. Nóżka litery działa jak szyjka butelki. włączają je do ciągu informacji z ucha nastawionego na odbiór. jeżeli nie. wzbogacają wiedzę o niej. Dalej są przetwarzane dźwięki układające się w słowa znanego języka. Przyjęła ona tezę. Możliwości recepcji nowych informacji są ograniczone. a istniejące dotyczą raczej poszczególnych jej funkcji. Podstawę tworzą miliardy informacji sensorycznych w postaci wrażeń. wiedzy jednostki o świecie-czubka piramidy. co ma świadczyć na rzecz teorii osłabiania. są przekazywane do dalszego przetwarzania. że osłabianie przebiega etapowo. przebiegają wolniej niż na etapach poprzednich. ale do świadomości przez „nóżkę” dotrą w danym czasie tylko z jednej odnogi. nie poleca „Przyjąć!” lub „Odrzucić!” lecz jedynie ustalą hierarchie ważności informacji i pierwszeństwo jej przekazu do świadomości. Obecnie w obiegu naukowym funkcjonuje kilka zalążków teorii p ó ź n e j s e l e k c j i. ilość ich redukuje uwaga do zbioru sensownych spostrzeżeń. W niektórych przypadkach można je odtworzyć. wszystkie informacje są przekazywane równolegle do komórek syntezy zmysłowej i jeżeli spełniają kryterium pierwszeństwa przekazu. Jest ona odpowiednikiem uwagi. Tym mechanizmem selekcyjnym jest uwaga Ilustracją wizualną tego modelu może być litera Y (w sytuacji pobudzenia wielu zmysłów lepszą byłby trójząb lub menora). jak dotychczas ogólnej teorii uwagi. W pierwszym dokonuje się ona bez udziału świadomości. Uznała też. Ze względu na tę cechę teorię Broadbenta określa się mianem teorii wczesnej selekcji. niż istoty.zostają osłabione i w jakiś sposób zapamiętane. W trzecim etapie procesy przetwarzania są w pełni uświadamiane. pomijając następne. by w dalszej redukcji sprowadzić je świadomie przetworzonych rezultatów.

Dopóki tekst mówiony i zapisywany nie zazębiały się. I tak rzeczywiście się stało. że komora zanurzy się w wodzie na głębokość osiemnastu metrów. Eysenck: Podpatrywanie umysłu. . Dawał np. M. wymyślił też oryginalną metodę badania tego zagadnienia.223-4. Gdańsk 2003. Szereg eksperymentów laboratoryjnych dostarczyło pewnych przesłanek do budowy rozwiniętej teorii z tego zakresu. Świadomość. Jej twórca . Teoria zasobów uwagi. I działa ona tylko na tym poziomie. niestresowej sytuacji. GWP. w sytuacji wywołującej lęk zadanie dodatkowe zostało wykonane tylko w połowie tak dobrze. sekretarka radziła sobie z zadaniem.. Kahneman. Kiedy badani znaleźli się już (rzekomo) na głębokości osiemnastu metrów. Dzięki inspiracjom wynikłym z tej teorii wiemy jednak więcej o czynnikach utrudniających jej funkcjonowanie. silniej niż w zwykłej. że lęk nie miał żadnego wpływu na poprawność wykonania zadania głównego. Zagadnieniem. chociażby z powodu nieokreśloności terminu „zasoby”. otrzymali zadanie polegające na wyszukiwaniu małych otworów w krążkach.) Subiektywnie wyczerpanie zasobów odbieramy jako zmęczenie. którego pojawienie się zapowiedziano. sekretarce biegłej w pisaniu na maszynie zadania dodatkowe w postaci powtarzania mówionego tekstu i zapisywanie słów prezentowanych wizualnie. D.s.71 danych. (Patrz ramka 11) Ramka 13 „ Gershon Weltman a Uniwersytetu Kalifornijskiego zamknął grupę studentów –ochotników w hermetycznej komorze i poinformował ich. jak pod nieobecność lęku. Kohneman widzi w tym wyczerpywanie zasobów uwagi. Weltman stwierdził. U badanych zrodził się lęk. pojawiły się trudności i błędy w odtwarzaniu. że zawiedzie system bezpieczeństwa. Jednak gdy tekst mówiony trzeba było literować. Miało to znaczyć. Przy użyciu paru wybiegów (odgłosy syczenia czy odpowiednie manipulowanie wskaźnikami ciśnienia) bez trudu symulowano schodzenie komory w dół. Tego się nie spodziewano. powinno na tym ucierpieć dodatkowe zadanie wykrywania światła. koncentrując uwagę na wykonaniu zadania. że zasoby uwagi zostały wyczerpane. I M.. zwaną metodą podwójnego zadania. Zadaniem dodatkowym było wykrycie źródeł światła.. które wyjaśnia t e o r i a z a s o b ó w uwagi jest słabnięcie jej natężenia w procesie kolejnego wykonywania czynności. Eysenckowie badania i wyniki badań wyżej omawianego problemu. obiektywnie objawia się ono narastaniem ilości popełnianych błędów lub niezbornością wykonania. Czy to wzbogaca naszą wiedzę o samej uwadze? Nie jest to pewne. strachem przed zbyt szybkim tempem zmian ciśnienia i obawami. Interesująco opisali H. wywołany uczuciem ograniczenia w małej przestrzeni. Ponieważ badani z eksperymentu Weltmana osiągali prawidłowy poziom wykonania zadania głównego tylko dzięki zaangażowaniu większości swej uwagi. Być może badani zdali sobie sprawę z pogarszania się sprawności działania pod wpływem lęku i starali się temu przeciwstawiać.” (H.

od najwyższego do jej zaniku. jest stanem maksymalnego zaangażowania świadomości. Zimbardo. obiektów świata fizykalnego oraz samego siebie. Poziom czwarty to stan senności. Dla trzeciego poziomu jest charakterystyczne pewne rozluźnienie. pewnego ograniczenia sprawności działania i refleksyjności. świadomościowej. lekka pomroczność. postępowanie adekwatne do sytuacji Świadomościowe przetworzenie informacji w pełni odpowiada wymogom sytuacji. 2) intensywnych przeżyć emocjonalnych. Pierwsze przebiegają bez kontroli świadomości i są mechanizmami regulacji podstawowych. czyli s a m o ś w i a d o m o ś ć jest wyższą formą świadomości. że istnieje ścisły związek pomiędzy uwagą a świadomością. Jednak ich zróżnicowanie jest bardzo różnorodne i bogate. 3) szybkiej. doświadczać swojej podmiotowości oraz zrozumieć relacje osoby i otoczenia. Jednak wiele czynności organizmu ludzkiego wymaga. Użycie tego zwrotu świadczy o przekonaniu jego autora (piszącego również). Charakteryzuje go selektywna uwaga. śpiący z nie przykrytymi nogami może w marzeniach sennych brodzić w zimnej wodzie plaży morskiej. a także o charakterze własnych przeżyć. np. bo zostaje zachowana jedynie słaba wrażliwość na stymulację. marzeniami lub obawami. to wyróżnimy ich . to właściwość psychiki pozwalająca wyodrębnić siebie z otoczenia przyrodniczego i społecznego. Z praktyki wiemy jak trudno obudzić niektórych ludzi w pełni ich snu. Uwaga prowadzi do wzrostu uświadomienia cech jej przedmiotu lub procesu. Jest to stan patologiczny. występujące mniej więcej co pół godziny. Poziom pierwszy. jednak prawie zawsze pamiętamy tylko ostatnie z nich. regulacji wyższego rzędu. gdy zdaje sobie sprawę ze stanu rzeczy. To sformułowanie wskazuje.72 „Uwaga jako wrota świadomości” to podtytuł fragmentu z podręcznika psychologii Ph. chwilowe oderwanie się od rzeczywistości. tzn. skłonność do ucieczki w marzenia. świadomość wyraża się w formie marzeń sennych. Taki stan świadomości występuje w sytuacjach wielkiego zagrożenia życia. przytomności. comy to trwanie życia bez świadomości. Inne treściowo wiążą się z naszymi oczekiwaniami. aczkolwiek w różnym stopniu. wypadku. intensywnej pracy intelektu. refleksyjnej. kryzysu albo stresu. Marzymy więc kilkakrotnie w czasie nocy. czuwanie bez napinania uwagi. często bywa skutkiem poważnego uszkodzenia organizmu. aktywacji i jest następstwem zmożonego działania tworu siatkowatego. wyrażających się poprzez napięcie i wzrost zaangażowania sytuacyjnego. że istnieje świadomość p e r c e p c y j n a. powtarzalnych zachowań. Marzeniom sennym zawsze towarzyszą szybkie ruchy gałek ocznych (REM). następuje załamanie nerwowe. Mieści się na przeciwnym krańcu wymiaru automatyzmy – świadomość. w czasie działań wojennych. Ale czym jest świadomość i jakie są jej funkcje? Człowiek jest świadomy czegoś. jak np. Czujność albo przytomność to drugi poziom świadomości. Świadomość jest najwyższą formą przetwarzania informacji. Pobudzenie to występuje w postaci 1) mobilizacji energetycznej. efekcie wglądu we własną psychikę. Ze względu na ostatni wątek mówimy o świadomości i n t r o s p e k c y j n e j. I wreszcie stan śpiączki. konfliktu. Ostatnie. Zróżnicowanie funkcji świadomości ze względu na poziom jej występowania są ewidentne. potwierdzane również w życiu codziennym. W niektórych przypadkach pojawia się przeciążenie systemu świadomościowej kontroli. intensywnego pobudzenia. Nawet jeżeli uwzględni się jedynie poziom czujności. Niektóre marzenia senne są rezultatem niedokładnego przetworzenia aktualnie działających bodźców. Uwzględniając różne poziomy regulacyjnego zaangażowania świadomości amerykański psycholog G. Świadomość. Poziom piąty występuje w czasie płytkiego snu.Lindsey wyróżnił siedem poziomów . Głęboki sen prawie wyklucza świadomość. bowiem zawiera się w niej również wiedza o świadomości przedmiotowej osobnika.

Inna forma kontroli świadomościowej występuje w przypadku emocji. niekorzystnym zmianom w środowisku. Jeżeli nie udaje nam się osiągnąć określonego celu. uwzględniającym teraźniejszość. Traktujemy je jako efekt całościowego funkcjonowania świadomości. Nie wiele to wyjaśnia. Edelman określa je jako subiektywne stany przeświadczenia. przegrywa. bowiem intuicja sama w sobie jest zagadką. M. komunikowanie na poziomie semantycznym. wyższą formę instynktu. a nie pozostawanie np. D. bowiem nie jesteśmy w stanie wyróżnić tej cechy jako specyficznej właściwości świadomości. Traktuje się ją jako jasne wyobrażenie. gdy zawodzą regulacje niższego szczebla psychiki. że znajomość przyczyn emocji. a według psychologów ekologicznych „dostrajaniu się „ do niego. Pod wpływem emocji. a nawet jako wrodzone mechanizmy poznawania niektórych aspektów rzeczywistości. W sytuacjach społecznych gualia pozwalają wyczuwać nastroje innych ludzi. I służy organizmowi jako środek przeciwdziałania nagłym. by odpowiadało dyrektywom reguł. gualia. który pojawił się na wysokim poziomie złożoności mechanizmów prostszych. by czynność przebiegała sprawnie i przekształciła się w nawykową. zaczynamy zastanawiać się nad przyczyną niepowodzenia i poszukujemy nowych sposobów dojścia do niego. ponieważ na ich poziomie nie występuje. ale intuicyjnie są . empatią itp. Dobrzy handlowcy wiedzą bez deklaracji słownych to. Te skomplikowane operacje mogą przebiegać jedynie na poziomie świadomości i podlegać jej kontroli. Mówiąc o nich posługujemy się liczbą mnogą. Z punktu widzenia psychologii ewolucyjnej jest to mechanizm awaryjny. włącza się on wtedy.73 kilka. Jako stany subiektywne są one zależne od doświadczenia życiowego jednostki. Jest ona wyraźnie dostrzegalna w przypadkach nabywania nowych sprawności. porównania swego zachowania ze standardami. Świadomość jest czynnikiem emergentnym. świetny znawca procesów negocjacji. ich źródła i przebiegu łagodzą ból i inne emocje. przeszłość i przyszłość. Podobne zjawisko występuje w sportach walki. np. że w procesie tym strony czują siłę partnera negocjacji i ten. spełniającym kilka różnych funkcji są tzw. czy klient jest poważnie zainteresowany kupnem. Wstępna kontrola świadomości jest niezbędna do tego. Swoją drogą silna intelektualizacja życia pozbawia człowieka intensywnych przeżyć radości. wyczuciem. wyłapanie rozbieżności oraz ukierunkowanie zachowania tak. Do przestrzegania tych nakazów niezbędne jest rozumienie ich uogólnionej treści. niekiedy baz słowa porozumiewać się z inną osobą.Kennedy. eksplozji namiętności-jaskrawych barw życia. ludzie działają gwałtownie i nieprecyzyjnie Świadomość poprzez swą funkcję kontrolną wycisza gwałtowność i koryguje niedokładności. że ludzie niekiedy nie potrafią dokładnie określić jakiegoś stanu rzeczy. Meichebauma pokazujące. ucząc się pisania na maszynie kontrolujemy każde uderzenie palca o klawisz. Ważną funkcją świadomości kontrola czynności.G. Korzystne dla organizmu rozwiązanie problemu życiowego wymaga wówczas przetworzenia informacji właśnie na poziomie refleksyjnym. że intelektualizacja przeżyć emocjonalnych osłabia ich intensywność. czy tylko dokonuje rozeznania ekspozycji towarów. ale nie da się sprowadzić do nich. wyobrażenie standardów postępowania zgodnego z tymi regułami. in. wyczuwać „potrzebę chwili”. który nie potrafi zniwelować przewagi drugiego. Dokładniej: intuicja jest jedną z form qualiów. Empirycznym faktem jest to. W społeczeństwie ludzkim obowiązują liczne reguły współżycia. Qualia przejawiają się w postaci intuicji. intuicji. Intrygującym stanem świadomości. wyczuloną świadomość. G. jego sprawności psychicznej. powiada. Wykonanie niektórych czynności przebiega stale pod kontrolą jedynie świadomości. Potwierdzają to współczesne badania empiryczne. m. przypuszczalnie najstarszego ewolucyjnie systemu regulacji relacji organizm –otoczenie. Od czasów Ribota wiadomo. a także wiedzy. na poziomie nawyku.

Frapującym zagadnieniem są obecnie tzw. co sugerowało istnienie podobnych przyczyn ich powstawania. W tej wersji problemu świadomość jawi się jako wielce subtelny mechanizm regulacji zachowań ludzkich w sytuacjach wyraźnej niepewności. ogarniało ich uczucie intensywnej radości. z którego parę minut temu wyszedł. Kolańczyk: Czuję. że często świadomie tworzymy usprawiedliwienia dla naszych ukrytych zachcianek. Brak bowiem tego elementu pociąga za sobą szereg specyficznych objawów. Znamy też fakty wpływu świadomości na procesy nieuświadamiane. jestem.Występuje przecenianie albo niedocenianie upływu czasu. choroby układu nerwowego albo osłabienie tonusu kory mózgowej z powodu niedostatecznej stymulacji.. iluzji. przywidzeń. W stanie hipnozy świadomość osoby zahipnotyzowanej nie kontroluje jej zachowania. które zawsze ma miejsce w sytuacji szoku fizycznego. że opuszczają ciało. Mogą to być: zaburzenia orientacji w przestrzeni i czasie. naturalnych czynników uśmierzających ból. nie znaczy to jednak. że przeżycia wszystkich badanych były bardzo podobne. zjawisko voodoo i inne. Pierwsi widzieli ją w służbie nieświadomości. Dobrym sposobem ukazania właściwości i funkcji świadomości jest odwołanie się do opisu następstw jej zaburzeń. w której autor opisywał doznania „po opuszczeniu ciała”. ale słusznym w przyszłości .74 przekonani. zażywanie narkotyków. osobnik może nie wiedzieć gdzie się znajduje i dlaczego właśnie tam. myślę. doznawały wrażenia przeciskania się przez wąski korytarz do jasnego światła. niemal euforia. efekt placebo. Pojawiały się one w rezultacie zaburzenia krążenia krwi i niedokrwienia mózgu. jak i to. Odzyskując przytomność z przykrością odczuwały „powrót” do świata. które były w stanie śmierci klinicznej. Życie po życiu. przebadał 344 osoby po reanimacji. kosmonautów w stanie nieważkości i innych. Świadomość i procesy psychiczne w ujęciu poznawczym. drudzy oddają ją we władzę genów. Dalsze badania pokazały. obecnie zwolennicy psychologii ewolucyjnej przypisują świadomości funkcje służebne. siada na krześle wyobrażanym. pogłębiające się nawet do poziomu śpiączki. że nie uświadamiamy wielu przyczyn naszych zachowań. czyli zmysłowego postrzegania przedmiotów lub zjawisk rzeczywiście nie występujących w danym momencie. np. Zatrucie tlenkiem węgla lub czteroetylkiem ołowiu powoduje stany pomroczne świadomości. Król elfów). wykonuje czasami dziwne polecenia. wybitni politycy. naukowcy wyobrażają nieznane dotychczas prawidłowości zdarzeń. objawiające się również niezbornością ruchową i ogólnym niepokojem ruchowym Zatrucia. intuicyjnie opowiadają się za rozwiązaniem niepopularnym. duru brzusznego występują objawy zaburzenia świadomości w postaci majaczenia. Pojawiło się oni po opublikowaniu książki Rajmonda Mooda pt. że „coś wisi w powietrzu”. osoba ta poddaje się woli hipnotyzującego. W przeszłości psychoanalitycy. że analogiczne stany występują u pilotów samolotów odrzutowych. Holenderski lekarz Pima van Lommel poddał naukowej weryfikacji przedstawiony opis. lub nie potrafi wrócić do domu. niekiedy wbrew opinii większości. np. że zależność jest jednokierunkowa.Czuły one. Z powodu niektórych chorób. a w rzeczywistości tylko ugina kolana i „wisi” w powietrzu. Literatura zalecana. że odbiega on od standardu. zaburzają świadomość i powodują pojawianie się halucynacji.(Patrz : utwór Goethego pt. . nieświadomość funkcjonują zatem w jednym systemie sterowania organizmem. świadomość. Prawdą jest. Mózg. Euforia może wynikać ze wzmożonego wydzielania endorfin. odmienne stany świadomości. np.A. Okazało się. Poeci czasami wyczuwają nadchodzącą grozę wydarzeń. . czyli stany psychiczne osób.

Warszawa 2000 r. „Kto nie ma pamięci. Z pamięcią ściśle wiąże się proces z a p o m i n a n i a. Prawda. Wrocław. co zapamiętaliśmy. zapamiętują czynności wymuszone przez trening eksperymentatora.75 GWP. obrazu malarskiego. które może być w dodatku rozumiane przynajmniej dwojako: zapamiętujemy wybiórczo. Szewczuk: Uwaga. Istnienie wspólnej kategorii ukierunkowuje myślenie na poszukiwanie podobieństw. Nogi. zapisu nutowego. Gdańsk. sugerującej „wspólnotę istoty”. historycznej itp. Wskazanie na „przetwarzanie informacji” jest istotne. pamięci mechanicznej. w: Encyklopedia Psychologii. tylko niektóre cechy obiektów. nie są aż tak sprawne. . p r z e c h o w y w a n i a (magazynowania) oraz w y d o b y w a n i a (przywracania. zamykają o zachodzie. że nie należy stwarzać bytów odgórnie. -Z. Ilustracją tej myśli może być próba opisu pamięci człowieka jako taśmy magnetofonowej. przypominania). pamięci zbiorowej. Fundacja Innowacja. Jaki wniosek wynika z tych rozważań Ano ten. przez kreowanie nowych lub poszerzania zakresu starych pojęć. Hodowane w szklarniach po jesiennym wprowadzeniu sztucznego oświetlenia dostosowują się do nowego czasu naświetlenia i „otwierają się” na czas włączanie oświetlenia. po drugie. by mogły nadrobić wszelkie braki pamięci.Wyd. otwierają swe kwiaty o wschodzie słońca. niestety. Są próbą poszerzenia zakresu i przedłużenia czasu trwania treści pamięci jednostek i grup społecznych.K. więc niektóre inne formy przechowywania informacji nazywa się pamięcią. w przypadkach nietrafnego zestawienia desygnatów.J. Pamięć. 1991 r. akacja. przypominając modyfikujemy to. Proste organizmy. „Żak”. ( k o d o w a n i a i n – f o r m a c j i). Obserwacja zachowania roślin. Pamięć bowiem jest z d o l n o ś c i ą wielostronną. Te fakty skłoniły . Pamięć ludzka przechowuje informacje o przeszłych wydarzeniach. 1998 r. są to formy utrwalania i przekazu informacji (albo jej upowszechniania) zarówno w sensie międzyosobniczym jak i międzypokoleniowym. Mówimy o pamięci komputera. ”pamięć zewnętrzna” trzeba zdawać sobie sprawę z odrębności tego zagadnienia wobec pamięci jednostki ludzkiej. zachowania których regulują tropizmy. bowiem ukazuje on na niektóre aspekty procesów wcześniej wymienionych i cechy pamięci jako całości. Fundacja Innowacja. co prowadzi. nogami musi nadrabiać” głosi ludowe porzekadło. Niektóre rośliny. Jednak ich podobieństwo do pamięci ludzkiej jest zbyt nikłe. w ślepą uliczkę dociekań. Pamięć jest właściwością biologiczną i psychiczną. bowiem pamięć nie jest procesem fotografowania. Zaborowski: Teoria treści i form samoświadomości. nadmiernie rozszerzony przez odwoływanie się do analogii funkcjonalnej. Używając określenia np. pamięci zewnętrznej w rozumieniu zapisu dokumentalnego. statycznego utrwalania obrazów. będące w „centrum” uwagi. Warszawa. np. by upoważniało do tworzenia wspólnej kategorii.Wszystkie wymienione procesy uczestniczą w pamięciowym przetwarzaniu informacji. owadów i innych organizmów o względnie prostej budowie dała podstawy do stwierdzenia. . Jest przetwarzaniem. przejawiająca się w procesach z a p a m i ę t y w a n i a. 1998 r. Rozdział VI. że występuje ona na poziomie biologicznym. Ossolineum. . Naider: Reprezentacje i ich reprezentacje. Młodkowsi: Wyobaźnia. bowiem zmienia się kontekst aktualizowanych treści. w: Encyklopedia Psychologii. 1998 r. fasola pamiętają cykl świetlny. Jedynie ubóstwo języka zmusza nas do używania słowa „pamięć” do oznakowania tych odrębnych zjawisk. Termin „pamięć” jest wieloznaczny.W.

.Są one niezależne od społecznej organizacji czasu. Geny zawierają.Squire deklaratywną i niedeklaratywną. Pamięć semantyczna. zabarwioną emocjonalnie. Heringa do sformułowania tezy. to ironiczne powiedzenie S. Przypominając prawo grawitacji Newtona nie osadzamy jego działania w jakiejś epoce czy w określonym kraju. przynajmniej w pewnych granicach. Różnią się one poziomem świadomej kontroli i odrębną lokalizacją w mózgu. Świadczy to o ich fascynacją wydarzeniem. jest typową pamięcią człowieka zdrowego. Pamięć epizodyczną możemy uszczegółowić wyróżniając pamięć a u t o b i o g r a f i c z n ą. a ich czas i miejsce wystąpienia stanowią podstawowe cechy charakterystyki zdarzenia. że pamięć jest funkcją m a t e r i i o r g a n i c z n e j. podobnie jak w ogóle świadków wydarzeń. organizm ma być środkiem przekazu genów. wyróżnianych zarówno ze względu na specyfikę objawów. podjęliśmy pierwszą pracę i temu podobne. Nie jest ona czymś jednolitym. że są to zjawiska tożsame. Jednym z nich jest pamięć p r o c e d u r a l n a. wydalania i inne. w dodatku odpowiedniej rasy. sensu praw ogólnych. bo dowiedział się o zmianie jego trasy przejazdu. Nie wykluczone. wielce zróżnicowana. Mimo to ich pamięć. Procesy „zegara biologicznego” przebiegają bez udziału świadomości. to w dowolnej chwili podać uzasadnienie swego postępowania. a w sytuacji powstawania zarodka przekazują. w terminologii amerykańskiego „pamięciologa” L. że przebiega poza świadomością. informacje o strukturze białka organizmu a także o zasadach regulacji tej struktury. z kocich kotek. Jeżeli np. E. Zdecydowana większość badanych Amerykanów w wieku powyżej 50-ciu lat utrzymuje. którym stale jeździ do pracy. dotycząca zdarzeń. procesów jak i zróżnicowanie efektów.76 E. X nie wsiada do autobusu nr 8. jest nieodłącznie powiązana z jej egzystencją. które regulują cykliczne powtarzanie wielu procesów: snu. nie wiadomo czy są kontrolowane psychicznie na poziomie nieświadomości. dotycząca znaczeń słów i określeń. Obrazowo mówiąc pamiętają. bowiem nie potrafimy przeprowadzić granicy pomiędzy pamięcią biologiczną a nieświadomą. „kura jest tylko sposobem jaja na zrobienie drugiego jaja”. Jest to pamięć funkcjonująca w systemie związków abstrakcyjnych. W życiu codziennym najczęściej mamy do czynienia z pierwszą. że doskonale pamięta to.Butlera oddaje sens sociobiologicznej interpretacji tej funkcji genów. poziomu aktywności. którzy latami pracują nocami. by z psich rodziców urodził się piesek. Uwzględniając kryterium uświadomienia treści wyróżnimy dwa typy pamięci: j a w n ą i u t aj o n ą. występuje szereg jej odmian. wyróżnianych społecznie. Tulving zaproponowała wyróżnienie w pamięci deklaratywnej formy s e m a n t y c z n ą i e p i z o d y c z n ą. Jest to pamięć świadoma.Kennedego. Najwyraźniej pamięć biologiczna występuje w procesie genetycznego przekazu informacji. koncentruje się wokół znaczących informacji. Zawierają nakaz trwania i rozmnażania. jedynie rozpatrywane z różnych punktów widzenia. okazała się niedokładną Typ pamięci niedeklaratywnej to według Squire’a kilka procesów nie podlegających kontroli świadomości a kumulujących doświadczenia. są dostępne naszemu poznaniu. nie „wiąże” materiału zapamiętanego z czasem i przestrzenią. ale mogą ukształtować rytm snu i aktywności nie pokrywający się z biologicznym. a śpią we dnie nie zatracają biologicznej pamięci. co robiła w czasie zamachu na J. przemiany materii. jego zdaniem tożsamej w swej istocie z pamięcią psychiczną. Ribot ogłosił teorię pamięci biologicznej. uporządkowaną zgodnie z wizją własnego udziału w zdarzeniach i pamięć z d a r z e ń z e w n ę t r z n y c h. Pamięć jako zjawisko psychologiczne jest właściwością jednostki. Z kolei pamięć epizodyczna. jednak cechuje je pewna elastyczność Ludzie. różniącą się od niej jedynie tym. Rozwijając tę myśl T. Dobrze pamiętamy g d z i e i k i e d y zdawaliśmy maturę. Organizmy żywe są ewolucyjnie wyposażone w „zegary biologiczne”. jej wyniki i przebieg procesów mogą być opisywane słownie.

Osoby dotknięte tym zaburzeniem pomięci potrafią ułożyć klocki według podanego wzoru. Doniosłym przeto problemem jest to jakie treści sensoryczne są przekazywane do pamięci krótkotrwałej i jakie z niej są przekazywane do utrwalenia. Wyraźnie takie funkcjonowanie pamięci możemy obserwować w przypadkach amnezji. zwana też r o b o c z ą albo o p e r a c y j n ą . Pamięć k r ó t k o t r w a ł a. Może jednak utrzymywać się długo. Nie przypominamy tego. pod wpływem hipnozy. Dociekliwi badacze wyróżnili trzy s y s t e m y p a m i ę c i:1) sensorycznej. ale nie wiedzą. Można jednak osiągnąć lepsze rezultaty dzięki ćwiczeniu lub ułatwieniu (porcjowanie materiału) zapamiętywania. to nie musimy sobie przypominać ruchów pływaka w wodzie. często oznaczana symbolem STM (short term memory) charakteryzuje się właściwościami. że może to być zestaw liter „ta”.. Aby ukazać bogactwo funkcjonalne pamięci nie wystarczy opisać jej typu. że nie robili tego. głównie te. określa ją zasada (7+-) 2.. są zgodne z naszymi schematami poznawczymi (obiekty łatwo rozpoznawalne). Potrafią oni dokończyć słowo. ale zapytani po chwili czy układali kiedykolwiek takie klocki twierdzą stanowczo. w sytuacji drobnych zakupów codziennych. Jeżeli kiedyś nauczyliśmy się pływać. np. jeżeli zostanie na niego zwrócona uwaga. kobie. ale po wyjściu ze sklepu już nie możemy powiedzieć ile nas kosztowały poszczególne produkty. habituacji i innych. Wielkość czasu niezbędnego dla dokonania opisanej eliminacji pokrywa się z grubsza rzecz biorąc z czasem utrzymywania tych treści w pamięci sensorycznej (ultrakrótkiej) i wynosi około 100 milisekund. są sygnałami zagrożenia lub przyjemności. zapamiętują więc realizowane operacje. . jest kolejną fazą pamięciowego przetwarzania informacji. która jednak nie zdaje sobie sprawy z tego faktu. Pierwszą jego fazą jest eliminowanie treści nieważnych i dopuszczenie do kolejnej fazy treści istotnych. czynność myślenia pojawia się bez kontroli świadomości. bowiem nie utrwalone treści pamięci krótkotrwałej znikają na zawsze. Podobne mechanizmy pamięci działają w przypadku torowania (priming). Po tym czasie ślad pamięciowy zanika. by myśleć. Powtarzając układanie nabierają wprawy. marchewkę i inne. gdy przyjrzymy się systemom pamięci. np. 2) krótkotrwałej. W niektórych przypadkach odzyskują „szczątkową” świadomość. Znaczy to. I już tego nie przypomnimy. Czas przechowania treści odebranych jest krótki. To umożliwia spojrzenie z jednego punktu widzenia. Pamięć krótkotrwała występuje np. odpowiadają naszym potrzebom i nastawieniom. występującej np.Sperlinga) Wszystkie bodźce wzrokowe lub słuchowe (głównie te badano) wywołujące wrażenie są rejestrowane w receptorze..77 czyli czynnościowa. Kodowanie dokonuje się w kodzie zmysłowo-emocjonalnym. co nie znaczy.które zwracają uwagę. w sklepie przez ułamek sekundy pamiętamy ile trzeba zapłacić za chleb. Pamięć krótkotrwała pośredniczy pomiędzy pamięcią sensoryczną a pamięcią trwałą. Do STM trafiają treści doznań wzrokowych i słuchowych. wymienionymi przymiotnikowo w nazwie. Jest to zjawisko m a s k o w a n i a w s t e c z n e g o. że porównywalny do podobnego w pamięci sensorycznej. czyli niepamięci. następnie rozpoczyna się proces przetwarzania informacji. że w danym momencie pamiętamy przeciętnie 7 elementów. warunkowania. po wstrząsach lub zapaleniach mózgu. a kąpiąc się po prostu płyniemy. O pamięci sensorycznej była już wzmianka przy temacie spostrzeżeń wzrokowych (badania G. uzupełniając brakującą sylabę. Pamięć utajona wpływa na zachowanie określonej osoby. 3) długotrwałej. Inny obraz pojawia się. Wynosi on w zależności od sytuacji od 3 do 20 sekund i odpowiada czasowi trwania najczęściej wykonywanych czynności. Jednorazowa pojemność pamięci roboczej nie jest zbyt duża. co trzeba zrobić. Pojawienie się bodźca nowego powoduje wypadanie obrazów bodźców wcześniejszych. kolejne wykonania zabierają im nieco mniej czasu. bułki.

Ludzie dążą do tego. kojarzymy go z informacja radiową. Bohra. Ale jakie powtarzanie spełnia te oczekiwania? Tym problemem zajął się jeden z ojców psychologii eksperymentalnej H. symbolicznie oznaczana jako LTM (long term memory) rózni się od krótkotrwałej czasem trwania śladów pamięciowych. sięgającą miliardów bitów. Praktycy i naukowcy „od zawsze” poszukiwali metod podnoszących trwałość kodowania. Oznacza to. rozkładu czasu powtórek i innych. oglądając wystawę malarstwa pragniemy zapamiętać obrazy najbardziej ekspresyjne bądź typowe dla jakiegoś nurtu artystycznego. Dzieła Shakespeare’a. potwierdzili to uczeni. Shiffrin sformułowali t e o r i ę p o d w ó j n e j p a m i ę c i. że uszkodzenie lewego płata potylicznego prowadzi do zaburzeń funkcjonowania pamięci krótkotrwałej. co opanowały znacznie wcześniej. że w lasku podmiejskim policjanci ustrzelili wściekłego lisa. że informacje są porządkowane w układzie znaczeń. ale po powrocie do domu usłyszeliśmy w radio informację. utożsamiamy go z hukiem wystrzału policyjnego i w rezultacie automatycznie zarejestrowany dźwięk staje się elementem epizodu. Procesy pamięci. że istnieje jeszcze inny ośrodek LTM . nie naruszając długotrwałej. zapisuje się w nim jedynie „filary” sytuacji. . Kodowania świadome wymaga udziału uwagi i świadomości i jest zawsze zamierzone.Atkinson i R. Była to metoda zgłosek bezsensownych. M. Ale o tym jak się on zaśmieje to już decyduje reżyser. Prusa są kojarzone z pojęciem literatura a np. przypominamy niepozorny odgłos. zależnie od naszych potrzeb.78 Pamięć d ł u g o t r w a ł a . Wyobraźmy sobie. efektami przetwarzania informacji. Fermiego z fizyką. Okazało się. że przypomnienia zdarzenia lub informacji są uzupełniane wytworami mózgu. znaczenia terminów. W scenariuszu np. Bywa to źródłem pomyłek i błędów. Na podstawie tych i podobnych faktów R. Rezultat kodowania można porównać do scenariusza filmowego lub teatralnego. czyli zapamiętywania może przebiegać automatycznie. W tym momencie następuje przetwarzanie informacji. by kodowanie było dokładne i trwałe. co dowodzi jego znaczenia w trwałym przechowywaniu informacji. w LTM jest on ograniczony jedynie trwaniem życia. Ucząc się chcemy zapamiętać informacje z podręcznika. Przypominanie słów. tzn bez angażowania uwagi i świadomości bądź świadomie. Nie zwróciliśmy nań uwagi. zwrotów powoduje pobudzenie czynnościowe struktur hipokampu. Proces k o d o w a n i a i n f o r m a c j i. utrwalonym w pamięci. Zasadności rozróżnienia STM oraz LTM dowodzą również badania z zakresu neurologii. Kodując utrwalamy tylko niektóre cechy zdarzenia czy przekazu informacji. że byliśmy na spacerze w lasku podmiejskim i w pewnym momencie dobiegł nas jakby odgłos huku. najpewniej korowy. teoretycznie nieograniczoną i systemem kodowania informacji. Wynika z tego wniosek. Badacz ten sporządził ponad tysięczną listę zgłosek nie mających znaczenia w języku niemieckim typu k e g . podobnie jak w bibliotekach uczelnianych.Newtona. uznając powtarzanie za jeden ze środków udoskonalania kodowania. a szczegóły sytuacyjne dobiera reżyser. że „powtarzanie jest matką nauki”. że nie pamiętały one materiału przyswojonego przed miesiącem. pojemnością. Ebbinghaus. Jednak po chirurgicznym usunięciu tej części mózgu u małp okazało się. C. a hipokamp jest jedynie przekaźnikiem informacji utrwalanych na długo. Opracował on metodę badania przebiegu zapamiętywania w zależności od ilości powtórek. Już starożytni Rzymianie sformułowali tezę. W systemie Pamięci długotrwałej „obowiązuje” kod semantyczny. ale pamiętały to. zapisano: ”aktor śmieje się”. Tołstoja. Kodowanie „filarów” powoduje.

Abecadło z pieca spadło. Jednak z upływem czasu. po upływie 50-ciu lat nie pamiętali prawie niczego z tej nauki.Anderson) widzą też inny aspekt badań tego typu. czyli oznaczania czynności rytmicznie . Herdsona i cyfry przedstawić w postaci dobrze znanych przedmiotów. gdy występuje pogłębione przetwarzanie informacji zapamiętywanej. czyli działań o podwójnej stosowalności. Dzieciaki bez trudu zapamiętują litery alfabetu poznając wierszyk pt. mneme . trójząb trójkę. świeca. Krytyków tej orientacji badawczej raziła sztuczność. Aby zapamiętać 12 zgłosek trzeba średnio 16.. kostka do gry czwórkę . że ci. Badano zatem kodowanie mechaniczne. Świeca np. a zazwyczaj pamiętamy cztery pierwsze. może ułatwić wzbudzenie adekwatnej do niego reakcji. znowu uczył i zapomniał. Bahrick i L.cały cykl powtarzał kilka razy i stwierdził. Wskaźnikiem nauczenia się było bezbłędne odtworzenie szeregu.sztuka. Świeca. J. Aby zapamiętać jakąś ważną datę historyczną możemy skorzystać z sugestii H. Trwalsze zapamiętanie ma jednak miejsce wtedy. pi. co powtarzalne. czekał aż zapomniał. słoneczko zero. czyli względnie trwałego zapamiętania (E.79 r o n. Jeżeli osoba zapamiętująca powtórzy tekst większą ilość razy. Graficznie można go przedstawić w kształcie rozciągniętej litery U. że lepsze zapamiętanie zjawisk powtarzających się jest wskaźnikiem ułatwiającym przystosowanie. „oderwanie od życia” i daleko idące uproszczenie sytuacji badawczej. okulary dwójkę. opisana w kategorii ilości powtórzeń. Craik i M. wykazała. Para psychologów amerykańskich. b u n i uczył się wybranego szeregu takich zgłosek na pamięć (eksperyment na samym sobie). Można to sprawdzić na sobie: uczyliśmy się 22 wierszy z początku Pana Tadeusza. kostka. Jednak niektórzy współcześni naukowcy amerykańscy ( np. Jest to e f e k t r o z ł o ż e n i a w c z a s i e.Hall.pamięć i techne . niż to wymaga jego zapamiętanie wystąpi e f e k t p r z e u c z e n i a. H. Ebbinghaus uczył się szeregu zgłosek. Młodzieży ułatwia przyswojenie zasad pisowni rymowanka „uje się nie kreskuje” Instruktorzy nauki jazdy z powodzeniem stosują mnemotechnikę akronimów. Prawdopodobieństwo kolejnego wystąpienia tego. niż zjawiska dotychczas jednorazowego. Badania te pozwoliły Ebbinhausowi wykryć szereg prawidłowości. a także wzorów. Badania Ebbinhausa i niektórych kontynuatorów dotyczyły cech formalnych zapamiętywanego matriału. np. co się zapamiętuje. liczb. którzy uczyli się algiebry jednorazowo. ale 36 zgłosek wymaga 54 powtórzeń. że zapamiętywanie przebiega w czasie. natomiast ci. które do dnia dzisiejszego są zaliczane do grupy psychologicznych praw elementarnych. co wykazali F. a dołek część środkową. Podobny rezultat osiąga się dzięki rozłożenie zapamiętywania w czasie. Ma to miejsce w przypadkach stosowania m n e m o t e c h n i k i (od gr. co już się powtórzyło jest większe. Dowiódł on. może symbolizować jedynkę. Każdy z nas wie z własnych obserwacji. a ilość czasu niezbędna do zapamiętania nie jest proporcjonalna do ilości zapamiętywanych zgłosek. sposób). ułatwiających zapamiętanie ( mnemotechnika kodowania) bądź przypominanie (mnemotechnika przywołania). nie doceniono znaczenia. którzy powtórnie przyswajali te wiadomości pamiętali prawie wszystkie z poziomu szkoły średniej.. sensu tego.5 powtórzeń. Jest to e f e k t p o z y c j i w s e r i i. słonko i mamy datę znaną z historii Polski. Hilgard).. Zatem dobra pamięć o tym. Watkins pamiętamy najlepiej początek wyuczonego tekstu.. szczyty prezentują dobrze zapamiętany początek i koniec szeregu. że każde kolejne uczenie się zapomnianego szeregu wymaga mniejszej ilości powtórek. Istnieją liczne rymowanki ułatwiające zapamiętanie dat. Powiadają. co ilustruje następujące zestawienie: Ilość zgłosek zapamiętywanych 12 24 48 100 200 300 Czas zapamiętania w minutach 1 5 14 37 93 105 Zależność ta. że łatwiej się zapamiętuje początek i koniec przyswajanego tekstu. przedstawia się podobnie.

bijąc f a l a m i b r y z g i unoszącego się d y m u z s a l i konferencyjnej m i a s t a wojewódzkiego położonego na k r a ń c u wsi”. kraniec. tę intelektualną zabawę pozostawiam Czytelnikowi. o czym świadczy to. nawet wtedy. kosmonauta szybko poruszając się w przestrzeni starzał się wolniej. Szczegóły sytuacyjne procesu silnie wpierają jej utrwalanie. że ludzie lepiej pamiętają znaczenie wypowiedzi niż jej formę. Niektórzy badacze ( I. fala. Od wieków jest znana zasada konkretyzacji treści semantycznych. znaczenia. . ż nurkowie. to uczyni to z trudem. W eksperymencie G. a do zapamiętania 480 sylab z poematu Don Juan Byrona wystarcza tylko 8 –em. że upływ czasu zależy od układu odniesienia.in. Bowera i M. Przy takim kodowaniu ma miejsce podwójne wiązanie.Zgodnie z nią kodowanie treści zawsze następuje w określonym kontekście. To dowodzi również i togo.80 brzmiącym skrótem PZZ (przyhamuj. Thomsona . Łatwość zapamiętania tej instrukcji wynika również z naszych przyzwyczajeń do operowania tego typu skrótami (PZU. niż na powierzchni. Begg A. niż pojedynczo zapamiętywane bodźce typu zgłosek bezsensownych. MZK. m.E. Ważną treść dotyczącą kodowania i pamięci w ogóle zawiera z a s a d a s p e c y f i c z n o ś c i k o d o w a n i a sformułowana przez E. Przykłady. że dostrzeżenie sensu. bryzgi. sala. PKP). co z kolei utrwala go w pamięci. jak mówię” Znaczy to. powoduje kodowanie semantyczne .M. a po lądowaniu miast rówieśnika spotkał dziadka. pobudzenie wyobraźni dynamizuje i pogłębia proces kodowania. kodowali by ją automatycznie. lepiej je przypominali w zanurzeniu. powiązania logicznego wielokrotnie pomnaża potencjał pamięci. Natomiast posługujący się pamięcią logiczną. którzy zakodowali informacje pod wodą. Prawidłowość ogólna jest taka. Np. Wsparta ilustracją losu bliźniaków. Uchwycenie sensu. Zasada logicznego uporządkowania liczb jest łatwą do wykrycia. rozumienie organizuje kodowany materiał w określone struktury. że w pamięci funkcjonują dwa systemy kodowania i tego typu sytuacjach oba są pobudzane. Łatwiej przypominamy różnorakie treści wtedy. niż pozostający na Ziemi. Podkreślenie tego związku nadaje teorii Tulvinga waloru uniwersalności.Tulvinga i D. Nawet pozorne nadanie sensu zwiększa skuteczność zapamiętania. dym. może nie tak powiedział. ułatwia zapamiętanie słów: brzoza. Nawet te fantazyjne łączniki pomiędzy słowami do zapamiętania powodują.Paivio) przypuszczają ( nie jest to pogląd powszechnie akceptowany). zakręć). że zapamiętanie i przypomnienie są ze sobą ściśle powiązane. ale s e n s był taki. Popularyzatorzy nowatorskich teorii naukowych korzystają z tej metody zarówno dla ułatwienia czytelnikowi zrozumienia treści jak i jej zapamiętania. że do zapamiętania 36 zgłosek potrzeba 54 powtórzeń. Clarka badani lepiej zapamiętali słowa połączone anegdotycznym tekstem niż wymienione słownikowo. przy dużym nakładzie pracy. gdy kontekst przypominania odpowiada kontekstowi kodowania. że często przypominamy myśl abstrakcyjną odtwarzając szczegóły okoliczności jej zapamiętania. zdanie „B r z o z a pędziła s a m o c h o d e m siedem razy w górę. miasto. że informacja do zapamiętania jest głębiej przetwarzana. utrwala się w pamięci treść i „szata zmysłowa” przekazu. V. To wyjaśniałoby fakt. Najbardziej efektywnym jest kodowane semantyczne. Nierozumiejący tezy Einstejna. z których jeden. Akronim NWM ułatwia gimnazjalistom zapamiętanie nazwisk trzech pierwszych prezydentów Polski. bowiem pozwala ona łączyć wszystkie procesy pamięci w jedną funkcjonalną całość. zredukuj. odwołującą się do rozumienia związków uczyni to z łatwością. Jako ciekawostkę można podać informację. Prawdę tę potwierdzili naukowcy. gdy informacje te nie dotyczyły zagadnień związanych z wodą. samochód. Te związki logiczne są tworzą w mózgu liczniejszą sieć powiązań. Jeżeli człowiek o przeciętnej pamięci zechce zapamiętać mechanicznie 30–to cyfrowy szereg. Czytelnik może to sprawdzić posługując się następującym szeregiem: 581215192226293336404347505457. Często zdarza się nam słyszeć zwrot: ”No. Tulving.

W jednym z badań wykazano. I G. niż autentyczne wspomnienia. Craika i R. w jaki kierunku narastają numery domów ulicy.81 Złożoność procesów kodowania. natomiast trzeci jest kodowaniem głębokim. wywołujące bardzo silne przeżycia. Mówimy wtedy. zatem rezultaty jego badań nie są wystarczająco pewne. z którymi pamięć jest powiązana. kołysanki mamy. już po trzech latach zapomniały większość wyuczonych słówek. które ukończyły naukę języka obcego (hiszpańskiego) i nim się nie posługiwały. Łączenie trwałości zapamiętania z głębokością przetwarzania jest zasadne. 2) akustyczny. Określona chwila utrwala się jak na fotografii. jednak określenie „głębokość” jest nieprecyzyjne. szokujące sceny wojenne. P r o c e s p r z e c h o w y w a n i a bywa porównywany do magazynowania. zastyga w postaci niezmiennej. Przedstawione usterki osłabiają wartość tej teorii. układu sytuacyjnego lub przebiegu zdarzeń. Zdaniem autorów w jednolitej pamięci występują trzy poziomy przetwarzania. Również sporne jest poniechanie wyróżniania pamięci krótkotrwałej i długotrwałej jako odrębnych systemów. dotyczący znaczenia. kontekstu lub na wewnętrznych np. podrażniając prądem elektrycznym średniej mocy różne partie tych płatów. S. że występuje pamięć fleszowa. co po upływie lat trzech. przy której mieścił się instytut psychologii i po której chodzili oni nawet kilkakrotnie w czasie dnia. niepotarzanych i nieprzypominanych. Ale nie pamiętamy wielu cech przedmiotów codziennego użytku. trwa ułamek sekundy. Ponadto badania przeprowadzone prze E. Istniej mocne dowody na to. a co z niej ulatuje? W modelu pamięci.Panfielda w pamięci są przechowywane aczkolwiek nie zawsze uświadamiane. że pojawiły się o nich wspomnienia z odległej przeszłości. np. klęski żywiołowe i inne. wszystkie ślady pamięciowe. Do takich wniosków doszedł on badając osoby po kraniotomii (chirurgiczne usunięcie części płata skroniowego). słów i 3) semantyczny. Loftusów wykazały. że nowe informacje powodują zanikanie wcześniej przyswojonych. że studenci psychologii UAM nie pamiętali tego. Czy wszelkie informacje są przechowywane przez całe życie? Zdaniem amerykańskiego neurochirurga W. Poziomy różnią się między sobą głębokością poziomu przetwarzania.I. Mniej więcej od tego czasu ustał proces ubytków pamięciowych. że około 8% badanych stwierdzało po stymulacji. Bahricka pokazały. zapamiętywania i przetwarzania informacji skłoniła F. np. Dwa pierwsze sprowadzają się do czynności prostych. podobnie w pamięci. zaproponowanym swego czasu przez R. np. np. istotnie jest pewna analogia pomiędzy pamięcią a magazynem jakiegoś materiału. aż pojawi się zapotrzebowanie na niego. engramów. Może ono wskazywać na wpływ czynników zewnętrznych. I w jednym i drugim przypadku „materiał” czeka. Pamiętamy doskonale wydarzenia ekstremalne. zakodowania wielkości albo koloru litery i nie wymagają wielkiej pracy mózgu. że w pamięci są przechowywane tylko niektóre informacje. że wspomnienia te miały charakter wyobrażeń. niekiedy trwający całe życie. Badania H. Pobudzenie . Co zatem przechowuje pamięć. Lockharda do opracowania t e o r i i p o z i o m ó w p r z e t w a r z a n i a. Wiemy też. Badacz ten nie miał niestety możliwości sprawdzenia prawdziwości zeznań badanych. nastawienia („Muszę to zapamiętać”). Czas przechowywania jest inny w różnych magazynach. 1) fizyczny. Również pojawiały się obrazy wydarzeń jednostkowych. że bardzo łatwo można wytworzyć w laboratorium fikcyjne wspomnie-nia. Najkrótszy jest w pamięci sensorycznej.Ponad to badacze ci wykazali. angażującym liczne procesy poznawcze. Simona eksponowano zjawisko śladów pamięciowych. przypominały raczej marzenia senne. najdłuższy w pamięci LTM. dotyczący brzmienia np. ze osoby. tak że osoby po 25 latach od zakończenia nauki pamiętały prawie tyle. dotyczący cech wizualnych obiektu. Okazało się.

in. Umiejętność korzystania z zasobów pamięci polega m.Kandela i J. czyli „mam to na końcu języka”. pierwsza miała zapamiętać słowa z jednej listy. są trwale reprezentowane w pamięci. że ślad pamięciowy sprowadza się do zmian struktury chemicznej w synapsach. wzmaga się wydzielanie hormonów. Znaczy to. jest to sposób na redukcję wydatku za wygrane odpowiadających). Treść polecenia przypomnienia czegoś często nie pokrywa się z treścią śladu pamięciowego. alkohol. Ilustruje to eksperyment przeprowadzony przez przedstawiana spółkę autorską. Po przedstawieniu każdej kolejnej listy (w grupach od jednej do sześciu) proszono badanych o zapisanie wszystkich zapamiętanych słów eksponowanych. W innych badaniach dowiedziono. m. popełniały mniej błędów biegając w labiryncie. powszechnie występujących zjawisk pamięci. że pobudzeniu czynnościowemu neuronów towarzyszy wzmożone wydzielanie neuroprzekaźników (serotoniny) w synapsach. niż nie pobudzone. iż ma je zakodowane w pamięci. Jednym z nich jest TOT. którzy mieli zapamiętać słowa tylko z jednej listy (3/4 . Zwiększona ilość serotoniny wzmaga wrażliwość komórek nerwowych. że dziedziny. przesłanek do wyjaśnienia kilku. Psotka.Nie sprawiało to im kłopotu. próbując określić dokładnie istotę śladów pamięciowych. narzędzia sporządzono 6 list i kolejno wyświetlano je na ekranie telewizora. Wyjaśnienia tego stanu rzeczy podjęli się wspominany już wcześniej E. np. podobnie jak hobbyści. że ma to na końcu języka. Wielu birbantów po solidnej nocnej libacji nie pamięta wydarzeń tego czasu. pytanie turniejowe o potoczną nazwę uwodnionego siarczanu wapnia (gipsu) zastaje skwitowane odpowiedzią „Nie wiem” i późniejszym westchnieniem „Ach. co zwiększa ilość glukozy we krwi. będzie to znaczyło. . kilka tygodniowe następstwa w postaci „ułatwienia” komunikacyjnego między neuronami. Także pobudzenie emocjonalne wpływa na trwałość przechowania danych w pamięci. niestety. zgodnym z zasadą specyficzności kodowania. że niektóre substancje. stresu. Tulving i J. Jeżeli przełożymy te konstatacje na język psychologii. Np. ale nie jest w stanie go wydobyć i przedstawić w formie werbalnej. w których człowiek jest aktywny i pobudzany wydarzeniami w nich zachodzącymi. Ze zbioru 24 słów. druga z dwóch. że osobnik zapytany o czyjeś nazwisko nie może przypomnieć jego brzmienia i tłumaczy. Wiadomo również. np. wyborze drogi pobudzania śladu. Tak rozumiana koncepcja śladu pamięciowego nie daje. Natomiast ślady pamięciowe z poza sfer zainteresowań osobniczych względnie szybko zanikają.in. u których farmakologicznie pobudzono wzmożone wydzielanie serotoniny. że silne pobudzenie określonego systemu powiązań nerwowych i znaczne wydzielanie serotoniny wywołuje trwałe. hamują działania neuroprzekaźników. Współcześnie nawiązano do tej koncepcji. o to chodziło!” (Nawiasem mówiąc prowadzący turnieje specjalizują się w zadawaniu pytań utrudniających przypominanie. Pod wpływem emocji. To z kolei ułatwia przechowanie i wzbudzenie wspomnień. Entuzjastyczni specjaliści z określonych dziedzin. Uczestników eksperymentu także podzielono na 6 grup. stanowiących odrębne kategorie. Wiele wskazuje zatem na to. a tym samym umożliwia ich pobudzanie słabymi impulsami. Szczury. może ono również wynikać z niewłaściwego naprowadzania na ślad. Po zakończeniu pracy grupy 6-tej poproszono uczestników badań o zapisanie wszystkich zapamiętanych słów. meble. Badania E. Pamięć przechowuje przeto prócz śladów informacji również wskazówki naprowadzające na drogi dochodzenia do nich. dzięki stałości zainteresowań i zaangażowaniu emocjonalnemu niekiedy zachowują w pamięci niewiarygodną ilość szczegółów. a tym samym aktywizuje mózg. wykazały. na zręcznym. że wie on. Najlepiej wypadli ci. Zdaniem tych autorów niemożność przypomnienia jakiejś nazwy lub wydarzenia nie świadczy jeszcze o zaniku śladu pamięciowego. zwierzęta. prowadzone na żółwiach kalifornijskich.82 nerwowe miało pozostawiać w nerwie ślad bliżej nieokreślonej natury (analogia śladów na piasku). trzecia z trzech itd. Bywa. Schwartza.

różni od niego w przybliżeniu tak. najsłabiej ci. którzy zapamiętywali słowa z 6-ciu list (1/3 zapamiętań). gdy stwierdzamy podobieństwo rodzajowe. do których zalicza się słowa z list badani przypomnieli niemal wszystkie słowa z list. że przekształca się je tak. Okazało się. uwypuklone. ale nie możemy przypomnieć jak się nazywa. co do nas mówią (rozpoznanie). tzn. a kiedy indziej jako „czarny”. Na poziomie rozpoznania funkcjonuje pamięć studentów wypełniających testy wielokrotnego wyboru. wielokrotnego odtwarzania. Złudzenie występuje wtedy. gdzie go poznaliśmy. a na pytanie o istotę . Druga metoda.. że jest to znajomy. Będąc w dobrym nastroju ludzie przypominają wiele zdarzeń miłych. Nie było poprawy wyników w porównaniu z poprzednią próbą. co przypomniane. Polecał on badanemu studentowi przeczytać opowiadanie a następnie opowiedzieć ją koledze. aczkolwiek silnie powiązany z wydobywaniem informacji z pamięci. W sensie ogólnym wyróżniamy r o z – p o z n a n i e oraz p r z y w o ł a n i e (przypomnienie). po czym znowu przypominali słowa z list.Allport. co zapamiętywane i tego. że zasoby pamięci są uporządkowane. nie jest statycznym układem informacji. Takie są następstwa pamięciowego przetwarzania informacji. Obserwujemy to w przypadku przyswajania języka obcego: znacznie szybciej zaczynamy rozumieć to. trwa w niej nieustanne przetwarzanie informacji. Obraz przeszłości. Następnie uczestnicy eksperymentu przez 10 minut wykonywali testy inteligencji. ale nie jesteśmy w stanie określić jego tożsamości.czyli złudzeniu lub zaburzeniu pamięci. niektóre jej elementy zostają wyostrzone. że przekształcenia są ukierunkowane pragnieniami. być może według kryteriów podziału na kategorie. Przypomnienie. Interesujące jest to. polegała na śledzeniu zmian w treści historyjki opowiadanej przez tę samą osobę w różnych odstępach czasowych. a radośni radosnych. Pierwsze występuje wtedy. Znaczy to. gdy wiemy. raz jawi się jako „różowy”. który miał ją powtórzyć następnemu. W sprawnej pamięci rozpoznanie szybko przechodzi w przypomnienie. że niemal identyczne mechanizmy rozpowszechniania się plotek i pogłosek przedstawił G. co nas z nim łączy itp. Wręcz odwrotnie. jego poprawność charakteryzujemy stopniem zbieżności tego. Te fakty sugerują analogię pomiędzy pamięcią ludzka a komputerowym układem informacji w pliki.83 utrwaleń). Wykazał to już w latach 30tych angielski psycholog F. i te nadrzędne terminy torują szlak do konkretnych śladów pamięciowych. gdy zapoznano badanych z kategoriami. oczekiwaniami i nastawienieniem osoby przetwarzającej. Wniosek: trudności wydobycia z pamięci określonych informacji nie zawsze wynikają z zaniku śladów pamięciowych. czyli czynnie korzystać z naszej pamięci. J.Bower wzbogacił przedstawiany nurt badań o tezę. W przypadku człowieka wiemy. Bruner ujął te prawidłowości w zgrabną formułę „wychodzenia pamięci poza dostarczoną informację”. Uzupełnił je jednak stwierdzeniem. Tak się dzieje w przypadku p a r a m n e z j i. Rozpoznanie jest łatwiejsze niż przypomnienie. przy niezmiennym zasobie danych pamięci. że obiekt jest nam znany. Jednak. jednak niekiedy proces ten zatrzymuje się na rozpoznaniu. że treść historyjki ulega uproszczeniu. a ten kolejnemu i tak dalej (zabawa w głuchy telefon). jest jakby niższym jego stopniem. gdy znajdą się w stanie depresji wydobywają z pamięci różne przykre wspomnienia. niż mówić. że ludzie smutni pamiętaj a więcej wydarzeń smutnych. przypominający i mneme= pamięć). G. A jest on wielce zróżnicowany. jak mechanizm od efektu jego działania. Pamięć nie przechowuje danych jak magazyn książki. Dokonuje się też asymilacja wątków. zależnie od aktualnego nastroju.Bartlett. (od greckiego para=niemal. by pasowały do doświadczenia osoby opowiadającej.Na takie właśnie rezultaty miały wpływ dwa czynniki: upływ czasu od spostrzeżenia do odtworzenia i długość zapamiętywanego szeregu. P r o c e s p r z y p o m i n a n i a . lecz mogą być spowodowane niewłaściwym sposobem ich aktualizacji.

Większość badanych pamiętała. został przywołany z pamięci i uzupełniony tym. by powiedzieli ile zauważyli asów pikowych. Pojawia się więc problem o dużym znaczeniu praktycznym: czy możemy w pełni ufać zeznaniom świadków różnych zdarzeń? Sędziowie podejmując decyzje o wielkiej doniosłości bez wątpienia muszą stosować różne zabiegi uwiarygodniania każdego świadectwa pamięci. Loftus. A nie jest to łatwe. a z trudem przypominamy treści do nich nieprzystające. lub sugerujące: Czy słyszał(a) pan(i) silny huk w momencie . traktowaniem osób nieznanych jako znajomych. wspomnień z okresu życia płodowego. Zdaniem Tulvinga zjawisko to jest skutkiem błędnej generalizacji. jakby za mgłą. co spostrzegane. Niezwykłość deja vu pobudziła fantazję ludzką. wcześniej utrwalony. że będąc dzieckiem został porwany. jako wcześniej poznaną. Paramnezja jako zaburzenie charakteryzującym się nie rozróżnianiem faktów rzeczywistych i wyobrażonych. Następnie poprosił 190-ciu słuchaczy-psychologów o przypomnienie i zapisanie przebiegu wydarzenia dla celów ewentualnego postępowania sądowego. Pokazywał on badanym obrazek z metra. Wspomniany autor zadawał świadkom wypadku bądź pytanie neutralne: Co pan(i) słyszał(a) w momencie wypadku?. Badania eksperymentalne dowodzą. Jakiś element obrazu deja vu . w rzeczywistości było ich pięć. a następnie prosili o to. Badania te dowodzą. ale przekonanie o już istniejącej znajomości jest wyraziste. chociaż zmian rzeczywistych nie było. utożsamiano z natychmiastowym przypominaniem obiektu spostrzeganego. A poczucie już widzianego z elementu przeniosło się na całość. że nie jest ona zadawalająca nawet z punktu widzenia potrzeb życia codziennego. o czy świadczy następujące wydarzenie: Jeden z profesorów na zjeździe psychologów w Groningen. można odpowiednio ukierunkować.zespół Korsakowa) lub stanami przemęczenia. Do prawdy muszą dochodzić przez gąszcz różnorodności. Po zapoznaniu się z zapiskami stwierdził.Piaget był przekonany. że 50% badanych widziało na nim Murzyna trzymającego brzytwę. Oto np. jak dowodzą słynne eksperymenty E. trzy czarne i dwa w kolorze czerwonym. ale prawie bezbłędnie rozpoznali ich fotografie.) Po pewnym czasie prosił badanych o przypomnienie obrazka. Traktowano je jako dowód reinkarnacji. W podobnym eksperymencie G. (W czasie prowadzonych badań brzytwa była postrzegana jako symbol murzyńskiej przestępczości. że nie było wśród nich dwóch identycznych zeznań! Sędziowie także mają do czynienia z różnorodnością zeznań naocznych świadków. Oto J. Allport ukazał rolę stereotypów w procesie przypominania. trzymający brzytwę i stojący obok Murzyn. o czym dobrze wiedzą i adwokaci i prokuratorzy. Niekiedy dołączają do tego konfabulacje. Występuje czasami złudzenie źródła. zainscenizował napad na jego osobę. Bruner i L.84 rzeczy odpowiadamy:„Coś w tym rodzaju”. że pamiętamy i względnie łatwo przypominamy . lub wtedy. tymczasem wiedział o tym tylko z opowieści piastunki o jego porwaniu. że były trzy asy. Zaburzenia te mogą być spowodowane chorobą (padaczka skroniowa. wygłaszając referat na temat pamięci. słynny psycholog J. z którą nigdy przedtem się nie zetknęła. na którym widoczny był biały mężczyzna. Osoba go doświadczająca odbiera obiekt lub sytuację. dowodzi tego większa ilość błędów popełnianych w trakcie przypominania w porównaniu z przywołaniem. Postman przez kilka sekund pokazywali badanym karty do gry. Poza tym przypominanie. P r z y p o m i n a n i e (przywołanie) jest trudniejsze niż przywołanie. Okazało się. to co jest zgodne z naszymi schematami poznawczymi. że coś się zmieniło. Specyficznym zjawiskiem paramnezji jest d e j a v u (już kiedyś widziane). Jednym z istotnych problemów jest dokładność przypominania. ataku lęku. przeszłości i teraźniejszości. dysynchronizacji pracy półkul mózgowych. w jednej z prób badani nie pamiętali swoich kolegów szkolnych z przed 25 lat. Obraz „już widzianego” przedstawia się wprawdzie niezbyt wyraźnie. gdy jesteśmy pewni. zamroczenia).

Ostatnie było opisem zagubienia chłopca w wielkim pasażu handlowym. że służą one zachowaniu i przypominaniu (głównie) utrwalonych informacji. Czy w ten sposób uzyskane przypomnienie zdarzeń jest wiarygodnym świadectwem? Badania E. Duże zainteresowanie budzi obecnie problem molestowania seksualnego dzieci i młodzieży. obok niego N. Pisarz lub mówca o sprawnej pamięci natychmiast przypomina słowo niezbędne do wyrażenia myśli. Loftus wyraźnie podważają ich znaczenie. że człowieka przypominamy w kontekście społecznym. mimo to. mającego recytacją swych wierszy uświetnić spotkanie. przy nim Y a przy Y-ku Z itd. którzy odpowiadali na drugie pytanie. zgodnie z teorią Freuda. Jedną z nich jest utrwalanie w postaci zapisu graficznego lub elektromagnetycznego. W ten sposób przypomniał imiona wszystkich uczestników. C. są więc środkiem mnemotechnicznym. polemista ma „pod ręką” ciętą ripostę itp. Znana jest ona od około 2500 lat. dokonuje się z pewnym wysiłkiem umysłowym. Stosuje się wtedy mnemotechniki przypominania. sekretarkę siedzącą za biurkiem Natomiast widząc panią Krysię na ulicy. Przypominaniu sprzyja kontekst zdarzenia lub utrwalania informacji. sprawca wypadku. Wtedy to w Atenach miała miejsce biesiada arystokratycznej młodzieży. Wyraża się ona gotowością przypomnienia wydarzenia lub informacji na zawołanie. to stwierdzimy. że trzeba je opowiedzieć. nie skażone czynnikami chwili. W pewnym momencie ucztowania posłaniec wywołał poetę na zewnątrz. Po sprostowaniu tego przekazu nie chciał uwierzyć. że to nieprawda i utrzymywał. które. Ci. Znajomy widok zaraz ożywia w jego pamięci ciąg młodzieńczych przygód. Autorka ta poprosiła jednego z członków rodziny badanego nastolatka o przypomnienie mu trzech prawdziwych zdarzeń z czasów jego dzieciństwa i jednego zmyślonego. to określenie okazuje się w pełni zasadne. Osoba molestowana doświadcza w takiej sytuacji przeżyć traumatycznych. Udało się ustalić Symonidesowi. w supersamie zastanawiamy się „skąd to ja znam te osobę”. są wypierane z pamięci. Niekiedy nastręcza wiele trudności.85 wypadku? Po odpowiedzi na pytanie badani określali szybkość.. iż pamięta dokładnie jak po odnalezieniu go podeszła mama i powiedziała: „Nie rób tego nigdy więcej!” S p r a w n o ś ć pamięci to kolejne zagadnienie. B o n d i D. że pamięta jak po zagubieniu bał się. Metoda miejsc to kolejny sposób mnemotechnicznego ułatwienia przypominania. Powiadał: Najbliżej drzwi był X. zagubionym miał się zaopiekować łysawy starszy pan w okularach. do biura od razu przypominamy sobie panią Krysię. Jeżeli spojrzymy na sprawę z punktu widzenia miejsca przechowywania. W tej sytuacji terapeuci podejmują się wydobywania z pamięci dziecięcych przeżyć traumatycznych. rozpoczynając narrację od przyjazdu atrakcyjnego czterdziestolatka do uroczej miejscowości. . określali szybkość jako znacznie wyższą. Naukowcy potwierdzają tę starą prawdę.. iż już nigdy nie zobaczy swojej rodziny. C.tak atrakcyjnych. więc niełatwo je przypomnieć. na którą zaproszono także poetę Symonidesa. Często przypomnienie wymaga pewnego czasu. wymaga wsparcia dodatkowymi działaniami. Wchodząc np. Zginęli wszyscy uczestnicy spotkania. B r o c k e t t dostarczyli dowodów empirycznych na to. że proces kodowania nie przebiegał zgodnie z tym wzorcem mnemotechniki. w porównaniu z uznaną przez odpowiadających na pytanie pierwsze. ale nie było wiadomo ilu i konkretnie kto. W praktyce sądowej dąży się do eliminowania pytań sugerujących. zabiega o przypominanie czyste. Po dwu dniach jeden z badanych stwierdził. który identyfikował osoby dzięki ustaleniu ich miejsc w czasie ucztowania. Prawdę tę wykorzystują pisarze i scenarzyści filmowi. i w tym właśnie czasie zawalił się dach nad pomieszczeniem biesiadnym. Niekiedy tak utrwalone informacje nazywa się p a m i ę c i ą z e w n ę t r z n ą. fałszywego. Jeżeli zaś zapytamy o funkcję takich zapisów. z jaką jechał samochód.

w jakim zapamiętywano wydarzenie wzbogaca treść przypomnienia o prawie 50 % w stosunku do przypominania bez podobieństwa kontekstowego. Zapominanie. Wszystko to dowodzi. Hebb twierdzi. które straciły swą przydatność. Nieco szokująco przedstawiają się konstatacje H. D. Z codziennych doświadczeń wiemy. gromadzą się w niej informacje niezbędne do realizacji zadań aktualnych. I n t e r f e r e n c j a . by w końcu prawie zaniknąć. Pacjenci leczeni tą metodą z ciężkiej depresji nie pamiętają po zabiegu tego. . że nawet trzymiesięczne niemowlęta intensyfikują pewne formy zachowania. uniemożliwiającą korzystanie z jej zasobów.(Rys. taka jest jego rola w organizmie. że nie ma prostej zależności pomiędzy zapominaniem a upływem czasu. Pierwsza występuje wtedy. zatem dawniej utrwalone słówka jakby hamują wchodzenie nowych do świata pamięci. to przy ich przypominaniu będą pojawiać się słówka francuskie. bokserzy nie są w stanie przypomnieć sobie ciosu nokautującego. a także pozostają te. Inną kwestią są p r z y c z y n y zapominania. że najwięcej zapominamy w ciągu pierwszej godziny. kiedy i którędy wchodzili do gabinetu. Jak to się dzieje. Wspominany już G. Byłoby to hamowanie proaktywne. W starszych podręcznikach interferencja była nazywana hamowaniem. utrzymujące się mimo to. niż na trzeźwo. zapewniające sprawność funkcjonowania organizmów. następnie proces zapominania słabnie. Polak opanował język francuski i zaczyna uczuć się słówek języka hiszpańskiego. podobne skutki występują i po urazach „nietypowych”. Osoby po wypadku samochodowym nie pamiętają sytuacji tuż z przed wypadku. że utraciły swoje znaczenie. Przyjmując to złożenie i posługując się w swych badaniach metodą bezsensownych zgłosek opracował krzywą zapominania. Określa on stan organizmu w trakcie zapamiętywania lub przypominania czegokolwiek. niektóre indywidualne gesty i miny. że zapominanie jest funkcją czasu.86 Rovee-Collier wykazała. czyli oddziaływanie wzajemne dwu lub więcej czynników. Za jedna z nich uznaje się z a c i e r a n i e ś l a d ó w pamięci. silny ból. gdy wcześniej przyswojone dane pamięciowe utrudniają lub uniemożliwiają przyswajanie nowych. Pamięć jest procesem o znacznej rozpiętości czasowej. ale stare pozostają nienaruszone. że osoby. że przepływ prądu przez mózg (elektrowstrząs) niszczy świeże ślady pamięciowe. Kontekst wewnętrzny jest jedną z odmian tego zjawiska. nie pamiętają też samego zabiegu. Jeżeli np.Bower wykazał. Czynniki te lokują pamięć w kontekście niesprzyjającym przypominaniu. Zapominanie jest mechanizmem pozbywania się z pamięci zbędnego balastu informacyjnego. W naszej pamięci istnieją też ślady bardzo trwałe. że wpływ elektrowstrząsu jest tym mniejszy im dłuższy czas upłynął od zapamiętania do przepływu prądu. jak działa mechanizm zapominania? Ebbinghaus i niektórzy inni badacze pamięci sądzili. które zapamiętały jakieś informacje będąc w „stanie poalkoholowym” sprawniej je odtwarzały po spożyciu alkoholu. Na pierwszy rzut oka zapominanie wydaje się być wielką wadą pamięci. Podobnie jak elektrowstrząsy działają wszelkiego rodzaju urazy. Specjalizujący się w tej problematyce wyróżnili dwie formy tego zjawiska: interferencję proaktywną i retroaktywną. że choroba. długotrwały stres nie sprzyjają sprawności pamięci. Weingartnera. 19 Z krzywej tej wynika. jeżeli mają one miejsce w kontekście ich przyswajania. Do takich należą powiedzonka i piosenki z czasów dzieciństwa. że podobieństwo nastroju w czasie przypominania do tego.19) Rys. jest kolejną przyczyną zapominania. Są jednoznaczne dowody na to. Ale z ewolucyjnego punktu widzenia jest to zjawisko niezwykle pożyteczne.

Owe wyparcie nie dopuszcza do przypomnienia tych treści. z którym właściciel nie rozstawał się od lat. czy na tarczy zegara było dwanaście oznaczeń cyfrowych. Przy ćwiczeniach czynności motorycznych po kilkuminutowych (do 5 min. bowiem wyostrzanie skojarzył jedynie z rozchodzeniem plotek. Jest to zjawisko poprawy poziomu zapamiętania bez dodatkowych ćwiczeń (powtórek). U niektórych ludzi występuje z a p o m i n a n i e m o t y w o w a n e. że nowo przyswojone informacje zatarły te. dokonuje weryfikacji własności.in. potrafiła dokładnie . Zapominamy o spotkaniu. Od stopnia złożoności i trudności nowego materiału i od siły skojarzeń. że ono dotyczy przekazów pamięciowych w ogóle. Często zapominamy nazwiska osób. we wszelkim zapominaniu.) przerwach następuje poprawa wykonania. Innym błędem kodowanie jest lokowanie informacji w zbyt niskiej hierarchicznie kategorii. by po kolejnych dniach opadać zgodnie z krzywą zapominania. po odzyskaniu skradzionego przedmiotu. sekcje zwłok wykazały występowanie różnorodnych uszkodzeń ośrodków pamięci. wywołuje negatywne emocje zostaje wyparte ze świadomości. albo prawie nigdy nie zapominają tego. że wtedy taki właściciel nie pamięta tego. Zdarzają się w życiu kradzieże np. która mając 29 lat. czyli interferencja retroaktywna sprowadza się do usuwania z pamięci starszych danych przez nowe. Aby opisać to zjawisko musimy odwołać się do poglądów Z. Zapominanie motywowane występuje w przypadkach traumatycznych wydarzeń z czasów dzieciństwa. Potrafią oni zapamiętywać nadzwyczajną ilość rozmaitych danych i nigdy. nie przypomina sobie tego zjawiska. Zapominamy także z powodu popełnianych b ł ę d ó w k o d o w a n i a. zagraża utratą dobrego mniemania o sobie. Zapominanie bywa tez spowodowane uszkodzeniem lub zaburzeniem funkcjonowania mózgu. D. zegarka. Siła oddziaływania inferencyjnego zależy od podobieństwa zapamiętywanych informacji. a warunki jego występowania są dotychczas nieznane. pozostałe tworzą sferę nieświadomości. Wszystko. Z jego badań wynika. Neisser. niekiedy nie wiedząc dlaczego to robimy.. w dodatku po przebytej ciężkiej chorobie. aż do połowy XIX stulecia. których nie lubimy. ogólniej materiałów. Jednak reminiscencja nie występuje powszechnie. Im większe podobieństwo. co wzbudza lęk. Policja. Bywa. współczesny amerykański badacz m. Freuda Jego zdaniem część przeżyć psychicznych jest uświadamiana. U. liczący ponad tysiąc stron był przekazywany z ust do ust przez kilka wieków. tym mniejszy wpływ interferencji na zapominanie. Ramka 14 Pamięć niektórych ludzi ma niezwykłe właściwości. Student. W przypadkach choroby Alzheimera. zapytany na egzaminie o wyostrzanie treści pamięci. Postrzegając wielokrotnie różne przedmioty codziennego użytku często nie dostrzegamy wielu detali ich wyglądu. X nie pamięta solidnego lania. opisuję pamięć pewnej kobiety. określonej inicjałami MZ. co zapamiętali. czy tylko cztery węzłowe. mimo.87 Druga forma. że poziom zapamiętania następnego dnia po przyswojeniu materiału wzrasta. W trakcie zapominania występuje niekiedy r e m i n i s c e n c j a. Niekiedy wyraźnie odczuwamy to. jakie dostał od kochanego i kochającego ojca. które zostały wcześniej przyswojone. które wydaje się nam być niemiłym itd. trwa jako treść nieuświadamiana. tym silniejsza interferencja. zaliczany do najstarszych podań ludowych. Wypieramy je z pamięci. Błędy kodowania tego typu nie należą do rzadkości. Fiński epos narodowy Kalewala. B. bowiem pamięć tego wydarzenia zaburzyłaby jego odczucie miłości do ojca. Ballard przedstawił je w postaci wybrzuszonej krzywej zapominania Ebbinghausa. charakteryzującej się zanikaniem pamięci. pamięci. Im słabsze skojarzenia. Po zmianie numeru telefonu pamiętany stary numer utrudnia zapamiętanie nowego. np.

Nigdy nie korzystała z notatek ani zapisanego tekstu. Łuria: O pamięci. Jagodzińska.. opisał pamięć rosyjskiego dziennikarza Sz. Opisane przypadki świadczą o występowaniu hiperpamięci. L. . jak w przypadku Sz. B. W podobnych przypadkach hiperpamięć byłaby defektem mechanizmu usuwania z pamięci zbędnego balastu informacyjnego. Chlewiński. Może on utrudniać życie jednostce. Aleksandr Łuria. 1997 r I. któremu każde słowo kojarzyło się z wieloma wydarzeniami. a po 16 latach powtórzyć je bezbłędnie. Mazurek: Psychologia pamięci.88 odtworzyć to. Jest niezwykle trudne. Potrafi też powtórzyć wstecz 50 przed chwilą zapamiętanych cyfr. nadmierny. Nie wykluczone. Hakała. Gdańsk. Hunter: Pamięć. Tulving: How many memory systems are there? American Psychologist. potrafi w każdej chwili przedstawić dowolny ciąg 10 cyfr z 30 000 następujących po przecinku liczby pi.PWN. WP. Należy jednak pamiętać.. że wybitna pamięć jest naturalnym wytworem ewolucji człowieka. poziomym i po przekątnych. wykorzystywali walory pamięci. Waarszawa. fakty i złudzenia. Ojciec pamięta wszystkie dzieła Sheakespeara. 2001 r.GWP.M. że przed wynalezieniem pisma ludzie bardziej intensywnie. jednokierunkowy rozwój trwałości pamiętania. którego badał w ciągu niemal 30-tu lat i stwierdził. GM utrzymuje.A. że takich umiejętności łatwo (!) się nauczyć. niegdyś student amerykańskiego uniwersytetu. 1970 r. Jeszcze dobitniej o sile jego pamięci świadczy wykonanie w ciągu trzech minut zadania uszeregowania 50 liczb w układzie pionowym. Członkowie pewnej rodziny hinduskiej też demonstrują niezwykłe właściwości pamięci. a jej osłabienie w skali masowej jest następstwem udogodnień cywilizacyjnych. powodując nadmiar doznań. ze człowiek ten potrafił zapamiętać szereg 3 000 znaków po jednym przeczytaniu. Warszawa. co nauczyciele ze szkoły podstawowej pisali na tablicy. 1985 r. T. PWN. a syn (GM). wybitny rosyjski neuropsycholog. M. E. 1963 r. Traktujemy je dzisiaj jako swoiste „wybryki natury”. Pracując musiała wykonywać codziennie czynności określane dokładną i przydługą instrukcją . nr 40. zacytować dowolne fragmenty podręcznika. Warszawa. A. Maruszewski: Psychologia poznania. Literatura zalecana: Z. niż my obecnie. która nie miała granic.

Myślenie jest czynnością i zarazem procesem poznawczym. epileptyków. a niekiedy myślenie konkretne potrafią świetnie wykorzystywać w swej działalności zawodowej. rozwiązywanie problemów.). Alternatywa ta nie wskazuje na wzajemną zastępowalność obu pośredników. bowiem jest procesem p o z n a n i a p o ś r e d n i e g o . gdy A= B+C nastręcza trudności i z reguły bywa nieprawidłowe. zwodzi jednak pozorem prostoty. spostrzeganiem. przypuszczeniem (Przypuszczam. wykonując operacje poznawcze takie jak porównania.. Operacje konkretne są n i e o d w r a c a l n e . Zdecydowana większość ludzi dojrzewając i kształcąc się osiąga wyższy. Inny z badanych. że człowiek jest istotą myślącą. chorych po urazach albo zapaleniach mózgu i niektórych innych zaburzeniach. to należy usunąć słońce. badający problemy myślenia musieli zawęzić rozumienie tego terminu. jednego. bowiem nie wykształciły one jeszcze systemu pojęć abstrakcyjnych i umiejętności posługiwania nimi. że dzieci w tym wieku nie są zdolne do stosowania różnych dróg dojścia do celu. Jednak bywa i tak. powtarzana tysiące razy. nie pasującego do pozostałych. a np. Myślenie potocznie utożsamia się z dociekaniem (Zastanawiam się jak to. Sentencja ta. B. żarówki i słońca. klasyfikacje. liczby są zazwyczaj pomijane. że Arabowie. a później ogłupiająca praca doprowadzają do stagnacji w rozwoju myślenia. inteligencja. autorka „Patologii myślenia” opisuje bulwersujące przypadki sposobów myślenia osób.. P i a g e t. wyobraźnią. (po zapaleniu opon mózgowych) łączy w jedną grupę lisa niedźwiedzia i drzewo. i wtedy mamy do czynienia z myśleniem konkretnym (J. W. że zaniedbania w kształceniu. tzn.. można posługiwać się obrazem przedmiotu.. Szczegółowe informacje na temat właściwości myślenia dzieci w różnych stadiach ich rozwoju (Piaget wyróżnia cztery) znajdzie Czytelnik w opracowaniach z zakresu psychologii rozwojowej.). poziom sprawności myślenia. a B wyższa od C.. Myślenie konkretne w postaci patologicznej występuje u osób oligofrenicznych.. Chory D. iż A jest wyższa od C. i bez niego jest jasno. że osoba A jest wyższa od B. znaczy to. typowych dla pewnych grup ludzkich. Ich operacje myślowe sprowadzają do posługiwania się wyobrażeniami. pominąć rozumienie potoczne lub literackie. Naukowcy. głównie przedmiotów. Ten typ myślenia przejawiają dzieci w wieku od 7 do 11 lat (stadium rozwojowe operacji konkretnych). Niesłusznie. Takie osoby posługują się podobnymi do dziecięcych formami myślenia. dotkniętych wspomnianymi dolegliwościami. Różni się jednak od nich zasadniczo. Określenie inkluzji C do A. lecz na odrębność dwu form myślenia. Wieczorem i tak słońce jest niepotrzebne. to nie potrafią one wywnioskować. Nie. realizowanym poprzez pośrednictwo obrazu lub pojęcia. nie są w stanie wyniku mnożenia dwu liczb przedstawić posługując się operacją dodawania. znany szwajcarski badacz rozwoju ludzkiego myślenia określa je czasami jako przedmiotowo-obrazowe). „ bo żyją w lesie” a wyłącza konia. brak odpowiednich kontaktów społecznych. przekonaniem (Sądzę. Słowny wyraz jego myślenia wygląda następująco: „Jeżeli jest dzień. ma za zadanie wyłączenia z grupy czterech przedmiotów: lampy naftowej. świecy. a wieczorem słońce jest już niepotrzebne”..).). niż opisany. że studia psychologiczne zaowocują. Mają też trudności rozumienia relacji część-całość. rozwiązywaniem problemów (Nagłowiłem się nad .). Z e i – g a r n i k.. Powiadamy. a jeśli wieczór. to (zamyślenie). wnioskowanie i inne..89 Rozdział VII Myślenie. W dzień należy usunąć świecę. . dotknięty epilepsją. to. występującym w powiązaniu z innymi procesami tej kategorii. pamięcią. Myśląc.. rozumowaniem (Jeżeli pójdę. Oto badany K. niby łatwa do zrozumienia. Jeżeli dzieciom w tym wieku przedstawimy słownie informację. np. Dzieci prezentowanego stadium potrafią natomiast właściwie określić przedstawione relacje mając wyobrażenie trzech konkretnych osób lub układu przedmiotów.

artystycznych zdolności specjalnych. jak to określa K. 5) Operacje formalne są o d w r a c a l n e . Bez dostrzegania wspólnych cech nie jest jednak możliwe myślenie pogłębione. nie występującym w myśleniu konkretnym. Osobnik myślący konkretnie nie jest w stanie przedstawić „człowieka w ogóle”. wynik . a także W y g o t s k i j i szereg innych sądzą. a czasami ujawnia się w postaci genialnych. przyjmując tezę o ich przeciwstawności. Pomińmy kwestię „jak się różnią”. gdy uzależniamy naszą pozycję życiową od powodzenia na studiach. zdanie „Wszystkie koty są zwierzętami” przedstawić równoważnie w postaci „Niektóre zwierzęta są kotami”. Może też kontrolować poprawność danej operacji jej przeciwną. nie wynikająca jednak ze wspólnoty cech łączonych obiektów. o wszystkich zwierzętach. muszą oni posługiwać się obrazami. nie zgadza się na wydzielenie pieniędzy „Nie. Myśleniu konkretnemu przeciwstawia się m y ś l e n i e p o j ę c i o w e. że obie formy różnią się jakościowo. ich wzajemnych relacji charakteryzuje właśnie artystów. Bywa swoistą ułomnością. pochód wolności w Europie. koncentrując się na znaczącej (cych). wyraża nie tylko zdolność poznawania poprzez obrazy ale i preferencją do wyobrażeniowego operowania informacjami. G o l d s t e i n a wspomniana detalizacja jest specyficzną cechą ujmowania świata. Artysta. „bo za pieniądze można kupić zegarek”. tzn. to Y” stosuje się zarówno wtedy. tzn. Zatem jest to wrodzona właściwość umysłu. O b u c h o w s k i. następstwem choroby. np. Zawiera się w nich prawda użytkowa. przedmiot nie pasujący do całości. przedstawiając ten fakt musiał drobiazgowo pokazać szczegóły odświętnego wyglądu króla. a w terminologii Piageta o p e r a c j a m i f o r m a l n y m i (faza operacji formalnych). a poza tym tylko za pieniądze można kupić zegarek” a po chwili dodał „i zegarek i pieniądze mogę włożyć do kieszeni”. Przedstawiając jakieś wydarzenie lub ilustrując jakąś idee. jak i wtedy. Specyficzna odmiana myślenia konkretnego występuje u artystów. o górach świata. że przetwarzając treść pojęcia można poszerzać zakres informacji. niezależnym od materiału. Właściwością myślenia konkretnego jest niezdolność wykrywania abstrakcyjnych zasad klasyfikacji obiektów poznania. Przeciwstawienie to jest różnie rozumiane. natomiast psychologowie zorientowani ewolucyjnie traktują obie formy jako krańce tego samego wymiaru. jego otoczenia. zegarek dla nich i pieniądze łączą się ze sobą. świty a także różne detale. Myślenie konkretne nie jest. jest poziome. o człowieku w ogóle. Dla polityka hołd władcy Prus sprowadza się do faktu uznania zwierzchniej władzy króla polskiego nad elektorem pruskim. charakteryzujące delegację pruską. zwłaszcza plastyków. wynik mnożenia sprawdzić dzieląc iloczyn przez jedną z liczb mnożonych. Po pierwsze bez pieniędzy nie można żyć. co znaczy. jest w stanie poprawnie „odwrócić” relacje między pojęciami. tzn. pieniądze nie są zbędne. Zdaniem K. gdy określamy następstwo nie przygotowania przetworów owocowych na zimę. Przyjrzyjmy się zatem właściwościom myślenia pojęciowego. że do wniosku myślowego osobnik myślący abstrakcyjnie może dochodzić różnymi drogami. Piaget nazywa takie zestawienia zbiorami figuratywnymi. igła i nitka stanowią jedność „bo nimi się szyje”. bywa świadectwem niedojrzałości zarówno przezwyciężanej jak i utrwalonej.4) Myślenie pojęciowe. Ludzie tak myślący grupują przedmioty na zasadzie konkretnego związku. Wspomniany wyżej Goldstein. np. rozwijana w ramach specjalistycznego kształcenia. zjawiskiem jednolitym.2) traktować klasę obiektów abstrakcyjnie. 3) Myślenie pojęciowe jest jednocześnie formalnym. np. o którym myślimy. pomijając cechy nieistotne. nazywane również a b s t r a k c y j n y m . Schemat „jeżeli X. np. pozwalające wykrywać prawdy trudno dostrzegalne w poznawaniu bezpośrednim. Natomiast myśląc konkretnie dodatkowe informacje czerpie się z zewnątrz (pionowo). w ujęciu pojęciowym nie sprawia to żadnej trudności. Dzięki pojęciom możemy myśleć:1) o całej klasie obiektów. jak widać.90 mający wydzielić z grupy trzech różnego kształtu zegarków i pieniędzy. Zdolność dostrzegania wielości szczegółów.

Ja w ogóle bardzo rzadko myślę słowami. natomiast myślenie . lecz stanowczo rzeczy miały się właśnie tak i trzeba to wyraźnie odróżnić od późniejszych rozważań nad racjonalną formą rozwiązania. domysłów. Bez wątpienia jest to istotna funkcja. w pewnych przypadkach wytworem umysłu. Wertheimer: Productive thinking. Niektórzy znawcy problematyki myślenia.M. bardzo trudno wyrazić to poczucie w słowach. Ramka 15 Pozostańmy w kręgu myślenia pojęciowego. Przez wszystkie te lata istniało poczucie ukierunkowania . zawiera się ona. dowodzi.91 potęgowania przez pierwiastkowanie itp. Z drugiej strony mamy do czynienia z takimi faktami jak trudność słownego przedstawienia pojawiającej się w umyśle idei.G u i l l a u m e. u k i e r u n k o w a n e na t w o r z e n i e a d e k w a t n e j r e p r e z e n t a c j i ś w i a t a i r o z w i ą z y w a n i e p r o b l e m ó w. Pisze on: „Mieć pojęcie kapelusza. w określeniu „tworzenie adekwatnej reprezentacji świata”. Znaczącym argumentem na rzecz tezy o istnieniu myślenia bezsłownego jest wypowiedź A. Uwzględniając powyższe powiemy.. które mu przysługują. Obuchowski łączy myślenie pozajęzykowe z takimi zjawiskami jak intuicja.. zdaniem Piageta. U podstaw takiego ukierunkowania leży zawsze jakś logika. Oto cytat: „Myśli te (o teorii względności. że łatwiej badanym formułować sądy o tym. Oczywiście . Kształtowanie się pojęć rozpoczyna wprawdzie od zmysłowego określenia cech przedmiotów i zjawisk. symbolicznego. Indianie Hopi. np. zanotowana przez jego biografa. Myśl jawi się. co potrafią nazwać. którzy w swym języku nie mają czasowników czasu przeszłego. francuski zwolennik behawioryzmu. wyrażające nowatorskie idee. co nasunęło mu rozwiązanie problemu kolistego połączenia atomów wodoru i węgla w cząsteczce benzenu) i nieuświadomianą pracą mózgu. poczucia nieadekwatności szaty słownej i myśli.183-4). Harper. którą osoba wypowiada. a nawet obraz rzeczywistości.) nie pojawiły się w jakimś słownym sformułowaniu. Niekiedy myślenie określa się jako „rozmowę ze sobą” Wszystkie te wątki wskazują na ścisłe powiązanie myśli i słowa. symbolem. a także przypuszczeń. lecz ich istota wyraża się w znaczeniu. Myśl zatem poprzedzała powstanie słów. poniekąd wzrokowego”. co z kolei sugeruje ich powiązanie ze słowem. ale również umieć umieścić to słowo w słowniku. Jego zdaniem myślenie pojęciowe jest zlokalizowane na określonym poziomie. łącząc to słowo z określeniami. s. Co pewien czas pojawiają się nowe słowa obiegowe i nowe terminy naukowe. K o z i e l e c k i. co świadczyłoby o występowaniu myśli bez szaty słownej. i959 r.. wgląd. że m y ś l e n i e p o j ę c i o w e jest to o p e r o w a n i e s y m b o l a m i.” Szereg badań eksperymentalnych dostarczyło dowodów na to.. J. Zgodnie z hipotezą relatywizmu językowego B. Jednym z istotnych problemów psychologii myślenia jest związek myśli i słowa.W h o r f a język determinuje myślenie. a nawet oczekiwań. A. to nie tylko umieć posługiwać się kapeluszem i umieć nazywać określone przedmioty kapeluszami. K. inkubacja i faktami dochodzenia do rozwiązań problemów w czasie snu (słynny sen chemika F. że mowa służy do wypowiadania myśli i do myślenia. mają kłopoty z myśleniem o przeszłości P.(Cytat za: M. A więc reprezentacja pojęciowa jest zarazem reprezentacja s y m b o l i c z n ą. jak sądzę. lecz u mnie wystąpiło to w formie oglądu. Einsteina. Odwracalność operacji jest. dążenie wprost do czegoś konkretnego. Kekule o wężu łapiącym własny ogon. a potem mogę próbować wyrazić ją w słowach. eksponują wytwarzanie i wybór informacji jako podstawową funkcję myślenia. jedną z ważniejszych cech myślenia pojęciowego. umieć mówić o kapeluszach w ogóle. co sugeruje ich empiryczną genezę.C. bowiem tworzy się ją na podstawie informacji.

czyli dokładne ustalanie ich treści. niekiedy na podstawie danych introspekcyjnych. W ł ą c z a n i e i w y ł ą c z a n i e to czynności zbliżone w swej istocie do definiowania. Podzielimy je na dwie grupy: rozumowania i wnioskowania. ale nie tożsame. z reguły wspólnych dla całego zbioru. to posługiwanie się pojęciami w procesie tworzenia sądów o rzeczywistości. istnieje wzajemny związek obu czynników. Zgodnie z kryterium „naturalnego pochodzenia” będzie to las. Operacje myślenia są zróżnicowane i relatywnie liczne. Będą one przedmiotem opisu w dalszej partii prezentowanego tekstu. A b s t r a h o w a n i e jest operacją pomijania cech nieistotnych danej grupy obiektów i skupieniu na istotnych. czy cechą procesu poznawczego. Jedną z elementarnych form rozumowania jest d e f i n i o w a n i e pojęć. jak dotychczas. równolegle uaktywniając różne ośrodki mózgu. O ich właściwościach i przebiegu wnioskujemy na podstawie wytworów myśli.ogólnym drugiego stopnia. Przyjmując kryterium różnic osobniczych opowiemy się za włączeniem jej do pojęcia „osobowość”. Rozumowanie. „miasto północnego Mazowsza” już ogólnym. Analogiczne czynności pojawiają się w prozaicznej praktyce życiowej. nie są wystarczająco poznane. Problemy te. a także unikania wieloznaczności. T o m a s z e w s k i e g o czynności myślenia. co znaczy. pod innym jednak z nią niezgodny. badając jej funkcje poznawcze zaliczymy do procesów tej kategorii. czyli czynności inferencyjnych. Posługując się wybranym kryterium włączymy bądź wyłączymy ten konkretny las do określonej kategorii. „Miasto mazowieckie. Z całą pewnością nie można utożsamiać myślenia abstrakcyjnego z operowaniem słowem. że „X uprościł zagadnienie”. pojawia się pytanie: czy to jest nadal las. Dokładność definicyjna jest środkiem zapobiegania bezzasadnego przenoszenia właściwości jednego obiektu na drugi. Operacje myślenia. Operacje myślenia. pojawiająca się myśl wpływa na formę wyrazu słownego.park miejski. Są one zinternalizowane (zinterioryzowane). ale formułowanie myśli w słowa też oddziałuje na samą myśl. polegających na przekształceniach przesłanek zgodnie z poprawnymi regułami myślenia. nie ma więc jednoznacznych rozwiązań. w terminologii T. Oto w rozbudowującym się mieście otoczono miejską zabudową kawałek lasu.92 bezsłowne przebiega na różnych poziomach. czyli dokonują się w umysłach ludzi i nie są dostępne obserwacji bezpośredniej. Psychologowie spierają się o to czy inteligencja jest elementem osobowości. Dzięki czynności abstrahowania tworzą się pojęcia ogólne ( ma miejsce proces uogólniania) i hierarchiczne układy tych pojęć. Efekty tych czynności mózgu dopiero wtórnie przybierają szatę słowną. Przykładowo „Płock” jest pojęciem jednostkowym (konkretnym). „Miasto polskie”- . iż w swej czynności myślenia pominął jakiś element istotny dla rozumienia rozpoznawanego zagadnienia. R o z u m o w a n i e w szerokim rozumieniu obejmuje wszelkie czynności myślenia. to pojawi się zadanie przemyślenia kryterium. Czytelników zainteresowanych tą kwestią odsyłam do podręczników logiki. na podstawie którego obiekt ten zostanie włączony bądź wykluczony z danej klasy. w węższym nie obejmuje w n i o s k o w a n i a. ze względu na wykorzystywanie. Jeżeli mamy zdefiniowane pojęcie i pojawi się obiekt pod pewnym względem odpowiadający ustalonej definicji. Powiadamy czasami. czy też park miejski. Znane są różne metody budowania definicji.

. poza dotykiem. niemniej przydatną w pracy psychologa. Synteza jest składaniem w całość. ani New Yorku. „Studentka Akademii Muzycznej w Poznaniu zajęła pierwsze miejsce na festiwalu w USA” i kilka podobnych. krzyżowania i wykluczania. relacji: tożsamości. formułowanie sądów o wszystkich obiektach danego zbioru. Jeżeli słyszymy np. stwierdza się. S y n t e z a jest operacją przeciwstawną analizie i polega na całościowym ujmowaniu problemów lub zjawisk. Chemik. Greckie synthetikos znaczy tyle. Jeżeli np. bowiem skóra człowieka. U s t a l a n i e r e l a c j i s e m a n t y c z n y c h między pojęciami. że człowiek ma pięć zmysłów i nie będzie to klasyfikacja wyczerpująca. Na podstawie tysiącletnich doświadczeń wyodrębniono pięć możliwych. co umiejący składać. jest siedliskiem kilku innych receptorów zmysłowych. ale miasto w ogóle. gdy dokonany podział jest rozłączny i wyczerpujący. Dostrzeżone podobieństwa i różnice stanowią podstawę wnioskowania o badanych zjawiskach. Czynność klasyfikowania przebiega poprawnie wtedy. podrzędności. a także psychikę ludzi normalnych i z objawami patologicznymi. ale istotnej zależności. Psycholog-tradycjonalista powie. takie zdania: „Studenci Politechniki Warszawskiej zdobyli międzynarodową nagrodę na olimpiadzie elektroników”. Abstrahowanie umożliwia dokonywanie u o g ó l n i e ń. formułowaniem sądów ogólnych. „Miasto” ulokuje się już na szczycie układu hierarchicznego wszystkich określeń szczegółowych. miejskie lub wiejskie zamieszkiwanie rodziny i inne. K l a s y f i k a c j a (klasyfikowanie). takich jak zamożność rodzin. I Tożsamość II Nadrzędność A wobec B III Podrzędność A wobec B A A A B A. Psychologia porównawcza jest tą subdyscypliną psychologicznej. co kupujemy w sklepie jako mleko. ale nie jest to proste uogólnianie. Abstrakcyjne podejście ułatwia uchwycenie jakiejś jednej. że poziom inteligencji dzieci pierworodnych jest wyższy niż urodzonych w dalszej kolejności.. psycholog poprzez czynności analizy określa np. Abstrahowanie ma miejsce również w procesie badania zależności. Byłaby to synteza informacji ze zdań szczegółowych. A n a l i z a (analizowanie) jest kolejną operacją myślenia. dotyczących miasta. przyczyny popełnianych błędów w pisaniu komputerowym. polega na określaniu stopnia styczności dwu lub więcej pojęć. to abstrahuje od innych zależności. ktoś przywoła pojęcie „książka” i zechce zdać sobie sprawę ze znaczenia tego pojęcia. Graficznie przedstawia to niżej zamieszczony grafik. nadrzędności. Psychologowie porównują procesy psychiczne ludzi i zwierząt. polegająca na rozkładaniu całości na elementy składowe i ich szczegółowym badaniu. aczkolwiek różnie nazywanych. to możemy powiedzieć. będzie musiał wymienić wszystkie odmiany książek. stwierdza np.93 trzeciego stopnia”. że „mamy w Polsce zdolnych studentów”. B B . Jeżeli np. Mówiąc o psychologii miasta nie mamy na myśli ani Grójca. dokonując analizy. P o r ó w n y w a n i e jest operacją relatywnie prostą. jakie pierwiastki tworzą to. komparatystyka. czyli ustalanie relacji logicznych. w której jedną z głównych metod badań jest porównywanie. albo podział logiczny jest czynnością myślenia polegającą na wydzielaniu z zakresu pojęcia ogólnego pojęć podrzędnych.

Wnioskowanie. Jeżeli opis ten zawiera wiele przymiotników negatywnych. gdy niektóre A są B. Powiada on. Wykluczanie (negacja) ma miejsce wtedy. Po drugie. następcy jedynie je uzupełnili. że przez w n i o s k o w a n i e rozumiemy inferencyjną (prowadzącą do konkluzji) czynność myślenia. Nadrzędność. ten błądzi w świecie”. niektórzy ludzie są daltonistami. że daltonizm nie odnosi się do zwierząt). nabiera zaufania do siebie. Przypomnijmy. co bywa powodem błędów w zachowaniu. „Kto ma bałagan w głowie. odważnie. B B B Tożsamość. Krzyżowanie występuje wtedy. niezadowolonym z siebie itd. gdy niektóre A są B i wszystkie B są A. gdy żadne A nie jest B i żadne B nie jest A. że wszystkie A byłyby B i niektóre B byłyby A. w terminologii Piageta „identyczność” zachodzi wtedy. i wszyscy daltoniści są ludźmi (zakładamy. Psycholog może rozważać relację dusza-psychika i uznać je za tożsame lub zaprzeczyć temu. Po pierwsze. ale wszystkie stany świadomości są stanami psychiki. nie wszyscy ludzie poprawnie pojmują relacje semantyczne. wariat !) korzystać z porad psychologa. A więc występuje tu czynność dedukowania. Przykładem może być watsonowskie pojęcie „zachowanie”. np. zachowuje się energicznie. Po trzecie. niektórzy ludzie utożsamiają porady psychologa i psychiatry i w następstwie tego wstydzą się (wiadomo. niektóre (tylko niektóre) stany psychiki są uświadamiane. są zatem notorycznie niejednoznaczne. polegającą na przetwarzaniu treści przesłanek zgodnie z poprawnymi regułami myślenia. Reguły tej formy myślenia opracował Arystoteles. Stan ten utrudnia komunikację między ludźmi. niektóre nie. A wobec B ma miejsce wtedy. różni je „kierunek” rozumowania tzn. dziś dowolnie interpretowane. biernym. niektóre reklamy są odbierane przez zmysł wzroku. niektóre są następstwem stymulacji innego rodzaju. czyli myślenie dedukcyjne. Wyobrażenie siebie. Np. niektóre B są A . bywa powodem nieporozumień.M i e t z e l. człowiek staje się nieśmiałym. I odwrotnie niektóre doznania wzrokowe pojawiają się pod wpływem reklamy.a niektóre nie są. niewłaściwe rozumienie relacji uniemożliwia tworzenie poprawnej reprezentacji świata. Podrzędność jest odwrotnością nadrzędności. gdy każde A jest B i każde B jest A. jego samoocenę.94 IV Krzyżowanie V Wykluczanie A A A. a w konsekwencji na jego zachowanie. Klasyczną egzemplifikacją tej czynności jest wnioskowanie występujące sylogizmie kategorycznym. Np. Konsekwencje każdego z rozwiązań są daleko idące. że ludzi tworzą opisowy odpowiednik pojęcia swego „ja”. maksyma ta jest dobrą syntezą rozważań o relacjach semantycznych. Rozumienie relacji ma dla psychologa istotne znaczenie z kilku powodów. ustalenie własnej tożsamości wpływa na osobowość człowieka.. wiele pojęć psychologicznych wywodzi się z języka potocznego. Interesującą w tym kontekście kwestię porusza G. a niektóre nie są i odwrotnie. Np. Formalnie sylogizmy . Jeżeli zaś charakteryzuje siebie pozytywnie. W dodatku pojęcia tworzone przez naukowców powstawały w obrębie różnych szkół i niekiedy zmieniały swe znaczenie w miarę rozszerzania się ich obiegu.

wniosków twierdzących na podstawie przesłanek przeczących.Kotarbińskiego. Objaśnijmy zasady wnioskowania sylogistycznego posługując się konkretnymi przykładami. spełnia tu funkcje łącznika pomiędzy podmiotem przesłanki większej i orzeczeniem mniejszej lub podmiotem mniejszej i orzeczeniem większej. pozwalających uniknąć logicznych błędów myślenia i ułatwiających precyzyjne myślenie. zaczęli posługiwać się terminem p s y c h o l o g i k a. Logicy uzupełniają ten zestaw praw elementarnych szeregiem wskazówek szczegółowych. tryby zaś wskazują na rodzaj zdania. sześć w każdej figurze. zatem każda lipa ma korę. zatem żaden harley nie jest z Detroit. czyli powtarzający się w przesłankach sylogizmu. to otrzymamy następujący zapis: PaM SaP wniosek SaM Jest to tryb Barbara figury pierwszej. „e”. a w ślad za nim A. że psychologowie.ogólne przeczące i literka „o” symbolizuje zdanie szczegółowe przeczące (Niektórzy osobnicy nie są Polakami). Ziembińskiego). Czytelnik zapewne już się zorientował w istocie procedury sylogistycznej. Mając to na uwadze rozumujący nie może formułować wniosków ogólnych na podstawie przesłanek szczegółowych. T w e r e s k y i D. podobnie jak logicy. przynajmniej w jednej przesłance termin średni wzięty w całym zakresie (rozłożony) oraz przestrzegane reguły wnioskowania. zgodne ze schematami 24 poprawnych trybów jest niezawodne jeżeli przesłanki są prawdziwe (nie występuje błąd materialny). Ajdukiewicza. prezentują poprawne schematy wnioskowania. ani formułować konkluzji przeczącej na podstawie przesłanek twierdzących.). że istniej klasa błędów uwarunkowanych czynnikami psychologicznymi. Wnioskowanie sylogistyczne. są zainteresowani poznaniem istoty i przyczyn popełnianych błędów wnioskowania.95 są uporządkowane w cztery figury i 64 tryby. każda lipa jest drzewem. P i a g e t. terminy są realistyczne (nie puste). . K a h n e m a n . Formalnie zapiszemy to następująco: PeM SaM Wniosek PeS To z kolei jest tryb Cesare figury drugiej.. Ten układ informacyjny symboli oddaje w istocie rzeczy relacje semantyczne pomiędzy trzema pojęciami (terminami). szczegółowe twierdzące (Niektóre są. Z. (Dokładny ich opis znajdzie Czytelnik w podręcznikach logiki T. W związku z tym J. Termin średni.. Jeżeli symbolicznie podmiot przesłanki większej (pierwszej) oznaczymy jako P. orzeczenie jako M. K. Najprostszą formę sylogizmu zapisujemy następująco: każde drzewo ma korę. podmiot przesłanki mniejszej jako S orzeczenie jako P. Figury określają rozmieszczenie podmiotu i orzeczenia w obu przesłankach. każdy samochód z Detroit jest fordem. literka „i”. Prawa logiczne są zatem modyfikowane psychologicznie. Dlaczego mówimy o powyższych zagadnieniach w podręczniku psychologii? Dlatego. jednak jedynie 24 tryby. Zobaczmy jakie problemy kryją się za tym określeniem. Oto inny przykład rozumowania sylogistycznego żaden harley nie jest fordem. Literka „a” . oznacza zdanie ogólne twierdzące. W dodatku okazało się.

że on nie kłamie. Jeżeli ktoś stwierdza. Widać wyraźnie. zamiast dopuszczalnymi trzema. Wnioskujący często prezentują tendencję wyciszania treści. Jeżeli jest ona zgodna z prawdą. Być może. zatem podejrzany nie skłamał. często przenoszą atmosferę przesłanki ogólnej na wniosek. jeżeli odbiega od niej. najczęściej pod wpływem silnego zaangażowania emocjonalnego przyjmuje to. że Chińczycy są Mongołami. to popełnia błąd nie rozróżniania domu w sensie budowli i zjawiska społecznego. Istota jego polega na tym. Efekt atmosfery to nazwa błędy spowodowanego wpływem form przesłanek. lecz ogólnie wnioskowanie takie jest poważnym błędem. W kontaktach codziennych często obserwujemy różnorodne przypadki wnioskowania entymematycznego. to ludzie są skłonni sądzić. więzi rodzinnej. bo jest człowiekiem uczciwym. Jednak opinie rozpowszechnione wśród badanych przez Woodwortha i Sellsa Amerykanów. badający podejrzanego stwierdza. co ilustruje kolejny przykład: „Każdy uczeń jest dzieckiem. ludzie aktualnie nie są skłonni aprobować wniosku takiego sylogizmu: „Ludzie prowadzący rozwiązły tryb życia powinni być spychani na margines społeczny. Wszyscy Chińczycy maja skośne oczy. bądź z braku wiedzy o rzeczywistości. Jest to stwierdzenie nie prawdziwe. dotyczącej większości relacji. Niekiedy błędy wnioskowania sylogistycznego wynikaj a z niewłaściwego rozmienia inwersji (w ujęciu Piageta inkluzji). Zaangażowany uczuciowo psycholog. co ma być wnioskiem. natomiast w trzech pozostałych relacjach jest logicznie uprawniona. że wszyscy ją podzielają. Gdy przesłanki mają formę twierdząca. posługując się takim sylogizmem: Wszyscy Mongołowie mają skośne oczy. wnioskujący utrzymują „atmosferę” i formułują konkluzję twierdzącą. Petitio principi to błędne koło we wnioskowaniu. zatem każde dziecko chodzi do szkoły publicznej”.96 Od wieków znany jest „błąd czterech terminów”. Ludzie utrzymują przesłankę w umyśle bądź z przekonania. Na zebraniu np. Przedstawione wnioskowanie jest obarczone zarówno błędem materialnym (nie wszyscy Mongołowi i nie wszyscy Chińczycy mają skośne oczy). bowiem są uczniowie szkół prywatnych. pojawia się stwierdzenie fałszywe.” Formalnie zrekonstruujemy to następująco: PaM. że dom jest zbudowany z cegły oraz że gwarantem bezpieczeństwa jest dom i wnioskuje. co zbudowane z cegły. niektórzy księża prowadzą rozwiązły tryb życia. ale nie wszystkie elementy zbioru B znajdują się w granicach A. stanowiącej społeczne tabu lub niepoprawność polityczną Np. Ulegają też wpływowi kontekstu społecznego wnioskując wbrew zasadom logiki. nie zwerbalizowaną. że cały zbiór z małego koła (A) mieści się w zbiorze B. że gwarantem bezpieczeństwa jest to. jak i błędem formalnym (niewłaściwy tryb wnioskowania). Wnioskujący. więc mamy ukończone studia wyższe. skłaniało ich do wyciągania takiego wniosku. że wnioskujący nie dostrzega dwu znaczeń terminu średniego(M) i posługuje się we wnioskowaniu sylogistycznym czteroma terminami. Zatem Chińczycy są Mongołami. W każdym przypadku grozi to popełnieniem błędu w myśleniu i (lub) nieporozumieniem w komunikacji między osobniczej. zatem niektórzy księża powinni być . na ogół relacji. Jeżeli przesłanka brzmi „Każde A jest B”. za przesłankę wyjściową. a człowiek uczciwy nie kłamie. W tym konkretnym przypadku wniosek jest poprawny. np. że występuje tu generalizacja reguły. Inwersja nie zachodzi również w przypadku nadrzędności A w stosunku do B. przewodniczący stwierdza: „Wszyscy jesteśmy psychologami. ż również każde B jest A. pozostającą w umyśle wnioskującego. Tymczasem tak nie jest. wnioskowanie jest poprawne. Niski poziom sprawności semantycznej leży u podstaw błędów tego typu. zatem SaP. Przypomnijmy sobie koła Eulera i układ podrzędności A wobec B. Błąd entymematyczny wynika z posługiwania się przesłanką ukrytą.

Na tej podstawie stwierdzamy jakąś właściwość „w” zjawisk z. Ta odmiana wnioskowania jest ściśle powiązana doświadczeniem. Będą raczej go łagodzić sugerując iż „Są to nieliczne przypadki”. to powinien za to przeprosić. Pierwszy polega na uznaniu fałszu następstwa na podstawie fałszu poprzednika. Oprócz sylogizmu kategorycznego. że wszystkim „z” przysługuje cecha „w”. że przy zarobionych 200 złotych. gdy poprzednik prawdziwy. p<q –implikacja. i jeżeli q. również nie podważa układu warunkowego. opartego na rachunku nazw. że implikacja jest układem warunkowym i że prawdziwości układu nie podważa brak jego aktualizacji (pf. „Jeżeli to jest starzec. Co jest fałszem. to jeżeli p. Stwierdzenie. M. występuje s y l o g i z m h i p o t e t y c z n y. to urządzim wielki bal” będzie prawdziwa? Ukazuje to niżej przedstawiony schemat. obserwacją. Wnioskowanie indukcyjne. wynikających z niezrozumienia istoty implikacji. Trzeba pamiętać. Typowa jego forma wygląda następująco: Jeśli: jeżeli p. I to jest istota indukcji.97 spychani na margines społeczny”. a następstwo fałszywe Znaczy to. L e w i c k a stwierdza.błąd afirmacji następstwa. z 2 . Wróćmy do poprzedniego przykładu. z 1 . Badania specjalistów z zakresu psychologii myślenia dowodzą. w którym v oznacza zdanie prawdziwe. to r. Są to. że w opisanych błędach ujawnia się „ludzka skłonność do odczytywania implikacji jako równoważności”. to często czuje się zmęczony” i „To nie jest starzec” zatem „Nie często czuje się zmęczony”. operujący rachunkiem zdań. czyli prawdziwości zdania warunkowego. to r. to powinien przeprosić Poprawność wnioskowania według tej reguły zależy od właściwego rozumienia implikacji. gdyby takie pieniądze zarobił. Np. co nie jest logicznie uprawnione. Jeżeli ktoś kłamie. z 3 i wnioskujemy. Człowiekowi nie zajmującemu się analizą formalną procesu myślenia wydaje się czymś dziwnym stwierdzenie prawdziwości implikacji przy fałszywości obu przesłanek. Mógł przecież ktoś pożyczyć lub znaleźć pieniądze i bez zarobku wyprawić wielki bal. Błąd negacji poprzednika i 2. np. to q. jeżeli ktoś sprawia przykrość innemu. że nie byłoby balu. zatem jeżeli skłamał. Może ona przybrać postać indukcji pełnej bądź niepełnej. 1. Pierwsza ma miejsce wtedy. „Ksiądz też człowiek” itp. że „Często czuje się zmęczony”(następstwo) i wnioskowanie. W jakim przypadku implikacja z lwowskiej piosenki: „Jak zarobim 200 złotych. qf). byłoby (wielkim!) fałszem. Na przykład: jeżeli ktoś nie zrobił 200 zł i nie wyprawił balu nie znaczy. że „To jest starzec” jest egzemplifikacją błędu tego typu. że implikacja jest fałszywa tylko w jednym przypadku. Np. to sprawia innemu przykrość. chociażby z racji przepracowania. że ludzie często popełniają dwa typy błędów. nie wyprawienie wielkiego balu. f –fałszywe. gdy obejmuje wszystkie obiekty indukcji. mianowicie wtedy i tylko wtedy. bowiem niektórzy młodzi ludzi często czują się zmęczeni. Podobnie wyprawienie balu bez zarobienia 200 zł. pv qv p<q v pf qv p<q v pv qf p<q f pf qf p<qv Widzimy. Drugi błąd wynika z uznania prawdziwości poprzednika na podstawie stwierdzenia prawdziwości następstwa. i Dania i .

błędu wielkości próby. że bardzo długie serie zdarzają się rzadko. że tak jest. Dzieje się tak mimo to. Kahneman. im większa ilość konkretnych obiektów została rozpoznana. zatem nie ogolę się i wygram (kolejny) mecz” Niektórzy studenci przed poważnym egzaminem wykonują szereg czynności typu: ubranie szczęśliwego stroju.98 Finlandia i Islandia i Norwegia i Szwecja są państwami demokratycznymi. o których orzeka. wniosek taki jest wygodnym w operowaniu skrótem syntetycznym. by uprawomocnić wnioski badawcze dotyczące ich właściwości psychicznych. Otóż ten. że 5 z pośród 10-tki małżonek pracuje zawodowo. siadanie na podręczniku z przedmiotu egzaminacyjnego. że w kolejnym rzucie odsłoni reszkę. zatem wszystkie państwa skandynawskie są państwami demokratycznymi. że 60% małżonek pracuje zawodowo. jednak jej wartość poznawcza nie jest znaczącą. przekraczanie progu lewą nogą. więc prawdopodobieństwo wyrzucenia orła lub reszki dla każdego rzutu wynosi 1/2. Jest to wnioskowanie występujące niemal we wszystkich typach przesądów i wynika z i l u z o r y c z n e g o k o r e l o w a n i a. Rzucający monetą po długiej serii orła nabiera przekonania. co przekonująco pokazali wspomniani A. nie są w stanie poznać wszystkich Niemców (i odwrotnie). gdy mają do czynieni z licznym zbiorem bytów jednostkowych. że wszystkie wróble są szare. To uzasadnia jej przeprowadzanie. że po kilku lub kilkunastu orłach będzie reszka. Dlatego też jest ona wnioskowaniem zawodnym. bo nie ma innej metody poznanie właściwości zbiorów o dużej liczebności. Pewność. Znane są liczne przypadki wnioskowania indukcyjnego typu: „Po zdarzeniu X nastąpiło Y”. Po telewizyjnych przekazach obrazów katastrof lotniczych ludzie unikają latania samolotami. że wniosek jest tym bardziej pewny. ze błąd ten występuje najczęściej wtedy. Przedstawiono je w pracach dotyczących teorii doboru próby badawczej. że prawdopodobieństwo . Tversky i D. Ludzie wnioskują indukcyjnie najczęściej wtedy. L. kto uzna oba wyniki jako równie prawdopodobne w następnej grupie badanych popełnia błąd wielkości próby. Indukcja niepełna nie wyczerpuje przeglądu obiektów. każdy rzut jest odrębnym zdarzeniem. na podstawie znajomości kilku lub kilkudziesięciu osób tej narodowości formułują o nich sądy ogólne. Następnie przebadaliśmy 1 500 rodzin i stwierdziliśmy. więc wnioskuje on. Tymczasem wielokrotne rzuty nie są składnikami procesu ciągłego. Wyobraźmy sobie. gdy wnioskowanie łączy się z silnymi przeżyciami lęku. że jesteśmy skłonni bardziej ufać wymowie dramatycznych obrazów. W celu podniesienia poziomu niezawodności indukcji niepełnej podejmuje się szereg zabiegów korekcyjnych. teorii prawdopodobieństwa i innych. Szczegółowe informacje o wspomnianych teoriach znajdzie Czytelnik w pracach J. że przeprowadziliśmy badania 10-ciu rodzin i okazało się. zatem indukcyjnie. lub nie wykonują takich czynności jak dziękowanie za życzenie powodzenia. B r z e z i ń s k i e g o. Stwierdza się. pozwalających zwiększyć prawdopodobieństwo wniosku. Tak się rodzą i utrwalają stereotypy narodowe. ale nigdy nie będziemy mieli pewności. pozwalających zwiększać wiarygodność wnioskowania indukcyjnego. Naukowcy dysponują aktualnie pakietem subtelnych metod . a częściej korzystają z samochodu jako środka lokomocji. Powiadamy. Psychologowie amerykańscy w latach 60-tych ubiegłego wieku ankietowali dziesiątki tysięcy studentów po to. żegnanie się. Pozwoliło to uniknąć tzw. Błąd p r z e c e n i a n i a s i ł y o b r a z u polega na tym. że w kolejnym rzucie serii otrzyma się reszkę jest dowodem popełnienia błędu n i e d o c e n i a n i a r e g u ł p r a w d o p o d o b i e ń s t w a. Indukcja pełna jest wnioskowaniem niezawodnym. Polacy np. McArtur wykazała. „Więc jeżeli X. chodzenie trójkami itp. niż udokumentowanym prawidłowościom. dające wiedzę niepełną i zawodną. to Y”. Z. Z jego doświadczeń życiowych wynika. Np. Większość błędów wnioskowania indukcyjnego jest głęboko „osadzona” psychologicznie. Mimo to indukcja niepełna jest powszechnie stosowana. „Nie ogoliłem się i wygrałem mecz. Przecież gdzieś może ukrywać się jakiś wróbli albinos.

demonstrują je palacze papierosów. Wnioskujący sugerowali się wielkością pierwszych cyfr! K o n s e r w a t y z m p r z e k o n a ń to kolejna przyczyna błędów wnioskowania. poczuliby się usatysfakcjonowani dopiero podwyżką 250 złotową. pomijając fakt 25% zawartości tłuszczu. krytykowany za wzięcie nienależnej premii. w życiu rodzinnym. różnorakie. Z wielu badań wynika. działaniach. że pewność określonego stanu rzeczy przewyższa dokładność wiedzy. że np. Empirycznie wykazano.N e w e l l i H. skłania go do wnioskowania. zjawisko codzienne. Ich zdaniem na problem składają się: 1) stan wyjściowy. Utrwalone przekonania. Działania nielubianych polityków ludzie częściej oceniają według kryterium sympatii. Rozwiązywanie problemów. Jest ono szeroko rozpowszechnione. że wynik szeregu pierwszego był wyższy niż drugiego. O skuteczności działania sposobu podania dobrze wiedzą specjaliści od reklamy. Jeżeli chirurg informuje. wypalony papieros nie spowodował szkód „zachęca” do wnioskowania. Ci. Okazało się. że byliby zadowoleni z podwyżki 50 złotowej. S i m o n prezentują istotę problemu opisując jego strukturę i proces przetwarzania informacji. Stwierdzenie.99 uczestnictwa w wypadku samochodowym jest 26 razy większe niż w katastrofie lotniczej. wzbudza uznanie i ludzie wnioskują. Pierwsza informacja wyznacza tendencję wnioskowania i niekiedy rodzaj błędów. pozornie ściśle logicznych. niż rzeczowych dokonań. gdy operujemy materiałem abstrakcyjnym Osoby badane indywidualnie proszono o szybkie podanie wielkości iloczynu a) 8 x 7 x 6 x 5 x 4 x 3 x 2 x 1 lub b)1 x 2 x 3 x 4 x 5 x 6 x 7 x 8. Psychologika ujawnia się i w takich. niezdrowo odżywiają się. stan niepełnej informacji o sytuacji. którzy zawsze na pierwszym miejscu umieszczają informacje o pozytywnym składniku. Zarabiający 600 zł miesięcznie stwierdzają. że zbudują gmach opery w Sydney do końca 1963 r. Wnioskujący często porzucają logiczność na rzecz wniosków zgodnych z własnymi przekonaniami. że takie same rezultaty będą przy następnym i następnym i kolejnym. które wymagają tych właśnie zdolności. Podobnie działa na odbiorców tzw. skłoni informowanych do ostrożności. Podobnie jak konserwatyzm działa t e n d e n c y j n o ś ć p r z e k o n a ń. A. Głoszą np: ” Produkt w 75% beztłuszczowy”. Takie właśnie funkcjonowanie ułatwia im pewność własnych przekonań. Ta mnogość odmian utrudnia określenie jego istoty. o problemach wychowawczych. lekceważący zagrożenia pojawiające się w zatrutym środowisku itd. za sumę 107 milionów dolarów. jeżeli są w dodatku wsparte wymyśloną teorią. Średnio 75% badanych żywi pewność. Mamy tu trzy różne punkty zakotwiczenia dla skali ocen i wnioskowania o wystąpieniu zadowolenia. co nie oglądowe. a za nim ukrywają to. że wytworzone u ucznia przekonanie o braku określonych zdolności. Jeżeli natomiast stwierdzi. . że miał udanych aż 90% operacji. Na wynik wnioskowania indukcyjnego wpływa s p o s ó b p o d a n i a informacji o fakcie. naukowych i szeregu innych. że nie rozumie wrzawy z powodu tego „czterotysięcznego ochłapu”. Tversky wykazał. „konkurują” skutecznie z regułami wnioskowania. Odwrotną stroną przeceniania obrazu jest niedoceniania tego. A. stwierdził. co nie pożądane. iż nie potrafi wykonywać czynności. że mechanizm ten działa również wtedy. p u n k t z a k o t w i c z e n i a. Mówimy o problemach w pracy. a pewien wysoki urzędnik. Oto bulwersujący przykład funkcjonowania pewności: w roku 1957 projektanci sądzili. powodujący odczucia dyskomfortu. za 7 milionów dolarów. iż kolejne operacje zakończą się sukcesem. Problem. których miesięczny zarobek wynosi 2 000 zł. a jedynie 63% wykazała dokładną znajomość rzeczy. Zbudowano go w 1973 r. że 10% operacji zakończyło się śmiercią chorych.

twierdzenie matematyczne. trzeba jedynie dobrać właściwe czynności i właściwą sekwencję ich realizacji. L. Są to typowe sytuacje ludzi bezradnych. Odpowiada im forma myślenia. III stopnia dają znać osobie wówczas. wizja pożądanego i czynności do niej prowadzące). np. nowych metod organizacji działań zbiorowych. Przykładem takiego problemu może być likwidacja głodu na kuli ziemskiej. znana procedura dochodzenia do niego. którzy za nudną pracę otrzymali jednodolarowe wynagrodzenie byli bardziej zadowoleni. Problemy zamknięte są jednocześnie dobrze zdefiniowanymi. Otwarte niekiedy określa się jako źle zdefiniowane. Przedstawiona klasyfikacja klarownie pokazuje związek zadania problemowego ze stopniem trudności. Występuje wtedy konglomerat powikłań. Jednak bywa i tak. gdyż nie wiadomo jak ma wyglądać owe szczęście i jakimi sposobami można je osiągnąć. To tak jakbyśmy poszukiwali w pęku kluczy tego jedynego.g e n c y j n y m. V stopnia stają prze ludźmi wtedy. Rozwiązywanie problemów zamkniętych wymaga dyscypliny logicznej. w tym także psychologicznych. np. jak sądzę. że człowiek w sytuacji problemowej nie potrafi określić stanu docelowego lub nie może wypracować niezbędnych operacji unikania sytuacji niepożądanych. że celem ich działań jest osiągnięcie szczęścia ludzi. gdy trzeba przezwyciężyć zaistniałe sprzeczności. Nie idzie tu o partactwo definiujących. to przedstawia problem otwarty. lecz o niemożliwość dokładnego określenia stanu docelowego i czynności prowadzących do jego osiągnięcia. które kryje się w gąszczu różnorakich możliwości. Znany w nich jest stan docelowy. że mają one jedno i tylko jedno rozwiązanie. Istotnie. Tę sprzeczność rozwiązuje i wyjaśnia problem teoria dysonansu poznawczego. gdy ich rozwiązanie wymaga nowej wiedzy. nowych technologii. rozwiązywaniu zadania matematycznego o innym kontekście. z jednej dyscypliny wiedzy. słabych psychicznie lub (i) społecznie. W tej sytuacji bardziej klarownym wydaje się określenie problemu jako trudnego zadania do rozwiązania. Z innego punktu widzenia wyróżniamy problemy k o w e r g e n c y j n e i d y w e r g e n – c y j n e. Jeżeli pewna grupa ludzie deklaruje. Wyróżniającą cechą pierwszych jest to. u podstaw ONZ-etowskiej pięciostopniowej klasyfikacji problemów.100 niezadowolenia. Skinner. 3) ciąg operacji niezbędnych do osiągnięcia stanu docelowego. 2) stan docelowy. Takim zadaniem było wysłanie człowieka na księżyc. IV stopnia jawią się wtedy. budowa kopalń na dnach oceanów i szereg innych. motywacja jej uniknięcia. Takie pojmowanie leży . gdy rozwiązanie wymaga nowej wiedzy z różnych dziedzin oraz nowych umiejętności działania. a więc i nowych badań. Jest ono ukierunkowane na poszukiwanie tego jedynego rozwiązania. w badaniach np. Problemy otwarte z reguły występują we wszelkich utopiach. Jedną z nich zaproponował B. w większości przypadków występują właśnie te elementy problemu (niezadowalająca sytuacja. F e s t i g e r a studenci. II stopnia pojawiają się wtedy. nazywaną od pola stosowalności m y ś l e n i e m k o n w e r. którzy otrzymali 20 dolarów zapłaty. Z innego punktu widzenia wyróżniamy problemy otwarte i zamknięte. że dla nich nierozwiązywalnymi. . A oni przecież też borykają się z problemami. gdy pojawia się trudność zastosowania znanej zasady w nowych warunkach. jakie mu towarzyszą. niż ci. otwierającego zamek patentowy. natomiast otwarte bardziej „wykorzystują” wyobraźnię. gdy zadanie wymaga nowych zasobów wiedzy z wielu dyscyplin naukowych. jego wyobrażenie i pragnienie realizacji. I tak: I stopienia występują wtedy. tyle.

Strategia algorytmu jest niezawodną. Taką właśnie strategię należy zastosować. Podobne w swej istocie formy zachowania prezentują różne gatunki zwierząt. Metoda ta z powodzeniem była stosowana w różnych dziedzinach życia. samotny przewoźnik. 3) praktyczna weryfikacja przyjętego rozwiązania. Strategie rozwiązywania problemów.Cosmides).Zazwyczaj jest to czynność zbiorowa. a także ludzie. 2) odbycia dobrego stażu zawodowego. Tę.101 Problemy dywergencyjne mają wiele rozwiązań. który powtarzając ciąg czynności zawsze dochodzi do pożądanego rezultatu. wrócić i zabrać wilka (lub kapustę-możliwe są dwa warianty rozwiązania). wymagają przeto innego sposobu myślenia. przeprawić się z nim i pozostawić go na drugim brzegu. Postępowanie algorytmiczne przypomina działanie zaprogramowanego robota. Interesującą odmianą przedstawianego zjawiska są algorytmy darwinowskie (termin ten ukuła L. Takie zachowanie umożliwia jej odciągnięcie drapieżnika od gniazda i ochronę potencjalnego potomstwa. burza mózgów (brain storming). aby rozwiązać problem przeprawienia na drugi brzeg rzeki wilka. gdy zbliża się do gniazda napastnik. Gdy żołnierz nieruchomieje i powstrzymuje odgłos oddechu stosuje darwinowski algorytm unikania zagrożenia ze strony przeciwnika. również do celów wojennych. Właściwe w takich przypadkach jest myślenie d y w e r g e n c y j n e. które charakteryzuje: 1)dążenie do wytworzenia możliwie wielkiej ilości pomysłów rozwiązania problemu. upraszczającą zdanie rozwiązania problemu. Są to ewolucyjnie ukształtowane i zakodowane w psychice mechanizmy zachowania. mogący w małej łódce przewieść tylko siebie i jedno ze swych dóbr. w których każde odstępstwo od procedury wykonawstwa grozi poważnymi konsekwencjami. zgodnie z ludowym podaniem. parę metrów od swego gniazda. Ma tego dokonać. Wyobraźmy sobie. jakie przychodzą im na myśl. oczywiście. Jedną z metod myślenia dywergencyjnego jest tzw. Obecność przewoźnika. niezbędne z punktu widzenia przetrwania organizmu. Kaczka. walki i innych. zebrana grupka osób zgłasza wszelkie pomysły. wysiadująca pisklęta w gęstwinie traw. zalotów. że X postanowił zostać dobrym psychoterapeutą. a każdy jego błąd kosztowałby bądź życie kozy. . wrócić po kozę i już z nią dołączyć do wilka i kapusty. Uruchamiają one proste. Stosując pierwszą postępuje się systematycznie. rozwiązania danego problemu. krok po kroku nie omijając żadnej czynności z całego procesu dochodzenia do rozwiązania. stanowiące całość algorytmu dochodzenia do założonego celu. Odpowiednio do zadań szczegółowych opracował trzy szczegółowe algorytmy. Heurystyka jest strategią zawodną. kozę i kapustę. gwarantuje „nienaruszalność” przewożonym. bądź zjedzenie kapusty. lecz praco i czasochłonną. właściwe dla sytuacji zagrożenia. W drugiej fazie ocenia się je i wybiera najlepszy do realizacji. wracając po kapustę musi zabrać kozę i pozostawić ją na miejscu startu. 3) zdobycie uznania profesjonalisty. W przypadkach złożonych i zawiłych problemów stosuje się metodę pomocniczą w postaci dekompozycji problemu. po przewiezieniu pozostawić z wilkiem. zrywa się mocno trzepocąc skrzydłami pada. zabierając do przeprawy kapustę. W pierwszej kolejności musi on zabrać do łódki kozę. ale wygodną w stosowaniu i w praktyce często wystarczająco dokładna Zadanie ułożenia słowa z zestawu liter uyeyasthkr przy zastosowaniu algorytmu wymagałoby sprawdzenia milionów kombinacji. Jest ona niezbędną w sytuacjach. ale zazwyczaj bardzo skuteczne formy zachowania. Aby osiągnąć ten cel podzielił zadanie na trzy szczegółowe: 1) ukończenia studiów. 2) wybór najlepszego z pośród nich. Istnieją dwie podstawowe strategie rozwiązywania problemów: a l g o r y t m u i h e u r y s t y k i. zostawić ją na drugim brzegu. jakby osłabiona.

Th.. Analogia jako forma myślenia występuje np. że Szczecin ma układ urbanistyczny analogiczny do paryskiego. zagadkowych. Inną metodą heurystyczną jest „p o s t ę p o w a n i e w s t e c z”. odpowiedniego do układu klatek krzyżówki. by w języku polskim wystąpił taki układ samogłosek i spółgłosek taki. jak w podanym zestawieniu. co miało być końcem operacji. A n a l o g i a jest zarówno metodą rozwiązywania problemów jak i formą myślenia w ogóle. Wspólną cechą zastosowania analogii w obu przypadkach jest wzorowanie rozwiązania problemu na wcześniej wprowadzonym w zbliżonej dziedzinie. K o n k r e t y z a c j a to kolejna metoda heurystyczna. Podobnie postępując z innymi uporządkowaniami szybko dojdziemy do rozwiązania problemu. Ćwiczono więc precyzję ruchów palców. Zrozumienie istoty problemu pozwoliło szybko go rozwiązać. więc określamy ilość jej liter i poszukujemy słowa. to czynniki ułatwiające bądź przyspieszające rozwiązanie problemu. napotkaliśmy nieznany nam termin „heurystyka”.2 i 7 niektórzy autorzy pisali bardzo podobnie. ale ją skonstruował dopiero po konkretyzacji problemu żarzenia włókna. A. Edison. Pozornie wydaje się to działaniem zaskakującym. staje się jej początkiem. ułatwiającej rozwiązanie naszego problemu. doskonale rozumiał abstrakcyjne zasady jej funkcjonowania. Wnikliwsze badania pokazały. np. jednak ilość pomyłek nie malała. . wynalazca żarówki. Stymulatory i inhibitory w rozwiązywaniu problemów. Myślenie przy użyciu tej formy jest wielce przydatne przy wyobrażaniu zależności jeszcze nie rozpoznanych. bo w jednym z podrozdziałów znajdujemy interesujące nas objaśnienie. zaglądamy więc do rozdziału pt. Np. Swego czasu psychologowie próbowali wypracować metodę szkolenia maszynistek tak. Domyślamy się. np. stwierdzamy np. Bywa np. to różnego rodzaju bariery i utrudnienia w realizacji tego procesu. Oto np. że rozwiązując krzyżówkę nie znamy odpowiedniej nazwy zjawiska. Niekiedy rozwiązanie problemu wymaga kilku operacji i znaczną trudność sprawia znalezienie właściwej tej pierwszej. Sądzono. P o p r a w n e r o z u m i e n i e p r o b l e m u jest warunkiem koniecznym jego rozwiązania i jednocześnie znaczącym ułatwieniem. stwierdzając. przy tym autor pominął go w indeksie rzeczowym. przy porównaniach. Myślenie i już jesteśmy bliżej celu. Przyjrzyjmy się niektórym z nich. ale dostrzeżona analogia problemu mniejszości w pełni je uzasadnia. różnica wieku X i Y-ka jest analogiczna do ich wzrostu itp. studiując podręcznik psychologii. a maszynistki interpretowały to według własnego uznania. naukowiec poszukujący poprawnych metod badania społecznej pozycji kobiet zaczyna studiować metody stosowane w badaniach sytuacji społecznej Murzynów. że były to błędy odczytywania. staramy się zbliżyć do niego i spojrzeć nań z innej perspektywy. Jeżeli nie wiemy w jaki sposób osiągnąć pożądany cel. Pomocne bywa wtedy spojrzenie na problem z punktu widzenia operacji poprzedzającej rozwiązanie i dalej „cofając się” łatwo już dochodzimy do pierwszego kroku niezbędnego rozwiązania.102 wszystkich jakie one tworzą. Stosując heurystkę pominiemy szereg z nich. jest nieprawdopodobne. To.. by zmniejszyć ilość popełnianych błędów w przepisywanych tekstach. że błędy wynikają z niedokładnego uderzania w klawisze. więc taką kombinację wykluczamy już na wstępie. gdyż pozwala właściwie ukierunkowywać poszukiwania rozwiązań. że termin ten może mieć związek z myśleniem. S t y m u l a t o r y. Jedną z nich jest metoda zwana „b l i ż e j c e l u”. stosowana głównie dla ułatwienia rozwiązywania problemów abstrakcyjnych. że ten układ liter tworzy słowo „heutrystyka”. natomiast inhibitory. Stosujący strategię heurystyki wypracowali kilka metod jej stosowania.

Możemy je podzielić na dwie grupy. że towarzyszy mu dobre samopoczucie. tzn. Ważne jest przy tym to. jak i łatwego dostrzegania relacji między zjawiskami. stanowiące utrudnienia w rozwiązywaniu problemów. przyjętych metodach gromadzenia danych i ich interpretacji. L e o n a r d. że chroni przed popełnieniem błędów formalnych. subiektywne. ułatwia rozwiązywanie problemów zarówno dzięki zwiększonym możliwościom naśladowania natury. Powiada się. traktowanej jako wyzwanie właściwego poziomu. silnego osobistego zaangażowania na rzecz określonego rozwiązania i wtedy zatracają zdolność logicznego myślenia. chociażby dzięki temu. Poważne utrudnienie w rozwiązywaniu problemów tworzą zpetryfikowane (skamieniałe) reguły i normy społeczne. tylko teoretyczna. opiewany przez poetów jako natchnienie. G l o t o n. C s i k s z e n t m i h a l y i. . niż stymulatorem rozwiązań. Niewątpliwie znajomość reguł logicznych i heurystyki ułatwia rozwiązywanie problemów. zdolność podpatrywania naturalnych zjawisk i procesów. że napotykając nowy problem w pierwszej kolejności sięgamy po utrwalony schemat i próbujemy go zastosować w nowym układzie. P o p r a w n o ś ć m y ś l e n i a . Przeciwstawna jej wiedza „zimna”. zasób wiadomości z dziedziny rozwiązywanego problemu podnosi poziom sprawności rozwiązywania. twórca synektyki. tzn. utrudniające rozwiązywanie problemów. że natura zazdrośnie strzeże swych tajemnic. utrzymują. czyli teorii twórczej pracy zespołowej. lecz jedynie odkrył podpatrując sprawnie rozwiązujących problemy. Np. Inhibitory psychiczne to skłonności do określonego sposobu postępowania.103 B o g a t a w i e d z a. B. Niektóre zjawiska rzeczywiste są trudne do zbadania z tego względu. które zostało utrwalone w pamięci. Ułatwia ona wybór poprawnej strategii postępowania i skutecznie przyczynia się do elimino-wania błędów z naszego myślenia. drugą psychiczne. czyli kierowanie się regułami logiki. Niektórzy specjaliści z tej dziedziny. że współczesny system szkolny jest nastawiony na hamowanie spontanicznej twórczości uczniów zmuszając ich do przyswajania narzucanych formułek. zaangażowanego w swe działania. Jest nim przeważnie takie. I n h i b i t o r y to różnego rodzaju przeszkody i bariery. S p o s t r z e g a w c z o ś ć. J. natomiast statystyczny obraz poprawy stanu pacjentów nie wyjaśnia dlaczego ona nastąpiła. uniesienie twórcze lub „flow”. Znaczy to. jest raczej zbędnym obciążeniem umysłu. by była to wiedza „gorąca”. Optymalny s t a n o r g a n i z m u . A takiej możliwości nie ma. wynikające z ludzkiej struktury psychicznej lub ukształtowane pod wpływem jednostkowego doświadczenia życiowego. Bardzo pomocną w rozwiązywaniu problemów jest natomiast wiedza metaponawcza. W rezultacie tego najczęściej tracimy cenny czas. W. Popatrzy na niektóre z nich. wyższą skuteczność terapii X nad terapią Y można by określić na podstawie dokładnego rozpoznania ich skutków działania u tego samego pacjenta w tym samym czasie. Sięganie po n a j b a r d z i e j d o s t ę p n e r o z w i ą z a n i e. że metody współczesnej nauki nie dają szans ich rozpoznania. nie eliminuje działania czynników przypadkowych itp. Przedstawiony stymulator ma i tę zaletę. Niestety. motywowany walorami czynności. zatem jej tajemniczość i „zazdrość” są inhibitorami rzeczywistymi. Wybujała erudycja nie przyczynia się do podniesienia poziomu sprawności rozwiązywania problemów. poczynając od ekonomicznych na technicznym kończąc. twierdzi nawet. pierwsza stanowią inhibitory obiektywne. Inhibitorami obiektywnymi są także wszelkie niedostatki środków. ludzie często pozostają pod wpływem emocji. czyli stan organizmu wolnego do napięć i lęków. jest jednym z stymulatorów rozwiązywania problemów. G o r d o n. a analizę nowego problemu i poszukiwanie nowych rozwiązań spychamy na plan dalszy. a nawet nieco euforyczne uniesienie. spontanicznych zachowań nowatorskich. R. wiedza o naszym sposobie myślenia. tak zachwalane przez M. ideologiczne i religijne. np. wykorzystywana w praktyce. że teorii tej nie stworzył.

inni. staliby się przywódcami świata”. Z tego też m. Jedną z nich jest o r y g i – n a l n o ś ć.”. technologie ich wdrażania. L ę k p r z e d o c e n ą hamuje poszukiwania rozwiązań problemów. nie kontekstową definicje tego terminu. że nie warto pisać o tej formie myślenia. aby usiąść przy.. rezultat myślenia twórczego jest czymś nowym. że widzą realne możliwości rozwiązania dokuczliwych problemów zawodowych lub organizacyjnych.gwieździe filmowej. powtarzana masowo. wysoka wartość wytworu. która była gościem wieczoru. zgodnie z którą istota myślenia sprowadza się do kojarzenia elementów w całość. I jest to często spotykany sposób postępowania. „Co na to powie szef? Czy nie wywali mnie za to z pracy?”. Natomiast dokończenie: „. że po kilku próbach wiadomo. boją się wszelkich ocen. in. Zgadzając się z tezą. cechą myślenia twórczego jest użyteczność społeczna. Niektórzy autorzy nie włączają do swych rozważań o myśleniu wątku tego podtytułu. urządzeń lub przedmiotów do wykonania jednej określonej czynności. dowiadując się. jest rozwiązaniem problemy w niej występującego. Z tego punktu widzenia wykrywanie . wskazują kierunek. Myśleniu twórczemu przypisuje się szereg wyróżniających cech. aż do wyczerpania akumulatora mimo. nowe wizje sztuki i inne. iż takie działanie ni prowadzi do celu. Niektórzy ludzie żywią lęk zgeneralizowany. powodu wynalazcy i odkrywcy we współczesnych społeczeństwach są wysoko cenieni. Jeżeli słyszymy niedokończone zdania: ”Przysunął krzesło. którzy już poprzednio byli niewidomymi. nie podzielam poglądu. Niektórzy np.” Byłaby to wypowiedź oryginalna. inni boją się ocen ze strony przełożonych lub osób opiniotwórczych. odmienne jakościowo od wytworów reproduktywnych. Po trzecie.. tym większa oryginalność. W jednym z badań zapytano uczestników:” Co by się stało. Kryterium oryginalności jest zatem częstość skojarzeń. W drugim znaczeniu mówimy o sztywności funkcjonalnej mając na myśli wielokrotne powtarzanie czynności nie prowadzących do rozwiązaniu problemu. w sztuce nowe formy prezentacji rzeczywistości.. Z tego powodu tysiące urzędników „nie wychyla się”.104 S z t y w n o ś ć f u n k c j o n a l n a to inhibitor wynikający z naszych przyzwyczajeń i nawyków używania narzędzi. Myślenie twórcze. w jakim winni podążać ludzie doskonalący swoje umiejętności myślenia. Cecha ta zyskuje na jasności w kontekście teorii asocjacyjnej. dostarczenie dowodu na rzecz określonego poglądu. że dotychczas nie wykryto specyficznych cech procesu myślenia twórczego. nowatorskim.oto popularne pytania oddające istotę tego inhibitora. to najczęściej dopowiemy „stole”. że byłoby wtedy wiele potknięć. wyznaczają je ramy społeczno-kulturowe. Chłodziarki używamy do chłodzenia produktów w niej przechowywanych i dziwimy się Eskimosom. Jakie cechy myślenia twórczego świadczą o jego odmienności jakościowej wobec procesów powtarzalnych? Po pierwsze. nie cierpią ekspozycji społecznej. Nie jest ono i nie może być „fantazjowaniem myślowym”. mimo. odkrywczy eksperyment itp. W technice będą to wynalazki. Warto. im rzadsza. I będzie to wypowiedź nieoryginalna. Trudno o klarowną. W nauce może to być sformułowanie odkrywczej hipotezy. na zasadzie relatywności. gdyby nagle wszyscy ludzie na świecie stracili wzrok?” Jedni odpowiadali. bowiem rezultaty myślenia twórczego. Różne są tego powody i nie tutaj jest miejsce dla ich prezentacji. że im służy ona do ochrony produktów przed zmrożeniem. że nie znano by barw. a za najbardziej oryginalną uznano odpowiedź: ”Ci. Po drugie myślenie twórcze zawsze odnosi się do kultury danego kręgu kulturowego.. Oryginalność wypowiedzi określili badani poprzez porównanie z innymi sformułowaniami. kierowcy nie mogąc uruchomić silnika wielokrotnie włączają starter.

Badani rysują talerz. Goethe np. poczynając od J. co H. ale i w czasie snu. a późniejsze dzieła były jedynie rozwinięciem tych pomysłów. Cecha płynności jest szczególne pożądana w procesie myślenia dywergencyjnego. że chce szykując wyprawę dokonać rzeczy niemożliwej. C a r p e n t e r. O l ś ń i e n i e (ang. można przedstawić jako realizację zasady oryginalności. stuknął jajkiem w stół i je postawił. J. drugi akcentował w nim doniosłą rolę intuicji. Procesy nieświadome przyczyniają się do uporządkowania zależności i przygotowują rozwiązanie problemu. podobnie jak w figurach odwracalnych. Wymienione cechy należą do zestawu klasycznych charakterystyk myślenia twórczego. na co świadomie jest skierowana uwaga. Piaget nie . że wgląd jest właściwym rozwiązaniem problemu. Polega on na nagłym i niespodziewanym dostrzeżeniu rozwiązania („Aha!” reakcja). niedostrzeganej dotąd struktury. że obserwował u siebie „nagłe przebłyski”. P ł y n n o ś ć jest kolejną cechą myślenia twórczego. D u n k e r i L. Einstein).105 cechy latentnej (ukrytej). lecz skomplikowanym procesem. P r z y g o t o w a n i e rozpoczyna się od dostrzeżenia problemu Nie każdy człowiek ma rozwiniętą zdolność dostrzegania problemów. Jej miarą jest ilość wytwarzanych w danej jednostce czasu pomysłów rozwiązania jakiegoś problemu lub zadania. Ważne jest przy tym spostrzeganie nie tylko tego. słynny Sherlock Holmes. olśnienia i weryfikacji. Twórcy maja w znacznym stopniu wykształcone to. Czasami wymienia się dodatkowo cechy wyróżniane zgodnie z założeniami teorii (A. ale niekiedy bardzo istotnych dla rozwiązania problemu. Potocznie określamy te właściwość zwrotem „otwarty umysł”. Jeżeli dajemy komuś zadanie zbudowania czterech trójkątów z sześciu zapałek. zazwyczaj niedocenianych. wolnego od rygoryzmu reguł rozumowania. Im więcej jednostka zgłosi pomysłów. natomiast u ludzi twórczych osiąga ona bardzo wysoki poziom. słońce itp. Rozwiązanie problemu wymaga bowiem odrzucenia przeświadczenia. że trójkąty muszą leżeć w jednej płaszczyźnie. to oczekujemy od niego giętkości myślenia. zwłaszcza w fazie zgłaszania pomysłów. D e w e y a przedstawili liczne koncepcje ich wyróżniania i opisów. Jest to zdolność zmieniania zasad podejścia do problemu. sądził. pisał. I n k u b a c j a to faza dojrzewania pomysłu rozwiązania. M. tak typowe dla intuicyjnego stylu poznawczego. Teorię inkubacji sformułował W. S e y l e nazywa „widzeniem obwodowym” Polega ono ma dostrzeganiu cech i zdarzeń marginalnych. Kolumb wykazał giętkość myślenia. Pierwszy przypisywał myśleniu twórczemu cechę przerzutności z poziomu logiki na poziom fantazji i odwrotnie. największą jednak popularność zyskała propozycja Grahama W a l l a s a. Ujawnia się ona przy rozwiązywaniu łamigłówek. G i ę t k o ś ć albo e l a s t y c z n o ś ć myślenia jest przeciwnością sztywności funkcjonalnej. W ich następstwie może pojawiać się intuicyjne wyczucie rozwiązania problemu. Specjaliści tej problematyki. Znany test płynności myślenia jest realizacją zadania narysowania jak największej ilości przedmiotów o podstawie koła w ciągu minuty. W e r t h e i m e r. istotą rozwiązania. spostrzeżeniu. twórca tego terminu. Wyróżnia on cztery fazy („cztery stadia myśli twórczej”):przygotowania. jakby postawienia jajka na stole. tym większa płynność charakteryzuje jej myślenie. Znane są liczne przypadki „olśnień” naukowców (np. Taką zdolność prezentował m. którą to czynność K. Myślenie twórcze nie jest aktem. gdy jego oponenci twierdzili. inkubacji.in. Wyróżniamy w nim kilka faz. S z e k e l y traktują jako istotę myślenia twórczego. odrzucania oczywistości.H. insight) albo w g l ą d. K. Poincare) i artystów. trwa ona czasie gromadzenia wiedzy o problemie i poprzedza jego rozwiązanie. narzucającego się stereotypowego rozwiązania. krótkotrwałym zrywem. B. koło samochodowe. jego zdaniem mózg człowieka pracuje nad rozwiązaniem problemu nie tylko w stanie czuwania. K e r s t e n) lub doświadczeniem osobistym (A.

N ę c k a w swej teorii interakcji twórczej. natomiast faktem była klęska oddziałów desantowych. Myślenie symboliczne. Występuje ona bądź w postaci weryfikacji teoretycznej. J. Grupa doradców J. bez tradycyjnie ukształtowanych norm. Zgodnie z nią w procesie twórczym trwa ciągła interakcja założonego celu rozwiązania i „struktur próbnych” (hipotez rozwiązania) przy pomocy których myślący zmierza do osiągnięcia celu. a wojna trwała sześć lat. przypuszczalnie rozumienia zależności. niekiedy po dostrzeżeniu problemu od razu pojawia się jego rozwiązanie. . kiedy indziej przypadek spełnia funkcję inkubacji itp. dokonano inwazji. Castro. czyli sprawdzenia zgodności rozwiązania z stanem wiedzy. L. pracując w grupie. ludzie tak myślący nie wyciągają wniosków logicznie uzasadnionych. Również zasada sekwencji faz myślenia nie musi charakteryzować myślenia twórczego. Wniosek zyskał aprobatę władz. nawzajem wspierając zapatrywanie dominując. względnie izolowane. że nie potrwa ona dłużej niż 2-3 miesiące. lecz formułują je zgodnie ze swymi oczekiwaniami. Emocje powodują. że insight (wgląd) jest tylko zewnętrznym wskaźnikiem procesu psychicznego. działające pod wpływem stresu. W e r y f i k a c j a jest fazą zamykającą proces myślenia twórczego. W praktyce występują różne warianty myślenia twórczego. bądź praktycznej. Można upatrywać w pojawieniu się wglądu wpływu nieświadomości. Interesująco to ujął E. że alianci szybko rozgromią agresora. mimo. napięcia sytuacyjnego.błędami myślenia grupowego. Ich miejsce zajmują emocje i myślenie nabiera znamion „życzeniowości”. Sternberg sądzi. jego działania i myślenie najczęściej przebiega w sytuacjach społecznych. że nawet mały desant armii amerykańskiej na Kubie wywoła tam powstanie i doprowadzi do obalenia rządu F. W trakcie weryfikacji często wprowadza się istotne poprawki i uzupełnienia. ale współcześni psychologowie poznawczy proponują wyjaśnienia bardziej realistyczne. Kennedy’ego doszła swego czasu do wniosku. Myślenie pod wpływem takich czynników nazwał on m y ś l e n i e m g r u p o w y m. współdziałania z innymi. powstania nie było. a błędy tego procesu . że myślenie życzeniowe występuje u ludzi. że ludzie. porównywanie i kombinowanie. czyli sprawdzenia przewidywania w konkretnych zastosowaniach. którego składnikami są: kodowanie. stąd też nie należy tej fazy traktować jedynie jako szablonowego porównania efektu myślenia i rzeczywistego stanu rzeczy. że efekty myślenia kształtują się również pod wpływem czynników społecznych. a zwłaszcza grup społecznych. których schematy poznawcze w wielu fragmentach są nieukształtowane i niewyraźne. ze jest intelektualnym procesem poznawczym. Doszedł on do wniosku. cały proces możemy przedstawić sobie jako stopniowe zbliżanie się do rozwiązania. przebiega czasami pod wpływem emocji i czynników społecznych. charakteryzujących sytuację problemową. Po wybuchu II Wojny Światowej ludzie w Polsce byli przekonani. R. Wyróżnienie czterech faz również jest uproszczeniem. Proces myślenia twórczego jest zjawiskiem skomplikowanym i wszelkie sztywne opisy z natury rzeczy musza być uproszczeniem. m yślenie ż y c z e n i o w e. Ta sytuacja stała się źródłem inspiracji dla amerykańskiego psychologa I. że pojawia się tzw. Człowiek jest istotą społeczną. Tymczasem nic na to nie wskazywało. Nie zdziwi przeto Czytelnika fakt. J a n i s a do podjęcia badań przyczyn tak rażącego błędu w ocenie sytuacji. zachodzi w nim proces selekcji. Szczególnie silny wpływ wywierają grupy zwarte. że wgląd niczym nie wyróżnia się w stosunku do innych elementów procesu poznania.R e y k o w s k i sądzi. ujednolicają swe poglądy. ale bardzo przydatnym w dydaktyce.106 podzielał poglądu postaciowców i sądził. Istota olśnienia sprowadza się do odrzucenia zbędnych elementów.

pozycją społeczną myślących. którzy istotę inteligencji upatrują w zdolności uczenia się.107 M y ś l e n i e p e r s p e k t y w i c z n e z kolei jest uwarunkowane. Drugą stanowią ci. Z innej perspektywy (ideowej. że 2/3 uczonychrespondentów upatruje istoty inteligencji w funkcjonowaniu czynnika g. symbolicznie oznaczoną jako czynnik „g” (ang. według K. K. Jeden z pierwszych naukowców. który to czynnik miał jego zdaniem występować we wszystkich zdolnościach specjalnych(czynnik „s” ang. którzy eksponują zasadne przystosowanie do sytuacji. Pierwszą prezentują ci. R. P.S t e r n b e r g. Wagner i inni) porządkując chaos definicyjny wyróżniają trzy tendencje definiowania inteligencji. S p e a r m a n wyróżnił inteligencję ogólną. niż osoby z dolnych jej szczebli. M a n n h e i m a. Przytoczone informacje pokazują złożoność uwarunkowań i form konkretyzacji ludzkiego myślenia. a trzecią ci. Indywidualne doświadczenie społeczne. poprawionego w 1955 i unowocześnianego w1981 r. by osiągnąć swój cel”. S n y d e r m a n i S. czyli prób sprawności intelektualnej. że „Punkt widzenia zależy od punktu siedzenia”. B e r r y l i – n e popularyzują pogląd. D. Inteligencja. W e c h s l e r. badających zjawisko inteligencji. Składa się on z jedenastu odrębnych testów. społecznej. R o t h m a n po uzyskaniu odpowiedzi 661 uczonych na pytanie z ankiety co uważają za „ważne składniki inteligencji” stwierdzili. poznawczej) postrzegają i rozwiązują problemy ludzie ze szczytów hierarchii społecznej. P i a g e t. Konkluzja tych badań zawiera się w tezie. racjonalnego myślenia i efektywnego radzenia sobie w otaczającym środowisku” Ph. znany amerykański badacz inteligencji oraz jego współpracownicy (D. a 96% uczenia się. W.3% respondentów uznało zdolność abstrakcyjnego myślenia.J. 97. Niektórzy np. Przechodząc badania testem osobnik winien . Inteligencja nie jest bytem takim jak np. Inteligencja niemal powszechnie jest rozumiana jako zdolność. in. J. B r e e r. powstałe poza sferą nauki i z tej racji nie wymagające definiowania. opracowanego w 1939 r. które najpełniej wyrażają funkcjonowanie inteligencji. oznaczonego symbolami WAIS-R (Wechsler Adult Inteligence Scale-Revised) . K. J. Potocznie mówimy. general). że zdolność tę różni autorzy pojmują odmiennie. angielski psycholog Ch. Wysoki poziom czynnika g miał warunkować ponad przeciętne rezultaty w czynnikach s. N. ośrodek rozumienia w mózgu. Dodajmy do tego informację. R. Problem z jej definiowaniem polega na tym.7% rozwiązywania problemów. ze niektórzy autorzy traktują pojęcie inteligencji jako naturalne. Sensownym staje się zatem pytanie o typ czynności. wyprowadzanych przez wojskowych i studentów. Zatem ten sam problem zyskuje inne rozwiązanie u ludzi różnych pozycji społecznych. Od czasów Spearmana pojęcie inteligencji ogólnej stało się powszechnie używanym. Znana jest rozbieżność wniosków. Detterman. natomiast objawia się ona w działaniu. rozwiązywanie problemów dają najlepsze podstawy oceny inteligencji jednostki. namysł w działaniu. E. że rozumowanie. unikania powtórnego popełnienia błędu. autor zestawu testów do badania inteligencji. L o c k e i inni. nabyte w trakcie wykonywania zadań także wpływa na rezultaty myślenia. dotycząca społecznej użyteczności wojska. Myśl tę w formie ogólnych teorii prezentują m. Z i m b a r d o podaje definicję bardziej zwartą. M. inteligencja to „Ogólna zdolność korzystania z doświadczeń i wykraczania poza dostarczone informacje o środowisku”. jakości wykonywanych czynności.S i l l a m y inteligencję pojmuje jako „Zdolność rozumienia relacji między elementami sytuacji i dostosowania się do nich tak. Salter. specific ). Podobne przekonanie legło u podstaw konstrukcji najbardziej znanego testu inteligencji. definiuje ją następująco: ”Inteligencja to ogólna zdolność jednostki do celowego działania. że 99. którzy akcentują refleksyjność.

Jego zdaniem inteligencja przejawia się w trzech dziedzinach: myśleniu twórczym. 4) muzycznych. że w każdym z tych typów kultury niezbędne są inne zdolności przystosowawcze. bada się niemal wyłącznie to. Inni utożsamiają z wiedzą praktyczną. Do tej sprawy wrócimy po prezentacji testów inteligencji. transformacja układów przestrzennych). Wprowadzenie pojęcia „inteligencja praktyczna” było w pełni zasadne. czyli rozumienia samego siebie. ich upodobań i skłonności. Ta specyficzna zdolność przekuwania idei w czyn byłaby inteligencją praktyczną. dostrzeganiem podobieństw i operowaniem symbolami. Wiadomo. Takie rozumienie inteligencji pociągnęło za sobą dwa poważne następstwa. sprawnością arytmetyczną. nie wynosi się jej ze szkoły. Demonstrują ją ludzie w tradycyjnym rozumieniu mało inteligentni. zdolnością zapamiętywania. a przede wszystkim jak najlepiej. W każdej z wymienionych czynności ujawnia się. Na wyspie Bali. Po pierwsze uwypukliło związek inteligencji z kulturą. a także zjednywania ich dla realizacji swoich celów. wspólnoty terytorialnej itp. Tam jest to miarą inteligencji. inteligencji. wysoko ceni się zdolności muzyczne i ruchowo-taneczne. mimo różnorodności prób. że w teście Wechslera. inna inteligencja społeczna. W różnych typach kultury preferuje się odmienne wzorce przystosowania społecznego. bo przecież w różnych kulturach odmienne zdolności ceni i kształtuje. czyli rozumieniem ludzi. operowaniu pojęciami i działaniu praktycznym (inteligencja kontekstualna). a nawet w rodzinie. spostrzegawczością. nie występuje ona w postaci formalnej i jest bardzo przydatna w praktyce. a osiągający sukcesy jako handlowcy. W kulturze europejskiej wysoko ceni się walory i sprawność intelektu. Wspomniany wcześniej R. 5) cielesno-kinestetycznych. 2) logiczno-matematycznych. W kulturach kolektywistycznych ceni się działanie na rzecz grupy. jest number one towarzystwa. Niektórzy z nich utożsamiają inteligencję praktyczną z inteligencją społeczną. czyli czynnik g.108 wykazać się zasobem wiadomości. aczkolwiek w różnym stopniu. Drugim następstwem był postulat wypracowania nowych testów inteligencji. natomiast trzecia stanowi nową jakość. „wiedzę ukrytą”. Rywalizacja stanowi podstawę kształtowania relacji między osobniczych w szkole. ów mistrz dowcipu i refleksji. wywołało dyskusję i spory wśród zwolenników tej koncepcji. Przeciwko takiemu rozumieniu inteligencji zaprotestowali psychologowie amerykańscy młodszej generacji. ale nie potrafią ich wcielać w życie.Sternberg zaproponował triarchiczną teorię inteligencji. umiejętnie operujących nastrojem w czasie biesiad i uroczystości. pracy. wiedzą jak. Jeszcze inni z gotowością do działania. Nie trudno zauważyć. G a r d n e r. 6) interpersonalnych (społecznych). W kulturach indywidualistycznych preferuje się wzorce sukcesu jednostkowego. Można ją określić jako „chłopski rozum”. występujących w postaci zdolności: 1) językowych. zdolnością logicznego porządkowania zdarzeń. jednak precyzyjne określenie jego znaczenia okazało się bardzo trudne. Innym reprezentantem nowatorskiego spojrzenia na problem inteligencji jest H. 3) przestrzennych (orientacja w przestrzeni. co kształtuje nauczanie szkolne. rozumieniem słów i relacji przestrzennych. rodziny. nie radzący sobie z nauką szkolną. . Jego zdaniem istnieje siedem. zakładu pracy. że niektórzy ludzie potrafią trafnie rozumować i formułować problemy. 7) intrapersonalnych. umiejętnościami wykonawczymi. Nie trzeba dodawać. osoby wybitne albo wyróżniane są eksponowane. Pierwsze dwie formy są zbliżone do tradycyjnych ujęć. drobni przedsiębiorcy czy spekulanci giełdowi. a szerzej nowej metodologii pomiaru inteligencji. gdzie komunikacja społeczna odbywa się poprzez muzykę i taniec. Gruzini zaś obdarzają najwyższym szacunkiem mistrzów słowa. niezależnych od siebie. wykonać daną czynność. np. zdolnością wpływania na ich zachowanie. jakiś element inteligencji. Tamada. nie mierzy jej żaden ze stosowanych testów. autor koncepcji wielorakich inteligencji.

Badania inteligencji bliźniaków monozygotycznych pokazują. np. praca. Współcześnie nikt z poważnych naukowców nie opowiada się za takimi rozwiązaniami. sposób czynnik genetyczny wyzwala procesy społeczne.Ten ostateczny rezultat nazywa się f e n o t y p e m. lecz obu przypisuje się cechę aktywności. Po elektryfikacji i upowszechnieniu telewizji poziom inteligencji dzieci z górzystych terenów stanu Tennessee wzrósł w ciągu 10 lat o 10 punktów. samokształcenie). ale także wśród innych przedstawicieli nauk i praktyki społecznej. po zaadaptowaniu przez różne rodziny. gdy są wychowywane osobno. W tym kontekście pojawia się pytanie: w jakim stopniu za poziom inteligencji odpowiadają geny. Wysoki poziom B też jednoznacznie nie określa roli genotypu i fenotypu. Liczne badania. Kanadyjski neuropsycholog Donald O. ideę. Nawet wtedy. B. ale również walory otoczenia poczynając od prenatalnego na elementach cywilizacyjnych życia codziennego kończąc. S t e r n a w latach 20-tych ub. że czynnik genetyczny odpowiada w 30 do 75% za poziom zmienności inteligencji jednostki. B o u c h a r d. autor najnowszych badań podobieństw inteligencji bliźniąt (52 pary przebadane!) podaje interesujący przykład angielskich bliźniąt: ”Jedna z sióstr miała wyraźny akcent londyńskiej ulicy. Niedożywienie. szybko uczący się wyzwala liczne działania środowiska. że inteligencja bliźniaków jest z reguły nieco niższa niż nie-bliźniaków. nie broni też teorii dwu czynników (nie zależnych od siebie) sformułowanej przez W. głownie amerykańskie. Nie traktuje się zatem wyposażenia biologicznego jako jedynie potencji. natomiast meritum kwestii zamyka się w pytaniu o wpływie dziedziczności i środowiska na poziom rozwoju inteligencji osobniczej. wpływających na poziom inteligencji. że człowiek rodzi się z umysłem typu tabula rasa.72. dramatycznie obniża poziom inteligencji dzieci.teorie preformacji i empiryzmu genetycznego. W ten m. bowiem nie ma sposobu określenia ich parametrów u noworodka. Dzisiaj powszechnie uznaje się wzajemne oddziaływanie środowiska i natury. profesor University of Minnesota. nie są one mierzalne. co przekonywująco przedstawił J. a środowiska jako jedynego czynnika aktywnego. wspierające jego proces uczenia się. a w jakim środowisko. wieku. Inteligencja B przedstawia ostateczny wynik rozwoju tej zdolności. mogły bowiem zaistnieć społeczne utrudnienia w jej rozwoju. in. druga wyrażała się jak dama” Pierwsza wychowała się w domu robotników i rzuciła szkołę w wieku 16 lat. Środowiska bezrobotnych i biedoty są „wylęgarnią” ludzi o zaniżonym poziomie inteligencji. H e b b wprowadził rozróżnienie inteligencji A i B. ich współ warunkowanie rozwoju inteligencji. TH. np. Tak przedstawia się sprawa z punktu widzenia formalnego. S z c z e p a ń s k i w swych rozważaniach o konsumpcji. W XVIII i XIX wieku sądzono. Poszukując poprawnej na nie odpowiedzi trzeba odrzucić skrajne poglądy natywistów. Środowisko aktualnie pojmuje się szeroko. ż wszyscy ludzie rodzą się równymi sobie. Relacje między A i B są dość skomplikowane. biernego podłoża. Symbol A oznacza możliwości wrodzone i potencjalne zarazem intelektu. korelacja cech inteligencji wynosi 0. Pytanie to zyskało szeroką popularność i wywołało liczne i ostre spory nie tylko wśród psychologów. Składa się na nią genotyp i różnorodne oddziaływania środowiskowe (wychowanie. Osobnik np. A przy tym . Niski poziom inteligencji B nie musi oznaczać niskiego poziomu inteligencji A. druga kształciła się w elitarnej szkole prywatnej. a w dalszych fazach życia nie sposób wyizolować tego czynnika spośród innych. np. że podobieństwa ich poziomu inteligencji są bardzo wysokie. O ważności tych czynników świadczą dane empiryczne. uwzględnia się nie tylko kulturę. Ten typ inteligencji bywa nazywany g e n o t y p e m i świadczy o biologicznej sprawności mózgu. pokazują.109 Inteligencja A. pokazują one.

a wyniki w tradycyjnych testach inteligencji są gorsze o 15%.15 i.) Prawidłowość ogólna jest taka: im bliższe pokrewieństwo. Był to postulat niebezpieczny. nowych metod rozwiązywania problemów.40. ż ludzie starsi. jesteś na równi pochyłej”. Innymi słowy potomstwo ludzi o wysokim poziomie inteligencji nie zawsze dziedziczy po rodzicach tę cechę. a później stopniowo zaczyna obniżać się. twórcy prawa stanowionego nie ponoszą winy za los ubogich i słabo radzących. dla kuzynów 0. np. myślenia abstrakcyjnego. kryminalistów. Potocznie sądzi się. jej poziom ujawnia się w operacjach przestrzennych. Tymczasem badania inteligencji wykazują wyraźnie obniżanie się sprawności przetwarzania informacji i formułowania sądów wraz z . którzy ustanawiają reguły życia społecznego. Świadczy ona o sprawności mózgu i jego gotowości operowania dowolnym materiałem fenotypowym.latka waży przeciętnie o 6% mniej niż 20-latka. kształtowania nowych wizji świata. Osiąga on swoje apogeum w okresie młodości. jak widać. Prawdę tę potwierdzają liczne badania i obserwacje. zapoczątkował go F. tzn w latach 23-25. Poziom inteligencji płynnej zmienia się wraz z wiekiem człowieka. że poziom inteligencji jest uwarunkowany przede wszystkim czynnikami społecznymi. C a t t e l l. S e l i g m a n: O inteligencji prawie wszystko. (Podaję za: D. to los” powiadają zwolennicy koncepcji dziedziczności. łamigłówkach. bo ludzie „szlachetni” czasami też płodzą „kryminalistów”.Jansen. Inteligencja płynna wyraża zdolność uczenia się. A. Dlaczego spór o wpływ czynników rodzonych i dziedziczności jest tak intensywny i długotrwały? Trwa on już niemal półtora wieku. „Biologia. to za niski poziom inteligencji i nieporadność życiową określonych grup ludzkich odpowiedzialność ponoszą ci. to organizatorzy życia społecznego. jest znacznie niższa. różnego rodzaju testach technicznych.G a l t o n ogłaszając postulat eugeniki. Chcąc uniknąć tej odpowiedzialności niektórzy rządzący chętnie przyjmują pogląd o wrodzonym charakterze inteligencji i innych zdolności i genetycznym uwarunkowaniu nierówności społecznych. Poziom inteligencji przeciętnego 60latka plasuje go w 15-tym centylu wśród dwudziestolatków. dostępność kształcenia i inne. jest wynikiem procesów biologicznych. Nie zależy ona od zasobu słownictwa i wiadomości szkolnych. takimi jak warunki bytowe. czyli uszlachetniania ludzkości poprzez rozmnażanie ludzi dziedziczących cechy pozytywne i eliminację tych.dwu lat. bowiem ich sytuacja życiowa została określona przez geny.110 wszystkim różnica ich ilorazów inteligencji wynosiła tylko jeden punkt”. kształtują ład społeczny. Korelacja dla rodzeństwa wynosi 0. a w konsekwencji nieporadność życiowa. po 60-tce mają osłabioną pamięć. Mózg 60. Jeżeli niski poziom inteligencji. niż u bliźniaków monozygotycznych. ładnie ujął ten problem jednym zdaniem-aforyzmem: ”Jeśli masz trzydzieści lat. Powyższe rozróżnienie wprowadził R. a więc elity społeczne. Jeżeli natomiast przyjmie się pogląd. wyróżniając w czynniku g przedstawiane odmiany. człowiek dorosły na realizację tego zadania potrzebuje 7 lat. zapowiadający potworność eutanazji i nierealistyczny. Z tego powodu wiek człowieka wielu teoretyków i praktyków uznaje za najbardziej wiarygodną wskazówkę poziomu jego zdolności poznawczych. którzy dziedziczą cechy negatywne. tym wyższa zbieżność poziomu inteligencji spokrewnionych. Dzieci europejskie w wieku 3-4 lat opanowują język japoński w ciągu +. Inteligencja płynna i skrystalizowana. ale nie zdolność myślenia. znawca prezentowanej problematyki. Współcześnie za sporem o wpływie dziedziczności kryje się rozumienie przyczyn nierówności społecznej.Wszystko to dowodzi obniżania się poziomu inteligencji płynnej wraz z upływem lat życia.

Przykładem testów pierwszej grupy mogą być test Klocków K o h s a i Progresywnycb Matryc R a v e n a. Pierwsze próby pomiaru inteligencji oraz wprowadzenie do psychologii pojęć „test” i „testy inteligencji” były dziełem F. utrzymują wysoki poziom inteligencji płynnej. Dynamika inteligencji jest jednym z ewolucyjnych mechanizmów preferowania i utrwalania korzystnych dla gatunku zmian wyposażenia jednostkowego. Oświadczył on. współczesnego psychologa angielskiego. czyli zdolnością rozumienia emocji własnych i innych ludzi oraz kierowania nimi. W życiu zbiorowym ludzi znaczenie obu odmian jest w przybliżeniu równoważne. testy inteligencji dzielą się na dwie grupy: a)badające inteligencję płynna i b)badające inteligencję skrystalizowaną. A to właśnie ułatwia wysoki poziom inteligencji płynnej.B o r i n g a. Zdaniem P. K l i n e’a. Warszawa. Osoby aktywne umysłowo. Prócz testów jednostkowych psychologowie stosują zestawy (baterie) kilku testów. G a l t o n a . inteligencja skrystalizowana. pozwalających posługiwać się licznymi wzorcami rozwiązywania problemów. Czytelnika zainteresowanego tym problemem odsyłam do pracy: J. przyswojonymi w przeszłości. Wynika to między innymi z nagromadzonej wiedzy i bogactwa doświadczeń. Boring podkreślał fakt wielowątkowości inteligencji. W strukturze inteligencji skrystalizowanej zawiera się silny ładunek tego. Z tego powodu niektórzy psychologowie dopatrzyli się związku pomiędzy typem zadań testowych a ujawnianymi zdolnościami (inteligencja C). rozumienia słów i tp. a jej różne właściwości ujawniają różne typy prób. Pomiary inteligencji. Hornowska (red): Skala Inteligencji Wechslera WAIS-R. Do pomiaru inteligencji używa się testów inteligencji. w porównaniu z biernymi umysłowo. profesora Harvard University. opartych na wyćwiczonych schematach rozwiązywania problemów. PWN. składający się z 11 podtestów. To z kolei daje podstawy do tworzenia odpowiednich definicji tego zjawiska. E. S i m o n e m zadania opracowania metody identyfikacji dzieci . Pamiętać jednak należy i o różnicach indywidualnych. ale nie daje szans wygranej w rywalizacji biologicznej z osobnikami lepiej przystosowanymi do otoczenia. dobrze służy doborowi właściwych metod realizacji procesów społecznych. Testy inteligencji są jedną z odmian testów psychologicznych. co mierzy test inteligencji” I nie jest to żart ani drwina. Inteligencja skrystalizowana to zdolność wykonywania zadań dobrze rozpoznanych. który na zlecenie ówczesnego ministra oświaty w rządzie francuskim podjął się wspólnie z pedagogiem Th.111 przybywaniem lat życia. Takim zestawem jest test W e c h s l e r a. czyli zestawu zadań sprawdzających różnego rodzaju zdolności. co D. Inteligencja płynna jest czynnikiem dynamizującym życie społeczeństw. jej ubytki w ciągu upływu lat nie są tak znaczące jak inteligencji płynnej. ściśle powiązana z rozwagą. czyli testów. do grupy drugiej zalicza się wszelkie testy wiadomości. Zapewnia ona wystarczającą sprawność funkcjonowania na wysokim poziomie. Jest ona względnie trwała. umożliwiające określenie ogólnego poziomy inteligencji. G o l e m a n nazywa inteligencją emocjonalną. są testami psychometrycznymi. Świadczy o tym również fakt wyraźnego obniżania poziomu inteligencji w okresie poprzedzającym śmierć naturalną. B i n e t o w i. I jest to jeden z filarów powodzenia w działalności ludzkiej. Jednak upowszechnienie testowania zawdzięczamy A. że „Inteligencja jest tym. albo testów jednostkowych. czyli umożliwiającymi mierzenie poziomu inteligencji i porównanie wyników pomiaru z innymi wynikami pomiaru podobnego. Brzeziński. Określenie „inteligencja C” kojarzy się z wypowiedzią E. dłużej. 1993. ćwiczący mózg w rozwiązywaniu problemów.

geniusze. zaliczano do grupy poniżej normy. Test Bineta w pierwszej wersji składał się z 30 różnych zadań. 14% dysponuje inteligencją poniżej przeciętnej (II 70-85). a 0. T e r m a n wprowadził mnożnik 100. a rezultat tych operacji nazwał ilorazem inteligencji (symbolicznie II. które nie radziło z zadaniami swego wieku. Wykres 2 .5% mamy ludzi opóźnionych w rozwoju. niezdolnych samodzielnie utrzymać się przy życiu. bo około 68%. Marylin vos Savant. Wyniki pomiaru poziomu inteligencji testem Wechslera w populacji układają się zgodnie a krzywą dzwonową. o II od 85 do 115. najwięcej . osiągnęła ona 230 punktów. (II 130-145). Aby uniknąć operowania ułamkami Amerykanin L. podzielonych na grupy o różnym stopniu trudności. Test poprawiony zawierał większą ilość zadań.112 opóźnionych w rozwoju intelektualnym. należało podzielić przez wiek życia. S t e r n zaproponował formę ilościowego zapisu poziomu inteligencji. wyznaczały normę. według księgi Guinnessa. Na podstawie badań empirycznych ustalano poziom trudności zadania. Niemiecki psycholog W.Około 2. o różnych stopniach trudności. Mianowicie wskaźnik wieku umysłowego. większość z nich dotyczyła zdolności rozumowania. jeżeli natomiast rozwiązywało zadania rocznika starszego określano jako ponad przeciętne.5% szczyci się inteligencją bardzo wysoką. osiągają poziom powyżej 145 punktów i w przybliżeniu tyluż jest głęboko upośledzonych. określony stopniem trudności rozwiązanych zadań. Dziecko. ang. Przedstawia to wykres nr 2. M. jest ludzi o inteligencji przeciętnej. około 14% prezentuje poziom inteligencji powyżej przeciętnej (II od 115 do 130) i około2.1 ludzkości. które rozwiązywało 80% dzieci danego rocznika. Opracowano też normy poziomu umysłowego dla dzieci w wieku od 3 do 13 lat. liczony w miesiącach. Te. IQ) i takim właśnie wskaźnikiem posługują się dzisiaj psychologowie na całym świecie. Rekord poziomu IQ dzierży. kierowanych do nauczania w szkołach o specjalnych programach.

Okazuję się. Podobne w przybliżeniu właściwości charakteryzują Ormian. czyli zmianę średniego poziomu inteligencji na przestrzeni lat. czy też jest następstwem niedokładności pomiarów inteligencji. Obecnie (przełom wieku XX i XXI) przeciętny wynik badań II wynosi 100 pkt. Ludność żydowska w USA stanowi 2% ogółu mieszkańców. Wskaźnik II jest uwikłany w wiele znaczących społecznie kontekstów. ale w grupie najbardziej uzdolnionych osiągnęła 10%. Podniesienie poziomu życia i upowszechnienie kultury przemawia za realnością wzrostu przeciętnego II. Niektóre badania pokazują. adwokata” oczywista dla dziecka europejskiego. We współczesnych wersjach testów zmierza się do maksymalnego eliminowania podtekstów kulturowych. Różnica in plus 10 pkt.113 Do wykonywania skomplikowanych czynności zawodowych wymaga się w społeczeństwie odpowiedniego przygotowania i poziomu inteligencji. odpowiedź na pytanie „ Człowiek o silnych ramionach nadaje się najbardziej na: krawca. pozytywnie koreluje z poziomem inteligencji. w tym wynagrodzeń za pracę. Wykryto w wielu krajach tzw. Druga hipoteza łączy wysoki poziom inteligencji z faktem wiekowych prześladowań Żydów.. w których panuje przekonanie. może sprawiać trudność wyboru dziecku afrykańskiemu z krajów. I M. z którego wywodzą się twórcy testu. stymulacja intelektualna sprzyja rozwojowi inteligencji. że przeciętny poziom II ludzi niektórych narodowości jest wyższy. tragarza. zwłaszcza Chińczycy i Japończycy osiągają lepsze wyniki w testach inteligencji.. niż innych Dzieci żydowskie w USA prezentują wyższy poziom II niż pozostałych grup narodowościowych. słabsi ginęli. efekt F l y n n a. że wielkość fizyczna osoby świadczy o wysokim statusie społecznym. czyli uwzględniających zmienność zjawiska w czasie. Po pierwsze niektóre zadania testowe zawierają ukryte treści kulturowe kręgu. że ludzie rasy żółtej. lekarza. co dodatkowo komplikuje interpretację problemu różnic inteligencji. ale fakt większej ilości urodzeń w warstwach ludzi ubogich. Pomiar II jest przynajmniej dwojako uwikłany w kontekst kulturowy. pozostawali i przekazywali te cechy potomstwu. niż Amerykanie i Anglicy. silniejsi. Wczesne nauczanie.5% osób o II powyżej 115 pkt. Wśród laureatów Nobla z dziedzin nauk ścisłych 30% stanowią uczeni pochodzenia żydowskiego.. Pojawia się zatem problem: czy wspomniany efekt oddaje rzeczywisty stan rzeczy. dobrzy lekarze i prawnicy osiągają z reguły poziom II w granicach 125 pkt. Np. Rozkład gratyfikacji społecznych. układanie. Od dawna toczy się spór o jego wymowę w kontekście właściwości ras ludzkich. .a w roku 1930 wynosił 76 pkt. Przy czym struktura inteligencji ludzi różnych ras nie jest jednakowa. Drugi aspekt dotyczy kultur narodowych. Czy decydują o tym geny. wysoki poziom wymagań. Interesujące rezultaty otrzymano w wyniku prowadzonych w kilkunastu krajach porównawczych badań podłużnych. a także pogorszenie rezultatów w testach szkolnych. aby zostać kierowcą ciężarówki trzeba osiągać poziom inteligencji 85 pkt. czy czynniki środowiska? Okazuje się także. Do ukończenia studiów niezbędne jest minimum 115 pkt. H. bardziej inteligentni.. wysokości II z reguły owocuje wzrostem wysokości zarobków o 15-20%. Prześladowania powodowały swoistą selekcję. że II Murzynów jest średnio niższy o 15 pkt. Tradycyjne metody pomiaru II są dziś krytykowane z różnych punktów widzenia. Jakie są przyczyny takiego zróżnicowania?. podczas gdy w populacji białych liczebność ta wynosi 16%.i wyższy. Ludzie o poziomie II 60-65 mogą wykonywać proste czynności typu zamiatanie. do napisania doktoratu-120-125 pt. Jak widać i w tej wersji występuje konfrontacja orientacji środowiskowej i natywistycznej. W populacji Murzynów jest około 2. nakazuje zachowanie ostrożności w interpretowaniu wymowy tego wskaźnika. Jakie przyczyny powodują taki stan rzeczy? Jedna z hipotez wyjaśniających odwołuje się do wpływu rodzinnych metod kształcenia i wychowania.

Nieco inne aspekty badań testowych II zakwestionował R. WSiP. Człowiek inteligentny. Z.1993 r. jeżeli ma możliwość. Jego zdaniem człowiek. R. D. że ludzie o wyższym II więcej czasu przeznaczają na rozpoznanie problemu. Warszawa. a zmodyfikowaną przez E.E r t l a (Kanada). Warszawa. Inteligencja kształtuje się w relacji właśnie do tego otoczenia. może demonstrować wysoką inteligencję w innej. E. są zasadne. określić jej czysty poziom. GWP. Metody te służą pomiarowi szybkości przetwarzania informacji w mózgu i to jest.Sternberg: Psychologia poznawcza. zdaniem tych badaczy. wybiera sobie takie środowisko. że błędem jest określanie II inteligencji niezależnie od konkretnej sytuacji. PWN. Warszawa. c) określić ich podobieństwa. zachowujący się nieinteligentnie w jednej sytuacji. PWN. że nie przybiorą one postaci wygodnej w stosowaniu użytkowym. Berline: Struktura i kierunek myślenia. Prostota aplikacyjna tradycyjnego testu Wechslera jest konkurencyjna w stosunku do proponowanych rozwiązań nowatorskich. 1969 r. że bardziej znaczące różnice inteligencji ludzkiej występują w procesie rozwiązywania zadań testowych. PZWS. P. to musimy wykonać następujące kroki myślowe: a) ustalić treść pojęć. istotą inteligencji. Materska. Zeigarnik: Patologia myślenia. T. B. 1969 r. I M. PWN. 1969 r. H. d) określić różnice.114 E y s e n c k o w i e zachęcają do określania poziomu inteligencji na podstawie obiektywnych badań. S t e r n b e r g. w tym czasu reakcji alternatywnych i potencjałów mózgowych. Warszawa. Seligman: O inteligencji prawie wszystko. zarówno w pierwszej jak i drugiej wersji. niż mniej inteligentne wykonują pozostałe czynności. Modernizacyjne propozycje mierzenia II. Takie metody badania inteligencji pozwalają. Nie znaczy to.Lewicka: Aktor czy obserwator:psycholologiczne mechanizmy odchyleń od racjinalnosci W myśleniu potocznym. Sternberg zakwestionował także sensowność określanie II na podstawie uzyskanych wyników testu. Okazuje się. . 1992 r. przy zastosowaniu różnorodnych technik pomiaru. w którym się urodziło. Warszawa. H e n d r i c k s o n ó w z Instytutu Psychiatrii w Londynie. W. wprowadzoną przez J. Tyszka: Psychologia i poznanie. M. Warszawa. 1995 r. Jest on przekonany. Zgodnie z tą sugestią zaproponował on metodę analizy procesu rozwiązywania zdań testowych. w pełni wykorzystując swą inteligencję. PTP. i A. f) poprawnie go wypowiedzieć. 2003 r. Gdańsk. Są też one bardziej diagnostyczne niż czasami przypadkowe rezultaty. M. ale szybciej. PWN. Warszawa. b) ustalić relację między nimi. Literatura zalecana D. ale trudne do stosowania w praktyce. Rozdział VIII Uczenie się.J. uniwersalnie. w którym w którym będzie mógł działać efektywnie. Pietrasiński: Myslenie twórcze. Twierdzi on. mamy porównać dwa pojęcia. Eysenck: Podpatrywanie umysłu. 2001 r. e) sformułować właściwy sąd. Wynika to z faktu dziedziczenia cech i wczesnego dziecięcego przystosowania do otoczenia. zdaniem Eysencków. Jeżeli np. wolny od zafałszowań kulturowych.

że eliminuje rozumienie uczenia się jako woluntarystycznego aktu. Ph. Nie należy jednak niedoceniać sprawności instynktu. Zapewnia ona właściwe przystosowanie do środowiska i jest wyższym stopniem regulacji adaptacyjnej w stosunku do mechanizmów instynktu. D. zmęczenia. Uczenie się postrzegano również jako pochodny proces działania. obserwowane po czynnościach uczenia się. Co więcej. gdy zwrot nie zostanie zapamiętany. Uczenie się definiowano odwołując się zarówno do właściwości procesu jaki skutków jego realizacji. występują one bez nagradzania czynności uczenia się. Zgodnie z nią nie zalicza się do uczenia się czynności wykonanych jednorazowo. Trzeba też pamiętać. bowiem niekiedy występuje u c z e n i e u t a j o n e. Wskazywano na kojarzenie. to miało miejsce zmiana zachowania. a nieco później pierwszych kroków samodzielnego zdobywania pożywienia. nie przekładają się natychmiast na czynności wykonawcze. zachodzące w ich otoczeniu. Uczenie się jest najstarszym procesem psychicznym. Zdolność uczenia się jest u człowieka i wielu gatunków zwierząt uwarunkowana genetycznie. w którym ludzie nabyli zdolności obserwacji. w niektórych przypadkach jest on zaskakująco dokładny. że wiele gatunków zwierząt jest wyposażona zarówno w mechanizmy instynktu. modyfikację. Przytoczona definicja nie spełnia wymogów jednoznaczności. G. . wypowiadania pierwszych słów. W ł o d a r s k i proponuje uściślenie definicji przez wyłączenie z uczenia się wszelkich zmian zachowania. nie są jedynym wskaźnikiem efektów uczenia się. Przyglądając się potomkom śledzili uczenie się chodzenia. jak i zdolność uczenia się. Rodzice. Podane sformułowanie wskazuje na skutki uczenia się. z którym człowiek miał do czynienia w praktyce. Instynkt bowiem to wyposażenie organizmu w sztywny program reagowania w typowych sytuacjach całego życia. właściwego dla niższych form rozwoju ewolucyjnego. zatem bliższe prawdy jest określenie eksponujące czynność. nieprzydatny w nowych. Ta wersja definicji ma też tę zaletę. zarówno określenie „względnie trwała” jak i „doświadczenie” mogą być interpretowane na wiele sposobów. ale uboczny produkt tej podstawowej aktywności. że u c z e n i e s i ę j e s t p r o c e s e m w z g l ę d n i e t r w a ł y c h z m i a n z a c h o w a n i a p r z e z n a b y w a n i e d o ś w i a d c z e n i a.115 Od czasu. Z. Tymczasem uczenie się jest procesem. nowych umiejętności. następującej bezpośrednio po czynnościach uczenia się. nie ujawniające się w postaci zmiany zachowania. nawyków i przyzwyczajeń. ale nie będzie ona trwałą. jeżeli ktoś odpowiedział na pozdrowienie Litwina „Łaba diena”. zmieniających się warunkach. Z i m b a r d o). Liczne próby autorskich definicji okazały się nieprzydatnymi i aktualnie najczęściej określa się u c z e n i e jako w z g l ę d n i e t r w a ł ą z m i a n ę z a c h o w a – n i a. M a r – q u i s. ważny. starości itp. nie powiązanego z procesami otoczenia. Zmiany zachowania. Innymi słowy definicja pozwala wykluczyć z grupy wskaźników uczenia się takie zmiany zachowania. W przypadku człowieka byłoby to zaspokojenie czystej ciekawości. są elementem potencjalnym sprawności. przeciążenia. H i l g a r d. opiekując się potomstwem. R. Skutki takiego uczenia się pozostają w sferze mentalnej. odurzających. siłą faktu współuczestniczyli w tym procesie. świadczący o „mądrości natury”. występującą pod w p ł y w e m d o ś w i a d c z e n i a (E. dojrzewania. trening. np. owocujące niekiedy zupełnie niespodziewanie w różnych nieprzewidzianych okolicznościach. Niemniej jednak pozwala ona zawęzić zakres pojęcia „uczenie się” do następstw doświadczenia. Dzięki niej organizmy uzyskują możliwość elastycznego reagowania na różnorodne procesy. mówiące. utrwalanie. nabywanie wiedzy. stykają się z procesem uczenia się. które wynikają z działania środków farmakologicznych. „Uczący drugich sam się uczy”powiada przysłowie. a także przyswajanie wiadomości. wynikających wyłącznie z działanie receptorów i efektorów.

a pojawiające się wyobrażenie przywodzi wspomnienie dźwięku nazwy. Znaczenie koncepcji Tolmana. przebiegały drogę do pokarmu szybciej (niekiedy bezbłędnie). W. u wyjścia z którego ustawiono skrzynkę z pokarmem. T o l m a n. a także uczenia utajonego. prowadzącej do celu dążeń organizmu. wysoki poziom inteligencji jednostki sprzyjają tworzeniu i osiąganiu takiego stanu rzeczy. o czym pisał James: dźwięk nazwy aktualizuje wyobrażenie przedmiotu. następnie wygłodzone w ciągu 48 godzin i wpuszczone do labiryntu. Skutki działania mają swój początek w myśli. adekwatną do rzeczywistości mapę poznawczą. funkcjonują sprawnie. dotykowego) przedmiotu i dźwięku jego nazwy prowadzi dokładnie do tego. Zauważył on. np. Ciekawym przykładem uczenia się asocjacyjnego jest przyswajania alfabetu Morse’a Zapamiętanie znaczeń układu kropek i kresek dokonuje się w tym procesie zarówno na zasadzie styczności w czasie jak i przestrzeni. że szczury. Formy uczenia się. mówimy o zaspokajaniu potrzeby eksploracji otoczenia. Identyczne przekonanie żywił Ebbinghaus. którzy przyswoili lub wytworzyli poprawny układ znaków.116 ogólnie. ułatwiająca sprawne wykonanie czynności. nie uwzględniających zależności pomiędzy sprawnością myślenia a efektywnością działania albo dostrzegający wroga w każdym obcym najczęściej są narażeni na niepowodzenia życiowe. wówczas przy ponownym wystąpieniu jednego z nich. co nazywamy powodzeniem życiowym. Repetitio est mater studiorum (powtarzanie jest matką uczenia) powiadali starożytni. ujawnia się w praktyce życia codziennego. a nieco dłuższa przerwa następująca po nich już przerywa kojarzenie i otwiera możliwość tworzenia nowej struktury. Wielokrotnie powtarzana styczność obrazu (wzrokowego. badając ilość powtórek niezbędnych do zapamiętania określonej ilości bezsensownych zgłosek. niż podobne szczury. następujące po sobie w krótkim odstępie czasu łączą się w znaczącą całość (litera s). dobre wykształcenie szkolne. zapamiętany wiersz. Od wieków stosowane i najwcześniej poznane jest uczenie się asocjacyjne. w obrębie którego elementy są kojarzone. swoista mapa poznawcza. że w umyśle istot żywych tworzy się w wyniku rozpoznania otoczenia system znaków. doprowadzamy do styczności czasowej zakończenia słowa pierwszego z następnym. ma on tendencję do przekazywania swego pobudzenia na drugi”(Zasady psychologii). I jest to jedna z poznawczych koncepcji uczenia się. Pojawia się tu ciekawy problem wielkości odstępu czasowego. uwzględniając również organizmy zwierzęce. które jednak wcześniej nie przebywały w labiryncie Ten i podobne eksperymenty doprowadziły Tolmana do sformułowania hipotezy. czyli właściwą wizję relacji w obrębie struktury świata. Ludzie. Trzy kropki. wybitny twórca zrębów psychologii amerykańskiej działanie styczności ujął w formę zasady działania mózgu: ”Gdy dwa elementarne procesy mózgowe zachodzą razem lub bezpośrednim następstwie. które przebywały przez pewien okres czasu w labiryncie i których nie uczono wtedy pokonywania trasy od startu do wyjścia. np. jak w przypadku uczenia się wiersza. czyli uczenie przez powtarzanie. Jaka wielkość upływu czasu stanowi wskaźnik graniczny? Czy jest on stały czy zmienia się zależnie od okoliczności? . Mechanizm kojarzenia leży u podstaw uczenia się nazw przedmiotów i czynności. Mądre wychowanie rodzinne. Ludzie o wadliwych lub uproszczonych mapach poznawczych. doświadczają tego. struktura asocjacyjna. J a m e s. tego zaś z kolejnym itd Powstaje tym sposobem łańcuch skojarzeń. Powtarzając zgłoski lub słowa. Takie właśnie skutki uczenia się obserwował i opisał E.

na który został uwrażliwiony genetycznie. uwarunkowany na światło żarówki. Organizm psa.natomiast psychologowie amerykańscy preferują określenie „reakcja bezwarunkowa”(RB). zbliżonej do RB (ślinienie się podobnej intensywności) nazwano w a r u n k o w a n i e m. Te proces przekształcania BO w BW. P a w ł o w o w i. Poznając np. W układzie eksperymentalnym proces ten wywołano podając pokarm tylko po zaświeceniu się żarówki białej. Rezultaty uczenia się asocjacyjnego zatem bardziej świadczą o strukturze naszego umysłu. P. nie warunkując bodźców świetlnych innych kolorów. twórcy eksperymentalnej metody badań warunkowania. alfabet Morse’a jeden osobnik skojarzy trzy kropki z trzema legendarnymi braćmisłowianami: Lechem. Proces skojarzeń jest trudno sterowalny. Warunkowanie klasyczne. inny z upragniony stopniem szkolnym. co umożliwiło zbieranie śliny w probówce i dokładne mierzenie ilości jej wydzielania. . Podobnie dla człowieka nie kształconego muzycznie wszystkie style muzyki nowoczesnej stanowią nie zróżnicowaną stymulację dźwiękową. zostaje pobudzony działaniem b o d ź – c a b e z w a r u n k o w e g o (BB). Nawet w zbliżonych do siebie sytuacjach poszczególne osoby odrębnie kojarzą elementy. czyli takiego. Dokładny opis tego zjawiska zawdzięczamy I. w jakim go umieszczano i rozpoczynano eksperyment właściwy. Po stwierdzeniu tego stanu rzeczy demonstrowano BO i bezpośrednio po tym podawano pokarm (sproszkowane mięso) do pyska psa. Reakcje na BW nazywamy r e a k c j a m i w a r u n k o – w y m i (RW). zapewniający właściwe funkcjonowanie systemu trawiennego organizmu.(tu miejsce na fantazję). zależy od okoliczności i specyficznej zbieżności zdarzeń lub procesów. dźwięk metronomu) i obserwowano wydzielanie śliny. czyli nadawania mu właściwości wywoływania reakcji. Aby dostrzec różniące ich właściwości. Tak przygotowanego psa oswajano z warunkami środowiska laboratoryjnego. W eksperymencie Pawłowa pies. a drugi śledzi proces kruszenia się kredy. a dokładniej ich reakcje na pojawienie się pokarmu. Obiektem jego badań było zachowanie psów. nie zawsze daje się ukierunkować na cel. Znaczyło to. gdy w jego pysku pojawi się pokarm. Pies zaczyna wtedy się ślinić. początkowo reagował na światło każdego koloru.. W procesie warunkowania obserwuje się szereg zjawisk wiążących się z uczeniem. ze stojakiem. niż o zależnościach w świecie obiektywnym. Aby dokładnie kontrolować działanie OB psa poddano operacji wyprowadzenia slinianki na zewnątrz pyska. a jeszcze inny. na lekcji w klasie szkolnej jeden z uczniów zwraca uwagę na treści zapisywane na tablicy. Eksperyment przebiegał według następującego schematu: demonstrowano psu pewien bodziec (światło żarówki. Nastąpiło w y g a s z e n i e reakcji na ten typ bodźców. rosyjskiemu neurofizjologowi. stanowią jeden z automatyzmów. Jest to odruch wrodzony. Po kilku powtórkach pies zaczynał się ślinić na widok zapalającego się światełka (dźwięku metronomu). Pies nie reagował na stymulację tego typu. Po kilku powtórkach pies zaprzestał wydzielania śliny na światło kolorowe. Uczenie się asocjacyjne jest w znacznym stopniu przypadkowe. Jednym z nich jest g e n e r a l i z a c j a b o d ź c a. Uczenie się realizuje się między innymi poprzez warunkowanie klasyczne. Czechem i Rusem. Zawsze ma silne zabarwienie subiektywne. osadzonych w sferze nieświadomości.. Pawłow nazwał go o d r u c h e m b e z w a r u n k o w y m (OB). były to b o d ź c e o b o j ę t n e (BO). Oto np. bo to wydało mu się najbardziej interesujące. laureatowi Nagrody Nobla. że BO nabrał właściwości podobnych do BB i przekształcił się w b o d z i e c w a r u n k o w y (BW). bowiem odbywają się one poza świadomością. musi wystąpić proces r ó ż – n i c o w a n i a.117 Istota skojarzeń nie jest znana.

Inaczej mówiąc BO można przekształcić w sygnał dążenia lub unikania. przyciągającego uwagę mimowolną. Np. Czerwone światło może być bodźcem zapowiadającym pojawienie się pokarmu lub pobudzającym seksualnie (eksperyment z przepiórkami japońskimi). Dla reakcji ruchowych optymalny czas nie przekracza sekundy. w pewnych okolicznościach może wywołać żywe wspomnienie kiedyś zaistniałej sytuacji W procesie uczenia się niektórych czynności występuje wzajemne powiązanie przedstawionych procesów. Interesującą rzeczą jest to. że niektóre BO bardzo trudno uwarunkować awersyjnie. Stwierdzono. że wyniki warunkowania zależą od wielkości czasu. Np. Bywa jednak i tak. I chociaż zupka podana w innym naczyniu ma te same walory smakowe. to w następstwie pojawi się proces różnicowania.118 W procesie warunkowania BO nabierają właściwości BB. wyhamowywany. w mózgu występuje h a m o w a n i e jego działania. a także wskazuje na biologiczno-ewolucyjne uwarunkowania uczenia się przez warunkowanie. Przede wszystkim rozpoznano dokładnie proces warunkowania. w tym J.środowisko spełnia uczenie się. Jeżeli występuje przesadna generalizacja. bowiem znane jest zjawisko samorzutnego odnawiania się właściwości BW.. W nowym środowisku. w Stanach Zjednoczonych. Opisane zjawiska pokazują jaką role w procesie regulacji układu organizm. gdy sygnalizuje uderzenie prądem. a BW tracący swą nabytą właściwość jest kasowany w mózgu.. że już jako BW mogą wywoływać zarówno reakcje propulsywne jak i awersyjne. Watson. że efekty uczenia się nie petryfikują się lecz ulegają ciągłej modyfikacji. Ten rodzaj hamowania nazywa się h a m o w a n i e m w e w n ę t r z – n y m. BB oraz BW pobudzają organizm do reagowania w określony sposób. a przeciwstawia mu się h a m o w a n i e z e w n ę t r z n e. Np. Jednak. rozumiane jako umiejętność właściwego reagowanie na zmienność środowiska. bowiem nastąpiła generalizacja okrucieństwa prześladowań i równoczesnego posługiwania się mową niemiecką.in. gdy zapowiada silny podmuch strumienia powietrza. tzn. Ogólnie rzecz biorąc skuteczne warunkowanie dokonuje się w krótkim odstępie czasu między tymi bodźcami. dziecku wydaje się ona bardzo niesmaczną. wytworzenie reakcji unikanie na bodziec w postaci pięknego kwiatu okazało się skrajnie trudnym zadaniem. dzielącego SW od BB. dziecko lubi jeść zupkę mleczną ale tylko z kubeczka z rysunkiem misia. lecz określenie „krótki” zmienia swe znaczenie zależnie od typu warunkowanej reakcji. gdy BW traci swą moc sygnalizacji i RW nie spełnia swej funkcji biologicznej. narzeczoną) mimo zasadnej i surowej krytyki. Odwoływali się do nich liczni behawioryści. dostrzeżono nowe aspekty wyników badań rosyjskiego eksperymentatora. jakaś melodia. wynikłe z działania silnego bodźca. że generalizacja łączy w całość bodźce istotne i nic nie znaczące kontekście danej reakcji. Niektórzy Polacy starszego pokolenia na dźwięk mowy niemieckiej odczuwają silne emocje negatywne. To wyjaśnia fakt pozytywnego reagowania na osobę bardzo lubianą (matkę. może też wywoływać cofanie ręki. już zapomniana. Historia naszych uwarunkowań jest zatem jedną z determinant naszej osobowości. inaczej czynność nie osiągnie niezbędnej biologicznie lub kulturowo efektywności. Organizmy żywe mają naturalną skłonność szybszego uczenia się (przez warunkowanie) znaczenia bodźców ważnych dla ich przetrwania i pomijania skojarzeń nieistotnych. lub nasilenie mrugania. Najczęściej zdarza się to w okolicznościach przypominających sytuacją uwarunkowania. Pokazują one również. wolnym od grupowego myślenia szkoły powłowowskiej. Badania Pawłowa znalazły licznych kontynuatorów m. dla trzewiowych wynosi . Ale ten proces również nie ma charakteru mechanicznego. Silne emocje sytuacyjne czynią generalizację bardzo trwałą. pokazującej niemiłe cechy tej osoby.

że BW występuje po BB. bądź tylko światłem Okazało się. określany jako w a r u n k o w a n i e n a s t ę p c z e. Uwzględniając relacje czasowe wyróżniono cztery układy bodźców. W jednej grupie szczurów BW. in. bodźce warunkowe nazywał pierwszym układem sygnałowym. że warunkowanie stanowi skojarzenie (teoria skojarzeń wciąż określała jego myślenia) dwu bodźców: BB i BW. że przynajmniej w niektórych warunkach nie następuje kojarzenie BW z BB. że warunkowanie przebiega szybciej wtedy. jeżeli pojawi się. że szczury z grupy drugiej reagowały na oba elementy BW. to dojdziemy do wniosku. uzależniając od tego szybkość uczenia się. a po utrwaleniu związku BW z BB dodano dodatkowy element w postaci światła. Dla organizmu BW warunkowy ma swoistą wartość jedynie wtedy.119 5-15 sekund. Roscorla i L. E. R.RW. Szczury jakby unikały już zbędnego przeciążenia informacyjnego. lecz utrwala się związek BW. że warunkowanie nie jest procesem mechanicznego kojarzenia. W drugim. co znaczy. ma tę właściwość. Trzeci układ jest w a r u n k o w a n i e m r ó w n o c z e s n y m. wcześnie doszli do przekonania. iż czynnikiem ułatwiającym warunkowanie jest z n a c z e n i e i n f o r m a c y j n e BW. że proces warunkowania rządzi się zasadą ekonomiczności i sygnał dodawany do sprawnie funkcjonującego nie jest przyswajany. charakteryzuje się tym. im większe jest prawdopodobieńswo wystąpienia BB po BW. Jasnym stało się. Znaczy to. to szybko zanika. której podjęli się wyżej wymienieni R. Dodatkowych informacji o procesie warunkowania dostarczył eksperyment L K a m i n a. Bodźcem warunkowym w tym stadium badań było połączenie ton + światło. a dla uwarunkowania reakcji lęku kształtuje się w granicach od sekundy do paru minut. Kamin przemawia za drugą. służącym rozpoznawaniu „komunikatów” (sygnałów) środowiska. że BW poprzedza BB i trwa aż do pojawienia się BB. lecz poznawczym. Pawłow był świadomy tego stanu rzeczy. Natura wyposażyła organizmy zwierzęce w zdolność rozpoznawania sfery bardziej i mniej prawdopodobnego zagrożenia lub korzyści. w innej terminologii S b i S w . I czwarty paradygmat. zapowiadającym uderzenie prądem był ton. że związki warunkowe tworzą się tym łatwiej. przeciwstawnym drugiemu układowi sygnałów. przypadkowych bodźców z otoczenia. Nie w pełni przekonało to zwolenników teorii dwu procesów. działającego na zasadzie . że BW i BB działają w przedziale tego samego odcinka czasu. daje ono także trwalsze efekty. w a r u n k o w a n i e w s t e c z n e. Jeżeli uwzględnimy to. Natomiast warunkowanie jednoczesne jest niemal zupełnie nieskuteczne. Pierwszy. pierwsza zwana S – S i druga. typowym dla człowieka.Jeżeli nie spełnia tego warunku jest pomijany (efekt zacieniania). czyli sygnałom słownym. BW przestaje działać tuż przed pojawieniem się BB. natomiast szczury z grupy pierwszej tylko na ton. Najszybciej przebiega warunkowanie w dwu pierwszych układach. Występuje tu styczność w czasie obu bodźców. Bodziec warunkowy jest tu prezentowany w postaci śladu pamięciowego. Badacze amerykańscy. Eksperymentalna próba rozstrzygnięcia. G u t h r i e. kontrastujący) od innych. gdy BW różni się wyraźnie (silniejszy. W dalszej fazie badań uderzenie prądem sygnalizowano szczurom obu grup bądź tyko tonem. R o s c o r l a i współ pracownicy wykazali. lecz dopiero R. w a r u n k o w a n i e ś l a d o w e. zapowiada pojawienie się czegoś pożądanego lub niebezpiecznego. Ukształtowały się zatem dwie teorie. Tymczasem Pawłow twierdził. W grupie drugiej od początku łącznie ton + światło zapowiadały uderzenie prądem. Fakt ten nazwano efektem blokowania. tzn warunkowania klasycznego. a wsteczne. m. gdy sygnalizuje. że warunkowanie tworzy związek pomiędzy BW i odpowiednią reakcją. Po zatem eksperyment ten pokazuje. Jest on elementem w procesie kształtowania relacji organizm-środowisko. S – R.

oczywiście uwzględniają odmienność pożywienia każdego gatunku. Kilka zabiegów doprowadziło do wytworzenia się tolerancji na heroinę i nastawienie na zabieg z . że ten rodzaj związku kształtował się jedynie na szkodliwe dla organizmu substancje. uwarunkował awersyjnie wilki na mięso owiec. powodującym wymioty. wypadkiem samochodowym lub czymś podobnym. że czas pomiędzy BW a RW musi być bardo krótki. ale podobnym do wyżej opisywanych. gwałtem. napadem. Pojawia się ona zazwyczaj po silnym przeżyciu strachu. wcześniej neutralny nabiera silnego zabarwienia negatywnego. podawane w laboratorium (światło. Odkrycia Garcii i współpracowników świadczy o tym. drżenie rąk i inne. Reakcje tego typu są trudne do wygaszenia. ze zwierzęta te napojone w laboratorium wodą napromieniowaną. goryli. C. John G a r c i a. Początkowo specjaliści od problematyki uczenia się przyjęli wyniki badań Garcii z niedowierzaniem. wykorzystano je dla celów praktycznych. samochodu w nim uczestniczącego wywołuje u poszkodowanego silne emocje i zmiany funkcji organizmu. nawet po kilkugodzinnej przerwie od pierwszego spożycia. charakteryzował je m. już po jednym spożyciu szkodliwej dla zdrowia organizmu wody. Szczury. a bodziec. Gustavson. a związek się utrwalał. szopów. działającego na zasadzie pożądanego skutku (efektu). Jeden ze współpracowników Garcii. Silne przeżycie powoduje wtedy nadzwyczaj trwałe połączenie BW z reakcją bezwarunkową. rodzaj naczynia na wodę) badacze stwierdzili. S i e g i e l wstrzykiwał szczurom w określonym porządku na przemian bądź heroinę. Podobne rezultaty otrzymano stosując przedstawiony zabieg wobec kojotów. R.M. a nawet nie zbliżały się do niej. Z biegiem czasu. że uczenie się jest podporządkowane zasadzie przetrwania organizmu. Okazało się także. dość zaskakujących odkryć. nasycone środkiem. przyśpieszona praca serca. Podobnie zachowały się po spożyciu słodkawego płynu. Piszący te słowa 50 lat temu spożył z apetytem studenckim porcję befsztyku tatarskiego ze skutkiem odroczonym. w miarę narastania obserwacji potwierdzających istnienie takiego mechanizmu również u innych zwierząt. Stosując warunkowanie awersyjne niektórzy hodowcy uniknęli strat. Po przeprowadzeniu szeregu eksperymentów sprawdzających trwałość warunkowania na różne bodźce. nie zabijając przy tym szkodników. zainteresował się skutkami napromieniowania (wciąż przeprowadzano próby z coraz to doskonalszymi technicznie bombami nuklearnymi) i podjął badania eksperymentalne tego problemu na szczurach. wykształciły awersje do jej smaku. Widok miejsca wypadku. zawierającego bez smakowy środek wymiotny. in.120 styczności i instrumentalnego. unikały picia wody o tym smaku. bądź roztwór cukru. obraz. o którym w następnej partii rozdziału. np. Wraz z R. nadal widok popularnego „tatara” wywołuje u mnie odruch wymiotny. Działanie podobnego mechanizmu zaobserwowano również u ludzi. jako przyczyny śmierci narkomanów. co szczególne zagrażające jego życiu. kruków i innych zwierząt. W następstwie tego wilki przebywające w pomieszczeniu z owcą nie atakowały jej. Równie zaskakujące jak wyniki badań Garcii okazały się rezultaty rozpoznawania przedawkowania narkotyku. Mimo upływu tak znacznego odcinka czasu. S e l i g m a n. Rezultatem warunkowania awersyjnego może być uogólniona reakcja lękowa. K o e l l i n g i e m stwierdzili. wywołującą po pewnym czasie wymioty. S. że zwierzęta reagowały na smak wody. pocenie się. wywołanym np. Tymczasem u szczurów Garcii reakcja wymiotna następowała parę godzin po spożyciu wody. Powyższe odkrycie podważyło dotychczasowe przekonanie. więc kłopotliwe. Współczesne badania warunkowania klasycznego doprowadziły do wielu. natomiast nie tworzył się bodźce typu światło. natura zatem wypracowała mechanizm niezmiernie efektywny szybkiego ostrzegania przed tym. dźwięk. widoki.

Warunkowanie klasyczne w przekonaniu Pawłowa miało być podstawowym mechanizmem uczenia się. że w grupie pierwszej zginęło 31% osobników. profesor Columbia University w Nowym Yorku. niż przypuszczał jej twórca.121 odpowiednia substancją. pojawiającego się przy nowych odkryciach. że sygnalizowana iniekcja heroiny. w którym dostawały heroinę. zaskakującej. starają się usilnie wydostać się na zewnątrz. tzn.warunkowanie instrumentalne. który sam zażywając poczęstował także spotkanego kolegę. Umieszczone w klatce powtórnie zachowują podobnie jak nowicjusze. a drugiej grupie w czasie otrzymywania roztworu cukru. pochylania głowy lub szeregu innych gestów. W warunkowaniu klasycznym o rezultacie uczenia się świadczy prawdopodobieństwo zastąpienia BB przez BW. że BW w warunkowaniu klasycznym wywołuje z a c h o w a n i e r e a k t y w n e. poprzedzona BW przygotowuje organizm. w czasie przypadkowego spotkania „kompana”. zwiększając jego odporność na skutki jej działania. Interpretując wyniki Siegiel odwołał się do mechanizmu warunkowania klasycznego. natomiast warunkowanie instrumentalne wywołuje z a c h o w a n i e s p r a w c z e. wychodząc z założenia. że proces ten przebiega podobnie u zwierząt i ludzi. . Warunkowanie instrumentalne. że już Pawłow dostrzegł mechanizm działania uodporniającego bodźców warunkowych. Zbudował on skrzynkę problemową. że jest bardziej skomplikowaną. a w grupie drugiej aż 82%. Natomiast wstrzyknięcie zaskakujące nie napotyka oporu systemu obronnego. Ciekawostką jest to. T h o r n d i k e. aż w końcu. Po osiągnięciu tego stanu rzeczy wstrzyknięto szczurom podwójną dawkę heroiny. nie zostało ono zatem poprzedzone „ceremoniałem” przygotowywania zastrzyku. pojawiające się spontanicznie na określony bodziec. Analiza 10ciu przypadków śmierci narkomanów z przedawkowania wykazała. po kilku próbach zwierze nabywa umiejętności uwalniania się z klatki. pociągną za sznurek lub przesuną rygiel i otworzą drzwiczki. aż w końcu. Sformułował hipotezę. Badał uczenie się zwierząt. Kolejne próby uwolnienia z klatki już dokonują sprawniej i szybciej. czyli siła związku pomiędzy zachowaniem a jego konsekwencjami (nagrodą lub karą). zamykał drzwiczki i obserwował zachowanie zwierzęcia. czyli ciąg czynności oddziałujących na środowisko. Badania procesu uczenia się instrumentalnego rozpoczął E. mniej więcej w tym samym czasie. konkretnie kotów. Znawcy problematyki uczenia się dostrzegają różnice pomiędzy procesem np. Wiemy też. naciskają łapą na wystające końcówki. więc działa silnie destrukcyjnie. ale nie jedyną formą aktywności tego rodzaju. spełniającym rolę BW. uczenia się znaczenia kolorów w świetlnej regulacji ruchu. ale jednej grupie w tym czasie. które opisał i uporządkował teoretycznie. że 7-miu z nich zażyło narkotyk w sytuacji nowej. Jeżeli dalsze badania potwierdzą przedstawione związki. L. Winno to uczulać nas na niebezpieczeństwo nadmiernego optymizmu. że koty zamknięte w klatce. drzwiczki której otwierały się po odsunięciu rygla lub pociągnięciu za sznurek. że jest jedną. W pierwszym przypadku występuje warunkowanie klasyczne. Stwierdził. Jako dobry obserwator dostrzegł szereg właściwości uczenia się. czyli ukształtowane naturalnie. zupełnie przypadkowo. gryzą pręty klatki. Mogło tak się stać np. Skutek zabiegu był taki. Różnica między nimi polega na tym. w instrumentalnym prawdopodobieństwo wystąpienia reakcji w danej sytuacji. Do tak przygotowanego pomieszczenia wpuszczał kota. a uczeniem się pozdrawiania w formie uchylania kapelusza. natomiast w drugim. Drapią podłogę. co Pawłow warunkowania klasycznego. Dzisiaj wiemy. odpowiednie służby zyskają kolejny środek przeciwdziałania bezsensownej śmierci ludzi.

przestrachu lub śmiechu. zwany koneksjonizmem charakteryzuje się podkreśleniem znaczenia następstw uczenia się. Celowi temu służą niektóre zabawki. zdziwienia. zwane skrzynką Skinnera. Pogląd ten.122 Konkluzje z tych obserwacji są następujące: 1) uczenie się przebiega wolno. podjął się bardziej ambitnego zadania w postaci poznania procesu kształtowania reakcji. gdy za odpowiednie reagowanie zwierze otrzymuje pokarm lub inny czynnik wzmacniający prawdopodobieństwo powtórnego wystąpienia danej reakcji. I to właśnie jest motywem działania. zdenerwowania. wyposażone w elektroniczną aparaturę rejestrującą wiele parametrów zachowania badanych zwierząt. Zgodnie z nim przyjemność. czołowy reprezentant nurtu badań warunkowania instrumentalnego. W z m o c n i e n i e n e g a t y w n e z kolei eliminuje działanie czynnika awersyjnego. przenosi się na dalsze. F. Jeżeli jest to przyjemność to koneksja utrwala się. Mechanizm. ogólniej: do celu. prowadzące do rozwiązania. przez styczność. dokonuje się przez wielokrotne powtarzanie czynności. z okienkiem u góry. 2) uczące się zwierzę znajduje rozwiązanie problemu (wyjście z klatki) m e t o d ą p r ó b i b ł ę d ó w. W sferze społecznej i psychicznej efekt występuje w postaci reakcji zaskoczenia. naciskanie dźwigienki wyłączającej uderzenie prądem jest czynnikiem wzmocnienia negatywnego. Jest to zjawisko rozprzestrzeniania się prawa efektu. Zastąpił je pojęciem „wzmocnienie”. działania mechanizmu nagrody. np. umożliwiającym obserwację umieszczonego w niej zwierzęcia. przekręcenie. W z m o c n i e n i e p o z y – t y w n e ma miejsce wtedy. że nagradzane zachowanie utrwala się. Jej podrzucenie komuś na stolik pod rękę lub na kolana wywołuje zwykle gwałtowny odruch unikania i efekt śmiechu obserwatorów. Pozostał konsekwentnym behawiorystą. Może to być wzbogacenie o nowy element. Thorndike sądził. Skinner podzielał pogląd Thorndike’a. wynikająca z wyuczenia się jednej czynności. B. przewrócenie. że kojarzeniu bodźca i reakcji towarzyszy określony stan emocjonalny. S k i n n e r. Ramka 16 Nieco inne rozumienie efektu przedstawił R. nawiązał do problematyki prawa efektu. wrzucający pigułkę pokarmu do wnętrza skrzynki. przypadkowo trafiając na właściwe działanie. której naciskania miał się nauczyć np. jeżeli przykrość. którego dziobania miał się uczyć gołąb. że uczenie się dokonuje pod wpływem nagrody (prawo efektu). umożliwiał eksperymentatorowi nagradzanie pożądanej reakcji zwierzęcia. wyposażenie samochodu w grający melodie bądź głośny klakson. to zostaje osłabiona. Nie satysfakcjonowało go jednak obserwowanie pojawiania się reakcji pod wpływem przypadkowych czynników środowiska. Prawo to mówi. Pozostałe wątki poglądów Thorndike’a uznał za zbędny balast subiektywistyczny. W środku znajdowała się dźwigienka. wyrzucenie czegoś napotkanego na drodze. utrwala się na zasadzie e f e k t u (p r a w o e f e k t u). 3) zachowanie. określonego w założonym programie. Z myślą o niej skonstruował urządzenie. nawiasem mówiąc Skinner nie lubił nazwy „skrzynka Skinnera”. jak w przypadku dziecka hałasującego grzechotką albo walącego w bęben. Było to dość skomplikowane urządzeni. szczur i przycisk. Może to być zniszczenie. Wbrew . badającym uczenie się zachowań sprawczych. np. Jego zdaniem ludzie odczuwają p o – t r z e b ę e f e k t u w postaci widocznej zmiany w otoczeniu. Wyglądało ono jak skrzynka. ale pojęcie nagrody uznał za niewystarczająco precyzyjne. wyróżniając odmianę pozytywną i negatywną. służące do badania. przybierającego wyżej przedstawione formy. Dążył więc do opracowania procedury kształtowania reakcji. Sprawca dowolnego efektu odczuwa satysfakcję z wywołanej zmiany i nabiera poczucia skuteczności działania. następujące bezpośrednio po niej. plastikowa imitacja węża. albo wielkie „bum” na wojnie czy w czasie fajerwerku. podziwu. White.

W procedurze tej najczęściej stosował m e t o d ę p r z y b l i ż e ń. Poza tym odkryto. R o z k ł a d n i e r e g u l a r n y w z m o c n i e ń występuje wtedy. Może nim być np. Skutkiem takiego działania jest szybkie uczenie się i równie szybkie wygasanie reakcji po zaprzestaniu wzmocnień. Wyłączenie zrzędy z towarzystwa jest przykładem wzmocnienia negatywnego i miłej nagrody dla towarzystwa. ale jego efekty są bez porównania trwalsze. Takie postępowanie nazwano m o d e l o w a n i e m z a c h o w a n i a. W dalszych badaniach stwierdzono. Wygłodzone zwierze. pojawiających się następstw określonej reakcji. uderzenie prądem. by otrzymać pokarmi i dziobania w celu uniknięcia uderzenia prądem. zwierze otrzymywało nagradzającą pigułkę (wzmocnienie). Jego optymizm okazał się jednak nieco przesadzony. nie wzmacniane zanikały. dwudziestu reakcjach następuje wzmocnienie. dezaprobata słowna. a ruchy z punktu widzenia badającego niecelowe nie były wzmacniane. jakby losowo. nagroda „za dzieło”. uwalniającą od działania stymulacji awersyjnej. R o z k ł a d o s t a ł y c h o d s t ę p a c h c z a s o w y c h określa wzmacnianie każdej reakcji po upływie określonego czasu od ostatniego wzmocnienia. I tak w r o z k ł a d z i e r e g u l a r n y m w z m o c n i e ń każda pożądana reakcja jest nagradzana.123 pozorom negatywny czynnik wzmacniający nie jest karą.reślonego reagowania przed zbliżaniem się czasu wzmocnienia. szczura lub gołębia. który zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia danej reakcji. okazało się zadaniem bardzo trudnym. lecz zmierzał do wytworzenia nowych form zachowania. wykonywania tanecznych ruchów walca lub chodzenia po linii liczby osiem. Zauważmy. Skinner wyróżnił cztery odmiany nieregularnego rozkładu wzmocnień. co łącznie prowadziło do ukształtowania wyobrażonego przez eksperymentatora zachowania sprawczego. Tego stanu doświadczają grający w Lotto. Pierwszy. gdyż wymagało ono przezwyciężenia owych tendencji naturalnych. Takie reakcje są bowiem zbieżne z naturalną tendencją zachowań tych ptaków. Uczył gołębia np. Przypomina to wizyty w urzędzie: nie wiadomo kiedy zastanie się właściwego urzędnika w . W skinnerowskim systemie pojęć występuje także „kara” i „czynnik karzący”. gdy jest on głodny i machania skrzydłami w celu uniknięcia szoku elektrycznego. Z wyżej opisanym wyposażeniem technicznym i teoretycznym przystąpił Skinner do badań właściwości warunkowania instrumentalnego. że łatwo nauczyć gołębia dziobania w tarczę. R o z k ł a d o z m i e n n y c h p r o p o r c j a c h charakteryzuje się dużą niepewnością. Jedną z bardziej znaczących zasług Skinnera jest dokładne rozpracowanie problemu wzmocnień. Przy takim układzie wzmocnień słabnie reagowanie bezpośrednio po wzmocnieniu i nasila się przed jego kolejnym wystąpieniu. Po każdych np. Karą jest działanie czynnika karzącego. bowiem nie wiadomo po ilu reakcjach wystąpi wzmocnienie. gdyż zwiększa to szansę otrzymania nagrody. czyli takiego.za każde wykonanie ruchu zbliżonego do oczekiwanego. Skinner sądził. pominięcie w awansie i mnóstwo innych. lecz nagrodą. niż przy wzmacnianiu regularnym. że Skinner w przeciwieństwie do Thorndike’a. tzn. nie odwoływał się do naturalnego repertuaru zachowań badanego zwierzęcia. że metodą warunkowania instrumentalnego da się wytworzyć dowolną formę zachowania. Przy takim porządku wzmocnień reakcje zwierząt są bardzo częste. Reakcje wzmacniane utrwalały się (prawo efektu). gdy dana reakcja jest wzmacniana tylko w niektórych przypadkach. Uczenie się w przypadku tego trybu wzmacniania przebiega wolniej. Badał on skuteczność wzmocnień w zależności od ich rozkładu. że zwierzęta szybko tracą nabytą formę zachowań i powracają do naturalnych jego form. to rozkład o s t a ł y c h p r o p o r c j a c h. Powoduje to nasilenie ok. wpuszczano do skrzynki Skinnera i rozpoczynał się proces kształtowania zachowania sprawczego. I wreszcie rozkład o z m i e n n y c h o d s t ę p a c h c z a s o w y c h wprowadza ciąg wzmocnień nieregularnych czasowo. Jednak nauczenie machania skrzydłami po to.

tym więcej drzew”. W naturalnym środowisku widok lwa jest dla np. Np.124 miejscu pracy. Zdarza się bowiem. to mama sugeruje:” Odrób lekcje. Dzieje się tak. Skinner musiał więc wprowadzić dodatkowy w stosunku do mechanizmu warunkowania element wpływający na przebieg uczenia się.” Czynność pójścia do kina jest tak atrakcyjna. Jednak dla organizmu pozbawionego możliwości ruchu. pracy. picia lub seksualne. lecz przez atrakcyjną dla wygłodzonego organizmu czynność jedzenia. Potwierdzono ją w szeregu eksperymentów. Szympansy „pracowały”. częstość danych zachowań uzależniają od częstości uzyskiwanych wzmocnień. Potwierdziło się ono także w przypadku badań Skinnera. czynności. W czasie uczenia świeciła zielona lampka . Przekonano się. Czynność bardziej pożądana wzmacnia mniej pożądaną-to treść zasady Premacka. Uczeń Skinnera R.). niż pierwotnie przypuszczano. sporcie. zaszczyty są egzemplifikacją innych społecznych warunkowych czynników wzmacniającymi. zapowiadającym niebezpieczeństwo. że staną się one w a r u n k o w y m i c z y n n i k a m i w z m a c n i a j ą c y m i. wymienialne na rodzynki. a następnie tylko żetony. Po jakimś czasie zaczęto podawać łącznie rodzynki i żetony. Badana zwierzęta przy tym systemie wzmocnień reagują ciągle. Nie da się jednak czynnością mniej atrakcyjną wzmocnić czynność bardziej atrakcyjną. funkcjonujących podobnie do pieniędzy Jeszcze bardziej wzbogacił (i skomplikował !) mechanizm wzmacniania D. Stare ludowe przysłowie mówi. a pójdziesz do kina. ponieważ zwierzęta trawożerne rozróżniają zachowanie lwa polującego i nasyconego. Zasadę tę potwierdzono również w badaniach laboratoryjnych. że każdy organizm w danym czasie doświadcza określonej hierarchii czynności. Zachowanie zatem nie jest wzmacniane przez pokarm. H e r r n s t e i n wykazał. niekiedy nawet uciążliwych. że nawet tak rozbudowana analiza wzmocnień nie oddaje w pełni złożoności mechanizmu uczenia się i czynników regulujących zachowanie zwierząt w warunkach naturalnych. że dla jej realizacji dziecko z zapałem bierze się za odrabianie lekcji. Najczęściej na jej szczycie znajdują się te „najbardziej upragnione”: jedzenie. Okazuje się. że w środowisku występują jednocześnie dwa rozkłady wzmocnień. a uciekają jedynie wtedy. np. W laboratorium uczono gołębie dziobania w przycisk (zach. instr. Stwierdził on. Aby to zrealizować organizm może wykonać szereg innych. Wykorzystuje się ją także w życiu codziennym. o stałych i zmiennych odstępach czasowych. Innymi słowy zwierzęta lub ludzie będą dążyć do ich zdobycia dla ich samych. Nie jest on sygnałem innego bodźca. jak BW. dyplomy. P r e m a c k. Można jednak bodźce obojętne tak uwarunkować. że zwierzęta różnych gatunków kierują się zasadą dopasowania. polujący lew może czyhać na stada stale pojawiające się u wodopoju o kreślonej porze lub zaczaić się przy pastwisku. czynnością ze szczytu hierarchii będzie swobodne poruszanie. na którym od czasu do czasu pasą się stada. ale niezbyt intensywnie. w wychowaniu. Propozycja „Pójdź do kina. by zdobyć żetony. że „im dalej w las. Czynnikami wzmacniającymi w laboratorium były zazwyczaj pokarm lub woda. wzmacniano pigułką pokarmu. że samo wzmocnienie nie wystarcza w niektórych sytuacjach do wywołania zachowania sprawczego. antylop BW. Nazwał go b o d ź c e m d y s k r y m i n a c y j n y m. Narzuca się tu nieodparcie analogia do ludzkiego wysiłku ukierunkowanego na zdobywanie pieniędzy. i każde dziobnięcie. Uczenie się instrumentalne okazało się bardziej skomplikowane. gdy widok zapowiada napaść. aż do utrwalenia związku. a koniecznie pragnie pójść do kina. Ordery. W pewnym eksperymencie z szympansami wzmocnieniem były rodzynki. a pozwolę ci odrobić lekcje” nie okaże się mobilizującą. Jednak rzucają się one do ucieczki po spostrzeżeniu tego drapieżnika tylko w niektórych przypadkach. Jeżeli dziecko nie chce odrabiać lekcji. lecz wskazuje na prawdopodobne następstwa zachowania.

Uczą przy tym. Ludzie wielorako wykorzystują bodźce dyskryminacyjne. Takie połączenie metod postępowania ma tę zaletę. Jeżeli natomiast dodatkowe wzmocnienie jest jedynie dodaniem czynnika skutek będzie odwrotny. dyskr). Pojawi się wtedy e f e k t n a d m i e r n e g o u z a s a d n i e n i a. że czynniki warunkujące mogą zwiększać swą skuteczność pod wpływem działania innego czynnika. Skuteczność kar natomiast zależy od poczucia winy. Nikt rozsądny nie pójdzie do dyrektora firmy z prośbą o podwyżkę płacy. mimo uprzedniego wzmacniania dziobania w przycisk. bawiły się rzadziej tą zabawką. Pojawia się więc problem efektu łącznego działania dwu lub kilku czynników warunkujących. ale i tego jak się zachowywać w danej sytuacji. Jednym z bardzo groźnych społecznie i osobowościowo następstw karania jest w y u c z o – n a b e z r a d n o ś ć. ale nie eliminuje jej na przyszłość. gdy nagroda jest odbierana jako podkreślenie kompetencji osoby. jest zupełnie bazzasadne. gdy znika groźba kary. budzą niechęć. Osoby operatywne społecznie zazwyczaj przygotowują sytuację tak. wprawdzie zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia ukaranej reakcji natychmiast po jej wystąpieniu. Przekonanie. na zasadzie naśladownictwa. Zjawisko to badał i szczegółowo opisał M. a nawet nienawiść do osób lub instytucji je stosujących. Poczeka na dobry humor przełożonego. od bezpośredniego wystąpienia kary po reakcji. by sprzyjała wywołaniu odpowiedniego zachowania. i zostaje za to pochwalona. Bodziec dyskryminacyjny pozwala rozróżnić sytuację już przygotowaną do działania od nieprzygotowanej. najczęściej źle stosowane. Efekt nadmiernego uzasadnienia znamy dobrze z obserwacji realnych sytuacji życiowych. zaprzestano bicia uczniów. Młodzieniec. bawiącym się atrakcyjną zabawką. M a i e r. że gdy nie świeciła. że szef jest wściekły z jakiegoś tam powodu. upowszechniając argumentację przeciw karaniu. Wyniki badań Skinnera znacząco wpłynęły na społeczne zachowania ludzi. opłacanie zabawy. Gdy zaproponowano dzieciom. gołębie nie wykonywały tej czynności. to jaka będzie jej reakcja? W przypadkach. ale nie do ograniczania szybkości jazdy. Inaczej zapał do gry gwałtownie zmaleje. W szkołach np. Kary. to wskazane byłoby jednoczesne nagradzanie za zachowanie alternatywne. Czynność dodatkowo wzmacniana traci swą atrakcyjność i właściwość wzmacniania na rzecz wprowadzanej nagrody. S e l i g m a n i S. która doprowadziła do zastosowania kary. co do połowy XX wieku było praktyką nagminną. A ta musi być stale uatrakcyjniana. niż dzieci. Jeżeli np. że dotkliwe kary są skuteczniejsze od łagodnych. Wielki błąd popełniają także rodzice. Mandat za przekroczenie szybkości skłania kierowcę jedynie do uważnego wypatrywania ustawienia patroli policyjnych.125 (bodź. Skinner i jego zwolennicy. premie motywacyjne piłkarzy muszą stale rosnąć. gdy osobnik jest karany i nie ma żadnej możliwości . który z zapałem ugania się na boisku za piłką. którym za to nie płacono. że zwierzęta uczą się nie tylko reakcji. Układ wzmocnień: bodziec dyskryminacyjny-zachowanie sprawcze-skutek nazwał Skinner z b i e ż n o ś c i ą t r ó j c z ł o n o w ą. od wyraźnego łączenia zachowania i kary. dowodził. Wniosek stąd taki. którzy usiłują dodatkową nagrodą skłonić malucha do spożywania posiłków. przyczynili się do popularności wychowania bez kar. Karana reakcja zazwyczaj pojawia się powtórnie. Występuje ono w takich sytuacjach. Dotyczy to przede wszystkim procesów nagradzania i karania. że nagradzanie jest skuteczniejszą metodą modelowania zachowań. walorów jej czynności zachowanie takie zostanie wzmocnione. wiedząc. Jeżeli zachodzi konieczność karania. nowego zachowania. Ostatnie sformułowanie wskazuje. że ukazuje drogę wyjścia z sytuacji. zachowań agresywnych. Prezentowany autor był zdecydowanym przeciwnikiem karania. Stosowane w formie kar fizycznych bywają nawet niebezpieczne.Okazało się. w którym mu płacą za takie właśnie uganianie się. przestaje tak się zachowywać w klubie. osoba X czyta wiele książek. natomiast kara.

smutek. Cokolwiek nie zrobi nie może uzyskać środków na ogrzanie mieszkania. narkotyki lub. Ostatni charakteryzują takie cechy jak apatia. Wielu psychologów nie zadowoliło się radykalnym programem behawiorystycznym badania uczenia się i zajęło się studiowaniem form uczenia się poznawczego. Młodzieniec. lękliwość Zatem przedstawione objawy w znacznym stopniu są zbieżne z symptomami depresji. niezależnie od jego formy i skutków. co . otrzymanych w badaniach warunkowania instrumentalnego. raz utrwalona. przekonał się. niedostatek w zastygłej bezradności. a także sformułowanie hipotezy o tworzeniu się mapy poznawczej w umysłach istot uczących się dało pierwsze impulsy do wieloaspektowych badań tego zjawiska. Ich zachowanie rażąco odbiega od obserwowanego u zwierząt. Po pewnym okresie czasu wprowadza się je do klatki przedzielonej przegródką. Zwierzęta kulą się. przejawiające się m. który wytworzone produkty rolne próbuje sprzedać. otrzymujący uderzenia prądem. deficyt emocjonalny. czego pragnie. zwierzęta tak doświadczone nie próbują przeskakiwać do części bezpiecznej.. radio lub telewizor. popiskują i przyzwyczajają do znoszenia tych dokuczliwości. natomiast w sferze osobowości wystąpi osłabienie zdolności poznawczych. Następstwem wyuczonej bezradności w sferze społecznej będzie degradacja społeczna. wszystko.in. Wprowadzenie psa do klatki z przegródką nie zmienia znacząco rozumienia sytuacji. nie uczy się kojarzyć własnych zabiegów z osiąganymi rezultatami. niechęcią podejmowania działań i tzw.podobnie. W laboratorium aranżuje się taką sytuacje umieszczając zwierzęta w klatce z podłogą podłączoną do sieci elektrycznej i co pewien czas stosuje się bolesne uderzenie prądem. popada w bezczynność. Podobnie pracownik poddany mobbingowi. wbrew jego osobistej opinii. wolnej od szoku. otrzymuje bezzwłocznie.. Pozostaje mu wtedy ucieczka w alkohol.Za ziemniaki otrzymuje grosze. Kuli się więc. Mimo to. jak szczur w klatce i znosi zimno. jest trudno usuwalną.życie skoszarowane. których nie da się uniknąć. wskazywały na istotną rolę procesów poznawczych w uczeniu się zwierząt. karany przez niegodziwego szefa za każde postępowanie. a w konfrontacji z sytuacjami realnego życia staje bezradny. a ta. za zborze. Świadczy o tym rozpoznawanie reguł czasu wzmacniania i dostosowania intensywności zachowania do występowania wzmocnień lub zjawisko blokowania dodatkowego bodźca. Odkrycie uczenia się utajonego (wspominaliśmy o nim na początku rozdziału). biernie poddaje się swemu losowi. Wyuczona bezradność występuje także u ludzi. jeżą. że wszystkie jego reakcje prowadzą do tego samego: uderzenia prądem. doznających po raz pierwszy uderzenia prądem w klatce z przegródką. Do wyuczonej bezradność może również prowadzić życie w cieplarnianych warunkach. przeskakiwanie do części za przegródką. „Przyjął” więc hipotezę bezradności. przyzwoite ubranie.126 uniknięcia kary. buraki. Możemy sobie wyobrazić ubogiego chłopa. Wyniki badań Skinnera. Poddano również reinterpretacji z punktu widzenia poznawczego szereg wyników. Uczenie się poznawcze. wolnym uczeniem się. Jak w tym ujęciu przedstawia się wyuczona bezradność? Pies. za która nie występują uderzenia prądem. siły motywacji. który niczego nie musi zdobywać. Szok wyzwala próby ucieczki z „miejsca bólu”. mleko i inne.

Po kilkakrotnym przyjrzeniu zaczynamy wyraźnie rozróżniać cechy poszczególnych jednostek. nie nauczył się postrzegania perspektywicznego. a drugą w klatce o wzorach kół i trójkątów. krótki w zasięgu ręki. U c z e n i e s i ę p r z e z w g l ą d (insight) badał i opisał W. J. Zupełnie inaczej reagowali ludzie. ż czują się bezradni. W. że w takiej sytuacji musi istnieć możliwość kontroli uderzeń. Autor ten. że uczymy się postrzegania kształtów. Kohler obserwował jak szympansy uczyły się przezwyciężać przeszkody. W pomieszczeniu umożliwiającym uderzanie prądem. że uczenie się następuje w wyniku aktywnej eksploracji środowiska. mniejsza i większa. J a c o b s). dostosowuje się do rozpoznawania środowiska i dlatego proces uczenie się można właściwie zrozumieć śledząc to. więc nie widzą sensu podejmowanie jakichkolwiek działań. w jego środowisku zjawisko to nie występowało. który nigdy przedtem nie był w terenie nie zalesionym. Następnie uczono szczury różnicować bodźce i wybierać drogę do pokarmu. W obu więc grupach pojawiły się odmienne hipotezy poznawcze. W klatce znajdowały się skrzynki. Psychologowie. a czas przed kolejnym włączeniem prądu wykorzystują na odpowiednie przygotowanie się na jego działanie. że są to bawoły roześmiał się i złościł. różną w poszczególnych próbach. wyciągając rękę lub doskakując. tekturowych ścianach. Kenge. którzy nie doświadczyli niepowodzenia. Kenge. Jego zdaniem system percepcyjny podlega ewolucji. Jeżeli zmiana rozkładu wzmocnień jest trudna do wykrycia. Badane zwierze umieszczał w klatce i na różnorodne sposoby utrudniał mu sięgnięcie po ulubionego banana. A. Jego istotę dobrze oddaje eksperyment E. Ludzie nie mający kontaktu ze współczesną cywilizacją. Wyniki badań jednoznacznie pokazały. dłuższy nieco dalej. K o h l e r. dostrzegł w pewnym momencie grupę jakichś drobnych istot. Rozpoznanie następuje w wyniku uczenia się. J. Około 60% badanych nie udało się znaleźć pożądanej kombinacji. Zapytał więc badacza co to za istoty. G i b s o n. N o r m a n). wielkości i innych cech. widząc po raz pierwszy fotografię nie dostrzegają na niej przedstawionego obiektu. D. Jego technika eksperymentalna była podobna do ówcześnie stosowanych. która hodowała jedną grupę szczurów w klatce o białych. uniemożliwiające zdobycie banana. wyruszył samochodem poza obszar leśny. T h o r n t o n i P. sądzili. W miarę zbliżania się do stada „małe robaczki” wyraźnie rosły i rosło zdumienie Kenge. mieszkaniec dżungli.(P. ale stale oznakowaną tym samym symbolem. widziana po raz pierwszy wydaje się niezróżnicowaną. hodowane w klatce ze wzorkami. Początkowo próbowały sięgnąć po owoc drogą naturalną.127 powoduje. Podobny eksperyment przeprowadzono na ludziach (J. spowodowane zmiennością wielkości spostrzeżonych istot. że szczury. U c z e n i e s i ę p e r c e p c y j n e jest jedną z form uczenia się poznawczego. Gdy to nie przynosiło rezultatów . Pod wpływem uczenia się zwiększa się dokładność spostrzegania Grupa Japończyków. że zachowanie też pozostaje niezmienne. D. I jest to efekt uczenia się percepcyjnego. znajdowały się przyciski. Znany jest opis zdarzenia. Raz owoc leżał za kratami klatki poza zasięgiem ręki.T u r n b u l l a. przedstawiony prze z antropologa C. to istnieje małe prawdopodobieństwo zmiany zachowania. Na zewnątrz klatki leżały w różnej odległości kije. których kombinacja użycia. a pytani o przeżycia w tej sytuacji stwierdzali. prowadzący badania międzykulturowe. zebrali wiele dowodów na to. Kiedy usłyszał. W czasie pierwszej wojny światowej przebywał on na Tenerifie i okoliczność tę wykorzystał do prowadzenia badań nad uczeniem się i myśleniem szympansów. szybciej uczyły się wyboru właściwej drogi. G i b s o n. H. że z niego się żartuje. pozwalała uniknąć takiego doznania. jak środowisko oddziałuje na organizm. twórca t e o r i i o p t y k i e k o l o g i c z n e j utrzymuje. wraz z pigmejskim przewodnikiem Kenge. L i n d – s a y. innym razem był zawieszony wysoko pod sufitem i szympans nie mógł go sięgnąć. Czynnik poznawczy odgrywa w tym istotną role.

H e b b a. odpowiadających ich numerom. wglądu? Na niżej zamieszczonym rysunku elipsa przedstawia tor. co spotka w przyszłości. ale na bocznicę tylko p o p y c h a wagoniki nie może ich wciągać 2. kształtującej nastawienie. Można to osiągnąć przez analizę własnego uczenia się rozwiązania niżej przedstawionego problemu ustawienia wagoników. M a i e r a nad oddziaływaniem nastawienia na ułatwienie uczenia się. Nabywa przy tym potencjalnych możliwości reagowania na to.Lokomotywa może poruszać się po całym torze. Oba może przesunąć na bocznicę. Analogiczne procesy prowadziły do użycia skrzynki lub zestawienia dwu. F. Zadanie polega na przesunięciu wagoników lokomotywą tak. że zwierze lub człowiek w warunkach naturalnych uczy się nie jednego. 3. Konkluzją eksperymentu było stwierdzenie. Te stwierdzenia podważały teorie uczenia się poprzez próby i błędy Thorndike’a. Kształtuje się w i e d z a organizmu. po którym przesuwa się wagoniki (oznaczone kwadratami 1 i 2). Przebieg uczenia się zależy od złożoności struktury i zdolności organizmu do jej rozeznania. Dalsze badania uczenia się szympansów pokazały. Lokomotywa może przesuwać oba wagoniki jednocześnie. że uczenie się następuje w rezultacie zrozumienia struktury sytuacji. czyli tendencja do reagowania w określony sposób. lecz wielu sposobów reagowania na dany przedmiot. Czy pożądany wynik osiąga się po serii prób i błędów. 4. W momencie startu lokomotywa L stoi w zajezdni.128 zwierze wierciło. wagoniki są ustawione w punktach 1 oraz 2 (wagonik 1 w punkcie 2. by znalazły się one na miejscach. czy też w wyniku nagłego olśnienia. jedną na drugiej.Wagoniki nie mogą przejeżdżać przez tunel. Jeżeli badanemu pokażemy cyfry 8 oraz 2 i . Znaczące są tu badania N .Lokomotywa wyjeżdża z zajezdni i po wykonaniu zadania wraca do niej.R. a Kohler stał się jej zapalonym krytykiem. wybierania jednego z wielu możliwych. z zajezdni Z do tunelu T i z powrotem do zajezdni. dotyczące nabywania wiedzy i różnicowania bodźców. rozglądało. Jest on zastrzeżony wyłącznie dla lokomotywy. jaki wystąpił między Kohlerem a Thorndikiem. niemniej jego poglądy ukierunkowały dociekania nad uczeniem na tory psychologii poznawczej. Obowiązują przy tym następujące reguły: 1. Hebb podkreśla. ułatwiających restrukturalizację wyobrażeń sytuacji. Ramka 17 Proponuję Czytelnikowi samodzielne rozstrzygniecie sporu. Wiedza działa podobnie do instrukcji. Następuje to nagle i nie ma związku z poprzednimi próbami. drapało i nagle łapało kij i strącało banana. a wagonik 2 w punkcie 1). z której wychodzi ślepa bocznica B. D. Zaczęto badać wpływ różnych czynników. że Kohler popełnił kilka błędów metodologicznych.

np. określa sposób reagowania na bodźce i wyznacza cel działania. uruchamiają odpowiedni do cech zadania proces przetwarzania informacji i określają ustosunkowanie się jednostki do procesu realizacji. dorywcze i perspektywiczne. stało się podstawą wyjściową k o n e k c j o n i s t y c z n e g o modelu uczenia się. zachowującego się agresywnie lub nie agresywnie. W pomieszczeniu eksperymentalnym znajdowały się rozmaite zabawki. Po fazie obserwacji zachowania modelu pokazano dzieciom atrakcyjne zabawki. kopał. to usłyszymy w odpowiedzi „Dziesięć”. mężczyznę lub kobietę. lecz wprowadzimy syntetyzujące określenie „przeciążenie” i nim posłużymy się wyjaśniając „zasłabnięcie” kierowcy. Ross . Uczenie się hebbowskie.. „to jest twardziel”. ale nie pozwolono bawić się nimi. A. ale również do tworzenia wyobrażeń lub pojęć. a inne tego. D. autogenne (własne) i narzucone przez innych. że zesłabł z powodu długotrwałej pracy lub niedożywienia. a także komentował zdarzenie: „chce jeszcze zarobić”. Zmiana nastawienia wywołało inną. Ten stan rozbieżności. kształtujące się w trakcie uczenia się. U c z e n i e s i ę p r z e z o b s e r w a c j ę jest odmianą uczenia się poznawczego. Inne będą reakcje szympansa. ale nie reaguje na ich łączne działanie. bił ją młotkiem. T o m a s z e w s k i określił je jako rozbieżność pomiędzy rzeczywistością. „bo były przeznaczone dla innej grupy”. który bawił się kijem. określających nowy układ stymulacyjny. Jest to u c z e n i e s i ę k o r y g u j ą c e b ł ą d. indywidualne i zbiorowe. podrzucał. nie odpręża. Natomiast w uczeniu się człowieka istotnym elementem poznawczym jest z a d a n i e. prowadzi nie tylko do uczenie się reagowania na nowe połączenia bodźców. z Przedszkola przy Sanford University podzielono na grupy eksperymentalne i kontrolne. Trwało to 10 minut. to nie powiemy. Aby dokładniej poznać ten proces podjął badania eksperymentalne. Jeżeli np. na osobiste i pozaosobiste . Przydzielone do grup eksperymentalnych obserwowały zachowanie dorosłego człowieka (modela). Różne właściwości zadania powodują swoistą recepcję bodźców. nie popija płynu. Ale błąd nie docenienia któregoś z nich powoduje uczenie się jego znaczenia. Miało to sfrustrować badane dzieci. intensywność której zmienia się w zależności od właściwości zadania i warunków jego realizacji. Dzieci. Pracując z dzieci z rodzin przestępczych Bandura zauważył. Wynik operacji nie zmieni się pod wpływem powtórek. badaną i opisaną przez A.5 metra. Bandurę. T.(Obszerniej. w tym plastikowa lalka Bobo. Zdobywana wiedza powoduje „przestawienie się centrali” tak. Ross i S. że wywiera ona wpływ na wiele potencjalnych reakcji. A więc zadanie i jego właściwości w znacznym stopniu określa przebieg procesu uczenia się. okładał pięścią. a potrzebami i oczekiwaniami jednostki. Reguła delty występuje zarówno w uczeniu się zwierząt jak i ludzi. Model w pewnym momencie zaczynał zachowywać się agresywnie.. Opisane procesy pokazują jak niektóre elementy poznawcze. przewracał Bobo. przy tym nie je.m o ś c i. który kija nie widział. nie śpi. o złożonej sieci połączeń. Analogicznie działa wiedza. 36 dziewczynek i 36 chłopców. w wyniku którego zwierze reaguje na każdy z dwu oddzielnie występu jących BW.129 polecimy „Dodaj”. Osiągnięty wynik może zadawalać lub skłaniać do dalszego poszukiwania sposobów osiągnięcia celu. patrz: M. niż poprzednia reakcję. Materska: Wstęp . .) Zadania można podzielić według różnych kryteriów. że odpowiedzią będzie „Cztery”. wielkości około 1. kierowca prowadzi samochód 24 godziny bez przerwy. Wystąpienie błędu świadczy o rozbieżności pomiędzy oczekiwaniem a stanem faktycznym. Zwierzęta i ludzie nie uczą się reagowania na bodźce nie wnoszące informacji o sytuacji. Ale nowe polecenie „Podziel” sprawi. Cały ten proces jak i jego poszczególne elementy podlegają k o n t r o l i ś w i a d o. wzbogacają umysłową reprezentację świata. zwany przez niektórych psychologów r e g u ł ą d e l t a. że bardzo często naśladują one swych ojców i przyswajają ich sposób bycia. Zadanie motywuje do działania.

bowiem zwierzęta i ludzie często uczą się odpowiednich zachowań obserwując wykonywane czynności przez inne organizmy. małp występuje przemożny pęd do naśladowania. Różni się ono od instrumentalnego m. nie potwierdzone rzetelnymi badaniami. U niektórych zwierząt. 2) gdy naśladownictwo pozwala uporać się z osobistymi problemami. Zjawisko mody jest dobrą ilustracją tych prawidłowości. Kosmonauta. Zjawisko transferu pozostaje w pewnym związku z generalizacją bodźca. Czeladnik u majstra wiele uczy się przez podpatrywanie sposobu pracy. Jest to naśladownictwo. Chłopcy częściej zachowywali się agresywnie w zabawie jeżeli obserwowali modela płci męskie (średnio 104 akty agresji). obojętności na ból i cierpienie i zachowań agresywnych. Okazało się. Ludzie dorośli naśladują innych (innego) rozumnie. Kolejne badania. Poznawanie wzorce w postaci osób cenionych i lubianych wpływa na zachowanie jednostek poznających. Przypuszcza się zatem.4 akta). to nastąpi szybkie przeniesienie wprawy. jeżeli modelem była kobieta (48. Pamiętając o złożoności zagadnienia (wiedza ma nie tylko praktyczne znaczenie) powiedzmy. w tym w Kongresie Stanów Zjednoczonych. służy poznawczemu m o d e l o w a n i u ich zachowania. np. rzadziej. Ostrożniejsi psychologowie sądzą. Jest to sąd odwołujący się do analogii nabywania sprawności fizycznej. Wzbudziły przeto ogromne zainteresowanie. nie mających walorów praktycznych. Wielu psychologów twierdziło i dostarczało dowodów na to. Osoby uczące się w szkołach pytają nieraz o sens przyswajania treści niektórych przedmiotów.Ta sama tendencja naśladowania przedstawiciela swojej płci wystąpiła u dziewcząt. Wyraźnie naśladowano przemoc. T r a n s f e r ć w i c z e ni a. w którym bało wiele zabawek. ż e tak jest rzeczywiście. w których zachowania modela żywego zastąpiono filmowym. na dziewczynkę-12. gdy modela przedstawiano na filmie. a jeszcze słabiej. Przedstawioną przez Bandurę wizję uczenia się nazywa się niekiedy t e o r i ą s p o ł e c z n e g o u c z e n i a s i ę. że oglądanie takich scen prowadzi do znieczulenia psychicznego. że dzieci wyraźnie naśladowały zachowania modeli. Dzięki temu liczne obyczaje są przekazywane z pokolenia na pokolenie. ”agresywnych” i „nie agresywnych” i obserwowano swobodne wybory obiektów zabawy i zachowania uczestników. gdy demonstrował ją model naturalny. ćwicząc poruszanie się pod wodą. Wielu zachowań społecznych uczymy się obserwując postępowanie innych osób.2 przypadków naśladowania zachowań agresywnych. gdy nie spotykają się z przeciwdziałaniem wychowawczym rodziców i wychowawców. nieco słabiej. wspólnych dla wielu dziedzin aktywności ludzkiej. gdy 1) model jest atrakcyjny. iż umysł nabiera sprawności niezależnie od tego.7 przypa-dków. szybko zapominanych. na jakim materiale się ćwiczy. mianowicie wtedy. niż uprawiający strzelectwo itp. podobnie jak u małych dzieci. że wpływy pokazywanych obrazów są groźne. mechaniczne.130 Następnie wprowadzono je do pokoju. że dokonuje się bez wzmacniania. Publikacja wyników prac Bandury zbiegła się w czasie z nasileniem prezentacji scen przemocy w telewizji amerykańskiej. Jeżeli z kolei na bodziec S trzeba będzie reagować . Na każdego chłopca przypadło średnio 38. ze względów praktycznych. Chciano bowiem wiedzieć czy pokazywanie brutalnych scen w telewizji powoduje narastanie agresywności dzieci i młodzieży w realnym życiu. nabywa umiejętności bycia w sytuacjach obniżonego działania siły grawitacji. Eksperyment Bandury przypomniał i uświadomił badającym problemy uczenia się znaczenie naśladownictwa. dały zbliżone rezultaty. określane jako t r a n s f e r p o z y t y w n y. gdy demonstrował ją film animowany. wymagający identycznej reakcji R. Wykazano. że nabyta wprawa w jednej dziedzinie przenosi się na inne.in. że istnieje przekonanie. koszykarz szybciej nauczy się grać w piłkę ręczną. Jest on możliwy w pewnych granicach dzięki poznaniu z a s a d. I to jest istota transferu. Jeżeli mamy związek S – R i wystąpi S1.

Określmy na początek relację pomiędzy pokrewnymi terminami „u c z u c i e” i „e m o c j a”. kwalifikujemy jako emocje. nie wykazano też silnego wpływu jednej wysokiej sprawności na poziom innych sprawności.1988 r . że bez emocji . PWN. Warszawa. jak dotychczas. autor pracy pt. ale nie potrafiliśmy. 1998 r.W. R. świadomy. Według drugiego. natomiast ich istota jest tożsama. poprawnie zdefiniować tego terminu. Literatura zalecana. Prawdopodobnie korzyści takiego rozwiązania wynikają z faktu szybszego uczenia się ludzi wykształconych. że ludzie mają dwa umysły: racjonalny.131 w nowy sposób. Drugi sposób postępowania wydaje się być bardziej pomocny rozpoczynającym studiowanie psychologii. . Daniel Goleman. Niekiedy określa się emocje jako s t a n p s y c h i k i. reakcją R2. Warszawa. Dotychczas zajmowaliśmy się problematyką poznawczą. nadający barw życiu. którzy opanowując określony sposób urzędowania nie mogą przystosować się do wymagań „nowych czasów”. rozumu. niż nie wykształconych. Zgodnie z pierwszym. 1970 r. Anderson: Uczenie się i pamięć. czyli utrudnienie w nabyciu wprawy posługiwania się reakcją R2. Galloway: Psychologia uczenia się i nauczania. która nie zawierałaby usterek lub uchybień. Drugi pogląd nie wydaje się być przekonywującym. V a n B r a k e l sporządził zestawienie 22 najbardziej rozpowszechnionych wśród psychologów definicji emocji i po przeanalizowaniu ich treści nie znalazł żadnej takiej. skłonny do zadumy i refleksji oraz emocjonalny. Zjawiska te możemy obserwować w realnym świecie. Do kategorii uczuć zalicza się przeżycia estetyczne. Niechże ta hiperbola stanie się wprowadzeniem do problematyki kolejnego rozdziału. moralne. Mimo to kierownicy instytucji i przedsiębiorstw poszukują ludzi wykształconych i chętnie im powierzają wykonywanie prac. Rozdział IX Emocje i stres.1998 r. intelektualne. Utrudnia to transfer negatywny. niekoniecznie zgodnych z ich kierunkiem wykształcenia. w tym uczucia. impulsywny i potężny. Włodarski: Psychologia uczenia się. Z. Jak dotychczas zaznaczyły się w psychologii dwa odrębne poglądy. Buduchowska. religijne. w miarę zwartą całość.C. Inteligencja emocjonalna pisze. W tej sytuacji wielu autorów unika definiowania tego terminu i przedstawia problematykę emocji referując poszczególne zagadnienia. Warszawa. to wystąpi t r a n s f e r n e g a t y w n y. mimo. Warszawa. Powiada się. . J. PWN. bardziej tradycyjnym. Włodarski (red): Psychologia uczenia się. odczuwanych w trakcie zaspokajania dokuczliwego głodu. ułatwiającymi rozumienie istoty zjawiska i łączenia problematyki emocji w jedną. Czym są emocje? Wiemy o tym z autopsji. że czasami działający nielogicznie. . Każdy zatem czynnik ubarwiający. teraz przyszła kolej na poznanie emocji. Inni posługują się określeniami naprowadzającymi.Z.J. PWN. Z a s a d y u c z e n i a s i ę są przeto jednym z elementów transferu wprawy. Przyjemne uczucie „głaskanego” podniebienia skłania ludzi do spożywania kawioru i jest ono tylko słabszą siostrą doznań. uczucia są bardziej subtelnymi przeżyciami niż emocje i są mniej zależne od kontekstu sytuacyjnego. Często narzekamy na nie elastyczność urzędników. uczucia i emocje różnią się jedynie stopniem intensywności. Zjawisko transferu nie jest dokładnie poznane.WsiP.

D r u g a to właściwość wyzwalania działania i zdolność nadawania priorytetu działaniom zgodnym z emocją. Są to radość-smutek. jak widać. . Jaki wniosek wypływa z tych rozważań? Taki. różnorodnego uwarunkowania. Pojawiająca się emocja staje się kryterium oceny pozytywnej tego. zaliczył do tego zbioru 8 emocji. łącząc się tworzą e m o c j e w t ó r n e. pragnienie. A. Dynamika tak kształtowana także tworzy kolorystykę życia. akceptacja i strach składają się na uległość. ból. sądzi. nie lubimy jego szarzyzny. P i e r w s z a. co sprzyja jednostce lub negatywnej faktów niesprzyjających jej dążeniom. Myśl tę ilustruje niżej zamieszczony obraz koła emocji. N. strach-gniew. o wielce skomplikowanym układzie strukturalnym i zróżnicowanych cechach formalnych. głód. spójność pomiędzy ekspresją. Uchybienia tego próbują uniknąć budujący definicję według wzorów klasycznych. Bliskie. aczkolwiek istotnych kłopotów.in. objawami fizjologicznymi emocji i doświadczeniem (przeżywaniem) i inne. np. a całe bogactwo odmian pozostawia w domyśle. gniew. jednolite i nieciekawe One to zabarwiają życie różnymi odcieniami przyjemności i przykrości. co zewnętrzne przeniesiono na świat umysłu. mieszanka strachu i zdziwienia daje odczucie goryczy. Wymieniono 383 odrębne nazwy. a barwy odbieramy jako radosne jego upiększenie. radość i oczekiwanie dają optymizm. Podejmuje się też próby budowy enumeracyjnej definicji emocji. Po drugie wyliczenie nazw emocji przedstawia ich „objawowość. P l u t c h i k. zatem definicje takie nie w pełni ułatwiają rozróżnić emocje od nie emocji. I ten schemat spostrzegania tego. że trzy właściwości określają istotę emocji.pogardę. gniew i wstręt . Wskazują na to badania B. którzy prosili 200 kanadyjskich studentów o wymienienie wszystkich znanych im określeń emocji. że istnieje kilka ewolucyjnie ukształtowanych. R u s s e l l a. F r i j d a. R. pogrupowanych w przeciwstawne pary. wpływający na procesy somatyczne organizmu i działanie. Powiada się.”. T r z e c i a to subiektywnie odczuwany stan umysłu. że emocje to przeżycia takie jak radość.132 życie byłoby szare. jeden z lepszych znawców prezentowanego problemu. pożądanie seksualne itp. Występuje tu.iż są one zjawiskiem o wielu właściwościach. nie określając ich istoty. Taki sposób definiowania przysparza specyficznych. przypisując emocjom właściwość ubarwiania przeżyć. strach. Nie osiągnięto jednak zgodności poglądów w kwestii listy tych emocji. że wszystkie wymienione określenia dotyczą emocji? Chyba nie. genetyczne uwarunkowanie programów reagowania. zdziwienie-oczekiwanie i akceptacja-wstręt. położone w kole obok siebie. m. to tworzenie podstawy ocen ważnych dla jednostki zdarzeń. F e h r a i J. wspólnych dla ludzi różnych kultur i środowisk. wyraźna analogia do spostrzegania świata naturalnego. znany specjalista z tego zakresu. przedstawia mu się jedynie prototypy podstawowych emocji. Przedstawiono wiele kryteriów wyróżniania emocji podstawowych. Emocje (silne) zmieniają strukturę planów działania i wpływają na relację jednostki i otoczenia. Znawców problematyki emocji są zgodni w tym. wrodzonych e m o c j i p o d s t a w o w y c h. sztywność ekspresji. Po pierwsze. niektóre tylko jednorazowo. pozostawia się czytelnikowi określenie treści owego „itp. że próby zdefiniowania emocji ujawniają nam to. A to może być źródłem nieporozumień i błędów. Czy możemy mieć pewność. Rozmieszczone w kole w postaci sąsiadujących i przeciwstawnych oktaw oddają myśl Pluchika o bliskości i przeciwieństwach emocji. Ludzie dążą do przedłużania czasu trwania przyjemności i jego skracania w przypadku przykrości.

133

Nie wszyscy badacze akceptują ten model układu i współzależności emocji. C. I z a r d np. wyróżnia 10 emocji podstawowych: radość, zdziwienie, gniew, wstręt, pogardę, strach, wstyd, poczucie winy, zainteresowanie i podniecenie. Rozbieżności zapatrywań, dotyczące zestawu emocji podstawowych, siłą rzeczy muszą prowadzić do powiększania różnic w kwestii zestawu i kompozycji składników emocji wtórnych. Radość i akceptacja to według Plutchika składniki miłości, natomiast Izard dopuszcza dwie możliwości aktualizacji miłości z połączenia: 1) radości i zainteresowania oraz 2) radości i podniecenia. Rozbieżności w kwestii właściwości emocji wtórnych świadczą o poziomie trudności, z jakim badacze mają do czynienia w badaniach emocji. Zróżnicowanie emocji jest bardzo wyraźne przy wysokim poziomie ich intensywności, natomiast zaciera się, staje się mało widoczne w stanach niskiego natężenia. Stanowi to jedną z przeszkód w badaniu i charakterystyce przedstawianych emocji. W praktyce obserwujemy zróżnicowane pod wieloma względami stany emocji. Jest to wynikiem zarówno różnorodności form ich występowania, jak i sposobu obserwacji. Nieco inaczej jawią się nam emocje własne, innych ludzi lub zwierząt. Jedną z cech je różnicujących jest z a b a r w i e n i e lub t o n a c j a. Używając tych kategorii mamy na myśli ogólne określenie odczuć p r z y j e m n o ś c i lub p r z y k r o ś c i. Mogą one współwystępować z różnymi emocjami, np. ból, zazwyczaj przykry w niektórych sytuacjach bywa odczuwany jako lekko przyjemny, albo nasilający doznawaną przyjemność. Te relacje wzajemne komplikuje dodatkowo to, że przyjemności mogą być aktualistyczne, doznawane w trakcie określonego procesu, lub wynikające ze wspomnień i wyobrażeń. Niekiedy wspomnienia przykrych wydarzeń są odczuwane jako przyjemne. W pamięci dokonuje się zmiana ram odniesienia ówczesnych doznań. Stany emocjonalne różnicują się również według kryterium i n t e n s y w n o ś c i i c z a s u trwania. Stany o słabej intensywności, szybko zmieniające się, o różnym czasie trwania to n a s t r o j e. Nie jest znana ich etiologia, mogą pojawiać niespodziewanie, pozornie bez przyczyny. Mogą wynikać z przyczyn wewnątrz organicznych i sygnalizować pojawienie się jakiegoś napięcia. Mogą też być następstwem działania czynników zewnętrznych, takich jak rodzaj pogody, spotkanie miłej i cenionej osoby, określone zdarzenie itp. Nastroje dzieci i młodych ludzi zmieniają się bardzo szybko, dziecko z sekundy na sekundę może przechodzić z płaczu do radości. Nastroje ludzi dorosłych są bardziej stabilne, a niektóre bywają długotrwałe. Nastroje depresyjne np. mogą trać tygodniami, a nawet miesiącami. Niezależnie od parametrów czasu i intensywności nastroje charakteryzuje tonacja. Zły nastrój jest stanem przykrym, towarzyszy mu niekiedy przygnębienie, obniżenie sprawności. W dobrym nastroju człowiek odczuwa radość, jest podniecony, energiczny. W krańcowych przypadkach popada w e u f o r i ę, czyli stan ponad normalnego podwyższenia dobrego nastroju. W z r u s z e n i a, to chwilowy stan wzmożonego przeżycia emocji, pojawiający się z reguły pod wpływem bodźców ze świata zewnętrznego. Wzruszamy się czytając literacki opis jakiegoś zdarzenia, oglądając obraz malarza-artysty, na widok cierpiącego kaleki, płaczącego dziecka czy skomlącego zwierzęcia. Wzruszenie, pomimo, że może być wywołane czymś przykrym, jest przeżyciem raczej pozytywnym, o wielowątkowej kompozycji. Nie mamy natomiast dobrego określenia przeżycia typu wzruszenie odczuwanego jednoznacznie negatywnie. Potocznie mówi się o „wnerwieniu”, „wkurzeniu” albo o rozłoszczeniu, czyli o jednolitej emocji. A f e k t y to stany intensywnego i krótko trwałego pobudzenia emocjonalnego. Niekiedy ich siła jest tego rzędu, ż opanowują one cały umysł, blokują wystąpienie innych doznań. Człowiek w afekcie nie panuje nad swoim zachowaniem, nie docierają do niego bodźce przeciwstawne do tych, które wywołały pobudzenie. Zanika racjonalna kontrola czynów. Afekty gniewu prowadzą

134

często do zachowań wulgarnych i agresji, zazdrości do natychmiastowego wymierzania sprawiedliwości, strachu do nie przewidywalnych, zaskakujących zachowań. Ze specyfiką afektywnego uwarunkowania czynów mają do czynienia sądy i w takich przypadkach muszą rozstrzygać o stopniu winy za popełniony czyn karalny. Afekty niekiedy nabierają niezwykłej intensywności i są określane mianem efektu patologicznego. F u r i a to niezwykle intensywny, krótkotrwały i niszczycielski wybuch emocji, szał, szaleństwo. Furie to w starożytnym Rzymie trzy boginie zemsty, okrutne mścicielki przelanej krwi i one symbolizują właściwości tego stanu emocji. N a m i ę t n o ś c i to silna, ukierunkowana i względnie trwała emocja, wynikła z upodobania i przywiązania do określonej formy aktywności. Są one ze swej istoty bardziej podmiotowe, niż przedmiotowe, bardziej charakteryzują osobę je przeżywającą, niż sytuację, która je wyzwala. Niektóre z nich są bardzo trwałe, są „namiętnościami życia”. Może to być np. namiętność do gry w karty, sportu, kolekcjonowania itp. Bywa namiętna miłość, żądza władzy, ale i namiętność skąpca, palacza i innych. Nie zależnie od formy bywa ona na tyle silnym motywem czynu, że czasami prowadzi do zachowań kryminalnych. Zdarzało się, że namiętni filateliści z chęci posiadania upragnionego znaczka popełniali zuchwałe kradzieże, a namiętni kochankowie dopuszczali się nawet zbrodni na swych wybrankach. U c z u c i a są stanem zabarwionym emocjonalnie, ale nie sprowadzają się one do przeżyć czysto emocjonalnych. Są one zawiłą kombinacją elementów emocjonalnych, poznawczych (sensorycznych i intelektualnych), a także upodobań, nastawień, wartościowań. Emocje z reguły pojawiają się pod wpływem zdarzeń zewnętrznych, naturalnych lub społecznych, natomiast uczucia kształtują się także na tle procesów mentalnych i osobowości. Nie zanikają one przeto, podobnie jak emocje, po ustaniu działania przyczyny, lecz trwają raz krócej raz dłużej po jej zniknięciu. Często też powracają spontanicznie, bez widocznej przyczyny. Zmienności uczuć doświadczamy np. pod wpływem samooceny, wysoka wzbudza samozadowolenie, niskadezaprobatę, niezadowolenie z siebie itp. Pomiędzy pojęciami emocja i uczucie zachodzi relacja krzyżowania. Niektórych emocji nie nazwiemy uczuciami i niektórych uczuć nie utożsamimy z emocjami. Typowe emocje gniewu, strachu czy bólu jakościowo różnią się od klasycznych uczuć estetycznych, moralnych i religijnych. Istnieje natomiast klasa stanów psychiki o właściwościach charakterystycznych zarówno dla emocji jak i uczuć. Dobrze ilustruje ten stan rzeczy zjawisko miłości. Tak zwany cool sex, efekt popędu seksualnego jest redukcją napięcia emocjonalnego, natomiast miłość platoniczna jest czystym uczuciem uwielbienia, zachwytu, przyjaźni, kombinacją doznań wolnych od afektywności. Miłość pełna, łącząca ludzi kochających się, zawiera w sobie zarówno emocje jak i uczucia, tworząc niepowtarzalną tonację przeżyć. Niektóre uczucia, przede wszystkim estetyczne i religijne, są przeżywane kontemlacyjnie. Na ich treść składają się elementy oglądu, namysłu, roztrząsania, przemyśliwania. Przeżycia te mają tę właściwość, że nie prowadzą do działania, implikują bierność. Kontakt ze światem zewnętrznym zostaje ograniczony, osobnik kontemplujący koncentruje się na swoich doznaniach i przeżyciach, zamyka się w sobie. Trwa w tym stanie aż do momentu pojawienia się silnego bodźca zewnętrznego, zmieniającego nastawienie. Stany krańcowo intensywnych uczuć określa się jako ekstazy, uniesienia uczuciowego. Pojawiają się one pod wpływem silnych wzruszeń, odpowiednich ćwiczeń, stosowanych np. przez mnichów tybetańskich lub jogów, praktyk ascetycznych, narkotyków i innych. W stanie ekstazy zostają ograniczone funkcje świadomości, doznania zmysłowe „bledną”, tracą swą wyrazistość, do świadomości docierają tylko te, które dotyczą treści ekstazy, występują zmiany czynnościowe organizmu: serce „zamiera”, oddech staje się niewyczuwalny, twarz kredowo

135

blada, ręce i nogi zimne. Niekiedy występuje i d e o p l a s t i a, wyobrażenia zostają wtedy odebrane jako wrażenia, ukazujące realny obraz świata. Pojawiają się omamy, złudzenia. Wizja cierpienia, bólu może prowadzić do wystąpienia różnorodnych znaków na skórze, a nawet stygmatów, ran ciała. Istnieją też ekstazy radosne, określane jako rozkosz ekstatyczna. Poznanie genezy i właściwości emocji i uczuć skłania do zaznaczenia analogii pomiędzy nimi a „drogą od dołu do góry” i „od góry do dołu” w procesie poznania zmysłowego. Emocje, to swoista „droga od dołu do góry” są one wzbudzane przez wydarzenia zewnętrzne, niezgodne z dążeniami jednostki, natomiast uczucia „spływają” z góry, oddają stan umysłu, przenosząc go na obiekty zewnętrzne. P o b u d z e n i e e m o c j o n a l n e. Co wywołuje emocje, jakie czynniki powodują to, że doświadczamy radości, smutku, strachu, gniewu lub obrzydzenia? Wiemy, że niektóre emocje maja biologiczne uwarunkowanie. Emocja bólu pojawia się w następstwie bodźca, działającego destrukcyjnie na organizm. Czy istnieją analogiczne bodźce, wywołujące emocje innych modalności? Eksperymenty prowadzone na szympansach pokazują, że gipsowy odlew maski pośmiertnej wywołuje u 1/5 obserwowanych zwierząt krzyk przerażenia i gwałtowną ucieczkę, u pozostałych mniej gwałtowne i zróżnicowane reakcje (D. Hebb).Podobnie silną reakcja, zarówno u szympansów jak i człowieka dorosłego występuje na widok węża, krwi, zmasakrowanego ciała. Niektórzy badani mdleli w czasie oglądania filmu, pokazującego operację chirurgiczną. Opisane bodźce są odbierane jako sygnały zagrożenia, są więc emocjogenne. Również intensywność bodźców ma określony wpływ na pojawianie się emocji. Bodźce bardzo słabe nie wywołują żadnych emocji, słabe i średniej mocy są odbierane jako przyjemne, a po przekroczeniu granicy określonej intensywności stają się nieprzyjemne. Dalsza intensyfikacja bodźca daje odczucia emocji krańcowo nieprzyjemnych, bolesnych. Tak jest odbierany np. bardzo silny hałas. Zjawisko zmiany emocjonalnego zabarwienia bodźca w zależności od jego intensywności nosi nazwę a l t e r n a c j i. Prawidłowość tę doskonale wykorzystują praktycy, zainteresowani kształtowaniem nastroju. Znamy przytulne kawiarenki, nastrojowe wnętrza kościołów o delikatnym świetle „witrażowym”, niektóre sale wystawowe dzieł sztuki itp. Nagle i niespodziewanie pojawiające się bodźce, a także obiekty szybko zbliżające się do postrzegającego są kolejną przyczyną pobudzania emocji. Wywołują one przeżycia negatywne i reakcje unikania. Oddziałują one w ten sposób do póty, dopóki stanowią zaskoczenie. W miarę ich powtarzania się pojawia się h a b i t u a c j a, czyli przyzwyczajenie do ich właściwości. (J. Reykowski) Przedstawione przyczyny występowania emocji pokazują, że są one skutkiem działania czynników świata zewnętrznego na organizm. Otoczenie jest tu czynnikiem aktywnym, organizm, w aspekcie doznań emocji, biernym. Są to zatem e m o c j e s t a n u b i e r n e g o. Ale z reguły organizm zdrowy jest aktywny, dąży do osiągania określonych celów życia. Na drodze ku nim napotyka różnorakie przeszkody i sytuacje sprzyjające. I one też stają się przyczynami pojawiania się emocji. Określimy je jako e m o c j e s t a n u a k t y w n e g o. Jeżeli są to utrudnienia w realizacji dążeń, występują emocje negatywne, takie jak gniew, smutek, złość, jeżeli sprzyjają podjętym działaniom wzbudzają emocje przyjemne ( radość, dumę i inne). Intensywność tych emocji zależy od ważności celu i stopnia osobistego zaangażowania jednostki w jego realizację. Stwierdzono np. wyraźny wzrost napięcia emocjonalnego u chirurgów wykonujących trudne operacje. W pewnych przypadkach siła emocji przewyższa siłę dążenia do zachowania życia. Niekiedy patrioci giną w obronie ojczyzny, a zakochani bez ,,wzajemności popełniają samobójstwo „z miłości”. Emocje pojawiają się niekiedy bardzo szybko, w ułamkach sekundy. Nie znaczy to, że są aktem, wręcz przeciwnie, są procesem o kilku fazach, niestety różnie rozumianych przez

136

poszczególnych specjalistów. Zdaniem N. Frijdy są to fazy: 1) oceny poznawczej, 2) wartościowania kontekstowego, 3) gotowości do działania i 4) zmiany psychologicznej, ekspresji, działania. Ocena poznawcza (ang. appraisal) jest w istocie wartościowaniem zdarzenia lub bodźca. Przypisana im ocena określa jakość emocji, wywołanej przez to zdarzenie. Wartościowanie kontekstowe to proces poznawania związków zdarzenia z aktualną sytuacją osobnika, jego planami działania, ich znaczeniem, atrybucją itd. Gotowość do działania przybiera różne formy (zbliżania, unikania, konfrontacji), wpływa na tworzenie planów działania i wybór dróg ich realizacji. Pojawiająca się emocja nie może być pozostawiona sama sobie, wytwarza napięcie. Które oddaje zwrot „Co z tym zrobić?”. Zmiany psychologiczne dotyczą przede wszystkim zmiany nastawienia, przeniesienie orientacji z innych na siebie. Świadczą o tym reakcje płaczu, śmiechu, gniewu lub strachu. Pojawiają się też odpowiednie do przeżywanych emocji formy ekspresji i działania. F i z j o l o g i c z n e o b j a w y przeżywanych emocji. Powszechnie wiadomo, że względnie silnym emocjom towarzyszą wyraźne fizjologiczne objawy emocji, takie jak kołatanie serca, zasychanie w ustach, pocenie się, rozszerzanie źrenicy i inne. Świadczą one o wystąpieniu reakcji alarmowej. J. L e D o u x wykazał, że w mózgu szczurów (zapewne i u człowieka) niepokojące informacje sensoryczne docierają bezpośrednio do ciała migdałowego, które ,„podrywa” organizm zanim kora mózgowa przeanalizuje informację. Uaktywnia się wtedy układ sympatyczny, pobudzający, mobilizujący organizm do wysiłku i działania. Zmienia się skład chemiczny krwi, zwiększa się w niej ilość cukru, wzmaga się wydzielanie hormonów, adrenaliny i noradrenaliny, w płucach zwiększa się absorpcja tlenu. Krew przepływa z organów wewnętrznych do mięśni. Tym zmianom wewnątrz organicznym odpowiadają symptomy zewnętrzne. Emocje powodują: - zmniejszenie oporu przewodnictwa skóry (reakcja skórno-galwaniczna) - zmiany w krążeniu krwi, występuje przekrwienie skóry twarzy i karku ( emocja gniewu) lub niedokrwienie, bladnięcie (emocja strachu), - gwałtowne bicie i przyśpieszony rytm pracy serca, - zmiany oddychania, wzrost stosunku czasu wdechu i wydechu, „chwytanie” powietrza, - rozszerzanie źrenicy (odruch źreniczny), - zmniejszenie wydzielania śliny, zasychanie w ustach, - reakcje pilomotoryczne (jeżenie się włosów, gęsia skórka), - tremor, drżenie mięśni, napinanie mięśni antagonistycznych. Badania s u b i e k t y w n y c h o d c z u ć pilotów samolotów bojowych pozwoliły uzupełnić ten obraz o szereg dodatkowych elementów. Poza tym ukazały częstotliwość występowania (dane w procentach) poszczególnych symptomów. Okazało się, że napięciu emocjonalnemu najczęściej towarzyszy kołatanie serca (89%), napięcie mięśni (86%),drażliwość, rozdrażnienie, gniewny nastrój (80%), nerwowe pocenie się (79%), lekkie mdłości (76%), wrażenie nierealności (69%), częste oddawanie moczu (65%), relatywnie rzadziej występowały amnezja szczegółów, dekoncentracja uwagi, poczucie słabości, omdlenie i inne. E k s p r e s j a e m o c j i realizuje się na wiele sposobów i przy użyciu różnorakich środków. Możemy je połączyć w trzy grupy: 1) w o k a l n e, 2) p o s t u r y i g e s t u oraz 3) m i m i – c z n e. Badaniem ekspresji wokalnych w czasie wypowiedzi oraz dokonywanej poprzez użycie nie lingwistycznych form, takich jak chrząknięcia, westchnienia, chlipanie, pauzy (nazwijmy je odgłosami) zajmuje się w o k a l i k a (Th,G.Grove). Głos ludzi wyraża emocje dzięki zmienności czterech parametrów: siły, wysokości (częstotliwości), barwy i melodii. Głos silny (donośny), o umiarkowanej częstotliwości, wyraża pewność, poczucie ważności mówiącego lub

137

doniosłość treści komunikatu, o neutralnym zabarwieniu emocjonalnym, jest odbierany jako nośnik informacji. Na co dzień słyszymy wiele wypowiedzi i odgłosów silnie zabarwionych emocjonalnie. Zabarwienie i melodyjność stają się w takich przypadkach wiodącym wskaźnikiem wyrażanych emocji. Względnie dobrze rozpoznajemy odgłosy bólu i wypowiedzi, formułowane w stanie bólu. Odczuwamy siłę ładunku emocjonalnego w donośnym wołaniu „Ratuuunku!” i groźbę krótkiego i stanowczego „Precz!”. Cichy, wabiący szept, lub ciepłe wyznanie tajemnicy też są powszechnie znane. Kombinacje czterech, wymienionych na początku ustępu właściwości, dają nieskończenie wiele możliwości wyrażania emocji. Drugą stroną zagadnienia jest zdolność rozpoznawania wyrażanych głosem emocji. Okazuje się, że w niektórych przypadkach nie jesteśmy w stanie określić na podstawie właściwości głosu typu emocji, którą on wyraża. Słysząc np. płaczące dziecko nie stwierdzimy czy płacze z głodu, bólu żołądka lub niedogodności ułożenia. Ale dobrze rozpoznajemy śmiech a także tonu wypowiedzi: ciepły, zimny, ostry, sarkastyczny, ironiczny i inne. Holenderscy badacze nagrali wypowiedź „od dwóch miesięcy w ciąży” w tonacji dziewięciu emocji: radości, zainteresowania, zaskoczenia, smutku, wstydu, strachu, pogardy, obrzydzenia i gniewu. Następnie odtwarzano je Tajwańczykom, Japończykom i Holendrom. Ostatni nieco lepiej rozpoznali wyrażane emocje, chociaż różnice nie były wyraziste, z wyjątkiem rozpoznania radości. Ostatnie rozpoznało poprawnie jedynie 25% Azjatów. Nie jest wykluczone i to, że na rozpoznanie emocji mgło wpłynąć wartościowanie treści wypowiedzi. P o s t u r a lub p o z a to ułożenie ciała w przestrzeni. Wskaźnikami odmienności postur są wychylenie ciała do przodu lub do tyłu, skrzyżowanie (lub nie) rąk, założenie (lub nie) nogi na nogę, rozluźnienie lub napięcie różnych części ciała i podobne. W naszej kulturze występuje około 30 postur. Są one odpowiedzią na stymulację z otoczenia a jednocześnie wyrażają stany emocjonalne osobnika je prezentującego. W sytuacji publicznego spotkania, niektóre osoby stojąc przed publicznością, trzymają ręce założone jedną na drugiej na wysokości brzucha (tzw. gest Hitlera), co wyraża niechęć otwarcia, wobec innych, kontaktu z nimi. Inni trzymają ręce w kieszeni, jest to typowa postura amerykańska, wyrażająca poczucie swobody, luzu. Niektórzy z upodobaniem zakładają ręce do tyłu, demonstrując w ten sposób emocje pewności siebie, władczego nastawienia. Ręce opuszczone wzdłuż ciała oddają powagę, koncentrację na czynności realizowanej. T. R. Sarbin i C. R. Hardyck posłużyli się tzw. figurami kreskowymi (ilustracja niżej) do przedstawienia czterech postur. Badani uznali, że wyrażają one emocje (1) powątpiewania, niepewności, (2) wyczekiwania, znudzenia, (3) smutku, żalu, (4) zdziwienia, pewności siebie. Badania te dowodzą tego, jak jest czytelne emocjonalnie ułożenie ciała względem współrzędnych

Natomiast emocje „ksobne” nie są sygnalizowane tym sposobem. Opracowane komputerowe . odchylone ramiona. Gest kółka palca wskazującego i kciuka w USA znaczy tyle.138 Postury. oznakami wycofywania się. nawet politycznych. zjeżony włos wzbudza u przeciwnika wrażenie wielkiego obiektu i skłania do respektu. Mięśnie. Możemy zatem przedstawić gesty z punktu widzenia ich przystawalności do poszczególnych emocji. Turcji i innych krajach azjatyckich jest wyrazem zaprzeczenia. np. Przeciwne cechy określają postury gniewu.. rozpoznawalnych i kojarzonych z odpowiednimi emocjami. badacze rozpoznali 360 układów mięśni twarzy. naprężone mięśnie. Badając ekspresje mimiczną naukowcy próbują skatalogować wszystkie ruchy wyrazowe. wariantów wyrazów mimicznych. W tym ujęciu byłyby one wyrazem emocji poszczególnych modalności. natomiast gesty są kulturową adaptacją biologicznych możliwości wyrazu.Obsługa tego systemu jest niestety praco i czasochłonna. Niektóre formalnie identyczne gest mają różne znaczenie nawet w kulturowo bliskich sobie krajach europejskich. Ta niejednoznaczność gestów doprowadzała niejednokrotnie do niemiłych ale i zabawnych nieporozumień. wyrażające lęk lub przygnębienie...System kodowania Ruchów Mięśni Twarzy). gest „załamywania rąk. Takiej próby podjął się P. Posługiwanie się językiem gestów wymaga więc pewnej ostrożności.4) pogardy i lekce-ważenia (gesty obsceniczne). np. braku zgody.Ekman tworząc system FACS (Facial Action Coding System.Potakujące i przyzwalające europejskie skinienie głową w Pakistanie. Rozpow-szechnione są gesty: 1) radości. 2) gniewu (zaciśnięta pięść).3) rozpaczy lub żalu. aczkolwiek niejednoznacznych dla odbiorców. uniesione w górę ramiona zwycięzcy zawodów sportowych. w Niemczech natomiast jest wyrazem pogardy i poleceniem całowania w . charakteryzują się kuleniem. bowiem nie ma takiej potrzeby. poznać ich współwystępowanie i opisać mechanizm ekspresji mimicznej. Jest to środek wielorakich możliwości. Doznawane emocje wyrażamy odpowiednim g e s t e m. M i m i k a to środek ekspresji emocji poprzez układ mięśni twarzy i wygląd oka. Właściwość ta przysługuje tylko tym. pomniejszaniem postaci organizmu. które odgrywają doniosłą rolę w kontaktach z innymi. Nie wszystkie emocje podstawowe są wyraziście prezentowane w języku gestów. Postury są formą ekspresji uwarunkowaną głównie biologicznie. we Włoszech i Francji. kurczą się lub rozluźniając tworzą owe układy. co OK.

W sferze czoła środkami wyrazu emocji są ruchy brwi i marszczenie skóry (zmarszczki poziome i pionowe). tzn. Pierwsze wpływają na działanie poprzez pobudzenie aktywności. świadome ich rozluźnienie zmienia wyraz twarzy. mdleją ze strachu. klaszczą w dłonie. czas kontaktu wzrokowego. a także pozycję szczęki. wymagającą „dziubkowatego” układu ust. Dowodów na poparcie tej tezy dostarczają badania kulturowoporównawcze. Z punktu widzenia wpływu emocji na działanie wyróżniamy emocje s t e n i c z n e i a s t e n i c z n e. Ogół tych rysów składa się na fizjonomię twarzy. in. w której funkcjonują. według Zajonca wymaga ono także odwołania się do procesów neurofizjologii. odpowiadającego za ruchy kącików ust. Jeżeli zatem ktoś pragnie ukryć swe emocje i słownie deklaruje np. w wyniku czego odpowiednio marszczy się skóra twarzy. drugie nie wywierają takiego wpływu. Czy można go zademonstrować działając w kierunku odwrotnym. gdy jesteśmy silnie zaabsorbowani czynnością wiodącą. Ekspresja mimiczna. informują o emocji radości. ujawniane także w nazewnictwie oraz przypisywane im znaczenie zależą od właściwości kultury. satysfakcji. Zajonc i współpacownicy pokazali. kierunek patrzenia. Warto jednak pamiętać. to przypuszczalnie następuje utrwalenie zaistniałego związku. życzliwość. Steniczność zależy od siły a także treści . Badając wyrazy mimiczne z reguły dzieli się twarz ludzką na trzy strefy: 1) czoła. Wyjaśnienie tego zjawiska jest dość skomplikowane. nie od emocji do mięśni. dziwiąc się czemuś wysuwają język. pozorantem życzliwości. zmiany wielkości źrenicy). oczy. brwi i usta informują nas o prawdziwych emocjach partnera. zmartwienie. autentycznej życzliwości zanika powoli. są mniej oszukańcze niż deklaracje słowne. Nie skąpiący uśmiechów mają zmarszczki wokół oczy. że jest to możliwe. O stanie emocji „mówi” także wyraz oczy. zawierający wiele wyrazów z niemiecką samogłoską u (umlau). Układ mięśni w „dziób” wyraża smutek. Później oceniali w skali przyjemny-przykry wszystkie samogłoski. ogólnie-niemiłe uczucia. W sferze trzeciej emocje ujawniają się prze układy i ruchy ust. złośliwcy ściągnięte usta. bo nie mamy sposobności ich obserwowania. I to ma znaczenie praktyczne. że uśmiech może być spontaniczny i towarzyski. Konkluzją po tych informacjach jest stwierdzenie. ale od układu mięśni do emocji. w sferze środkowej mięśni okręznych oko i policzkowych. Usta. mimo biologicznego „podłoża” jest do pewnego stopnia skutkiem uczenia się. Jeżeli określoną emocję stale wyraża ten sam układ mięśni. że emocje są uwarunkowane biologicznie. nie tylko mimicznej. a w lusterku zazwyczaj oglądamy twarz chcącego się przejrzeć w zwierciadle. Ludzie często przeżywające i wyrażający dana emocję powodują powtarzanie ekspresyjnego układu mięśni. to występuje wówczas inkongruencja (niezgodność. że ta forma wyrazu emocji pozostaje poza świadomą kontrolą. Nieświadomość układu mięśni twarzy powoduje. Ostatni jest elementem maski. Thaitańczycy z radości drapią się do krwi. opadła szczęka u chorych i starców daje charakterystyczny obraz słabości. głównie poprzez uśmiech. 2)części środkowej i 3) ust oraz części szczękowej. natomiast ich formy wyrazu. że u oceniono jako mniej przyjemne od pozostałych samogłosek. Badani Zajonca czytali tekst. Pojawia się on szybko i szybko znika. Mięśnie szczęki z kolei są stale napięte. R. Eskimosi Utku nie wyrażają gniewu w kontaktach interpersonalnych. Ekspresja emocji. E m o c je a d z i a ł a n i e. niż wyraz mimiczny. Wiele układów występuje wtedy. Chińczycy np.139 systemy kodowania emocji na podstawie fotografowanych wyrazów emocji jeszcze nie osiągnęły niezbędnego poziomu dokładności. głównie jarzmowego. Japończycy śmiechem wyrażają zakłopotanie. jakby świadcząc o trwaniu życzliwości. niespójność) ekspresji słownej i mimicznej. Okazało się. Wskaźnikami tego wyrazu są m. a w rzeczywistości żywi uczucie niechęci. Niektórych układów mięśni naszej twarzy nie znamy. gdy są zaniepokojeni. która jest czymś innym. Uśmiech spontaniczny.

z pominięciem kory mózgowej. Emocje gniewu i agresja. A właśnie ono jest istotnym czynnikiem we wszelkich ludzkich interakcjach. niż nie pobudzeni emocjonalnie. Piloci jednego z lotnisk w Kanadzie nie wyrazili zgody na komputerowe przekazywanie informacji dotyczących czynności pilotowania. że są one niezbędnym elementem złożonego układu. Jedną z grup stanowią funkcje ewolucyjno-biologiczne. w całej Polsce przebiegają bardzo podobnie. Natomiast czynności zadania trudne lepiej są wykonywane przy niskim stanie pobudzenia emocjonalnego. jak już wspomnieliśmy. Nowoczesne spojrzenie na funkcje emocji zakłada. obrzydzenie wyzwalają działania „unikowe”. Strach i wstręt. powodują nasilenie doznania bólu lub jakiegoś innego odczucia np. święta urzędowe również (zestawienie zupełnie przypadkowe). połączenie z układem limbicznym i szybko wzbudzają emocje. strach. szybką ucieczkę poza sferę ognia. ułatwiała jednostkom i gatunkowi przetrwanie w danym środowisku. a ujawniające się wzorce emocjonalne są łatwo rozpoznawalne. jakim jest organizm. Tomkinsa. Pogrzeby np. wymagających głębokiego namysłu.Smutek jest z reguły asteniczny. to . to lesze rezultaty uzyskuje się przy wysokim pobudzeniu emocjonalnym. istoty stepowej. wpływając na podniesienie poziomu sprawności organizmu. odpowiednio ukierunkowujące zachowanie organizmu. Emocje wg S. Niektóre emocje wymagają ściśle określonych form ich wyrazu. Osobnik przestraszony przeskakuje przeszkody nie do pokonanie w stanie „zimnych” emocji. lub pełnił rolę sygnału uległości. a szczególnie w sytuacjach niebezpiecznych. Widok płomieni ognia i strach tym wywołany wyzwalał u konia. Jest to element awaryjny. Studenci. oddalania się. Istotną role odgrywają w tym układzie ból i uczuciowo zabarwiona doznania węchowe. standardowe. Sztuczny głos nie budził u nich zaufania.Reykowski). wynikłych z jednego programu. silnie przeżywający sytuację egzaminu. Emocje funkcjonują jako system szybkiego ostrzegania przed zagrożeniem dla organizmu. Ich występowanie w licznych sytuacjach powtarzających się ułatwiło organizmom przystosowanie do warunków egzystencji w zmieniającym się otoczeniu. Biegacze lub drwale rywalizując z innymi osiągają wyniki rekordowe. stanowią zachętę do nawiązania kontaktu i współdziałania. funkcjonują też jako wzmacniacze. u koni). który aktywizuje się w sytuacjach konieczności przerwania działań. natomiast gniew. które mają bezpośrednie. albo ostrzeżenia (np. czyli form rytualnych. radość pobudzają do intensywnych działań. ale wyraża także rozmaite emocje. Siła emocji znacząco wpływa na jakość rezultatów działania. Wpływają też. Głos ludzki nie tylko przekazuje informacje. typowe dla emocji średniego natężenia. Jeżeli mają one odcień pozytywny. władza np.140 emocji (J. wzbudzająca gniew pomnaża liczbę swoich przeciwników. na rzecz innych. Poszczególne emocje określają też formy realizowanych działań. F u n k c j e e m o c j i są na tyle liczne. Emocje w przekonaniu Darwina funkcjonowały w przeszłości jako wzorce działania. na rezultat działania Niezwykle ważne funkcje pełnią emocje w życiu społecznym. działający w zmiennym środowisku. że wymagają klasyfikacji. Niemal we wszystkich kulturach emocje radości i pokrewne kojarzą się z kierunkiem działania ku obiektowi. braku tlenu jako stanu alarmującego. osiągają przy podobnym stanie przygotowania gorsze wyniki. Spotykany u zwierząt wielu gatunków odruch tulenia uszu przy spotkaniu z innym osobnikiem chronił uszy przed uszkodzeniem w przypadku ataku ze strony napotkanego. wywołana zagrożeniem terytorium osobniczego. Wzrostowi siły emocji odpowiadają dwa szczyty efektów działania. Podobna zależność występuje przy wszelkich czynnościach. Emocje określają priorytet działania. Jeżeli negatywny. Emocja gniewu wywołuje działania przeciw obiektowi. pomiędzy nimi występuje siodło. Jeżeli wykonuje się zadanie łatwe. na jego rzecz. Emocje wpływają na kierunek działania.

towarzyszące temu stanowi. Uczucie nie ostrzegało go przed działaniami niepewnymi. Utrata tego czynnika organizacji doświadczenia uniemożliwia funkcjonowanie. Prawidłowość ta w wersji uproszczonej była znana od wieków. W określonych sytuacjach wiedział jakie reakcje powinny wystąpić. alpinistów. Świadczy o tym przypadek pacjenta A. Widząc ludzi przestraszonych powiadał. Po przeżyciu przykrości. p r o c e s a c h p r z e c i w s t a w – n y c h. To ukazuje jeden z aspektów motywacji uprawiania sportów ekstremalnych. czyli niezdolność uzewnętrzniania emocji. L. Nie był w stanie ocenić zdarzeń. Zjawisko to poddał procedurze badań eksperymentalnych i opisał je w kategoriach procesów przeciwstawnych R. Jak bardzo dokuczliwa jest niezdolność okazywania swoich emocji innym ludziom wiedzą cierpiący na aleksytymię. Solomon wykazał. pamięci. Od nich zależy to. Kształtują więc orientację h e d o n i s t y c z n ą. czyli uruchamia się układ parasympatyczny. Treści utrwalane w naszym umyśle trafiają tam niesione falą podniecenia emocjonalnego. nawet inteligentnemu człowiekowi w społeczeństwie. ale on do niego nie przemawia. np. tonujący pobudzenie i przywracający przeciętny poziom pobudzenia. . Emocje są ważnym czynnikiem organizowania naszego doświadczenia życiowego. różnicujemy świat na sferę obiektów pożądanych. na co zwracamy uwagę. że za przyjemności trzeba będzie kiedyś zapłacić. mówią neutralnym tonem: ”Gniewam się!” i spotykając się z niedowierzaniem dodają: „Naprawdę !” Niemożliwość szybkiego przekazywania emocji utrudnia aleksotymikom wywieranie wpływu na innych i skuteczne działanie w zbiorowości. pojawia się emocja wobec niej przeciwstawna. profesora psychologii i neurologii. Domassio. kierowanym do adresata. Jednak takie pobudzenie nie może trwać długo. podkreślano to. zapamiętujemy.141 mogą być wyrazem niezadowolenia doświadczającego emocji lub ostrzeżeniem. przyjemności. ale utracił zdolność przeżywania emocji. która polega na tym. ale wkrótce po nim przeżywają moment zadowolenia. nie wzbudzał bowiem zaufania partnerów. jest biologicznie zbyt kosztowne dla organizmu. Zawodnicy skaczący do wody np. Gdy wpadają oni w gniew. Dzięki emocjom ukierunkowujemy nasze doświadczenie. pojawia się przeciwstawna emocja w postaci przyjemności. że prawidłowość ta obejmuje także sekwencje krótkotrwałe. odgłosy pobliskiej strzelaniny gangsterskiej lub milionowa wygrana w Lotto. które miały miejsce w jego życiu. S o l o m o n. ale żadna nie wydawała mu się bardziej pociągającą w stosunku do pozostałych. co spostrzegamy. Osoby tak odczuwający widzą swój cel i sens życia w doznawaniu przyjemności. Zwiększa ono intensywność percepcji. Człowiek ów po chirurgicznym usunięciu guza mózgu zachował dotychczasowy poziom inteligencji. a to zachęca do podejmowania dalszych czynności w wybranej dziedzinie. Doznania rozkoszy i przyjemności różnych odcieni są w niektórych kręgach ludzkich niezwykle cenione i pożądane. bokserów i innych osób. że cierpienia zaowocują miłą nagrodą itp. Wyeksponował on tę właściwość procesów emocjonalnych. pobudzają nerwowy układ sympatyczny i wyzwalają. bo nie znał podniecenia. Z racji tych cech psychicznych zbankrutował jako przedsiębiorca. doświadczających silnych podnieceń. uwagi. Silne bodźce zewnętrzne. obojętnych i niechcianych. silne doznania emocjonalne. wynikłej z zagrożenia. odpowiednio lękowe lub radości. życia dla przyjemności. ze wie co to jest strach. Nie musiał tłumić podniecenia. że po intensywnym przeżyciu określonej emocji. z wierzy lub trampoliny przed skokiem odczuwają lęk. Interesującą postać przybrała funkcja emocji w tzw. Emocje w tym przypadku wytyczają drogę życiową tych osób i to jest ich specyficzną funkcją. Podobne emocje pojawiają się u skoczków spadochronowych. Zgodnie z teoria homeostazy następuje powrót do optimum funkcjonalnego.

narkoman sięga po kolejną dawkę. a przykrość jako emocja przeciwstawna staję się bardziej doskwierająca. by uniknąć przykrości. niekiedy sprowadza się do wyrażenia dezaprobaty wobec kogoś lub czegoś. Dokuczliwości są już odczuciami subiektywnymi. budząc gniew. agresja jest wtedy następstwem powstałego gniewu. gdy jednostka napotyka przeszkody przy realizacji celów osobistych jak i wtedy. jest wtedy raczej demonstracją niezadowolenia z zaistniałej sytuacji. Gniew może być intencjonalny. gniew może pojawić się zarówno wtedy. Te odrębne sposoby przeżywania wpływają na dobór form zachowania. Działanie i skutki tego mechanizmu doskonale są znane.in. ukierunkowany na określony obiekt zewnętrzny lub na samą osobę przeżywającą. Koncentracja na doznawanej przykrości osłabiałaby równowagę układu organizm. Wskaźniki przygnębienia i osłabienia zachęcają drapieżników do ataku. Często oba zjawiska występują w ścisłym związku. a nawet narodowe. agresja zostanie skierowany na obiekty przypadkowe. znowu pojawia się przyjemny stan emocjonalny. Są to m. wąsko grupowe. 2) ma miejsce podważanie wartości Ja. nieprzyjemne zapachy. ale trwa on już krócej od poprzedniego. Oto np. Znane też są przypadki wybuchu gniewu irracjonalnego. przyjaciół lub pobratymców może wywołać emocje gniewu. uderza pierwszego napotkanego przechodnia i jakby nic powraca do towarzystwa . W końcu osoba już uzależniona bierze narkotyk tylko po to. ale nie można skierować go na tę personę. występującego głównie w sytuacjach społecznych. niektóre formy zachowania i wiele innych. Związek gniewu i agresji jest powikłany. W miarę powtarzania zażywania rush staje się coraz słabszy. Bywa także intencjonalny ze względu na genezę. Aby uniknąć dokuczliwości tego przeżycia. Gniew jest emocją intensywną .środowisko i dawałaby przewagę ostatniemu. pojawia się w formie wybuchu. gdy emocja pozytywna występuje jako pobudzenie poprzedzające. nie tylko z bajki Krasickiego. korki uliczne. ograniczona swoboda ruchu lub myśli. tzn. s t r a c h. zaistnieje blokada dążeń. są zatem relatywne. a przykrość po nim następująca coraz to bardziej intensywną. m i ł o ś ć. Może być pobudzeniem zgeneralizowanym. naruszenie przestrzeni osobistej.142 Nieco inaczej przedstawia się omawiane zagadnienie. nie mającym konkretnego odniesienia. Radość długo trwająca też może mieć negatywne następstwa. tłok. wysoka temperatura. po czym następuje powolne jej opadanie i w końcu pojawia się stan przykrości. pojawia się gdy: 1) występują przeszkody w realizacji celów osobniczych. agresywne będzie skierowane na przyczynę gniewu. Gniew może być krótkotrwały. a także do podkreślenia swojej wartości. ale nie ukierunkowany ze względu na jego wyraz. Np. są znane formy agresji „zimniej” realizowanej z dużym wyrachowaniem. Funkcja emocji z punktu widzenia procesów przeciwstawnych polega na przywracaniu stanu optymalnego pobudzenia organizmu. w dwu pozostałych wystąpi mechanizm kozła ofiarnego. Niemniej niektóre z nich występują powszechnie. gdy realizuje cele rodzinne. tak zwany rush. gniew może wzbudzić zachowanie wpływowego przełożonego. silnego cierpienia. Agresja też nie musi wynikać z gniewu. niezbędnego dla sprawnego funkcjonowania w środowisku. Solomon ukazał jego istotę na przykładzie przeżyć emocjonalnych narkomanów. Jednak nie zawsze gniew prowadzi do zachowań agresywnych. Przyczyny ujęte w dwu pierwszych punktach należy rozumieć szeroko. w postaci dekoncentracji uwagi. jest reakcją na frustrację. W pierwszym przypadku zachowanie gniewne. 3) ujawniają się różnego rodzaju dokuczliwości. Analogicznie zarówno obrażenie lub niesprawiedliwa ocena jednostki jak i jej krewnych. Pierwsze zażycie narkotyku wyzwala silne doznanie przyjemności. młodzieniec odchodzi od grupki kompanów. np. Często doświadczane emocje g n i e w.

Nie ustrzegły się tego nawet zgrupowania wojsk. Ważnym dla psychologa zagadnieniem jest opanowywanie gniewu. powstających z grobu nieboszczykach. odczekania. Niektórzy ludzie są tak podatni na pobudzenie lękowe. szaleństwo. Długotrwałe i nieskuteczne pobudzenie emocji strachu przenosi się na pole agresji i strach przekształca się w gniew. rozmowy z przyjaciółmi itp. instrumentalnego. Prawdopodobnie jest to nie w pełni świadomy sposób pokazania swego znaczenia. Jednak większość reakcji strachu jest nabyta. Emocje mobilizujące do walki. boimy się nieznanego i przyszłości w ogóle. Furia i ogarnięty nią furiat są niebezpieczne dla otoczenia. reakcją na zagrożenie. Jest to forma zachowania wrodzonego. bicie głową o ścianę i od czasu do czasu spoglądanie na matkę. ważności. wyobrażając postponowanie prześladowcy sądząc. . gra na instrumencie). panowanie nad jego przebiegiem. rosyjskich w Mandżurii. włos nam się jeży na myśl o duchach. S t r a c h jest wrodzoną emocją. nie pozostawiający śladów w pamięci pojawia się najczęściej pod wpływem zazdrości i prowadzi do tragicznych w skutkach działań. austriackich w Sudetach. że zabiegi takie osłabiają działanie gniewu. szybko rozprzestrzenia się i nasila w wielkich zbiorowościach ludzkich. U ludzi dorosłych podobne cechy gniewu charakteryzują „g n i e w b e z s i l n y”. Wybuchową formą gniewu jest też t e m p e r t a n t r u m. Gniew d ł u g o t r w a ł y. Inni specjaliści uczą opanowywania gniewu metodą czynności uspakajających typu ćwiczenia sportowe. mającego na celu zwrócenie na siebie uwagi lub osiągnięcia czegoś pożądanego. w tym morderstw. łączony z przysłowiowym biciem głową w mur. Jest podobny do nastawienia. np. nie tylko w powtarzających się sytuacjach.Latwo jest uwarunkować lęk na dowolny bodziec. Jednak niektóre badania pokazują. Praktycznie nie ma takiej sfery świata. Zaleca się unikania działań w stanie pobudzenia. artystyczne (np. Setki tysięcy ludzi porzucało wtedy swe domostwa i uciekało bez sensu przed siebie. Strach jest emocja zaraźliwą społecznie. Dowodzą tego liczne. bo przyczynia się nawet do utrwalania skłonności do reagowania gniewem. czyli oczyszczenia z emocji gniewu przez jej ujawnienie. badanie efektu wywołanego gniewem). niszczycielskiego. skierowanego przeciw określonemu adresatowi. Inwazja Marsjan. o wyrazistych formach ekspresji ( krzyk. którą można uznać za wolną od zagrożeń. ale reakcje lękowe trudno wygasić. że każdy przedmiot może stać się dla nich bodźcem wywołującym strach. wzmacniana niekiedy ustępliwością jej adresatów. wyuczona przez warunkowanie. ujawnia się w różnych. Zwolennicy teorii k a t h a r s i s. czy włoskich w Abisynii. Niekiedy występuje w wiązce z zazdrością i zawiścią. następuje „wypuszczenie pary”. zachęcają do okazywania złości w formie werbalnej lub przeżywanie jej w formie fantazji. aż gniew opadnie i zaistnieją dogodniejsze warunki poczynań w sytuacji. chaotycznym i niszczycielskim. Gniew uwarunkowany s t r a c h e m („podszyty strachem”) pojawia się w następstwie dysfunkcjonalności emocji strachu. występujący u małych szympansów i dzieci. prace fizyczne. Zachowanie tak uwarunkowane jest dynamicznym. wampirach i mściwych. Bywa też określana jako szał. pozostający poza wszelką kontrolą racjonalną. zaległy przejawia się w postaci wrogości. niekiedy tragiczne w skutkach przypadki paniki (strach paniczny). czyli wybuch gniewu. która stała się przyczyną pojawienia się gniewu. dominujący. ucieczki i uległości są położone w ciele migdałowym mózgu blisko siebie. Ludzi są bardzo podatni na wzmacnianie lękowe. dzikich zwierząt i innych ludzi. że nie jest to metoda dobra.143 grupy. F u r i a to forma gniewu bardzo silnego. w niektórych przypadkach nie uświadamiany. Najbardziej spektakularna panika wystąpiła przed II Wojną Światową w USA w trakcie radiowej audycji Orsona Wellsa pt. szarpanie włosów. Gniew w a f e k c i e. niepohamowanego. Boimy się różnych zjawisk przyrodniczych.

przybyła na przyjęcie. Typowymi obawami lęków są fobie. lęk przed śmiercią. Ludzie pod wpływem strachu też niekiedy. 5) przyjacielska (intymność i zaangażowanie). zareagowała takim napadem lęku. Są to: M a n i a. gniewu. miłość o silnym pociągu fizycznym. namiętność przez pożądanie. zamieniają się w „słup soli”. swoiste feerie uniesienia i rozpaczy. na którym nieświadoma faktu gospodyni domu podała danie w postaci kurzych nóżek. Lee mamy następujące odmiany miłości: E r o s. Są zwykle postrzegane jako przeciwstawne wrogości. Żywiła ona niecodzienny lęk przed kurzymi nóżkami. Obiegowo powiada się. Razu pewnego J. S t o r g e. pełna zrozumienia. Intymność wyraża się poprzez dzielenie informacjami osobistymi. wrzody żołądka. eksponująca radość gry miłosnej. w ten sposób potencjalna ofiara stara się nie zwracać na siebie uwagi napastnika. złości. (namiętność). A. wynikłe np. 6) miłość fatalna (namiętność i zaangażowanie) oraz 7) miłość kompletna. . występują przeważnie w procesach interakcji i wymagają współudziału innych. autor pracy pt. mianowicie: 1)lubienie ( intymność). przyjacielska. jak żona Lota. związane głównie z oceną ze strony innych. powszechnie pożądane. Są to emocje społeczne. Sytuacyjne reakcje strachu są normalnym objawem dobrego przystosowania. 4) romantyczna (intymność i namiętność). Powszechnie znane są agorafobia (lęk przed otwartą przestrzenią). 4) moralne. Są to: 1) lęki biologiczne. pragnienie bliskości. o inicjale J. że jest przeżyciem przedmiotowym. niekiedy utożsamiana z miłością neurotyczną. np. Kępiński opisał lęki dotyczące czterech dziedzin życia ludzkiego. wsparcie. namiętności i zaangażowanie. tęsknotę. usztywnienie i niezdolność wypowiedzenia nawet prostego zdania. z utraty poczucia sensu życia. O dokuczliwości fobii niech świadczy przypadek jednej z pacjentek. 3)miłość pusta (zaangażowanie). Przypisuje się im ciepło. Na ich widok J. pojawiających się pod wpływem strachu jest ucieczka. Była to fobia niebywałej siły. wywołanym podnietami ze świata zewnętrznego.2) miłość ślepa. zakochanie. Ich kombinacje dają jeszcze kolejne trzy kolory pochodne. 2) społeczne. a zaangażowanie poprzez dążenie do zapewnienie trwałości więzi miłosnej. powstające w umyśle człowieka. miłość beztroska.144 Jedną z typowych form zachowania. irracjonalne. przed urodzeniem kalekiego dziecka. Uwzględniając powyższa charakterystykę prezentowany autor wyróżnił 7 odmian stanów miłości. dezorganizację życia zawodowego i społecznego. patologiczne. Według innej klasyfikacji. jak i gospodyni domu znalazły się na oddziale doraźnej pomocy miejscowego szpitala. że na miłość składają się trzy główne kompleksy odczuć i zachowań: intymność. Te odmiany stanowią podstawowe „kolory” miłości. mieszanka Eros i Ludus. okazywanie zaufania. Drugą jest zastygnięcie w bezruchu. r a d o ś ć. do mniej znanych należą nozofobia (lęk przed chorobą). M i ł o ś ć. że w następstwie jego zarówno J. Wywołują niekorzystne zmiany somatyczne. lęk przed naruszaniem reguł. serdeczność. p o c z u c i e s z c z ę ś c i a to emocje pozytywne. A. Przeciwstawia mu się lęk lub e m o c j ę l ę k u jako zjawisko p o d m i o t o w e. bezpieczeństwo. u uczniów zbliżenie budzącego strach nauczyciela wywołuje niekiedy mutyzm. klaustrofobia (lęk przed zamkniętą przestrzenią). budowana na odczuciu piękna osoby kochanej. zawierająca wszystkie trzy elementy. natomiast długotrwałe lęki są czynnikiem destrukcyjnym. irracjonalne lęki określonych sytuacji lub przedmiotów. miłość łagodna. przed grzechem. Strach jest przeżyciem. zabawowa. 3) egzystencjalne. ksenofobia (lęk przed obcymi). Psychologia miłości utrzymuje ( za Sternbergiem). B. zastygają. zazdrość. andorofobia (lęk przed mężczyznami). nastawienie przyjacielskie. trwałe zmiany psychiczne ( nerwice lękowe. Wojciszke. np. L u d u s. stany paniki).hydrofobia (lęk przed wodą) i inne. zaproponowanej przez J.

Często spotykamy stwierdzenia typu: „Byłbym szczęśliwy zarabiając dwakroć więcej. że poczucie szczęścia ( w wersji negatywnej. miłość praktyczna. W latach 90-tych przeciętne zarobki. stwierdza. co było wielką przykrością. Jest ono następstwem wartościowania zgodnie z przyjętą skalą wartości. że istotą szczęścia jest nastawienie. np. Amerykanin W. że chirurgiczne przecięcie połączeń narządów wewnętrznych z układem nerwowym u zwierząt nie wpłynęło na pojawianie się emocji. rodzi się pragnienie jego podwyższenie i tak ad infinitum. innym z sprzyjającym układem losu. Relatywizm ten dobrze oddaje opis pewnego wydarzenia. W. Otóż w latach 50-tych wielu Amerykanów (35%) utrzymywało. odpowiednie do stanu mobilizacji organizmu. rzadka odmiana miłości altruistycznej. Przedstawione odmiany miłości wywierają wpływ na charakter i trwałość więzi koleżeńskich.145 P r a g m a. że byliby szczęśliwi zarabiając 20 tysięcy dolarów. Przeciętne zarobki wynosiły wówczas 9 000 dolarów. T e o r i e e m o c j i. kształtowanej zgodnie z ideałem miłości chrześcijańskiej. Ich zdaniem emocje są następstwem pobudzenia organizmu. J a m e s i Duńczyk N. narzeczeńskich i małżeńskich. ukazując 7 możliwych perspektyw empirycznego badania problemu szczęścia. połączenie Erosa i Storge. w których przedstawili podobne poglądy na istoty emocji. Jedną ze starszych jest teoria emocji Jamesa-Langego. płaczemy odczuwamy silne pobudzenie emocjonalne. interesowna. in. obliczone wg stałego kursu. L a n g e w roku 1890 opublikowali prace. porównań społecznych Festigera i relatywnej deprywacji Mertona. zaplanowana. cofnięcie się przed czymś i to jest odczuwane jaki określony stan emocji. Miłość. Mieszkaniec wyspy Ponope. niż obecnie”. Czy istotnie następuje przyrost szczęścia po spełnieniu określonego warunku? W przypadku przedstawionej w stwierdzeniu wersji dało się to sprawdzić empirycznie. Dowodzi to zmienności wskaźnika szczęścia. Marzenia o szczęściu sięgają w przeszłość. Pomijając rozbieżności w teoriach tych podkreśla się. J. ale wskaźnik ludzi szczęśliwych spadł do 30%. Poczucie szczęśliwości albo dobrostanu zależy od wielu czynników. jakiego doznał. uciekamy. położonej niemal na równiku zwierzał się psychologowi amerykańskiemu z nieszczęścia. Po-kazał m. Jednak badania G. Tatarkiewicz w pracy O szczęściu po pokazuje jak wieloznaczne treści i jak różne odniesienia ma to pojęcie. wzrosły właśnie do 20 000 dolarów. Jednym szczęście kojarzy się z przyjemnością. umożliwiające aktywne zmaganie się z przeciwnościami losu i możliwość realizacji ważnych wartości. temperatura otoczenia spadła do 21 0 Celsiusza. Miłość typu Ludus nie sprzyja trwałości związków. połączenie Ludus i Storge. bodzie poprzez układ obwodowy wywołuje określone zmiany aktywności. przemawiających przeciw tak ujmowanym zależnościom. Gdy osiągnie się odpowiedni poziom określonego stanu rzeczy. C a n n o n a. Gdy atakujemy. Teoria ta była mocno krytykowana przez W. bardziej niż inne emocje wpływa na wybór stylu życia. który zgromadził szereg eksperymen-talnie potwierdzonych dowodów. jeszcze innym z doskonałością albo bogactwem. Ten stan rzeczy wyjaśniają teorie poziomu adaptacji Helsona. żyją nadzieją. Szczęście i poczucie szczęścia są określeniami bardzo subiektywnie rozumianymi. Czapiński. Jest to teoria o b w o d o w a. szokującym rozumieniu wspólnoty interesów oraz Agape. H o h . ile od oceny tych faktów. gdyż przyczyn pobudzenia emocjonalnego upatruje w pobudzeniu nerwów obwodowych. natomiast małżeństwa osób preferujących Storge są trwałe.niezadowolenia) kształtuje się w następstwie porównań własnej sytuacji z sytuacją innych. Pewnej mianowicie nocy ogarnął wyspę niebywały chłód. Poczucie szczęścia nie tyle zależy od kostatacji faktów.

R e l a c y j n a t e o r i a L a z a r u s a. Z badań tych wynikał wniosek. że usunięcie kory mózgowej powoduję występowanie nagłych ataków na oślep. Zjawisko to oznaczył symbolem GAS (general adaptation syndrom-ogólny zespół adaptacyjny) . że nie jest to reakcja wywołana działaniem jakiegoś nieznanego hormonu. tam wielkość napięcia materiału określa się w kategoriach obciążenia. Singer przeprowadzili eksperyment. Wystąpienie tylko izolowanego pobudzenia bywa mylące. że sprowokowała badania procesów mózgowych. Stres jest niespecyficzną reakcją organizmu na działanie różnorodnych.Schachter i J. pokazały. środek pobudzający i połowa grupy badanych oczekiwała na dalszy ciąg badań w towarzystwie osoby zabawowej. Siła emocji zależy od ważności relacji. opryskliwą. tzw. W. jakie on wzbudza określa się terminem „napięcie”. L a z a r u s traktuje emocje jako stan (lub proces) pojawiający się w następstwie zmian relacji organizm-środowisko. w trakcie którego badanym wstrzykiwano epinephrinę. przekroczenie których powoduje jego uszkodzenie. że odczuwanie emocji zależy od sprawności układu obwodowego. Badaczem.S e y l e. niekorzystnych dla organizmu bodźców środowiskowych lub wewnątrz organicznych. Zdaniem Seyle’go w GAS występują trzy fazy: 1) a l a r m u. Ta analogia pomaga uchwycić istotę stresu. natomiast ukierunkowanie jest procesem poznawczym. szkodliwych czynników (głodził. przygnębiające. Jeżeli zmiany są korzystne. przerywał sen. Wielka zaletą teorii Cannona-Barda jest to. które nie są wzajemnymi przyczynami. lecz obrona całego organizmu wobec zaistniałego zagrożenia. Bodźce zmysłowe docierają równocześnie do wzgórze i kory móżgowei. Stwierdzono w efekcie. a z drugiej połowy jako przykre. To odkrycie doprowadziło ich do wniosku. że emocje kształtują dwa czynniki: pobudzenie i ukierunkowanie. ż ich reakcje były podobne. a pozostali z osobą niezadowoloną. Organizm po prostu przystosowywał się do nowej sytuacji. że wzgórze. Ich trwanie. natężenie i wpływ na zachowanie zależy od umiejętności radzenia z pobudzeniem emocjonalnym. a emocje. wywołując dwa odmienne procesy. B a r d prowadzili badania występowania emocji u kotów i stwierdzili. mając nadzieję wykrycia nieznanego hormonu. jest ośrodkiem pobudzenia emocjonalnego. S t r e s i j e g o z w a l c z a n i e. D w u c z y n n i k o w a t e o r i a e m o c j i S c h a c h t e r a i S i n g e r a jest nawiązaniem do teorii Jamesa-Langego. wystawiał na działanie niskich temperatur) i stwierdzał. Ostatnie zostało zapożyczone ze słownictwa techniki. Pobudzenie ma charakter fizjologiczny. jeżeli niekorzystne-negatywne. Poddawał je działaniu różnorakich. tym silniejsze emocje następują po nich. zdolnościami znajdowania sposobów działania wstanie pobudzenia. mobilizacja sił. że osoby z grupy pierwszej zinterpretowali swe pobudzenie jako radosne. thalamus. niezależne od jakości bodźca. określana również mianem talamicznej albo ogólnie ośrodkowej. wściekliznę pozorną. S. był H. uruchamianie . a kora mózgowa spełnia funkcję kontroli. który odkrył i opisał mechanizmy funkcjonowania stresu. R. określającym źródło emocji i jej charakter. pobudzenia sympatycznego układu nerwowego. osoby w takich sytuacjach nie rozpoznają właściwie swoich emocji. Bodziec lub sytuację wywołująca ten stan nazywa się stresorem. rozpoznanie następstw zachwiania relacji jest jednym z ważniejszych elementów procesu narastania emocji. Prowadził on badania eksperymentalne na zwierzętach. Teoria Cannona-Barda.146 m a n n a osób zparali-żowanych. z uszkodzonym kręgosłupem w czasie działań wojennych. C a n n o n i Ph. wyrażany nazwą. pojawiają się emocje pozytywne. typowe przygotowanie organizmu do obrony. Materiał wytrzymuje obciążenie go pewnych granic. Ocena ważności. Po pewnym czasie zrozumiał. odpowiedzialnych za powstawanie emocji. im ważniejsze są naruszone.

Również emeryci z domów starców lepiej radzą ze stresem. M. Z badań zachowania żołnierzy w sytuacjach frontowych wynika. Powodują one napięcia o różnej sile. H.Traur: Stres. trudno zachować spokój umysłu i panować nad sytuacją. którzy mają poczucie kontroli nad sytuacją. H. ich zachowanie nie podlega dezorganizacji. energiczni nie poddają się łatwo sytuacji stresowej. Stres ma dwa oblicza. Warszawa. wszystkie są mniej lub bardziej dokuczliwe. F r i e d m a n i R. dla jednych rozwód może być tragedią. Jeżeli tak się nie stanie. np. przyśpieszone bicie serca0. napięcie przedłuża się.147 rezerw energii (szybsze krążenie krwi. określoną w umownej skali jednostek przystosowawczych. Jednak dokuczliwość tych zmian jest subiektywnie różnie odbierana. kończąca się chorobą. Niże j przedstawione zestawienie. dla innych jedynie przygodą życiową. że jedynie 15% z nich zachowuje zdolność racjonalnej kontroli swego zachowania. trzęsienia ziemi. . Przy silnym stresie. huragany. Siła odporności na stres zależy także od cech osobowości człowieka. a nawet śmiercią. panują nad emocjami. hałas. spaliny. sprostać zadaniom obrony. oczywiście. np. cywilizacyjne. występuje faza 3) w y c z e r p a n i a. W życiu codziennym ludzie są narażeni na działanie licznych i różnorodnych stresorów. pokazuje siłę stresorów. Ludzie młodzi. Prezentowane zestawienie pokazuje różnorodność czynników stresujących. niskie i wysokie temperatury. Tenten. Mogą nimi być zjawiska przyrodnicze. Holmesa i R. przyjacielskie itp. Badania naukowe i obserwacje życiowe pokazują. lub społeczne takie jak konflikty z szefem. Zdarzenie Ilość jedn. dokonana mobilizacja może skutecznie przeciwdziałać zagrożeniu. że bardziej odporni na stres są ludzie. obiektywne i subiektywne. opracowane przez T. Zdarzenie Ilość jedn. 1992 r. Śmieć małżonka 100 Zmiana zakresu obowiązków w pracy 29 Rozwód 73 Syn lub córka opuszczają dom 29 Separacja 65 Kłopoty z rodziną małżonka 29 Kara więzienia 63 Wybitne osiągnięcia własne 28 Śmierć członka rodziny 63 Żona zaczyna (przestaje) pracować 26 Choroba własna 53 Dzieci rozpoczynają (kończą) szkołę 26 Zawarcie małżeństwa 50 Zmiana warunków życia 25 Wyrzucenie z pracy 47 Zmiana własnych zwyczajów 24 Pogodzenie się z małżonkiem 45 Kłopoty z szefem 23 Przejście na emeryturę 45 Zmiana godzin lub warunków pracy 20 Choroba członka rodziny 44 Zmiana miejsca zamieszkania 20 Ciąża 40 Zmiana szkoły 20 Trudności seksualne 39 Zmiana modelu wypoczynku 19 Powiększenie rodziny 39 Zmiana w życiu towarzyskim 18 Adaptacja do zawodu 39 Mały zastaw hipoteczny lub dług 17 Zmiana sytuacji finansowej 38 Zmiana godzin i warunków snu 16 Śmierć przyjaciela 37 Zmiany częstości spotkań rodzinnych 15 Zmiana zawodu 36 Zmiana nawyków kulinarnych 15 Kłótnia małżeńska 35 Wakacje 13 Wysoki zastaw hipoteczny 31 Boże Narodzenie 12 Egzekucja długu lub pożyczki 30 Niewielkie naruszenie prawa 11 Zestawienie podaję za T. Rahe’go. nieporozumienia rodzinne. wszystkie powodują zmiany relacji jednostki z szeroko pojętym otoczeniem. 2) o d p o r n o ś c i. jeżeli mają poczucie kontroli nad otoczeniem.

Jedną z technik relaksacyjnych jest m e d y t a c j a. przynoszą ulgę w cierpieniu. Jeżeli ona ma być skuteczna musi przebiegać w spokoju. Jest to metoda rozpoznawania fal mózgowych przy użyciu czułej aparatury i świadomego wpływania na pracę serca i napięcie mięśni. a nawet nie lubią sztucznych zabiegów poprawy nastroju. wrzodu żołądka.148 R o s e n m a n wykazali. N. ewentualnie komicznych. przyjacielskiego klimatu. Zwiększa on ryzyko wystąpienia zaburzeń układu krążenia. o zróżnicowanej skuteczności. obniżenie ciśnienia krwi. a sensie somatycznym zwolnienie rytmu pracy serca. ale mało skuteczna. Najważniejsze jednak to wsparcie emocjonalna. niecierpliwi. dostrzeżenia w nim elementów niegroźnych. pomoc finansowy. lękom. uparci. nie rozpraszanie uwagi. osoba medytująca winna znajdować się w wygodnej pozycji. doszedł w końcu do wniosku że jest to metoda wymagająca dużego nakładu pracy. S t r a t e g i e w s p a r c i a s p o ł e c z n e g o. niż ludzie osobowości B. według ściśle określonej kolejności. spowodowane stresem. są bardziej podatni na stres i uwarunkowane nim choroby serca. Pozycja musi ułatwiać rozluźnienie mięśni grzbietu. poczynając od stóp. Wysoki poziom sprawności fizycznej daje poczucie pewności siebie. Miller. nerwicy i innych. obniżenie poziomu lęku. Interesujące jest i to. uznania. Stres jest czynnikiem szkodliwym dla zdrowia. Eksperymenty dotyczące wsparcia społecznego. S t r a t e g i e p o z n a w c z e prowadzą do zmiany spostrzegania stresora. rozluźnia przy wydechu. o tzw. tym samym zwiększa odporność na stres. podnieceni. że osoby uprawiające ćwiczenia sportowe. spokojnych. powtarzanie i wyobrażanie treści tej idei daje w efekcie zmniejszenie napięcia psychicznego. ciszy. Dwie 15-to minutowe sesje relaksacyjne dziennie wystarczają do utrzymania pożądanej kondycji psychicznej. przeciwdziałają depresji. To czyni zapobieganie skutkom działania stresu problemem najwyższej rangi. szybciej wychodzą ze szpitala. agresywni. a okazane przywiązanie lub miłości podtrzymuje na duchu. . przywiązania ze strony znaczących osób bliskich. po zachorowaniu. dziennikarze znacznie rzadziej niż ci o osobowości A miewają zawały serca. Strategią poznawczą wymaga kontroli informacji o stresorze. niż nie-sportowcy. na siedząco. S t r a t e g i e r e l a k s a c y j n e. Ludzie osobowości B. pracujący w tak stresujących zawodach jak menadżerowie. Nie oczekują pocieszania. zwiększa prawdopodobieństwo zachorowań nowotworowych. cierpliwych. rozpoznania możliwości ochrony przed nim przez dobór właściwych środków. złemu samopoczuciu. że ludzie ambitni. który zainicjował badanie tego zjawiska. klatkę piersiową do mięśni szyi i twarzy. osłabia odporność organizmu (układu immunologicznego). by bliscy byli przy nich. bliskich przyjaciół. ale przyczyniają się także do poprawy nastroju. w postaci „kwiatu lotosu”. napina się je w czasie wdechu. sposobów myślenia o nim. dobra rada. osobowości A. Szczególnie ważne jest wsparcie rodziny. na klęczkach. osób przyczyniających się do kształtowania spokojnego. brzuch. przykład do naśladowania i inne. Obecność bliskich przeciwdziała poczuciu samotności. Obowiązuje rytm pracy mięśni. Ćwiczenia relaksacyjne polegają na rozluźnieniu mięśni. Skupienie w tej sytuacji na jednej idei. Relaksację osiąga się także przez kontrolę pracy serca i ciśnienia krwi drogą b i o f e e d b a c k u (biologicznego sprzężenia zwrotnego). dodaje sił. Rozeznanie tych aspektów stawia osobę narażoną na stres w bardziej korzystnym położeniu wobec źródła stresu. mniejsze zużycie tlenu w organizmie i inne Ćwiczenia g i m n a s t y c z n e t y p u a e r o b i k nie tylko podnoszą sprawność fizyczną. Może to być zachęta w wytrwaniu. czyli sygnały miłości. To z kolei doprowadzi do zmiany odnoszącego się doń nastawienia emocjonalnego. zwiększają tolerancję na ból. łagodnych. cierpiący w szpitalach chą przede wszystkim tego. poprzez uda. zabieg prowadzący do osiągnięcia spokoju psychicznego. Ludzie wspierają się wzajemni na różne sposoby. Psychologowie określili go jako strategie radzenia sobie ze stresem Jest ich kilka.

a więc czynników silnie stresujących. H. bowiem często bywały niezrozumiałymi i zagadkowymi. Trauer: Stres. penetrują głębiny morskie i bezkresne lodowce Antarktydy? Takich „Dlaczego?”. K. nie przezwycięży się niszczycielskiej mocy stresorów. Rozdział X Motywacja. Jenkins: Zrozumieć emocje.2003 r. H. Bindra. zestawy roślin. to wolne od hałasu. R. Jeżeli natomiast osiąga poziom destrukcji. J. jest ilustracją tej zagadkowości. S t r a t e g i a e l i m i n a c j i n i e z d r o w y c h z a c h o w a ń . T. Warszawa. Mit Syzyfa. działa mobilizująco.PZWL. Ekman. Aktywny znaczy. Dlaczego ludzie lecą w kosmos. Środowisko czyste. 2002 r. Warszawa. podejmuje beznadziejne wyzwanie i każdego poranka próbuje z nim się zmierzyć? Dlaczego stuletni starzec. wszystko o przyczynach. są miliony i wszystkie one dotyczą problemu motywacji. Warszawa. Od wieków przyczyny zachowań ludzi budziły wielkie zainteresowanie. Wyd. Niektóre formy zachowań przyczyniają się do obniżenia odporności na stres. 1963 r.Wyd. Definicja ta wymaga paru słów komentarza. PWN. Uniw. u k i e r u n k o w a n i a i p o d t r z y m a n i a określonych form z a c h o w a n i a organizmów ludzkich lub zwierzęcych.Wyszyńskiego. Seyle: Stres życia. Dlaczego Syzyf. Przyczyn tego stanu rzeczy trzeba szukać poza sferą motywacji. M. jak to przekonująco pokazał już D. Na zakończenie warto podkreślić. bez powodzenia toczącego głaz na szczyt góry i podejmującego. zwalczania. mechanizmach i skutkach napięć nerwowych. sadził drzewka jabłoni? Przecież miał nikłą szansę doczekania ich owoców. J. że dysponuje potencjalnymi środkami realizacji określonej formy . 1968 r. Gasiul:Teorie emocji i motywacji. że ludzie byli. po jego stoczeniu się w dół. Opracowuje się odpowiednią kolorystykę wnętrz. 1992 r. Katdynała S. Motywacja nie jest przyczyną „zachowania w ogóle”. Oatley. przeciążeń informacyjnych. we właściwościach struktury materii ożywionej. Gdańsk. wymaga przeciwdziałania.149 S t r a t e g i e e k o l o g i c z n e mają na celu ochronę zdrowia somatycznego i psychicznego dzięki zabiegom o czyste. którego napotkał Aleksander Wielki. prowadzące do otyłości lub anoreksji i inne.GWP. Zakładają one również dbanie o wystrój pomieszczeń stałego przebywania zgodnie z wymogami dobrego samopoczucia. M o t y w a c j a zatem to o g ó ł c z y n n i k ó w i p r o c e s ó w p o b u d z e n i a. Reykowsi: Eksperymentalna psychologia emocji. 1998 r. Literatura zalecana P. żywy organizm.W-wa. nadużywanie alkoholu i różnych używek. KiW. Ta wynika z istoty życia. ciężką pracę od nowa. naturalne środowisko. są i będą narażeni na stres. zagęszczenia. aktywności organizmu. zanieczyszczeń chemicznych. ze swej natury jest aktywny. niewłaściwe odżywianie. jeżeli nie będzie się tego pragnęło. układy przestrzenne. Warszawa. Należą do nich palenie papierosów. Tenten. uwikłanych w pogmatwane sytuacje dnia codziennego czekających na odpowiedź. Do odniesienia sukcesu w tym zmaganiu niezbędna jest wola walki. Do pewnego stopnie intensywności jest on korzystny dla organizmu. mimo wielokrotnego niepowodzenia. Dawidson (red): Natura emocji.

Zakończenie określonego zachowania nastąpi albo 1) po ustaniu motywacji podtrzymania. Miarą intensywności może być także wielkość pokonywanych przeszkód. wskazująca na wymiar czasowy zachowania motywowanego. do którego organizm dąży lub którego unika. Jedną z nich jest poziom pobudzenia organizmu. jeżeli występuje od momentu pojawienia do osiągnięcia celu dążenia. np. a nie konflikt wielowątkowej motywacji. co więcej relacje między nimi nie są wystarczająco jasne. tzw. w którą stronę skieruje się człowiek uciekając. uciekać. Szybszy bieg powoduje wzrost częstotliwości obrotów. świadomość celu. jak konsekwentnie i długo będzie to czynił określą motywy podtrzymujące daną formę aktywności. C e l o w o ś ć zachowania jest kolejną cechą z omawianego zestawu. zwane motywami nieświadomymi. rozmyślać o dowolnej kwestii. W przebiegu zachowań krótkotrwałych. Darwin np. moralizatorskich i języka potocznego. cecha ta jest trudna do uchwycenia. jest aktywny (czynny). może to być „języczek u wagi”. szczur biegając po dnie bębna wprawia go w ruch. Obserwatorowi czasami trudno ustalić cl zachowania. zderzenie konkretnych sił. natomiast „motyw” jest raczej terminem opisów literackich. może nim być też opanowujące umysł uczucie (Zamordował z miłości !) lub bliżej nie określone przeżycia intuicyjne. niemal aktach. o czym i jak zacznie myśleć zależy od ukierunkowania aktywności. Jedna z metod jej pomiaru wygląda następująco: bęben o kształcie opony samochodowej. np. o podstawie chropowatej. Obok „motywacji” występuje pojęcie motywu. a licznik dołączony do urządzenia rejestruje ilość obrotów. a k t y w a c j a. uaktywniać zwolenników do zabieganie na rzecz jego kandydowanie. ale kawę naleje po pobudzeniu wrzuconą monetą. T r w a ł o ś ć albo wytrwałość w dążeniu do osiągnięcia celu to cecha. To. 2) mobilizować. I n t e n s y w n o ś ć zachowania określa jego umotywowanie i wskazuje na siłę motywacji. przez ponad 30 lat zbierał materiały do uzasad- .150 zachowania. 3) dezinformować przeciwników i osłabiać ich przeciwdziałania jego kandydowaniu i inne. Użycie któregoś z tych terminów zależy także od kontekstu. wskazuje zazwyczaj cel danego zachowania. Ale aktywność może być nie ukierunkowana. do którego osobnik zmierza. a to jest już wskaźnikiem intensywności motywacji. przeciwpoślizgowej zawiesza się na osi.reślenia „motywacja” częściej używa się w naukowych opisach zjawisk. czyli motywowana. że nie będzie kandydował w wyborach na dane stanowisko może 1) informować opinię publiczną o swojej decyzji. narzucającego inną formę zachowania. Ok. Wpuszczone do środka zwierze. albo 2) po pojawieniu się silnego motywu. C e c h y z a c h o w a n i a m o t y w o w a n e g o. Stan ten kontroluje układ siatkowaty. Podobnie jak automat z napojami. K. natężenia prądu w siatce pasma podłogi. jest opisywalna w terminach różnych wskaźników. naukowcy badają konflikt motywów. Jest to cecha łatwo dostępna eksperymentalnym pomiarom. wymagających powtórzeń czynności. Człowiek aktywny „kierunkowo” może walczyć. Nie są ona jednoznaczne. często wykorzystywana w badaniach motywacji. Cecha ta jest jednocześnie wskaźnikiem i warunkiem zachowania umotywowanego. np. Motywem może być stan psychiczny bezpośrednio poprzedzający zachowanie (stan kończący proces motywacji). poziom przytomności i pobudzenia kory mózgowej. mieszczący się w pniu mózgu odpowiedzialny za cykl snu i czuwania. dzielącego organizm od pokarmu. Trudno przypuścić. Jest ono trwałe. do kogoś z życzeniami pomyślności w istocie rzeczy pragną się przypomnieć i kształtować pozytywne nastawienie adresata wobec dzwoniącego. czynnik przechylający decyzję o wyborze tej a nie innej formy zachowania. aktywność ogólna albo ukierunkowana. Ludzie w pewnych przypadkach maskują istotny cel danej formy zachowania. Niekiedy przez dane zachowanie osobnik realizuje kilka celów. w długotrwałych. Obiekt. polityk oświadczając. Dzwoniąc np. że osobnika zaspany jest motywowany do wykonywania pracy w biurze lub fabryce. ale czy będzie to robił zależy od pobudzenia.

M o d e l e m e c h a n i z m u m o t y w a c j i. Przez pewien okres czasu panowało nawet przekonanie.. Niemniej podjęta przez instynktywistów problematyka nie znikła z repertuaru badań psychologicznych. nieprzydatne w procesie poznania pogłębionego. instynkt macierzyński (rodzicielski). Przyjrzyjmy się niektórym z nich.151 nienia swej teorii ewolucji. nabyte. że istnieje . unikają drugich. dowiedli trwałości swego zachowania. Istnieje wiele mechanizmów motywacji. Opracował listę 12 instynktów podstawowych i licznych „tendencji”. T i n b e r g e n a i K. opracowanych przez psychologów. co wyuczone.akcję” Kryje się za tymi hasłami doniosły problem wpływu na zachowanie człowieka czynników wrodzonych i ich relacji do tego. W związku z tym autorzy prac z zakresu tej problematyki prezentują różne ich oceny i upodobania do posługiwania się nimi. Madsen przeanalizował i opisał 50 odrębnych teorii motywacji. Jest to fundamentalna myśl m o d e l u h e d o n i s t y c z n e g o. Duński psycholog K. in. L o r e n z a. Po pierwsze. Jest on popularny. C. każda z nich ma inną wartość poznawczą i wyjaśniającą procesów motywacji. przysłużył się jedynie sporządzaniu klasyfikacji motywów. D. Podnosząc wiarygodność tej tezy wyróżnił w instynktach człowieka trzy elementy: poznawczy. jest bowiem obarczony błędem tautologii. stadny. spopularyzował w pierwszej połowie XX wieku pogląd. Instynkty wyrażają wolę życia i są impulsami (horme) do działania. Zdaniem wzmiankowanego autora na rzecz tego modelu przemawia fakt istnienia w naturze bodźców przyjemnych i przykrych. Niestety. M c C l e l l a n d jest wybitnym jego obrońcą. Po trzecie. Jednak i we współczesnej psychologii empirycznej są zwolennicy modelu hedonistycznego. Istota problemu sprowadza się w tym ujęciu do rozpoznania mechanizmów neurofizjologicznych.rozumiał przez nie tyle co „energia mobilizująca do działania”. agresji. R. Stąd wywodzi się nazwa: m o d e l h o r m i c z n y. po osiągnięciu celu zmarł z wycieńczenia. Nabrała nawet dużego znaczenia pod wpływem odkryć N. „gotowych do przyjęcia określonych bodźców wewnętrznych i zewnętrznych przygotowujących . emocjonalny i behawioralny (wykonawczy).. Od wieków żywiono przekonanie. studiujących zagadnienia motywacji. Oczywiście jest to prawda. ale fakt ten nie osłabia argumentów przeciw temu modelowi. Mac Dougall. Każda z wymienionych cech wskazuje na odmienne procesy motywacyjne. sekwencji działania tzw. Innym problemem zaszłości są w psychologii instynkty. Tym samym nie służy budowaniu systemu prawd ogólnych. filozofów i innych specjalistów. a nawet poczynają wbrew odczuciom przyjemności. zgodny z odczuciami ludzi. różne czynniki wywołują przeżycie przyjemności u różnych ludzi. Ludzie i zwierzęta dążą do pierwszych. a więc poznanie motywacji jednostki X nie przynosi informacji o motywacji osoby Y. socjologów. Obaj. W o o d w o r t h. pojęcia „przyjemność” i „przykrość” są zbyt ogólne. psycholog i lekarz anglo-amerykański. że ludzie dążą do przyjemności i unikają przykrości. ze zachowaniem zwierząt i człowieka żądzą instynkty. Po drugie. ciekawości. ucieczki i inne. scenariuszy i wrodzonych bodźców wyzwalających. dotyczących genetycznie uwarunkowanych form gatunkowego zachowania. lecz nieprzydatny w badaniach psychologicznych motywacji. model ten nie okazał się przydatnym do wyjaśnienia tajemnic motywacji. twórca pojęcia„popęd” . W grupie pierwszej znalazły się m. M o d e l r e d u k c j i p o p ę d ó w jest aktualnie najszerzej akceptowanym wśród psychologów.B. pozostawiając subtelności poznawcze naukowcom wąsko specjalizacyjnym. W. a żołnierz niosący wieść o zwycięstwie pod Maratonem. aczkolwiek na różne sposoby. ludzie niekiedy nie kierują się w swym zachowaniu przyjemnością.

Naturalnym ich dążeniem jest zatem optimum funkcjonalne. Jak działa tak rozumiany mechanizm popędowy? Ukształtowany w drodze ewolucji organizm dąży do przetrwania jednostkowego i zachowania gatunku. Ich różnicowanie. Są to ilustracje objawów zewnętrznych i jedynie odczuwalnych działania popędu. zachowanie typu jedzenia i seksu. Zgodnie z nią w organizmie nieprzerwanie występuje skomplikowany proces utrzymywania stałości środowiska wewnętrznego. zrównoważonego układu pierwiastków chemicznych. kto wyobrazi sobie zabiegi ludzi. ukierunkowane na zdobycie pieniędzy. Pod wpływem rzetelnych dowodów eksperymentalnych przyjęto ostatecznie pogląd o istnieniu wielu zróżnicowanych jakościowo popędów. pobudzające zachowania wszelkich form. przynajmniej u człowieka. To właśnie przykre. Jest to proces regulowany automatycznie. miało być rezultatem działania odrębnych mechanizmów ukierunkowujących. jest wyuczona. tzn. a obiad połączyć z kolacją. człowiek pracujący bez posiłku od rana do popołudnia odczuwa popęd głodu. Podane przykłady pokazują działanie popędów podstawowych. spożywania potraw na białym talerzu. Podobnie funkcjonuje mechanizm w przypadku nadmiary substancji w organizmie. Środkiem realizacji tego dążenia jest wzmożona aktywność i ukierunkowanie na poszukiwanie w otoczeniu obiektów uzupełniających niedobory. jak i wynikły z działania podniety może być świadomie analizowany i kontrolowany Ś w i a d o m i e a k c e p t o w a n y p o p ę d nazywa się p o t r z e b ą (J. dokuczliwe odczucie niedoboru lub nadmiaru nazywa się p o p ę d e m (ang. o czym mówi sformułowana przez W. wyuczone jak np. spontanicznie wybierają do picia wodę osłodzoną. Popęd może pojawić się również pod wpływem działania czynników zewnętrznych. Oto np. np.incentive). W tym przypadku popęd nie został świadomie zaakceptowany i nie przekształcił się w potrzebę. Niedobór lub nadmiar jakiegoś składnika w organizmie jest odpowiednio szybko sygnalizowany. mając do wyboru wodę naturalną i osłodzoną sacharyną. powstałego wskutek zaburzenia równowagi wewnętrznej organizmu. Szczury np. o narastającej intensywności przy wydłużającym się czasie trwania niedoboru. W tym przypadku popęd został pobudzony p o d n i e t ą (ang. człowiek nie odczuwający głodu. Cele te mogą być realizowane przez osobniki sprawne. Ramka 18 . a nie pod drzewkiem. Niedobór cukru w organizmie człowieka wywołuje apetyt na słodycze. spania w łóżku. Pojawia się apetyt na brakujący w organizmie element. np. C a n n o n a z a s a d a h o m e o s t a z y. fizjologicznych. Organizmy są ewolucyjnie wyposażone w zdolność wyróżniania niektórych elementów środowiska zewnętrznego jako podniet. aktywizujących. odczuwany i uświadamiany jako doznanie przykre. zarówno pochodzenia wewnątrz organicznego.152 jeden popęd uniwersalny. dobrze funkcjonujące. Warunkiem jej osiągnięcia jest zapewnienie równowagi wewnętrznej. przechodząc obok cukierni poczuje podniecający zapach grzanej czekolady i zaraz pojawia się apetyt na ten smakołyk. odpowiedniej temperatury ciała (u ciepłokrwistych). ale postanawia dokończyć rozpoczętą prace. ukierunkowujących i podtrzymujących zachowanie organizmu. Ale na ich podstawie kształtują się liczne p o p ę d y w t ó r n e. Np. słuchania muzyki i wiele innych. Popęd. Większość podniet. czyli wysoka.drive). czasami obserwujemy dzikie zwierzęta liżące słone kamienie itd. O wielkiej sile motywacyjnej podniet łatwo może przekonać się każdy. Przedstawiona relacja popędu i potrzeby jest jedną z możliwych. przebiegający poza kontrolą świadomości. Murray). do zmniejszenie intensywności lub jego eliminacji. o innych informacje znajdzie Czytelnik w ramce nr 18.E. kwasu mlekowego w mięśniach. gatunkowo osiągalna sprawność. Z powodu owej dokuczliwości organizm dąży do r e d u k c j i p o p ę d u.

Spotyka się także kamuflaż definicyjny.. Zwierzęta. sławny twórca Testu Apercepcji Tematycznej. GWP. Informację o oryginalnym rozumieniu stosunku logicznego „potrzeby” i „popędu” podaje K.) stwierdza. D. PWN. H. pod redakcją E.153 Relacje semantyczne pomiędzy pojęciami „motyw”. tzn. s. „popęd”. potrzeby podstawowe utożsamia się z brakiem ”tlenu.” Ten układ znaczeniowy komplikuje dodatkowo niejasna relacja pomiędzy „potrzebą” a „motywem”. Wstęp do psychologii. M c C l e l l a n d. Wyraźnie widać. Takie rozumienie potrzeby pozwala obiektywnie określić jej stan. że potrzeba jest h i p o t e t y c z n y m p r o c e s e m orientacyjnym. Zagadkowo też przedstawia się owe „itp. jeden z twórców teorii motywacji osiągnięć. M u r r a y. 1967 r. Obuchowski.72) Autor. 1983 r. K. Pewna elastyczność jest zwyczajnie niezbędna. instynkty itp. „potrzeba” są niejasne. Warszawa. Autorzy akademickiego podręcznika psychologii określają potrzebę jako „biologiczny lub psychiczny stan braku w organizmie. niż potrzeba w rozumieniu Murraya. pojawiającym się pod wpływem „sytuacji początkowej”.s. by współgrały z kontekstem całej wypowiedzi. np.564.13. że terminy bliskoznaczne są dobierane tak. winny być wyeksponowane. zależnie od okoliczności. H. są nadal aktywne. Niemniej Zasadnicze różnice znaczeniowe terminów podstawowych w tekście naukowym. obniżenie poziomu cukru we krwi lub stopień odwodnienia organizmu. Strelau : Psychologia.. nawet przez tych samych autorów”. Podobnie w pracy pt. lecz procesem. że deprywacja potrzeby. że zachowanie organizmów jest uwarunkowane nie tylko dążeniem do redukcji popędu. Gdańsk 2000 r. a definiuje się go identycznie jak potrzebę. Love artykule pt. „Nie można wyliczyć wszystkich subtelnych różnic znaczeniowych między nimi. używa się terminu „popęd”. że każdy autor posługuje się tymi terminami tak. W tym rozumieniu potrzeba nie jest stanem organizmu. PWN. dążenie do osiągnięć w jednej pracy nazywa potrzebą. Appley w: Motywacja: teoria i badania. Jest rzeczą zrozumiałą.s. stwierdza. Hulla i jego współpracowników. a zwłaszcza podręcznikowym. mając zaspokojone potrzeby fizjologiczne. nie przywiązując żadnej wagi do wcześniej ustalonych znaczeń. wewnętrznej lub zewnętrznej. który wzbudza motywacje do działania.407). lecz koordynatorem działania. panuje w tej dziedzinie nieporządek. Ewentualnej realności potrzeby upatruje Murray w powiązaniu z procesami nerwowymi. A. nie przytacza dowodów tego stanu rzeczy.piszą Ch. ponieważ są one używane w różny sposób. Warszawa. Dopóki tak się nie dzieje na Czytelnika spada trud śledzenia znaczeń terminów i odtwarzania intencji wypowiedzi autora. niestety. G. Takie ujęcie relacji występuje w kręgu badaczy pozostających pod wpływem myśli C. Oto np. 1960 r. Psychologia. lecz także czynnikami poznawczymi. jak mu wygodniej.197. W miarę poszerzania zakresu badań nad funkcjonowaniem mechanizmu redukcji popędu pojawiało się coraz więcej dowodów na to. a w innej motywem osiągnięć. The activity drive hipothesis. . Podobnie postępują i inni autorzy. wydanej przez MON. Jej funkcją jest koordynacja pracy mięśni w działaniach nastawionych na osiągnięciu danego celu. Cofer i M.(Psych.” J.Bulletin 70/6 1968 r. nie jest odczuciem. określa się zwykle we współczesnej psychologii nadrzędnym terminem „potrzeby”” (Psychologia dążeń ludzkich. s. Z taką sytuacja mamy do czynienia w pracy E. wody i pokarmu” (s.. podręcznik akademicki. Oto znane zjawisko dążenia do osiągania mistrzostwa. Niekiedy potrzebę utożsamia się z popędem. R.R. społecznymi. N. Warszawa. Hilgard pt. Boringa. czyli popęd nasila aktywność badanych zwierząt. penetrują otoczenie. Pisze on: „Popędy. Niektórzy jednak traktują potrzebę jako stan hipotetyczny. znanego profesora z Harwardu. Z potrzebą-brakiem bardziej kojarzy się „sytuacja początkowa”.

też służy ochronie życia organizmu. Zaspokojenie potrzeby bezpieczeństwa pozwala uaktywnić się potrzebom przynależności. pojawiającą się pod wpływem potrzeb organicznych i m o t y w a c j ę w z r o s t u. można więc w warunkach laboratoryjnych określić ich relatywną wobec siebie siłę motywacyjną u różnych organizmów. że w procesie ewolucji zostały one przygotowane do rozpoznawania otoczenia. Człowiek wykazuje najmniejszą odporność na niedostatek wody. Dopiero ich zaspokojenie w pewnych granicach umożliwia uaktywnienie motywacji innej grupy potrzeb. bogatszy o motywy estetyczne. Znaczy to. moralne. afiliacji \ ==================== / Bezpieczeństwa \ ====================== / Fizjologiczne. uznania \ ================== / Przynależności. tlenu. Uwzględnił to A. ich niezaspokojenie pobudza tak silną motywację. areny przyszłych zachowań. podobnie jak potrzeby pierwotne. podstawowe \ ======================== Do potrzeb f i z j o l o g i c z n y c h zalicza Maslow potrzeby pokarmu. np. seksualne i odpowiedniej temperatury ciała. Natomiast deprywacja pokarmowa (popęd głodu). Potrzeby p r z y n a l e ż n o ś c i warunkują wiele dążeń społecznych. uwarunkowaną społecznie i kulturowo Jest on. M a s l o w. potrzeba orientacji w otoczeniu skłania je do takiej właśnie aktywności. Pod ich wpływem tworzą się różnorakie formy więzi. a najlepiej znosi deprywację seksualną. Figura 2 =============== / Samorealizacja \ ================= / Szacunku. Twórcą także h i e r a r c h i c z n e j t e o r i i p o t r z e b. przeżycie o właściwościach popędu. Jest ono też bardzo solne motywacyjnie. Niedobór tlenu jest odczuwany niemal natychmiast. Zaspokojenie w pewnych granicach potrzeb tej grupy umożliwia aktualizację potrzeb wyższej grupy hierarchicznej. . następnie pokarmu. oczywiście. szacunku i samorealizacji. afiliacji-uczestnictwa w życiu grupowym. ukierunkowanego na zaspokojenie potrzeby z wyższego szczebla. że organizm traci możliwość zachowania. ukazującej różnice „mocy” motywacyjnej poszczególnych potrzeb. napoju. snu. U człowieka zestaw motywacyjny jest. wyróżniając m o t y w a c j ę b r a k u. po nich kolejne wyższe szczeble zajmują potrzeby bezpieczeństwa. Rozpoznawanie wielu sygnałów zagrożenia bezpieczeństwa zwiększa prawdopodobieństwo przetrwania organizmu. One muszą być zaspakajane w pierwszej kolejności. zwanej popularnie „piramidką Maslowa”. przynależności. bowiem.154 Cie-kawość. matki i potomstwa. jest zatem korzystne z biologicznego punktu widzenia. Dodatkowy problem pojawia się w następstwie porównań siły motywacyjnej potrzeb w obrębie tej grupy. Ilustruje to figura 20. w ciągu paru sekund. Niezaspokojone potrzeby b e z p i e c z e ń s t w a wzbudzają strach. Jej podstawę tworzą potrzeby fizjologiczne (podstawowe). egzystencjalne i inne. Swoistym i zarazem wymownym wskaźnikiem znaczenia strachu jest łatwość warunkowania bodźców neutralnych. seksualna (popęd seksualny) i napoju (pragnienie) mogą trwać dłużej.

klubów hobbistycznych zawsze powoduje wzrost pijaństwa. W tym ujęciu zacierają się granice działań motywacyjnych poszczególnych potrzeb i znika wizja upartego działania aż do zaspokojenia potrzeby danego szczebla hierarchicznego. relatedness). są wrodzone. odrzucały już poznane. zdaniem prezentowanego twórcy. H a r l o w wykazał. samorealizacji i transcendencji. w którym można będzie porozmawiać na tematy sztuki i kultury (potrzeby samorealizacji). F. awanturnictwa. że istnieją sztywne granice sfery motywacyjnej danej potrzeby. Rozumienie praw funkcjonowania świata. Z drugiej strony człowiek pragnie mieć poczucie własnej wartości. Utrudniony dostęp do dobrej książki. Niektórzy osiągają najwyższy poziom doskonałości. Jednak nie są to teorie uniwersalne. staje się . Osobniki. fizjologiczne i bezpieczeństwa. Nie wynika z niej. Potrzeby s z a c u n k u. Człowiek np. ładu wewnętrznego i sprawności ogólnej. plany w realia. Pomysłem na modernizację i uściślenie poglądów Maslowa jest teoria ERG. estetyczne. Pod ich wpływem ludzie starają się rozwijać. plotkarstwa. Komentatorzy koncepcji Maslowa zwiększyli liczbę klas potrzeb. U człowieka. Niemożność zaspokojenia potrzeb wyższego rzędu prowadzi. czyli jedności duchowej z wszechświatem. że zachowanie człowieka może być jednocześnie motywowane wieloma potrzebami. dążenie do wiedzy (D.obejmujący potrzebę szacunku wobec samego siebie i samorealizacji. Uzdolnienia przekształcać w zdolności. (od ang. prestiżu aktualizują się po zaspokojeniu potrzeb przynależności i odnoszą się w jednaki sposób do otoczenia społecznego jak i do Ja osobniczego. czyli nasilenie prostackich form zachowania. które badał. Jednym z nich jest c i e k a w o ś ć. w pełni wykorzystywać swoje możliwości. wydzielając z potrzeby samorealizacji potrzeby poznawcze. którzy posługują się przezwiskami. Potrzeby. (growth). A l d e r f e r a. szacunku do samego siebie. H. Ich zaspakajanie jest „nakazem natury”. że inni okażą nam minimum aprobaty i nie okażą dezaprobaty. Mechanizm ten działa na każdym szczeblu hierarchii potrzeb. niekiedy złudne. stają się tym samym ideałem. Potrzeby samorealizacji pojawiają się jako kolejne i zarazem ostatnie w układzie hierarchicznym. wybierały do zabawy układanki jeszcze nie znane. zdaniem Alderfera nie tylko do frustracji. ale tylko w dobrym towarzystwie (potrzeba kontaktów społecznych). Ujawniają się one w postaci oczekiwań. Alderfer dowodzi. ale jej siła motywacyjna wystąpiła w pełni swej różnorodności dopiero u człowieka. W tej interpretacji po potrzebach szacunku następowałyby kolejno potrzeby poznawcze. Jednak Maslow nie wypowiedział w tej kwestii wystarczająco precyzyjnie. E. zamiary w czyny. związanej z reakcją orientacyjną. może pragnąć zjeść obiad (głód). oprócz ciekawości percepcyjnej. Dążą do równowagi psychicznej. K r u g l a n s k i). Tezy o hierarchicznym układzie potrzeb nie należy interpretować rygorystycznie. B e r l y n e) i uzyskiwania informacji. zwłaszcza typowo ludzkich czynników motywacji. faktów. Układ hierarchiczny ukazuje jedynie ogólną tendencję. czyli przejścia na niższe formy zachowania. podejmując niekiedy nierówną walkę z tymi. estetyczne i transcendencji (Ph. przynależności i szacunku ze strony innych oraz 3) wzrostu (G). Siłę tej potrzeby demonstrują dzieci. Są to głównie czynniki p o z n a w c z e. pozwalających zrozumieć otaczający świat (A. że już u małp człekokształtnych motyw ciekawości odgrywa znaczącą rolę. Teorie redukcji popędów (zaspakajania potrzeb) wyjaśniają pochodzenie i funkcjonowanie wielu motywów zachowania zwierząt i człowieka. poza ich sferą pozostaje wiele. Wyróżnia on trzy klasy potrzeb: 1) egzystencji (E) tzn. opracowana przez C. przeszkody na tej drodze doprowadzają do frustracji i wywołują agresję. teatru. która do pewnych granic ulega modyfikacji pod wpływem kontekstu sytuacji. wbrew Maslowowi. Niektóre formy zachowań zwierząt są motywowane tą potrzebą. występuje ciekawość poznawcza. ale i do regresji.155 przyjaźni i miłości. 2) kontaktów społecznych (R). wzorcem dla innych. Zimbardo).

podkreślania roli jednostkowej w danym układzie społecznym.B e m a. dotyczące motywacji tego typu. wspólne. podobnie jak poznawcze. C. R. nie dają się sprowadzić do motywacji redukcji popędów.70 W 0. tym wyższa jego wartość. W dodatku narzucane siła wywołują opór. wykazał. czyli świadomie określone stany przyszłe.M. L o c k e sformułował dwie prawidłowości. M c C l e l l a n d . Tabela 2 Trudność zadania Bardzo łatwe N 1 1 P 0.09 0. Pierwsza brzmi: „Cele specyficzne silniej motywują do wykonawstwa wysokiego poziomu. A. dotyczące siły woli w dążeniu do celu (H. a wartość celu jest tym mniejsza. Wybór takiej grupy i dążenie do upodobnienia się do niej jest następstwem p o z i o m u a s p i r a c j i. np. współtwórca projekcyjnych metod badania motywu osiągnięć. Wprawdzie niektóre z nich są wrodzone. Nadmierne wywyższanie swej osoby nie jest akceptowane.Gollwitzer) i inne. do których zmierza osobnik. rozumiany jako chęć dokonania czegoś więcej. Zadania własne lub wspólne wzbudzają silniejszą motywację.156 podstawą poczucia kompetencji i dążenia da zaznaczania wpływu na otoczenie. niż dokonano lub wykonania czegoś na wyższym poziomie. niż cele ogólne” i drugie: „Zaakceptowane trudne cele skłaniają do wykonawstwa na wyższym poziomie. na poziom rozwoju ekonomicznego. Heckhausen). A t k i n s o n przedstawił model motywacji osiągnięć. a także od sposobu narzucenia. uwzględniający trzy elementy: potrzebę osiągnięć (N). Poznawczym czynnikiem motywacyjnym są również z a d a n i a. E. prawdopodobieństwo osiągnięcia celu (P) i jego wartość (W). Zależność tę w ujęciu ilościowym ilustruje tabela nr 21. Aktualnie są prowadzone liczne badania eksperymentalne. Ogólnie: o sile motywacyjnej zadania świadczy efekt Zeigarnik. Do grupy najlepiej zbadanych motywów społecznych należy m o t y w o s i ą g n i ę ć. Siła motywacji osiągnięć określa wynik ich multiplikacji przy założeniu. przewidywanego prze tego badacza.30 Siła motywacji osiągnięć 0. że N jest stałe (N=1). niż dotychczasowy. czyli fakt lepszego zapamiętywania zadań niedokończonych.10 0. niż cele łatwe”. niż zakończonych.90 0. kontroli procesu osiągania celu (J. czyli wyobrażonego miejsca jednostki w hierarchicznej strukturze społecznej. niemniej nie obala to tezy. Kuhl). M o t y w y s p o ł e c z n e . po wejściu tak kształconego pokolenia w wiek produkcyjny. Ważną rolę motywacyjną odgrywają c e l e. wyboru celu (P. niż narzucone. im większe prawdopodobieństwo jego osiągnięcia. Zadania mogą być własne. Mówi o tym teoria reaktancji D. C o d o l ujął ten typ motywacji w zgrabną formułę „ primus inter pares”. lub odwrotnie: im trudniejszy do osiągnięcia cel. J. ale uznanie siebie jako pierwszego wśród równych jest bardzo popularne. czyli obligacje osiągnięcia określonego wyniku. nie stwierdzamy szybkiego rozwoju ekonomicznego społeczeństwa postradzieckiego. P. macierzyński lub stadny i służą zapewnieniu bezpieczeństwa. Ci „równi” to osoby z akceptowanego kręgu społecznego.21 . że w stabilnych warunkach taka zależność występuje. Wprawdzie niektóre prognozy McClellanda nie sprawdziły się. D. niemniej niektóre nie mają odpowiedników popędowych. im silniejsza presja na ich przyjęcie. np. jak. z grupy odniesienia danej jednostki. wypracowane razem z innymi lub narzucone z zewnątrz Ich wpływ na zachowanie zależy rzecz jasna od pochodzenia. tym większy wobec nich opór. że prezentacja i podkreślanie znaczenia motywacji osiągnięć w procesie kształcenia szkolnego wpływa.

9). np.09 W tabeli wyraźnie ukazano.157 Średnie Bardzo trudne 1 1 1 0. że motyw rywalizacji. genetycznie uwarunkowaną walkę samców o samicę traktuje się jako przejaw rywalizacji. bowiem nie jest ono wartością silnie pożądaną. . starcie. wymagająca wyeliminowania. prymat itd. lecz na cel.50 0. co łatwo też zauważyć obserwując życie codzienne. Bengtsson. ludzi dążących do zdobycia za wszelką cenę władzy nad innymi. Pomińmy ten aspekt funkcjonowania popędów koncentrując uwagę na rywalizacji jako motywie społecznym. egoizm). takich jak dynamiczność zachowań. Słownictwo języka społeczeństw rywalizacyjnych jest przepełnione takimi określeniami jak: zwycięzca. W życiu większym uznaniem cieszą się łagodniejsze formy rywalizacji. Możemy zatem stwierdzić. przyczynia się ona do osłabienia racjonalności myślenia. Rywalizacja „wojenna” jest jeszcze w większym stopniu obciążona cechami negatywnymi.21 0. znaczy to. pierwszeństwo. drugiej-niektóre plemiona Indian amerykańskich. W pierwszym przypadku podstawowym celem jest osiągnięcie dobrego wyniku. wysiłek jest ukierunkowany nie na kontrpartnera. utraty radości życia i wielu wartości nie rywalizacyjnych. m. Potwierdza to M. Przykładem pierwszych są społeczeństwa kultury europejskiej. sportowców. triumfator. Wzbudza ona emocje nieufności.70 0. wojna . zwalczania przeciwników lub konkurentów. w których rywalizacja nie występuje. rozumiany społecznie. u wynalazców. Cele niezmiernie cenne są z kolei trudne do osiągnięcia i ta trudność powstrzymuje ludzi w dążeniu do ich spełniania.25 0. ile traci przegrywający. Motywacja rywalizacji o jakość wyniku przyczynia się do kształtowania wielu pozytywnych zjawisk społecznych. Zaleca się. W teorii gier rywalizacja jest grą o sumie zerowej. niekiedy polityków.50 0. życia rodzinnego. gdzie panuje klimat „gorący” nasilają się różne formy zachowań rywalizacyjnych zarówno pozytywnych (wzrost innowacyjności). dyskoboli.10 0. M o t y w r y w a l i z a c j i potocznie rozumie się bardzo szeroko. skoczków wzwyż. nadmierną koncentrację na przeciwniku i inne. że najsilniejsza motywacja osiągnięć występuje przy średniej trudności celu (lub zadania). przypisywanie jemu wielu cech negatywnych. Gdy cel jest łatwy. batalia. że wygrywający zyskuje dokładnie tyle. ale przesadne nastawienie rywalizacyjne prowadzi do „wyścigu szczurów”. która na podstawie badań w szwedzkich zakładach przemysłowych wyróżniła „gorący” i „chłodny” klimat rywalizacji. konkurencyjności w gospodarce i szeregu innych. dążenie do osiągania wysokiego poziomu wykonawstwa. by w procesie negocjacji „nie zgarniać ze stołu ostatniego dolara” i w ten sposób łagodzić efekt daleko idących ustępstw lub przegranej (R. Motyw rywalizacji może zawierać w sobie więcej elementów osiągnięć albo walki. pojawia się jako konsekwencja odpowiedniej organizacji życia zbiorowości. Tak rozumiane. to zrealizowanie jego nie przynosi uznania ze strony innych.30 0. a prawdopodobieństwo jego osiągnięcia duże (wynosi 0. in. a nawet wrogości. Najbardziej więc pociągają ludzi cele średniej trudności. Taka rywalizacja występuje np. Zupełnie inaczej przebiega rywalizacja „wojenna”. W świecie różnorodnych form regulacji życia zbiorowego spotykamy społeczeństwa rywalizacyjne i takie. niechęci. Dawson).90 0. Tak wygląda rywalizacja wśród gangsterów. jak i negatywnych (zawiść. pokonania lub w skrajnych przypadkach zniszczenia przeciwnika. dokonań osiąganych kosztem zdrowia psychicznego (stres) i cielesnego (zawały serca). np. Tam. Powoduje negatywne spostrzeganie przeciwnika. innowacyjności.

inni dobrze funkcjonują jedynie przy słabym poziomie motywacji. presji społecznej przedstawił S. pierwotnie żyjący w małych grupach.Trivers matematyczmie wykazał opłacalność kooperacji pod warunkiem. bądź uległością (motyw uległości) i posłuszeństwem. Milgram. niż suma korzyści partnerów. 3) niskie są koszta udziału. Z kolei problem konformizmu. 3) szlachetny wydźwięk moralny. wyścigi formuły 1. W tym jesteśmy niemal doskonali. Bema). R. podniecające takie jak lotnika lub marynarza. że altruizm stanowi podstawę kooperacji (D. że motywacja współdziałania zyskuje uznanie ze względu na: 1) swą użyteczność społeczną.”. aż do stanu dezorganizacji. prawnego. Na stosowany przymus ludzie odpowiadają bądź oporem (wspomniana wcześniej teoria reaktancji D. a po przekroczeniu tego poziomu obniża.Campbell). Bogactwo tego wątku motywacji i jego społeczne znaczenie ukazał w sławnym eksperymencie S. Takie zachowanie jest też typowo altruistycznym. opracowali dwa prawa.158 M o t y w w s p ó ł d z i a ł a n i a. o czy mówią prawa Yerkesa-Dodsona. R. . że 1) trwa ona długo. gry fair. że ludzie. uczciwości. religijnego. W każdym społeczeństwie występują różnorakie formy przymusu obyczajowego. to postępuje zgodnie z zasadą kooperatywności. udziela informacji wykraczających poza stwierdzenie X-a. które zwrotnie wpływa na rozwój tych uczuć. Często traktuje się go jako przeciwstawnego rywalizacji. w procesie komunikacji Jeżeli X stwierdza: „Czuję się głodny”. drudzy cenią spokojną pracę urzędnika. U podstaw motywacji uległości. osiągane indywidualnie. przyswoili sobie zasadę kooperacji w wielkich zbiorowościach z racji jej użyteczności w obronie przed napastnikami jak również w polowaniu na grubego zwierza. wilki i hieny gromadnie polują na swe ofiary. Zachowanie kooperatywne występuje u zwierząt. tzn. np. Motywacja pozostaje w ścisłym związku z działaniem. przynosi ona większe korzyści. Po pierwsze: występuje znaczne zróżnicowanie podatności motywacyjnej poszczególnych jednostek. 2) wzbudzanie pozytywnych emocji. lubią sporty ryzyka. zaufania. a Y mu odpowiada: „Tuż za rogiem mieści się dobry bar. D. np. k o o p e r a c j i jest trzecim z grupy popularnych motywów wśród psychologów eksperymentalnych. aptekarza itp. Niektórzy ludzie wymagają silnej motywacji do działania. W kategoriach teorii gier kooperacja jest grą o sumie niezerowej. Niektórzy psychologowie sądzą. że dla każdego działania istnieje optymalny poziom motywacji. Taka kooperacja występuje np. M o t y w a c j a a d z i a ł a n i e. Po drugie: wzrostowi siły motywacji nie zawsze odpowiada przyrost efektywności działania. Ludzie czują się zobowiązani do odwdzięczania doświadczonych usług lub dobrodziejstw. Lewin stwierdzili na podstawie danych archeologicznych. jednak związek ten nie jest prosty. Dodson i R. Motywacja zbyt słaba i zbyt silna nie sprzyja sprawnemu działaniu. szympansy na wolności wspólnie poszukują pożywienia itp. Zachowują się wtedy zgodnie z regułą: „Cos za coś’. uwidaczniający się w aprobacie altruizmu. posłuszeństwa i konformizmu czai się strach. ekonomicznego i fizycznego. J. S. Znaczy to. Jest to kooperacja z podtekstem egoistycznym (D. 4) nie występuje hierarchiczna dominacja. maskowany ozdobnym wystrojem. moralnego. Pierwsze z nich mówi. Utrwaliła się ona genetycznie w okresie myśliwskim rodu ludzkiego. Nastawieniu kooperacyjnemu sprzyjają uczucia przyjaźni. Leakey i R. Wilson) Niemal we wszystkich kulturach znana jest zasada wzajemności. Zależność ta jest bardziej złożona. najlepiej całe życie. M.2) występuje wzajemna zależność partnerów. występuje przy tym działaniu wyraźny podział ról naganiaczy i zabójców. Pomagają innym. że wzrost siły motywacji do pewnego poziomu podnosi sprawność wykonania. określające charakter przedstawianej zależności. Podsumowując powiemy. Asch. Pierwsi z reguły wybierają zawody niebezpieczne. ale i sami czerpią pewną korzyść z takiej pomocy. Yerkes na początku XX wieku.

pragnienia i obawy. Lepper). np. wyłączenia wszelkich dystraktorów. np. 2) unikanieunikanie. niedobrym rozwiązaniem problemy jest pozostawanie w związku z mężem-pijakiem. np. bądź z e w n ę t r z – n e j. twórcze. uznawanej w USA. Przeżywanym konfliktom motywacyjnym towarzyszą silne napięcia emocjonalne. niebywała koncentracją uwagi na wykonywanych czynnościach i przyjemnym zabarwieniem emocjonalnym. Nadzieja wysokiej wygranej na giełdzie pociąga. zanikiem świadomości stanu organizmu. K o n f l i k t m o t y w ó w. matka-studentka może przeżywać konflikt tego typu: pójść na ważne zajęcia. pojawia się pod wpływem szeroko rozumianych nagród (redukcja popędu. To wyjaśnia dlaczego piłkarze różnych lig nie chcą biegać za piłką bez milionowych kontraktów. ale lęk przed bólem na fotelu dentystycznym powstrzymuje od pójścia na zabieg. Każdy z tych typów konfliktów ma swój „ciężar” psychologiczny. objawiające się utratą poczucia czasu. kandydaci do służby wojskowej. Co się dzieje. (Jakże to odległe od głodowych stawek w obozach hitlerowskich i stalinowskich!) W okresie tym schudli o 25% wagi swego ciała. że nadmierny wzrost motywacji szybciej dezorganizuje działania trudne. występuje konflikt motywów. Są to: 1) dążenie-dążenie. młodzi ludzie ganiają za piłką aż do wyczerpania. Drugi występuje w sytuacjach nadziei i ryzyka. . a nawet niezdolność podjęcia działania. czy pozostać w domu przy niedomagającym dziecku. ale również niedobrym jest rozwód i pozostanie bez niezbędnych środków do życia. Działania ludzi są efektem bądź m o t y w a c j i w e w n ę t r z n e j. niż proste i łatwe. hobbyści godzinami ślęczą nad swoim wytworem itp. opłacone ? Zaniknie wtedy satysfakcja wykonania. natomiast czynności proste. S p e c y f i c z n e m o t y w y g ł o d u i s t r a c h u. Wspomniani ochotnicy. Zapewne widzieli w tym środek „uduchowienia” wiernych. zwane przez M. najtrudniej jest wyjść z sytuacji zderzenia unikania z unikaniem. bezsenność. Trzeci to sytuacja „mniejszego zła”. nie dają podstaw do pozytywnej oceny skutków głodowania. np. zwycięstwo w rywalizacji). skończyć studia czy podjąć atrakcyjną. obniżenie sprawności działania.159 Drugie prawo stwierdza. dobrze płatną pracę. Bardzo silną motywację wewnętrzną charakteryzuje w c i ą g n i ę c i e. np. gdy działanie wykonujemy dla satysfakcji samego działania. sławny filozof i moralista hinduski. Pierwszy typ występuje wówczas. Poza laboratorium psychologicznym zachowania ludzkie są zazwyczaj motywowane działaniem kilku czynników (motywacja symultaniczna). chciałoby się wyleczyć bolący ząb. wystąpiły też znaczące zmiany w sferze psychiki. K. Motywacja zewnętrzna. Np. każdy wybór jest niedobry. Csikszentmihalyi’ego „f l o w” (przepływ). prowadzone na ochotnikach poddanych rygorystycznej kontroli niedożywianych w ciągu pół roku. Badania naukowe. Z wewnętrzną mamy do czynienia wtedy. skomplikowane. a o niej to dotychczas mówiliśmy. gdy osobnik ma do wyboru dwa równie atrakcyjne cele. który miał osądzić przestępczy czyn swojego syna. hobby lub zabawa przemieni się w pracę (M. Dramatyczny konflikt przeżywał uczciwy sędzia. zalecał stosowanie głodówki jako środka doskonalenia ducha i ciała. Mogą one zgodnie ukierunkowywać dążenie do jednego celu. L e w i n wyróżnił trzy typy konfliktów motywu. Działania trudne. ale ryzyko utraty pieniędzy powstrzymuje od gry. w czasie trwania badań otrzymywali posiłki stanowiące połowę wartości kalorycznej diety normatywnej. Np. 3) dążenie-unikanie. gdy działania motywowane „wewnętrznie” zostaną nagrodzone. kopanie w ogródku przyjemnie wykonuje się w rytmie głośnej muzyki. ale wyboru trzeba dokonać. Jeżeli tak się dzieje. Niektórzy twórcy systemów religijnych zalecali głodówkę w formie postów. lub działać jako siły przeciwstawne. Mahatma Gandhi. wymagają ciszy i spokoju.

Aktualnie preferuje się sylwetkę kobiety szczupłej. Mowrer na podstawie długo trwałych badań stwierdził. w postaci potępienia i przypisanie grzechu są instrumentem wzbudzania strachu jako motywu postępowania u wszystkich tych. przygnębienie. Sposób odżywiania regulują prócz mechanizmów fizjologicznych także normy kulturowe. Guetzkow). Warunkowanie strachu dokonuje się bardzo szybko. stali się obojętni. mają swoje „dni chwały”. czyli unikanie za wszelką cenę jedzenia niezdrowego. Czuli się ociężali i zmęczeni. W wielu też sytuacjach strach powstrzymuje przed działaniem niepożądanym społecznie. Głód i poprzez ten mechanizm reguluje zachowania ludzi. odmowy jedzenia na przyjęciu u znajomych (S. zwaną a n o r e k s j ą. Podobna w skutkach jest o r t h o r e k s j a. Przymusowe głodzenie narusza mechanizm naturalnej regulacji wagi ciała. mandaty. w tym normy zakazu. niekiedy po jednym skojarzeniu bodźca neutralnego z bezwarunkowym. W tej dziedzinie rządzi następująca zasada: „ Ludzie . Motyw strachu pojawia się w licznych kontaktach międzyludzkich także spontanicznie. Zanikły więzi przyjaźni. H. Z tej właściwości chętnie korzystają funkcjonariusze różnych kręgów władzy. Wzmożona koncentracja uwagi na kwestii spożycia doprowadziła wkrótce do zaniku zainteresowań inną tematyką. podobnie jak alkoholicy. poruszali się wolno. utracili poczucie taktu i dobrodusznego humoru. chłodni wobec otoczenia. wyzwala reakcje ucieczkowe. po którym następuje „powracanie do normy”. kary kodeksowe. O. sankcje religijne. od rubensowskich po zwiewno-anielskie. którzy dopuszczają się przekroczenie norm. ale jest niestety dość powszechnie stosowana. nawet badania kontrolne w laboratorium nie przerywały wymiany zdań na ten temat. ponieważ strach został kojarzony z karą i bólem. W obozach koncentracyjnych skutki głodowania były jeszcze bardziej wyraziste. Brozek. W poszczególnych okresach dziejów panowała moda na różne typy sylwetek kobiecych. tzn. to nerwicowa skłonność okresowego objadania. Ich zachowanie zatraciło polor kulturowy. W związku z tym niektóre młode panie odchudzają się ponad miarę. zabarwili je brutalnością. w których jedzą bez umiaru po czym znowu powracają do umiarkowanego standardu spożywania.. Ustanawiają oni normy współżycia ludzi. Osoby cierpiący na bulimię. osłabienie kontaktów towarzyskich i inne. że strach pojawia się jak znak wzrostu siły popędu i jest sygnałem ostrzegawczym przed zagrożeniem. Dzieje się tak. Jego zdaniem lęk społeczny ścisłe wiąże się z samooceną. Strach bywa często motywem natychmiastowego działania. W tym przypadku również nerwicowe obawy przed zjedzeniem czegoś niezdrowego. Świadczy o tym zjawisko „jo-jo”. S t r a c h w niektórych sytuacjach staje się motywem działania. zainteresowanie płcią przeciwną. miesiączkowania. B u l i m i a. w tym społecznego. Sankcje prawne. Typowe dla niej są zaburzenia snu. wysmukłej. nie jest rezultatem zamierzonych działań innych osób lub instytucji społecznych.160 Motyw głodu stał się dominujący. wpadając w chorobę. J. Nie jest to skuteczna metoda kształtowania pożądanych społecznie form zachowania ludzi. przygotowanego przez innych prowadzi do szeregu zaburzeń zachowania. osobnik po zabiegach odchudzania szybko powraca do wagi z przed jego rozpoczęcia. np. Co więc powoduje jego występowanie ? Interesującej odpowiedzi na ten temat udzielił M. Pojawiły się kradzieże i chęci podkradania żywności. H. od której to zależy pożądana wartość pożywienia. Leary. marzenia senne również zawierały liczne wątki wiążące się z jedzeniem Niektórzy kupowali książki kucharskie i z pasją oddawali się lekturze opisów potraw. Występuje nerwicowa obsesja odchudzania. gdziekolwiek się znaleźli razem z innymi rozmawiali o jedzeniu. przekraczania których kojarzą z przeżywaniem strachu. bo wbrew temu mechanizmowi. unikania. Zyskiwanie i tracenie na wadze dokonuje się z oporem. Zmienił się też styl życia głodujących. ukierunkowujący zachowania ludzi. z wysiłkiem (J. rozmyślano o strategiach długo trwającego spożywania skromnych posiłków. Bartman).

Formy zachowania mężczyzn mają świadczyć o ich sile. tym samym zachęca do ich częstego ponawiania-wszystko w imię zasady utrzymania gatunku. Natura w procesie ewolucji wyposażyła je w środki ich realizacji w postaci ponętnego i pięknego ciała. ekspozycji społecznej. pociąg seksualny skłaniają ludzi do poszukiwania partnera i łączenie się w pary. Natura premiuje kontakty seksualne przeżyciem rozkoszy. Kryteria obyczajowe są o wiele liczniejsze. a po znalezieniu takiego. funkcjonalnie służący utrzymaniu trwałości gatunku. chorobę AIDS. Zazwyczaj tworzą je kobieta i mężczyzna. potępiano rozkosz. We współczesnych społeczeństwach też raczej dominuje tendencja osłabiania motywacji seksualnej. na dążeniu do utrzymania męskiego partnera jak najdłużej przy sobie i zapewnienia w ten sposób należytej opieki potomstwu. bardzo odporni na lękotwórcze sytuacje społeczne. kiedy mają motywację do wywarcia pożądanego wrażenia. a także niemal stałej gotowości recepcyjnej. a nawet obcej kultury. np. w opozycji do natury. sprawności. macierzyństwa. Wpływają na to czynniki ekonomiczne. społecznej oceny. Do jakich zachowań prowadzi ten rodzaj motywacji? D. jak żadne inne. utraty dobrej opinii o sobie. Popęd seksualny. Nie można tego samego powiedzieć o motywach zachowań seksualnych. Ludzie boją się. stanu cywilnego i woli zainteresowanych. inni. polega na krótkotrwałą fascynacją i uwodzeniem kobiet. niektóre społeczeństwa i pojedyncze rodziny bowiem nie radzą z problemem zapewnienia środków egzystencji ludziom w sytuacji znacznego wzrostu demograficznego. że różnorodne i liczne elementy życia społecznego budzą strach (lęk społeczny). Po latach wybujałej seksualności połowy XX wieku. że kobiety i mężczyźni pod wpływem motywacji seksualnej stosują różne strategie i formy zachowania. Buss w swej pracy pt. Strategia kobiet. a następnie porzucaniem i poszukiwaniem innej partnerki miała zapewnić skuteczne rozprzestrzenianie genów gatunku. polega na poszukiwaniu silnego i wartościowego genetycznie ojca. . wirusa powodującego nieuleczalną. przewadze nad rywalami. zachęcano do powściągliwości seksualnej. przyciągające. jak dotychczas. jest jednym z elementów genetycznego mechanizmu regulacji zachowań organizmów. czy uda im się tego dokonać” W świetle tej zasady zrozumiałym się staje. Ostatnie wynika z istnienia silnej potrzeby opiekuńczej. Ewolucja pożądania przedstawił pogląd. Odczucia te wpływają na zachowania w kontaktach z innymi i działalności zawodowej. niewłaściwego zachowania w określonej sytuacji. W niektórych kulturach. służby wojskowej. przyczynę śmierci wielu młodych ludzi. delikatnego w dotyku. W. uwrażliwione na oceny społeczne. ośmieszenia itp. zwana długoterminową. politycy. Są one w znacznym stopniu ukształtowane kulturowo i społecznie intensywnie.161 doświadczają lęku społecznego. Postępowano (i postępuje się) tak po to. zwana przez Bussa krótkoterminową. Biologicznie uwarunkowana strategia mężczyzn. mamy na początku XXI stulecia okres tonowania motywacji seksualnej. aktywność tego typu nisko oceniano w skali wartości. np. kontrolowane. utraty przyjaźni. lub zbliżone do niego zakłopotanie i wstyd (R. by osłabić niebywałą siłę motywacji seksualnej. Zachowanie seksualne w postaci stosunków płciowych są regulowane według kryterium wieku. niż jej podsycania. unikają zawodów i sytuacji wymagających bezpośrednich kontaktów publicznych. Crozier). Miłość. Formy zachowań kobiet można określić jako wabiące. Drugim ważnym uzasadnieniem tej tendencji jest rozpowszechnienie HIV. rzecz jasna prócz kar. wręcz uwielbiają konfrontacje poglądów i opinii i wybierają zawody wymagające licznych kontaktów społecznych M o t y w a c j a s e k s u a l n a. Niektóre osoby. ale wątpią. często nie mile widziane są małżeństwa z osobą innej rasy. stanowiącą przeszkodę na drodze upowszechniania zachowań religijnych lub pożądanych dla państwa. jak np.

Lorenza.95 r . Udane pożycie seksualne skłaniają ku optymizmowi i postrzegania życia jako radosnego ciągu.1960 r. Reykowski: Z zagadnień psychologii motywacji.P-ń. PWN< Warszawa.Ch. jak kontakt w atmosferze miłości. N. sprowadzający się jedynie do redukcji popędu nie ma należytej otoczki uczuciowej i nie jest tak pociągający. Obuchowski:Przez galaktykę potrzeb. taniec godowy.K. Mimo olbrzymiego znaczenia biologicznego uwarunkowania zachowań seksualnych. zmierzające do wzbudzenia receptywności seksualnej u samicy. Psychologia dążeń ludzkich. WsiP. zdaniem K. . Pobudza ono emocje do tego stopnia. Doznania seksualne są jednym ze źródeł szczęścia ludzi. bogate w elementy podnoszące atrakcyjność „tancerza”. nr 2. teoria i badania. Warszawa. Warszawa. odpowiadają zaloty u ludzi.N. Cofer i M. ale funkcjonalnie tożsame z tańcem godowym. Podobnie skutkuje niemożność znalezienia odpowiedniego partnera. cietrzewie pod ich wpływem zatracają normalną zdolność spostrzegania. to jednak czynnik psychiczny określa jakość doznań i przeżyć seksualnych oraz trwałość zainteresowań partnerskich. Zysk i Sp. Tzw. wzbogacone kulturowo. . 1977 r. że np. I odwrotnie dolegliwość oziębłości u kobiet i impotencja u mężczyzn są przyczynami złego samopoczucia i są postrzegane jako nieszczęścia osobiste. charakterystyczny dla danego gatunku.162 Pod wpływem pobudzenia seksualnego niektóre samce zwierząt wykonują tzw. 1976 r. . 1972 r. Tinbergen: Badania nad instynktem. H> Appley: Motywacja. Atkinson: Bdania nad motywacją osiągnięć.J.J. PWN. Psychologia Wychowawcza. Tej formie zachowania. zimny seks (cool sex). . Literatura zalecana . Jest to zachowanie barwne.

występuje w czarnej chorobie. mimo niebywałego wzrostu nagromadzonej wiedzy specjalistycznej. samotny. powietrza. wody i ziemi. suchy. śluz i żółć czarna. człowiek w organizmie którego przeważa krew. opisał cztery podstawowe odmiany temperamentu. zwaną z łacińska temperamentum. przeważa w nim żółć jasna. M e l a n c h o l i k. stosowana powszechnie do dnia dzisiejszego. jest to człowiek „ognisty”. porywczy. psychologowie poszukują do dnia dzisiejszego. Warto pamiętać. Nie zawsze dbano o trafność. tłusty i gnuśny. w jego ciele przeważa żółć czarna. zapalczywy. powstaje ona z nadmiaru krwi w sytuacji niedostatku żółći. takie jak np.n. że charakterystyki poszczególnych typów zmieniały się z epoki na epokę. Koncepcja Hipokratesa kształtowała się pod wpływem jego praktyki lekarskiej i panujących ówcześnie poglądów filozoficznych. F l e g m a t y k. wesoły lubi zabawę. Te „soki ustrojowe”. średniowieczu. najwcześniej wzbudziły zainteresowania badaczy. krew.). Już w V wieku p. śniący o rybach. mokry. Z biegiem czasu jednostkom o przewadze określonego humoru przypisano odpowiednie cechy charakteru. Końcowym rezultatem tych prac była p s y c h o s o m a t y c z n a koncepcja czterech typów temperamentu. czasami wynikały one z oczekiwań związanych z modą. Biel jest jego symbolicznym kolorem. typ człowieka o przewadze śluzu. Psychologowie i inni specjaliści. „krew jest przyjaciółką natury”powiadano w średniowieczu. dobie renesansu i oświecenia. Badający wpływ składu chemicznego krwi (np. Obaj uczeni. próbujący określić istotę i przyczyny zróżnicowania psychiki poszczególnych ludzi chętnie odwoływali się. leniwy lub pogodny. każdy na swój sposób. Hipokrates. Melancholik to człowiek chudy.163 Rozdział XII Temperament i osobowość. Myśl ta stanowi istotę koncepcji h u m o r a l n e j temperamentu. zwana charakterem. Temperament i jedna z cech osobowości. Są to: c h o l e r y k. odpowiednik ziemi. po połączeniu tworzą trwałą mieszaninę. że temperament wpływa na właściwości procesów psychicznych i zachowanie człowieka. przyjęto pod wpływem prac Galena (130-200 r. Po wielu próbach konkretyzacji powyższych supozycji w odniesieniu do ciała człowieka. symbolicznie czarnej. inne cechy przypisywano im w starożytności. do różnic intensywności procesów . tępawy. powolny. Poznajmy zatem najciekawsze spośród wielorakich prób.e. zamknięty w sobie. przez analogię. próbowali odpowiedzieć na pytanie: dlaczego ludzie żyjący na tej samej ziemi tak różnią się między sobą? Pełnej i zadawalającej odpowiedzi na to pytanie. sztywny w swych opiniach. jest pogodny. że owe cztery żywioły w ciele ludzkim to odpowiednio żółć. S a n g w i n i k. Trafną była też myśl. Symbolizuje do kolor żółto-czerwony. a nieco ponad wiek później Teofrast. zwane też humorami. przedstawił klasyfikację charakterów ludzi. Trwałym dorobkiem Hipokratesa i Galena okazała się terminologia temperamentów. zgodnie z którymi różnice pomiędzy obiektami przyrody wynikają ze zmiennego udziału każdego z czterech żywiołów: ognia. sławny lekarz grecki. zawartości hormonów) na stany psychiki też dostrzegają w Hipokratesie prekursora badań w tej dziedzinie. symbolizuje go kolor czerwony. filozof i przyrodnik.

weseli. Osoby o silnej. Sigaud wyróżnił następujące typy temperamentu: trawienny. rubaszni. nosy krótkie.maniakalna. w zbiorowości ludzi zdrowych. Ludzie tego typu częściej niż inni. nie zyskał natomiast uznania jako teoria ogólna. subtelną formę. o mowie przesadnie ścisłej. rozrośnięta w szerz. powściągliwymi. mózgowy. Drugi typ budowy ciała to p y k n i k. Popularność ta wynikała m. myślący. konstytucji ciała. słabych mięśniach. który po gruntownym przygotowaniu ( m. Natomiast dużą popularność zyskała teoria E. Przekonanie Kretschmera. Konstytucjonalizm Kretschmera. że musi istnieć zbieżność procesów kształtowania ciała i psychiki. Koncepcja ta. a nawet nadwrażliwej. Na ogół są to ludzie towarzyscy. dwudziestowiecznego psychiatry niemieckiego. Junga. aktywny. dotycząca także ludzi zdrowych. potężny brzuch. (Jego właścicielem i lekarzem naczelnym był właśnie Kretschmer). roczne konsultacje u Kretschmera. wątłej budowy. Freuda) rozpoczął swoje badania wpływu właściwości ciała na psychikę. żywy. Idee i badania Kretschmera zafascynowały amerykańskiego psychologa W. suchej i bladej skórze. o wąskich barkach. jako nazbyt upraszczająca problem. I tak np. z bardzo rzetelnie prowadzonych badań zależności. Jeszcze inną grupę stanowi osobnicy z wyraźnym niedorozwojem ogólnym. z niedorozwojem narządów płciowych. w stosunku do poprzedniego. osoby wrażliwej. pałąkowate nogi. mało wrażliwymi. czyli obraz uzależnienia psychiki od struktury ciała. inteligentny. U osobników tego typu najczęściej występuje psychoza depresyjno . in. Twarze mają rozdęte. K r e t s c h m e r a. o tendencjach do perseweracji. nie przyjęła się w nauce o temperamencie. o temperamencie i k s o t y m i k a. Wystąpił tu klasyczny błąd za szerokiego uogólnienia.164 i właściwości cech cielesnych. zwaną . Również błędem było nie uwzględnienie wieku badanych. są ludźmi spokojnymi. Konstytucjonalizm w jego wydaniu zyskał pogłębioną podstawę teoretyczną i bardziej. przejawiają większą niż inni skłonność do zapadania na padaczkę. upartej. Prawidłowości wykryte w populacji ludzi chorych nie potwierdziły się. nietowarzyskiej. chudzi. mięśniowy. charakteryzująca się ogólnym przerostem. U niektórych z nich występuje akromegalia. abstrakcyjnej. okazało się nieuzasadnionym uproszczeniem. w szczególności stóp i rąk. ponieważ oba są uwarunkowane działaniem hormonów w organizmie. żywy. Temperament c y k l o t y m i k a jest właściwy dla tej budowy somatycznej. choroba nadczynności przysadki mózgowej. a upływ lat życia powoduje zmiany cielesne. upodobniające ludzi podeszłego wieku do wyglądu pyknika. Sheldon był przekonany. przechodzą do radości. upatrującego przyczyn zróżnicowania psychicznego ludzi w odmiennościach budowy. okazał się przydatny w psychiatrii. ruchliwy. Tworzy ono hipotetyczną strukturę. oddechowy. umięśnionej i proporcjonalnej budowie ciała tworzą typ a t l e t y c z n y. praktyk życiowy. C. grube zwały tłuszczu. tzw. Ich nastrój podlega okresowym wahaniom. euforii życia do smutku i depresyjnego załamania.in. zgromadzonych na podstawie badań i obserwacji 8 000 pacjentów szpitala psychiatrycznego. starannie przedstawionej dokumentacji dowodów. krótkie . są szczupli. szeroka twarz i krótka szyja. o natłuszczonych policzkach i szyi. Są to osoby eunuchoidalne. chorują na schizofrenię. spłaszczone. że zasadniczą role w rozwoju jednostki odgrywa genetyczne i biologiczne wyposażenie jednostki. Zdaniem Kretschmera niektórzy ludzie maja l e p t o s o m a t y c z n ą inaczej a s t e n i c z – n ą budowę ciała. Typ d y s p l a s t y c z n y obejmuje niewielką grupę ludzi o budowie ciała wyraziście odbiegającej od normy. Odpowiada tej budowie ciała typ temperamentu s c h i z o t y m i k a. nieco ociężały psychicznie. S h e l d o n a. jednocześnie chłodnej emocjonalnie. wystający. francuski badacz. Charakteryzuje go zaokrąglona figura. infantylne. naiwna. wbrew przekonaniom autora.

określane 20toma cechami każdy. zaokrąglona figura. mezomorfia i ektomorfia. . I tak endomorficy najczęściej ( 79 przypadków na sto) mają temperament w i s c e r o t o n i k a (vicera łać.u niego królem. socjofilię. kształtująca się już w okresie życia embrionalnego i rozwijająca się w następujących po nim fazach życia. po której będzie się przemieszczał żywy organizm w normalnych warunkach odżywiania i pod nieobecność poważnie zaburzającej patologii”. silne pragnienie aprobaty ze strony innych. 5) nóg. łać. Typ mezomorfika kształtuje się w następstwie dominacji rozwojowej warstwy mezodermalnej (środkowej) zarodka. niewrażliwość psychiczna. Charakterystyczne cechy ludzi tego typu to energia życiowa. niż u endo i mezomorfików. płaskiej klatce piersiowej. a jego dobrostan podstawowym celem życia”. Ciało osobnika endomorficznego charakteryzuje miękkość. dobrze rozwinięty układ trawienny. charakteryzująca się silnym rozwojem komórek warstwy endodermalnej.82. ich ciało jest twarde i „kanciaste”.= mózg) to typ temperamentu ektomorfików. zamiłowanie do fizycznego wysiłku. obserwowalna budowa ciała. stało się dla Sheldona ustalenie podstawowych komponentów budowy ciała. Uzyskany tą drogą opis nazywa się s o m a – t o t y p e m. zdecydowanie. którzy po przeanalizowaniu 4 000 fotografii zgodnie (zasada zgodności) stwierdzili.= ciało)odpowiada mezomorficznej budowie ciała.. brzucha.. funkcjonalnie podobnym do szkieletu. Wskaźnik stosunku powierzchni do masy ciała jest u nich wyższy. Dalszy uzupełnieniem środków opisu somatotypu było wprowadzenie pojęcia „komponenty wtórne”. M e z o m o r f i a cechuje osoby o silnie rozwiniętych mięśniach i kościach. „W sposób bardziej formalny definiujemy typ somatyczny jako trajektorię czy drogę. agresywna rywalizacja. Analogicznie przedstawia się wskaźnik stosunku wielkości mózgu do wagi ciała. a dokładniej metodologicznym. oporne na trud. 2) tułowia. słabe mięśnie i kości. zewnętrznej zarodka. że na podstawie znajomości budowy ciała można będzie określić wpływ morfogenotypu na zachowanie i właściwości psychiczne człowieka. odporne na szkodliwe czynniki otoczenia naturalnego. E n d o m o r f i a to struktura cielesna. o natężeniu od 1 do 7. Ludzie tego typy prezentują wysokie zamiłowanie do komfortu. dobrze przystosowane do wysiłku fizycznego. mózgowiec (cerebrum. Temperament s o m a t o t o n i k a (soma. towarzyskość.( Zapowiadał opracowanie Atlasu kobiet. tolerancję. ryzyka i hazardu. Sheldon opracował także szczegółowe wskaźniki wymienionych komponentów dla pięciu obszarów ciała: 1)głowy i szyi. ale zapowiedzi nie zrealizował). na „rusztowaniu” którego formuje się f e n o t y p. klaustrofobia i inne. że stanowią je endomorfia. przewód trawienny jest „. Przedstawił je k kategoriach wymiaru.165 m o r f o g e n o t y p e m. Duża powierzchnia ciała czyni go mało odpornym na niesprzyjające czynniki środowiska.Znaczy to.= wnętrzności). o delikatnym ciele. E k t o m o r f i a jest właściwa dla osobników wątłych i smukłych. Opracował ( na podstawie 46 000 fotografii Atlas mężczyzn. Często spotykany wśród sportowców. C e r e b r o t o n i k. łać. wyróżnienie których służyło do opisu wyglądu osób. piesi. Typom struktury ciała przypisał Sheldon odpowiadające im typy temperamentu. Zdaniem Sheldona w organizmie osób tego typu jest więcej komórek powstałych z warstwy ekodermalnej. przedstawiający 1 000 typów somatycznych osobników tej płci. zadowolenie z siebie i inne. Rozwiązał go posługując się metodą sędziów kompetentnych. wewnętrznej zarodka. korelacja między tymi zmiennymi wynosi 0. 4) tułowia. odprężenie. Problemem praktycznym. O morfogenotypie można wnioskować na podstawie obserwowanych komponent fenotypu. 3) rąk.

Im łatwiej tego dokona. Człowiek o małej pojemności żołądka nie będzie dążył do przebywania w towarzystwie żarłoków. musi. może odpowiednio wymodelować ciało i temperament. Bez możliwości pobudzenia układu nerwowego zwierzęta i ludzie nie mogliby doznawać wrażeń. Sheldon prezentował pogląd. Niezbędne jest poznanie ich wzajemnej relacji. Hamowanie z kolei jest zdolnością wygaszania pobudzenia. nieśmiałość. W warunkach naturalnych zwierze musi niekiedy wyhamować zaistniałe pobudzenie i zareagować na inny bodziec. Poza siłą każdemu z tych procesów przypisał Pawłow r u c h l i w o ś ć. 3) niezrównoważony z przewagą hamowania. niezrównoważony. zaatakowany przez drapieżnika. Kombinacja wymienionych cech stała się podstawą wyróżnienia czterech typów temperamentu.166 U osobników cerebrotonicznych często występują takie cechy jak upodobanie do samotności. Siła pobudzenia nerwowego bywa bardzo zróżnicowana. niekiedy błyskawicznie. Np. R ó w n o w a g a . odbierać sygnałów emocjonalnych itp. Zgodnie z pawłowowskim wyobrażeniem w układzie nerwowym występują dwa przeciwstawne procesy: pobudzanie i hamowanie. a więc jest bardzo wysoka. Np. sangwinik. niezbędnych do realizacji funkcji określonych biologiczną strukturą organizmu. Dlatego też tę teorię temperamentu określa się mianem n e r w i z m u. nadopiekuńcza matka. P a w ł o w. wzorca współ występowania. P. nadmierne napięcie psychiczne. Może wystąpić układ 1) zrównoważony. dla których nazwy zapożyczył Pawłow z typologii Hipokratewsa-Galena. kształtujące pewien typ budowy ciała i właściwości temperamentu.typ silny. I tak: choleryk. niż przedstawiciele konstytucjonalizmu. że do zrozumienia istoty temperamentu (a również człowieka jako całości) nie wystarcza charakterystyka poszczególnych cech. Był przekonany. Zupełnie inną. 2) niezrównoważony z przewagą pobudzania. a w słabymsilne. wygasić pobudzenie i przestawić się na ucieczkę.typ silny. raczej poszuka towarzystwa koneserów jadła i w ten sposób będzie wzmacniał swój temperament cerobrotonika i odpowiednie do tego zachowanie. przypisywane ludziom o danej budowie ciała. Mogą to być stereotypy zachowań. czynniki pośredniczące w postaci różnorodnych wpływów społecznych. Obu procesom przypisano s i ł ę. Jest to holistyczna albo molarna (całościowa) orientacja metodologiczna. nad-wrażliwość na ból i szereg innych Korelacja między budową ciała a temperamentem w tym przypadku wynosi 0. Mogą to być również wpływy. Bodziec tej samej intensywności wywołuje w silnym układzie nerwowym słabe pobudzenie. czyli odporność na działanie bodźców o dużej intensywności w przypadku pobudzania i zdolność utrzymania stanu wyhamowania przez dłuższy czas w procesie hamowania. czyli zdolność do szybkiego przechodzenia z pobudzania do hamowania i odwrotnie. Również na kształtowanie odpowiedniości mogą wpłynąć preferencje osób o danej budowie ciała. Tym samym przygotował grunt pod budowę teorii osobowości na podstawie właściwości temperamentu. tym większa będzie siła procesu hamowania. Pierwszy jest zdolnością przewodzenia impulsów nerwowych. ruchliwy. że cechy temperementalne są uwarunkowane właściwościami układu nerwowego. zahamowanie w kontaktach społecznych. trzecia cecha układu nerwowego. zrównoważony. przekarmiające dziecko.83. że nawet utożsamiał typ układu nerwowego z temperamentem. pobudzony seksualnie samiec. introwersja. Niektóre z jego wypowiedzi świadczą. Uznał on. pobudliwy. drogę badania temperamentu obrał I. ruchliwy . że dopiero takie poznanie temperamentu przyczyni się do wyjaśnienia zaburzeń psychicznych i patologicznych zachowań społecznych. określa relację pomiędzy procesami pobudzania i hamowania. Co determinuje istnienie wyżej omawianej zgodności? Powodują to. zdaniem Sheldona. Innymi słowy jednostka będzie zachowywała zgodnie z oczekiwaniami otoczenia. socjofobia. pełniła narzuconą rolę społeczną.

Niebylicyn. Eliasz. Jego literackimi egzemplifikacjami są Raptusiewicz z Zemsty Aleksandra Fredro i Kmicic z Potopu. że autorzy teorii uznają istnienie neurologicznych i hormonalnych podstaw temperamentu. Idealne. w przybliżeniu raz na milion przypadków. Ideą przewodnią teorii jest przekonanie twórców. D. gdy próg wrażliwości jest niski. B. Kontynuatorzy badań Pawłowa wykazali. że jest to temperament narodowy Polaków. Reaktywność w rozumieniu Strelau’a wyraża się zatem siłą reakcji. a opisują jedynie formalne cechy temperamentu. nieruchliwy. są wrodzone. szybko zapalający się do określonego działania . Nie znaczy to. czyste typu temperamentu występują bardzo rzadko. zdolnych do zrywów. ludzie słabego charakteru są niemal stale przemęczeni. rozumianego jako właściwości układu nerwowego. przygaszeni. Stadnicki). dotyczące wielkich zbiorowości.167 flegmatyk. tworzące niepowtarzalne układy temperementalne. że przedstawiona charakterystyka układu nerwowego i temperamentu jest niedokładna i niewystarczająca. Tego rodzaju uogólnienia. dynamikę. m. powolny. R e g u l a c y j n a t e o r i a t e m p e r a m e n t u (RTT) została opracowana przez J. in. Sangwinik jest z reguły postrzegany jako „słomiany ogień”. Wielkość pomiędzy dolnym i górnym progiem stanowi siłę reakcji. samokształcenia i innych. Strelau’a około 40% cech temperamentu kształtuje się pod wpływem oddziaływania czynników genetycznych. Flegmatyk to typ człowieka powolnego. pozostałe są pochodną oddziaływań środowiska społecznego. Wskaźnik ten określa górny próg reaktywności. konsekwentny w działaniu. wykazał. ale szybko też powracającego do normalnego funkcjonowania. że są niezmienne. że pełna charakterystyka układu nerwowego powinna uwzględniać co najmniej 9 cech. melancholik. Choleryka dzisiaj wyobrażamy jako człowieka wybuchowego. cierpiący z powodu nowoczesnego tempa życia. z opóźnionym refleksie. . Pierwszy opisują r e a k t y w n o ś ć oraz a k t y w n o ś ć. Literacko wcielił się w postać Podbipięty Melancholicy. kształcenia. są jednak z reguły ryzykowne. wiążącą się z czasem reakcji oraz specyfikę ich układu. raczej publicystyczne niż ściśle naukowe (A. że cechy temperamentu „odnosza się przede wszystkim do formalnych cech zachowania” Znaczy to. perseweracyjny. Poza tym W. o zróżnicowanym układzie pozostałych cech.l a u ’a i jego współpracowników z Uniwersytetu Warszawskiego (A. Reaktywność jest wysoka. niezwykle uzdolniony. wpływom środowiska społecznego. labilność.typ słaby. S t r e. Formalna charakterystyka temperamentu uwzględnia dwa wymiary: energetyczny i czasowy. Pojawiły się też sugestie. Cechy temperamentu. Współczesna psychologiczna charakterystyka ludzi różnych typów temperamentu nieco różni się od starożytno-średniowiecznej. zrównoważony. Podlegają one pewnej modyfikacji. jako swoistej „czarnej skrzynki” jednak nie wypowiadają się o właściwościach procesów w niej przebiegających. Zawadzki). rezygnujący z jego realizacji. reagujący na niuanse sytuacyjne.. Zgodnie z opinią J. energicznego. utrzymującego wysokie tempo pracy. długo koncentrujący się na podjętym wątkiem. Natomiast dolny jej próg stanowi czułość układu nerwowego.ale też szybko gasnący. Niebylicyn). uparty. szybko uczący się. Aby uściślić rozumienie przedstawionych terminów posłużmy się określeniami z zakresu doznań zmysłowych. ale nie umiejących doprowadzać sprawy do końca. przedwcześnie zmarły psycholog rosyjski. Silny wpływ na jej powstanie i rozwój wywarły poglądy Pawłowa oraz badania neopawłowistów (Tiepłow. człowiek niekonsekwentny. Na co dzień spotykamy różnorakie i bardzo skomplikowane kombinacje cech.typ silny. mierzalne i obserwowalne gołym okiem. szybko wpadającego w gniew. łamiącego przeszkody. realnie istnieje więcej odmian układu nerwowego. pamiętliwy i mściwy.

Wrażliwość sensoryczna. które wymagają energicznych czy sprężystych ruchów?” świadczy o preferowanym sposobie zachowania osoby odpowiadającej i o tym. pobudzających działań. oczywiście. Podobne tendencje ujawniły się w badaniach kinestetycznego postrzegania wielkości przedmiotów. odpowiedni dla jej temperamentu. pracująca w tkalni fabrycznej. 4. Reaktywność emocjonalna. zdolność utrzymania optymalnego poziomu reagowania w sytuacji silnej stymulacji. 6. „Redukujący” w porównaniu z „wzmacniającymi” demonstrowali szybsze ruchy. Autorka zainteresowała się jakością odbioru doznań zmysłowych i stwierdziła. ruchliwości i innych cech temperamentu. Wysoki poziom aktywności z reguły współwystępuje z niską reaktywnością. Badania uprawiane z punktu widzenia tej teorii dotyczą dyferencjacji form zachowania według kryterium zróżnicowania typów temperamentu. Petrie i jej zwolenników mamy dwa typy temperamentu: redukujących i wzmacniających różnorakie doznania i. Aktywność. że recepcja bólu daje podstawę do wyróżnienia typu ludzi redukujących (reducer) i wzmacniających (augmenter) odczucia bólu. a wzmacniający powiększali niemal dwukrotnie. jak widać. większe zapotrzebowanie na stymulację. poziomem pobudzenia. Do jednych z ciekawszych należ badania A. zapasowe szpule itd. pozwoliły ustalić. tendencja do kontynuowania i powtarzania zachowań po ustaniu działania bodźca. skłonność do podejmowania wielorakich. zabezpieczająca „na wszelki wypadek” zapas nici do wiązania zerwanej przędzy. Funkcją aktywności jest zapewnienie optymalnego dla danej osoby poziomu stymulacji. Na podstawie obserwacji klinicznych i badań laboratoryjnych dowiodła. P e t r i e. Zestaw wielu odpowiedzi na zróżnicowane pytania pozwala dość dokładnie określać temperament badanej osoby oraz reaktywności. Np. Uogólniając: zdaniem A. Perseweratywność. jest teorią szerokiego zasięgu. Prządka np. w wyniku czego wyodrębniono sześć zbiorczych cech (wiązek) temperamentu. dostosowanej do zmieniającego się środowiska. Wielu współczesnych naukowców rezygnuje z opracowywania teorii szerokiego zasięgu. 2. o przewadze czynności pomocniczych. zdolność do reagowania na słabe bodźce sensoryczne. Wyodrębniono s t y l p r o s t o l i n i l n y. tendencja do silnego reagowania na bodźce emocjogenne. W RTT znaczącą rolę odgrywa pojęcie i problem stylu działania. wysokiego tempa aktywności. gamę typów pośrednich.168 Aktywność wiąże się z aktywacją. dominujący u osób nisko reaktywnych i s t y l w s p o m a g a j ą c y. że udzielił jej choleryk lub sangwinik. znaczne interpersonalne zróżnicowanie procesu odbioru. o przewadze czynności zasadniczych. Tak rozumiany . charakteryzujących zachowanie ludzi danego typu temperamentu. 3. ograniczają się do badań związku temperamentu z określoną cechą lub procesem psychicznym. Żwawość: tendencja do szybkiego reagowania. RTT. charakterystyczny dla osób wysoko reaktywnych. Częściej wśród nich występowała mezomorficzna budowa ciała. Różnice wynikają z odmiennego funkcjonowania mózgowej regulacji procesu odbioru doznań zmysłowych. ruchliwość. rozumiana jako zdolność szybkiej zmiany zachowania. Po rozpoznaniu wielu formalnych cech temperamentu autorzy poddali je analizie czynnikowej. Autorzy. mniejszą tolerancję na deprywację sensoryczną i inne. krótszy czas reakcji. opracowując Kwestionariusz Temperamentu Strelau’a wyselekcjonowali szereg określeń. Wymiar czasowy określa przede wszystkim r u c h l i w o ś ć. Wytrzymałość. odpowiedź „Tak” na pytanie „Czy lubisz zajęcia. że porównując wielkość dotykanego przedmiotu z wcześniej poznaną wielkością wzorcową redukujący w skrajnych przypadkach pomniejszali ją o połowę. Są to: 1. prezentuje styl wspomagający. 5. Jej miarą jest ilość i zakres podejmowanych działań.

poznawania nowych ludzi. utożsamił go z typowym dla jednostki stanem emocjonalnym.. Wykazuje on. młodzież przestępcza. że satysfakcja pożycia małżeńskiego zależy od cech temperamentu. oglądaniu thrillerów. poziomu dopaminy. a w obrębie prawego wyższy niż u tych. sposobów. co przynosi życie. wyrazu oczu). Kontrast między ponurym a pogodnym usposobieniem ujawnia się na wiele. W jednej z aktualnych charakterystyk temperamentu A. zdaniem Petrie. biegunów mózgu emocjonalnego. Spostrzeżenie to opiera się w znacznej mierze na badaniach Richarda Davidsona. Niektóre były zabawne.. aż 93% wiarygodności mówcy zależy od emocjonalnych cech wypowiedzi.. W innej sferze. które nigdy nie wpadły w depresję. są podatne na przykre uczucia i przypływy złego nastroju oraz łatwo zrażają się trudnościami. Od czasów W. a na drugim melancholia. zwiedzania.naturalnie krążyć wokół pozytywnego bieguna. dominance).ukazywały biorącego kąpiel goryla albo bawiące się szczenię.. dochodzą do siebie po porażkach i niepowodzeniach. zdaje się związany ze względną aktywnością prawego i lewego obszaru przedniej części płatów czołowych. Odkrył on. wywodzi się z typu redukujących M. u których lewy płat czołowy wykazuje większą aktywność niż prawy. Autor koncepcję tę nazywa modelem PAD (skrót od ang. postawy. Jego zdaniem relacje między osobnicze warunkuje tak rozumiany temperament.. ponieważ nie mogą otrząsnąć się ze zmartwień i przygnębienia. został pomyślany jako instrument w służbie praktyki. osoby takie są z natury pogodne i niefrasobliwe. który „odpowiada” za 30-34% szczęśliwości małżeńskiej. wydają się bez ustanku cierpieć. Różnice te wynikają z biologicznego uwarunkowania właściwości mechanizmów regulujących poziom aktywności organizmu. np. pokazujący straszne szczegóły operacji. Wundta właściwości temperamentu kojarzono z p r o c e s a m i e m o c j i. poziom aktywności mózgu w obrębie lewego płata czołowego był niższy. 3) rozhamowaniu. że osoby.169 temperament ukierunkowuje zachowanie społeczne. np. dążeniu do rozprężenia. jak choćby instruktażowy dla pielęgniarek. na którego jednym końcu znajduje się wesołość. psychologa z Uniwersytetu Wisconsin. Ich stabilność lub niestabilność miały określać podstawowy wymiar temperamentu. które kiedyś cierpiały na kliniczną depresję. u których bardziej aktywnie pracuje prawy płat czołowy. profesoor Uniwersytetu Stanowego w Kalifornii.. adrenaliny i noradrenaliny w mózgu. luzu.. Model PAD. 2) poszukiwaniu przeżyć. Davidson odkrył.. podczas gdy inne smutne i melancholijne. Interesujące związki pomiędzy funkcjonowaniem mózgu. na ogół cieszą ich kontakty z innymi i to. 4) unikaniu nudy. I one leżą u podstaw zróżnicowania społecznych form zachowania. rutynowych zajęć. który można opisać w kategoriach wymiarów przyjemność-przykrość. emocjami i zachowaniem ukazuje tekst w ramce Ramka 19 „Emocje niektórych osób wydają się.Natomiast osoby. dominacja-uległość i aktywność-powściągliwość. że u osób. a tylko 7% od treści przekazu. Ten sam schemat aktywności mózgu stwierdził u osób. Ten wymiar temperamentu. pleasure. Inne. u których niedawno rozpoznano depresję. np... bardziej i mniej wieloznacznych. w sportach ekstremalych.. temperamentem. języka ciała (gestów. W jednym z eksperymentów ochotnicy oglądali krótkie filmy. przejawiającą się w 1) poszukiwaniu grozy i przygód. były . arousal. zamiłowanie do podróży. mają pogodne i wesołe usposobienie. Mehrabian. zgodnie z amerykańską tradycją. Z u c k e r m a n zróżnicowanie poziomów reaktywności sprowadził do stałych różnic zapotrzebowania na stymulację.

że temperament usposabia nas do reagowania na różne sytuacje życiowe albo w wesołej (pozytywnej). czy X-wiczem. W sensie nazewnictwa odejście to nie jest wiele znaczące. określając jej właściwość. ważną dla psychologów-praktyków jest możliwość przewidywania. co nabyte u istoty ludzkiej.. Czynnikiem ogólnym. albo smutnej (negatywnej) tonacji emocjonalnej” Cyt. Po szóste. pojęcie to służy do określenia relacji tego. pierwszy jest nadal badany. A zatem wydaje się. Media Rodzina of Poznań. Osobowość jest pojęciem ogólnym i w tym właśnie wymiarze i na podstawie badań procesów jej kształtowania można sensownie szukać rozstrzygnięcia w odwiecznym sporze natywistów i empiryków. co dawniej nazywano charakterem. zorientowanej na rozwój jednostkowych cech osobowości. człowiek. Po drugie. ani psychicznego. że już starożytni uczeni zainteresowali się problemem temperamentu i charakteru. Nowakiem. co 7 lat następuje niemal kompletna wymiana komórek organizmu. że filmy o wesołej treści były tylko średnio zabawne. a mimo to czujemy się tym samym Kowalskim. sterującym rozeznaniem i wyborem opcji życiowej znowu jest osobowość. przynajmniej z punktu widzenia psychologii poznawczej.170 przygnębiające. rys. Po czwarte. Osobowość. a zatem skłonne do ponuractwa. Po trzecie. rzecz jasna rozbawieniem. naszego myślenia lub narastanie emocji. a więc charakteru. natomiast widok krwi i ran na obrazie kręconym w sali operacyjnej napełniał je lękiem i wstrętem. nie ma odpowiednika cielesnego. Osoby o większej aktywności prawej półkuli. Dlaczego to robimy? Do czego to jest potrzebne? Jest kilka ku temu powodów. osoby przedstawianej na scenie. prezentowane pojęcie służy do określania odrębności jednostki w stosunku do innych. uważały. Introspekcyjnie możemy obserwować przebieg np. łacińska „persona”. . Goleman: Inteligencja emocjonalna. utrzymujący przekonanie o tożsamości osobniczej. wprowadzenie pojęcia osobowość pozwala wyjaśnić rozbieżne reagowanie dwu lub kilku osób na ten sam bodziec oraz identyczne reagowanie osób na różne bodźce. co cecha wyróżniająca. ukryło się pod pojęciem ”osobowość” lub „cechy osobowości”. Na początku tego rozdziału znalazła się informacja. prognozowania zachowania ludzi. opisowi indywidualności. a „osobowość”. Po piąte. oglądając filmy wesołe. najsilniej reagowały one.1995 r. Cele takie realizuje się na podstawie znajomości cech osobowości człowieka.s. Po pierwsze. To. Freud i freudyści mocno akcentowali ten aspekt.za: D. powiada się o nich: ”To jest osobowość!” Mamy tu klasyczny wątek psychologii humanistycznej. Niekiedy nawet rezerwuje się ten termin do charakterystyki wybitnych jednostek. Dalsze losy obu wątków ukształtowały się odmiennie. zachowała się starożytna terminologia. co wrodzone i tego. Osobowość jest tworem hipotetycznym. żyjąc w świecie różnych możliwości. Każdy człowiek podlega procesowi przemian cielesnych i psychicznych. która zapewnia zarówno wewnętrzną zgodność zachowania jak i relatywną jego stałość w wymiarze czasowym. dąży do rozumienia świata i wyboru odpowiadającej mu drogi życia. Nie możemy natomiast obserwować w ten sposób procesów osobowościowych. Musi zatem istnieć jakiś czynnik. której używali starożytni aktorzy dla ukazania cech. Osobowość pośredniczy między bodźcem i reakcją. drugi natomiast uległ znaczącej modyfikacji. gdyż w języku greckim „charakter” to tyle.340-342. osobowości przypisuje się wpływ na poczucie tożsamości. znaczy tyle co „maska”. niemniej postulujemy ich istnienie. W grupie osób o pogodnym usposobieniu reakcje na scenę operacji były niewielki.

typ ludzi z drugiego krańca wymiaru. Są wysoce reaktywni. zazwyczaj mają własne zdanie w określonych sprawach. a wiemy. wybitnego szwajcarskiego psychologa i myśliciela. Autor dostrzega daleko idącą zbieżność pomiędzy temperamentem i osobowością. spontaniczna aktywacja ich mózgu kształtuje się poniżej średniej. skłonność do zamykania się w sobie. a także opisów osobowości tysięcy ludzi z 35 państw świata. ale praktycznie pozostaje ona poza kręgiem jego zainteresowań. skłonnych do analizy własnych przeżyć. ekspresyjni. a zatem bogate życie wewnętrzne. W interpretacji Eysencka scharakteryzowane terminy nabrały nieco innej treści.niestabilność emocjonalna) i psychotyczność (wrażliwośćniewrażliwość). nie zawsze wykorzystywany w opisach osobowości. w której ważną rolę przypisano cechom temperamentu. neurotyczność (stabilność. Terminy „ekstrawertyk” i „introwertyk” zapożyczył Eysenck od C. wykształcili przeciwstawne cechy temperamentu i osobowości. jej udział. Elementem osobowości jest. Są oni nastawieni analitycznie i introspekcyjnie. zdaniem Eysencka. powszechnie akceptowaną definicję osobowości. towarzystwa. silnych podniet. że niektórzy ludzie są zorientowania na świat zewnętrzny. poszukują kontaktów z innymi ludźmi. Trzy podstawowe wymiary charakteryzują osobowość ludzką. walki w sportach kontaktowych. niebezpiecznych sytuacji. również inteligencja. „Większość podręczników osobowości zajmuje się wyłącznie temperamentem” Znaczy to.171 Przy tak wielorakich uwikłaniach problemowych trudno o jedną. Te niedostatek wewnętrznego pobudzenia zmusza ekstrawertyków do poszukiwania stymulacji zewnętrznej. wrażliwych. ludzi zwróconych ku sobie. Proces warunkowania jest u nich utrudniony. potocznie przeto określa się ich jako ludzi niewrażliwych. silnych podniet zmysłowych. a więc nie budzącą wielu sprzeciwów. że ludzie funkcjonują najlepiej przy średnim stanie pobudzenia. włączony do teorii w późniejszej fazie jej budowy. które wpływają na charakterystyczne wzorce zachowania jednostki. Odwołując się do badań empirycznych układu nerwowego. Są to: ekstrawersja-introwersja. zamkniętych. jest definicja Ph. są otwarci. E y s e n c k a. wykazał on. szybko . nie ulegają presji szablonowego myślenia i odczuwania. Jest ich tyle. Zimbardo: s. o bujnej wyobraźni. jak normalni ludzie. Charakteryzuje ich silne pobudzenie korowe. że ekstrawertycy charakteryzują się niskim poziomem pobudzenia kory mózgowej. m. w kształtowaniu podstawowych wymiarów wynosi od 50 do 70%.519) Teorie osobowości. przebiega wolno i wymaga wielu powtórek Introwertycy. Nazwał ich e k s t r a w e r t y k a m i i przeciwstawił im i n t r o – w e r t y k ó w. zapisu fal mózgowych. a przez to są trudni do kierowania w działaniach zbiorowych. niezmienne czasowo i sytuacyjnie” (Ph. lubiący się bawić. według Eysencka. unikanie licznego towarzystwa. by zachowywali się tak. Zimbardo: osobowość jest to „złożony zbiór własności psychicznych. opis cech został pogłębiony o neurofizjologiczne uzasadnienie występowania tych orientacji. głośnej muzyki. Bardzo ogólną. że dziedziczność jest determinantą również cech osobowości. że wynikające stąd głębokie różnice między ludźmi nie są możliwe do wyeliminowania i jako utopijne określa próby skłonienia kryminalistów do tego. refleksyjnych. uczuciowych. a cech drugorzędnych w granicach od 50 d0 60% Autor ten podkreśla to. J u n g a. Reaktywność ekstrawertyków jest niska. Oni tego potrzebują i to właśnie lubią.in. który uznał. ile teorii osobowości. częstego przebywania w towarzystwie innych osób itp. aktywni. rozumianego jako dziedziczne właściwości układu nerwowego jest teoria H. Jedną z teorii osobowości.

Wypracował on system poglądów. tzn. Z biegiem czasu i gromadzenia danych empirycznych wykształcił się ogólny system psychologiczny. przestępczość. Stabilność lub niestabilność określa stopień zmienności i intensywności napięć emocjonalnych. Zdaniem Eysencka lęki i zaburzenia neurotyczne powstają pod wpływem warunkowania. wiedeński lekarz-psychiatra i psycholog. Te właściwości osobowości są uwarunkowane neurologicznymi procesami. zmienności nastrojów i poczucia winy. determinizmu i inne. Procesy warunkowania u psychopatów i przestępców przebiegają niezwykle opornie. Osoby niestabilne. kultury. Impulsy antyspołeczne nie wzbudzają u nich lęku. wiec proces warunkowania przebiega u nich szybko. osobowość olbrzymiej większości ludzi nie tworzy tak idealnego obrazu. który miał służyć jako podstawa teoretyczna praktyki terapeutycznej i leczniczej. zachodzącymi w pniu mózgu (układ limbiczny. Freud wypowiadał się na takie tematy jak pochodzenie religii i pojęcia boga. Wyobrażenie tego związku przedstawia niżej umieszczone „Koło Eysencka”. Twórcą psychoanalizy był Zygmunt Freud. podwzgórze i inne). ani poczucia winy. jak Eysenck postrzega całość w postaci osobowości. stabilne –w niskim. wrażliwość. psychopatia z drugiej też pozostaje w związku z warunkowaniem i przeżyciami lękowymi. zawierający także pewne elementy teorii filozoficznych. prezentują wspomniane właściwości w stopniu wysokim. jest lękliwość. . zwane również n e u r o t y c z n y m i. obojętność wobec cierpienia innych ułatwia popełnianie przestępstw. stanowi kombinację różnorodnych cech. Z charakterystyki tej wynika. Znaczy to. przyśpieszone bicie serca. Eysenck sądził. z tego też powodu wiele bodźców powszechnie wzbudzających lęk u nich nie wywołuje reakcji tego typu. że osoby podatne na warunkowanie częściej niż inne doświadczają neurotyzmu. określających wymiary temperamenty i osobowości. P s y c h o t y c z n o ś ć. parasympatycznego-do osłabienia.172 kojarzą. Jedną z bardzo istotnych cech osobowości ludzkiej. Pokazano na niej również czynniki pochodne wobec pierwotnych. Drugi podstawowy wymiar. To w nim koordynuje się procesy emocjonalne i objawy im towarzyszące np. że czyny aspołeczne częściej popełniają ekstrawertycy niż introwertycy. skłonności depresyjnych. uspołecznienie z jednej strony i niewrażliwość. niekiedy związki tworzą się po jednorazowym skojarzeniu. Przedstawiony opis cech osobowościowo-temperementalnych odnosi się do przypadków krańcowych. szybszy oddech. Empirycznie potwierdzono. ukształtowane społecznie. pierwotne) i wtórne (charakterologiczne). moralności. wyróżnionym przez Hipokratesa i Pawłowa. Stała przewaga układu sympatycznego jest właściwe dla neurotyków. obniżania poczucia własnej wartości. jest-jak powiada Eysenck. Pobudzenie układ sympatycznego prowadzi do nasilenia emocji. aspołeczność. Niska wrażliwość. że wyróżnione przez niego wymiary osobowości odpowiadają czterem typom temperamentu. podatności na lęk.„ambiwertywna”. Teorie psychoanalityczne. bowiem nie zostały wytworzone reakcje lękowe. ważnej z punktu widzenia zdrowia psychicznego. n e u r o t y c z n o ś ć jest ortogonalny w stosunku do ekstra i introwertywności. altruizm. że między cechami obu wymiarów nie istnieje korelacja dodatnia. łącząc właściwości układu nerwowego (cechy biologiczne. Przedstawiony diagram pokazuje wyraźnie to.

zetknął się Freud z intrygującymi go przypadkami nerwic na tle seksualnym Jedna z pierwszych jego pacjentek. czyli popędy i całą dziedzinę nieświadomości („zbiornik energii libido”) oraz s u p e r e g o . realizmu. Id. Wątek nieświadomości i jego relacji do świadomości został ostatecznie przedstawiony przez Freuda następująco: p s y c h i k a ludzka nie jest tożsama ze ś w i a d o m o ś c i ą. popędowy. nazbyt zasadniczym. zachowywała się dziwnie. Znaczy to. Treści nieświadomości są zróżnicowane. pojawiały się u niej konwulsyjne tiki. Kobieta ta. sferę nieświadomości. kontynuowała konwersację. czynnik rozwagi. czyni go sztywnym. Innymi słowy jest ono sumieniem jednostki. Jego funkcje to powściąganie nieakceptowanych społecznie popędów agresji i seksualnego. życzenie śmierci nie lubianemu małżonkowi. uznanych wartości i ideałów społecznych. Między tymi czynnikami trwa konflikt. Energia libido może być przekazana innym strukturom psychicznym. z podejmowaniem decyzji o działaniu i sposobach jego realizacji. mieście wyszukanych zabaw i typowej dla epoki wiktoriańskie hipokryzji. . ale potencjalnie mogą stać się treścią świadomości. która w określony sposób wpływa na pojawianie się takich form zachowania. Treści nieświadomości są natomiast wyparte ze świadomości i nie mogą w niej się znaleźć ponieważ nie są aprobowane. Wymaga ona myślenia realistycznego. Jest ono umysłową (psychiczną) reprezentacją moralności społecznej.173 Rozpoczynając prace zawodową w Wiedniu. odgrywają popędy. Wyróżnił on w obrębie tej struktury trzy warstwy: i d (ono). są one wrodzonymi elementami biologicznej natury człowieka. przez wiele lat unikała kontaktu z mężczyznami. uwzględniając wymagania świata zewnętrznego. stanowiące jedność funkcjonalną. prymitywny. człowiek pozostaje w stanie równowagi z otoczeniem. pewna ich część stanowi p r z e d ś w i a d o m o ś ć. że te niekontrolowane objawy świadczą o istnieniu w psychice ludzkiej sfery n i e ś w i a d o m o ś c i. mogący kontrolować i d . które utrudniałyby dostęp do sfery świadomości. j a (ego) i superego (sumienie). że ci „polują” na jej majątek. Jeżeli ego utrzymuje kontrolę. S u p e r e g o wykształca się później niż dwa poprzednio przedstawione subsystemy osobowości. a więc osobowości. procesy pierwotne (tworzenie obrazów czegoś. czyli regulowane przez e g o. np. albowiem obawiała się. zwanego również sumieniem. Są one jedynym źródłem energii psychicznej dla ego i superego. w jej zakres wchodzi również n i e ś w i a d o m o ś ć. klekot mowy. jakie demonstrowała wspomniana pacjentka. z nich wyłaniają się pozostałe warstwy osobowości. Zasadniczą rolę w obrębie id. surowego potępiania seksualności. wyglądająca młodo i zupełnie zdrowa somatycznie. natomiast e g o. Proces wtórny wiąż e się ściśle z wykonawstwem. jakby nic. walka o dominację. kichania. działa i musi działać na zasadzie realizmu. Nadmiar kontroli superego z kolei przesadnie uzależnia człowieka od nakazów moralnych . nieświadomości. w trakcie rozmowy co pewien czas wykrzykiwała: „Nie dotykaj mnie!” i dalej. Osiąga to uruchamiając czynności odruchowe. Id działa na zasadzie przyjemności. że aktualnie nie są one przeżywane świadomie. czterdziestoletnia i bardzo zamożna wdowa. np. niezbędnego do zaspokojenia potrzeb. stanowią „psychikę pierwotną”. Freud skonkretyzował swoje rozumienie nieświadomości rozpatrując problem dynamiki i ukierunkowania zachowania ludzkiego. Kontrola ego z kolei polegałaby na skłanianiu do przestrzegania zasad moralności w działaniach realnych. Nie mają one żadnych właściwości. dąży do natychmiastowego jej rozładowania. jeżeli zyskuje przewagę id to zachowanie będzie miało charakter impulsywny. Na podstawie tej i podobnych obserwacji wysnuł Freud wniosek. a same czerpią energię z procesów fizjologicznych. kompleksy. stanów pożądanych) i procesy wtórne. Są nimi e g o . Id nie toleruje przyrostu w nim samym energii. tworzą popędy. myśli nieprzyzwoite.

społecznie przekazane i nakazane jednostce. te. ludzie dążą do ich opanowania. co biologiczne z tym. Służy ona ukryciu. uszlachetnianie popędów. Może to być również zatrzymanie z powodu nierozwiązanych konfliktów na szczeblu wczesnej fazy rozwoju. przymilać się. F i k s a c j a.174 Ta wizja osobowości ludzkiej świadczy o tym. rzutowanie polega na przypisaniu swoich nieakceptowanych myśli i pragnień innym osobom. Freud wyróżniał trzy rodzaje lęków: r e a l i s t y c z n y. który nie miałby zachcianki przywłaszczenia czegoś cudzego?” R a c j o n a l i z a c j a jest zabiegiem tworzenia skomplikowanych schematów uzasadniających określoną formę zachowania. chroniące je przed destrukcyjną siłą lęków. mechanizmy obronne. Oto wykaz ważniejszych z nich: w y p a r c i e. obstawanie przy jakiejś postawie lub formie zachowania. Jednym z następstw dynamiki procesów osobowości jest lęk. co kulturowe. P r z e m i e s z c z e n i e to przenoszenie impulsów wywołanych przez jakąś osobę lub sytuację na jakiś mniej niebezpieczny obiekt. tego. Jedna z polskich „pań minister” nie mogąc osiągnąć swego celu w negocjacjach międzynarodowych. prawdziwych motywów działania lub samousprawiedliwieniu. że e g o nie będzie w stania zapanować nad nimi. córka twórcy teorii psychoanalizy. Jeżeli nie znajdują skutecznych środków realnych. błagać. Wyparcie jest podstawą dla innych mechanizmów obronnych. uczuć. swoją złość wobec rodziców. że przydałaby się). nie ubiera ciepłej czapki (choć czuje. cofnięcie się do zachowań z czasu dzieciństwa. wyrażanie pragnienia seksualnego w postaci wiersza lirycznego na cześć osoby pożądanej. Z a p r z e c z e n i e to prosty mechanizm nie przyjmowania do wiadomości określonych treści. bo on „jest mężczyzną” i „nikt nie będzie mu rozkazywał!” S u b l i m a c j a nadawanie popędowym pragnieniom form akceptowanych społecznie. są przeto trudnymi partnerami w działaniu zbiorowym. R e g r e s j a. wspomnień i pragnień do nieświadomości. których człowiek nie może opanować nazywa Freud t r a u m a t y c z n y m i i właśnie takie przeżywa dziecko zaraz po urodzeniu. n e u r o t y c z n y i m o r a l n y. np. Lęki są dokuczliwe. nawet nieświadomie. trudne do opanowania. . Lęk neurotyczny powstaje pod wpływem obaw przed wymknięciem popędów z pod kontroli i społecznych reakcji na ten fakt. Konflikty te. Człowiek zagrożony niebezpieczeństwem. bezradne wobec nowego środowiska. Ich charakterystykę i sposoby działanie przedstawiła Anna Freud. Dzieci np. Np. Lęk moralny jest zbieżny z obawami sankcji własnego sumienia. rozpłakała się. frustracja i powstające pod ich wpływem lęki mogą być na tyle silne. Niektóre wydarzenia już w dorosłym życiu również budzą silne lęki. że Freud pojmował psychikę ludzką jako arenę zmagań przeciwstawnych sił. Potocznie określamy to jako „dorabianie filozofii do czynu”. nawet przed samym sobą. Osoba napotykając przeszkody na drodze do swego celu i nie mogąc poradzić z nimi uznanymi metodami działania. P r o j e k c j a. „Czy jest taki człowiek. chcąc w ten sposób skłonić partnerów do ustępstw! R e a k c j a p r z e c i w n a to mechanizm obronny przed „uwiedzeniem”. Lęki różnią się także stopniem intensywności. stwarzają nieznośne napięcie. wobec którego ego jest bezradne. W takich sytuacjach pojawiają się m e c h a n i z m y o b r o n n e . czyli zepchnięcie niepożądanych myśli. usztywnienie. zaczyna płakać. znany z hasła” na złość mamie niech mnie uszy odmarzną” Młodzieniec kochający mamę i pragnący jej miłości nie słucha jej poleceń. nie dopuszczających do świadomości treści budzących lęk. odczuwa lęk realistyczny. stosują. przenoszą na lalki. ludzie o wybujałej racjonalizacji na każdy czyn mają usprawiedliwienie. nigdy nie przyznają się do błędu.

świadczą zarówno o jego słabości i elastyczności jednocześnie. skrytego. dziecko musi nauczyć się odkładać na później przyjemność wydalania. to może ukształtować się uogólnione nastawienie na powstrzymywanie. człowieka skąpego. rodzi się też odczucie kompleksu Edypa lub Elektry. Stosowane przez człowieka mechanizmy obronne odzwierciedlają cechy jego osobowości. estetyczny wygląd nie wspominając ani słowa o tym. a w życiu dorosłym dokonuje się jedynie jej polerowanie. w której traktował on psychikę jako zamkniętą całość („monadę libidalną”) w teorię ego. upartego. Freud nazwał go charakterem analnym. przez palenie papierosów staje się głównym źródłem przyjemności. doświadczeń życiowych. jaka ukształtowała się osobowość. że oprócz dominacji jednej z nich. Jeżeli tak to źródeł zaburzeń i chorób psychicznych . To stadium pojawia się w okresie adolescencji. wchłaniania wiedzy. odczuciem ulgi po napięciu wynikłym z nagromadzenia nie strawionych resztek. Czynność ssanie sprawia dzieciom do pewnego wieku największą przyjemność. Freudyści wyróżniają stadium: 1) o r a l n e . jednak Freud nie sądził. tzw. Mechanizmy obronne chronią człowieka zarówno przed lękami wewnętrznymi. lęk kastracyjny. pragnienia miłości. Ich włączenie do teorii Freuda świadczy o przeobrażeniu pierwotnej teorii tego twórcy.175 I d e a l i z a c j a uwypuklanie dobrych stron sytuacji w celu ukrycia niekorzystnych. Wchłanianie. która przechodzi przez szereg stadiów rozwojowych. że przepłacił. zakładał. następuje po okresie latentnym. zazdrość o matkę jako obiekt kateksji seksualnej. U niektórych ludzi faza trwa prze całe życie. są zdaniem Freuda. rodzą obawy i lęk przed zemstą ojca. dotyczącego tego samego obiektu. Kutter) Mechanizmy te odgrywają istotną rolę w życiu człowieka. uczucia do myśli. W efekcie uformuje się charakter retencyjny. Są to właściwości charakteru oralnego. założenia rodziny. może zostać przemieszczone i dotyczyć np. Po kupnie np. Izolowanie pozwala ochroniać dobre strony doświadczeń przed złymi. w tym okresie rozwojowym najsilniejsze doznania przyjemności pojawiają się pod wpływem podrażnienia okolic ust i języka. inkorporacja oralna. źle świadczących o uczestniczącej w niej osobie.ta myśl Freuda w pełni wyraża nastawienie poznawcze tego autora. W tym czasie następuje reorientacja z nastawienia na doznawania przyjemności narcystycznych na heteroseksualne. oddzielanie od siebie różnych doświadczeń. Wręcz odwrotnie. co ono samo. Również poziom rozwoju jednostki świadczy o tym. wyrazem przemian seksualności człowieka. W czasie tej fazy (początek około 2-go roku życia) realizuje się trening czystości. 3) f a l l i c z n e . czyli pociągu seksualnego do płci odmiennej. Wrogość chłopców wobec ojców. Dziecko w tym okresie rozwoju odczuwa przyjemność zbliżania do rodzica płci przeciwnej i wrogość wobec rywala tej samej płci. Kompleks Edypa i lęk kastracyjny zdaniem Freuda wywierają znaczny wpływ na osobowość człowieka dorosłego. że istnieją między nimi ostre granice. istnieje możliwość harmonijnego ich współwystępowania w psychice człowieka dorosłego. One pozwoliły przetransformować starożytne określenie „człowiek istota racjonalna” na postfreudowskie „człowiek istota racjonalizująca”. dziecko 5-cio letnie charakteryzuje się już ukształtowaną strukturą osobowości. samochodu osobnik wychwala jego elegancję. jakby wyciszonego trwania energii seksualnej. konsekwentnie wymaga powstrzymywania defekacji. 2) a n a l n e . jak i zewnątrz pochodnymi. podrażnianie wspomnianych okolic np. uwzględniającą silne powiązania człowieka z otoczeniem społecznym (P. Cechy osobowości. komfort jazdy. I z o l o w a n i e . że osobowość człowieka kształtuje się w okresie dzieciństwa. „Dziecko jest ojcem człowieka”. Wymienione 4 fazy różnią się między sobą. Jeżeli matka jest nadmiernie rygorystyczna. w tym przypadku przyjemność kojarzy się z czynnościami wydalania. doznania przykrego i przyjemnego. w tym czasie czynności autoerotyczne stają się źródłem przyjemności. Freud był przekonany. 4) genitalne.

a nie seksualność. a przez pewien czas jedynym obiektem jest matka. z łatwo dostępnym pokarmem. nienawiść. inaczej w psychice pozostaną trwale lęki prześladowcze i wokół nich będą koncentrowały i „pęczniały” strach. Wokół „dobrej piersi”. utrudniająca zaspokojenie potrzeby pokarmowej wzbudza uczucia negatywne. idea.Sullivana. kojarzących się ze złym obiektem. Freud przedstawił wiele subtelnych i pomysłowych opisów mechanizmów osobowościowych. Jego poglądy były inspiracją poważnych dociekań i badań empirycznych. w tym H.176 należy upatrywać w złych doświadczeniach z czasów dzieciństwa. kojarzenia i inne. zwłaszcza z matką. zróżnicowane relacje charakteryzują osobowość konkretnych jednostek. dotyczące relacji interpersonalnych. że nie perturbacje z seksualności są przyczyną wielu zaburzeń psychicznych. jest tożsamość złej i dobrej piersi lub jakiegoś innego obiektu. jak sama nazwa wskazuje. które ujawniły się w okresie dzieciństwa. rozumianym jako inna osoba lub przedmiot. czyli procesy dotyczące uczuć. gniew. W przekonaniu Klein od najwcześniejszych dni życia zaczyna kształtować się ego dziecka. bowiem id i superego jeszcze nie istnieją. Raz jawi się on jako „dobroczynny”. One też. Klein była przekonana. instytucja społeczna itp. Z biegiem czasu. Dla dziecka pierwszym. koncentrują się pozytywne odczucia dziecka. W łagodzeniu jego istotną rolę odgrywają o b i e k t y p o ś r e d n i c z ą c e. zazdrość. gdyż stanowi on zarodek konfliktów osobowościowych. zachłanność. W swoim opracowaniu autorka wykorzystała wyniki przemyśleń i badań neopsychoanalityków. lecz niewłaściwe relacje z obiektem. I to są jedyne realne procesy. spostrzegania. Ich wzajemne. złość. Dokonuje tego nieświadomie posługując się mechanizmem obronnym izolowania. Mimo to stanowiły daleko uproszczoną wizję osobowości człowieka. a także źródło postaw ambiwalentnych wobec matki i innych obiektów świata. zachowania agresywne. jaki napotyka dziecko we wczesnym okresie życia. W rozwoju człowieka musi dokonać się synteza. spowodowanym anatomiczną budową sutka albo nie umiejętnym sposobem karmienia. w nich upatrując zagrożenia. Oddzielone uczucia miłości. . m. depresja i inne niepożądane stany psychiczne. Freud pominął wiele istotnych zagadnień.in. Ego kształtuje się pod wpływem relacji z obiektem. sadyzm. M. Świat zewnętrzny niekiedy obcy i niezrozumiały budzi dokuczliwy lęk. „Zła pierś”. mogą stać się środkiem zwalczania odczuć i stanów nieprzyjemnych. tworzą „wiązkę” radości. one. Dziecko musi dokonać „rozszczepienia” pomiędzy uczuciami miłości i nienawiści lub złości. a bardziej dobitnie: matka karmiąca. Jednym z problemów. innym wręcz przeciwnie. Te ostatnie wynikają z działania wrodzonego strachu prze śmiercią. obsesje. Często doświadczane stają się wzorcem i zalążkiem odczuć emocjonalnych w kontaktach z obiektami zewnętrznymi. Również charakterystyka osobowości człowieka dorosłego może odwoływać się do cech . właściwe ułożenie relacji uczuć miłości i nienawiści. tak ważny problem jak relacja jednostki z otoczeniem. zarodek przyszłej optymistycznej i otwartej osobowości. Teoria r e l a c j i z o b i e k t e m. interioryzowane i wzbogacane. w której wyeksponowano dwa wątki: właściwości popędu seksualnego i lęku. wywierają decydujący wpływ na kształtowanie osobowości. z niedostatkiem mleka lub z uciążliwym dostępem do niego. a także lęki prześladowcze. Mimo nieświadomego procesu oddzielania uczuć efekty tego faktu są znaczące dla przyszłego procesu kształtowania osobowości. unicestwieniem. opracowana prze Melanię Klein z londyńskiego Instytutu Tavistock wypełnia lukę klasycznej psychoanalizy ukazując znaczenie obiektów zewnętrznych w procesie kształtowania osobowości człowieka. posługując się mechanizmem projekcji dziecko przenosi złe odczucia na obiekty zewnętrzne.

Może on służyć. Nie funkcjonują one jednak jako izolowane samoistne determinanty zachowania. Seligmana i uczenia się społecznego A. ale również mechanizm ten ujawnił się u tych Polaków. Do najbardziej znanych należą m. rzecz jasna. zgodnie z którą czynniki osobowościowe wpływają na sytuacyjne i odwrotnie . in. Teorie bodźca . działanie. a życie przemieni w pasmo nieustannej radości. lecz działają w powiązaniu z czynnikami sytuacyjnymi. Bandura opowiada się za koncepcją p o d w ó j n e g o d e t e r m i n i z m u. co jest równoznaczne z uznaniem oddziaływań świata zewnętrznego. ale także w kontaktach społecznych poprzez obserwację. że stanie się coś niezwykłego. . nadal jest to teoria psychoanalityczna. organizacji. Bandury. Ludzie dorośli również posługują się obiektami pośrednimi w postaci roli zawodowej. Chroni on w ten sposób swoje J. W teorii relacji z obiektem zachowano wiele myśli freudowskich. tłumaczeniu odmiennego zachowania ludzi określonej osobowości w dwu podobnych sytuacjach i podobnego w dwu różnych układach sytuacyjnych. nieznanemu i prawdopodobnie niebezpiecznemu zjawisku. Np. Ten dwukierunkowy (bidirectional) wpływ można różnie rozumieć i interpretować.w stwierdzeniu „Jestem lekarzem i z mego punktu widzenie jest niedopuszczalne produkowanie żywności genetycznie zmodyfikowanej” wyraźnie widać jak rola zawodowa jest wykorzystywana w obronie przeciw nowemu.reakcji.(patrz: str. Np. człowiek zaczyna stosować formy zachowania właściwe dla wczesnych stadiów rozwoju. Obiektami pośredniczącymi u dzieci są misie. Liczna grupa teorii o tej nazwie wywodzi się z behawioryzmu lub szerzej z teorii uczenia się. zazwyczaj wywołuje wiele nieprzyjemnych przeżyć. Dollarda i N. Łagodzeniu relacji jednostki z bezwzględnym i nieprzyjaznym światem służą również wyobrażenia fantazyjne. którzy odczuwali dokuczliwość ustroju narzuconego po II Wojnie Światowej i czekali. twierdząc. mechanizm zwany c z e k a n i e m n a w y b a w c ę. Uczenie się realizuje się nie tylko poprzez przekaz.sytuacyjne zakreślają granice wpływu osobowościowych. idei itp. młodzież posługuje się maskotkami. W czasie egzaminów wstępnych na studia (sytuacja wejścia w obcy świat) wielu piszących ustawie na stole swoje maskotki-talizmany. sprowadza się do gry wyobraźni. Świat wielkich wymagań. W takich sytuacjach uruchamia się mechanizm obronny regresji.123). wyuczonej bezradności M. żołnierzyki. Różnica w stosunku do klasycznego freudyzmu polega głównie na tym. naśladownictwo (modelowanie). Bandura przyjął powszechnie podzielane wśród behawiorystów przekonanie. Przyjrzyjmy się bardziej szczegółowo tej ostatniej. że łagodzą one napięcia egzaminacyjne. laleczki. teoria wzmocnienia J.177 budząc miłość i poczucie bezpieczeństwa pełnią rolę bufora na styku osoby i rzeczywistości zewnętrznej. kto uwolni od kłopotów i trosk. aż generał Anders wkroczy na białym koniu i wyzwoli ich od istniejących dokuczliwości. pojawi się ktoś. Różnica zachowań byłaby efektem nakładania się obu tych czynników. Millera. Na tej zasadzie funkcjonował książę bajkowy i rycerz na białym koniu. To. W rezultacie uczenia się kształtują się osobowościowe mechanizmy regulacji zachowania. przekraczających jednostkowe możliwości. pociąga za sobą liczne konsekwencje na poziomie rozwiązań szczegółowych. że podjęto w ramach tej teorii próbę zrozumienia człowieka i mechanizmów jego osobowości odwołując się do funkcji ego. że zachowanie człowieka i mechanizmy jego regulacji są w znacznej mierze wyuczone. kosztem obniżenia jakości relacji z obiektem.

że standardy nagradzania kształtują się również pośrednio. W tym sensie człowiek tworząc swój świat pośrednio kształtuje nowe oblicze samego siebie. ono zwrotnie wpływa na właściwości osobowości człowieka. prowadzących do osiągnięcia założonego rezultatu. Człowiek spostrzega i ocenia rezultaty swych oddziaływań na inne osoby i środowisko.178 W interpretacji społeczno historycznej podkreśla się to. Dzięki niej czynności nie efektywne. Udana korekta staje się źródłem satysfakcji i autoaprobaty. pozwalają przewidywać skutki zamierzonych działań. wyrażający indywidualne preferencje. Systemy samowzmacniania zachowania są zatem jednym z elementów różnicujących osobowości ludzi. a siła przekonań świadczy o wielkiej lub małej stabilności poczucia w przypadkach niepowodzeń. że wyuczone w dzieciństwie standardy funkcjonują u ludzi dorosłych. z których jeden demonstrował standardy wysokiego poziomu. Inni zachowują się wręcz odwrotnie lub wybierają strategie różnicowania wskaźników trzech wymiarów. że człowiek tworzy swe środowisko. czyli wewnętrznej nagrody. ale także standardy nagradzania za ich wykonanie. że niektórzy ludzi podejmują się działań trudnych w licznych dziedzinach i kontynuują je niezależnie od napotykanych trudności oraz niepowodzeń. że jednostki uczą się standardów nagradzania w procesie socjalizacji. Okazało się. drugi niskiego. działają wtedy jako wzmocnienie i kształtują o c z e k i w a n i a p o z n a w c z e. czyli przekonanie o własnych możliwościach realizowania działań. Niektórzy rodzice nagradzają swe dzieci za drobne osiągnięcia. Poznanie skutków własnych działań. Funkcjonalnie jest ono podobne do poziomu aspiracji i występuje w trzech płaszczyznach: poziomu. Różnice indywidualne (osobowościowe) ujawniają się we wszystkich wymienionych wymiarach. Wywierają one niewątpliwie wpływ także na postawy życiowe ludzi. funkcjonujący obok społecznego systemu wzmocnień. Interesujące jest to. Jest to kolejny dowód istnienia wzajemnych powiązań czynników osobowościowych i sytuacyjnych. w rezultacie obserwacji modela lub modeli. inni potrzebują znacznych osiągnięć do wzbudzenia satysfakcji i zadowolenia. kształtując w ten sposób standardy niskiego poziomu. a także w aspekcie globalnym. by nie zaznać przykrości. co należy wykonać. inni przyznają nagrody za wyróżniające się czyny (standardy wysokiego poziomu). Zdaniem Bandury poczucie efektywności istotnie różnicuje zachowania ludzi. które z kolei stają się czynnikiem regulacji zachowania. określają to. tzn. Sądził. W ten sposób tworzy się autonomiczny mechanizm wzmacniania dążeń. . czego należy unikać. One to wpływają na wybór określonych kierunków i form aktywności oraz kolejności ich realizacji. Oczekiwanie jest sądem o prawdopodobnych konsekwencjach zachowania. W eksperymencie B a n d u r y i K u p e r s a dzieci obserwowały poczyna-nia modeli. nie przynoszące osobnikowi pożądanych rezultatów podlegają korekcie. Dzieci przejęły po modelach nie tylko czynności. a także nabywanie wiedzy pozwala generalizować nabyte doświadczenie i przyjąć określony system wartości. przeprowadził kilka eksperymentów dotyczących tego problemu. Mówiąc językiem bardziej zrozumiałym powiemy. działania połączonych efektów trzech wymiarów poczucia efektywności. aby osiągnąć pozytywny rezultat i to. Kształtują też i wyrażają hierarchię ważności w świecie jednostki. dysponuje ona ważną zdolnością przetwarzania informacji. ogólność wskazuje na zakres różnorodnych działań. Niektórzy z nich traktują jako nagradzające drobne powodzenia. Poziom określa wybory w skali trudności. Istota ludzka nie jest jedynie mechanizmem reagującym na bodźce zewnętrzne. Jeżeli są one pozytywne. Bandura wielką wagę przywiązywał do standardów regulacji zachowania. ogólności i siły przekonań. Innym rodzajem sądu jest poczucie efektywności.

Różnią się one od potocznych poziomem ogólności. . Jego zdaniem podstawowym motywem zachowania są przynęty. Informowano obserwujących. W porównaniu z teoriami dynamicznymi nie koncentruje się w nich uwagi na mechanizmach wewnętrznych osobowości. zaczerpniętymi z języka potocznego. Motywacja ludzka rozwija się na podłożu biologicznej struktury organizmu. nabyte w rezultacie nieprawidłowości uczenia się. Błędne formy. a podstawowym terminem opisu jest „cecha”. Na podobnej zasadzie człowiek uczy się reagować na przynęty symboliczne. Eron) Teorie cech. Ważnym elementem wizji osobowości w ujęciu Bandury stanowi koncepcja motywacji. odczuwania zadowolenia i satysfakcji z dobrze wykonanego działania. Procesy organiczne rodzą określone zapotrzebowania na pokarm. uporządkowaniu strukturalnym. czyli terapię behawioralną. wystarcza do rozumienia i tłumaczenia wszelkich komplikacji ludzkiego zachowania. Można przypuszczać. że inspirowała wiele badań empirycznych i wpłynęła na dalszy rozwój badań w dziedzinie osobowości i uczenia się. W koncepcji osobowości Bandury zostały połączone tradycyjne wątki teorii uczenia się. głos matki lub opiekunki i one zaczynają wyznaczać wiele z zachowań człowieka. obowiązuje również w sferze emocji. Mechanizm ten może tłumaczyć podobieństwo przeżyć i reakcji emocjonalnych osób wspólnie doświadczających podobnych emocji. Teorie cech osobowości są najbliższe potocznym opisom osobowości ludzi. płyn. że przedstawiają cechy we wzajemnym związku. albo podniety (incentives). wpływu agresywnych modeli demonstrowanych w telewizji na zachowania dzieci (L. można wyeliminować poprzez uczenie korekcyjne. że ma to miejsce w rodzinie. Z przedstawionego opisu wynika jasno. jak się nauczył zachowywać. dokładnością i tym. jednak na tyle istotna. zakłada się. Okazało się. kształtuje się w wyniku uczenia się. gdy model był już nieobecny wśród obserwujących. zdaniem Bandury. wspólnotach pracowniczych i regionalnych. np.179 Prawidłowość ta dotyczy nie tylko procesów poznawczych. np. Model demonstrował różne reakcje mimiczne i ruchowe. nawet wtedy. że u obserwujących na sygnał brzęczka też wystąpiły reakcje emocjonalne. W wyniku procesu kojarzeń zachowań społecznych z przynętami pierwotnymi kształtują się przynęty społeczne np. Operuje się w nich licznymi określeniami. Proces uczenia się . że motywacja ludzka. wywołujące określone odczucie bólu. takie jak pokarm czy ciepło ciała matki. W eksperymencie Bandury i Rosenthala demonstrowano modela jako osobę badaną. żetony. D. Ten ostatni poziom określa Bandura jako motywację wewnętrzną. Zrozumiałe. ż podobny mechanizm działa w kręgach towarzyskich. pieniądze. określoną temperaturę itd. by w końcu opanować sztukę samonagradzania. że po każdym dźwięku brzęczyka otrzymuje on uderzenie prądem. że opisanym cechom odpowiadają określone formy zachowania. psychologii poznawczej i społecznej. Człowiek tak zachowuje się. Powstała koncepcja nie w pełni spójna. wyrażające jego doznania. podobnie jak wszystkie psychiczne mechanizmy regulacji zachowania. We wczesnym stadium życia organizm reaguje na przynęty pierwotne. często powtarzające się radości i inne emocje rodzinne powodują zbieżne odczucia i zachowania członków rodziny.

Modele mechaniczne. ale określenie czynności Ja ułatwiło rozpoznanie ważnych aspektów osobowości. Badania empiryczne. wiedza jednostki. To wyjaśnia również sens jego twierdzenia. a nie hipotetycznym. W Stanach Zjednoczonych zyskał opinie wyśmienitego znawcy psychologii niemieckiej. że w słownikach występuje 18 000 przymiotników określających cechy osobowości.180 Jedną z teorii cech przedstawił G. psychoanalityczne i behawiorystyczne nie oddają połączeń różnorodnych cech. wskazują raczej na jego kategorię. które określają jej charakterystyczny sposób zachowania i myślenia” (Allport. Po tych słowach wprowadzenia czas zapytać o to jak Allport definiował i charakteryzował osobowość. uznawana wartość prawdy. poczucie własnej osobowości. Mając jednak na uwadze inne wypowiedzi Allporta. Definicja ta ma charakter formalny. 1961). Allport przyznając Ja (ego) centralne miejsce w osobowości zaproponował klasyfikację funkcji przypisywanych Ja i wprowadzenie terminu „proprium” (łać. a przeżycia świadome różnicują jego formy. dążenia jednostkowe. Mogą to być zarówno czynniki fizjologiczne. W „kompetencji” Ja leży poczucie cielesności. natomiast przemożny wpływ na osobowość wywiera teraźniejszość .. przynależność do typu. Jak należy zatem postępować. przeżycia dzieciństwa nie mają takiego znaczenia.1935) możemy zasadnie stwierdzić. że podłoża osobowości upatrywał on w strukturach układu nerwowego. z różnym z resztą powodzeniem. że świadomość kieruje zachowaniem człowieka zdrowego.2). dokonywanych według niepowtarzalnych zasad i stanowiących zwartą i spójną całość. np. Jego zdaniem „Osobowość jest dynamiczną organizacją wewnątrz jednostki tych systemów psychofizycznych. Bronił tezy o niepowtarzalności jednostkowej osobowości. Ci. wszechstronnie wykształcony. trudną do zrozumienia. własne) w celu uniknięcia wieloznaczności obciążających tradycyjne określenia. racjonalne myślenie. Z tego punktu widzenia wydzielił Allport c e c h y w s p ó l n e (common traits) i d y s p o z y c j e o s o b i s t e. Wielu psychologów badających problematykę osobowości posługiwało się terminami Ja. aby dokonać poprawnego opisu osobowości? Przede wszystkim trzeba wyróżnić cechy różnych poziomów opisu. Niekiedy zarzucano mu eklektyzm poznawczy. również wykrywane w testach . hormonalne jak i neuorologiczne. Propozycja nazwy nie przyjęła się. Tak rozumianą osobowość można opisać w kategoriach cech. że osobowość jest bytem realnym. jaźń. Badania leksykalne pozwoliły ustalić. Porównując jednostki ze względu na cechy wspólne. A l l p o r t (1897-1967). Sądził. Allport był przekonany. jeden ze znakomitych psychologów amerykańskich. którzy cenią prawdę różnią się od tych. którzy cenią bogactwo albo władzę. że przeszłość. że do charakterystyki konkretnej osoby ludzie potrzebują od 3 do 10 określeń (średnio 7. tożsamości. ego. Ja i jego funkcje kształtują się w trakcie życia człowieka. nie określają dokładnie osobowości człowieka. a pogłębiał wiedzę w Cambridge i na Uniwersytecie Berlińskim. ale nie określa ich właściwości i nie wymienia nazwy. o cechach jako „strukturach neuropsychicznych” lub postawach jako „psychicznym i nerwowym stanie gotowości” do odpowiedniego reagowania (Allport. W swej pracy naukowej próbował łączyć dorobek tradycyjnej psychologii europejskiej i nowatorskich nurtów amerykańskich. autor wskazuje wprawdzie na „systemy psychofizyczne” jako istotę osobowości. w procesie stawania się i one decydują o tym. Cechy wspólne przysługują wielu ludziom. jakie im przypisywał Freud. jakie przeprowadził Allport w grupie studentów pokazały. nadając im bliżej nie określone znaczenie. każdy przypadek stanowi swoistą zagadkę. piękna lub bogactwa. studiował w Harwardzie. zasięg ja (związek z obiektami otoczenia). jaka będzie osobowość człowieka. Cechą wspólną jest np. samoocena samego siebie.Stąd wynikło jego zainteresowanie problematyką ego.

chamstwo i inne. nie powiązane z dyspozycjami osobistymi. 2) istnieje ich wiele rodzajów. Mimo to. Przykładem takich dyspozycji mogą być uprzejmość. Dokonuje się ono dzięki wielokrotnej obserwacji. Poznanie dyspozycji osobistych pozwala określić jednostkowe właściwości osobowości człowieka. protestantem czy też baptystą. Cechy te odgrywają istotną rolę w regulacji interakcji między ludźmi. Przyjemność gry staje się wówczas funkcjonalnie niezależna od potrzeby uśpienia dziecka. czy tak piszący jest katolikiem. by uśpić dziecko z biegiem czasy może grywać ją dla własnej przyjemności. 3) utrzymaniem odpowiedniego stylu zachowania. Teorią tą przyczynił się Allport do rozwoju badań nad motywacja poznawczą. a kryterium powtarzalności pozwala wyeliminować przypadkowe bądź sytuacyjne objawy funkcji osobowości. piękno i inne cechy i jak zachowują się pod wpływem tych cech. wyrozumiałość albo gburowatość. ich kilka członowy zestaw zazwyczaj wystarcza do charakterystyki osobowości. Don Juana (czarujący uwodziciel).Ksantypy (kłótliwa). D y s p o z y c j e d o m i n u – j ą c e są niezwykle wyraziste. A u t o n o m i a f u n k c j o n a l n a m o t y w ó w jest teorią Allporta wyjaśniającą różnorodność motywów postępowania. Gandiego (wielki duchem). Z punktu widzenia wyrazistości. mającą zdolność dostarczania wielu bodźców funkcjonalnie równoważnych oraz inicjowania i ukierunkowania spójnych (równoważnych) form zachowania adaptacyjnego i zachowania charakterystycznego” (Allport. służące realizacji jakiegoś celu. 1968) Tworząc teorię autonomii funkcjonalnej motywów Allport podkreślił. 4) motywy poznawcze są równie dynamiczne jak popędowe. powtarzane mogą stać się celem samym w sobie. do działania skłania nas sytuacja aktualna. stają się symbolem osoby. 1961). Np. ale nie poznajemy tego jak oni odczuwają prawdę. Np. 3) są specyficzne jednostkowo. a przekonania religijne są wszakże ważnymi właściwościami personalnymi. po typie charakteru pisma nie potrafimy powiedzieć. jej znakiem rozpoznawczym. Ilustracją przypadku drugiego jest postać Don Kichota (marzyciela-fantasty) lub Świętoszka (obłudnika). D y s p o z y c j e w t ó r n e albo poboczne nie są zbyt ważne w aspekcie charakterystyki jednostkowej osobowości. że czynności instrumentalne. Działanie ostatnich przejawia się w 1) przydawaniu stale tego samego znaczenia pewnej klasie bodźców. jednostkową specyfikę motywacji i proces ich nabywania. skoro jednak wystąpią nadają osobowości rangę „wielkiej”. centralne i wtórne. Przenikają one do wszelkich sfer działania. Penelopy (wierna). niepowtarzalność struktury osobowości. że motywy są 1) przeżyciami tej chwili. Cechy takie wystąpiły u Solomona (mądrość). D y s p o z y c j e c e n t r a l n e to cechy najczęściej występujące w kontaktach danej jednostki z innymi ludźmi. nabrać siły motywacyjnej i trwać niezależnie od pierwotnych uwarunkowań. stąd ich nazwa: dyspozycje centralne. Opowiadając się za idiograficznym badaniem osobowości wyeksponował znaczenie indywiduum. niekiedy stanowią one bogate źródło informacji uzupełniających charakterystykę osobowości. Występują relatywnie rzadko. muzyk grający kołysankę po to. która w znacznym stopniu pokrywa się z siłą motywacyjną. Treści te uwypukla definicja dyspozycji osobistych będących „ zgeneralizowaną strukturą neuropsychiczną (swoistą dla danej jednostki). wyróżnia Allport dyspozycje dominujące. 2) odpowiadaniem na nie podobnymi znaczeniowo reakcjami przystosowawczymi do środowiska.181 psychologicznych. ukierunkował psychologię w stronę humanizmu. dokonujemy klasyfikacji ludzi. Teoria ta została potwierdzona w licznych badaniach eksperymentalnych (Matusewicz. Dyspozycje takie mogą funkcjonować behawioralnie lub pochodzić z literackich opisów i występować jedynie w świadomości ludzi. Myślą przewodnią teorii jest stwierdzenie. przesłaniają sobą wszystkie pozostałe cechy. prawdomówność. ale .

stłumiony wytrwały. idei. refleksyjny. Po przeprowadzeniu licznych badań. a przestrzeń między nimi została zarezerwowana dla stanów pośrednich. Cattella. nabożeństw.submisja surgencja-desurgencja silne ego. zawodu. otwarty-bojaźliwy. dlatego też połączył je Cattell metodą korelacji w 60 skupień. cechy powierzchniowe i źródłowe. uzyskanych przy pomocy kwestionariuszy. m.(1905-1998). szarżujący pewny siebie. głównie kwestionariuszowych w wielu krajach świata i przeprowadzeniu analizy czynnikowej określił Cattell c e c h y ź r ó d ł o w e . uzyskanych drogą obserwacji życiowych. na drugim jej zaprzeczenie. głodu. faktów. ciepły-powściągliwy. na jednym krańcu lokuje się wyrazista cecha dodatnia. in. Wyróżnił wśród nich 1) e r g i . Stosując skomplikowane operacje statystyczne opisał Cattell 16 czynników. rozumianej jako struktura psychiczna. uległy energiczny. procesów. Wartość informacyjna cechy opisującej osobowość zależy od sposobu pozyskania jej danych. najwyższą danym T . o dominującym znaczeniu ergów. myślący. Ze względu na rodzaj funkcji psychicznych wyodrębnił Cattell c e c h y z d o l n o ś c i o w e (inteligencja. podważył przekonanie o możliwości tworzenia psychologicznych praw ogólnych. Są one przedstawiana w postaci wymiarów. c e c h y t e m p e r a m a n t a l n e (np. C e c h y p o w i e r z c h n i o w e są dostępne obserwacji i samoobserwacji. jak widać jest jedynie nową nazwą starego pojęcia „instynkt”). Do tego służy kategoria cechy. złożony wyraz ustosunkowania wobec osób. odludek . co dana osoba zrobi w danej sytuacji” pisał R. do sportu. oznaczonych symbolami literowymi od A do Q pozwalających charakteryzować strukturę osobowości. a pośrednią danym Q (Q-date). 3) p o s t a w y.1950). 2) s e n t y – m e n t y. rozważny-pobudliwy. Cattell (Cattell. czyli podstawowe elementy osobowości. czyli upodobania np. Zestawienie 16 czynników Cattella. seksualne. bezpieczeństwa i inne. Są one zbyt liczne i z tego powodu niewygodne w operowaniu. władczy-skromny. niestety.182 jednocześnie. wpływające na zachowanie człowieka. opisuje się je na podstawie kilkakrotnych obserwacji. nudny. psot śmiały. siła emocji. Teoria czynnikowa R. nie należy więc określenia „źródłowe” wiązać z opcją natywistyczną. opanowany-niedojrzały stoicki. wesoły-depresyjny. Wymienione składniki cech dynamicznych tworzą hierarchiczną strukturę motywacyjną. wyrażające właściwości motywacji. sumienny-lekkomyślny. Są one zarówno wrodzone jak i nabyte w czasie życia jednostki. Wśród nich wyróżniamy według Cattella.prostacki. co pozwala przewidzieć. starał się przeto dokładnie scharakteryzować cechy dynamiczne. Problematyka motywacji budziła szczególne zainteresowania Cattella. tempo pracy) i c e c h y d y n a m i c z n e. zrównoważony. zdolności artystyczne i inne). (T-date) uzyskanych poprzez badania testowe.schizotymia inteligentny-tępy dojrzałość emocjonalna-neurotyczność flegmatyk-pobudliwy dominacja. skryty. Zanim zaczniemy przewidywać zachowanie na podstawie znajomości osobowości musimy ją poprawnie opisać.słabe ego odporność-nieodporność Opis przymiotnikowy wylewny. (Erg. Symbol A B C D E F G H Nazwa czynnika cyklotymia. „Osobowość jest tym. Najniższą rangę przypisał Cattell danym L (L-date).

działanie. unikający ryzyka.183 I wrażliwość-niewrażliwość J indywidualista-przynależny współdziałający K uspołecznienie-gburowatość L podejrzliwość. C o s t a i R. impulsywność. zorganizowanie. Niemniej krytycy. ustępliwość.P są tzw. rozwaga. zdyscyplinowanie.ufność M ekscentryczny-konwencjonalny N wnikliwość umysłowa-prostota O pewność-niepewność siebie P chłodne zaangażowanie-bierność delikatny. czynnikami dodanymi (Beauvale. trudna do zastosowania w pracy zawodowej psychologa. praktycznie nie istniejącej. Po 50-ciu latach badań problemu. wynoszący około 40%. skromność. otwarty fantazyjny. wprowadzonymi po opracowaniu Kwestionariusza 16PF. prężny-przygnębiony. Stał się on podstawą do opracowania Kwestionariusza NEO-FFI (NEO-Five Factory Inventory). Nowakowskiej (Nowakowska. kapryśny-praktyczny. szczodrość. że pomiary dokonywane tym kwestionariuszem umożliwiają przewidywanie powodzenia zawodowego.Tradycyjny opis 16 czynników zanajdzie Czytelnik w opracowaniu M. Teoria Cattella i jego kwestionariusz osobowości nie zyskały szerokiego uznania. toporny do grupy ksobny. uległość. służącego do badania osobowości. ang. ideowość. określających podstawowe wymiary osobowości. wnikliwy-niezręczny. stopnia odporności na stres i innych. Zawadzki i inni. wrażliwość estetyczna. . Metodzie.opennes.1976). P. towarzyskość. T. Brand (Brand. bowiem są one „osadzone” w biologii człowieka. Eysenck wskazują na niedostateczne uzasadnienie teoretyczne modelu i niedookreślenie czynników A i C. służącego do formułowania ogólnej diagnozy osobowości (obszerniej patrz: B. Już Cattell wysunął pomysł wyłonienia drogą analizy czynnikowej II stopnia z 16 czynników sześciu „nadczynników” wystarczających do charakterystyki osobowości. konstytuują ją wyobraźnia. Sam Cattell. prostolinijny pogodny. agreeableness. pragnąc określić czynniki osobowości studenta szkoły aktorskiej mierzył występowanie cech dwa razy dziennie przez 40 dni! Pozostawmy to bez komentarza. uczuciowość.1999). M c C r a e zaprezentowali pięć czynników. ang. charakteryzowanie osobowości przeciętnej. wrogość. Świadczy o tym wskaźnik ich dziedziczności. ang. conscentiousness. kreatywność. prowadzonych przez trzy pokolenia naukowców. obyczajny-szorstki. postępów w nauce. 1998). wstydliwy. E k s t r a w e r s ja (E). zamiłowanie do porządku. altruizm. pozytywne emocje. NEOAC. którą współokreślają lękliwość. m. zatroskany sangwinistyczny-ostrożny. którą charakteryzują aktywność. Czynniki D. określają ją ufność. realista racjonalny. rubaszny zazdrosny. O t w a r t o ś ć (O). nadwrażliwość. nieśmiałość. Weryfikacyjne badanie psychologów amerykańskich dostarczyły wiele dowodów na to. Koncepcja Wielkiej Piątki (Big Five). Teorii zarzucono subiektywizm w doborze pytań i określeń wyróżnianych czynników. Costa i McCrae sądzą. wybredny-entuzjasta. przezorność. asertywność.J. U g o d o w o ś ć (A). że jest niepraktyczna. kulturalny.spokojny. Inni. poszukiwanie doznań. że wyróżnione przez nich wymiary dobrze oddają właściwości osobowości. serdeczność. opisowość i brak wyjaśnień (Sanocki. kompetencje. anagram utworzony z pierwszych liter nazw wymiarów dał nazwę modelowi osobowości. dążenie do osiągnięć. wartości (wartościowanie). opisują ją obowiązkowość.Ch. Są to: N e u r o t y c z n o ś ć (N). czuły-twardy. prostolinijność.1971). skłonność do depresji. delikatność. np. S u m i e n n o ś ć (C). in.

Uzupełniając przestawiony pogląd na kwestie osobowości dodajmy.Autor ujął to we wzorze: D=f (W x Ps). Mądrzycki przedstawił teorię osobowości z punktu widzenia tworzenia i realizowania planów życiowych jednostki. niż wynikało to z przekonań zwolenników tezy o stałości zachowania. Plany wynikają z potrzeb człowieka i łączą je z celami działania. Konieczne jest ukształtowanie orientacji przyszłościowej. nie tworzących planów jako elementów struktury osobowości. Pogląd rozumie on jako „względnie spójny zespół przekonań. długiej perspektywy czasowe i zdolności odraczania gratyfikacji. a porażek zbiegom okoliczności załamuje się w przypadku ludzi depresyjnych lub zaangażowanych emocjonalnie w realizację danego celu. 1996). inteligencję. teorii uczenia się i badania. Stwarza to możliwość określania osobowości z różnych punktów widzenia. wyrazy uznania społecznego. określa miejsce człowieka w świecie i wyznacza kierunki jego aktywności. że model ten nie daje pełnej charakterystyki osobowości i proponują włączyć do niego szósty wymiar. Muszą zatem rozwijać motywację wewnętrzną. A. Poznawcze koncepcje osobowości. występujący u wybitnych racjonalistów. 1968) Jedną z bardziej szczegółowo opracowanych poznawczych teorii osobowości przedstawił Walter M i s c h e l. uwarunkowanego istniejącymi cechami osobowości. konstruktów personalnych (G. Decyzje (D) wyboru celu życiowego współokreślają wartości (W) oraz prawdopodobieństwo jego realizacji (Ps). Opracowano takowe z punktu widzenia sensu życia (V. Matusewicz. by w tym świetle ukazać funkcje i cechy osobowości. twórców teorii naukowych. prowadzących do realizacji celu. abstrakcyjności procesów poznawczych (Harvey. E. a także w określanie prawdopodobieństwa ich realizacji. (Mądrzycki. . Jednostki planujące nie mogą liczyć na szybko uzyskiwane nagrody. Rosińska. że istotnie tak jest. tworzenia różnorodnych teorii poznawczych osobowości. lecz czynnością angażującą głębsze warstwy osobowości. Wiele elementów poznawczych jest ściśle powiązanych z osobowością. o stałości zachowania.1986)...(Matusewicz. Aby powstały plany życiowe muszą być spełnione pewne warunki. Poznawcze procesy są zaangażowane w tworzenie celów. Autor pokazuje jak znana prawidłowość przypisywania osiągnięć własnym zdolnościom.184 1993) sądzą.wiedzy i samowiedzy (J. dotyczące relacji jednostki i środowiska. Cz. Ludzie tworzący plany życiowe prezentują tzw. Frankl). głównie twórców teorii cech. Kozielecki. Zmienność zachowania transsytuacyjnego jest znacznie większa. Mądrzycki mocno podkreśla rolę poglądu na świat jako czynnika wpływającego na kształtowanie planów i cech osobowości. rozumianym jako wytwór społeczny.. np.z którymi wiążą się odpowiednie wskazania odnośnie postępowania człowieka" i który łącznie ze światopoglądem.1987). stanowiący znaczny (zmienny historycznie) odsetek populacji dorosłych. T. polegający na przecenianiu wartości prognostycznych własnych teorii. Wykorzystał on dorobek psychologii poznawczej. Kelly). Fakty. Schroder) i inne ( obszerniej patrz: Z. Jego zdaniem liczne badania nie dają podstaw do stwierdzenia. nie jest zwykłym procesem porównania dokonań i możliwości. Ocena działań. Pokazuje „efekt ojcowski”. żyjących z dnia na dzień. że istnieją ludzie. dojrzałe ego. . nie planujących życia. Na kształtowanie panów mają też wpływ zainteresowania jednostki. rozumianą jako „chęć bycia sprawcą”. opisane w wymienionych dziedzinach badań skłoniły Mischela do podważenia jednego z podstawowych twierdzeń teoretyków osobowości. nie wspominając już o dzieciach.

dostrzeganiu właściwości bodźców. opowiedział się za koncepcją interakcjonizmu. 1974) Wykazał on. A. uwidaczniające się w tworzeniu pojęć i posługiwaniu się pojęciami. działa selektywnie. Odpowiednio do kompetencji kształtują się wzorce zachowań. kierunkowa. jedni np. o niewyraźnych właściwościach zachowanie bardziej zależy od cech osobowości. opisywana przez Mischela. Hartshorne i M. działanie regulatorów osobowościowych zostaje wyciszone. a inni stanowią typ motywacyjny. Wpływ sposobu kodowania a następnie przetwarzania informacji i wyboru form zachowania doskonale ukazują badania Mischela. wzbogacanie lub korekta odpowiedniego fragmentu obrazu rzeczywistości. zapewnienie zgodności poznania i emocji w procesach adaptacji do środowiska. Niektórzy ludzie preferują odbiór informacyjny. jej funkcją jest także integrowanie procesów psychicznych. jednoznacznych bodźców. bodziec pokarmowy. powtarzalność niektórych doznań i łatwe zapamiętywanie tego. Ten sam bodziec sytuacyjny może być spostrzeżony i zapamiętany na różne sposoby.(Mischel. że jest znawcą róż i uznać tę postać . co znane lub podobne do znanego wpływa na kształtowanie tożsamości jednostki. dotyczące odraczania gratyfikacji. inni zwracają uwagę na właściwości abstrakcyjne typu znaczenie historyczne lub funkcje społeczne. jeżeli rzeczowy. barwę. S t r a t e g i e k o d o w a n i a to druga zmienna. jak wiadomo. orientacje społeczne i szereg innych. Kompetencje te kształtują się w procesie zdobywania i porządkowania informacji. H. w przetwarzaniu informacji i umiejętności ich praktycznego wykorzystania. Rozpoznanie tych sposobów kodowania daje zatem podstawę do przewidywania zachowania jednostki. kodują cechy wyglądu obiektu. Osobowość nie jest więc jedynie „nośnikiem” stabilności zachowania. w sytuacjach niejednoznacznych.185 Cattella. Ona też ukierunkowuje zachowanie jednostki zgodnie z obrazem świata (wiedzą o nim). że np. wpływa na to nastawienie percepcyjne. t o w końcu może nabrać przekonania. W przypadku pierwszym ma miejsce refleksyjne przetwarzanie informacji. Jeżeli jest to np.. Freuda. Selektywność kodowania informacji. jakość i efekty tego pośredniczenia zależą od pięciu podstawowych zmiennych osobowości. aktywność pomiotu jest warunkiem ich rozwoju. które są wzbudzane popędowo. porównywać je. traktujący bodźce środowiska jako jedyne wyznaczniki zachowania. Pokazał. nazwijmy ich typem informacyjnym. Predykcje oparte na rozpoznaniu kompetencji poznawczych okazały się znacznie dokładniejsze niż oparte na znajomości cech. Pierwszą z nich stanowią k o m p e t e n c j e p o z n a w c z e. schodzi na drugi plan. np. rozwiązanie problemu. Nie zaspokojone wywołują frustrację i przy odpowiedniej jej sile-agresję. niż ukazane. kształt. a w sytuacjach silnych. W wyniku tego w umyśle ludzkim przeważa wiedza odpowiadająca kryteriom selekcji. wchłonięcia)bodźca. chęć posiadania danej rzeczy. Mischel przyjął inne. ludzie tego typu są zdolni do odraczania gratyfikacji. że bodźce można postrzegać jako informujące lub jako motywujące. May. pojawia się pragnienie jedzenia. Bodźce odbierane motywacyjnie wyzwalają silne emocje i pragnienie natychmiastowego zaspokojenia pożądania. Uwaga człowieka. Znaczy to. W ścisłym związku z nimi pozostają zainteresowania i zamiłowania zawodowe. Jeżeli np. Motywacyjna percepcja pobudza chęć konsumacji (przyswojenia. znacznie bardziej zróżnicowane niż te. Nie jest ona jednak tak duża jak sądzą zwolennicy determinizmu sytuacyjnego. Osobowość pośredniczy pomiędzy ciągiem stymulacji a zachowaniem człowieka. ktoś spostrzegł piękną róże i następnie zaczął zawracać uwagę na inne egzemplarze kwiatu. że jednostkowy obraz świata lub wizja zależności pomiędzy jego elementami są względnie trwałe i skutecznie pozwalają niwelować działanie sytuacyjnych bodżców.

jaki rodzaj zachowania jest wymagany do tego. Lukaszewski: Osobowość: struktura i funkcje regulacyjne. 1994 r. ale nie w sensie absolutnym.186 znawstwa za cechę swojej tożsamości. O c z e k i w a n i a to kolejna zmienna w przedstawianej strukturze osobowości. wywołując oburzenie autora i znawców sztuki nowoczesne z powodu takiego potraktowania wybitnego dzieła sztuki. świadczyć o rozwoju lub prowadzić do zaburzeń i stanów patologicznych. Warszawa. PWN. S. Warszawa. Podanie wiarygodnej informacji o tym. Dotyczą one związku pomiędzy zachowaniem a rezultatem zachowania. Kontrola zachowania na podstawie planów. to”). .. PWN. gdy osobnik musi samodzielnie wykryć najlepsze rozwiązanie. Woźny w jednej z galerii sztuki wyrzucił do śmietnika kompozycję drutów i taśm metalowych. Kraków. Stopień kontroli hierarchicznego ładu zachowania jest jednym z istotnych wskaźników funkcjonalnej sprawności osobowości człowieka. Stykając się z człowiekiem o zaniedbanym wyglądzie nie będziemy oczekiwali demonstracji dobrych manier i vice versa. że jego teoria lepiej niż inne wyjaśnia uwarunkowanie zachowania w sytuacjach zmieniającego się kontekstu. 1986 r. Osobowość człowieka jest strukturą dynamiczną. W umyśle człowieka związki te aktualizują się w postaci implikacji ( „jeżeli. Gałdowa: Klasyczne i współczesne koncepcje osobowości. G.W. Prawidłowości warunkowania klasycznego leżą u podstaw tego typu oczekiwań. przebiega ono sprawniej niż wtedy. które zapewnia optymalną korzyść.S. płeć) formujemy oczekiwania odpowiedniego zachowania osoby. Chcąc uzyskać pożądany wynik zachowania w danej sytuacji osobnik rozważa różne możliwości działania i wybiera takie. „zapowiedzią” istotnego zdarzenia. .UW. może bowiem sam formułować cele własnego działania. Różnicuje ona zachowania ludzi ze względu na przypisywaną wartość danemu bodźcowi lub klasie bodźców. Wyd. zwłaszcza społecznego. realizowana dzięki mechanizmowi sprzężenia zwrotnego. . Warszawa. Siek: Struktura osobowości. Bodźce w sytuacjach naturalnych bywają sygnałem. pozwala właściwie rozumieć elastyczność i zmienność reagowania ludzi na bodźce sytuacyjne. Powtarzając się stają się bodźcami warunkowymi(BW).J.GWP.Wyd. Lindzey: Teorie osobowości. wyraz oczu. PWN. 1974 r. Warszawa.T. Literatura zalecana: . UJ. 1964 r. Gdańsk. S y s t e m y i p l a n y s a m o r e g u l a c j i są zmienną podmiotową osobowości. 1996 r .. zmienia się w czasie. Hall. Utrwalone w umyśle właściwości podobnych doznań stanowią element stałości osobowości i zachowania jednostki w różnych sytuacjach.C. 1997 r. a w konsekwencji i naszych zachowań wobec innych. co usposabia do odpowiadającego im zachowania. u której one wystąpiły. . W takich sytuacjach kształtują się oczekiwania typu „co i czy dany bodziec zapowiada”. Na podstawie różnych obserwowalnych wskaźników (budowa ciała. Reykowski: Problemy osobowości i motywacji w psychologii amerykańskiej. .A. Czwartą zmienną stanowi s u b i e k t y w n a w a r t o ś ć b o d ź c a.W. Mądrzycki: Osobowość jako system tworzący i realizujący plany. by osiągnąć dany cel . Warszawa. Oniszczenko: Genetyczne podstawy temperamentu.powoduje to. Inaczej mówiąc podana informacja o korzystnym zachowaniu przyśpiesza warunkowanie instrumentalne. Człowiek jest zależny od środowiska. Mischel uważa. 1999 r. że aktualizuje się ono względnie szybko. W przypadku wytyczenia kilku celów dążeń ustala priorytet i sekwencje zachowania. Kierunek zmian maże być pożądany. wiek. . Doświadczanie wartości łączy się z przeżyciem pozytywnych lub negatywnych emocji.

1975. że jest to okres w pełni świadomej działalności. L. Np. jako i jednostkowych (rozwój ontogenetyczny). natomiast większego znaczenia nabiera osobowościowa regulacja zachowań. Na co dzień najczęściej myślimy o i borykamy się z problemami rozwoju dzieci i młodzieży. Problem rozwoju człowieka jest przedmiotem zainteresowania psychologii rozwojowej. szczególnie osobowości. Życiem człowieka dorosłego kierują. ostatni z nich przebiegał w czasie od 17-18 do 23-25 roku życia jednostki. wyspecjalizowanego działu wiedzy psychologicznej.Szewczuk.1961). według Freuda. Przy tym praca jest podstawową formą aktywności tego okresu i ona wyciska swe specyficzne piętno na psychice ludzkiej (Mika. Wołoszynowa wyróżniała 7 okresów rozwojowych. 3) utrata zdolności reprodukcji (45-60). PWN. Tezę Buhler ilustruje niżej przedstawiona tabela 10 ( podaje za Szewczukiem. w ramach niniejszego opracowania. w aspekcie miłości i pracy ma zatem pewne znaczenie zarówno dla teorii jak i praktyki psychologicznej. 4) degradacji biologicznej (65-do śmierci). wyklucza możliwość jej prezentacji. sporządzona na podstawie danych z połowy XX wieku. pozostający w cieniu dziecięco-młodzieżowego odpowiednika. aktualnie. wokół której organizuje się życie człowieka dorosłego. Obie są wielowątkowe. Rozdział X Rozwój osobowości człowieka dorosłego. Taki punkt widzenia przeważał do lat 70-tch. Warszawa. jest słabo zbadany i niedoceniany. Rozwój osobowości człowieka dorosłego. Zależność dorosłego od impulsów biologicznych i popędów nie jest tak znaczna jak młodzieńca.187 . 2) stabilizacji (lata 25-40). pod wpływem wyników badań podłużnych (trwających nawet 30 lat!). wynikłej z przemyśleń i życiowego doświadczenia. poprawności myślenia. opanowania emocjonalnego i innych. złożoność i wielowątkowość problematyki rozwoju. 1998 r.1981). Niemniej znaczenie tej kwestii dla rozumienia zachowania i odczuć człowieka wymaga zasygnalizowania przynajmniej niektórych wątków z tego zakresu. nawet w syntetycznej wersji. Nawet według niektórych poglądów rozwój jednostki ludzkiej kończy się wraz z dojrzałością. obserwujemy zmiany ich wzrostu. ogólnego wyglądu. czyli rozwoju w ciągu całego życia (Papalia. docenia się procesy rozwoju człowieka dorosłego i powszechnie uznaje się zasadę life span. Poznanie problemów rozwoju dorosłego człowieka jest godne uwagi i z tego powodu. Strelau: Psychologia temperamentu.J. bogate w treści kulturowe swego społeczeństwa. Tabela 10 Wiek życia % ojcostwa w populacji rówieśników % macierzyństwa w populacji . wagi. dwie potrzeby: miłości i pracy. Wszystko to. Wyróżniła następujące fazy tego okresu: 1) pojawienie się zdolności reprodukcyjnej (15-25 rok życia). czasami dostrzegamy pojawianie się dotychczas nie występujących cech psychicznych: dokładności spostrzegania. 1961) czasu macierzyństwa i ojcostwa. Poznanie właściwości rozwoju człowieka dorosłego. zajmującej się zarówno zagadnieniami przemian gatunkowych (rozwój filogenetyczny). Charlotte Buhler uznała kojarzącą się z miłością rozrodczość za podstawową oś.

Poza tym obecnie wiele kobiet rezygnuje z posiadania dzieci na rzecz kariery zawodowej..Wundt i wielu innych. zarówno sfery somatycznej. Rozrodczość jest jednym z przejawów wydajności energetycznej organizmu.Buhler charakteryzuje jedynie pewną frakcje dorosłych tych. Jej wyobrażenie aktywności człowieka dorosłego bardziej pasuje do kobiet niż mężczyzn. Możliwość czerpania i dawania zależy w dużym stopniu od rodzaju pracy. których aktywność jest bardziej rozproszona na liczne sfery życia zbiorowego. Gladstone jako 83-latek po raz czwarty został premierem Wielkiej Brytanii i rządził energicznie i mądrze. według niego. ale nie znajduje potwierdzenia w przypadkach aktywności społecznej. Najczęściej podejmuje się ją z przymusu ekonomicznego. 5) praca twórcza. Korelacja taka występuje np. wartością pożądaną. Osiągnięcia te bardziej kojarzą się z pracą niż miłością. jest ona najwyższa od 20 do 45 roku życia. Mamy. sędziego. np. nie staje się . 3) szablonowa praca według narzuconych schematów. artystycznej. Różnorodność tego.188 19 20 – 24 25 – 29 30 – 34 35 – 40 41 – 44 45 0. Narasta też ilość małżeństw bezdzietnych. lekarza.Kranach. kontaktów społecznych i .. Praca automatyczna niewiele korzyści daje człowiekowi. np. świadomie unikających ojcostwa lub macierzyństwa. np. Sait-Seans. C.20 35. którzy koncentrują się na posiadaniu potomstwa.miejscem odpoczynku. że wskaźniki procentowe w obu rubrykach przekraczają 100%. artystów. pięć rodzajów pracy: 1) praca automatyczna.70 12. nauczyciela.12% 11.53 9. E. również odraczające w czasie stabilizację życiową.23% 24. Praca jest zjawiskiem więcej niż Janusowym. mimo to niedokładności zestawienia budzą parę zastrzeżeń. Dzisiaj.58 18. wpływa na cechy jej osobowości i określa rolę pracy w życiu człowieka. L. Wybitne dzieła po 75 roku życia tworzyli G. co jednostka czerpie z pracy i tego. Innym czynnikiem. bywa mozołem. 2) nawykowa.44 2. jest zasadna w aspekcie rozrodczości i poziomu inteligencji skrystalizowanej. jak i psychicznej. E.73 4. Formalnie rzecz ujmując opis Ch. Zapewne liczono każde ojcostwo i macierzyństwo.78 31. karmicielką. żyjących w celibacie.22 26. np. W. policjanta kierującego ruchem na skrzyżowaniu ulic. np. półautomatyczna praca. naukowców.Verdi. Dane statystyczne. przekleństwem. zdaniem autorki. Łączenie poziomu aktywności człowieka dorosłego ze sprawnością biologiczną jest jednak tylko częściowo uzasadnione.65 Zauważmy.63 29. wykonywanie jednostajnego ruchu dokręcania śruby przy taśmowym montowaniu samochodów. dla chleba.16 14. Pietrasiński. wykorzystuje też nieliczne możliwości zatrudnionych. Nie obejmuje natomiast osób bezpłodnych. Dotyczy to. matematyków. miejscem twórczości. kasjerki w supersamie. podważającym sensowność określenia „stabilizacja” jest masowe bezrobocie wśród starszej młodzieży. na początku XXI wieku zdolność rozrodcza pojawia się znacznie wcześniej niż w 15 roku życia. ukazane w tabeli 10 świadczą na rzecz tezy autorki ale jednocześnie pokazują zawodność rozumowania ahistorycznego.10 1. u sportowców. Przejrzysty obraz zróżnicowania charakteru pracy przedstawił Z. 4) samodzielna praca w postaci realizowania zadania. co do niej wnosi. maszynistki w biurze. nadzieją. Polityk angielski W. księgowej. naukowej. natomiast macierzyństwo i ojcostwo zostało przesunięte na lata późniejsze.Kant.

poszukuje i w miarę możliwości wybiera taką formę pracy. Przykładem ilustrującym może być obojętność pielęgniarek wobec pacjentów. Osiągnięcie optimum sprawności. zasada „okrężnych interakcji”. V a r e l a. szlachetności. dobroci i sprawności. ale charakteryzując rozwój poprzestał na stwierdzeniu. W miejscu pracy lub poprzez pracę ludzie nawiązują większość swoich kontaktów społecznych. np. że człowiek jest systemem zamkniętym. Maslach) ”Ludzka” praca zaczyna się od poziomu drugiego. W takich przypadkach mamy do czynienia z a l i e n a c j ą p r a c y. że sprawniejsi w nauce lepiej poradzili sobie w życiu. tym wyrazistszy jej wpływ na rozwój człowieka. ułatwiająca porozumiewanie się i obronę wspólnych interesów. Rzecz jasna. jako istota inteligentna. miłości. Długotrwała dokuczliwa praca prowadzi do w y p a l e n i a zawodowego. wykonując je nabywa umiejętności i zostaje uznany przez otoczenie jako wykonawca X. narzuconym. niemal zupełnej obojętności wobec wykonywanych czynności profesjonalnych i ludzi z nimi kojarzonymi. kontaktów społecznych. poczuciem czegoś obcego. Niektórym ludziom udaje się osiągnąć przedstawiony stan rzeczy i ukształtować tzw.in. Umożliwia ona człowiekowi zaspokojenie (poza materialnymi) licznych potrzeb wyższego rzędu: produktywności. W systemie tym funkcjonuje m. Jest czymś zewnętrznym. W miejscu pracy otrzymuje człowiek określone zadanie do wykonania.189 ona potrzebą psychiczną. Wykształcone poczucie tożsamości zawodowej jest jednym ze wskaźników dojrzałej osobowości człowieka. Psychologowie podejmowali wiele prób ukazania prawidłowości rozwoju człowieka dorosłego. spełnienie człowieczeństwa. M a t u r a n a i F. pogody. który się bardziej rozwinął. Jeżeli czynności zawodowe są wykonywane sprawnie. osobnik zyskuje uznanie otoczenia. osobowość wielowymiarową. pojawia się satysfakcja z wykonywania podjętych czynności i narasta zaangażowanie w proces tworzenia. traktowanie ich jako przypadków. iż dwudzieste lata życia jednostki są okresem nadziei. po 30 latach badań grupy 97 mężczyzn (jedynie mężczyzn!) wskazał wprawdzie. Daje znać o sobie chęć coraz bardziej sprawnego działania. a nawet frustrującego i stresującego. doskonalenia umiejętności. Wymienione czynniki znacząco wpływają na społeczny wymiar osobowości. G. oznacza samorealizację człowieka. Nabyte umiejętności i spełniane funkcje (pełnione role) wyróżniają go spośród innych pracowników i stają się tym samym cechą jego tożsamości. elektryk czy specjalista od marketingu. z poszanowaniem parterów współdziałania. czterdzieste są „kryzysem wieku dojrzałego”. Utrzymują oni. uprzejmości. jego zdaniem człowieka charakteryzuje dążenie do pełni człowieczeństwa. kierowca. Praca jako zespół czynności służy s a m o r e a l i z a c j i jednostki. samorealizacji i innych. co znaczy. jego prestiż osiąga wysoki poziom.. Jeżeli ten warunek zostanie spełniony. niemiłego. że rozwój jednego elementu pociąga za sobą modyfikację innych i dostosowanie ich do poziomu tego. Nie rzadko też wspólna praca kończy się związkiem małżeńskim. V i l l a n t np. Nic w tym zaskakującego. pełni rozwoju zdolności. wiedzy. Maslow nazywa to potrzebą wzrostu. prestiżu tożsamości. wpływ ten jest stopniowalny: im bardziej twórcza praca. budzi się h o m o c r e a t o r. nie przyniosły one w pełni zadawalających rezultatów. ale i rodzin pracowniczych. trzydziesta czasem rewizji i konsolidacji. lecz wskazuje na realny proces rozwoju człowieka pod wpływem pracy. Następuje identyfikacja z grupą zawodową. niestety. Hasło „Praca uszlachetnia” nie jest jedynie zwrotem propagandowym. tworzącym samego siebie. Człowiek. która odpowiada jego właściwościom fizycznym i psychicznym. Często owocują one trwała przyjaźnią nie tylko pracowników. a pięćdziesiąte utrwalaniem prawdziwej . gdyż w pracy wielu ludzi spędza około 1/3 czasu swego dorosłego życia. Zwrot „rodzina pracownicza” ma czasami realny odpowiednik w rzeczywistości. a nie cierpiących jednostek (C. Związek ten interesująco wyjaśniają H.

doceniając egzystencjalną potrzebę ufności. które to u dorosłych objawia się kultem bohaterów politycznych (przywódców narodowych). W pierwszej z ośmiu prezentowanych faz. H. Emigracja. Lukę wiedzy z omawianego zakresu częściowo uzupełnia ogólna teoria rozwoju społecznego E. s. człowiek dorosły może znaleźć się w sytuacji podobnej. pewność powrotu. zgoda na krótkotrwałe nieobecności matki-zaufanie. z jaką borykało się dziecko. idolizm. Mimo jej nasycenia problematyką rozwoju dziecka. sam Erikson w jednej ze swych prac przedstawiał je w odwrotnej kolejności. Praktyki religijne odpowiadają dziecięcej potrzebie poddania się mocy. Kształtują wiarę w absolutną i nieuniknioną sprawiedliwość. a w aspekcie społecznym do matki. Autor ten. w których napotykają specyficzne problemy i rozwiązując je wykształcają i w różnym stopniu utrwalają cechy charakteru. Ludzkość. Wynika to i z tego. których nie dostrzegało dziecko. niezbędne dla rozwoju autonomii. Odpowiada ona freudowskiemu stadium analnemu. niestety dość często występujący i w naszym społeczeństwie. Faza druga rozwoju „przebiega” w wymiarze autonomia. że dorosły weźmie pod uwagę takie aspekty ciała. zgodnie z teorią psychoanalizy. ukształtowane w dzieciństwie funkcjonują w zmodyfikowanej formie także u ludzi wieku dojrzałego. niezbędnej do trwania i życia. nieufności i wrogości wobec ludzi. jest przekonany. sportowych. E r i k s o n a. wejście do rodziny męża egzemplifikują sytuacje tego typu. Napięcie na linii ufność-nieufność bywa niezwykłym utrudnieniem w nawiązaniu interakcji i podjęciu współpracy. Uwagi te wskazują raczej na tendencje rozwojowe osobowości niż na realne procesy jej kształtowania się. ale zawsze wyrażający siłę witalności ludzkiej.. Dzieci i młodzież „przechodzą” przez kolejne fazy rozwojowe. ale na poziomie dojrzałości. Ale układ sekwencji faz nie jest sztywny. nadała jej instytucjonalny wyraz tworząc religię. religijnych. Patologiczny rozwój tej fazie prowadzi z jednej strony do mizantropii. Wyuczone sposoby postępowania w takich sytuacjach stają się trwałymi cechami osobowości. przebaczającej i budzącej ufność. Ufność w pierwszej fazie odnosi się przede wszystkim do cielesności dziecka.wstyd i niepewność. definiuje ją od nowa. jej opiekuńczość sprzyja rozwojowi ufności dziecka Objawami tego stanu są spokój. uwzględnia inne cechy odniesień wymienionych przez Eriksona.56). Jego jakość zależy od zachowania matki. psychiki i etosu społecznego. spożywanie i wydalanie bez napięć i frustracji. nawet sprzecznych ze sobą. że cechy osobowości człowieka. ”Religia jest najstarszą i najtrwalszą instytucją służącą rytualnemu przywracaniu poczucia ufności w formie wiary. zadowolenie. reprezentantki świata zewnętrznego. Konieczność współdziałania z odmiennym pod jakimś względem partnerem. a z drugiej do u b ó s t w i a n i a. Dorośli muszą umieć wzbudzać u dziecka poczucie pewności siebie. współmałżonkiem. Rozwiązuje on wtedy podobny problem. dotyczy kształtowania się poczucia obowiązku i woli osobniczej i autonomii.190 tożsamości. Wrażliwość rodziców na potrzeby dziecka daje podstawę dla rozwoju nadziej.. Poczucie samokontroli wyzwala u niego poczucie dumy i swobodę ekspresji. Jest oczywiste. Problem włączania się ludzi dorosłych do biegu świata konkretnej społeczności występuje w niektórych sytuacjach z niebywałą siłą. Jest to tzw. niezależności od matki i granic niezależności. zawiera ona interesujące charakterystyki wieku dojrzałego.”( Ericson. wspólnikiem wymaga rozwiązania problemu ufności w pierwszej kolejności. W wymiarze ufność-nieufność dokonuje się pierwsze włączenie się dziecka do świata społecznego. że każda kolejna faza rozwojowa wpływa na treść fazy poprzedniej. Co więcej. zmiana miejsca pracy. z przełożonym. 1970. pozwala przezwyciężyć . W efekcie w każdym „wycinku” rozwoju ludzkiego mamy inny zestaw cech danej fazy. podstawowym problemem dziecka jest ufność.

wzajemne oddanie się i przeżywanie miłości stanowi główną treść tego okresu. W krańcowych przypadkach przybiera ona postać autorytaryzmu. bezsensu poczynań życiowych jednostki. Bliskość i izolacja stanowią wymiar szóstej fazy. Symbolicznie określa się ją jako „stadium życiodajności”. W życiu dorosłych problematyka tej fazy znalazła instytucjonalny wyraz w zasadzie prawa i porządku. na straży której stoją sądy. zadręczania się lub do „postawy aktorskiej” . o kształtowania poczucia fachowości. Niebezpieczeństwem z drugiego bieguna jest przesadna dokładność. odmowa włączenia pewnych grup ludzkich w obręb swego oddziaływania. Jest to czas ekspansji językowej i ruchu. rywalizacji. Niepowodzenia w działaniu prowadzą do poczucia winy. świadomego stawiania celów. Rozpacz rodzi się z poczucia stagnacji. jednej z trzech dotyczącej tylko wieku dorosłego.stałego odgrywania roli innej osoby. zarówno wobec przyjętej ideologii jak i osoby. niezdolnością do dzielenia prawdziwej intymności. fałszywości i przebiegłości. twórczość. ma ono oznaczać zarówno prokreację jak i produktywność. zbliżającej się śmierci. Fazę tę charakteryzuje życzliwa troskliwość wobec wszystkiego. Odpowiada ona potrzebie poczucia przynależności Do określonej kategorii ludzi czy kręgu ideowego. Daje to szansę zastąpienia „ja” przez „my”. nabycia umiejętności pracy i dokładnego posługiwania się narzędziami techniki. zaabsorbowaniem sobą i w narcyzmie. „okresem burzy i naporu” i charakteryzuje się poszukiwaniem ludzi i idei przewodnich życia. wytworów. Piąta faza rozwojowa bywa inaczej nazywana „kryzysem tożsamości”. ogólnie: zdolność powoływania do życia istot ludzkich. przeprowadzające rozprawy według odwiecznych rytuałów sądowych. tak istotnej w życiu człowieka dorosłego. zmienności kolei losów ludzkich i wynikającej z tego niespójności działań ludzkich. zespolenia się z innym człowiekiem i ukształtowania „skonsolidowanej tożsamości”. Idzie w niej o rozwinięcie i podtrzymanie identyfikacji z tymi. Faza trzecia. Młodzi ludzie w tym okresie przeżywają kłopoty scalania różnych wątków własnej tożsamości i poszukiwaniem odpowiedniej ideologii. Fazę czwartą określa wymiar pracowitość-poczucie niższości. . Integralność wyraża poczucie spójności i pełni. określana dramatycznie jako „integralność i rozpacz” wieńczy życie jednostki. Niebezpieczeństwem skrajnego utożsamienia się z ideą lub grupą może być nietolerancja i bezwzględność sądów i działań. idei i wyższych stanów własnej tożsamości. Nadmierne wymagania i zawstydzanie przy okazji treningu czystości prowadzi do zaniku wstydu lub skrytości. rozwoju inicjatywy przeciwstawnej poczuci winy. dający pierwszeństwo literze nad duchem prawa. Niezdolność rozwiązania problemów tej fazy skutkuje izolacją. Spaczenia rozwojowe w tej fazie prowadzą do nadmiernego poczucia winy. którzy są kompetentni. naśladowania i ogrywania ról osób dorosłych. pedantyzm i formalizm – osobowość pedanta. następującej po ukształtowaniu się tożsamości jednostki. chęć jego utrwalenia i przekazania innym. Dążenia afiliatrywne wyrażają siłę witalną w tym okresie. Ważną rolę odgrywa przy tym wierność. wpływają na kształtowanie się zalążków sumienia. Wypaczonym rytualizmem jest legalizm. Krótko rzecz ujmując jest to czas uczenia się pracy.191 własną niemoc. Miłość. Erikson proponuje szerokie rozumienie tego określenia. unikanie autentyczności. Nieudane próby w tym zakresie lub narzucenie dziecku obrazu osoby nieudolnej przez otoczenie prowadzi do zrodzenia się kompleksu niższości. Faza ósma. co stworzyła miłość lub przypadkowy wysiłek twórczy. obiektu uwielbienia. wyolbrzymianiem różnic miedzy „moim” a „obcym”. Siódma faza rozciąga się w przestrzeni między twórczością a stagnacją. Są one postawą zadowolenia z przebytej drogi życiowej i uznania celowości i sensu życia w ramach społecznego ładu. Ostatnią fazę życia. Przeciwieństwem twórczości jest negacja.

Znaczy to. Patologicznym stanem jest zarówno nadmierna rozpacz jak i wybujała mądrość. przyczyniła się ona bez wątpienia do pogłębionego rozumienia motywów działań człowiek dorosłego i jego relacji ze środowiskiem. Grzech i strach. Faza I. Tę ostatnią charakteryzuje Erikson jako „niemądre udawanie. moralności heteronomicznej. a proces wchodzenia w świat ludzi dorosłych nazywa się uspołecznieniem. Trudnego zadania przedstawienia problemu rozwoju moralnego ludzi podjął się amerykański psycholog L. odwołują się do sumienia. bowiem są interioryzowane od najwcześniejszych lat życia i wspierane przez normy religijne i prawne. moralność jawi się dziecku jako narzucona przez dorosłych. 2) heterenomiczną. moralność traktuje się jako rezultat umowy. Jednak najszerszy zakres stosunków międzyludzkich obejmują normy moralne. a raczej pseudomądrość. obyczajowe. Jedynie lęk nieprzyjemnych skutków naruszenia norm skłania ludzi tego typu do zachowań moralnych. np. dziecko nie rozumie jeszcze istoty norm. Nawiązał on do badań i poglądów J. K o h l b e r g. w niej tkwi siła życia i ona jest przekazywana pokoleniu młodych. Koncepcja Eriksona. spełniają tym samym rolę regulatorów. ukazująca formy ujawniającej się siły życiowe w rozwiązywaniu podstawowych sprzeczności ludzkiej egzystencji. której trzeba przestrzegać. który badając genezę i rozwój norm moralnych u dzieci wyróżnił trzy fazy tego procesu:1) prelogiczną. który wiele lat temu popełnił przestępstwo ale obecnie jest wzorowym obywatelem społeczności? W rezultacie badań stwierdzono. że w zamierzeniu miała przedstawiać mechanizmy rozwoju dzieci i młodzieży. konwencjonalny i moralności zasad) oraz sześć faz rozwojowych. Badania empiryczne prowadzono metodą dylematów moralnych. Jean Delumeau wykazał w swym monumentalnym dziele pt. One też są najmocniej zakorzenione w osobowości człowieka. że opis dotyczy drugiej opcji. Normy prawne. że uczestnik życia zbiorowego musi nabyć umiejętności społecznych i przyswoić normy regulacji współżycia między ludźmi. że o poziomie rozwoju człowieka dorosłego świadczy rodzaj uznawanych norm moralnych i konsekwencja w ich przestrzeganiu. że uzasadnienia układają w sześć odrębnych grup. U dorosłych jest to lęk przed służbami ładu społecznego i lęk przed grzechem. Nie dostrzegają oni innych aspektów moralności. 3) autonomiczną. naśladowania innych. czy też człowieka kultury zachodu XX wieku? Wiele wskazuje na to. Mimo. co skłania do ostrożności w przejmowaniu jego wizji. sposób uzasadnienia norm. które uzasadniają konieczność przestrzegania norm obawą przed karą. skłania do postawienia pytania: kogo przedstawił Erikson? Człowieka w ogóle. U dzieci jest to lęk przed karą ze strony rodziców. przestrzega je na zasadzie przykładu. że jest się mądrym” i nazywa sapientyzmem. że straszenie potwornymi karami piekielnymi było podstawową metodą utrzymania ładu moralnego w niektórych . wkraczają one w sferę trudno kodyfikowalną. Konkludując powiedzmy. dających postawę charakterystyki wspomnianych sześciu faz. Jednak założenia uniwersalizmu. Podążąjąc śladami Piageta wyróżnił Kohlberg trzy poziomy rozwoju moralnego (przedkonwencjonalny. Kryterium wyod-rębnienia zarówno poziomów jak i faz była jakość rozumowań moralnych.określają granice zachowań dopuszczalnych i niedopuszczalnych. czy należy postawić przed sądem człowieka. występuje u osób. Pigeta. rzecz święta.192 kumulacji doświadczeń przenika mądrość. nauczycieli i innych osób. moralne – każde w swoim zakresie. pochodząca z zewnątrz. Człowiek jest istotą społeczną. typowe dla orientacji psychoanalitycznej. ukazuje skomplikowany obraz osobowości człowieka dorosłego z perspektywy rozwojowej. W praktyce jest to mądrość typu retro połączona z uporem właściwym temu wiekowi. religijne. W tym ujęciu rozwój moralności jest procesem poznawczym.

zdaniem Kohlberga. McClelland. bo opinia społeczna tego się domaga. D.w: T. spełniania oczekiwań innych. 1990 r.Z. autonomii moralnej. dominującej w danym społeczeństwie. Maturana. The cognitive-developmental aproach.Reidl. tak dobro moralne pociąga swą atrakcyjnością. Warszawa. jako wartość samoistną. faza obowiązku. Faza III. . 1975 r. bo jeżeli ja naruszę czyjś interes.Toruń. Nie dotrzymania umowy przez którąś z nich zwalnia pozostałe z konieczności podporządkowania normom. New York. 1976 . określa poziom jego rozwoju cywilizacyjnego. Varela: Autopoiesis and Cognition: The Realisation of the living. Warszawa. Weber. Pietrasińki: Rozwój człowieka dorosłego. występują już w wieku dziecięcym. 1969 r. Warszawa. a trójka ostatnich kształtuje się w późniejszych okresach życia. należy respektować normy moralne ze względu na konieczność utrzymania ładu społecznego i sprawności funkcjonalnej systemu społecznego. Studium koncepcji E. najwyższego poziomu rozwoju moralności. nie wynikającym z indywidualnego poczucia. Psychologia człowieka dorosłego. Niektórzy znawcy wpływu moralności na życie społeczne (M. to on naruszy mój. PWN. .S. 1961 r. odwołująca się do strachu i przymusu. Rotter) zaznaczają. jej właściwości dobrze oddaje hasło „Żyj sam i daj żyć innym”. PWN. konformizmu. WP. którzy traktują moralność jako atrakcyjną samą przez się. Eriksona.L.H. Faza V. Poziom moralny jednostki jest jednym z wyznaczników jakości i skuteczności jej funkcjonowania w społeczeństwie. - . F. Szewczuk. . Lektura zalecana: L.London. J. Faza IV. Kohlberg: Moral stages and moralization. 1980 r.193 społeczeństwach europejskich aż do połowy XX wieku. bo inni oczekują zachowań zgodnych z moralnością. Witkowski: Rozwój i tożsamość w cyklu życia. w :T. . zawartego w imię ochrony dóbr stron porozumienia. Przy takim rozumieniu istoty norm moralnych ich przestrzeganie wynika z racji porozumienia społecznego. . odpowiadająca samorealizacji w rozumieniu Masłowa. interesu osobistego. Tomaszewski (red): Psychologia. Faza II. Należy przestrzegać norm moralnych. Jest to typowy sposób rozumowania wielu amerykanów.L.H. K a n t. Najmniej korzystna z tego punktu widzenia jest moralność heteronomiczna. charakteryzuje ludzi. . Tak jak dążenie do piękna nie potrzebuje uzasadnienia. Skuteczność moralnej regulacji zachowań przy takim poziomie rozwoju rozumienia moralności jest niezbyt wysoka. w jednakowym stopniu rozłożonym na wszystkich. Mika: Społeczne podstawy zachowania. III i IV do konwencjonalnego. Do takiego rozumienie moralności dochodzą tylko nieliczne. PZWS.a V i VI egzemplifikują moralność zasad. że typ moralności. o najwyższej wrażliwości moralnej. Wołoszynowa: Psychologia ogólna i rozwojowa. umowy społecznej. traktując obowiązek jako podporządkowanie się prawu. Likona (ED): Moral development and behavior. Faza VI. Również ocena wartości człowieka dorosłego kształtuje się głównie na podstawie jego moralnego funkcjonowania. Fazy I oraz II zalicza się do stadium przedkonwencjonalnego.W. 1980 . Warszawa. Ten typ moralności zalecał E. Pierwsze trzy fazy. Należy przestrzegać norm moralności ze względu na mój interes.

Stan taki określa się wieloma terminami: anormalność. M a y e r). To nie ułatwia budowy zwartego i klarownego obrazu problemów i stanu badań w tej dziedzinie.dyskomfort obserwatora. Badacz ten skierował do kilku szpitali ludzi zdrowych. specjalistycznego działu psychologii. L e w i c k i) zajmuje się opisem i wyjaśnianiem przyczyn zaburzeń psychicznych. większość cierpień w stanie zaburzeń jest znana niemal każdemu człowiekowi z chwilowo odczuwanych dolegliwości. G. Sklasyfikowano je w 17-tu grupach. wzbudzającą nieprzychylne nastawienia społeczne.irracjonalność działania. który nazbyt kojarzył się z psychoanalitycznym rozumieniem zjawiska. Opracowania te zmierzają do uporządkowania terminologii i ułatwień diagnostycznych. To skłania cierpiących do skrywania swych dolegliwości i unikania poradni specjalistycznych. a dokładniej konfiguracja kilku objawów.patrz: A. Do wyróżnienia zaburzenia psychicznego pomocne są następujące wskaźniki: . z powodu dużej różnorodności objawów zaburzeń psychicznych. może być względnie pewną podstawą diagnozy. utrudniających diagnozę i ich klasyfikację (A. wyjątkowość zachowania. Poza tym w dziale tym szczególnie wyraźnie występuje rozbieżne rozumienie terminów.nieprzewidywalność zachowania. rozpoznała poprawnie jedynie 83% dolegliwości pacjentów (D. W tej subtelnej „materii”. . To . . Wielu ludzi cierpi z powodu zaburzeń psychicznych. zwanym skrótowo DSM-IV występuje aż 230 rodzajów zaburzeń. Określeniem tym zastąpiono obecnie dawniej używany termin „nerwica”. . Wymownym ostrzeżeniem przed nadmierną pewnością w tej dziedzinie jest eksperyment D. Dlatego też teorię psychologiczną musi wspierać doświadczenie lekarza lub psychoterapeuty. jego zmienność w podobnych sytuacjach. Zgodnie z najnowszym. Psychopatologia (nie wszyscy specjaliści używają tego terminu. wydanym w 1994 r. K ę p i ń s k i). niezrozumiałe zachowania. Problemy kryjące się pod tytułowym hasłem tego rozdziału są domeną zainteresowań psychologii klinicznej. posługująca się podręcznikowymi charakterystykami zaburzeń. przyjmowano to za kolejny dowód występowania choroby. działanie wbrew własnym interesom i normom społecznym. amerykańskim kompendium wiedzy o zaburzeniach. Mimo ich upowszechnienia poddana badaniom 30-osobowa grupa specjalistów od terapii. choroba psychiczna. Zostali oni zwolnieni dopiero po interwencji eksperymentatora. We wprowadzeniu do psychologii można je jedynie zasygnalizować. Żaden z przestawionych wskaźników wzięty pojedynczo nie stanowi dostatecznej podstawy kwalifikacji stanu do kategorii „zaburzenie” i żaden nie jest warunkiem koniecznym wystąpienia zaburzenia. Z a b u r z e n i a l ę k o w e.in. jaka stanowią zaburzenia psychiczne. sprzeczność ze standardami. Niektóre z nich mają konotację (zabarwienie uczuciowe) negatywną. gdy „chorzy” następnego dnia informowali personel lekarski. Dzieje się tak m. tak jak przejście od nocy przez świt do jasnego dnia. że są zdrowi. nauka nadal przeplata się z intuicją i sztuką empatii. wynikły np. Co więcej. W zarysie podział ten pokrywa się z Międzynarodową Klasyfikacją Zaburzeń (ICD-10).doświadczanie długotrwałego cierpienia lub lęku. umysłowa lub nerwowa. swoich współpracowników. co siła faktu wymaga uproszczeń i skrótów. a tym samym do nasilania się cierpień. R o s e n h a n a. ich treść zmienia się w zależności od kontekstu użycia. Unikanie stosowania ostrych granic podziału jest w tej wersji wymogiem kultury współżycia i orientacji humanistycznej. .niekonwencjonalność. Zostali oni przyjęci na oddziały psychiatryczne i przypisano im poważne zaburzenia psychiczne. obowiązującą w Polsce. Tymczasem granica pomiędzy nienormalności a stanem normalnym jest płynna. . Dopiero zestaw.194 Rozdział XIV Psychopatologia i psychoterapia. z zachowań obscenicznych (Z i m b a r d o).nieprzystosowanie społeczne.

W sferze psychiki ta forma zaburzeń objawia się niemożnością skupienia uwagi. zgłaszając się do lekarza spisują je na kartce. Neurastenicy z reguły odczuwają liczne dolegliwości cielesne. Zostaje osłabiona selekcyjna funkcja uwagi. najmniejszy szmer dekoncentruje i odwraca uwagę od wykonywanej czynności. zobojętniałego na wydarzenia zewnętrzne. Gdy Freud na jednym z posiedzeń psychologicznych przedstawił przypadek mężczyzny-histeryka. utraty majątku. że nerwicę można wywołać eksperymentalnie. by nie zapomnieć. trudnościami zapamiętywania. Wielość dostrzeganych symptomów chorobowych jest dla nich kolejnym źródłem lęków i zmartwień. Jego występowanie uzasadnia wprowadzenie kategorii „zaburzenia lękowe” dla określenia wielu odmiennych objawowo dolegliwości. Oto niektóre z nich. H i s t e r i a to zaburzenie psychiczne znane od czasów starożytnych. np. Neurastenik ( gr. Objawia się wzmożonym biciem serca. L ę k p a n i c z n y charakteryzuje się gwałtownymi. czuje się on najbardziej zmęczonym po dniu pracy. że neurastenicy źle sypiają. L ę k b e z p r z e d m i o t o w y. „udawanie” symptomów innych chorób. stale się śpieszy. Zaburzenie potencji objawia się u mężczyzn przedwczesnym wytryskiem. towarzyszy temu poczucie zamętu i pustki w głowie. Jeżeli trwa długo. ma miejsce wtedy. wieczorem zazwyczaj czuje się lepiej niż z rana. Trwają one krótko. opisywanych przez Freuda i jego zwolenników. chociaż jej nazwa sugeruje mylnie występowania jakiegoś niedomagania w funkcjonowaniu układu nerwowego. Słaba koncentracja uwagi powoduje. najsilniej dokucza mu zmęczenie poranne. jest stale rozdrażniony. Zmęczenie człowiek zdrowego narasta w ciągu czasu pracy. około trzech minut. brzucha. często budzą się i z trudem zasypiają. Kołatanie serca wywołuje niepokój i lęk. nie odwołując się do mechanizmów.195 zaciemniało istotę rzecz. Pogląd ten utrzymywał się do XX wieku. koszmarne sny. podejmuje sprzeczne decyzje. a także różnorakie objawy fizjologiczne. Napięcie mięśni twarzy powoduje „sztywność” mimiczną. zwilgoceniem dłoni i innymi. u kobiet-brakiem orgazmu. mdłości. trzy razy w miesiącu. zawrotami głowy. dawniej określany jako nerwica lękowa. Dolegliwość ta objawia się również w postaci bólu mięśni. został wyśmiany. N e u r a s t e n i a jest zaburzeniem typowo psychicznym. budzące lęki. zdrowia dziecka itp. Wszystko go rozprasza. Jeden z pacjentów austriackiego terapeuty E. Silne bóle w okolicach serca lub jamy brzusznej są podobne do tych. W owej epoce przypisywane je jedynie bezdzietnym kobietom i tłumaczono ich występowanie wędrówką „złaknionej” płodu macicy (gr. że neurastenik nie rozumie czytanego tekstu albo skierowanej do niego wypowiedzi. Świadomość ich pojawienia się wywołuje napięcie i lęk. impotencją. nieoczekiwanymi napadami silnego lęku. Neurastenik odwrotnie. leczenie staje się niezbędnym. ich sen jest płytki. bowiem wiadomo. gdy człowiek odczuwa lęk bez żadnego widocznego powodu. niekiedy chory narzeka na opadanie powiek. wygląda na mocno znużonego. poceniem się. czuje się mocno osłabiony. głowy. niekiedy negatywnie nastawiony do ludzi i świata. Lęk jest jednym z osiowych (zasadniczych) elementów wielu zaburzeń psychicznych. jeszcze nie dopuszczano takiej możliwości. asthenos= słaby) szybko się męczy. Jedną z właściwości histerii jest jej wielopostaciowość objawów. Może on dotyczyć konkretnej sfery życia. powtarzają się dwa. W pracy zazwyczaj jest chaotyczny. miewają także dokuczliwe marzenia senne. Wynika to z faktu. które są . w sytuacji braku zagrożenia. np. Ringela przedstawił listę 96 dolegliwości. jakby obręczy wokół głowy. hystera=macica) w obrębie ciała. Ostatnie odczuwa cierpiący jako ucisk okalający. Według psychoanalityków jest on powodowany nieświadomymi impulsami wcześniej wypartej agresji. Powieki wydają się ciężkie.

Według klasyfikacji ICD-10 do grupy pierwszej zaliczamy niedowłady i porażenia ( np. kurcz pisarski (zaciśnięta ręka. możemy przeto przypuszczać. wyparty protest przeciw zachowaniu guwernantki. Do tej grupy zaburzeń zalicza się również pomniejszone lub powiększone widzenie przedmiotów. kurcz przełyku (kula histeryczna). wesołkowatym nastrojem. niewrażliwych łat na ciele. która miała zwyczaj pojenia psa ze szklanki. zawężenie pola widzenia. Utrudnia to kontakty z otoczeniem. jak w przypadkach guza mózgu. dramatyzacji sytuacji. Znane są „rękawiczki” i „pończoszki” histeryczne. Występują w niej wizualnie dostrzegane objawy a także zatrzymanie miesiączki. podobne do występujących w normalnych ciążach. jakby szukali coraz to nowego wyrazu swoich odczuć i stanów psychicznych. że siła ich konfliktów wewnętrznych jest tak intensywna. tworząc łuk. Cechą charakterystyczną osób dotkniętych histerią jest zmienność emocjonalna. interesującą jest przy tym ich zmienność w czasie. gdyż ludzie nie lubią gwałtownych przejść od miłości do nienawiści lub odwrotnie. zmiany funkcjonowania gruczołów mlecznych. Zaburzenia czucia również przejawia się na wiele sposobów.196 spowodowane zmianami organicznymi. Psychologowie i psychiatrzy znają liczne formy konwersji. Ta forma konwersji najczęściej występuje u żołnierzy pod wpływem silnych napięć frontowych. C h a r c o t a (1825 . Zaburzenie wyższych form zachowania dobrze ilustruje zespół Gensera. gdy musiała to zrobić. Chora odczuwa niekiedy bóle. czucia i wyższych form zachowania. zmiana. niemożność przełykania (dysfagia). że jest to nieświadomy. W chwili napadu histerycznego chory czubkiem głowy i piętami opierał się o podłoże i wyginał się brzuchem do góry. czyli nachylenia ciała do przodu pod kątem prostym.. Dość często takimi miejscami bywają gardło i pochwa. głuchotę histeryczną i niewrażliwość innych zmysłów lub nadwrażliwość zmysłową. Może ono obejmować połowę ciała. jest to tzw. „graniem” . Bóle głowy są tak intensywne.Za czasów sławnego francuskiego neurologa i psychiatry. Histerycy przejawiają wyraźną tendencję do zachowań teatralnych. niemożność pisania). występująca w przypadkach ciąży histerycznej. od radości do głębokiego smutku. jakby podleganie modzie. wydzielanie siary. wyjątkowo charakterystyczne obejmują szczyt głowy. komunikatem o zaistniałym konflikcie wewnętrznym. Mają one zmienną lokalizację. Przy tym uczucie te są wyraziste. J. Konwersje dzielimy na trzy grupy: ruchu (motoryki). występujący często u więźniów a objawiający się prymitywizmem zachowania. łuki histeryczne.1893) często spotykano tzw. kończyny. Wyrazistymi objawami histerii są k o n w e r s j e. cofnięcie się do stanów wcześniejszego rozwoju. przykurcze stawów (nienaturalny układ nóg). Dzisiaj ta forma konwersji występuje niezmiernie rzadko. poszczególne kończyny lub objawiać się w postaci „znaków diabelskich”. występuje zjawisko regresji. Z tym się łączy ich wielka podatność na sugestię. Histeria jest swoistą ekspresją napięć wewnętrznych. pozy często są jaskrawo nienaturalne. połowy ciała). że zmusza do poszukiwania coraz to innych dróg ujścia napięć. Ich gesty. Ponieważ z reguły są to ludzie wrażliwi. Interesującym przypadkiem jest kamptokornia. niekiedy przesadnie intensywne. miny. Emocje i uczucia histeryków są infantylne. Wyróżniającym się zjawiskiem jest parastezja. a pochodny termin „konwersja” oznacza przeobrażenia napięć emocjonalnych w somatyczne symptomy dolegliwości. Okazało się. M. W języku łacińskim conversio znaczy odwrócenie. Wielu z nich dysponuje bogatym zestawem form gestykulacji. Jedna z pacjentek Freuda. Wykorzystują je ciągle grając coraz to inną rolę. przesadne. Osobnik taki szybko przechodzi od pobudzenia do depresji. 21-letnia dziewczyna nie chciała pić ze szklanki i cierpiała. Zachowują się tak. gwóźdź histeryczny. uznawanych w średniowieczu za dowód opętania przez diabła. określające miejsca pozbawione czucia.

Ramka nr 20 „Pewna 32 letnia kobieta od pewnego dnia każdego miesiąca odczuwała nieznośne bóle głowy ilekroć chciała wyjść z ławki w celu przyjęcia komunii świętej. Dopiero analiza pozwoliła zrozumieć. Chory odczuwa trudności mówienia. .55. obawy niespodziewanego zetknięcia się z obiektem lęku. poci się. . Jej charakterystykę znajdzie Czytelnik we fragmencie. miauczały. s. na skutek patologicznego uwarunkowania. przed piorunami. Mimo to występuje u niego lęk z powodu wyobrażeń. dotyczącym zaburzeń osobowości. który najlepiej symbolizuje występujący konflikt psychiczny. Histeria przybiera różnorodne formy. Ksenofobia jest jedną z fobii społecznych. że nic mu nie grozi ze strony obiektu lęku. A tym może być. w których daje ona znać o sobie. czerwienieje. PWN. o cechach dziecięcych. zaburzenia lękowego. Warszawa. Interesujący przykład konwersji jednostkowej na podobnym tle mamy w ramce nr 19. lęk połączony ze wstrętem przed mężczyznami. Ringel. niedojrzałą. każdy przedmiot i każde zjawisko. zaraźliwą. Z minionych czasów znamy histerię zbiorową. co uniemożliwiało jej przyjęcie sakramentu. Jeżeli nie chce się odejść od kogoś. lęk przed otwartą przestrzenią. Była to jedna z form histerii zbiorowej o podłożu religijnym. wierzy itp. Fobie społeczne (lęk przed oceną. Oto kilka odmian fobii: . . tiki.hydrofobia. którą odprawiał „jej” duszpasterz”.. wolną od objawów somatycznych. jakby świadczących o niedorozwoju. przed ostrymi przedmiotami.androfobia. wpływających znacząco na życie zbiorowe. Nieprzerwany potok słów służy rozładowaniu napięcia. przybierającą niekiedy formą epidemii. Bywa ona przyczyną nietolerancji. może on unikać sytuacji. bezradnością życiową. 1992 r. należy odróżnić osobowość histeryczną. wystąpi drętwienie lub paraliż nóg. aczkolwiek trudną do weryfikacji tezę przedstawia E. a jednak boi się. stąd też nasila się on wyraźnie w stanach znacznego pobudzenia emocjonalnego. a nawet agresji wobec obcych.nozofobia. Na zadane pytania osoby takie udzielają zaskakujących i bezsensownych odpowiedzi. Są to zaburzenia lękowe irracjonalne. Cyt. jak doszło do tego symptomu. Od histerii. przed obcymi. .197 roli głupiego. lek przed chorobami. Ringel: Nerwica a samozniszczenie. . Przyczyna lęku jest choremu znana. F o b i e. Zwykła chodzić zawsze na tę mszę. . Niekiedy występuje tendencja do nadmiernej gadatliwości. obawa destrukcji. przed wodą. a rezygnacją uznawaną rozumowo za obowiązek. Zawsze dochodziło do ciężkiego konfliktu wewnątrz psychicznego pomiędzy jej skłonnością. zachorowaniem. jeżeli widok kogoś wzbudza napięcie. nieczystościami.mizofobia. zacinanie.aichmofobia. Interesującą. . Do tej kategorii zaburzeń zalicza się jąkanie. poruszały się jak kotki. przed zabrudzeniem. pojawi się ślepota histeryczna itp. a przy tym zakochała się w tym duchownym. chory najczęściej wie o tym. Freud rozróżniał histerię konwersyjną i lękową. za: E. cierpiący boją się znaleźć na moście. wypowiadając się krzywi.agorafobia. nadyma. Osoba ta była protestantką: pod wpływem pewnego znanego duszpasterza odnalazła drogę do Kościoła katolickiego. .brontofobia. N początku XVIII wieku w jednym z żeńskich zakonów wszystkie mniszki czuły się przemienione w kotki.ksenofobia. Jego zdaniem histeria znajduje swój konwersyjny wyraz w zaburzeniu pracy narządu.

w zaburzeniu stają się zbyt częstotliwe. Dokuczliwe są myśli swawolne. łapanie się za portfel –częste sprawdzanie czy aby się nie zgubił. Przykładem czynności kompulsywnych może być przecieranie co parę minut klamki u drzwi (bakteriofobia) lub powtarzające się mycie rąk.. ale nie reaguje na bodźce otoczenia. Owe poczucie choroby jest wyraźnie przesadzone. ananke= konieczność. przeznaczenie). niż do wyjątku. dotyczącej wypowiedzi. Z a b u r z e n i a d y s o c j a c y j n e polegają na zaniku. Zawadzkiego. wykonanych czynności. W zaburzeniach psychicznych takie połączenia kilku elementów należy raczej do reguły. Myśli natrętne mogą koncentrować się wokół ciągłej kontroli siebie. zapraszania osób trzecich. Nawet tylko możliwość zachorowania wywołuje lęk. H i p o c h o n d r i a jest zaburzeniem. Świadomość bezsensu takiego czynu powstrzymuje od jego wykonania. nie odpowiada na pytania. ani momentu utracenia kontaktu z kolegą.198 występowaniem publicznym) utrudniają lub uniemożliwiają nawiązywanie kontaktów społecznych i sprawne funkcjonowanie wśród ludzi. ale impuls wyzwala lęk i wymusza formy zachowania zapobiegawczego w postaci chowania przedmiotów ostrych. narzucające się lęki. B. które wykonujemy codziennie. Chory zdaje sobie sprawę z ich bezsensowności. Utonął również jeden z rybaków. Doznania interoreceptywne i mioceptywne są w świadomości hipochondryków pełniej reprezentowane niż bodźce eksteroceptywne. zwane także nerwicami natręctw. np. charakteryzują się odczuwaniem przymusu (gr. ale musi je wykonać. nie reaguje na zmianę sytuacji. co wywołuje potęgujący się lęk przy ich kolejnych powrotach. nasilają się do stopnia irracjonalności. dokładnie wykonuje jakąś czynność. Pozostałe wydarzenia pamiętali dobrze. czyli wykonywanie czynności motorycznych w czasie snu. szoku psychicznego. pamięć wydarzenia lub przestaję działać uwaga w trakcie wykonywania czynności. Dzieje się tak pod wpływem silnego przeżycia. W nowoczesnej klasyfikacji zaburzeń psychicznych hipochondria nie jest uwzględniana jako samodzielna jednostka. Aktora może męczyć powracająca myśl o tym czy nie opuścił fragmentu kwestii. traktuje się ją jako objaw występujący w wielu zaburzeniach. „odszczepieniu” niektórych funkcji psychicznych od świadomości. U kobiet niekiedy pojawia się impuls zabicia nowonarodzonego dziecka. zachowania. Zaburzone zostają głównie podzielność i przerzutność uwagi. bluźniercze. Z a b u r z e n i a o b s e s y j n o – k o m p u l s y w n e . Chory np. W odmianie dysocjacyjnego zaburzenia uwagi objawy nie są tak wyraziste jak w amnezji. Oto np. zdaniem B. Zawadzki do zaburzeń dysocjacyjnych zalicza także somnabulizm. łódź przewróciła się i zatonęła. . Jednak. Jest to przypadek a m n e z j i d y s o c j a – c y j n e j. Konkretne formy zaburzenia wiążą się z właściwościami sytuacji. obrazoburcze. lekarza czy podpisał receptę itp. Czynnościom tym towarzyszą fobie. izolowanie się. każda drobna niedyspozycja wywołuje obraz zagrożenia. występującego łącznie lub w jednej z trzech form: myśli natrętnych. czynności kompulsywnych i fobii. Ta przewaga wyraźnie uwidacznia się w sytuacji obniżonej aktywności. Dwaj pozostali nie pamiętali ani chwili zatonięcia łodzi. Poczuciu temu towarzyszy świadomość obcości przymusu. trzech mężczyzn na jeziorze łowiło ryby z łódki. by nie pozostawać sam na sam z dzieckiem Czynności kompulsywne są podobne do tych. spotyka się przypadki zaburzeń czysto hipochondrycznych. w którym lęk pojawia się pod wpływem poczucia choroby i bólu. gdyż „zaniedbanie” wywołuje silny lęk. zawodowej. Zanika np. Niekiedy na widok świętych obrazów opanowują chorego myśli o treści seksualnej. Bojaźń zakażenia się powoduje ograniczenie kontaktów społecznych.

Życie traci swój urok. stosuje urojone środki zapobiegawcze. Depresja występuje pod wpływem smutnych. płaczą w sytuacjach pogodnych. ten nieład terminologiczny!) charakteryzuje się zmiennością. urazu osobnik oddala się od miejsca zdarzenia. wydają różnorakie polecenia. rwane. chory przedstawia siebie jako postać historyczną. Na depresję cierpią częściej kobiety niż mężczyźni. czują się przemęczeni. źle sypiają. najczęściej występuje ona u osób w wieku 45-55 lat.schidzei= rozczepiać i phrein=dusza. W stanie manii są twórczy. entuzjastyczni. Bywają rozdrażnieni. Jest to zaburzenie dziedziczne. in. Nazwa (od gr. po niej znowu depresji i cykl się powtarza. Z a b u r z e n i a n a s t r o j u objawia się w postaci depresji (zaburzenie afektywne jednobiegunowe) i psychozy maniakalno-depresyjnej (zaburzenie afektywne dwubiegunowe). religijną lub polityczną. czasami jest przekonany. że jest rozszczepienie. Dotyka ona około 15% populacji współczesnego świata zachodniego i stale nasila się. może zmieniać się zarówno w cyklach krótkich jak i długotrwałych (+ 3-miesięcznych). bez ciągu logicznego. Cierpienia zdaje się nie mają końca. Emocje zazwyczaj są płytkie. bez związku z kontekstem sytuacyjnym. spowolnienie aktywności. Zaburzenia dotyczą postrzegania. Depresja dziecięca często przekształca się w chorobę sierocą. pesymistyczne nastawienie wobec przyszłości. Zachowania osób depresyjno. a w drastycznych przypadkach-do śmierci dziecka. pozostając w swym zamkniętym świecie. Cierpieniem tym jest dotkniętych około 1% osób populacji ludzkiej. Myślenie schizofreników jest chaotyczne. załamani. Zaburzenie myślenia przyjmuje formę urojeń.maniakalnych zmienia się radykalnie wraz z nastrojem. Emocje schizofreników są nieadekwatne do sytuacji. komentują zachowania. pod ochroną strun. szastają pieniędzmi. co prowadzi do opóźnienia w rozwoju. gniewają się bez powodu. głosy są dokuczliwe. nawet pożyczonymi. nie pamięta kim właściwie jest. więc chroniła siebie nosząc we dnie duży turban na głowie. orientacyjnie ponad dwa tygodnie. doba staje się dla nich zbyt krótką. Zaburzenie afektywne dwubiegunowe. Czechowa. gdy trwa przez dłuższy czas. a w nocy sypiała pod fortepianem. z którymi osobnik od dawna nie utrzymuje kontaktów. jedna z cierpiących osób uroiła. skłonni do zabawy i hulanek. przejawiają się one głownie w postaci halucynacji. niekiedy latami. sytuacja tragiczne wywołują niekiedy śmiech. El Greco. nieprzyjemnych zdarzeń niemal u każdego człowieka i jest to stan normalny. świadomość) sugeruje. Czas trwania danego nastroju zależy od wielu cech jednostki. Niekiedy są to wypowiedzi osób. bojaźliwi. w niektórych rodzinach ujawnia się ona u 1018% osobników. S c h i z o f r e n i a jest ciężka postacią zaburzenia psychicznego. . Cierpiący w tym stanie odczuwają przygnębienie. Staje się ona zaburzeniem. naprzemiennością nastroju. są zatem kłopotliwe we współżyciu. Shakespeare’a. tam zaczyna nowe życie. Czasami schizofrenicy mówią do siebie w obecności innych. prezentują niską samoocenę. Np. zwane także p s y c h o z ą d w u b i e g u n o w ą (Ah.. stając się problemem społecznym. że jakieś siły zewnętrzne czyhają na jego zdrowie.199 F u g i (ucieczki) dysocjacyjne są przypadkami szerokiego zaburzenia pamięci. wyjeżdża niekiedy na znaczną odległość. że prześladują ją Marsjanie. Po fazie depresji następuje faza euforii (manii). miesiącami. szoku. a jej objawy zaostrzają się. zamknięci w sobie. stwierdzono ją m. podejmuje nową pracę zazwyczaj gorszą od wcześniej wykonywanej i stan ten trwa tygodniami. W depresji są wyciszeni. Pod wpływem silnego przeżycia. przestaje nęcić. przybiera nowe nazwisko i imię. Oznacza to dezintegrację procesów psychicznych i zdolność poprawnego reagowania na sytuacje życiowe. Dostojewskiego i wielu innych. zniechęceni. Znane są przypadki powrotu pamięci po upływie 30-tu lat. podzielenie umysłu. u Mozarta. Według niektórych znawców problemu dolegliwość ta występuje często u artystów.

stan zamroczenia. a nawet celowego gnębienia. Osobnicy paranoiczni zachowują się wyniośle. trwające kilka godzin. Z tego powodu sądzi. unikający kontaktów z innymi ludźmi. Mamy więc: 1. utrzymywanie kończyn w pozycji uformowanych przez innych. wielcy i utalentowani. Cechy schizoidalne nabierają wyrazistości wraz z upływem lat życia. niezmiernie opanowany. aż do absurdu. w wyniku tego izoluje się od innych i oddaje marzeniom. Osobowość paranoiczna cechuje ludzi podejrzliwych. nieuznających „odruchu serca”. 4. gestykulują. opór przeciw wszelkim poleceniom. Z tego powodu określenie zaburzonej osobowości często pokrywa się z nazwą zaburzenia. że treści wypowiedzi telewizyjnych są odbierane jako przekaz osobisty.200 oddające obojętność wobec świata. płytkiej uczuciowości. Typy schizofrenii wyróżnia się ze względu na dominację określonej cechy. że oni są „ponad”. Dokonano ich specjalistycznej klasyfikacji. 3. starający się nie zwracać uwagi na siebie. nieśmiały. . że osobnik o tych właściwościach jest zamknięty w sobie. dążący konsekwentnie do spełnienia zemsty. nieodpowiednim do sytuacji zachowaniu. o chaotycznym myśleniu. wzrusza go to. Jego wrażliwość jest selektywna. bywa. traktują innych z góry. drugie. niespójnych wypowiedziach. nieufnych wobec innych. w którym fantazje wynikłe z pragnień są utożsamiane z rzeczywistością. najmniejszy gest niedocenienia powoduje długotrwałą obrazę. są gruboskórni i niedoceniają jego wrażliwości. nie zwracając uwagi na otoczenie. giętkość woskowa. Ludzie o takiej osobowości pragną zwracać na siebie uwagę innych. np. bezcelowa aktywność przeciwna nakazywanej. Istnieje kilka odmian zaburzeń schizofrenicznych. Pierwsze przypomina stan letargu. w którym dominuje najczęściej określona cecha patologiczna . krzyczą. Osobowość histeryczną charakteryzuje się regresją do wcześniejszych i prymitywnych form zachowania. że występują u nich deliria histeryczne. Typ paranoidalny. Osobowość schizoidalna wyróżnia się tym. Typ katatoniczny. spowolnionego działania. Jezusów. egoistycznie i manipulatorsko. mniej wyrazistych niż w typach poprzednich. Typ zdezorganizowany (hebefreniczny). wielkiej postaci. wśród chorych tego typu spotyka się Piłsudskich. co innym jest obojętne. że ludzie go nie rozumieją. dramatyzują sytuacje. tak by wykluczyć wszelkie wątpliwości. pielęgniarza. Mamy więc: 1. występuje przewrażliwienie i wybujała zazdrość o partnera i wiele podobnych. nastawieni wobec nich. Są oni niezmiernie wrażliwi na punkcie własnego znaczenia. stanowiąca rezerwę klasyfikacyjną. „arystokratycznie”. nie szanują jego uczuć. Charakterystyczne dla tego zaburzenia są o s ł u p i e n i e i k a t a t o n i a. Występują urojenia ksobne. 2. nieuświadamiane pragnienia seksualne. zachowują się zalotnie. Niekiedy występują u nich napady histeryczne. zachowuję się aktorsko. nie objawiający wzruszeń. co do tego. Szakespeare’ów i inne znakomitości. to długotrwały bezruch. 2. 3. urojeniowy. poza osłupieniem u ludzi tej choroby występuje negatywizm. że inni są wrogo. bezładnym. urojenia wyjątkowości. aczkolwiek niesłusznie. Są przekonani o swojej dobroci i o tym. Typ niezróżnicowany. poczucie głębokiej krzywdy. Urojenia są konsekwentnie logicznie rozwijane. upatrujący w zachowaniach bezinteresownych zalążka intrygi przeciw nim. Są to ludzie niezwykle uparci. wtedy płaczą. płytkością przeżyć emocjonalnych. jest to kategoria „inne”. Żywią silne. Zdarza się. o wielorakich objawach. mściwi. Z a b u r z e n i a o s o b o w o ś c i charakteryzują się złożonym układem cech. występuje mania wielkości.

inteligencji praktycznej. Czabała). Osobowość lękowa jest zdominowana przez zgeneralizowane i stałe poczucie niepokoju. sztywnym w ocenach. rygorystycznie przestrzegającym nakazy norm prawnych. 9. Osobnicy narcystyczni nie są skłonni do empatii. są egoistyczni. 8. Ucieczka w fantazje. miejsce pracy lub mieszkanie musi być u nich utrzymane we wzorowym porządku. nadzwyczaj przezornym. skłonni do masochizmu. połączona z agresją. nie znoszą ich przewagi i zdolności samodzielnego decydowania. Niekiedy towarzyszą temu skłonności samobójcze. dokuczliwi we współżyciu. przekorze. nie występują też u nich żadne zaburzenia psychiczne. Osobowość antyspołeczną prezentują ludzie wrogo nastawieni wobec społeczeństwa. są ulegli społecznie i konwencjonalni.Zawadzki). rozmyty obraz samego siebie. reagują na nią gwałtownymi wybuchami gniewu. W literaturze specjalistycznej określa się ją również terminem „bierna” i rozróżnia się odmiany biernej-uległej i biernej agresywnej. Pierwsi są przyjaźni. Osoby o takiej psychice mają utrudnione kontakty społeczne. Osobowość obsesyjną (anankastyczną) przypisujemy ludziom niezwykle skrupulatnym. niepobłażliwym. nigdy siebie. moralnych. Czasami w tej wiązce cech znajduje się też złośliwość. lęku przed nadchodzącymi zdarzeniami. psuciu planów działania. co powoduję trudności współżycia i nawiązywania kontaktów z ludźmi. czyli niejasne poczucie tożsamości. ich wrażliwość moralna nie osiągnęła niezbędnego poziomu do regulacji zachowania w społeczeństwie. nie mają wyrzutów sumienia. oczekujących wsparcia ze strony innych. 10 Osobowość zależna występuje u osób niesamodzielnych. obyczajowych. W niektórych przypadkach występuje u nich zaburzenie typu b o r d e r l i n e. częściej jednak wyróżniana jako odrębny typ (Cz. Osobowość nieadekwatna. niepohamowaną potrzebą pochwał przy jednoczesnym poczuciu niskiej wartości. Drudzy są zawistni. brakuje im sprytu życiowego. ich emocje nie są ustabilizowane. jednak nie są to jednostki sprawne. niekiedy z nią utożsamiana (B. z byle czego robią przedmiot docinków. Swą . odwołujący się do uczucia litości. 5. nie szanują praw i uczuć innych ludzi. biernym oporze. przestawienie kwiatka na inne miejsce niż jemu przeznaczone wywołuje napięcie i oburzenie. Z reguły czują się pokrzywdzeni. prezentują mistrzostwo w obniżaniu zapału. Dokonują przestępstw lub zbrodni na zimno. Osoby takie są przesadnie pedantyczne. domagają się pomocy. pogardy dla innych. są łatwowierni. Ludzie o takiej osobowości nie cierpią krytyki. ich poziom aspiracji kształtuje się poniżej przeciętnego. Osobowość chwiejna emocjonalnie jest zbliżona do osobowości histerycznej. są to ludzie zdrowi fizycznie.201 4. 6. nie respektują oni żadnych regulacji życia społecznego. Nie mają ambicji. unikającym improwizacji. ich zdolności do przeżyć miłości są ograniczone. darczyńców nie cierpią. powodujący dezorganizację zachowania. za swój los obwiniają innych. 7. nie planują działań w długiej perspektywie czasu. złośliwi. Szczegółowa charakterystyka osobowości tego typy zawiera ramka nr 20. marzenia jest następstwem tego stanu rzeczy. tak jakby strugali patyk lub ciosali kamień. Wybujały narcyzm charakteryzuję się nadmierną koncentracja na sobie. Ludzie tacy boją się zboczyć z narzuconej drogi. Osobowość narcystyczna jest w istocie rzeczy hipertrofią normalnej cechy miłości własnej. W wersji patologicznej rozwija się zespół cech sprzecznych wzajemnie. postępują nieudolnie i niekonsekwentnie. od innych oczekują uznania i podziwu w zamian niczego nie ofiarowują. typowa u osób gwarowo zwanych „łamagami”. Są nadmiernie krytyczni. a także zmienne pojmowanie siebie. szybko się męczą. zawyżoną oceną własnej osoby.

Gogol (Nos). Wyliczanie typów zaburzeń osobowości daje jedynie przybliżony obraz zjawiska. Interesujące jest to. Przyjaciele z lat dziecinnych wspominali o „naukowej” skrupulatności.Stevenson (Dr Jekyll i Mr Hyde). aby wszystko podporządkować ścisłym przepisom i drobiazgowym regułom. że wraz z rozwojem cywilizacyjnym pojawiają się coraz to nowe cechy patologiczne. nieśmiała i łagodna. Taylor szybko nauczył się poddawać surowej samodyscyplinie. uzasadniających żądania pomocy. 11 Osobowość wieloraka (mnoga) jest zaburzeniem fascynującym literatów. twórca „naukowego zarządzania”. Był to człowiek pełen obsesji.. Wyrastając w zamożnym domu. jaką wnosił do gier i zabaw. że wraz ze przemianą osobowości następują zmiany procesów nerwowych i fizjologicznych. Człowiek normalny zmienia w różnych sytuacjach swe zachowanie. W tej sytuacji większe znaczenie. a Fryderyk zastanawiał się pod jakim kątem należy uderzać piłkę. ma wyjaśnienie przyczyn ich powstawania. w innych osobowość pierwotna nie wie o istnieniu wtórnej. jakim mnie sobie życzy szef staje się standardem pracowniczym w niektórych firmach. kompulsywny.202 zależność kompensują mniemaniem o wybitnych zaletach i talentach własnych. w którym obowiązywały surowe purytańskie wartości (szczególną uwagę zwracano na pracę. natomiast „mnodzy” zmieniają osobowość. Pierwsza była spokojna. ruchliwa. kierowała nim nieubłagana potrzeba ograniczania się do ścisłych reguł i panowania nad wszystkimi aspektami swojego życia. Ta sama drobiazgowa procedura dotyczyła godzin snu. obliczając siłę uderzenia oraz korzyści i niekorzyści uderzeń zbyt silnych lub zbyt słabych. Te rysy charakteru ujawniły się w osobowości Taylora od wczesnego dzieciństwa. U osób o takim zaburzeniu następują. Ramka nr 21 „Frederyk Taylor. W niektórych przypadkach obie wiedzą o swoim istnieniu. W czasie spacerów po okolicy młody Fryderyk nieustannie kontrolował sprawność swoich nóg. przeciwna. pisali o takich przypadkach Dostojewski (Sobowtór). zmiany osobowości. Taylor nalegał. W znanym przypadku Ewy Białej na jej miejsce pojawiała się Ewa Czarna. jak można pokonać możliwie największą odległość przy wydatkowaniu minimum energii lub jak można najłatwiej przeskoczyć przez płot albo jaka jest idealna długość laski spacerowej. Na co dzień mówimy o sadystach. A jako dorastający młodzieniec. Bycie takim. nawet gdyby te dokładne co do centymetra pomiary miały zabrać większość słonecznego przedpołudnia. tak aby każdej móc poświęcić jednakową ilość czasu. „osobowość na życzenie”. że najbardziej . niż opis i klasyfikacja typów zaburzeń. Wiemy. aby odkryć. które. aby pole do gry zostało dokładnie wymierzone i aby zachować odpowiednie odległości między pozycjami poszczególnych graczy. Nawet gra w palanta podlegała starannej analizie.). bowiem ilość cech psychopatycznych i socjopatycznych liczy się w setkach. Thigpen i Cleckey (Trzy twarze Ewy). dyscyplinę i zdolność panowania nad emocjami). piromanach i wielu innych. druga wyzywająca. pedofilach. Zauważywszy. np. np. Mniej więcej od dwunastego roku życia Taylor miał okropne nocne koszmary i cierpiał na bezsenność. nie podlegające świadomościowej kontroli. zwykł sporządzać listę atrakcyjnych i nieatrakcyjnych dziewcząt. Przed rozpoczęciem gry w baseball upierał się. Przyjmując luźne kryterium kwalifikacyjne listę zaburzeń można powiększać niemal bez ograniczeń.. W rezultacie zmiany z reguły pojawia się osobowość. był człowiekiem bez reszty zaprzątniętym kwestią kontroli.(. częstotliwość uderzeń serca. makiawelistach. jak sądził. zanim poszedł na tańce. kleptomanach. zalotna. będą na zabawie.

palenie papierosów zwiększają ryzyko pojawienia się zaburzeń. Nowoczesne metody badawcze stwarzają możliwości poznania zależności pomiędzy właściwościami genów a niektórymi zaburzeniami psychicznymi. że wielu przestępców przeżyło trudny poród i powikłania porodowe wpłynęły niekorzystnie na ich psychikę. . Morgan: Obrazy organizacji. czasami usiłował spać podparty szufladami wyciągniętymi z hotelowego biurka(. pająkami pełnił przystosowawczą funkcję ochronną. Spędzanie nocy poza domem przysparzało mu więc trudności. Ogólnie rzecz biorąc istnieją cztery kategorie przyczyn zaburzeń psychicznych i osobowościowych. Ten punkt widzenia zaczął tracić na znaczeniu wraz z rozwojem wiedzy o funkcjonowaniu mózgu. Alkoholizm matki.in. zerwanie połączeń płatów czołowych z ośrodkami ruchowymi powoduje porażenia histeryczne. Niektóre nasze zachowania ukształtowały się u zarania ewolucji gatunku ludzkiego. występujący pod wpływem stresu.” Cyt. 1999 r. Oziębła. kompleksów To one stanowią podłoże psychopatologii człowieka dorosłego. jeżeli pojawia się ono u bliźniąt monozygotycznych lub u większości członków danej rodziny. niż w grupie narodzonych w czasie pokoju. Obecnie uznaje się zaburzenie za uwarunkowane genetycznie. albo nadopiekuńcza matka. Trzecia. Np. Występowanie schizofrenii ma związek m. Od czasów Freuda przyczyn różnorodnych zaburzeń psychicznych upatruje się w niewłaściwych relacjach społecznych w rodzinie dziecka. Z punktu widzenia freudyzmu przypadek Taylora to klasyczna ilustracja obsesyjnokompulsywnego typu osobowości o podłożu analnym. jest zatem zawężana dzisiaj do bardzo specyficznych przypadków zaburzeń. strach przed niektórymi istotami.203 dręczące sny ma wtedy. niedoczynność przysadki mózgowej i niedobór hormonu wzrostu jest przyczyną infantylizmu. za: G. wiodącego od płata czołowego do jądra ogoniastego. powoduje zaburzenie rozwoju osobowości dziecka. np.. Depresja wynika z osłabienia funkcji bocznego odcinka kory czołowej (zakrętu obręczy) i zawężenia uwagi do sfery uczuć smutku. Pierwszą stanowią czynniki genetyczne i wrodzone. że uszkodzenie różnych partii mózgu wywołuje specyficzne zaburzenia psychiczne. PWN. na przykład rozpinał na dwóch kojach płócienne prześcieradło. Raine wykazała. W podeszłym wieku wolał sypiać w pozycji na wpół siedzącej. Ważną rolę w regulacji funkcjonowania organizmu odgrywają hormony. Drugą grupę przyczyn zaburzeń upatruje się w czynnikach bilogiczno-organicznych.). Niedobór testosteronu w organizmie matki. podparty wieloma poduszkami. Stwierdzono. a w hotelach. poczucia winy. Zaburzenia kompulsywne pojawiają się w następstwie nadaktywności szlaku nerwowego. Wśród chłopców urodzonych w Niemczech w czasie ostatniej fazy wojny wystąpił znacząco wyższy odsetek homoseksualistów. aby chłodziło mu głowę. dzięki której budził się.. psychoanalityczna interpretacja. z zwiększoną recepcją dopaminy w pewnych okolicach kory mózgowej.s. Ich niedobór powoduje rozmaite skutki negatywne. Warszawa. Do kategorii czynników wrodzonych zaliczamy te. ilekroć groziło mu przybranie tej pozycji. skonstruowała „uprząż” z rzemieni i drewnianych klocków.238-239. gdzie było zbyt mało poduszek. Właściwie przez całe swoje życie walczył z bezsennością i stosował różne pomysły na ułatwienie zasypiania. A. Obecnie dochodzi niekiedy do przerostu tej funkcji i pojawiają się fobie lub rozwija się osobowość lękowa. kiedy leży na plecach.. Eksperymentował również z innymi sposobami przezwyciężania koszmarów sennych. które wpływają na rozwój i stan płodu w łonie matki lub w trakcie porodu. np. surowy ojciec mieli się przyczyniać do powstawania nieświadomych konfliktów.

2) wskazania przyczyn.Jacson). że w dzieciństwie człowieka zostały zrepresjonowane myśli i uczucia społecznie nie aprobowane. które z różnych powodów nie uzyskują niezbędnej ilości wzmocnień. bądź reakcji w warunkowaniu instrumentalnym. triady poznawczej (A. Rozluźniony pacjent mówi o każdej. Dodajmy. Psychoterapia daje ludziom cierpiącym: a) nadzieję poprawy. Wskazówką istotności staję się opór pacjenta. Z tego punktu widzenia niektóre zaburzenia psychiczne jawią się jako wynik niewłaściwego warunkowania bodźców. jest warunkowane wieloma przyczynami. Badania porównawcze wielu form psychoterapii pokazały. że wyżej przedstawione wątki występują niemal we wszystkich odmianach zabiegów tego typy. przynajmniej zmniejszenia cierpień. które doprowadziły do jej powstania. czyli określenie prawdopodobnego przebiegu choroby w przyszłości i efektów terapii. że podobne korzyści oferują szamani. Wyżej przedstawione uwagi są jedynie wskazaniem kierunków poszukiwania uwarunkowań tych zjawisk. czyli skierowanie na . co było źródłem choroby. ludowi bioterapeuci (S. Warto jednak pamiętać. one są silnie osadzone w nieświadomości. ale i ich podłoże. Dzieje się tak po przejściu na emeryturę. Nie idzie tu jedynie o nazwanie choroby i jej przypisanie do odpowiedniej kategorii w systemie ICD-10 lub w jakimś innym. Podobnie funkcjonuje przeniesienie. co jest domeną zabiegów medycznych i farmakologicznych. Aby osiągnąć wspomniany cel należy zastosować odpowiednie metody.Beck). w danej chwili przychodzącej mu myśli. W. czyli mechanizmów jej przebiegu. utracie eksponowanego stanowiska. Psychoterapia. negatywnego obrazu siebie. że nie mogą być sprowadzone do paru formułek wyjaśniających przyczyny ich powstawania. behawioralna i poznawcza. dotyczące danego zaburzenia i tą drogą dochodzi do rozpoznania przyczyny choroby. Nie ingeruje ona w strukturę fizyczną lub chemiczną organizmu. modele demonstrując je przyczyniają się do ich upowszechnienia. humanistyczna. niechęć mówienia o treściach wypartych. Przyczyny zaburzeń psychicznych.204 Czwartą kategorię wyjaśnień prezentują zwolennicy szeroko pojętego ucznia się. Depresja może także być następstwem tzw. W dodatku różnie one skutkują w każdym przypadku jednostkowym. Psychoanalityk wydobywając je. uznawaną za znak firmowy psychoanalityków. Psychoterapia jest jednym ze sposobów przeciwdziałania zaburzeniem psychicznym. czyli trafnego rozpoznania istoty zaburzenia. w przypadkach fobii. Najbardziej znane i najczęściej stosowane to: psychoanaliza. uświadamia pacjentowi przyczynę jego cierpienia i radzi jak w nowy sposób interpretować przeszłe wydarzenia. Wynika ona z założenie. uzdrowiciele. antyspołeczna) kształtują się pod wpływem obserwacji. 3) prognozowania. P s y c h o a n a l i z a jest metodą przywracania świadomości treści wypartych. Jedną z nich. Zrozumienie tego. że każde zaburzenie pojawia się w następstwie splotu okoliczności. pozwala eliminować nie tylko objawy. jest metoda wolnych skojarzeń. Pamiętać też trzeba. np. tak różnorodne i tajemnicze. przeprowadzce do obcego miasta itp. tzn. nasilenie empatii i zaufania.4) zastosowania skutecznych metod leczenia lub oddziaływania na pacjenta. że psychoterapeuta ma nad amatorami przewagę wykształcenia specjalis-tycznego Na poprawnie prowadzoną psychoterapię składa się ciąg następujących czynności:1) diagnozowania. lecz o rozpoznanie struktury zaburzenia. a terapeuta wyłapuje z tego wszystkie istotne treści. b) zmianę obrazu siebie i świata c) poprawę relacji z otoczeniem. „grzeszne”. Niektóre zaburzenia osobowości (osobowość lękowa. Istnieje kilka rodzajów psychoterapii. Depresja zgodnie z tą wizją pojawia się u osób. negatywnego obrazu aktualnej rzeczywistości i pesymistycznego spojrzenia na przyszłość.

Rogersa. ”Gdy rozszerzam klatkę piersiową czuję się potężnym. Terapeuta chcąc pomóc cierpiącemu musi zrozumieć świat pacjenta. istniejący tu i teraz. żywionych w dzieciństwie wobec rodziców. ich zdaniem. bez . Pomaga świadomie decydować o sobie i wybierać właściwe wartości życia. zmieniając stronę fizyczną osoby zmienia się jej świadomość. rzeczową. silnym lękiem. E y s e n c k i J. nauczenie się świadomego wyboru wartości i dobrego współwystępowania w świecie jest potrzebą człowieka. Van Kaam i inni. Jej najbardziej znanymi przedstawicielami są H. Jej celem jest pobudzanie rozwoju. a co sądzić o zabiegach terapeutycznych psychoanalityków w przypadkach zaburzeń psychicznych. Poznanie i kształtowanie swego „bycia”. Wspomniany już R. a jego właściwości mogą być opisane jedynie w języku doznań. Terapeuta ma za zadanie doprowadzenie klienta (nie pacjenta!) do stanu pełnego rozwoju jego dobrych cech. USA. Zaburzenia neurotyczne. Zmiana świadomości dokonuje się z poszanowaniem integralności i niezawisłości pacjenta. T e r a p i a h u m a n i s t y c z n a bywa niekiedy kojarzona jedynie z orientacją maslowowsko-rogersowską. ułatwianie samorealizacji. aktualnym uwarunkowaniem myśli i uczuć. May. Boss. P e r l s a. twardym człowiekiem” – ta wypowiedź pacjenta ilustruje istotę zabiegów gestalt. Nie narzuca mu swoich wizji. gdy na dany bodziec osobnik reaguje np. co potencjalnie dobre w jednostce. Korzystanie z niej nobilitowało swego czasu bogate damy amerykańskiego „society”. jest formą pośrednią między terapią a wychowaniem. Poznanie świata dokonuje się przez bezpośrednie doświadczenie. na ogół jednak ujmuje się ją w szerszym kontekście teoretycznym egzystencjalizmu i określa się jako egzystencjalno-humanistyczną. widząc w nich metodę maskowania siebie . Ta całość jest stale w nim obecna i nie ma nic wspólnego z dziecięcymi kompleksami. Psychoanaliza jest terapią długotrwałą. z pełną akceptacje jego odrębności jako istoty ludzkiej.A. powstałych na tym tle. stanowiący nierozłączną całość ze światem. May. Ujawnienie tych uczuć pomaga psychoanalitykowi zrozumieć istotę napięć.Minkowski. Obiektem oddziaływanie terapeutów tej orientacji jest świadomość. modyfikowana pod wpływem różnorodnych zabiegów i nowych doświadczeń. by na bodziec wywołujący lęk wytworzyć reakcję spokojną. W terapii idzie o to. Tę orientację terapeutyczną reprezentują L. Terapia humanistyczna. Wersja terapii egzystencjalnej jest bardziej pogłębiona teoretycznie. wynikłych z uszkodzenia struktur mózgu Czytelnik sam potrafi właściwie ocenić. Nieprzystosowanie i różne dysfunkcje psychiczne mają miejsce wtedy. tym samym przyczyniało się do popularności i znaczenia metody. lecz wspiera to. znaczy bycie w tym samym świecie. zgodnie z przemyślanym wyborem pacjenta. To podkreśla teraźniejszość terapii i jej humanistyczny charakter. unikania konfrontacji z własną egzystencją. E. Jednak współczesne badania rozwoju psychiki podważają podstawowe przesłanki psychoanalizy. W o l p e. M. Terapeutów humanistycznych nie interesuje przeszłość klienta. skoncentrowana na osobie C. w jej właściwym zaspokajaniu ma pomagać terapeuta. są wyuczone i wynikają z wadliwego uwarunkowania lub deficytu uczenia. opracowaną przez F. Głównym ośrodkiem tak uprawianej terapii jest Instytut Gestalt w Cleveland. Do nurtu terapii humanistycznej zalicza się również terapię gestalt. Bycie razem stwierdza R. T e r a p i a b e h a w i o r a l n a jest ukierunkowana na eliminowanie niepożądanych zachowań metodami wypracowanymi w teorii uczenia się. Nowe Ja pacjenta ma wyłaniać się świadomie. Dlatego też terapeuci tego kierunku unikają wyszukanej terminologii fachowej i żargonu poszczególnych szkół psychologicznych.205 psychoanalityka uczuć miłości lub nienawiści. np. zajmują się oni teraźniejszością i przyszłością.Binswanger. Egzystencjaliści rozpatrują człowieka jako niepowtarzalny byt w świecie. zatem bardzo kosztowną. Np.

I.J. . np. Warszawa. Wyd. E. PWN. Jedna z technik. to piorun zamiast brontofobii zacznie wzbudzać miłe wspomnienia lub oczekiwania. niepełnosprawnych. wykazał. Jankowski: Od psychiatrii biologicznej do humanistycznej. dzieci miały zyskiwać wpisy do notesu za każdy dobry uczynek. którą opuścił mąż. niż ludzie zdrowi.. seks. Warszawa.Cz. Jest to zgodne z teorią hamowania wzajemnego Wolpego. warunkowania awesyjnego.D. Houts). ale zawodna w społeczności otwartej. Zasady warunkowania klasycznego wykorzystuje się w technikach odwrażliwiania. Warszawa. tuleniem w ramionach ukochanego. Warszawa. Poczynania te zakończyły się kompletnym fiaskiem. 1975 r. Ellis. np. PWN. 1992 r.E. W przypadkach enuresis (uporczywe moczenie nocne) układał dziecko do snu na materacu. Bergin (red):Psychoterapia i zmiana zachowania. jest tzw. P. Ringel: Nerwica a samozniszczenie. Pusty Obłok.206 silnej emocji negatywnej. E. Np. M. a własne sukcesy przypisują korzystnym zbiegom okoliczności. Metoda okazała się skuteczna w zakładach zamkniętych. . gospodarka żetonowa. A. skuteczność tej techniki ocenia się na 75% ( A. PTP. . wykazanie zasadności innego myślenia jest jednym z celów tak pojętej terapii. 1972 r . L Garfield. . Postępują odwrotnie. PZWL. reagującym alarmem pod wpływem zawilgocenia. dotyczących pacjenta. W iście amerykańskim stylu zastosował O. PIW. kobieta. Eliminacja myślenia katastroficznego. Zauważono. według którego reakcje antagonistyczne wobec lęku. .S. jedzenie. Warszawa. Wykorzystuje się w niej zasadę utrwalania zachowania wzmacnianego (nagradzanego). 1974 r. że cierpiący na depresję nie stosują obrony Ja. że sobie nie poradzi.A. 1991 r. Jakubik: Zaburzenia osobowości. T e r a p i e p o z n a w c z e.A. Strelau (red): Psychologia. wymienialnymi na atrakcyjne dobra. Warszawa.S. W Polsce podobne zasady i techniki oddziaływań zastosował w latach 70-tych XX wieku H. C. w której nie występuje skuteczny system wzmocnień. Po kilkakrotnym skojarzeniu moczenia się z obudzeniem dolegliwość ustępowała. Muszyński w procesie wychowania moralnego. H.J. twierdzi. Lektura: . Nazywa się to przewarunkowaniem lub przeciwwarunkowaniem. L. polegająca na ćwiczeniu właściwych schematów interpretacji zdarzeń skutecznie obniża poziom depresji. . że wiele problemów zdrowotnych wynika z niewłaściwego myślenia. 1994 r. w: J. Jeden z jej twórców. stosowana wobec dzieci upośledzonych umysłowo. 1997 r. Czabała i inni: Podstawowe zaburzenia psychiczne. 1990 r. . sprowadzająca się do nagradzania zachowań pożądanych żetonami. podręcznik akademicki. Warszawa. PZWL. Gdańsk.K. że ona teraz jest nic niewarta. cudowną wycieczką. że to już koniec szczęścia. że żaden mężczyzna już nią się nie zainteresuje itd. np. relaksacji. Terapia poznawcza. relaksacje osłabiają lub eliminują związek danego bodźca z lękiem. Jeżeli np. Kępiński: Psychopatologia nerwic. w leczeniu alkoholizmu i innych. Kepner: Ciało w procesie psychoterapii gestalt. a nawet schizofrenicznych. Warszawa. Ta odmiana psychoterapii jest ukierunkowana na modyfikację sądów o sobie i wydarzeniach.Rosenhan. 2000 r. A. Kratochwil: Psychoterapia. wystąpienie piorunów skojarzy się parokrotnie z czymś przyjemnym. Również warunkowanie instrumentalne ma zastosowanie w terapii. . GWP. Seligman: Psychopatologia. Mowrer jedną z form terapii behawioralnej .

pozwalającej określać wzajemne wobec siebie położenie obiektów (tu. potem). prawo od czegoś). dialekty. Inni np. H. przy tym uczenie się każdego z nich przechodzi typowe stadia (jednego wyrazu.207 Rozdział XII Język i komunikacja między ludźmi. Wiemy. że w początkowej fazie dominująca rola przypadała funkcji reprezentacyjnej. jedną z nich jest język polski. Dzieci szybko opanowują reguły gramatyczne nie w wyniku uczenia się. że istniej wrodzona struktura w mózgu. jak tego chciał B. C h o m s k i. zyskali przewagę nad innymi i przyczynili się do ich zagłady. potrzebny jest także aparat wykonawczy. programowania. Innymi słowy porozumiewający się musieli dysponować podobnym zasobem informacji o języku. przedtem. że zdolności językowe ludzi wykształciły się w drodze ewolucji pod wpływem doboru naturalnego. N. pozornie zjawisko czysto społeczne. Jak doszło do ukształtowania wspomnianych narzędzi mowy i języka? We współczesnej lingwistyce dominuje pogląd. gwary. Np. Oprócz tego występują liczne narzecza. lecz dojrzewania. Reguły gramatyczne i inne kompetencje językowe pojawiają się podobnie jak zachowanie seksualne. prócz mózgowego programu sterowania. W świetle biologii wykształcenie się unikatowych organów mowy i języka nie jest czymś nadzwyczajnym. tzn odpowiednia budowa krtani.).. kierunek ich usytuowania (w lewo. Ludzie posługują się różnymi odmianami języków. Homo erectus. H. Rozwój cywilizacji umożliwił wprowadzenie do obiegu społecznego wiele języków s z t u c z n y c h: matematyki. u niektórych istot także wykształciły się specyficzne mechanizmy orientacji. wybitny amerykański znawca problemów języka. Najwięcej ludzi (dane z 1991r. Język.) i hiszpańskim (331 mil). Mowa stanowi jego formę fonetyczną. Taką spotykamy jedynie u człowieka. Morse’a. Świadczy to o genetycznym podłożu zdolności językowych. „mowy telegraficznej”. Pojawiły się też w języku morfemy określające sekwencje czasowe (teraz. W sytuacjach codziennych w użyciu pozostaje język n a t u r a l n y. wypracowania podzielanych podstaw komunikowania się. ujednolicenia rozumienia słów prze nadawcę i odbiorcę. zapis. w wyniku zaprogramowania genetycznego (w języku psycholingwistyki: przyswajania).) posługuje się językiem chińskim (845 milionów). nie sprostał więc wyzwaniu silniejszego odgałęzienia gatunku ludzkiego i wyginął. wskazywania miejsca położenia pokarmu. rozwiniętych zdań). C l a r k uwypuklają role porozumiewania się pomiędzy jednostkami i grupami osób. że każde dziecko można nauczyć dowolnego języka naturalnego. migowego. sygnalizowanie pojawienia się drapieżnika lub nieprzyjaciela itp. obiektach i swoim środowisku. Jedni są przekonani. tam. przekazując potomstwu cechę dobrego posługiwania się głosem. wyżej. S k i n n e r. Doskonalenie form przekazu doprowadziło do wykształcenia zasady relatywności.formę graficzną. Braille’a i innych. daleko). odpowiadająca za rozwój gramatyki języka. jest uwarunkowany biologicznie. następnie angielskim (485 mil. tzn. niżej). sądzi. Istnieje około 5 000 odmian języka naturalnego. Język w tym rozumieniu spełniał ważną rolę instrumentu koordynacji działań zbiorowych. Do posługiwania się językiem. Dzięki temu język stał się dobrym narzędziem komunikacji międzyosobniczej i środkiem przekazu doświadczeń. Pozwala ona wydawać wielce zróżnicowane dźwięki w szybkim tempie. nie wykształcił języka i systemu komunikacji zbiorowej. hindu (338 mil. którym posługuje się minimum 100 000 osób. Za odrębny język uznaje się taki. odległość (blisko. który żył na Ziemi przez około 3 miliony lat. X komunikując Y-kowi: „Zbliża się niedźwiedź” . np radarowej u nietoperzy czy termicznej u kleszczy. To z kolei wymagało wykształcenia umiejętności i zasad porozumiewania się. Zwolennicy wyjaśniania ewolucyjnego różnią się rozumieniem szczegółów procesu powstawania języka. mianowicie homo sapiens. Osobnicy jednej z gałęzi hominidów.

w procesie interakcji między ludźmi.208 musi być przekonany. łacińskich albo z ich łączonej kompozycji (tom w języku gr. 4) wyrażone życzenie . podkreślając fakt młodości i braku doświadczeń tej grupy ludzi i tak zostało. wykształcenia. rysować). jednak język jest zjawiskiem wieloaspektowym.. znaczy warstwa.”. otwórz drzwi!” Albo „Czy to prawda. czyli składnie zdań. a w języku nie było terminu oznaczającego grupy młodych władców. 3) określona całość w postaci sensownego zdania (akt lokucyjny). dynamiczny. np. powstałe ze słów greckich. Ludzie nie tylko przyswajają słowa istniejącego już leksykonu. dwuletnie używa już około 150 wyrazów. kultury i techniki. Przyswajają znaczenie poszczególnych słów (semantyka). np. 2) Dyrektywy.”. że Y wie. prawnicy. co należy robić w takiej sytuacji. w których dokonano wynalazku lub odkrycia bądź jako twory sztuczne.pisać. to są wszelkiego rodzaju wyrazy postaw: podziękowania. Termin „illokucja” wprowadził do obiegu angielski filozof J. graphein. np. dokonywało się. „Jan poszedł na spacer. z wyższym wykształceniem od 6 do 10 tysięcy. i jakie jest przekonanie środowiska. pragnienie lub intencja mówiącego. gratulacje. a jego znaczenie uściślił J. Nazwy takie pojawiają się jako zapożyczenia z języków krajów.Niektóre słowa pospolite wywodzą się z nazwy wytwórcy. Rozwój języka nie trwa zbyt długo ( w wymiarze procesów ewolucji). Otóż zgodnie z tym tokiem myślenia na akt mowy składa się: 1) ciąg dźwięków. ustalanie znaczeń słów. rolę poszczególnych wyrazów w zdaniu. poznają syntaktykę.” Jutro pożyczę ci książkę. W drugim przypadku pytający skłania partnera do udzielenia określonej informacji. np. Ktoś żartobliwie użył określenia „pampersi”. szacuje się. ale tworzą też nowe. 2) wypowiedziane słowa. dziennikarze. Przypuszczalnie najwcześniej pojawiła się forma p r o t o j ę z y k a. Dziecko 15 miesięczne operuje przeciętnie 20 słowami. Zdaniem Searle’a istniej następujące akty illokucyjne: 1) Stwierdzenia (Assertives) wyrażają one przekonania mówiącego o stanie rzeczy. nazwane perlokucją (akt perlokucji). 3) Zobowiązania (Commissives) dotyczą aktów przyszłych. Język naturalny jest żywy. W języku polskim do niedawna nie było takich słów jak bulimia. Przebiegał od form prostych do bardziej złożonych. hulaj. „co znaczy zbliża się”.”. inne oddają funkcję przedmiotu. M e a d. że proces ten liczy od 70 do 200 milionów lat. Człowiek nie wykształcony posługuje się zasobem około 2 000 słów. Zasób przyswojonych słów zależy od wieku. 5) zachowania odbiorcy wypowiedzi. a ten zwrotnie musi odczytywać intencje nadawcy.. in. casting. S e a r l e.Inną formą jest propozycja typu” Mogę cię podrzucić samochodem do pracy?”. Od najwcześniejszych lat życia ludzie uczą się tzw. Akty illokucyjne oddają właściwości funkcjonalne języka. W Polsce po 1989 r zarząd telewizji opanowała grupa 30-latków. Język w tym ujęciu jest formą aktywności dwu stron: mówiącego i słuchającego.noga. nabywają wiedzy o języku. umiejętność poprawnego pisania. 4) Ekspresje. Język spełnia w życiu ludzkim istotne funkcje. A u s t i n. Najbogatszym słownictwem posługują się handlowcy. przeprosiny. życzenia. ogólnie określone jako illokucje (akty illokucji). I. Proces ten wynika z potrzeby nazywania (oznaczania) nowych. H. 5) dokonania . są to próby skłonienia adresata do wykonania określonej czynności. dotychczas nie doświadczanych zjawisk lub nie spotykanych obiektów. opanowanie umiejętności posługiwania się nim wymaga także uczenia się. Doskonalenie. zawodu. „rower” od firmy Rower. Czasami zbieg okoliczności przyczynia się do wyłonienia trafnego określenia. jak to wykazał G.” Jeżeli nie zapomnę. podlega przemianom. filozof amerykański. Nadawca musi uwzględniać właściwości odbiorcy. opanowują sztukę wymowy (fonologia) oraz ortografię. Skłania do tego rozwój nauki. np. odcinek. Wrodzone struktury mózgu ułatwiają przyswojenie reguł gramatycznych. m.termin wszedł w obieg języka potocznego. kim jest niedźwiedź dla człowieka. słownika umysłowego. zbitek słownych nie uporządkowanych zgodnie z regułami składni. „Janie. lub warunkowo. że Piotr pracuje w telewizji?”. tomograf.

podany przez Whorfa. duma. Komunikacja. ale nie jest z nią równoznaczny. Clark) Język jest skarbnicą wiedzy. różne odcienie sympatii. występującego w języku Eskimosów. Jednak w innych badaniach nie uzyskano tak jednoznacznego rezultatu (P. Ten sam rodzaj wpływu komunikacyjnego modeluje zachowania ludzi. „Niedostateczny”(ref. Język jawi się wówczas jako nieadekwatne narzędzie komunikacji. którymi się posługują. a ludzie wyróżniają z niej te elementy. Dopóki ludzie posługiwali się jedynie językiem mówionym ich kontakty ograniczały się do najbliższych sąsiadów. ale nie postrzega w stylu chińskim objawów zarówno yin jak i yang. S a p i r a i B. wykazały. znających tylko dwa określenia barw. sądach. Poza tym języka używa się jako środka zapobiegania procesowi komunikowania. Komunikacja między ludźmi jest jednym z podstawowych procesów społecznych. K a y. internetu i opracowanie języka programistów doprowadziło do komunikacji globalnej. To podważa hipotezę relatywizmu językowego. służą w takiej sytuacji pozbawieniu języka funkcji komunikacyjnej. 6) Werdykty (Verdictives). które są nazwane w językach. Kitayama wykazali. W pierwszym istnieje więcej przymiotników wyróżniających emocje interpersonalne. np. wypowiedź sędziego piłkarskiego „Spalony!”. lecz od języka. Idolami młodzieży stają się osoby pokazujące się w telewizji. lub egzaminatora „Bardzo dobry”. W przeciwieństwie do nich Indianie meksykańscy nie rozróżniają śniegu. Hipoteza ta znalazła częściowe potwierdzenie w innych badaniach. I tak Chińczyk dostrzega w świecie działanie dwu przeciwstawnych sił y i n i y a n g. środki masowej komunikacji umożliwiają bez opuszczania domu obejrzenie np. który ją opisuje. Język naturalny jest jednym ze środków komunikacji społecznej. Procesy komunikacji mają przemożny wpływ na bogactwo i jakość naszych treści poznawczych. K o m u n i k a c j a s p o ł e c z n a. opracowanej przez E. za H. umożliwiło przekaz informacji z pokolenia na pokolenie. Ich zdaniem natura jest kalejdoskopowym strumieniem wrażeń. Jednak stwierdzenie. przestrzeń i czas przestały być czynnikami utrudniającymi komunikowanie się interpersonalne. co świadczy o sile wpływu . albo urzędnika USC „Nadaję ci imię Jan”. dotyczy bogactwa określeń śniegu. Wynalezienie komputera. chociaż niekiedy błędnie utożsamiana z zachowaniami językowymi. myślenie współczesnych ludzi kształtuje się głównie pod wpływem przekazów komunikacji masowej. do opisu granic poprawności hipotezy Whorfa. Sprzeczność wyników badań w tym zakresie nie doprowadziła. jest fenomenem o szerszym zakresie. H. Klasyczny przykład. natomiast w angielskim występuje bardziej liczny zestaw określeń emocji dotyczących podmiotu. bywa nawet i tak. Liczne wypowiedzi. typu samozadowolenie. Niekiedy ludzie porozumiewają się wspaniale wyczuwając wymowę sytuacji. interesach. wpływa ona na strukturę społeczną i wiele procesów psychospołecznych. wypowiedź policjanta „Aresztuję pana” lub sędziego: „Ogłaszam wyrok sądu. Badania E.209 (Effectives) charakteryzują wykonaną czynność. lodu i zimna-wszystko to określają jednym terminem. Nie są to rzadkie przypadki w dyplomacji. że język określa sposób widzenia świata jest przesadne. Markus i S. że emocje są różnie opisywane w języku japońskim i angielskim. R o s c h. jak dotychczas. jest słowną (symboliczną) reprezentacją świata. W. powstanie języka pisanego poszerzyło zakres kontaktów. K e m p t o n). że opisy słowne nie oddają istoty doznawanych odczuć. Obraz świata zależy zatem nie od właściwości rzeczywistości. że postrzegają oni odcienie barw podobnie jak Amerykanie. Różnorodność istniejących języków legła u podstaw hipotezy relatywizmu językowego. Europejczyk rozumie zasadę ich wyróżnienia. poprawne językowo. Machu Picchu. Istnieją poza językowe formy komunikacji. prowadzone wśród mieszkańców Nowej Gwinei.”. W h o r f a. H. np.

jednak sprawę komplikuje to. polski może być użyty w kilku lub kilkunastu kodach. wykorzystująca walory słowa. nastrojów i myśli. o wysokiej kulturze i tylko nieliczne. rzeczowy. Do pełnienia tej roli niezbędne są pewne środki i umiejętności operowania nośnikami przekazu. sytuacyjny. który wyróżnił kod rozwinięty i ograniczony oraz powiązał to rozróżnienie z procesem odtwarzania kultury. w efekcie tego procesu występuje „zysk poznawczy” recipienta. W drugim rozumieniu komunikacja to złożony proces wymiany znaczeń. współbrzmienie doznań nadawcy i odbiorcy komunikatu. M i l l e r a. nie rozumieją przekazów formułowanych w kodzie rozwiniętym i w następstwie tego nie radzą z nauką szkolną. ale tylko z pozoru. konkretny i abstrakcyjny i inne. N a d a w c ą może być zarówno konkretna osoba. Bajt to 1 000 bitów. 2) niewerbalna. B e r s t e i n a. określona grupa społeczna. Obowiązuje on też w szkołach publicznych. To proces operowania niewymiernymi ilościowo symbolami. K o d z pozoru jest zjawiskiem prostym. np. Niekiedy pokrywają się one dokładnie z intencjami twórcy. Przekazywana informacja jest określana w jednostkach wymiernych. Dużą popularność zyskał przejrzysty model cybernetyczny.. w procesie przekazu może być dawkowana i określana ilościowo. Właściwości nadawcy w znacznym stopniu wpływają na skuteczność przekazów informacji. aluzyjny. niekiedy są rozbieżne lub przeciwne. trudny do opanowania. ironiczny. ukazuje on przepływ informacji ze źródła do odbiorcy i zawiera 5 elementów. koło literatów jak i urządzenie techniczne. dosłowny (wprost). Koło się zamyka: dostęp do kultury i procesu jej tworzenia będą nadal miały osoby z kręgu rodzin uprzywilejowanych. wystarczający do porozumienia się w sytuacjach codziennego życia jest powszechnie używany w rodzinach warstw niższych. W pierwszym rozumieniu traktuje się komunikację jako szereg aktów przekazu informacji. ale umożliwiający przekazanie nieograniczonej ilości znaczeń pozostaje w użyciu obiegowym ludzi wykształconych. K o m u n i k a c j a w e r b a l n a. posługująca się wskaźnikami wokalnymi. celem którego jest uzgodnienie. emocjonalny. Możemy kodować przekaz w określonym języku naturalnym lub sztucznym. Znany jest kod urzędowy. że polega ona na przepływie informacji od źródła do odbiorcy. Badający przedstawiane zjawisko wypracowali wiele modeli opisujących strukturę i przebieg komunikacji. Po modyfikacji i uproszczeniu przedstawia się on następująco: n a d a w c a ~ k o d~ k o m u n i k a t ~ o d b i o r c a. Powiada się. opracowany przez G. co jest równoznaczne z utratą szans na awans społeczny. posługując się wierszem albo obrazem nie przekazują informacji. We współczesnej literaturze specjalistycznej najczęściej występują dwa rozumienia komunikacji społecznej. lecz wzbudzają określone przeżycia psychiczne. Niezmiernie istotnym czynnikiem są intencje nadawcy. że język naturalny. Dzieci z rodzin robotniczych. o czym w następnej partii rozdziału. Kod rozwinięty. co świadczy o zawiłościach tak rozumianej komunikacji i o stopniu trudności w jej badaniu. bitach lub bajtach. Poeta lub malarz. Komunikacja w życiu społecznym występuje w trzech odmianach. .210 komunikacji na zachowanie. Jednostki informacji wskazują poziom redukcji niepewności. o niewielkiej liczbie wariantów znaczeniowych. operująca układami ciała i 3) komunikacja pozawerbalna. Kod ograniczony. np. wzbudzania odczuć. przychodząc do szkoły z utrwalonym nawykiem posługiwania się kodem ograniczonym. A kontrola procesu i treści komunikacji zapewnia sprawowanie władzy nad odbiorcami komunikatów. Dodatkowego znaczenia problemowi kodu dodały prace B. one określają cele zabiegów komunikacyjnych i ich społeczną wartość. bardzo inteligentne jednostki wywodzące się z warstw niższych. Są to: 1) komunikacja werbalna. jeden bit równa się redukcji niepewności o ½. głównie wywodzących się z warstw wyższych.

odgrywa aktywną role w procesie komunikowania. Musi on dysponować sprawnymi środkami odbioru przekazu i umiejętnościami dysponowania nimi. różnorodne blokady dopływu informacji. lecz zawiera w sobie treści dynamizujące życie społeczne. analizując przekazy tego typu. wyraz nastawienia nadawczy wobec rozmówcy lub sugestię istnienia lub wytworzenia określonej relacji między nimi. Zgodnie z tą wizją rozmowy ludzkie i dyskusje są stałymi próbami zmieniania definicji sytuacji tak. określający stan rzeczywisty oraz ustosunkowanie (command). nadawca osiągnie swój cel. to przekaz ten jest prostą informacją o nałożeniu farby o kształtach liter na papier. czyli składnik sprawozdawczy. F r e u d) przed informacjami podważającymi zasadność ich wizji świata (konserwatyści) lub świadczącymi niekorzystnie o ich osobie (wielu z nas). Jego analiza dotyczyła sytuacji fece to face. U wielu adresatów występują. Są to ludzie według M. Do zasiłku zyskują uprawnienia bezrobotni. zakreśla ramy interakcji pomiędzy nadawcą i odbiorcą (ami). Z innego punktu widzenie potraktował problem komunikatu E. raport).211 Komunikat. o korzystną dla stron. Niektórzy stosują mechanizmy obronne (A. zwolennik funkcjonalnej koncepcji Goffmana. Z niego wynikają uprawnienia. subtelnego lub implikacyjnego. „ustawia” bowiem w określony sposób na szczeblach hierarchii społecznej nadawców i odbiorców. niestety. interakcji bezpośredniej. R o k e a c h a zamkniętego stanu umysłu. nauczyciele. dostarcza (gives off). Tak w zarysie przedstawia normalny akt komunikacyjny. odbiorca musi chcieć je rozpoznać i przyjąć postawę gotowości przyjęcia komunikatu. lub przynajmniej kompromisową definicje sytuacji. B a t e s o n. to dochodzi do sporów o sformułowania. dotychczas nieznanej informacji. G o f f m a n. przybierające . Ta prezentacja definiuje sytuację. Również motywacja do odbioru przekazywanych treści odgrywa znaczącą rolę. by świadczyła ona o walorach rozmówcy. lecz uzasadnieniu. Znacznie bardziej skomplikowane są komunikaty dotyczące osób i stosunków interpersonalnych. podobnie jak nadawca. Pierwszy jest nośnikiem informacji w tradycyjnym rozumieniu. zatracają zdolność samodzielnego myślenia i oceniania. Jeżeli odbiorca ją zaakceptuje. Jednak często mamy do czynienia z zakłóceniami w komunikacji. Jeżeli tak się stanie. pierwotnie pominięty przez Millera. wyróżnił w nich treść (content. że komunikat nie jest jedynie środkiem transmisji informacji. D a n c i g e r. nie zawsze zgodnie z ich wyobrażeniami o sobie samych. K. co określa się jako „prezentacja” nie podlega weryfikacji. Służą do tego celu środki pozawerbalne typu ton i styl wypowiedzi. Nadawca kontaktując się z innymi i tworząc odpowiedni komunikat p r z e k a z u j e (gives) informację i jej u d z i e l a. że terminy zaproponowane przez Batesona nie oddają istoty rzeczy w sytuacji komunikatu aluzyjnego. sądzi. drugi prezentuje nadawcę. zawiera treści przekazywane odbiorcy. Powyższe sformułowania dowodzą. W szeregu sytuacji ludzie prezentują się jako uprawnieni do tego w odpowiedni sposób.Oba te elementy pełnią swoiste funkcje. Jego zdaniem właściwymi określeniami byłyby reprezentacja i prezentacja (przedstawienie się). określane zgodnie z panującym w danym społeczeństwie systemem normatywnym. do wydawania poleceń przełożeni. O d b i o r c a komunikatu. Jeżeli Jan mówi Pawłowi: „ Ten papier jest zadrukowany”. określa stan rzeczy. Nadawca przesyłając komunikat wykonuje zatem dwie czynności jednocześnie: przekazuje informację rzeczową oraz określa swoją wizję więzi z odbiorcą. rodzice. Reprezentacja podlega weryfikacji z punktu widzenia prawdy lub fałszu i pokrywa się znaczeniowo z „raportem”. G. Osobnik upośledzony umysłowo lub niewykształcony nie dysponuje takowymi i nie może odbierać komunikatów o skomplikowanej treści. Występują wtedy s z u m y k o m u n i k a c y j n e. jeżeli odrzuci rozpocznie się walka o korzystną dla każdej ze stron definicję sytuacji. Natomiast to. postawa ciała. gestykulacja i inne. a w konsekwencji bronią się przed przyjęciem każdej. Ulegają one wpływom jakiegoś autorytetu.

Zazwyczaj są to powtórzenia w nieco zmienionej wersji słownej. Zaufanie rzadko występuje w izolacji od kontekstu. Komunikacja nabiera znaczenia tylko wtedy. Kilka innych czynników wpływających na poziom skuteczności komunikacyjnej można przypisać zarówno nadawcy jak i komunikatowi. przejrzystość komunikatu.212 postać szumów wewnętrznych lub zewnętrznych. zgodnie z jego intencją. ale skutecznie wpływają na przyswajanie komunikatu (D. Wiarygodność ma szczególne znaczenie dla tych odbiorców. jak to pokazują sondaże. H.). chociaż warunkują ją właściwości wszystkich elementów ciągu komunikacyjnego. gdy odbiorca rozumie. przemęczenie. który zachęca do zwiększenia bezpieczeństwa w miejscach publicznych jest wiarygodny. wikarego czy magistra-asystenta. im wyższy. dopiero ich łączny wpływ decyduje o skuteczności lub jej niedostatku. Jednak oddzielne walory elementów nie zapewniają skuteczności przekazu jako całości. W języku łacińskim redundantia znaczy nadmiar. A r o n s o n i D. E. dwustronność argumentacji (podanie argumentów za i przeciw jakiejś tezie). Można przypuszczać. drugie niejasnością komunikatu lub stanem otoczenia (hałas. dotyczących przekazu komunikacyjnego. W skrajnych przypadkach szumy mogą nie tylko utrudnić ale i uniemożliwić komunikacje między stronami. kryminalista. społeczne. kardynała. Logiczność. Prokurator np. Pierwsze są uwarunkowane stanem organizmu nadawcy lub odbiorcy (choroba. Polskiemu Radiu ufa. taką kiedyś była BBC. Przy wyciszonych innych czynnikach ujawnia się prawidłowość: im wyższe kompetencje. tym skuteczniejszy przekaz. Specyficzną. szybko traci zaufanie adresatów. należą do nich posługiwanie się tytułami. Ale staje się takim. jak nadawca. w gruncie rzeczy formalną determinantą skuteczności komunikatu jest r e d u nd a n c j a. Cechę skuteczności przypisujemy aktom komunikacyjnym jako całości. gdyż po czwartym powtórzeniu występuje efekt znużenia i redundancja przestaje podnosić efektywność przekazu. nastawienie życzeniowe itp. lecz jej powtórzeń. A b r a h a m s ukazali złożoność tego zjawiska. Z tego też względu komunikaty zakończone zwięzłą pointą są bardziej skuteczne od tych. Okazuje się. roztargnienie. religijne. Spełnia ona ten warunek wtedy. W niektórych regionach Polski redundancja utrwaliła się w obyczaju trzykrotnego powtarzania uzgodnienia. obietnicy itp. W przekazie informacji mamy również do czynienia z nadmiarem. interpretuje treść komunikatu dokładnie tak. gdy jest s k u t e c z n a. konkurencyjne przekazy i inne). W a l s t e r. że wiarygodność jest wnikliwie kontrolowana przez odbiorców i jeżeli osoba. E. S c h u m a n). prośby. że doświadczenie ludu wyraża zbiorowe przekonanie o nikłej trwałości ludzkiej pamięci. Większe zaufanie budzą wypowiedzi generała. traci zaufanie. podnosząca poziom skuteczności może być przypisana równie sensownie twórcy albo wytworowi (komunikatowi). w którym dokonuje się akt komunikacji. jeżeli argumentuje na rzecz wzmożonej ochrony dzieci przed przestępcami. K o m p e t e n c j e nadawcy i częściowo odbiorcy pozostają wprost proporcjonalne do skuteczności przekazu komunikacyjnego. Duży stopień wiarygodności zyskują autorytety moralne. zawierającej niezmienioną treść. I jest to właściwe rozwiązanie. które nie są kończone zwięzłym zamknięciem. I odwrotnie. tym bardziej (w założeniu) wiarygodny.. Wiarygodne mogą być instytucje. ale nie informacji. zbytek a także powódź. jasność. około 65% słuchaczy. . nawet bardzo wiarygodna przekazuje komunikat korzystny dla siebie. Istnieje szereg metod podnoszenia wiarygodności. którzy z różnych względów nie poznali i nie żywią zamiaru poznania argumentów rzeczowych. wysoka lub niska temperatura. Co zatem decyduje o skuteczności przekazu komunikacyjnego? Przede wszystkim w i a r y – g o d n o ś ć źródła informacji. profesora niż odpowiednio kaprala. Wiele ludzi odczuwa trudności percepcyjne w przypadku dłuższych komunikatów. który mówi o potrzebie bardziej humanitarnego traktowania przestępców nie jest wiarygodny. lecz gdy zaczyna zachęcać do wzmocnienie organów sprawiedliwości.

lecz wolne od dodatku informacyjnego. niekiedy utożsamiana z batesonowskim „command”. Środki masowego przekazu każdego dnia informują odbiorców o decyzjach rządu. Brak takiego sygnału budzi pytanie: ”Co się stało? Obraził się za coś czy co?”. że autor tworząc doznawał wzruszenia. że jednostka przeżywa dane stan emocjonalny w określonym stopniu intensywności. Wytwory poetów. przeżywanych jednostkowo lub grupowo. Ludzie realizując z oddaniem komunikację fatyczną zyskują życzliwość adresatów komunikatu i zjednują przyjaciół. Niektórzy ludzie poszukują silnych wrażeń. przytrzymaj parasol!”. Występuje wtedy zjawisko s p r z ę ż e n i a z w r o t n e g o. że dostrzega się osobę. wzruszające. będzie więc to informowanie o celu działania wielkich grup ludzkich. podniecenie czy przygnębienie. Wśród nich mamy: 1) f u n k c j ę i n f o r m a c y j n ą służącą przekazywaniu wiedzy o świecie. przeciwdziała deprywacji poznawczej. co wcale nie musi (aczkolwiek może) świadczyć o tym. znając działanie środków wyrazu. sąsiadach. przeżycia ekscytujących doznań. ważny jest jedynie sygnał. W niektórych przypadkach jest to informacja zwrotna. 2) f u n k c j ę e k s p r e s y j n ą. Przechodząc obok znajomego ludzie odczuwają potrzebę pozdrowienia albo wypowiedzenia paru słów. Ich wszystkich łączy pragnienie wzruszeń. stają się podstawą określonej działalności jednostek. podejmują ryzykowne działania lub biernie obserwują igranie z niebezpieczeństwem innych. może „na chłodno” skomponować dzieło np. Na poziomie ogólnospołecznym komunikacja ściśle się wiąże z działaniem. korygująca przekaz wyjściowy. Zdolność i umiejętność komunikowania fatycznego. postanowień administracyjnych. Oprócz tego informacja na poziomie jednostkowym służy zaspakajaniu ciekawości ludzi. warunkach podróżowania po drogach Polski i innych. istota której sprowadza się do uzewnętrznienia stanów psychicznych.213 F u n k c j e k o m u n i k a c j i to kolejny aspekt tego zjawiska. Bardziej subtelni udają się na spotkania poetyckie. malarzy mogą być wysoce ekspresyjne. Ludzie pragną informacji o swoich bliskich przebywających poza domem. są niekiedy ciekawi świata. z reguły intensywnych. Prowadzi się je przyjmując perspektywę . iż pragnie się podtrzymywać znajomość. sekwencji czasowej poczynań zbiorowych i szereg innych. cenach walut. z góry do dołu i z dołu go góry. pragną wzmożonego wydzielania adrenaliny. smutek. zazwyczaj jednak sprowadzająca się do prostych komunikatów typu: „Padaj młotek!” lub „Bądź dobry. Na poziomie zainteresowań psychologii społecznej będą to funkcje dotyczące jednostek i małych grup. że dane osoby przeżywają radość. Artysta. jednocześnie przekazują informację o tym. wieczory muzyczne lub spektakle teatralne. Płyną one w dwu kierunkach. Dzięki niej wiemy. podziału kompetencji działających. wydarzeniach lokalnych. Informacje te. Współczesne badania problemów komunikacji dotyczą dwu grup zagadnień. Wyrazy ekspresji. jest jedną z ważnych umiejętności społecznych. służy nawiązywaniu lub podtrzymywaniu więzi społecznej. niekiedy lekceważona jako pustosłowie. czyli odczuwają potrzebę wiedzy ogólnej. podobnie jak na poziomie ogólnospołecznym. 5) f u n k c j a f a t y c z n a ma charakter czysto społeczny. Treść tych wypowiedzi nie odgrywa istotnej roli (może być to banalna wzmianka o pogodzie). działaniach ludzi i przypadkowych zdarzeniach. współżycia z ludźmi. koordynowanie ich aktywności. 4)funkcja pragmatyczna. co znaczy. Pierwszą stanowią empiryczne badania przepływu i skuteczności komunikatów. 3) f u n k c j a i m p r e s y j n a komunikacji służy zaspakajaniu ludzkiej potrzeby wzruszenia niecodziennych doznań. pojawiających się aktualnie w nowej postaci. słowne i niewerbalne. obejmują one wiele tradycyjnych kwestii. ułatwiających wykonanie prostych czynności życiowych. muzyków. jest to komunikacja dwukierunkowa.

P i e r w – s z ą z nich stanowi dystans intymny. przyjaźni. ograniczają i modyfikują doznania wzrokowe w następstwie zbliżenia widzianego obiektu. Drugą konstytuują dociekania roli i różnic komunikacji pośredniej i bezpośredniej. T. Świat poznawany dotykowo. Jeden z pionierów badań proksemicznych E.. co dobrze widać poprzez pryzmat rytualnych powitań i tańca towarzyskiego. mocno powiązane z kontekstem sytuacyjnym. Jedynie ciepły stosunek emocjonalny do osoby nie pozwala widzieć tych „ułomności” twarzy. zdaniem Halla. ściślej powiązaną z biologiczną naturą człowieka. intelektu. K o m u n i k a c j a n i e w e r b a l n a jest ewolucyjnie starszą siostrą komunikacji werbalnej. Wyczuwalne ciepło ciała wzmacnia siłę doznań emocjonalnych. kierowane do określonej grupy osób. studiuje nośność komunikacyjną tytułowych haseł prasowych lub mikro jak w przypadku poznawania roli zwrotów używanych w listach. dokuczliwy. niezależny od zróżnicowania kulturowego. Bardeen). usta i zęby wydają się niepomiernie duże. emocjonalne. niechęć i nienawiść wzajemna odzwierciedla się przez zwiększony dystans między. W znacznym stopniu stanowi ona element komunikacyjny wspólnoty ludzkiej. Przy wąskim rozumieniu do środków komunikacji niewerbalnej zalicza się operowanie przestrzenią (proksemika). W życiu dorosłych doznania taktylne także są nośnikiem bogatych treści emocjonalnych. a . Do środków komunikacji niewerbalnej wiele odmiennych jakościowo czynników. a nos. której przekroczenie bez zgody zainteresowanego jest traktowane jako przykra ingerencja z zewnątrz. współgra z doznaniami dotykowymi w tworzeniu atmosfery ciepła psychicznego i poczucia bezpieczeństwa. od doboru mebli poczynając na dekoracji ścian kończąc. że granice człowieka nie pokrywają się z powierzchnią jego skóry i że otacza go przestrzeń osobista. w tym językowego. sposób ubierania. Doznania dotykowe stanowią podłoże pierwszych przeżyć emocjonalnych. naczynia krwionośne oka. Przy szerokim jej rozumieniu zalicza się do nich architekturę ( wyraz potęgi władzy. Wykazano także . godny zaufania (P. są intencjonalne. z tego też powodu bywa nazywaną „mową ciała”. wystrój wnętrz. Osoby pozostające w tej relacji przestrzennej wykorzystują intensywnie doznania dotykowe i węchowe. np. Patrząc z odległości 15-20 cm. Szept i krótkie frazy wyczerpują komunikacje słowną w takim układzie. z wyłączeniem innych zmysłów jawi się jako bardziej ciepły. cztery odmiany dystansu. P r o k s e m i k a. usytuowania osobników względem siebie oraz odległości i dystansu między nimi. W kontaktach między ludźmi występują.Kontakt dotykowy stwarza atmosferę bliskości. I odwrotnie. uczesania i inne. w interakcjach typu face to face. każdy silniejszy dźwięk jest obierany jako rażący. że bliskość fizyczna pomiędzy osobnikami jest wyrazem bliskości psychicznej: zaufania. ułatwia przełamywanie barier. ułatwiający porozumienia w sytuacjach niedostatku umiejętności językowych. tym bliższy dystans zachowują oni między sobą. jakby przeciwstawną „mowie ducha”. reklamowe charakteryzują się precyzyjnie dobranym do potrzeb przekazu językiem i stylem komunikatu. kinezję (operowanie ruchem) i mimikę. upodobań artystycznych).214 makro.gestykulację. Komunikaty pośrednie jak np. czyli nauka o komunikacyjnym operowaniu przestrzenią ukazuje rolę w tym procesie osobistej przestrzeni człowieka. Dotyk jest pierwszym zmysłem kontaktu ze światem zewnętrznym dziecka. Osoby dorosłe unikają prezentacji swojej osoby w dystansie intymnym. W dystansie intymnym ludzie posługują się ściszonym głosem. ludzie dokładnie widzą zmarszczki i pory skóry. miłości. natomiast spontaniczne tyrady bezpośrednie są formalne chaotyczne. H a l l stwierdza. Im bliższe relacje psychiczne między jednostkami.

wynikającej ze statusu społecznego. to dystans społeczny. wynoszący zgodnie z naszymi kulturowymi standardami 75-130 cm. T r z e c i a odmiana. przestrzega się ich skrupulatnie w praktyce dyplomatycznej i na zwykłych przyjęciach w domach „wyższych sfer”. Ich usadowienie przy stole przedstawia niżej zamieszczony schemat. machlojki. . Zachował się tak. W jednostkach wymiernych rozciąga się on plus minus od 0 do 40 cm. przywódców państwowych.. tak typowa dla studentów w sytuacjach przedegzaminacyjnych. taki jaki utrzymują między sobą nieznajomi. Prawy symbolizuje dobroć. wykorzystywaną do eksponowania osób znaczących w danym społeczeństwie. portretów wybitnych postaci nigdy nie wiesza się na dolnych płaszczyznach ścian. Zasady te są opisane w kodeksie dyplomatycznym. Układy tego typu informują o relacjach między konkretnymi jednostkami. okazując w ten sposób szacunek i poważanie im należny. szacunku i innych. Przy stoliku nr 1 ma miejsce konwersacja np. przy drugim współpraca. R. przełożony i podwładny. w otwartych około 30 m. w pewnym momencie położył paczkę papierosów na partnerskiej połówce stołu. stanowiska. utrzymywany dla podkreślenia ważności osoby. Wynosi ona 3 metry. Wielkie znaczenie społeczne ma różnicowanie prawy-lewy. atakowany i atakujący w określonej sprawie. w kawiarni. który siedząc z przyjacielem w knajpce przy małym stoliku. F a s t a. szlachetność. Naruszenie granicy dystansu personalnego. D r u g ą odmianą jest dystans personalny. niekiedy bardzo wyraźnie. Tak sadowią się wobec siebie klient i adwokat. Rewersyjnie „dół” jest znakiem upadku (X dołował poniżej krechy!) i określeniem obiektów i stanów niskiej wartości. trzecie po prawej oddalone o jedno pole. znaków religijnych. „ Wysoko umieszczony” w języku proksemiki jest równoznaczny z „wysoko ceniony”. lewy. przy nr 3 zmaganie się. ludy południowe skracają go. podobnie jak intymnego. prawość. jest niemal zawsze odbierane jako zachowanie niewłaściwe i wyzwala zachowanie obronne. Wystarczy przypomnieć określenie „lewe zarobki”. że p r z e s t r z e n n e o r i e n t a c j e ludzi wobec siebie zależą od właściwości lub charakteru wykonywanych czynności. tzn. utrzymują między sobą większy dystans personalny. czwarte. W pomieszczeniach zamkniętych wynosi on około 15 m. symboli narodowych. W kontaktach międzynarodowych dochodzi na tym tle do zabawnych nieporozumień i zachowań. np. neutralny emocjonalnie. niż po lewej stronie. kolejne leży przy nim po lewej stronie. cofanie się. Osoby takie umieszcza się na podwyższeniu. Przyjaciel początkowo zaczął się wiercić. Najbardziej zaszczytnym jest miejsce przy gospodarzu po prawej jego stronie. zmienia się w zależności od typu kultury. analogiczne po lewej i tak ciągnie się przeplatane wartościowanie społeczno-przestrzenne.zło.. np. Miejsce po prawicy uznaje się za bardziej zaszczytne. S o m m e r wykazał. Anglosasi np. Ten wskaźnik wielkości jest typowym wytworem kulturowym. bohaterów wielkich wydarzeń itp.215 jednocześnie spełnia funkcję wskaźnika zewnętrznej granicy dystansu intymnego. krętactwo. byłoby to odebrane jako lekceważenie godności osób i symboli. Klasycznym przykładem dystansu społecznego jest regulaminowa odległość żołnierza meldującego się przełożonemu. VIPów ustawia się na trybunach lub sadowi za stołami prezydialnymi uwzględniając dwa kryteria: bliskości i umiejscowienia wobec gospodarza. poruszać w końcu odsunął papierosy na połowę stołu Fasta. oddalanie. Dystans publiczny jest c z w a r t ą odmianą. Interesujący pod tym względem jest „eksperyment” J. rywalizacja. bo odczuł naruszenie granicy jego dystansu personalnego.

Pochylenie do przodu. Poprawnie powinniśmy mówić o gestach dłoni. dlatego też określenie „mowa rąk” lub „język rąk” bywa utożsamiana z „gestykulacja”. Jednak pamiętajmy. jeden z bardziej popularnych i lubianych układów komunikacyjnych. dlatego też bywają niewerbalnym przekazem informacyjnym o regionalnym pochodzeniu osoby i wpływach wychowawczych. Szeroko otwarte ramiona na powitanie gościa informują o gotowości do kontaktów z przybyszem. założenie nogi na nogę i inne. które powodują rozluźnienie. G e s t y i g e s t y k u l a c j a. Postawy ciała wpływają na właściwości psychiki człowieka i jednocześnie są wyrazem stanów psychicznych. do tyłu. napięte emocjonalnie. Zdaniem A. P o s t u r y i p o s t a w y c i a ł a pokazują to w jaki sposób człowiek chodzi. Postawy takie prezentują osoby nieufne. pozostańmy zatem przy zgrabnym zwrocie „mowa rąk”. nawet nie znający elementarnych prawd psychologii. Ludzi poddanych systemowi zastraszania w byłym ZSSR rozpozna każdy. a ich elementy pozwalają tworzyć liczne kombinacje umieszczenia ciała w przestrzeni. utrzymywania środka ciężkości ciała nisko. w okolicach brzucha. tworzy koło. tzn. 131). Gest klaśnięcia w dłonie po usłyszeniu „Przepraszam za potrącenie!”. Pożądanymi postawami są takie. napina mięśnie i rodzi poczucie niepewności. O związku postaw ciała i stanów psychiki mówią też figurki kreskowe Sarbina i Hardycka ( str. rozmawiających ze sobą. arogancji. rąk i ramion lub ogólnie: „kończyn górnych”. Skulenie się. skrzyżowanie. zmniejszają napięcia różnych partii mięśni. opuszczenie albo uniesienie rąk.216 Nr 1 X Y Nr 2 x y Nr 3 X Y Orientacją dobrze znaną z życia codziennego jest ustawienie się lub odwrócenie się do kogoś tyłem. niechęci do nawiązania kontaktu. S c h e f l e n a istnieje około 30 postur. nastawione obronnie wobec innych. Wymowa takiej orientacji jest jednoznaczna: lekceważę cię. założenie nogi na nogę i skrzyżowanie rąk jest czytelnym komunikatem o treści „Zostawcie mnie w spokoju!”. Aby uniknąć tak niemiłej sytuacji już kilku ludzi. Większość gestów wykonują ludzie rękoma. Postury i postawy są wyuczonym sposobem odpowiadania na stymulacje środowiskową. To daje poczucie pewności i sprzyja postawie asertywnej.świadczy o zbytniej pewności siebie (najczęściej zawodnej). jakim ona była poddana. Gesty mogą być wykonane świadomie i nieświadomie. że niektóre gesty wykonujemy głową. a nawet tułowiem. Te ostatnie wyrażają ukrywane stany emocji lub myśli. dążeniach ekspansywnych. ukłony i nogami (wielorakie krzyżowanie nóg-sygnały zamknięcia lub obrony). Postury otwarte świadczą o dynamizmie i swobodnej ekspresji jednostki wolnej od lęków społecznych i napięć. Postawy i postury danej osoby informują postrzegającego o jej otwarciu na innych lub zamknięciu. np. Byłoby to jednak niezgodne z duchem języka. . Wskaźnikami postury są wyprostowanie. towarzyszący wypowiedzi „Nie szkodzi!” może być nieświadomym wyrazem klapsa wymierzonego sprawcy. stoi i siedzi. wyróżnia je charakterystyczny chód i postawa. W japońskiej sztuce h a r a zaleca się stanie mocno na ziemi. W Polsce łatwo rozpoznajemy osoby pochodzące z Podhala. palców. mimo woli i ich treść pozostaje wykonawcy nieczytelną. E. Pojawiają się one spontanicznie. wychylenie tułowia do przodu lub tyłu.

R. „przysobne”. Wiele gestów rytualnych wzbogaca tę kategorię zjawisk. spełniające funkcję wizualnego obrazowania treści werbalnych. gest przepuszczenia i inne. Bolesne słowo. Wyodrębnili oni: a) emblematy. powstrzymujące przemieszczanie. czyli środki przysposobienia jednostki do otoczenia. Maja ona za zadanie przystosowanie sytuacji do oczekiwań jednostki. Ten sam postulat odnosi się do związku gestów i stanów psychicznych. Ich charakterystyka wymaga sensownego pogrupowania. groźby. Znany jest gest wędkarza. Bardziej rozwiniętą klasyfikację. E i s l e r-M e r t z proponuje wydzielić cztery grupy klasy gestów. czyli formy komunikacji niewerbalnej interpretującej gest jako formy ruchu. J. flegmatyka. np. Friesen. wojny. Są to pocieranie czoła. Przejawia się on w gestach i jest samodzielnym nośnikiem informacji. Istotnie. oszczędne i powściągliwe. zainteresowania. uniesiona ręka i dłoń skierowana do nadchodzącego lub nadjeżdżającego. Nie okazał się on jednak tak użyteczny. znanych w kulturze europejskiej. np. d) wskaźniki emocji. ważna role w komunikacji między ludźmi. Ekman i W. wykonując bezsensowne gesty lub dyskutant nie mający nic do powiedzenia. takie jak obracanie długopisu. nagły ruch . np. np. robienie ludzików z papieru i inne. najczęściej całej ręki. Występują one u ludzi pozbawionych wszelkich motywacji w danej sytuacji. nie wyrażające żadnych emocji. a on czyta go bez zrozumienia. K. odpowiednik słownika umysłowego. skinienie głową jako zastępujące użycie słowa „tak”. np. autorzy wyróżnili trzy ich odmiany: 1) jaźni. Ch. według autorki. któremu napisano tekst. Można ją przeprowadzić według rozmaitych kryteriów. przeprowadzoną na podstawie kryterium funkcji. pragnienia. np. skrócić czas samotności. występują one w ścisłym powiązaniu z posturami i postawami. szczególnie w sytuacjach wyjątkowych. głaskanie po brodzie. „R u c h j e s t p r z e k a z e m” to hasło zwolenników kinezji. mówca. wywołujące silne przeżycie wywołuje gwałtowne poruszenie. zachęcające do wypowiedzi. E k m a n naliczył 30 000 gestów. B u r g o o n traktuje gesty jako sygnały potrzeb i klasyfikuje je według potrzeb występujących na co dzień. melancholika. Gest radości w takiej sytuacji może wyrażać zupełnie inną treść. afiliacji. Gesty choleryków. Gesty nie są izolowanymi komunikatami.L. wyrazu dominacji. np. podskakiwanie jako wyraz radości. Prawdopodobieństwo poprawnego ich odczytania nasila się przy interpretacji całościowej mowy ciała. jak oczekiwano. gesty poklepywania. e) adaptatory.B i r d w h i s t e l opracował nawet słownik ruchów (kinów). pobudzenia seksualnego i inne. są osadzone w kontekście proksemicznym. zaproponowali P. c) regulatory. Niemniej ruch jest ważnym składnikiem komunikatów niewerbalnych. Istnieją tzw. osłaniające wnętrze. z rozmachem. zimna stanowią liczną grupę i odgrywają. właściwych dla każdego tradycyjnie pojmowanego temperamentu. I odwrotnie. b) ilustratory. bezradne rozłożenie rąk. brania pod lub za rękę. układanie zapałek. ukazujący wielkość złowionej ryby (Taaaaka ryba!). ”mową” zaznaczający swą obecność wśród innych. gesty puste.217 P. służą one zjednywaniu partnerów lub wzmacnianiu istniejącej więzi psychospołecznej.2) adaptatory przedmiotowe. zmniejszyć dokuczliwość rozmowy itp. Może to być np. mechaniczne. klasyfikacji. bębnienie palcem po stole. gesty-sygnały głodu. Klasyfikacja ta więcej mówi o typach ludzi i ich sposobach gestykulacji niż o właściwościach gestów. obejmowania. pomagające przygotować siebie do zachowania w skomplikowanej sytuacji. Są to gesty sympatii. być parodią takich odczuć. wykonywane na wysokości klatki piersiowej. są zamaszyste. czyli ruchowe znaki przekazywanych treści w akcie komunikacyjnym. 3) adaptatory społeczne. sangwinika bardziej stonowane. wiążą się z ruchem stawów i palców. Trudno sobie wyobrazić gesty radości człowieka siedzącego w kucki lub niepewnie stojącego na nogach.

związane z chwilowym nastrojem i trwałe. Zeddies. układ ust. nazywa się strefą witalną i wyraża dążenia do działania. H e s s. profesor Uniwersytetu Chicagowskiego. ograniczona od góry linią przebiegającą wzdłuż ust do nasady czaszki. pionowe i poziome bruzdy na czole. że ruch jest przekazem. Bardzo czytelne są wyrazy oczu. Obniżona ruchliwość jest sygnałem słabości albo choroby. życzliwie nastawiony do niego. Interesującą rzeczą jest to. kręci. wyrażające zdziwienie. V. kontrolowana nerwowo przez śródmózgowie. Spoglądający prosto w oczy partnera komunikuje mu. Oczy rozbiegane świadczą o niepokoju i nieszczerości. Wykazał on. Oddają one cechę wrażliwości i siłę uczuć. M i m i k a. Zarówno smaki przyjemne jak i nieprzyjemne wywołują ten skutek. sferę czoła i jest pod kontrolą kory mózgowej. aczkolwiek słabo podbudowaną dowodami empirycznymi. niemieckiego badacza problemów mimiki. strachu. kontrolowane przez różne partie mózgu. Kierunek patrzenia świadczy o sympatii i zainteresowaniu. Spojrzenia skierowana w dół informują o baraku zainteresowania rozmową lub rozmówcą. że coś skrywa. Exline). Empiryczne badania mimiki jako środka komunikacji niewerbalnej dotyczą głównie oczu i ust. W wyrazach mimicznych twarzy występują elementy krótkotrwałe. Mimika człowieka. wzbudza szybką reakcję orientacyjną. i wyrażające odmienne stany emocjonalne. skierowane w górę. jego uporze i konsekwencji w dążeniu do celu.218 podrywa. gdy jedyną przyczyną odmienności będą doświadczenia zawodowe. że zmiana wielkości źrenicy świadczy o przeżywanych emocjach. Bierach. Pionierem badań w tej wersji był E. ludzie częściej spoglądają na osoby lubiane niż na obojętne i nie lubiane. in. że pod wpływem bodźców innej modalności niż wzrokowy również występuje zmiana wielkości źrenicy. Trzecia. Fakty te wystarczająco podbudowują tezę. dotyczącą wyraz mimicznego przedstawiają wspomniany wyżej A. Układ mięśni twarzy człowieka jest mimicznym wyrazem przeżywanych emocji. Ich zdaniem istnieją trzy warstwy twarzy. staje się alertem. zmieniając się ewolucyjnie (np. połączona nerwami z pniem mózgu. świadczy o energii człowieka. najmłodszej ewolucyjnie warstwy mózgu. uśmiech wykształcił się z agresywnego szczerzenia zębów). przykry impuls wzbudza odruch cofnięcia się. nabierała szczególnego znaczenia komunikacyjnego i stała się podstawowym środkiem wyrazu emocji. obejmuje. Wskaźnikiem emocji są m. mataczy. zaskoczenie. pobudzeniu organizmu (po przekroczeniu pewnego poziomu o patologii). W przypadku kompozycji muzycznych zależność komplikują indywidualne gusta i upodobania. że jest normalnie. warstwa intelektualna. tym dobitniej informuje o sile . Warstwa dolna. Wzmożona ruchliwość świadczy o żywości.V. Portrety mimiczne posterunkowego i naukowca po ich 30-to letniej pracy zawodowej będą wyraźnie się różniły nawet wtedy. charakterystyczny dla pewnych typów ludzkich (wesołka. Komunikaty przekazuje się nawiązując kontakt wzrokowy (eye contact). Warstwa środkowa (emocjonalna) biegnie od górnej linii warstwy dolej do linii brwi-środek ucha. że oko jest „zwierciadłem duszy” (Shakespeare) i i rozpoczęto badania wskaźników emocji wyrażanych via oko. Interesującą hipotezę. ponuraka. skojarzone z cechami osobowości jednostki. Zainteresowanie obiektem wywołuje ruch ku niemu. zdumienie. przyjemności. Przyjęto założenie. aż 55% emocji wyrażamy poprzez układy mięśni twarzy. H. zaskoczenia. Jej powiększenie wskazuje na przeżywanie silnych emocji radości. najpełniej wyraża emocje i subtelne uczucia. tworzące „grymas mimiczny”. B i e r a c h a.o zaniepokojeniu (R. im dłuższy kontakt wzrokowy. Według A. skąpca) lub właściwe dla osób pełniących określone role społeczne. Czas trwania kontaktu wzrokowego również komunikuje o zainteresowaniu i sympatii. unikając kontaktu nieświadomie informuje go. podniecenia. Birkenbihl i A. J.

pod wpływem zimna. Uśmiech nie jest „młodszym bratem śmiechu”. że większość form komunikacji niewerbalnej przebiega poza sferą świadomości czyni z niej dobry instrument kontroli intencji i prawdziwości komunikatów słownych. jest jakościowo różnym od niego. propozycji. Obie odmiany uśmiechu są. Uśmiechamy się np. Śmiech jest wieloaspektowym zjawiskiem. Jednak bardziej „bogatym” środkiem przekazu jest śmiech i uśmiech. Ważne przy tym jest to. ilustracyjna komunikatów werbalnych. Śmiech jest uwarunkowany społecznie i kulturowo. sztywny.o złości albo doznawanym bólu. dobiegając do autobusu. To. grzecznościowy jest sygnałem układu formalnie poprawnego. dążyli do rozszerzenia jej autonomicznej funkcji. Mówcy o ruchliwej mimice i odpowiadającej treści przekazu gestykulacji są skutecznymi nadawcami i wysoko cenionymi fachowcami. Z punktu widzenia komunikacji niewerbalnej wyróżniamy uśmiech naturalny. I nie jest on w swych obliczeniach osamotniony (A. J. podzielany świadczy o podobieństwie przeżywania określonych treści (wspólnota śmiechu) i wzajemnym zrozumieniu. Jest to uśmiech spontaniczny. Przy tym. a histeryczny. ale i na widok miłego znajomego. zyskała w świetle współczesnych badań na znaczeniu. Śmiech jest komunikatem o zaangażowaniu i gustach ludzi. niekiedy łzawienie i efekty foniczne Występują różne odmiany śmiechu: szczery. odrzuceniu czegoś: partnera. który stwierdził. często nieuświadomianym. Kongruencja obu form wzmacnia siłę przekazu.silnego napięcia emocjonalnego. Zakochani wpatrują się wzajemnie w oczy niemal bez przerwy. O znaczeniu komunikacji niewerbalne świadczą dane A. Po zaistnieniu zanika powoli. jak dowodzi V. Miała ona zastąpić w wielu sytuacjach komunikację werbalną. rozbieżność wskazuje na mijanie się z prawdą. Wydęcie warg informuje o lekceważeniu. Słynny przypadek niezgodności form komunikacyjnych w przemówieniu prezydenta Nixona doprowadził go do utraty władzy i niesławy. skurcze mięśni brzucha. To. idei.219 zainteresowania. by gesty i inne sygnały niewerbalne pasowały do osoby. oczywiście. W pierwszym występuje zgodność dwu elementów: skurczu mięśni wokół oczodołu i unoszących kąciki ust oraz rozwierających usta. pojawiający się pod wpływem impulsów z pnia mózgu i jest komunikatem. Niespójność tych elementów osłabia skuteczność komunikacji. wywołany zostaje impulsami korowymi. jak np. przymykanie oczu. zawodzie (R. starzec wykonujący w trakcie przemówienia modne młodzieńcze gesty raczej się ośmieszy. B i r k e n b i h l. przydatnym do demonstracji pozornej życzliwości wobec innych. niż spełni zadania komunikacyjne. Mruganie i przymykanie oczu komunikuje o rozczarowaniu. nie regulującymi pracy mięśni wokół oka. . Niektórzy. świadomie formułowanych. Zagryzanie . Znaczenie nie do przecenienia w komunikacji między ludźmi ma neurologiczne zróżnicowanie ośrodków regulacji komunikacji werbalnej i niewerbalnej. chęć ukrycia jakiegoś stanu rzeczy. towarzyszą mu charakterystyczne otwarcie ust. przyjemnych odczuć. uśmiechem Duchenne’a i uśmiech towarzyski. Usta są kolejnym istotnym elementem mimiki. jest uwikłany w całokształt życia społecznego. Birdwhistel. rytmiczne ruchy mięśni krtani. Natomiast funkcja wspomagająca. Nie był to pomysł realny i „zmarł śmiercią naturalną”. że 55% treści komunikowanych jest przekazywanych środkami niewerbalnymi. Uśmiech taki zanika niemal natychmiast po ustaniu stymulacji go wywołującej. Uśmiech towarzyski sprowadza się jedynie do uniesienia kącików rozwartych ust. Jest mocniej od śmiechu powiązany z procesami fizjologicznymi. P e a s e). śmiech nerwowy dowodzi zakłopotania osoby śmiejącej się. Cutrow). M e h r e b i a n a. nośnikami innych treści informacyjnych. co śmieszy ludzi jednego społeczeństwa nie zawsze jawi się śmiesznym w innym. zwany od nazwiska odkrywcy jego neurologicznego mechanizmu. Np. Komunikacji niewerbalnej przypisuje się kilka istotnych funkcji. jest aktem w pełni świadomym.

220

odgrywają one szczególna rolę. Rzeczowe informacje, przekazywane werbalnie, tworzą obraz świata, natomiast nośniki niewerbalne informują o informacji, dokładniej: o stosunku nadawcy do przekazywanej informacji. Jeżeli X wypowiada zdanie „Policja bije studentów.”, to posługując się intonacją może wyrazić on entuzjazm wobec takich poczynań, aprobatę, dezaprobatę, skrajne oburzenia lub obojętność. Wprowadzając czynnik niewerbalny można nadać jednemu sformułowaniu słownemu kilka, a nawet kilkanaście znaczeń, odczuwanych subiektywnie. Semantycy polscy (T. Kotarbiński, K. Ajdukiewicz, M. Ossowska) trafnie rozróżniali denotacje i konotację słów i całych zbitek słownych. Denotacja oddaje treść słowa, terminu lub frazy, natomiast konotacja wyraża zabarwienie emocjonalne. Można ją ukazać posługując się zarówno słowem, jak i środkami niewerbalnymi. Słowa „rumak”, „koń” „szkapa” znaczą to samo, ale ich konotacja różni się zasadniczo, kształtuje się od bardzo pozytywnej, poprzez neutralną do negatywnej. Również mamy gesty zachwytu, obojętności lekceważenia. Konotacja poszczególnych słów, określeń i ilustracji niewerbalnych nie zależy jedynie od subiektywnego odczucia, została ona utrwalona w świadomości społecznej, „żyje” w przekazach poetyckich, legendach, obrazach malarskich. Dlatego każdy nadawca musi się liczyć z tym kontekstem kulturowym, inaczej może być niewłaściwie zrozumiany lub niezrozumiany w ogóle. Powyższe stwierdzenie nie traci znaczenia mimo to, że istnieje wiele form komunikacji niewerbalnej, uwarunkowanych biologicznie, wspólnych wszystkim ludziom. Jednak ta uniwersalność jest ograniczona i modyfikowana kulturowo. Badania S.C o u r c h a u r e i E. M a – r o t pokazały, że nawet w niewielkiej obszarowo Europie zróżnicowanie sygnałów niewerbalnych jest tak duże, że można wyróżnić 12 odmiennych „plemion”. K o m u n i k a c j a p o z a w e r b a l n a (paralingwistyczna) dokonuje się poprzez użycie środków wokalnych lub graficznych nie związanych z przekazem treści słowa. Powiemy inaczej, że język pozawerbalny charakteryzuje nie to, co się mówi, lecz to, jak się mówi lub pisze. Owe „jak” staje się zamierzonym lub niezamierzonym komunikatem, sygnałem doniosłości lub miernego znaczenia przekazywanej informacji. Może też być znakiem (oznaką) stanu umysłu, np. napięcia emocjonalnego, przeżywanego przez nadawcę. W odczuciu odbiorcy wypowiedź ściszona jest czymś innym niż wypowiedź głośna. Wypowiedź głośna, przekraczająca przyjętą w danej społeczności granicę normalności, jest uznawana za naruszenie dobrych obyczajów, przypisuje się je ludziom źle wychowanym. Większość narodów Europejskich nie lubi Amerykanów i Niemców z powodu ich hałaśliwego zachowania (E. T. Hall). Nawet Anglicy, bardzo bliscy kulturowo Amerykanom, nie tolerują ich głośnego mówienia, a sami wypracowali technikę ukierunkowanego przekazu wokalnego, wolną od dokuczliwego nadmiaru decybeli. Tempo mówienia również spełnia rolę komunikatu pozawerbalnego. Normalna szybkość mówienia wynosi w naszej kulturze około 120 zgłosek na minutę, przy takim tempie wypowiedzi słuchacz koncentruje się na jej treści, natomiast mowa szybka lub nadmiernie spowolniona wywołuje zainteresowanie formą lub osobą mówcy. Mowa szybka z reguły świadczy o podnieceniu lub zdenerwowaniu mówiącego, spowolniona najczęściej służy podkreśleniu wagi przekazywanych treści. Tonacja, intonacja, akcent, modulacja głosu, rytm wypowiedzi, wysokość głosu podkreślanie końcówek również są nośnikami informacji. Pełnią one role modyfikatorów recepcji treści komunikatu. Modulacja głosu lub zaakcentowanie jakiegoś fragmentu wypowiedzi zwraca uwagę słuchacza, a przeto zwiększa skuteczność przekazu komunikacyjnego (M. Argyle).

221

Odgłosy typu hm,hm, aaa, ejee, yhyy,oho, aha! hu,hu.hu, pomrukiwania, sapania, westchnienia, gwizdania, jęki uzupełniają zestaw fonicznych środków parajęzyka. Niektóre z nich stają się elementem stylu wypowiedzi, np. aktualnie jest modne naśladowanie wysławiania się Amerykanów z charakterystycznym yhyy. Inne są bardzo pomocne w sytuacjach zakłopotania, wymamrotanie wtedy „hym, hym” daje chwilę czasu do namysłu i wybrania właściwej formy reakcji. Niektóre przydźwięki są spontaniczną, odruchową reakcją emocjonalną i są oznakami stanów różnorakich psychicznych. W wersji graficznej środkami pozawerbalnymi są kursywa, rozstrzelenie napisy, podkreślenie, użycie cudzysłowu, zwrotu obcojęzycznego zamiast słowa rodzimego i inne. Pełnią one rolę swoistych wskazówek jak należy rozumieć dane słowo lub wypowiedź. Środki komunikacji niewerbalnej i pozawerbalnej towarzyszą większości aktów komunikacji werbalnej. Dowodzi to ich funkcjonalności. Okazuje się, że kanał komunikacji werbalnej ma za małą pojemność i trzeba ją powiększać przez używanie nośnika nie i poza-werbalnego. Poza tym komunikaty niewerbalne okazują się niekiedy bardziej oszczędne, przyśpieszają komunikację. Aby o tym przekonać się wystarczy porównać opis i gest przedstawiający wielkość i pojemność dzbana. Literatura zalecana - A. J. Bierach: Komunikacja niewerbalna, Astrum, Wrocław,1997 r. - V. F. Birkenbihl: Sygnały ciała. Astrum, Wrocław, 1998 r. - L. Grzesiuk, E. Trzebińska: Jak ludzie porozumiewają się? PWN, Warszawa 1978 r. - P. Harvey: Komunikacja w grupie, Zysk i Sp. Poznań, 2000 r - I. Kurcz: Język a reprezentacja świata w umyśle, PWN, Warszawa, 1097 r. - E. T. Hall:Ukryty wymiar, PIW, Warszawa, 2976 r. - Z. Nenki: Komunikacja międzyludzka, Kraków, 1996 r. - W. Tłokiński: Mowa. Przegląd zagadnień dla psychologów i pedagogów, PWN, Warszawa, 1982 r.

Rozdział XIII Zachowania społeczne człowieka. Człowiek jest istota społeczną, żyjącą wśród innych i z innymi ludźmi. Formy tego współżycia i problemy z tego wynikające są przedmiotem zainteresowań subdyscypliny psychologicznej zwanej psychologią społeczną. Rozwija się ona bardzo dynamicznie, charakteryzuje się niebywałym bogactwem tematycznym i różnorodnością metod badawczych. Ilość publikacji już przekroczyła poziom 20 tysięcy rocznie. Dowodzi to faktu, że współczesne życie ludzkie coraz to bardziej komplikuje się, rozwój techniki i cywilizacji w ogóle stwarza nowe sytuacje i nowe problemy, np. takie jak uzależnienie od internetu. Sztuczne środowiska bytowania, wielkie aglomeracje wymagają od jednostek takich form zachowania, których nie wytworzyła ewolucja

222

uwarunkowana czynnikami biologicznymi. W tej sytuacji coraz większego znaczenia nabiera rozeznanie naukowe problemów i poradnictwo w zakresie zachowań społecznych. Z bogatej problematyki psychologii społecznej przedstawiam Czytelnikowi trzy grupy zagadnień: 1) społeczeństwo > jednostka, 2) jednostka > społeczeństwo, 3) jednostka > jednostka. I. W p ł y w s p o ł e c z e ń s t w a n a j e d n o s t k ę. Problemy wpływu społecznego. Biologiczne wyposażenie naszego organizmu nie zapewnia nam człowieczeństwa. Słuszności tej tezy dowodzą przypadki tzw. dzieci wilczych i porzuconych. W roku 1920 pastor hinduski A. I. S i n g h odnalazł w jamie wilczej dwie dziewczynki, wychowywane przez wilczycę. Mimo ludzkiego wyglądu dziewczynki zachowywały się jak wilczątka, chodziły na czworakach, pokarm zbierały ustami bezpośrednio z ziemi, wydawały niezrozumiałe dźwięki gardłowe, nie reagowały na ludzką mowę. Po zabraniu ich do mieszkania pastora nie rozwinęły się w istoty ludzkie, mniejsza dziewczynka wkrótce zmarła, a starsza mimo, że żyła dłużej, nie stała się człowiekiem w powszechnym rozumieniu tego słowa. Dzieci porzucone to zazwyczaj dzieci nieślubne, ukrywane przed rodziną lub przed otoczeniem sąsiedzkim. Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych w jednej z posesji toruńskich przez 4 lata ukrywano w szopie chłopczyka, w USA dziewczynkę imieniem Anna przez podobny okres czasu trzymano na strychu. Dzieciom tym podawano pokarm, ale nie nawiązywano z nimi żadnych kontaktów społecznych. W tej sytuacji dzieci żyły w sensie biologicznym, ale nie rozwijały się psychicznie i społecznie. Po przebadaniu szeregu podobnych przypadków stwierdzono, że brak kontaktów społecznych w pierwszych 3-4 latach życia na trwale upośledza rozwój jednostki. Kontakty społeczne, wzajemne oddziaływanie ludzi na siebie, wpływają na rozwój człowieka zarówno w sensie filogenetycznym jak i ontogenetycznym. G.H. M e a d przedstawił, szeroko dzisiaj akceptowaną tezę, że ewolucja człowieka, jego przekształcenie z istoty biologicznej w psychospołeczna dokonało się pod wpływem komunikacji i interakcji. Kluczową rolę w tym procesie odegrało przekształcanie się gestów w symbole. Dla zwierząt gest jest sygnałem, na który następuje odruchowa reakcja. Człowiek w pewnym momencie zaczął interpretować sygnały, nadał im znaczenie. Zrozumiał np., że nie każde uniesienie ręki jest sygnałem uderzenia, że może to być tylko ostrzeżenie. Dzięki temu zaczął się wczuwać w rolę innego, wyobrażać stan partnera i dostosowywać do niego własne zachowanie. Wczuwanie się w rolę innego, wyobrażanie jego przyszłych zachowań i jednoczesne reagowanie na zmiany w jego sposobie bycia, doprowadziło do powstania umysłu, czyli procesów świadomości i samoświadomości. Oznaczenie działań i zamiarów słownymi symbolami umożliwiło interakcję symboliczną, tzn wywoływanie określonych reakcji dzięki rozumieniu treści słowa, które stało się elementem świadomości społecznej. Tak w wielkim skrócie przedstawia się treść teorii interakcjonizmu symbolicznego Meada. Przedstawiony proces ewolucyjny nie zakończył się w nieokreślonej przeszłości, on trwa nadal. Każdy nowy wynalazek, każde nowe zjawisko kulturowe i społeczne uruchamia nowe procesy umysłu. Przyswajamy coraz to nowe umiejętności, znaczenie nowych słów i fraz językowych, inspirujemy nawzajem coraz bardziej wyszukane formy zachowań towarzyskich, wynajdujemy niezliczone odmiany form rozrywkowych. Aby o tym się przekonać wystarczy prześledzić zmienność programów wielkich imprez sportowych, np. olimpiad. W procesie wzajemnego oddziaływania, interakcji kształtujemy współczesny umysł naszego gatunku. P r o c e s s o c j a l i z a c j i. Encyklopedyczna definicja socjalizacji określa ją jako „ proces i rezultat procesu przekazywania jednostce systemów wartości, norm i wzorów zachowań obowiązujących w danej zbiorowości, a także określonych umiejętności , w tym zwłaszcza

223

związanych z opanowaniem narzędzi...oraz wejściem w świat społecznych instytucji...” (Skróty moje-C.M.).Nowa encyklopedia powszechna PWN, t.5. Bardziej lakonicznie powiemy, że socjalizacja polega na uspołecznieniu, czyli na wzbogacaniu jednostki biologicznej o społecznie określoną strukturę osobowości. Z punktu widzenia funkcji społecznej socjalizacja jest procesem normatywnego przygotowania jednostek do współdziałania w ramach systemu społecznego. Wspólnota norm społecznych tworzy podstawę odniesienia, jest warunkiem koniecznym, chociaż niewystarczającym, współdziałania jednostek o obrębie całości społecznej. Proces socjalizacji nie jest oddziaływaniem jednostronnym, obligatoryjnym narzucaniem dziecku lub nastolatkom wizji świata, uznawanej przez pokolenie starszych. Socjalizowana jednostka występuje w tym procesie jako podmiot, nawet małe dziecko chętnie naśladuje jednych, odrzucając wzorce zachowań innych osób. W miarę przybywania lat podmiotowość osób socjalizowanych nabiera coraz większego znaczenia. Osobnik nie tylko podlega oddziaływaniu społecznemu, ale i sam zaczyna oddziaływać na społeczeństwo. Między innymi i z tego powodu rozróżniamy socjalizację pierwotną i wtórną. K.J.T i l m a n n, niemiecki znawca problemów socjalizacji, odmianę pierwsza utożsamia z wychowaniem w rodzinie, w trakcie którego dziecko przyswaja podstawowe wartości kultury, natomiast socjalizację wtórną realizują instytucje społeczne, takie jak szkoły, kościoły, a także dokonuje się ona spontanicznie w grupach rówieśniczych i koleżeńskich. Niekiedy opis socjalizacji uzupełnia się terminem „socjalizacja trzeciego rzędu” odnosząc ją do ludzi dorosłych. Dokonuje się ona także pod wpływem czynników makrospołecznych: ekonomicznych, politycznych, kulturowych, tworzonych przez tych, na których zwrotnie wpływają. Socjalizacja dorosłych jest przykładem dialektycznej zależności jednostkowego podmiotu i bytu społecznego. Psychologa społecznego szczególnie interesuje aspekt socjalizacji zwany procesem interioryzacji. Polega on na uwewnętrznieniu wartości, norm, opinii, wzorów działania, uznawanych w danej społeczności. W trakcie tego procesu przekształcają się one z faktu społecznego w subiektywne treści, osobnik przestaje postrzegać je jako zewnętrzne, narzucone, a traktuje jako głębokie własne przekonania. Proces interioryzacji jest procesem kształtowania treści życia psychicznego jednostki. Interioryzacja dokonuje się pod wpływem wielu odmiennych czynników i jest realizowana różnymi metodami. T. P a r s o n s rozróżnia interioryzację bezpośrednią, dokonującą się pod wpływem słownych przekazów treści norm społecznych i pośrednią, realizowaną przez naśladownictwo, utożsamianie się z osobami znaczącymi i ideami oraz przez pełnienie ról. Ciągle należy pamiętać, ze socjalizacja, w tym interioryzacja, nie jest jedynie narzucaniem jednostce wzorców społecznych, lecz stanowi proces współtworzenia osobowości jednostki w ramach danego społeczeństwa. Pojęcie „interioryzacja” służy również wyjaśnianiu niektórych zjawisk psychicznych. H. Eysenck sądzi np. że zachowania przestępcze i osobowość aspołeczna są następstwem niewłaściwie prowadzonej socjalizacji i niedostatecznej interioryzacji norm moralnych i wzorców przeżyć emocjonalnych. Z tego powodu u ludzi tak socjalizowanych nie wykształciły się uczucia wyższe i zdolność empatii, współczucia. W p ł y w o b e c n o ś c i i n n y c h. Poprzez pryzmat socjalizacji widoczny jest proces globalnego oddziaływania społeczeństwa na jednostkę. Psychologów społecznych jednak bardziej interesują zależności pomiędzy wyodrębnionymi elementami społecznymi a zjawiskami i procesami psychicznymi. Jedną z nich jest zależność zachowania od obecności innych.

224

Wielu z nas mogło zauważyć, że ludzie oglądając komedię przy pełnej widowni częściej i wyraziściej się śmieją niż wtedy, gdy odbierają ją samotnie lub w towarzystwie nielicznych widzów. Podobne zjawisko występuje również w sytuacjach zajęć akademickich. Zaangażowanie słuchacza jest silniejsze, gdy słucha wykładu razem z innymi zainteresowanymi treścią przekazu. Dostrzeganie skupienia, napięcia uwagi u innych wzmacnia siłę recepcji danej jednostki. Następuje „jakby zarażenie” słuchaniem. Nazywa się to e f e k t e m a u d y t o r i u m. Jego wyrazistość zależy od wielu czynników, m.in. od jakości kontaktu mówca (aktor)słuchacze, stopnia wypełnienia widowni, odległości pomiędzy siedzącymi słuchaczami, temperatury pomieszczenia i innych. Ludzie zachowują się inaczej w sytuacji prywatności i publicznej, tzn. w obecności innych. W sytuacjach publicznych osobnik jest obserwowany bądź w zakresie wyodrębnionej czynności, bądź całościowo, jak np. w czasie prezydenckich debat telewizyjnych. B. R. S c h l e n k e r i M. F. W e i g o l d stwierdzają, że im bardziej wnikliwie obserwuje się jednostkę, tym większa występuje u niej tendencja do manipulowania wrażeniem, jakie wywiera na obserwatorach. Stara się ona w takich przypadkach wypaść jak najbardziej korzystnie w oczach obserwatorów i zaprezentować cenione jej zdaniem wartości. W sytuacji publicznej ukazuje ona raczej swe Ja idealne, niż Ja realne, raczej swe kulturowo ukształtowane oblicze, niż odruchy emocjonalne, uwarunkowane biologiczną strukturą organizmu. Dlatego też jej wypowiedzi są krótkie, formułowane w stylu oficjalnym, gesty powściągliwe, maska mimiczna prezentuje oficjalną życzliwość. W sytuacjach publicznych jednostka częściej maskuje swe oblicze niż je ujawnia. Znał tę prawdę już F. Bacon, który radził poznawać prawdziwe oblicze człowieka obserwując go w sytuacjach prywatności. Psychologowie wiele uwagi i energii poświecili badaniu zjawiska f a c y l i t a c j i s p o – ł e c z n e j. Termin ten w sensie dosłownym wskazuje na ułatwienie wykonywanej czynności pod wpływem obecności innych. W sensie naukowym określa on bądź 1) zmianę poziomu wykonania czynności pod wpływem obecności innych, bądź 2) wzmocnienie reakcji dominującej pod wpływem obecności innych (D. G. M y e r s). Są to różne aspekty tego zjawiska. Również „inni” mogą być jedynie biernymi obserwatorami albo współ wykonawcami, tak jak np. kolarze jadący w peletonie. W drugim przypadku posługujemy się terminem koakcja i jest to jedna z odmian facylitacji Prowadzone ongiś badania szybkości pedałowania kolarzy (N.T r i p l e t t, E. M e u m a n n) i ilości wiązanych oczek w sieci rybackiej ( J.F. D a s h i e l l) wykazały, ze ludzie, pracując w obecności innych, wykonują czynności na wyższym poziomie. Osiągane rezultaty były wyższe nawet o 30% w stosunku do wyników pracy, uzyskiwanych w sytuacji samotności. Dalsze badania m. in. J.P e s s i n a, R. W. H u s b a n d a, a także Dashiella, dostarczyły przekonywujących dowodów na to, że obecność innych niekiedy także obniża poziom wykonawstwa czynności. Zaistniałą sprzeczność rezultatów wyjaśnił R. Z a j o n c, tworząc współczesna teorię facylitacji społecznej. Jego zdaniem obecność innych ułatwia wykonanie czynności dobrze utrwalonej, a utrudnia uczenie się. Czynności dobrze utrwalone, mają najczęściej prostą strukturę, wymagają standardowej reakcji. Taka właśnie reakcja nazywa się dominującą i ona i ona pojawia się, gdy osobnik zaczyna wykonywać czynność tego typu. Natomiast w przypadku uczenia się lub wykonywania czynności skomplikowanej nie występuje reakcja dominująca i z wielu możliwych trzeba wybrać właściwą. Napięcie spowodowane obecnością innych w pierwszym przypadku usprawnia wykonawstwo, w drugim obniża jego poziom. Jest to stwierdzenie zbieżne z prawem Yerkesa-Dodsona. Zostało one także wsparte eksperymentalnie (Z a j o n c, S a l e s).

zwiększonej czujności. to symboliczna obecność innych. B a r o n. urzędnicy pracują w obecności innych. Jej słabym punktem jest m. to obecność osób podobnych do wykonawcy. Pod wpływem obecności innych. Czwarta. np. interpretacje facylitacji społecznej przedstawił R. „jedynie obecność” sprowadza się do fizycznego bycia przy wykonawcy. dowodząc. udzielona przez N. dlaczego ludzie mają lepszy apetyt. najsłabiej „jedynie obecność”. Pogląd Zajonca wspierają zwolennicy psychologii ewolucyjnej. Wyjaśnienie mechanizmów ich funkcjonowania zapewne wzmocni teorię Barona. gdy spożywają posiłki w towarzystwie innych. To jednak nie znaczy. Dlaczego obecność innych wpływa na poziom wykonania czynności? Jedna z odpowiedzi. Najsilniej oddziałuje obecność autorytetów. B a y e r). Inni niemal zawsze oceniają czynności wykonawcy. typu hałas. która ułatwia właściwe reagowanie na zaskakujące bodźce. A te u każdego człowieka są ograniczone. Pomieszczenia w nowoczesnych biurowcach są dostępne obserwacji. Pierwsza. Interesującą. Jego zdaniem obecność innych zwraca na nich uwagę wykonującego określoną czynność. nieokreślone pojęcie „zasoby poznawcze”. B. następuje niespecyficzne pobudzenie organizmu wykonawcy. opracowaną z punktu widzenia psychologii poznawczej.in. które bywają niespodziewane i zaskakujące. Pobudzenie takie jest zgeneralizowaną reakcją na zachowania żywych organizmów. trudnych. w której ocenianie nie może mieć miejsca. Druga. trzecia –osób o wysokim autorytecie. E. że teoria ta jest ostatecznym rozwiązaniem problemu facylitacji. zdaniem Zajonca. gdyż występuje ono także w przypadkach „jedynie obecności”. że każda forma obecności innych wpływa na poziom wykonawstwa czynności. a ludzie boją się negatywnych ocen ze strony obserwatorów. Wyjaśnienie to dobrze tłumaczy wpływ obecności innych na poziom wykonania w przypadkach od drugiego do czwartego. stałych lub okazjonalnych obserwatorów. jednak w różnym stopniu. ochraniający organizm przed niszczącym zaskoczeniem. te przewidywania potwierdziły się. Starają się unikać niemiłej charakterystyki i dlatego podejmują wzmożony wysiłek. tym samym pochłania część jego zasobów poznawczych. W tych kategoriach możemy interpretować zachowanie w pełni nasyconych kur. C o t t r e l l a odwołuje się do działania lęku. Jednak wpływ obecności osób podobnych nasilał się wraz ze wzrostem liczebności obserwatorów. Jeżeli obecność innych działa jedynie jako czynnik rozpraszający uwagę. Istotnie. człowiek przybiera postawę gotowości. to podobny efekt wystąpi również wtedy. K n o w l e s wykazał. Okazało się. że liczna widownia może wywołać tremę zakłócającą wykonanie nawet czynności dobrze utrwalonych. Kontaktując się z nimi. W skutek tego osobnik w obecności innych dobrze wykonuje zadania łatwe. które po pojawieniu się przy karmniku kury głodnej pochłaniają dodatkowo około 1/3 wagi już spożytego pokarmu (E. np.225 Ale jacy inni wywołują napięcie i dlaczego? W wyniku dyskusji i analiz przyjęto cztery wersje obecności innych. dzieci itp. zapowiedź sprawdzania wyników wykonawstwa przez profesora X.S. Warunek ten spełniają osoby głuchonieme. migające światło itp. . a także przyniosło wymierne korzyści praktyczne. gdy pojawią się dystraktory mechaniczne. albo wyeliminowaniem. jest natomiast nieprzydatne w sytuacji „jedynie obecności”. niewidzące. Siła wpływu podobnych i obecności symbolicznej ukształtowała się na zbliżonym poziomie. specjalistów z dziedziny czynności wykonywanej. który ma być środkiem przeciwdziałania możliwym ocenom niekorzystnym. dlaczego zespoły sportowe częściej wygrywają spotkania u siebie niż na wyjeździe. w tym z innymi ludźmi. że facylitacja występuje również w świecie zwierząt i że jest to ewolucyjnie wykształcony mechanizm przystosowawczy. a pogarsza wykonanie czynności skomplikowanych. ułatwiające wystąpienie reakcji dominującej. często niekorzystnie. Nie wiąże się to z oceną. Poznanie mechanizmów facylitacji społecznej pozwoliło zrozumieć pewne zjawiska społeczne.

w których wytwórca jest znany personalnie. L a t a n e. Specyficzna formą facylitacji społecznej. W i l i a m s i S. że krzyczą jednakowo głośno w obu sytuacjach. z obserwacji par studentów wspólnie przygotowujących się do egzaminu. C h e n. Klasyczne badania eksperymentalne F. Znamy to zjawisko np. stosujących system indywidualnej odpowiedzialności wykonawców. Policjanci ustawiają na poboczach dróg tekturowe sylwetki funkcjonariuszy „drogówki”. tak jak kolarz w peletonie. gdy wykonują czynności łatwe. A l l p o r t a pokazują. Okazało się. dobranych na zasadzie „jedna leniwa i jedna pracowita”. przyjacielskich. w których wytwór nie jest oznakowany symbolem wykonawcy. Podobne rezultaty otrzymali B. Sposób ten stosowano budując ośrodki przemysłowe w regionach rolniczych. np. wypełniają test skojarzeń. że tak nie jest. 10 osób ciągnie linę. W byłym ZSSR i krajach Demokracji Ludowej wykonawstwo anonimowe spowodowało. np. Osobnik w grupie. „wozi się” i oszczędza swe siły kosztem innych. Przy zadaniach trudnych obecność innych nie jest pożądana. reakcje wykonawcze dominujące. to należałoby oczekiwać wyższych efektów pracy wykonej zbiorowo w stosunku do sumy indywidualnych efektów tejże grupy ludzi. Zjawisko to jaskrawiej występuje w kulturach indywidualistycznych niż kolektywistycznych. przy rozwiązywaniu problemów matematycznych. C. gdy są przekonani. wśród mężczyzn niż wśród kobiet. Badani sądzili. Co to znaczy w praktyce? Wydajność i jakość wykonanej pracy w zakładach produkcyjnych. przyuczając chłopów do nowych zawodów przemysłowych. Interesujący i precyzyjny eksperyment dotyczący koakcji przeprowadził chiński badacz S. K. jednak dźwięki generowane indywidualnie były silniejsze. Podobną metodę ułatwień stosuje się w przemyśle. pozbawionych tradycji industrialnych. występującego w roli organizatora pracy ludzkiej? Jeżeli zadanie do wykonania jest proste. H a r k i n s badając siłę krzyku krzyczących razem z innymi i indywidualnie. obniża ona poziom wykonawstwa. że mrówka pracowita wywiera korzystny wpływ na „koaktankę” i że skutki wpływu są relatywnie trwałe. gdy myślą. że ciągną jednocześnie z innymi. Czego należy oczekiwać od psychologa. by przez symboliczną obecność innych wpływać na poprawność zachowania kierowców. Badacze ci nazwali opisywane zjawisko próżniactwem społecznym. w postaci . Zatem w obu odmianach facylitacji występuje ta sama prawidłowość. jak już wspomniałem. Jeżeli np. że wydajność w przemyśle tych krajów była niższa w przybliżeniu o 30% w niż porównywalnych krajach kapitalistycznych. Okazało się. by czytelnik nie dostrzegał innych i nie obniżał poziomu wykonania trudnych czynności przyswajania wiedzy. H. skonstruowała aparat do mierzenia siły ciągnięcia liny i badała z jaką siłą ciągną zawodnicy wtedy. Pewna doza anonimowości. Stoły w nowoczesnych czytelniach są ustawiane tak.226 Pracują wydajniej. Grupa badaczy. Inghama. kierowana przez A. sprzyjające próżniactwu społecznemu. to korzystna będzie obecność innych. Występuje ona w sytuacjach „równoległego” działania dwu lub wielu osobników. T e o r i a p r ó ż n i a c t w a s p o ł e c z n e g o. Badał on zachowanie par mrówek. że w sytuacji czynu grupowego wysiłek był mniejszy aż o 18%. to siła ciągu grupowego powinna być większa niż suma sił 10-ciu ciągów indywidualnych. a wyniki ich pracy pogarszają się przy czynnościach trudnych. pobudzająca wykonawców. w grupach formalnych niż nieformalnych. Przy prostych zadaniach nie jest wskazane wykonawstwo anonimowe. jest koakcja. że osobnicy pracując niezależnie obok siebie osiągają lepsze rezultaty. rozpoczynających budowę mrowiska. że robią to indywidualnie i wtedy. Jeżeli obecność innych korzystnie wpływa na poziom wykonania czynności łatwych. gdy obok doświadczonego i wydajnego pracownika ustawia się robotnika o niskiej sprawności. jest na niższym poziomie niż w tych. znającego problemy facylitacji społecznej i próżniactwa społecznego. Okazało się.

badawczych i innych. M u l l e n). a więc naruszenie norm społecznych winno być tam częstsze niż w małych miejscowościach. zostawiając jedynie karoserię samochodu. Bogata i silna stymulacja zewnętrzna powoduje skierowanie uwagi na czynniki zewnętrzne.227 grupowej współodpowiedzialności jest wskazana przy wykonaniu zadań trudnych. Przekonywująco ukazuje to zjawisko eksperyment Ph. J o h n s o n i L. że wskaźnik ilości takich wypowiedzi jest podobny w grupie studentów i kryminalistów. Maskowanie indywidualności. Zbiorowa emocja opanowuje wtedy umysły jednostek. Śpiewy i tańce rytualne wojowników. Rezultat był taki. w tym mundur. one kierują ich ujednoliconym zachowaniem. D o w n i n g ubrali jedną grupę studentek w stroje Ku-Klux-Klanu.. Strój. że wojownicy kultur. np. umożliwia mordowanie niewinnych ludzi tak. R. kosztem koncentracji na swych ocenach. W kulturach nie stosujących tych metod obowiązywały zasady bardziej łagodnego postępowania. Zadaniem eksperymentalnym było po prostu potraktowanie prądem koleżankę. Okazało się przy tym. że w Nowym Yorku po trzech dniach dokonano 23 kradzieży. że przy utrzymanej tożsamości strój nie powodował różnic w zachowaniu studentek. Aby zweryfikować hipotezę zakupił dwa stare samochody i ustawił jeden w Nowym Yorku. który pytał swych respondentów co zrobiliby. ż dokonaliby czynów społecznie niedozwolonych. Im większy tłum. anonimowość i ograniczenie samoświadomości. Połowa dziewcząt każdej grupy miała identyfikatory. Niektóre formy obecności innych szczególnie silnie oddziałują na psychikę jednostki. żołnierze są krótko strzyżeni. Z i m b a r d o. K. Proces i stan utraty indywidualnej kontroli zachowania i jednostkowej tożsamości nazywa się deindywiduacją. W a t s o n na podstawie danych antropologicznych stwierdza. Szokujące są dane badań D. Zarówno anonimowość jak i ograniczenie samoświadomości wykorzystuje się w pewnych formach działań społecznych. tym większe poczucie bezkarności i większa skłonność do działań okrutnych. D o d d a. Osłabia się kontrola przeżyć. poczucie tożsamości i zachowanie. Liczne ludy malowały i malują twarze wojowników i stroją je w pióropusze tak. gdyby mogli stać się niewidzialnymi. linczów ( B. pozostałe występowały anonimowo. by maskowały cechy indywidualne. zachowanie staje się bardziej impulsywne i emocjonalne. najczęściej ich mordowali. R. małym miasteczku kalifornijskim. W stanie deindywiduacji jednostka działa anonimowo. które wypracowały techniki deindywiduacji bojowników. staje się trybikiem zbiorowej machiny. lęku lub żądzą zysku. natomiast występujące anonimowo studentki ubrane w strój Ku-Klux- . natomiast w Polo Alto po trzech tygodniach auto pozostawało w stanie nienaruszonym. Ponad 50% badanych stwierdziło. a drugi w Polo Alto.pielęgniarek. że stopień anonimowości w metropoliach jest wyższy niż w małych miasteczkach. Armie współczesne mają jednolite umundurowanie. drugą. jednostka w tłumie czuje się bezkarną. sądach i przekonaniach. projektowych. zgromadzonych opanowuje jedno pragnienie osiągnięcia celu wspólnego. Przyjął on. Jednostka jakby wtapia się w całość. Podobnie dzieje się w tłumie opanowanym emocją gniewu. D e i n d y w i d u a c j a..). ich rytmiczne poruszanie się i pokrzykiwanie wzbudzają poczucie jedności z grupą. Okazało się. jest bodźcem sytuacyjnym wpływającym na samoświadomość. w następstwie tego zanika poczucie indywidualnej odpowiedzialności. Uczestnictwo w tłumie powoduje także ograniczenie samoświadomości. Anonimowość ułatwia popełnianie czynów aspołecznych. np. Zanikają wtedy odrębności jednostkowe. jak w przypadku mieszkańców wietnamskiej wioski My Lai w czasie wojny wietnamskiej (A r o n s o n). Łatwiejsze jest wtedy usprawiedliwienie własnego działania zaistniałymi okolicznościami („wszyscy robili to samo. okrutnie traktowali jeńców.

niezależnie od różnicy działających mechanizmów. że teza ta znajduje potwierdzenie w przypadku stroju skinheadów. rozmawiają. smutku. ma miejsce silna więź emocjonalna. „im” ludzie przypinają jakoś łatkę o nieprzyjemnej wymowie. H a r e’a. i dokonuje się dzięki różnorodnym mechanizmom psychicznym. ponurości. śmierci. do których jednostki przynależą i tę przynależność akceptują są ich grupami w ł a s n y. często kontaktują się ze sobą. organizują wspólne imprezy rozrywkowe itp. Kopaliński: Słownik symboli). przeciwstawnymi grupom o b c y m. to znacznie więcej niż obecność innych. m i ę d z y k t ó r y m i i s t n i e j e w i ę ź p s y c h o s p o ł e c z n a. szczególnie czarnego. W Średniowieczu katów ubierano na czarno po to. amerykańskiego znawcy problematyki grup. M y e r s informuje. Silna więź charakteryzuje grupę zwartą. rozpaczy. pociąga za sobą daleko idące konsekwencji psychologiczne. Jest to dowodem wpływu ubioru jako bodźca kontekstowego na zachowanie. P. Między członkami danej grupy. że hokeiści i futboliści.(W. Innych Polaków postrze-gają jako osoby należące do tej samej grupy. odrębnej wobec innych grup patriotycznych. Dwaj psychologowie amerykańscy. Wydaje się. Obie formy relacji kryją w sobie wiele istotnych problemów badawczych i dotyczących współżycia między ludźmi. intymność relacji i to one określają siłę wpływu grupowego. pozostaje wtedy więź duchowa..228 Klanu uderzały prądem (oczywiście fikcyjnie) silniej i dłużej niż przebrane na pielęgniarki i dziewczyny z identyfikatorami. iż samo ubranie czarnej kurtki może nasilić agresję ubranego. „czarnych diabłów” na motorach czy enkawudzistów. Czerń jest symbolem zła. Byt społeczny. podstawowy podział grup) większego znaczenia nabiera zbieżność przekonań. . by budzili grozę i sami działali agresywnie. we wspólnocie społecznej. niemoralności. o grupach obcych „oni”. w przypadku grupy małej osoby ją tworzące pragną pozostawać razem. upodobań. grający w czarnych strojach popełniają więcej fauli niż zawodnicy ubrani w stroje o innych barwach. Dlatego też często spotykamy d e f i n i c j e g r u p y j a k o z b i o r u l u d z i. D. Z grupą własna ludzie identyfikują. a osoby do niej należące są rozproszone przestrzennie. Czynnikiem dodatkowym jest kolor stroju. Ale czy sprawdza się w innych przypadkach? W p ł y w g r u p y n a j e d n o s t k ę. bardziej licznych (Jest to według A. To. a nawet wrogo. są rozrzuceni po całym święcie jednak mają poczucie wspólnoty. W grupach wtórnych. Z tego też względu wpływ grupy na jednostkę występuje pod wieloma postaciami. z reguły liczących niewielu osobników. badający zachowania sportowców w okresie 15 lat stwierdzili. z pozoru nieistotne zróżnicowanie na „my” i „oni”. ciemnych mocy podziemia itp. Patrioci polscy np. zawsze występuje pewien rodzaj więzi. Takie grupy. że eksperymentalnie udowodniono. O grupach własnych zazwyczaj ludzie mówią „my”.m i. wobec grup obcych są nastawieni niechętnie . Jeżeli grupa należy do kategorii „wielka”. W grupach pierwotnych. „Nam” z reguły przypisuje się jakieś cechy pozytywne. jakim jest grupa. interesów itp.

powstających ad hoc. Samolubny gen. Mimo to wpływa ona na świadomość i zachowanie jednostki. Ci. D a w k i n s. składających się z osób zupełnie sobie obcych. Osoby badane obu grup miały same zaproponować kandydatów do nagrodzenia oraz podzielić pieniądze pomiędzy grupami. opartej na rozpoznaniu swoich cech psychicznych. którym bardziej się podobał obraz Kandinky’ego utworzyli jedną grupę . R. Jest to z j a w i s k o s t r o n n i c z o ś c i w o b e c g r u p y w ł a s n e j.229 Identyfikacja z grupą otwiera jednostkę na wpływ grupy. Jednostka zostaje ukształtowana według wzorca grupowego. Mocnym wsparciem tego poglądu jest wynik badań N. że zaistniały poważne trudności w wyborze kandydatów do nagród. Okazało się. Dokonanie kategoryzacji i podziału na grupy wywołuje e f e k t h o m o g e n i c z n o ś c i g r u p y o b c e j. L. co opowie-dzieli się za obrazem Klee utworzyli drugą. a podobieństwo rodzi sympatię. wyrażające zbliżone upodobania artystyczne malarzy i prosili zebranych o określenie swych upodobań. Tworzy się w ten sposób społeczna struktura tożsamości osoby. że zachowanie na rzecz rodzeństwa jest silniejsze u bliźniaków monozygotycznych niż dwujajowych. że wszyscy są tacy sami. ma daleko idące konsekwencje w procesie identyfikacji. Grupa własna zawsze jawi się jako bardziej atrakcyjna pod pewnym względem niż grupy obce. jest bardziej zmienna. C. Klee. zatem zapewnia poczucie bezpieczeństwa. Następnie badani wykonywali pozorowane zadania. Jak można tłumaczyć takie zachowania? Jedną z przyczyn jest kategoryzacja społeczna. ułatwiający orientację w gąszczu zjawisk społecznych. Ten proces poznania społecznego. a zatem gorsi. skrypty zachowań grupy własnej są akceptowane. w przeciwieństwie do tożsamości psychicznej. „My” jesteśmy nawzajem podobni do siebie. pokazujący. autor pracy pt. zatem ludzie grupy własnej są bardziej sympatyczni. Jest ona znana. tym mniejsza skłonność do ich wspiera-nia. T u r n e r prezentowali studentom abstrakcyjne obrazy W. różni od „nas”. za wykonanie których zleceniodawcy wyasygnowali pewną sumę pieniędzy na nagrody. gdy o „przynależ-ności” do grupy decydował jedynie rzut monetą lub kolor oczu osób kwalifikowanych. ci. R. Podobne zachowania wystąpiły również wtedy. że opinie. twierdzi. szkolnej. O obcych mówi się. Jeżeli dodatkowo jest to grupa o wysokim statusie społecznym. S e g a l a. niezróżnicowanego postrzegania osób ją tworzących. Tożsamość społeczna. Zgodnie z teorią doboru krewniaczego W. a dzieląc pieniądze wyraźnie faworyzowały swoich. przejmowane i stosowane w różnych sytuacjach życiowych. Osoby z każdej grupy proponowały tylko kandydatów z grupy własnej. Użyte określenia grup pozwalają odróżniać grupę własną od obcej. osiedlowej. T a j f e l i J. a im dalsze pokrewieństwo. że wszelkie działania na rzecz grupy jest uwarunkowane genetycznie i ma na celu rozprzestrzenianie genów własnych i bliskich krewnych. regionalnej itp. zwyczaje. nie zasługujący na wyróżnienia Wywyższenie grupy własnej podnosi samoocenę jednostek do niej przynależących. to świadomość przynależności do niej podnosi samoocenę jednostki Wszystko to powoduje. H. H a m i l t o n a najchętniej pomagamy najbliższym krewnym. Poczucie przynależności grupowej powoduje zachowania faworyzujące grupę własną. Teoria ta efektownie tłumaczy zachowania pomocne i altruistyczne wobec krewnych nie wyjaśnia jednak podobnych zachowań w przypadkach grup nominalnych. zależna od dynamiki sytuacji życiowych. Odzwierciedla się w niej przynależność do różnych grup: rodzinnej. Dostrzegane podobieństwo do innych osób z grupy własnej skłania ją do postrzegania siebie jako tę. która ma podobne cechy społeczne jak i pozostałe osoby z grupy. tzn. C i a l d i . a w konsekwencji faworyzowani. nawet rasowo. Kandinsky’ego i P.

kojarzymy je z przestrzeganiem reguł współżycia społecznego. . tzn. W drugim przypadku uwypuklano z konformizmu jedynie to. Jednak warto pamiętać. w środowisku pracy odczuwana presja grupy może być znacznie skuteczniejsza. Jeżeli człowiek wbrew rozsądkowi lub niezgodnie ze swoimi przekonaniami zachowa się tak. osoba naiwna. mimo to wielu z nich zacho-wało się zgodnie z wzorcem grupowym. Grupa zwycięska podnosi samoocenę osób z nią się utożsamiających. W oryginalnych badaniach S. Układ ten zmieniano w kolejnych próbach. Wyżej opisane mechanizmy mają charakter ogólnospołeczny.nie sportu. jest to jedna z form występowania konformizmu. tzw. spostrzegał długość odcinków i słyszał wypowiedzi grupy ośmiu osób. O X-ie jedni powiedzą z pewną dozą lekceważenia. jedynie 25% nie uległo presji grupy w żadnej próbie. Konformizm Zjawisko konformizmu i w opracowaniach naukowych. Okazało się. względnie wzmacniało daną teorię. A s c h a konformizm określono jako modyfikację i wypaczania sądów pod wpływem presji grupy. że konformizm jest właściwością ludzi autorytarnych. a po porażkach malała.230 n i badał ilość pojawiających się emblematów sportowych w strojach studentów. Badanym studentom pokazywano dwie kartki A i B. uległych wobec autorytetów. ale nie jedyna. drudzy stwierdza z uznaniem. I tak linia 1=8 cm. R o k e a c h np. że badanymi Ascha byli studenci. że pierwszych ośmiu było pozorantami. Na kartce A widniał odcinek prostej o długości 10 cm (w oryginale 10 cali). że jest to „człowiek elastyczny. że zmiana form zachowania i upodobniania do zachowań innych może nastąpić w wyniku refleksji . A tradycyjnie nie kojarzymy tych procesów z konformizmem. M. Jaka zatem byłą jego odpowiedź na zadane pytanie? Według danych Ascha 1/3 w ponad połowie prób badawczych zachowała się konformistycznie. za wyrażone opinie nie groziły im żadne przykre konsekwencje. Asch wprowadził jednak pewne utrudnienie. kibiców czołowych drużyn akademickich futbolu amerykańskiego. Pamiętać należy. co potwierdzało. fak-tyczny obiekt badań. Istotnie. I jest to jedna z form wpływu społecznego. Osobnik dziewiąty. uczenia się lub dojrzewania. Dziewiątka odpowiadających została usadowiona przy stole tak. 3=8. z jaką kibice dopingują swoją drużynę w trakcie jej zmagań sportowych. zachowującymi się zgodnie z poleceniami eksperymentatora i oni. Świadczy o tym również siła zapału. W realnych sytuacjach. jak oczekuje grupa. że po każdym zwycięskim meczu ilość strojów z emblematami gwałtownie wzrastała. na kartce B wyrysowano trzy odcinki. Mogą sprzyjać interesom społeczeństwa jako całości lub powodować skutki negatywne. mówili nieprawdę stwierdzając. Wyraziście ukazano to zjawisko w klasycznym eksperymencie Ascha. radzący w każdej sytuacji” W opracowaniach naukowych ukazywano konformizm jako fakt eksperymentalny bądź przedstawiano go z punktu widzenia teorii określonego autora. o zamkniętym umyśle. jeden po drugim. 2= 10 cm. podobnie jak w życiu potocznym bywa różnie przedstawiane i rozumiane. określimy go konformistą. E. Podobnie R. oznakowane cyframi od 1 do 3.5 cm. Zadaniem badanych było udzielenie odpowiedzi na pytanie: ”Która linia z kartki B jest równa linii z kartki A?” Rozróżnienie wielkości tych odcinków normalnie nie sprawia ludziom najmniejszego kłopotu. że linią równą do tej z kartki A jest 3-cia a kartki B. nie znający umowy eksperymentatora z ośmiu pozostałymi uczestnikami badań. Właśnie uleganie p r e s j i grupy jest cechą wyróżniającą konformizm od innych czynników upodobniania zachowania swojego do zachowania innych ludzi. osoby młode i wykształcone. że jest to „chorągiewka na dachu”. występują nie tylko w dziedzi. podkreślał. np. C i a l d i n i przedstawia konformizm jako zmianę zachowania polegającą na upodobnianiu go do zachowania innych osób.

pragnący postępu społecznego. poszukujący nowych rozwiązań problemów życia. naukowcy. że poziom konformizmu nie zależy od bezpośredniości kontaktów badanych.231 Eksperyment Ascha był wielokrotnie powtarzany i modyfikowany. refleksji. Podo-bnie grupy niejednomyślne. gdy uczestnicy przebywają w izolowanych kabinach. że grupa atrakcyjna. sprawnie przetwarzający informacje. przemyślenia i 2) społecznego. Natomiast uznanie wyższości źródła indywidualnego sprzyja nonkonformizmowi. odnoszący sukcesy w przeszłości. Dawanie przewagi źródłom społecznym przyczynia się do nasilenia zachowań konformistycznych i jest to k o n f o r m i z m i n f o r m a c y j n y. Wykraczanie poza istniejący stan rzeczy traktują jako dokuczliwość. a także zwarta nasilają zachowania konformistyczne jednostek. Węzłową kategorią w tych wywodach jest ”przewaga”. że trzeba wymiany trzech pokoleń po pozorantach (pokolenie to 8 osobowy zestaw). Na jednym krańcu znajduje się nonkonformizm na drugim konformizm. Zadziwiająco trwałe są niektóre ślady konformizmu w psychice ludzkiej. np. lub pozostając w odległych miastach kontaktują się ze sobą drogą radiową. Jego wyniki zostały wielokrotnie potwierdzone. są konserwatystami. Konformizm jest stopniowalny. mieszane np. Grupy niejednolite. nowych doznań i doświadczeń. D. tzn. Najsilniejszą presje wywierają grupy liczące od 3 do 16 osób. czwarty w kolejności pozorant mówi prawdę o długości od-cinków. przekazu tradycyjne-go. by całkowicie zanikły ślady presji grupy. nigeryjskiej lub dowolnej innej. C a m p b e l l wykazał. młodzież. w innych sytuacjach kierują się własnym rozpoznaniem. o silnej potrzebie sukcesu. z jedną kobietą wśród pozorantów-mężczyzn wywierają słabszą presję. Dotyczy ona poznawczych przyczyn konformizmu. tym samym osłabia presję grupy. Jednak ich wpływ na zachowania ludzi wyraźnie się różnicuje. Te grupy ludzi dokonują zmian w społeczeństwach. T.W wyniku zabiegu nie będzie już wśród badanych osób instruowanych przez eksperymentatora. że ludzie korzystają z dwóch źródeł wiedzy: 1) indywidualnego. o wysokiej samoocenie i wysokim statusie. czyli powszechnej wiedzy innych. zachowują się zgodnie z presją grupy tylko w obecności osób z grupy. gdyż normalnie ludzie korzystają z obu źródeł wiedzy. 3. o wysokim statusie społecznym. Niektóre osoby przejawiają k o n f o r m i z m z e w n ę t r z n y. zorientowani na tworzenie i twórczy. tzn. inne prezentują k o n f o r m i z m w e w n ę t r z n y. Wyobraźmy sobie następującą procedurę eksperymentu: po wypowiedziach pozorantów i osoby badanej wyprowadzamy pozoranta nr 1. Następnie powtarzamy zabieg z pozorantami nr 2. Wiemy z historii jak nieugięcie bronili swych . Okazało się. nowatorscy. tworzy wymiar dwubiegunowy. Konformiści z kolei są zamiłowani w tradycji. a także uzupełniono obraz presji grupy na jednostkę. a w skrajnych przypadkach jako naruszanie świętości. Nonkonformiści to ludzie kierujący się własnym rozeznaniem stanu rzeczy. dotyczący trwałości konformizmu. pozostawiając osobę naiwną. Nonkonformistami najczęściej są ludzie kompetentni. jak w swojej wiosce polskiej. silnie zaangażowani na rzecz bronionego poglądu. Taki człowiek gdzieś na końcu świata zachowuje się tak. czyli własnego doświadczenia. aż do 8-mego. Jakie są przyczyny takiego zróżnicowania orientacji ludzi? Częściowa odpowiedź na to pytanie znajduje się już w tekstach dwu powyższych fragmen-tów. wybitni politycy-reformatorzy. występuje u nich pełna interioryzacja zapatrywań grupowych. do mądrości ojców i dziadów. Zazwyczaj są to twórcy kultury. Interesujący jest wątek. Czy w tej sytuacji i ewentualnie jak długo pojawiać się będą odpowiedzi konformistyczne? Okazuje się. przywiązani do starych zasad i norm. ale uznawanie przewagi któregoś rodzaju wiedzy określa typ orientacji. pozostaje niezmienny i wtedy. o wysokim ilorazie inteligencji. Udowodniono. opinie grupy stają się ich osobistymi opiniami. a liczba zachowań konformistycznych spada do 10%. obiegowych przekonań itp. Większość ludzi lokuje się pomiędzy tymi krańcami. nie lubią zmian.

na ulicy ktoś nam się kłania. nadaje się im niemile brzmiące przezwiska. Również emocje pozytywne skłaniają do zachowań konformistycznych. Długotrwały spór wśród naukowców i zwykłych śmiertelników dotyczył wpływu płci na konformizm. Zachowania konformistyczne jednostki bywają źródłem dumy. trzeci uporczywie trwał przy swoim przekonaniu. outsiderom grupa przydziela trudne lub nieprzyjemne zadania do wykonania. która nigdy nie kłamie”. W każdej grupie społecznej występują oczekiwania przestrzegania określonych norm zachowania. Tradycyjnie sądzono. Skutek był taki. Dane te wskazują. Są to głownie obawy i lęki różnej intensywności. Eagly (1987) i Becker(1986) wykazali. w jakim ty podporządkujesz się tej presji (jak np. D o o b na podstawie podobnego eksperymentu wykazali. Odczuwają to osoby „atakowane” jako stan dokuczliwy. że nie był to znajomy.232 przekonań patriotycznych partyzanci poddani presji hitlerowskich prześladowców. N. wywołują tym samym u nich dokuczliwy stan deprywacji społecznej. Interesujących ilustracji i dowodów na rzecz tej tezy znajdzie Czytelnik w pacach S. natomiast do nagród proponuje osoby prawomyślne. zasychanie w ustach. Ich naruszenie pociąga za sobą różnorakie sankcje. Drugą grupę przyczyn zachowań konformistycznych stanowią emocje. odmieńca. ale zależą też od typu wywieranej na ludzi presji społecznej. Wyważone stanowisko współczesnej psychologii oddaje tekst w ramce nr 22 Ramka nr 22 „Różnice podatności na wpływy wynikające z płci są nie tylko małe. przedstawiających badanie norm obowiązujących w kolejkach lub dotyczących zachowań w wagonach metra nowojorskiego. Znalazł się on w położeniu dewianta. gdyż pragną ich aprobaty. dopiero później uświadamiamy sobie. I jest to jedna z bardziej dokuczliwych kar społecznych. że różnice w zależności od płci najczęściej ujawniają się wtedy. a lęk przed ośmieszeniem jest bardzo intensywny. że dwu pierwszych pozostawiono w spokoju. L. odnoszącego znaczące sukcesy i innych. a jego ukłon był skierowany do osoby. Znamy z życia codziennego liczne przypadki tego typu. a więc nie narusza istotnej normy społecznej. drugi początkowo krytycznie nastawiony. S. że lęk przed sankcją grupy jest jedną z przyczyn zachowań konformistycznych. idącej tuż za nami. po paru dodatkowych argumentach zmienił zdanie i zgodził się z grupą. J. zgodnie z panującym zwyczajem odwzajem-niamy ukłon. jest podstawą wysokiej samooceny i samozadowolenia. Nonkonformizm słabnie w sytuacjach wieloznacznych lub nieokreślonych. Ludzie chętnie zachowują się zgodnie z życzeniami osób lubianych i atrakcyjnych. a takich ludzie nie lubią. Swoistym kuriozum jest konformizm bezrefleksyjny. Ludzie z reguły unikają kontaktów z osobami różniącymi się od nich. że kobiety są bardziej konformistyczne. przejawiający się w automatycznym podporządkowaniu normom społecznym. F r e e d m a n i A. M i l g r a m a. a widzowie mogą wprost obserwować stopień. Trzech pozorantów wprowadzono do grupy osób dyskutujących o rozwiązaniu problemu X. naśmiewa się z różnych form zachowania. w badaniach . uznania. wywołujący napięcie nerwowe i fizjologiczne (pocenie się. który nie podzielił zapatrywań grypowych. nieprzyjemny. gdy grupa wywiera nacisk. Świadomość tego. natomiast cała energia grupy została skierowana na przekonanie pozoranta. pod wpływem działania autorytetu o wysokim prestiżu. S c h a c h t e r w jednym ze swych eksperymentów ukazał mechanizm ich pojawiania się i intensyfikacji. zwanemu k o n f o r m i z m e m n o r m a t y w n y m. Czasami np. a obawy przed nimi skłania ku konformizmowi. konsekwentnie wykluczając nawet zasłużonych odmieńców. że odmieńcom. przyspieszona akcja serca i inne). Jeden z wprowadzonych natychmiast zaakceptował propozycję grupy. że „Jestem osobą. Dewianci są ośmieszani.

ścierania się i uzgadniania opinii. Te dwa rozumienia polaryzacji grupowej nie pokrywają zakresowo. Bardziej skomplikowany problem występuje wtedy. Jeżeli nastawienia nie były bardzo zróżnicowana. a następnie rozstrzygamy. które są właściwe danej płci (np. Dzieje się tak na przykład wtedy. mając na myśli podział według określonego kryterium na przeciwstawne ugrupowania. w których tylko my wiemy. L a t a n e. że może to wynikać ze społecznych ról mężczyzny i kobiety. Polaryzacja grupowa G l e n W h i t e w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku pokazał. Poznań. Natomiast przy zróżnicowanych nastawieniach dyskusja w grupie radykalizuje zapatrywania opozycyjne. bowiem badanymi byli ludzie dobrze przygotowani do rozwiązywania tego rodzaju problemów. których nas nauczono. jak reagują. M o s c o v i c i i M. Przyczyny zatem należy upatrywać we właściwościach działalności grupowej. kiedy każdy może zobaczyć. Akert: Psychologia społeczna. czy odpowiada tak samo jak reszta badanych). W socjologii ten stan zróżnicowania w obrębie całości nazywa się polaryzacja. 295. Zysk i S-ka. w tajemnicy przed innymi. Zdarzają się jednak pewne sytuacje. badania nad konformizmem podobne do eksperymentów Ascha).) nazwali to zjawisko p o l a r y z a c j ą g r u p o w ą. że decyzje i działanie grupowe są bardziej radykalne niż realizowane pojedynczo. Jeże przed rozpoczęciem pracy w grupie osobnicy są nastawieni na rozwiązania ryzykanckie. za E. S. mężczyzn natomiast-by byli niezależni w obliczu bezpośredniego nacisku społecznego. s. Nie można w tym przypadku mówić o błędach wynikających z braku wiedzy. Eagly (1987) sugeruje. gdzie każdy z uczestników wiedział. to podejmą decyzje grupową o wyższym poziomie ryzyka niż prezentowali indywidualnie na „wejściu”. czy zachowujemy się konformistycznie czy nie. Wilson. kiedy inna osoba wygłasza mowę o treści sprzecznej z naszym punktem widzenia. R. by były skłonne do zgody i dawały wsparcie innym. chociaż . że i mężczyźni. Wspomniana radykalizacja działa w dwu kierunkach. gdy słuchamy. to pod wpływem wymiany zdań w grupie podejmą decyzje bardziej ostrożną niż ta. gdy grupę tworzą osoby o różnych nastawieniach wobec sposobu jego rozwiązania lub podjęcia działania. Z a v a l l o n i (1969 r. posługując się stymulacją komputerową wykazał. Cyt. Aronson. że kanadyjscy studenci kierunku zarządzania podejmując decyzję grupowo są skłonni przeznaczyć większą sumę pieniędzy na ratowanie upadającego. Występuje wtedy tzw. którą zamierzali podjąć indywidualnie. prezentują zwykle takie zachowania. w powstałych tym sposobem subgrupach następuje polaryzacja (radykalizacja) stanowisk. i kobiety w sytuacjach publicznych. T. że proces taki przebiega względnie szybko i parokrotna wymiana zdań i następuje zbliżenie zapatrywań. dość szybko następuje ujednolicenie opinii grupowej. Tak kształtuje się polaryzacja w sytuacji podobnych nastawień osób uczestniczących w podejmowaniu decyzji. Jeżeli natomiast rozpoczynając działanie w grupie będą reprezentować nastawienie ostrożne. W sytuacjach tego rodzaju różnice pomiędzy kobietami i mężczyznami dotyczące ich podatności na wpływy właściwie znikają. Kobiety uczy się. o polaryzacji społeczeństwa. w jakim stopniu zgadzamy się z jego argumentami. N. mówi się np. serce i umysł. że wielkość różnic związanych z płcią jest stosunkowo niewielka”. Trzeba jednak pamiętać. 1997 r. Eagly sądzi. co prowadzi do zróżnicowania lub podziału grupy.233 Ascha. Na ten rodzaj nacisku społecznego kobiety istotnie częściej reagują konformistycznie niż mężczyźni. układ dynamiczny. źle zaprojektowanego przedsiębiorstwa niż osoby podejmujące decyzję indywidualnie. Procesy zachodzące w grupie powodują.

Innymi słowy w grupie podnosi się wartościowość decyzji lub dziaania. Z doświadczeń własnych i z obserwacji potocznych wiemy. Trudno sobie wyobrazić wojsko. zwiększa się między nimi dystans społeczny. ograniczające rolę osobowości „posłusznego”. że poszukuje się chętnych do udziału w eksperymencie badającym pamięć. Ich przebieg przedstawiał się następująco: zamieszczono w prasie ogłoszenie informujące. które ma wiele cech wspólnych z konformizmem. lecz symbolicznie. a także i to. Byli to ludzie różnego wieku. jest wyrazista.234 występują w nich pewne elementy wspólne. jest to. Jest to forma wpływu grupy na jednostkę drogą perswazji. zachowuje się podobnie jak konformista lecz pod wpływem odmiennej motywacji. Druga . Osobom takim przypisujemy autorytet. pojawia się tendencja izolacjonizmu. Nakazujący reprezentuje wobec niego siłę grupy. Trzecią przyczyną. w którym nie słuchano by rozkazów przełożonych. Jedno-cześnie wiadomo. w którym głos przywódców nie wyznaczałby postępowania obywateli itp. wybranych z pośród zgłaszających się. Polaryzacja grupowa występuje w amerykańskich ławach przysięgłych. które zmieniły oblicze psychologii (R. Przewaga nakazującego posłusznemu wyko-nanie określonych czynności. W obu przypadkach na zachowanie osobnika decydujący wpływ wywierają czynniki zewnętrzne. że posłuszeństwo odgrywa istotną rolę w różnych dziedzinach życia. urzędnicy ministerstw finansów inaczej „widzą” wysokość podatków niż podatnicy. podobnie jak grupy w sytuacji konformizmu. Jednostka posłuszna ulega autorytetowi. Po przybyciu do laboratorium Uniwersytetu Yale uczestnika eksperymentu spotykał inny . szkoły bez posłuszeństwa uczniów wobec nauczycieli. wyksz-tałcenia i płci. organizatora akcji społeczne i innych. Zjawisko uległości wobec autorytetu opisał na podstawie interesujących eksperymentów Stanley M i l g r a m. R. oporu wobec nakazującego. jest dążenie członków grupy do podkreślenie różnic pomiędzy grupą własną a grupą (ami) obcą (ymi). Jak to się ma do zasady sprawiedliwości?! Jakie są przyczyny polaryzacji grupowej? Specjaliści z dziedziny tej problematyki wskazują na trzy podstawowe. zawodu. że w niektórych sytuacjach ludzie bywają nadmiernie posłuszni i wykonują polecenia amoralne lub nawet zbrodnicze. Siła grupy w tym przypadku zostaje zcedowana na określoną jednostkę: ojca. H o c k). W praktyce ma to kapitalne znaczenie. Jaka zatem jest istota zjawiska i jakie cechy je charakteryzują? Posłuszeństwo jest zjawiskiem. bo oto związki zawodowe mają zupełnie inne poglądy na sprawę płac niż gremia rządowe. jednak nie bezpośrednio. urzędnika. uwypuklaną w teorii identyfikacji grupowej. a także w naszych zespołach orzekających. Prawidłowością. że orzekający po naradach w grupie radykalizują swe sądy o należnej wysokości kary za dokonane przestępstwo. potwierdzoną wielokrotnie w badaniach eksperymentalnych. W grupie spolaryzowanej (socjologicznie) albo między grupami spolaryzowanymi (psychologicznie) nasila się rywalizacja. iż niekiedy żądanie posłuszeństwa prowadzi do nieposłuszeństwa. W efekcie kształtują się specyficzne opinie grupowe. eksponowana w teorii wartości kulturowych. Pierwsza z nich sprowadza się do oddziaływania informacji. P o s ł u s z e ń s t w o. Ostatecznie uczestniczyło w nim 40 osób. a w grupach przestępczych lub gangach młodzieżowych kształtują się normy zachowania daleko odbiegające od ogólnie przyjętych w danym społeczeństwie. Cel badań był jednak zupełnie inny. W grupie pojawia się więcej i bardziej zróżnicowanych argumentów niż występuje w świadomości jednostki. państwa. Jego doświadczenia zalicza się do grupy 40 badań. a poziom jego akceptacji zależy od siły grupy cedującej. uzależnia polaryzacje od siły wartości osiąganych dzięki działaniu grupowemu.

W końcu uczeń przestał odpowiadać. Czytelnik już zapewne domyśla się. śmiertelne?). mimo protestów. więc nauczyciel mógł być przekonany. okazały się zbliżone do otrzymanych w laboratorium uniwersyteckim. natomiast nauczyciel przechodził do przyległego pokoju. Losowanie było tak przygotowane. Prowadzono go do pokoju ucznia (nauczyciel nie miał widzieć objawów cielesnych karania). Skala intensywności kary wynosiła od 15 do 450 wolt. Po tym zabiegu zaznajamiano badanego z urządzeniem do karania. Polecał brak odpowiedzi traktować jako błąd i karać odpowiednio surowo.5%) wystąpiły dopiero przy karze o sile 300 wolt. a tylko 0. że są oni narodem racjonalnym. w którym na pulpicie stołu miał przyciski do włączania „karzącego” prądu i regulator jego napięcia. jak silnie działa na badanych autorytet i jak intensywnymi karami posłużą się badani pod wpływem nacisku autorytetu. Wypuście mnie!” Mimo protestów i krzyków ucznia prowadzący badania nakazywał dalsze i coraz ostrzejsze karanie. gdy ten przestanie odpowiadać. Dodatkowo na tablicy skali znajdowały się napisy jakościowe. niebezpieczne i XXX (groźne?. Rezultaty były tak szokujące. nagranej według schematu eksperymentu.235 współuczestnik (w rzeczywistości pozorant. że nie karano realnego ucznia. asystent eksperymentatora).01% procenta użyje kar maksymalnych. Pierwsze odmowy (5 osób=12. w hitlerowskich Niemczech jest niemoż-liwa. że eksperymentator wszystko przemyślał i wie. zbiorowością jednostek odpowiedzialnych i że u nich uleg-łość wobec autorytetu. że mam kłopoty z sercem! Serce mnie boli! Wypuście mnie. że badani ulegli magii laboratorium naukowego oraz przekonaniu. przeznaczonym dla niego. jej poziom intensywności wzrastał ze szczebla na szczebel o 15 wolt. Karę można było stopniować. Uczeń. zgodnie z normami społecznymi. I jedynym celem badania było poznanie tego. a po uderzeniu 150 wolt wołał: „Już wystarczy! Wypuście mnie! Mówiłem. sprawdzano podłączenie do prądu. że przedmiotem badania będzie wpływ karania na eliminowanie błędów w uczeniu się. ciąg słowny był długi. pokazywano podłączenie elektrod do ciała ucznia. Rezultaty eksperymentu były rażąco niezgodne z przewidywaniami i były zupełnym zaskoczeniem. lecz nauczyciel otrzymywał odpowiedzi i sygnały o zachowaniu „uczącego się” z taśmy. Sceptycyzm wobec omawianych rezultatów wynikał również z przekonania Amerykanów. by za każdą pomyłkę karać uderzeniem prądu. Od nauczyciela eksperymentator wymagał. a 80% kontynuowało badania po tym jak uczeń przestał odpowiadać. Celem badania miało być sprawdzenie zapamiętania skojarzeń par słów. że aż 65% procent badanych (26 z grupy 40 uczestników) posłużyło się karą maksymalną. mającego określić który z nich będzie „nauczycielem” a który „uczniem”. sugerowano. silne. Następnie prowadzący badania dokonywał losowania. że jest chory na serce i nie znosi uderzeń prądem. taka jaka miała miejsce np. Po dojściu do kary o sile 120 wolt uczeń sygnalizował odczucie bólu. Respondenci sądzili. od którego przybysz dowiadywał się. przedstawiające działanie prądu jako słabe. że mniej niż 4% badanych będzie karało ucznia. zostawał w pomieszczeniu. czego żąda od nauczycieli. mimo obskurnego otoczenia. intensywne. Mówiono. Uwzględniając zarzuty tego typu Milgram przeprowadził badania w pomieszczeniach biurowych zrujnowanej dzielnicy miasta i wyniki. Instrukcja i zalecenia eksperymentatora zachęcały do stosowania surowych kar i intensyfikowania ich po każdym kolejnym błędzie ucznia. że błędy ucznia są zupełnie naturalne. że nauczycielem zawsze zostawał przybywający. Gdyby nie to oczarowanie zachowali by się inaczej. Przed ogłoszeniem wyników pytał Milgram psychiatrów i studentów psychologii o to jakie przewidują wyniki. Okazało się. Duma . iż mamy do czynienia z artefaktem. proszę! Coś dzieje się z moim sercem! Odmawiam dalszego uczestnictwa. a za kolejną jeszcze silniejszym szokiem. że wątpiono w trafność metody.

nie uderzano prądem. Pierwszych R.D o w d). Przeciwieństwem posłuszeństwa jest opór. J. modyfikując odpowiednio ich schematy. że w społeczeństwach „owieczki” stanowią 65% populacji i grupa badanych Milgrama odzwierciedla ten stan rzeczy. dotyczące wpływu autorytetu na zachowania „kozłów”. zgodnie z którą ograniczenie swobody. Informacje o tym problemie znajdzie Czytelnik w następnym rozdziale. że stosowaną procedurą badawczą naruszył normy moralności i mógł spowodować niekorzystne zmiany zdrowotne u osób badanych. W serii eksperymentów. dają się powodować sobą. że relacje interpersonalne układają się w dwu ortogonalnych płaszczyznach (dymensjach): 1) m i ł o ś ć – n i e n a w i ś ć i 2) d o m i n a c j a . który wszedł do laboratorium uśmiechnięty i pewny siebie. nacisk na realizację zachowania narzucanego. nieposłuszeństwo. gdy polecał je asystent lub inny uczestnik sesji badawczej. form relacji międzyosobniczych sprowadza się do działania tych sił.236 narodowa uniemożliwiała przyjęcie informacji naruszających pozytywny obraz własnej grupy narodowej. od zachowań pomocnych po agresję i zabójstwa. że odrzucają oni nawet zalecenia lekarzy (E.W. Zakazana możliwość jawi się bardziej atrakcyjną. że pierwotnie otrzymane dane pokrywają się ze współczesnymi. II. nakazujący przyśpieszenie jazdy. np. Z tego też powodu przywódcy różnych sekt i kościołów chętnie rekrutują i włączają do swych szeregów „owieczki”. to pojawia się interesujące pytanie: dlaczego wśród „nauczycieli” było tak mało „kozłów”? Czy dlatego. Siła oporu u „kozłów” niekiedy bywa tak duża. a eliminują „kozłów”. Jeżeli zwiększa się nacisk na akceptację określonej postawy lub podjęcie nakazanego zachowania. Większość. Poziom reaktancji jest właściwością subiektywną. Są one niekiedy jednoznacznie wyraziste. o karanie prosił sam uczeń. z reguły zwalniają demonstrując niechęć do uległości (B. Liczne badania potwierdziły ten fakt. Wynika z tego. czy też presja autorytetu jest tak silna. Po dwudziestu minutach pozostał z niego drżący i jąkający się wrak. Również nie są mu znane żadne badania empiryczne. piszącemu te słowa nie jest znana osobowość biznesmena i nie wiadomo czy należy on do „kozłów”. od ubóstwiania po deprecjację innych. to obserwuje się narastanie oporu. a nie gwarantują asystenci i koledzy badanych. wywołuje efekt przeciwny. Milgramowi zarzucano również to. Taką zapewnia kierujący badaniami. czy do „owieczek”.. Ich rozpiętość wyznaczają bieguny od miłości do nienawiści. Natomiast „owieczki” szybko ulegają wpływom autorytetów. stojący na wysokim szczeblu drabiny prestiżu społecznego. T. że motywem uległości wobec autorytetu jest chęć uzyskania aprobaty społecznej. Ale . Również nie stosowano kar wtedy. Problemy jednostka-jednostka są równie bogate i różnorodne jak grupa-jednostka. że nawet „kozły” pod jego wpływem zatracają osobowościową regulację zachowania? Za drugą interpretacją przemawia spostrzeżenie Milgrama. Tymczasem również badania powtórzone po 20-tu latach od pierwszego eksperymentu pokazują. niekiedy maskowane i ubierane w szaty zwodnicze.p o d p o r z ą d k o w a n i e (submisja). Jeżeli spojrzymy na wyniki eksperymentu Milgrama z punktu widzenia teorii reaktancji.. kierowcy słysząc sygnał klaksonu. Ujmując rzecz bardziej fachowo powiemy. ze opisywane zachowania nauczycieli występuje t y l k o p o d w p ł y w e m a u t o r y t e t u prowadzącego badania.” Niestety. drugich „owieczkami”. R. bliski załamania nerwowego . Jeżeli np. R u b a c k). Milgram udowodnił. R e l a c j e m i ę d z y o s o b n i c z e. poczynione w czasie trwania eksperymentu: „Obserwowałem dojrzałego i początkowo zrównoważonego biznesmena. jeżeli nie wszystkie. C i a l d i n i nazywa „kozłami”. B r e h m opracował t e -o r i ę r e a k t a n c j i. u jednych osób jest wysoki u innych niski.

Przyjaźń między ludźmi jest kolejną odmianą sympatii wzajemnej. P r a t t o i inni. spontaniczności. Jednym z czynników kształtujących relacje interpersonalne jest s y m p a t i a w z a j e m n a. La G a i p a utrzymuje.T r i v e r s utrzymują. m. są one znaczącą siłą społeczną i wyraźnie wpływają na intensywność i trwałość uczuć tego typu. Nadają im status uczuć przypisanych. co podkreślają m. jest środkiem do zapewnienia trwania gatunkowego i jednocześnie wynika z upodobań i gustów ukształtowanych kulturowo. szacunku wobec niego i uznania jego ważnej roli w istniejącej relacji. T forma sympatii wzajemnej podlega daleko idącej regulacji społecznej. Tym samym określają specyfikę danej relacji. dziecka do rodziców i między rodzeń-stwem nakazują normy systemu pokrewieństwa. braterska lub siostrzana.in. Relacje ukształtowane pod wpływem miłości charakteryzuje intymność. L e a r y F. a to tworzyło dobry nastrój. J. Psychologa społecznego interesują zarówno formy takich powiązań jaki i przyczyny ich powstawania. to B również żywi podobne uczucie do A. bowiem sympatia wzajemna jest formą relacji międzyosobniczej. np. W naszej kulturze dziecko pozostaje pod przemożnym wpływem matki. W układach większych od diady relacje są bardziej skomplikowane. Osoba przyjaciela musi spełniać szereg oczekiwań. Th. W e b e r. Jakie czynniki wpływają na pojawianie się sympatii między ludźmi? Wielu psychologów. W układzie wzajemności. W życiu występują liczne formy sympatii wzajemnej. że pomoc otrzymamy niż samej pomocy). Ten punkt widzenia tłumaczy genezę miłości w ogóle. Jedną z nich jest miłość dwu osób płci odmiennej. ale także je ukierunkowują na wybrane osoby. a nawet intrygującą. pozytywny stan uczuciowy. Ta wielowymiarowość i wielowarstwowość czyni problematykę interesującą. wybierający i wybrany jednocześnie decydują o wzajemnej relacji. bywa równie silna i trwała. akceptacji odrębności partnera. wolna od wpływu czynnika seksualnego. Przyjaciół się wybiera. w diadzie ukierunkowanie ma charakter zwrotny. Można ją scharakteryzować w kategoriach technicznych jako uczucie pozytywne. autentyczności zachowania. Jednak dominującą rolę odgrywa w nim pociąg seksualny. R. M i ł o ś ć i s y m p a t i a w s t o s u n k a c h m i ę d z y l u d z k i c h. Jednostki w nią zaangażowane nie tylko doznają emocji pozytywnych. Miłość rodzicielska. W y m i a r m i ł o ś ć – n i e n a w i ś ć. zachowań pomocnych (Epikur powiadał. silna więź wzajemna. lecz nie wyjaśnia przyczyn jej pojawiania się w konkretnych . jest to akt dwustronny. że przyjaźń wymaga otwartości i szczerości wobec partnera. Istnieje wiele powodów kształtowania się bliskich związków międzyosbniczych. Skojarzenie zostało zakodowane i jest przekazywane z pokolenia na pokolenie. bliskość psychiczna i fizyczna. Łączenie się w grupy zwiększało prawdopodobieństwo przetrwania i zaspokojenia podstawowych potrzeb. lecz istota pozostaje ta sama. Jeżeli osoba A darzy sympatią osobę B. że sympatia jest efektem działania ewolucyjnie utrwalonego mechanizmu. poświęcania dla partnera i inne. M.in. że bardziej potrze-bujemy pewności. podobnie liczne prowadzą do wzajemnej niechęci lub wrogości. w których obowiązek opieki nad nowonarodzonym powierza się ojcu. chęć ciągłego przebywania z sobą. Uczucie to ma uwarunkowanie zarówno biologiczne jak i kulturowe.237 zawsze odgrywają istotną rolę. Miłość rodzicielska. L. ale są także kultury. Kanadyjski badacz J. a nawet trwalsza od miłości zakochanych. jednak nie będzie to określenie wyczerpujące.

F e s t i n g e r a. K a l i c k). zabudowanym 17-ma dwukondygnacyjnymi domami. Jedną z nich jest w y g l ą d z e w n ę t r z n y. że r ó ż n e s y t u a c j e i e l e m e n t y r z e c z y w i s t o.wtedy wyjaśniający też sięga po informację najłatwiej dostępną (A. dobierają partnerów życiowych i nawiązują przyjaźnie z ludźmi najbliższego otoczenia społecznego. Pamiętać jednak należy o tym. co wykazali R. Aż 41% przyjaźni nawiązano między najbliższymi sąsiadami. że odległości pomiędzy wejściami do poszczególnych mieszkań były niewielkie (wahały się od 7 do 25 m. cieszące się większym wzięciem są te. a rzadko oglądamy swoje fotografie. że przyjazne kontakty częściej nawiązywano między lokatorami przyległych mieszkań. Już w starożytności mówiono. biznesmenów lub dziennikarzy. z którymi najczęściej się stykamy. Mimo. Bardziej lubimy te litery alfabetu. Po drugie. ale najczęściej nić sympatii łączy sąsiadów z bloku. jaki przeprowadziłem w latach 70-tych wśród studentek prawa i psychologii UAM pokazały. Człowiek potrzebuje kontaktów z innymi (potrzeba afiliacji) i chcąc je nawiązać zwraca się przede wszystkim do najbliższego otoczenia. że bardziej sympatyczne. np. oceniający urodę kobiet przedstawionych na fotografiach z przed i po operacji plastycznej. K u n d a. Działa tu prawo d y s t a n s u f u n k c j o n a l n e g o. np. która jest blisko”. nasze inicjały. a 10% z pozostałymi lokatorami. F. z osobami bliskiego otoczenia spotykamy się częściej niż z pozostałymi. A przewidywanie takie usposabia przychylnie wobec partnera przyszłych spotkań. jak to wykazują badania socjologów. którą kocham. że „Uroda jest więcej warta niż list polecający”. L . Oprócz czynników związanych z „kompleksem bliskości” na sympatię wzajemną wpływa wiele innych przyczyn. B l a c k a. że łatwiej kultywować przyjaźń lub spotkać obiekt miłości w bliskim otoczeniu niż w obcym mieście lub innym kraju. Stwierdzenie to nie dotyczy ludzi mobilnych. Po trzecie.) zadziałało prawo dystansu funkcjonalnego. g d y s t a n e m w y j ś c i o w y m n i e j e s t u c z u c i e n i e c h ę c i l u b n i e n a w i ś c i. dzielnicy miasta. S. współpracownicy z fabryki lub biura. Wyjaśniając podobne problemy psychologowie społeczni wskazują na kilka czynników-przyczyn takowych wyborów. Wyniki sondażu.T v e r s k y). chociaż obie są do siebie podobne pod wieloma względami. Tak zwani ludzie przeciętni. stwierdzili. spotykając się często ludzie dostarczają wzajemnej gratyfikacji. Po czwarte. in. R. ulicy. Jest to sytuacja podobna do poszukiwania wyjaśnienia zjawiska. prowadzone na osiedlu Westgate West. z 10-ma mieszkaniami każdy (pięć na każdym poziomie) i zasiedlanymi losowo zgłaszającymi się lokatorami. przewidujemy. Nawet bardziej lubimy nasz lustrzany obraz niż rzeczywisty. Jednym z nich jest bliskość przestrzenna. B o r n s t e i n. specjalistów z zakresu problematyki międzynarodowej. bo siebie często widzimy w lustrze. S c h a c h t e r a i K. kocham tę. wykazały.ś c i s p r z y j a j ą n a w i ą z a n i u s y m p a t i i t y l k o w t e d y. "Kiedy nie jestem blisko tej. pociągające. Mogą to być sąsiedzi.238 przypadkach. K l e i n i Z.głosi znana maksyma. koledzy z klasy szkolnej lub grupy studenckiej. które przedstawiały zdjęcia po operacji (M. W tym kontekście pojawia się pytanie: w jaki sposób odległość fizyczna oddziałuje na proces psychiczny kształtowania się sympatii między ludźmi? Mała odległość fizyczna zwiększa dostępność wzajemną. R. Częstotliwość ekspozycji osób lub obiektów nasila sympatię i przywiązanie do nich. Z a j o n c. że najbardziej pożądanymi cechami kandydata na . Pozdrowienia lub zwrot grzecznościowy „Jak leci?” wpływają na pozytywne postrzeganie osoby spotykanej. 22% z zamieszkałymi o jeden lokal dalej. co znaczy. Badania L. Rzecz jasna. że spotyka się przyjaciół zamiesz-kałych w odległych od siebie miejscowościach.M o r e l a n d i inni. M. Studenci amerykańscy. dlaczego zakochaliśmy w osobie X a nie Y. Przekonywująco ukazali to zjawisko m. że nasze kontakty z osobami bliskiego otoczenia będą trwały przez pewien okres czasu. np. W.

Ludziom np. ze urodzie towarzyszą takie cechy jak mądrość. W psychologii powiada się. że około 70 % małżeństw tworzą osoby podobne do siebie. dobro. Lubimy tych ludzi. konieczności i wielu innych. Również lubimy osoby. W czasie podróży pociągiem jazda do tej samej miejscowości może stać się powodem wyróżnienia osoby o podobnym punkcie docelowym jazdy. T y s z k o w a badając ustosunkowanie do inwalidów. Nie jest to jednak naruszenie zasad logiki. Działając razem osoby te świetnie uzupełniają się i tworzą na tej podstawie więź przyjaźni. prostaczkowie najlepiej się czują wśród swoich. Szacuje się. Polacy lubią Polaków. Działa ona np. Nie tylko te istotne cechy psychiczne mają ważkie znaczenie w tej kwestii.239 męża są:1) uroda. Jeżeli zarówno podobieństwo jak i przeciwieństwa. Jakby dopełnieniem powyższych informacji są wyniki badań V. którzy nas lubią. Pozytyny streotyp zawodowy rzutuje na ocenę innych cech. w sytuacji gdy szefem instytucji jest człowiek pomysłowy. Efekt podobieństwa jest wyraźnie widoczny w przypadkach wielu wspólnych cech charakteryzujących osoby. przeprowadzone w szkockim Glasgow. malowali siniaki) i jeżdżąc z nią obserwowali zachowania ludzi w kolejce miejskiej. czyli komplementarność. znamiona. sprawność i inne. Uwidocznione wskaźniki procentowe odnoszą się jedynie do tych małżeństw. których partnerzy kierowali się motywami podobieństwa lub dopełniania. wpływają na pojawianie się sympatii. wizjoner. sędziowie wymierzają przystojnym lub urodziwym przestępcom niższe wyroki. postaw czy interesów. Piękny wygląd zjednuje sympatię i ułatwia życie. to może zrodzić się u Czytelnika odczucie sprzeczności informacji. którzy pracując w rolnictwie ulegli wypadkowi deformującemu wygląd twarzy. H u s t o n a i R. ale słaby wykonawca. prezentują podobne postawy. czyli promieniowania jednaj cechy na całą strukturę osobowości. a w innych z komplementarności potrzeb. a jego podwładny ma cechy dobrego organizatora i wykonawcy. lecz nie ma zdolności dostrzegania celów działania grupowego. gdyż w niektórych przypadkach sympatia między ludźmi wynika z podobieństwa. Liczne badania pokazują. katolicy i Muzułma-nie bardziej lubią współwyznawców niż osoby innej religii. Podobne wyniki otrzymała M. których my lubimy. np. Pasażerowie z reguły unikali zajmowania miejsca obok szpetnej osoby. Przyjaciele. Podobnie. że nauczyciele wyżej oceniają dzieci ładnie wyglądające. B u l l a. . zainteresowania i upodobania. pozostałe dobierają się na zasadzie komplementarności. Poza ta grupą pozostają małżeństwa zawierane pod wpływem innych motywów. 2) bogactwo. Prawidłowość tę nazywa się z a s a d ą k o m p l e m e n t a r n o ś c i. trudno zazwyczaj uwierzyć. że uzupełniające się cechy często wpływają na kształtowanie się przyjaźni lub tylko sympatii wzajemnej. Jest to efekt aureoli. niektóre małżeństwa funkcjonują dosko-nale dzięki wzajemnemu dopełnianiu. Mądrość ludowa głosi. które lubią tych. że niektórzy ludzie maja komplementarne cechy osobowości i stwierdza się. 3) mądrość. Charakteryzowali oni osobę na oszpeconą (rysowali na twarzy blizny. Ludzie kulturalni lgną do kulturalnych. że dany ksiądz jest kłamcą lub prawnik złodziejem. Ludzie stereotypowo przypisują osobom o pięknym wyglądzie inne pozytywne cechy. namowy. Relacje te da się wyinterpretować jako specyficzne odmiany podobieństwa tonacji uczuciowej lub ukierunkowania uczuć. interesu. Francuzi Francuzów. kochający się małżonkowie bardzo często prezentują podobne zapatrywania na wiele kwestii. że przeciwieństwa przyciągają się. P o d o b i e ń s t w o osoby postrzeganej do nas często staje się powodem naszej sympatii do niej. również różne elementy sytuacyjne mogą wpływać na spostrzeganie podobieństwa. urzędnicy chętniej załatwiają sprawy osobom „o gładkich licach”. Sądzą.

uczciwość. np. ale także poczucie humoru. osoby skłonne do świadczenia usług i umiejące je realizować są szczególnie atrakcyjne dla osób o niezaspokojonych potrzebach osobistych. ale brakuje w tym pierwiastka osobistego. D. Sympatia w relacjach między ludźmi nie sprowadza się jedynie do przeżyć emocjonalnych. że nigdy nie spotkaliśmy ich osobiście. wygód i władzy. Z a c h o w a n i a p o m o c n e. Stosunki między ludźmi zabarwia tonacją życzliwości. Są to: 1) miłość. przyjaciół. O. a jednocześnie nie tworzyć pary przyjaciół lub zakochanych. pośliznąć i skaleczyć. cech charakteru. a kiedy drugim. co podziw. Człowiek na ulicy może doznać ataku serca. W o j c i s z k e) Interesującą odmianą sympatii jest a t r a k c y j n o ś ć człowieka. Niezbędna jest wtedy pomoc innych ludzi. Atrakcyjność jest następstwem naszej oceny określonych walorów osoby. środek zapewniający dostępność do wielu dóbr. zdolność i umiejętność osoby obdarzania innych miłością i ciepłem we wszystkich czasach i we wszystkich kulturach była wysoko ceniona. 3) zasób informacji. której je przypisujemy. jacht. Osoby tak określane nie tyle wzbudzają uczucie zaliczane go kategorii „miłość”. J. Do grupy najwyżej cenionych cech zaliczamy sprawiedliwość. W innych okolicznościach może ucierpieć z powodu działania nieprzyjaznych sił natury. C a r l s m i t h. dobierają się według kryterium podobieństwa. Prawidłowość jest taka: jeżeli ludzie pełnią podobne role. uwielbienie. F o a i U. dacza na wybrzeżu ciepłego morza itp dodają atrakcyjności posiadaczowi jako że ludzie pragną współkorzystać z dóbr tego rodzaju. prawdomówność. osoba o wysokim statusie jest atrakcyjną ze względu na prestiż. uczestników imprez zabawowych. 2) status. to uzasadnionym staje się pytanie o to kiedy ludzie kierują się pierwszym. 6) pieniądze. ich brak lub odrzucenie wywołuje równie silne emocje negatywne (B. realizuję się dobór uzupełniający (J. Atrakcyjność jednostronna może ujawnić się nawet wobec osoby nieznajomej. a innych u przedstawiciela postmodernizmu. zdolności społeczne i inne. S e a r s) Sympatia do określonej osoby może być jej własną. bowiem umożliwia „pławienie się w jej blasku”.„zasługą”. kojarzący się z poczuciem bezpieczeństwa i niezależności. lubienie. służą informacjami praktycznymi. F r e e d m a n. W życiu codziennym zdarzają się rozmaite sytuacje zagrożenia. Zestaw pożądanych cech ulega pewnym modyfikacjom wraz ze zmianą wyobrażeń o istocie człowieka.240 Jeżeli podobieństwo i komplementarność występują obok siebie jako siły konkurencyjne. Jeżeli role wymagają odmiennych zdolności. ludzie o bogatym zasobie informacji są użyteczni. osoby mogą być atrakcyjne wzajemnie. szczerość (cechy moralne). jeżeli ktoś je pielęgnuje i ujawnia zyskuje tym samym sympatie innych. oczywiście. wobec osoby jedynie atrakcyjnej utrzymuje się zazwyczaj pewien dystans. L. żywić wzajemne uznanie. albo stać się ofiarą złodzieja lub zbrodniczego napadu. innych właściwości oczekiwano u osobnika epoki wiktoriańskiej. F o a . Ujawnienie zestawu cech pożądanych wzbudza silne emocje dodatnie. Pozwala zapobiegać napięciom interpersonalnym. małżonków w układzie partnerskim. zaspakajają głód wiedzy. wpływa także na sposoby i skuteczność działania. zachwyt. pogodę ducha. Będzie to przypadek atrakcyjności wzajemnej. Czy chętnie udzielają oni takiej pomocy? Od czego ona zależy? Jacy ludzie są bardziej. towarzyszą uczucia ciepłe. 5) usługi. mimo to. czar. M. podziwiać siebie. twórców teorii zasobów. Ludzi lubią i cenią pewne cechy osobowe. niektórym osobom publicznych przypisujemy cechę atrakcyjności. Podziwianiu. Zdaniem E. a jacy mniej skłonni . Kontakt z nią jest pożądany. Dwie np. jaki roztacza wokół swojej osoby. a już zaistniałe osłabia i cywilizuje. Atrakcyjność interpersonalna może ujawnić się w układzie sympatii wzajemnej lub przybrać formę sympatii jednostronnej. 4) dobra typu samochód. obiekt marzeń i pragnień wielu ludzi nadają posiadaczom grubego portfela niekiedy wyjątkowej atrakcyjności. właśnie one określają walory osoby atrakcyjnej.

Jednym z łagodnych objawów niechęci wobec innych są s t e r e o t y p y. Szkoccy sprzedawcy np. krętactwo prawników. Sformułowania te wskazują na występowanie nieuprawnionej generalizacji. a nie okazują chęci pomocy niepodobnym do nich. z olbrzymią przewagą zabarwienia negatywnego nad pozytywnym. że ludzie chętniej pomagają osobom podobnym do nich. Są one przy tym zabarwione emocjonalnie. bywają różnej intensywności. Niekiedy . a większość stereotypów narodowych.241 do udzielania pomocy? Te i inne problemy kryją się pod hasłem zachowania po mocne. Francuzów. Do nielicznych wyjątków stereotypu pozytywnego należy „Anglik gentelman”. N i e c h ę ć i n i e n a w i ś ć w s t o s u n k a c h m i ę d z y l u d z k i c h. podobnie jak pierwsze. wcześniej doznana pomoc ze strony innych (działa zgeneralizowana zasada wzajemności). Ludzie chętniej udzielają pomocy. przejawiającą się na poziomie zachowania jako przyznawanie kobietom niższego niż mężczyznom wynagrodzenia za taką samą pracę. ale także niechętne. gdy pojawia się niepewność co do natury zdarzenia. np. bliźniacy są bardziej altruistyczni wobec siebie niż tzw. Przyczyny nie udzielania pomocy jak i motywy zachowań pomocnych okazały się tak samo skomplikowane jak wiele innych zjawisk psychologicznych. Mamy szewski poniedziałek (szewc pijaczyna). Z tym uzupełnieniem. L a t a n e i J. laskę inwalidy. jeżeli zachęcają one do głosowania na kandydata nie akceptowanej przez nich partii. jeżeli widzą oznaki „słabości”. dobry nastrój. badania których zainicjowali B. Jedna z nich ma ścisły związek z wyżej omawianą problematyką sympatii. zachłanność księży. Poznawczo są to uproszczone i schematyczne wyobrażenia osoby. w Polsce można było obserwować rozmaite objawy niechęci do kupujących skandalizujący tygodnik „Nie” i samego tygodnika. zielony liść na szybie samochodu i inne. M. amerykańscy studenci nie pomagają zbierać przypadkowo upuszczonych ulotek wyborczych. silne poczucie odpowiedzialności. Niemców określamy jako butnych. Rosjan.prostackich itd. utrwalone w naszym umyśle pośrednio. np. unaoczniony przykład innych. Stereotypy mianowicie stanowią w niektórych przypadkach podstawę dyskryminacji. Takiemu zachowaniu sprzyja znajomość terenu. zobowiązane go udzielania pomocy.tchórzliwych. bez osobistego rozpoznania. przypisywanie cech niektórych jednostek grupom i charakteryzowania jednostek na podstawie istniejącego wyobrażenia grupy. gdy wzrasta ilość obserwatorów zagrożenia ( jeden świadek nie może oglądać się na innych). Poznajmy niektóre z nich. Zachowania pomocne zależą od wielu czynników sytuacyjnych i osobowościowych. regionalnych wyraża niechęć powodowaną jakąś cechą ludzi traktowanych stereotypowo. że rodzice są bardziej skłonni udzielać pomocy dzieciom niż dzieci rodzicom. zawodo-wych. Formy występowania uczuć nienawiści oraz przyczyny je warunkujące były przedmiotem licznych badań psychologicznych. Włochów. gdy w pobliży znajdują się oficjalne służby. Stereotyp kobiety jako pracownika mniej wartościowego niż mężczyzna wyraźnie wskazuje z kolei na inną właściwość tego zjawiska. przekupstwo urzędników. powodujące jedynie unikanie osoby nie lubianej lub agresję na poziomie czynnej destrukcji.kochliwych. Szanse uzyskania pomocy maleją. Decyzja udzielenia pomocy jest wynikiem skomplikowa-nego splotu tych czynników. Również na większe prawdopodobieństwo pomocy mogą liczyć osoby bliskie. topografii lotniska. Ludzie żywią wobec siebie nie tylko uczucia przyjazne. D a r l e y. które noszą koszulki z napisem „Popieram gejów”. nie chcą rozmieniać pieniędzy osobom. Okazuje się. normalne rodzeństwo. Ostatnie. gdy udzielnie pomocy wiąże się z ryzykiem. Dla wygody narracji nazwijmy je ogólnie nienawiścią.

Niekiedy są one tworzone śiwdomie przez tych. Przesąd jako błąd zaburza p r o c e s y a t r y b u c j i. reakcjami warunkowymi. nie domagają się praw do kształcenia. ale kształtuje emocje tych. Przykładem może tu służyć słynny przesąd o „szlachetnym dzikim”. o zróżnicowanym statusie społeczny i dostępie do dóbr oraz zaszczytów. historycznie. Mimo istnienia wielu aspektów ekonomicznej funkcji uprzedzeń byłoby wielkim uproszczeniem pomijanie innych właściwości tego zjawiska W jednej z teorii uprzedzeń mówi się o „zasłużonej reputacji” jako podłożu uprzedzeń. o negatywnym zabarwieniu emocjonalnym. kradnąc samochody w krajach Europy Zachodniej. Godzą się oni na wykonywanie gorszej pracy. wykorzystany przez J. J. których interesom służą. niezaspokojonymi potrzebami mas ludowych. mającym niektóre wspólne cechy ze stereotypami. G. nietrafna interpretacja prowadzą do postaw tego typu. zamieszkiwanie w nędznych warunkach. magią myśleniem alogicznym. opisów osadzonych w świadomości społecznej. którzy je poznają. tępi) służyły zapewnieniu taniej siły roboczej. przypisywanie przyczyn zjawiskom społecznym. Częstotliwość występowania uprzedzeń wzrasta w społecznościach zróżnicowanych etnicz-nie. błędami pamięci. niechlujni) i etniczne (imigranci niewykształceni. którzy praktycznie doświadczyli dyskryminującego działania uprzedzeń. obyczajowo. że jest Cyganem. odporną na zmiany. ale nieakceptowanym zachowaniem. W sytuacjach . U p r z e d z e n i a (przesądy społeczne) są zjawiskiem. religijnie. Większość Polaków lub Amerykanów nigdy w życiu nie widziało Turka. Powoduje tendencyjność. Niektóre uprzedzenia są przyswajane przez dzieci i młodzież w procesie akulturacji. Wielu Murzynów. Niektóre osoby nie wpuszczą X-a do mieszkania tylko dlatego. albo stronniczość w postrzeganiu przyczyn. Stereotyp i uprzedzenie przyswoili oni z opisów dawnych zachowań janczarów i innych wojowników armii tureckiej. bo „rudy jest wredny”. opartą na niepewnych lub fałszywych przesłankach. A l l p o r t. że „Polak to złodziej”. staje się zagrożeniem życia osób z grup społecznie słabszych. sformułowany na podstawie powierzchownych przekazów marynarskich. wiedzą ci. akceptującą zasadę nierówności społeczno-ekonomicznej. A r o n s o n) W relacjach społecznych niekiedy jedynie przynależności do określonej grupy ludzi wyzwala postawę przesądną. Ukształtowała u nich osobowość poddańczo-niewolniczą. gonionych do ciężkiej pracy starało się od niej „wykręcić”. typowym dla nich. Jaka doza niechęci kryje się za takimi sformułowaniami.(B. Mylne spostrzeżenie. Niektórzy Polacy. inne nie podejmą rozmowy z człowiekiem o włosach koloru miedzi. Zazwyczaj uprzedzenie utożsamia się z wrogą bądź negatywną postawą wobec jednostek lub grupy ludzi. Deprecjacja ideowa tych grup pozbawiała je moralnych podstaw walki o równe traktowanie z grupami uprzywilejowanymi. E. nieświadomością (marzeniami sennymi). co dało asumpt do twierdzenia o ich powszechnym lenistwie. J a h o d a. Psychologia przesądu dostrzega związki tego zjawiska z wierzeniami pierwotnymi. W USA przesądy rasowe (Murzyni leniwi. brakiem nadziei na lepsze życie i innymi. religijna w Irlandii czy polityczna w Turcji przybiera postać intensywnej nienawiści. Rousseau’a w krytyce społeczeństwa uprzemysłowionego. Jednak jest ono bardziej złożone i wielowątkowe niż te ostatnie.(G. Uprzedzenia są bowiem ideowym instrumentem walki o ekonomiczny interes grupowy. Z a w a d z k i) Zgodnie z tym tokiem myślenia proces kształtowania uprzedzeń inicjują przedstawiciele grupy (obiektu przesądu). Uprzedzenie takie jest pozbawione treści. Uprzedzenia pojawiają się niekiedy jako wynik błędu poznawczego. niewłaściwe skojarzenie. ale zapytani o to jacy są Turcy odpowiadają natychmiast: „Okrutni”. autor pracy pt.242 dyskryminacja np. przyczynili się do powstania mniemania.

że konflikt może być jawnie manifestowany (konflikt jawny) lub przybrać postać konfliktu utajonego. W wielu społeczeństwach wartości są opisywane w języku religii. utrwalając ich treść. Istnieje wiele form konfliktu i wiele definicji tego zjawiska. K o n f l i k t y m i ę d z y l u d ź m i. W każdej większej grupie społecznej wypracowano właściwy dla niej system wartości. musi wystąpić wzajemna zależność. nawet gdy jest uzasadniony. Wzmac-niają je również zdarzenia jednostkowe. Z tego punktu widzenia rywalizacja np. Ostatni. prawnymi względnie regulaminowymi. poznawane osoby traktuje się jako wyjątek) i po szóste. muszą zaistnieć nieformalne kontakty.(E. Aronson). Trwa. W sytuacjach uczenia się łatwiej niż np. musi nastąpić korekta błędnych poglądów na temat osób będących obiektem uprzedzeń ( osiągnięcie tego jest bardzo trudne. po czwarte. Wystarczy. Podobnie może działać obawa przegranej. Koszta społeczne tego stanu (wrogość między ludźmi. Psychologowie społeczni podjęli badania tego problemu. Przy tym należy pamiętać. zabarwioną antagonistyczne. nie zmienia to jego jakościowej charakterystyki. równości bądź wolności osobistej. kontaktujący się muszą być jednakowo traktowani (jednakowy status). niekiedy utajony. pracy było spełnić wymagane warunki. że są wielok-rotnie powtarzane. utrzymania bezpieczeńs-twa na zamieszkiwanym osiedlu. muszą zadziałać normy społeczne umożliwiające odrzucenie uprzedzeń. ludzie z uprzedzonych grup muszą mieć wspólny cel działania. dwu tenisistów na korcie nie jest konfliktem. gdy zaistnieje między nimi wrogość. bądź wartości (prawa) własności. a wnioski wykorzystali w praktyce. potępienia. I o tak rozumianych konfliktach będziemy mówili w dalszych fragmentach tekstu. że równość ogranicza wolność jednostek przez nakaz respektowania praw innych osób. wymagają przeciwdziałania. natomiast jej przeciwnik uzna je za brutalny faul. Stwierdzono. to ilość przypomnień sięgnie milionów. W dziedzinie społecznej toczy się walka o uznanie prymatu bądź sprawiedliwości społecznej. często racjonalizacje stanowią przeszkody nie do pokonania. Uprzedzenia są odporne na zmianę. są zbyt wysokie. Mimo wszelkich trudności zanotowane pewne sukcesy w zwalczaniu uprzedzeń rasowych w szkołach. ale może nią się stać. konflikt między zwolennikami wartości indywidualistycznych i kolektywistycznych. po drugie. po trzecie. ż 1% ludzi z populacji będzie używało w kontaktach z innymi określeń przesądnych. Konflikt może występować między jednostkami i między grupami. ale także prześladowań. gdyż powstrzymuje stronę (y) obawa przed sankcjami społecznymi.243 niejasnych ludzie uprzedzeni tłumaczą przyczyny zdarzeń na korzyść osoby należącej do ich grupy i pomniejszają zasługi obcych. trudno je wyeliminować m. czyli zestaw uogólnionych zasad wyboru celów życia i dążeń jednostek oraz grup jako całości. dlatego. jednak tylko po spełnieniu aż sześciu dodatkowych warunków. zgodne z tendencją odczuć osób przesądnych. Wiadomo. O s s o w s k ą określeniem konfliktu jako sprzeczności między dwoma lub wieloma osobami. wyklęcia. Konflikty wybuchają i pociągają za sobą walkę o uznanie określonej wartości za dominującą. Po pierwsze. po piąte. Do często spotykanych zdarzeń społecznych należy k o n f l i k t w a r t o ś c i. Konflikty wartości wybuchają także w . nietolerancja wzajemna). Zderzenie zawodników w czasie meczu kibic drużyny potraktuje jako ostre wejście. np. Posłużymy się za M. Walka toczy się wtedy przy użyciu środków religijnych w postaci ekskomuniki. że kontakty wzajemne grup uprzedzonych eliminują uprzedzenia (h i p o t e z a k o n t a k t u). in. nie wyraża się w formie otwartej walki. wojen i rzezi religijnych niewiernych.

przybierają niekiedy formę ostrej. to objęcie stanowiska przez A pozbawia tej możliwości osobnika B i jest to potencjalnie sytuacja konfliktowa typu „niepodzielność”. K o n f l i k t i n t e r e s ó w występuje w dwu typach sytuacji: niepodzielności dobra i ponoszenia kosztów. estetyczne i religijne. ich formy radykalizują. Wyróżnimy za G. Często wybuchają one w następstwie nieporozumień.244 ramach jednej religii. Co więcej. które jakie są następstwem dysonansu poznawczego. zwalczając uznawane przez innych. że ulewa . na poziomie antylokucji i deklaracji mogą być stosowane metody negocjacyjne. Konflikty postaw rozgrywają się głównie w sferze psychiki. wywołując konflikt właściwego charakteru. są zjawiskiem subiektywnym. Konflikt wartości przybiera na sile w sytuacjach zagrażających ich istnieniu. niekiedy konflikty dotyczą wartości instrumentalnych. osoby ujawniają swe postawy. urażonych ambicji itp. określających jedynie sposób postępowania w określonej sytuacji. że powodują nieustanne nastawienie wrogie i agresywne wobec drugiej strony konfliktu. Intelektualnie jest odbierany jako dokuczliwa sprzeczność pomiędzy przekonaniami stron konfliktu. Chrześcijaństwo podzieliło się na cztery wielkie odłamy i mnóstwo sekt. postrzeganego jako przeciwnik. a nie na problemach. a postawy ujawniają się jedynie pod wpływem czynników zewnętrznych (prośby. ze osobnik dąży do unicestwienia oponenta. Jedyną specyficzną formą jest unikanie lub porzucanie strony konfliktu. zaproponowaną przez G. Natomiast poziom agresji i eksterminacji wyklucza takie działania. zachowują się pod wpływem czynników sytuacyjnych. Nie mamy dobrej miary siły postaw. stają się konfliktami irracjonalnymi. niekiedy określany jako niezgodność charakterów. piąty. a w każdej z nich funkcjinują odrębne wartości. emocje są bardzo słabe. emocje są na tyle silne. Jeżeli mamy jedną dobrze płatną pracę i dwu osobników o nią się ubiegających. to antylokucja (nie ujawnianie). intelektualnym. Istotę konfliktu postaw określa jednak intensywność przeżywanych w tym kontekście emocji. Pierwszy. racjonalnego wyjścia z zaistniałej sytuacji. Konflikty nabierają ostrości. możemy posłużyć się skalą orientacyjną. Wolność najbardziej cenią ludzie zniewoleni. a ich żywiołowość i spontaniczność powoduje koncentracje na osobach.drugi. A l l p o r t e m wartości ekonomiczne. Jeżeli z kolei wyobrazimy. Na poziomie behawioralnym występują różnego rodzaju dokuczliwości wzajemne. nieprzemyślanej walki. tzn. emocjonalnym i behawioralnym. Niezwykle trudno je wygaszać. Trwając. To. różnicowania. ale działań nie podejmują. do głosu dochodzą wtedy „ślepe” i jednocześnie niszczycielskie emocje. K o n f l i k t p o s t a w. społeczne. Allporta. uprzedzeń. niekiedy strony zapominają o przyczynach konfliktu a toczą walkę w imię nieustępliwości. Z tego względu zatracają niekiedy więź z realnym światem. Formy konfliktu postaw i jego przebieg zależą od intensywności emocji. przebiega na poziomie trzech komponent postaw. pieniądzpozbawiani resztek zasobów. deklarują określone działania. Każda z tych odmian może stać się obiektem walki. od uszczypliwości słownych poczynając na utrudnianiu zaspokajania potrzeb życiowych kończąc. próby poszukiwania kompromisu. wyzwala zachowania zbliżone do tych. poziom deklaracji. trzeci. głosi teoria reaktancji. Jego zdaniem istnieje pięć stopni intensywności emocji rządzących postawami. chaotycznej. Muzułmanie mają szyitów i sunnitów i każdy nurt broni swoich wartości. poziom eksterminacji osiąga taką siłę postaw. co niedostępne lub zakazane zyskuje na walorach. polityczne. nakazu). poznawcze. prowadzi do traktowania ludzi zgodnie ze stanem emocji. sprawiedliwość-doświadczający bezprawia. jaki oni budzą. Konflikty tego typu są z reguły długotrwałe. Aktywność ludzka występuje w różnych dziedzinach. czwarty. a więc niższego rzędu.

245

zniszczyła drogę prowadzącą do dwu sąsiadów i trzeba ponieść koszta jej odbudowy, to zrozumiemy istotę konfliktu związanego z kosztami. Zasada „To nie ja, to on” zdaje się rządzić konfliktem tego typu. Niekiedy pewne formy zachowania, np. napad, oszustwo natychmiast wywołują starcie. Z reguły jednak konflikt interesu narasta, podlega prawom dynamiki procesów. L. R. P o n d y wyróżnił pięć faz narastania konfliktu. Pierwsza to faza latentna, ukryta, w trakcie jej trwania narastają sprzeczności, tworzy się obiektywna podstawa konfliktu. Faza druga charakteryzuje uświadomieniem, intelektualnym rozpoznaniem istoty sprzeczności, w trzeciej następuje formułowanie żądań i dobór form nacisku, w fazie czwartej toczy się otwarta walka o rozstrzygnięcie sprzeczności i faza piąta jest czasem zagospodarowania rezultatów konfliktu oraz budowy nowego ładu. Schemat ten oddaje właściwości przebiegu konfliktów małżeńskich jak również konfliktów interesu grupowego np. w zakładach pracy. Jest rzeczą zrozumiałą, że zachowanie ludzi w sytuacjach konfliktowych określają intensywność konfliktu i właściwości fazy sporu. Jeżeli wzrasta ilość pretendentów do określonych dóbr i konflikt osiągnie minimum fazę drugą, narasta wtedy ilość i intensywność zachowań wrogich wobec jednostek i grup, zabiegających o dostęp do wspomnianych dóbr. W Kalifornii Chińczycy w pewnym okresie czasu byli wysoko cenieni za dobre i rzetelne wykonywanie powierzonych im prac. Z chwilą pojawienia się kryzysu na rynku pracy i bezrobocia, narosłą wobec nich niechęć i agresywność, z tej racji, że konkurowali z białymi o miejsca pracy. Analogiczne zjawisko występuje aktualnie w Niemczech, narastające bezrobocie wzmaga niechęć i wrogość wobec obcych. Ożywają też uprzedzenia i złośliwe charakterystyki przybyszów. Uaktywnia się mechanizm „kozła ofiarnego”, zrzucania winy za własne niepowodzenie lub złą sytuację na pozornych winowajców, łatwo dostrzegalnych i słabych, nie zdolnych do odwetu. W miarę zwiększania się ilości osób zainteresowanych określonym dobrem wzrasta niechęć i wrogość miedzy ludźmi. Jednak konflikt interesów ma też dobrą stronę: zanika wraz z przedmiotem starcia. W przeciwieństwie do konfliktu postaw nie utrwala się w psychice ludzkiej. A g r e s j a w k o n t a k t a c h s p o ł e c z n y c h. Agresja może być elementem przesądów, konfliktów rywalizacji, ale może też występować jako specyficzna forma zachowania wobec innych ludzi. O agresji wobec innej osoby mówimy wtedy gdy ktoś inten-cjonalnie zadaje ból lub cierpienie innej osobie. Te dwa czynnika, intencja i skutek, muszą działać łącznie, samo zadanie bólu np. przypadkowe uderzenie może być dalekie od agresji. W życiu społecznym występuje wiele form zachowań agresywnych. Wyróżniamy agresję bezpośrednią, skierowaną na obiekt wrogości, na człowieka, zwierze, a nawet przedmiot oraz agresje pośrednią, realizowaną przez uszkadzanie lub niszczenie otoczenia obiektu agresji. Może to być trzaskanie drzwiami w gabinecie dyrektora lub wywalania miski z pokarmem psa. W innym wymiarze rozróżniamy agresję skierowaną na obiekt, źródło agresji i agresję przemieszczoną, w której agresja nie jest skierowana na źródło, przyczynę tego stanu, lecz na obiekt zastępczy. Ofuknięty w pracy urzędnik, nastawiony agresywnie może swój stan wrogości wyładować besztając kierowcę autobusu za nazbyt gwałtowne hamowanie, łamiąc barierkę na osiedlu lub przygadując komuś z bliskich. Ustępując z drogi ludzi agresywnych zazwyczaj oszczędzamy sobie wiele kłopotów. Warto też pamiętać, ż istnieje wiele nieszkodliwych dla innych sposobów rozładowania agresji, jednym z nich są ćwiczenia fizyczne i gry sportowe. Ze względu na środki realizacji agresji mówimy o agresji fizycznej i słownej. Pierwsza sprowadza się do naruszenia nietykalności człowieka interpretowanej w kategoriach prawa, druga wyraża się poniżeniem godności ludzkiej przez użycie określeń pogardliwych i nieprzyzwoitych. A język ludzki w tej dziedzinie daje wiele możliwości!

246

Kryterium celu zachowań agresywnych pozwala nam wyodrębnić agresję instrumentalną od emocjonalnej, wywołanej gniewem. Agresja instrumentalna jest realizowana „na zimno”, nie towarzyszy jej intensywne przeżywanie emocji negatywnej, aczkolwiek są one czasami pozorowane aktorsko po to, by zastraszając osiągnąć pożądany cel. Taką formą agresji stosują rodzice, nauczyciele i przełożeni w pracy. Jakie są przyczyna występowania agresji w relacjach miedzyosobniczych? U niektórych zwierząt agresja jest reakcją instynktowną (K. L o r e n z), teza o istnienie takiego mechanizmu u człowieka wydaje się wątpliwą (B. W o j c i s z k e). Ludzie reagują agresywnie pod wpływem frustracji, czyli blokady dążenia do osiągnięcia założonego celu. Siła agresji będzie większa jeżeli przeszkody na drodze do celu będą powodowane arbitralnymi decyzjami określonej osoby, albo wynikały z jej niechęci. Dokuczliwość zachowania innych jest kolejną przyczyną agresji interpersonalnej. Możliwości w tej dziedzinie są nieprzebrane, dokuczliwym może być wścibstwo, natręctwo, nie przestrzeganie przyjętych sposobów bycia, wgląd i zapach osoby itp. Podobne skutki wywołuje ograniczania swobody ruchów i wolności. Prawie zawsze ludzie reagują agresją na agresję lub prowokację z drugiej strony. Agresji niektórzy także uczą się obserwując zachowania innych, zwłaszcza osób znaczących. Wymienione czynniki powodują, że w relacjach między ludźmi ujawnia się złość, wrogość i agresja.

W y m i a r d o m i n a c j a – s u b m i s j a. Powyższy wymiar, podobnie jak miłość-nienawiść jest znacząco obecny w życiu ludzkim. Dominacja w opinii niektórych ludzi jest dobrem pożądanym, wartością samą w sobie. Świadczy o tym istnienie rozmaitych układów hierarchicznych, systemów symboli wysokiej pozycji, zajmowanej w takim układzie, a także tocząca się nieustannie walka o wybicie się ponad innych. Jedni osiągają ten cel siłą (prostackie to działania!), inni dobrocią, a jeszcze inni posługując się mądrością i sprytem. Zasada stopniowalnej dominacji jest podstawą organizacji życia społecznego wielkich zbiorowości ludzkich. D o m i n a c j a. Istnieje wiele dziedzin życia zwierząt i ludzi, w których dominacja odgrywa szczególnie ważną rolę. W świecie zwierzęcym przywódcą stada zostaje najsilniejszy, zwycięski samiec, zdolny do zapewnienia bezpieczeństwa samicom i potomstwu. Dominacja w tym przypadku wyznaczają mechanizmy biologiczne, wrodzone. W pewnym stopniu ten mechanizm działa także u ludzi. Badania E. I. M e g a r g e e pokazują, że studenci pracujący w diadach częściej wybierają przywódcę o cechach męskich, dominującego niż o cechach „kobiecych”. W układach społecznych wyłanianie przywódcy jest sprawą bardziej skomplikowaną, niemniej nawet przywódcy demokratyczni, nie mówiąc o autorytarnych, przejawiają minimum dominacji. W typ kontekście dominację często utożsamia się z władzą, do zdobycia której niezbędne jest poparcie innych. Uzyskuje się je nagradzając zwolenników lub obiecując im nagrody, karząc lub zastraszając nie popierających (J. R. P. F r e n c h, D.C a r t w r i g h t), a także tworząc koalicje, skuteczne zapewniające dominację w grupie (T. C a p l o w). M a x W e b e r opisał trzy odmiany dominacji:1) tradycyjna, występuje np. w rodzinie patriarchalnej, w której ojciec podporządkowuje sobie pozostałych członków rodziny, 2) racjionalno-prawną, wynikająca z legitymizacji prawnej, jest to na przykład dominacja urzędnika nad petentem, 3) dominacja charyzmatyczna, uwarunkowana cechami osobowości jednostki

247

dominującej. Z psychologicznego punktu widzenia ostatnia jest najbardziej interesująca, bowiem odwołuje się do więzi psychicznej, natomiast dwie pierwsze-do więzi społecznej. Przy tym jest to więź niezwykle silna, dająca szerokie prerogatywy osobie dominującej, nawet panowanie psychiczne nad uległymi. Charyzma, albo charyzmat osobisty wynika w głównej mierze z podzielania najwyższych wartości z osobami zdominowanymi. Do tej kategorii wartości należą dobro, prawda, piękno, uczciwość, a także sposób ich prezentowania, czar osobisty. Naukowych recept na kształtowanie charyzmy nie ma, umiejętność taka jest sztuką wykorzystania wrodzonych cech osobistych. Trudno osiągnąć wysoki stopień charyzmatu, ale minimum dominacji nad inna osobą jest dostępne wielu ludziom i wielu podejmuje takie próby. W tym celu stosują oni zabiegi, które możemy nazwać technikami zyskiwania przewagi. J. J. J a c c a r d wymienia 40 form zachowania, odpowiadających tej charakterystyce. Jedną z nich jest korzystne dla osobnika definiowanie sytuacji. Polega ono na przyjęciu i przekazaniu partnerowi kontaktu takiej interpretacji sytuacja, która ukazuje interpretatora w pozytywnym świetle. Wiadomo, każdy kontakt miedzy kilkoma osobami można rozumieć na wiele sposobów, ale tylko jeden albo nieliczne wyeksponują walory osoby. Zwrot „Ładnie pani dzisiaj wygląda!” w sytuacji komplementu daje przewagę komplementującemu. (Jestem pani życzliwy, oceniam pani piękno). Odpowiedź „Ja zawsze ładnie wyglądam” zmienia sytuację i pozbawia komplemen-tującego przewagi. Przy definiowaniu sytuacji, jak to podkreśla E. G o f f m a n, mogą być wykorzystane maski, rekwizyty, dekoracja. Podobnie jak w teatrze ludzie inscenizują sytuacje i sugerując określone ich znaczenia uzyskują przewagę nad recepientami. Dominację nad innymi uzyskuje się przez odpowiednią a u t o p r e z e n t a c j ę. Zdaniem S. P o t t e ra polega ona, nie tyle na typowym dla autoprezentacji ukazywaniu walorów Ja, co na demonstracyjnym okazywaniu naszej przewagi w określonych dziedzinach. Pragnący dominować popisuje się swymi zdolnościami, sprawnościami, dramatyzuje wydarzenia swego życia codziennego, w rozmowie stosuje zabieg „przebicia”. Jeżeli ktoś opowiada o swojej przygodzie samochodowej, reaguje typowym zwrotem: „To nic, mnie to się wydarzyło...!” W dyskusjach grupowych, np. na seminariach studenckich głos zabiera jako ostatni, mądrzejszy o doświadczenia przedmówców, wywiera wrażenie bardziej doświadczonego od innych. Jego świat zdarzeń przybiera ekstra wymiary, wielkości, wyjątkowości, znaczenia. Czasami wzbudza podziw, czasami zazdrość. N i e d o s t e p n o ś ć jest dość subtelnym środkiem uzyskiwania dominacji nad innymi. Jego istota sprowadza się go wykorzystania pewnej inkongruencji (niespójności, nieprzystawalności) elementów psychiki ludzkiej. To, co wyobrażane, niedostępne bezpośredniej obserwacji jawi się jako szlachetne, ciekawe, lepsze od tego, bardziej pożądane od tego, co realnie obserwowane, bliskie i jednocześnie dobre i ułomne. R.C i a l d i n i używa określenia r e g u ł a n i e d o s t ę p n o ś c i sugerując, że zjawisko to występuje w wielu dziedzinach życia ludzkiego i przybiera wiele form konkretyzacji. Spotykamy się z nim w reklamie (ograniczona ilość produktu, limitowany czas sprzedaży, tylko pierwsi klienci mają 50% zniżki itp.), w kolekcjonerstwie (rzadkie okazy zyskują najwyższe ceny), a także w polityce. Na dworach władców od dawna obowiązuje nakaz niedostępności, tajemniczości. Wstęp do ich siedziby obwarowuje się licznymi ograniczeniami, nasila to pragnienie poznania tego wyjątkowego miejsca, a pobyt na dworze uważa się za powód do dumy. Podwładni, jedynie wyobrażając władcę i właściwy mu styl życia łatwiej ulegają wpływowi jego autorytetu niż dominacji naocznych jego przedstawicieli. K o m p a n i e s i ę w c u d z e j c h w a l e to kolejna technika osiągania pozycji znaczącej i

248

dominowania. Wspomniany Cialdini charakteryzuje ją jako utożsamianie się ze zwycięzcą, np. kibiców sportowych z drużyną odnoszącą sukcesy, a wyborców z przywódcą udanych akcji politycznych. W innej wersji możemy mówić o wykorzystaniu autorytetu w celu uzyskania dominacji nad innymi. Ludzie wykorzystują prestiż innej osoby, instytucji, autorytety nadprzyrodzone. Znana jest pouczająca anegdota o biednym Żydzie, który nie prosił Rothschilda o wsparcie pieniężne, lecz tylko o to, by mógł stanąć przy nim na balkonie w czasie, gdy z synagogi będą wychodzili pobożni izraelici. Przedstawienie się „Jestem X, z telewizji VVW” jest równocześnie przeniesieniem autorytetu instytucji na jednostkę dokonującą prezentacji. Najskuteczniejszym jest jednak wparcie się autorytetem najwyższym, boskim. Zabieg ten uprawia się od niepamiętnych czasów. Nie wykluczone, że jednym z pierwszych był Budda, który utrzymywał, że bóg nakazał mu nauczać tych prawd, których naucza. Technika ta, ze względu na swą skuteczność, niebywale upowszechniła się z biegiem czasu. Wielu twórców odłamów i sekt religijnych utrzymuje, że właśnie oni przemawiają w imię jakiegoś boga. J. Smith, autor Księgi mormonów i twórca mormońskiej wspólnoty religijnej utrzymywał, że jest prorokiem boga, bogaty przemysłowiec koreański, pastor Sun Myung Moon nie tylko przemawia w imieniu boga, ale wręcz twierdzi, że jest Mesjaszem. Te dwa przykłady ilustrują zarówno skuteczność metody (obaj prorocy zyskali miliony wyznawców), jak i o jej popularności w różnych okresach czasu. Kapłani w imię Boga nakazują wykonanie zalecanej przez nich czynności, np. egzorcyści używają zwrotu: „W imię Boga nakazuje ci szatanie: wynijdź...”. Dowodzi to przekonania o niebywałej skuteczności tej metody. Również zwykli ludzie, chcąc skłonić kogoś do uleg-łości, odwołują się do tak rozumianej siły. Powiadają: „ Zaklinam cię w imię boskie, nie bądź tak bezwzględny...” Niestety w imię Boga dokonuje się też czynów zbrodniczych, Niemcy rozpoczynali wojnę pod hasłem Gott mit uns (Bóg jest z nami). Odwołanie się do siły wsparcia boskiego, nawet jeżeli funkcjonuje ono tylko na poziomie werbalnym, wzbudza postawę uległości wobec odwołującego się, pozwala mu dominować.

S u b m i s j a. Submisję interpretowano jako wzmożoną sugestywność (Mc D o u g a l l), identyfikację z osobą dominującą (Freud), uległość (K. H o r n e y), podatność na wpływ społeczny (Cialdini). Pominę te zawiłości rozumienia, traktując submisję jako przeciwieństwo dominacji. Ludzie submisywni pragną opieki i wsparcia ze strony partnera życiowego lub interakcyjnego, chcą, by nimi kierowano. Błędem byłoby jednak uznanie ich za jednostki słabe, życiowo bezradne. Submisja jest jedynie inna niż dominacja strategią przetrwania, polega na przerzuceniu ciężaru trosk codziennych na osobnika dominującego, płacąc mu w zamian rozkosznym uleganiem. Z tego punktu wodzenia nie jest to cena wysoka. Ludzie submisywni mają też swoje sposoby skłaniania dominujących do realizacji ich zamiarów i celów. Potrafią doskonale wykorzystywać sztukę proszenia. Umiejętność ta może wynikać z częstszego niż w przypadku ludzi niesubmisywnych posługiwania się tym zabiegiem. W literaturze psychologicznej opisuje się go w kategoriach techniki przed-stawiania próśb. Oto kilka z nich. T e c h n i k a s t o p y w d r z w i a c h polega na poprzedzaniu prośby podstawowej (wielkiej) prośbą małą. J. F r e e d m a n wykazał eksperymentalnie większą skuteczność tak formułowanej prośby od formy tradycyjnie stosowanej. W ogródkach mieszkańców pewnego miasteczka, przez które przebiegała autostrada, próbował ustawić brzydko wyglądające, nieforemne tablice z

249

hasłami ostrożnej jazdy. Prośbę o pozwolenie ustawienia tablicy poprzedził u mieszkających po jednej stronie autostrady wezwaniem o podpisanie apelu o ostrożną jazdę kierowców, mieszkających po drugiej pytał jedynie o zezwolenie postawienia przyniesionej tablicy. Technika prośby poprzedzanej okazała się istotnie skuteczniejsza. Aż 76% tych, którzy podpisali apel zgodziło się ustawić tablicę i jedynie 17 % tych, u których nie stosowano prośby poprzedzającej. T e c h n i k a „d r z w i a m i w t w a r z” jest swoistą odwrotnością techniki stopy w drzwiach. Polega ona na tym, że zainteresowany zgłasza prośbę zbyt trudną do zrea-lizowania. Gdy adresat odmawia, zamyka drzwi przed nosem, proszący powtórnie zgłasza prośbę, tym razem już łatwą do zrealizowania. Bardzo często zostaje ona zaspokojona. W świetle tej prawdy chcąc pożyczyć od znajomego, niechętnie rozstającego się z banknotami, 100 zł nie powinniśmy zgłaszać dosłownie takiej prośby, lecz zabiegać o pożyczenie 1 000 zł i dopiero po odmowie poprosić o te drobne 100 zł. Zbieg taki skutecznie poprzez kontrast obniża znaczenie drugiej w kolejności usługi. T e c h n i k a w z b u d z a n i a p o c z u c i a w i n y. Jeżeli człowiek czuje się winnym danego stanu rzeczy jest bardziej skłonny do zachowań korzystnych dla poszkodowanego niż wtedy, gdy nie ma takiego poczucia. Zdarza się, że ktoś zapomni wykonać obiecaną czynność, np. przynieść do szkoły potrzebną koledze książkę, to jest wielce prawdopodobne, że przyniesie ją do domu ( ile takie zachowanie będzie się mieścić w granicach racjonalności). Człowiek żywiący poczucie winy doznaje dyskomfortu psychicznego. Może to być trwałym efektem zawstydzania, stosowanego w trakcie wychowania, może wynikać z naruszenia normy wzajemności. Niezależnie od przyczyn pojawienia się ludzie redukują go poprzez zadośćuczynienie winie. W y k o r z y s t a n i e d o b r e g o n a s t r o j u p a r t n e r a. Jedna z sentencji głosi, że „radość jest emocją współdziałania”. Od człowieka będącego w dobrym nastroju oczekujemy zachowań przyjaznych, partnerskich i z takimi na ogół się spotykamy, bowiem psychika ludzka nie toleruje sprzeczności. Ludzie doświadczeni życiowo dyskontują tę prawidłowość i jeżeli mają jakąś prośbę do osoby X, zgłaszają ją wtedy, gdy X jest w dobrym nastroju. Wyższych umiejętności wymaga t e c h n i k a i n g r a c j a c j i, pozyskiwania czyjejś sympatii, wkradania się w łaski. Aby to osiągnąć ingracjator musi wzbudzić dobry nastrój u osoby, o której względy zabiega. Arsenał środków w tej dziedzinie jest imponujący, ingracjatorzy posługują się komplementami, pochlebstwami, potakiwaniem, opowiadaniem dykteryjek, ploteczkami o znakomitościach itp. Wyczerpujący opis różnorodnych technik znajdzie Czytelnik w podręcznikach z zakresu psychologii społecznej. Zauważmy na zakończenie tej partii informacji, że submisja i dominacja są wobec siebie komplementarne, ludzie o takich orientacjach mogą stanowić pary doskonałych przyjaciół lub dobrane małżeństwo. W wymiarze miłość-nienawiść jest to niemożliwe, nienawiść wyklucza współpracę. Relacje między ludźmi nie stanowią czystych form. Z reguły są kombinacjami różnych wątków. Możemy sobie wyobrazić dominację o zabarwieniu miłosnym i nienawistnym, submisję osoby kochającej i nienawidzącej partnera. Te motywy mieszane decydują w ostateczności o charakterze relacji między ludźmi I n t e r a k c j e, czyli współdziałania i równoczesne współoddziaływania ludzi na siebie stanowią typ relacji o motywach mieszanych. Można je opisywać w różnych kategoriach. Najprościej wyobrażali je behawioryści traktując interakcje między dwoma osobami jako wymianę bodźców. Na każde zachowanie (bodziec) osobnika A wystąpi reakcja osobnika B, ta z kolei stanie się bodźcem dla A itd. Rezultatem interakcji będzie realizacja jakiegoś celu

partner rywalizacyjny zmierza do zagarnięcia wszystkich korzyści. Według rozpowszechnionej wersji. inni powiadają. przewodników ludzkości. w krajach klimatu gorącego dostosowuje do tolerancji termicznej organizmu człowieka. że ludzie najchętniej udzielają pomocy osobom atrakcyjnym lub tym. W negocjacjach np. Strategia współpracy jest wyrazem respektowania interesów wszystkich stron interakcji. dzielenia dóbr według formuły fifty-fifty. Zasada ta bywa też różnie interpretowana. ż codzienne współdziałania. pewni swych sił. ale miłości własnej W procesach interakcji ludzie realizują różne strategie postępowania. krok po kroku kształtuje się system władzy. Ktoś płacąc 100 000 za obraz malarza X może być przekonany o korzystnym zakupie. Nie należy pojęć „zysk” i „strata” rozumieć wąsko. pomysłowości. rywalizującego dyrektora. Takim postępowaniem wzbudzają niechęć. D a w s o n). Odzwierciedla się ona w obyczajach wielu ludów. Wybitne jednostki. a jest ich wiele. Pierwsza charakteryzuję się dążeniem do maksymalizowania korzyści własnych kosztem strat innych ludzi. W związku z tym wiele energii muszą poświęcać na obronę własnej osoby lub pozycji społecznej. Rywalizacja ma i swe dodatnie strony. G o u l d n e r). Jest ona podstawową siłą ustroju kapitalistycznego.250 (interakcja ukierunkowana na cel) lub wytworzenie określonego stanu (interakcja spontaniczna). inicjatywy. H. To im przypisuje się zasługę tworzenia historii (T.M. a nawet wrogość innych. bohaterów. W następstwie tej taktyki mogą pojawiać się niekorzystne pokłosia (R. formy życia rodzinnego dostosowuje się do struktury demograficznej. D. Również zwolennicy ewolucyjnej interpretacji . Natomiast rozbieżności pojawiają się wtedy. dokonują syntezy doświadczeń masowych interakcji i postulują odpowiednie sposoby efektywnego działania. interakcje ludzi tworzą podstawy regulacji współżycia społecznego (G. niewrażliwi na odczucia innych ludzi.W. Społeczeństwo stworzyli ludzie. podkreśla się. gdy pytamy o to jakie jednostki i jak zaznaczyły swe znamiona w społeczeństwie. opracowanej przez P. gdyż bardzo ceni walory estetyczne tego dzieła. procesami wymiany społecznej rządzi z a s a d a p r z e w a g i z y s k u n a d s t r a t a m i. W negocjacjach przybiera formę dążenie do kompromisu. Interakcja pomagających z potrzebującymi pomocy przebiega w płaszczyźnie miłości. Jest to truizm nie budzący wątpliwości. które wydają się bezinteresownymi lub altruistycznymi. Reguluje ją zasada wzajemności. Interakcje podlegają prawom wymiany społecznej. usługa lub dar muszą być odwzajem-nione (A. III J e d n o s t k a – s p o ł e c z e ń s t w o. Empirycznie stwierdzono. G. czas pracy np. o których uznanie zabiegamy. Najczęściej spotykamy strategię rywalizacji i kooperacji (współpracy). Jedni podkreślają rolę wielkich ludzi. Udzielenie pomocy bywa często sposobem zapewnienia sobie spokoju wewnętrznego i podniesienia oceny własnego Ja. lecz jest środkiem tworzenia dóbr przewyższających sumę wytworów jednostek współpracujących. pozostawiając kontrpartnera w sytuacji kompletnie przegranego. Strategię rywalizacyjną najczęściej stosują ludzie dominujący. M e a d). C a r l y l e. S t i r n e r)). jest realizacją sprawiedliwości egalitarnej. jest ona potężną siłą motywacyjną skłaniającą ludzi do wytężonej pracy. lepiej od przeciętnych rozumiejąc istotę zachodzących procesów. nawet te. należy uwzględniać również aspekt subiektywny. Inna interpretacja uwypukla korzyści współpracy. Odwrotnie. Bardziej pogłębioną wizję przedstawiają zwolennicy teorii wymiany społecznej. otrzymana pomoc. że takie nastawienie niekorzystnie wpływa na pracę koncepcyjną np. Uwzględnia się w nich typowe potrzeby i oczekiwania. konkretne jednostki tworzące je zgodnie ze swymi oczekiwaniami i wyobrażeniami wywarły wpływ na jego właściwości. ż współpraca nie jest „grą o sumie zerowej”. K r e b s wykazał. ekonomicznie. B l a u’a.

251 procesów podkreślają doniosłe znaczenie jednostek wybitnych. mogą być użyteczne w każdej sytuacji. Do określonej grupy włączają się osoby. G i b b) Okazało się także. w grupach więźniów przywódcami stają się osoby najgorzej przystosowane. Również i ta teza nie została potwierdzona empirycznie. Machiavellego. jak i okresu wojny. że wielcy przywódcy wywierają wpływ na bieg zdarzeń społecznych niezależnie od okoliczności. że poziom inteligencji przywódców nieznacznie tylko odbiega in plus od poziomu inteligencji zwolenników. Tylko nie wiadomo czy wielki władca przyczyniał się do rozkwitu. czy też rozkwit narodu czynił władcę wielkim. A to już świadczy o negatywnym wpływie przywódców na akceptowane społecznie procesy dziejowe. „Wpływ” niekiedy bywa utożsamiany z „władzą”. dominacja.W. stwierdził. wykształcają się z uzdolnień w procesie wychowania. że wielcy przywódcy.M. np. Psychologowie nie pretendując do rozwiązywania skomplikowanych problemów filozofi-cznospołecznych badają problematykę przywództwa w kontekście funkcjonowania małych i wielkich grup społecznych. W niektórych sytuacjach. W o o d s. występujących u każdego z wielkich przywódców. a współcześnie reprezentują ją m. Znaczyłoby to. dobre ogólne przystosowanie. Zgodnie z tym tokiem myślenia sytuacja tworzy przywódców. zgodnie z tym punktem widzenia. F. Odmienny punkt widzenie eksponuje się w s y t u a c y j n e j t e o r i i p r z y w ó d z t w a Ma ona znakomitego prekursora w osobie N. że za panowania wielkich władców rozkwitały narody. jako kierujący partią polityczną i jako szef wielkiej korporacji przemysłowej itd. Dowodem prawdziwości tej tezy byłoby znalezienie zestawu cech.A. Można je jedynie doskonalić i zdobywać umiejętność ich życiowego wyko-rzystywania. Jeden z historyków społecznych. C. posługując się którą przywódca oddziałuje na procesy społeczne. B i r d. które by ją potwierdzały. Nie ma zatem liderów o stałych cechach . Za przywódcę najczęściej uznaje się osobę określającą cele grupowego działania i wywie-rającego wpływ na ich realizację (E. bo ich nie rozumieją (R. mocą swojej osobowości. Sądzono. odpowiadają oni na zaistniałe zapotrzebowanie w określonym zbiorowisku ludzi i tym samym zjednuję zwolenników. prezentowali w wielu przypadkach odmienne cechy osobowości (C. współdziałania z innymi i pracy nad sobą. G o u l d n er i B. W kręgu ich zainteresowań mieszczą się zarówno zagadnienia przywództwa politycznego jak i organizacyjnego. którym odpowiada preferowany w niej rodzaj aktywności lub sposób jej realizacji. H o l l a n d e r). a każdorazowo są wyłaniani tacy. są wrodzone. wykazano. Zgodnie z punktem widzenia teorii urodzonego przywódcy cechy przywódcze są uniwer-salne. A. a zdolności przywodzenia. działając w podobnych sytuacjach. korporacji przemysłowych. każda z nich eksponuje określoną cechę funkcjonowania liderów. D. w której działa przywódca. którzy odpowiadają wymogom . zwanej również teorią u r o d z o n e g o p r z y w ó d c y. dobra znajomość psychiki ludzkiej i niektóre inne ( R. nie da się ich nauczyć. M a n n). dominujących. P. podobnie jak i inne. Niewątpliwie fakt ten wskazuje na istnienie ograniczeń wpływu przywódców na procesy społeczne. Jedno z tradycyjnych podejść prezentują zwolen-nicy t e o r i i c e c h. Jednak liczne badania zmierzające do realizacji tak pojętego celu nie przyniosły rezultatów. że w tym „bukiecie” właściwości przywódczych znajdują się: wysoka inteligencja. Jacy ludzie zostają przywódcami? Jest kilka teorii przywództwa. np. S t o g d i l l). w dodatku ci ostatni nie lubią i unikają bardzo inteligentnych liderów. in . Osobnik wyposażony w takie cechy sprawdzi się. M a z l i s h. Upodobania te pełnią rolę czynnika selekcji zarówno szeregowych członków grupy jak i przywódców. Nie istnieje więc specjalny zestaw cech przywódczych. Wręcz odwrotnie. zarówno jako przywódca czasu pokoju. ekstrawertyzm. Zgodnie z nią cechy przywódcze stanowią cząstkę organicznego wyposażenia.

Autor pragnął uzyskać odpowiedź na pytanie: jacy przywódcy są efektywni w swej działalności? W tym celu opracował metodę badań. Dokonuje się ona i wyraża poprzez dwa procesy: percepcji i oceniania. Działalność przywódcy jest stale kontrolowana właśnie z tego punktu widzenia. Możliwy byłby jedynie opis przywództwa osoby X lub Y. zwaną LPC (least prefered coworker = najmniej pożądany współpracownik) sprowadzającą się do opisania osoby. Wiadomo. Kłopotliwą kwestią dla zwolenników teorii sytuacyjnej jest wyłanianie osoby przywódcy. że naukowe badanie przywództwa i uogólnianie konkluzji jest niemożliwe ze względu unikatowość każdej relacji lider-zwolennicy. że w skrajnych sytuacjach tracą na znaczeniu cechy osobowe przywódcy. Zgodnie z tym zapatrywaniem większy wpływ na procesy społeczne wywierają interakcyjnie kształtujące się sytuacje.252 sytuacji. władczy. Podkreśla się w niej. konsekwentny w skali od 1 do 8-miu. J. W radykalnej wersji przyjmuje się. w sytuacjach średniego znaczenia poparcie i sympatia zwolenników wybija się na plan pierwszy. T e o r i a (model) w s p ó ł z a l e ż n o ś c i (contingency) F. W. E. zaistniała sytuacja określa wymogi wobec pretendenta do przywództwa. więc i cechy przywódców są niepowtarzalne. J u l i a n). Polacy za Piłsudskim. silna lub słaba i zestawiając je każdy z każdym wyróżnił oktanty o różnym układzie tych czynników. wyraża przekonanie. a nie C.władza przywódcy silna. a Francuzi za Joanną D’Arc? Odpowiedź. co z kolei zachęca go do kontynuowania lub intensyfikacji określonej działalności ( E. Jednak swoboda wyboru sposobu ich realizacji daje przywódcy szansę bycie „czynnikiem sprawczym” procesów społecznych. 3)władza przywódcy. Wyniki przeliczeń tych danych pozwoliły określić niski i wysoki poziom LPC. Teoria transakcyjna. przyjacielski. Percepcja działań i pozytywna ocena dokonań przywódcy w danej sytuacji zwiększa kredyt zaufania zwolenników i wzrost poparcia przywódcy. Końcowym etapem badania było skorelowanie poziomu efektywności przywódcy z odpowiednim oktantem. A lub Z ? Dlaczego Żydzi poszli za Mojżeszem. natomiast przywódcy o wysokim LPC działają efektywnie w sytuacjach średnio korzystnych. Następnie uwzględniając trzy czynniki (wymiary):1) stosunki między przywódcą a członkami grupy . 2) strukturę zadania do wykonania. F i e d l e r a została sformułowania na podstawie badań empirycznych. że przywództwo jest wypadkową zrównoważonych i wzajemnie warunkujących się . łączenia). np. Siła oddziaływania przywódcy na otoczenie zależy od konfiguracji trzech czynników: sytuacji (zadania). H o l l a n d e r. korzystnych dla popierających. ale dlaczego zostaje nim B. inne wyjaśnienia również nie dają przekonującej odpowiedzi. że prezentowali oni cechy osobowe najbardziej pożądane prze zwolenników odsyła do podważanej teorii cech. P. Upraszczając powiemy. z którą badany nie chciałby współpracować i ocenienia jej w kilku wymiarach. T e o r i a (model) t r a n s a k c y j n a przywództwa akcentuje problem wzajemnych relacji poznawczych lidera i zwolenników. zwana też modelem idiosynkrazji (mieszania. którym przypisuje się dość skromną rolę realizatorów oczekiwań zwolenników. cech przywódcy i poparcia zwolenników. gdyż prowadzi do wniosku. układy wielu elementów życia niż wielcy przywódcy. ustrukturalizowane lub nieustruk-turalizowane. dobre lub złe. zadanie było jasno określone (ustrukturalizowane). Na przykład pierwszy z nich charakteryzował się dobrymi stosunkami przywódcy z członkami grupy. Konkluzja ogólna zawiera się w stwierdzeniu: przywódcy o niskim LPC wykonują zadania bardziej efektywnie w sytuacjach bardzo korzystnych i bardzo niekorzystnych. Takie stanowisko jest jednak nie do przyjęcia. Ci ostatni wnoszą do tego układu wkład w postaci siły poparcia i w zamian oczekują od przywódcy osiągnięcia pewnych rezultatów. że sytuacje są niepowtarzalne. że między przywódcą a zwolen-nikami występuje zjawisko dwukierunkowego wpływu: przywódcy na zwolenników i zwolenników na przywódcę.

rozciągając swą kontrolę nad całością procesów struktury. Politycznie potępiamy styl autokratyczne jako formę nie uprawnionej dominacji jednostki nad zbiorowością ludzi. Zbyt wielu przywódców tego regionu narzucało arbitralnie społeczeństwom swe decyzje. zorientowanych prospołecznie. Styl ten stosuje się w wyższych uczelniach. Nie zdaje egzaminu w zespołach ludzkich nie respektujących powszechnie przyjętych reguł społecznych. jeżeli nie pojawiają się sytuacje awaryjne. pozostawiając wykonawstwo osobom kompetentnym. Drudzy dbają przede wszystkim o satys-fakcję ludzi. że przy-wódcy wywierają znaczący wpływ na życie społeczności. że zadowolenie z działalności przywódcy wywiera ważny wpływ na zachowania ludzi z nim współdziałających. profesor powierza asystentom zadania i pozostaje „ na uboczu”. Style przywództwa są oceniana z punktu widzenia dwu kryteriów: politycznego i efektyw-ności oddziaływania. narzuconych sytuacyjnie. pilnują przestrzegania obowiązujących procedur. Drugą. zwolenników lub podległych pracowników. Z punktu widzenia efektywności jest to styl wielce skutecznego działania w sytuacjach awaryjnych typu zagrożenia militarnego. w której funkcjonują. w którym eksponuje się status lidera. Fiedler określa siłę oddziaływania przywódców w zależności od konfiguracji elementów trzech wymiarów. Przedstawione obrazy funkcjonowania przywódców opracowano na podstawie badań w społeczeństwach rozwiniętych demokracji. realizację zamierzeń i planów. decyzje podejmuje niezależnie od zwolenników lub grupy. Szczegółowe problemy wpływu przywódców na zwolenników lub osoby zależne ukazują badania stylów i funkcji przywództwa. zupełnie nie licząc się z nimi po zdobyciu władzy. cele działań przywódca uzgadnia w drodze dyskusji ze zwolennikami. natomiast w teorii sytuacyjnej rola liderów została wyraźnie pomniejszona i sprowadzona do podejmowania decyzji wykonawczych. klęski żywiołowej itp. zjednując zwolenników na czas kampanii wyborczej. Wyróżnił on przywódców zorientowanych na zadanie i przywódców zorientowanych na ludzi. Przywódca ustala cel aktywności zbiorowej. ingeruje w szczegółowe sprawy. jeżeli takie się pojawiają. by w pełni umożliwiały realizację interesu grupowego i jednostkowego przywódcy. Styl demokratyczny. przedstawianych w wymienionych teoriach. Są przekonani. Grupa psychologów z Uniwersytetu . L i p p i t e m i R. w której funkcjonuje. Pierwsi zwracają głownie uwagę na osiąganie dobrych rezultatów działalności. ma ona niemal pełnie władzy. W h i t e m wyróżniamy trzy style przewodzenia: 1) autorytarny. Klasyfikacja Likerta wzbudziła znaczne zainteresowanie badaczy stylów przywództwa. szeroko stosowaną w psychologii klasyfikację stylów przywództwa zaproponował R. Różnią się one w określaniu siły tego wpływu. Z powodzenie stosuję się go w wojsku. Uaktywnia się. 3) styl liberalny (ang. Obserwacje potoczne z perspektywy krajów Europy Wschodniej nie skłaniają do pełnej akceptacji zależności. nie ingeruje w szczegółowe działania wykonawców. Za R. której przywodzi. We wszystkich przedstawionych teoriach przywództwa wyraża się przekonanie. S t y l p r z y w ó d z t w a to metoda oddziaływania na zwolenników. głównie amerykańskim. Metody ich wpływu na otoczenie społeczne były tak dobrane. L i k e r t. odpowiedzialnych. laissez faire). z nim współdziałającym. w teorii transakcyjnej podkreśla się równoważność wpływu przywódców i zwolenników. Zwiększająca się zdolność przywódcy zaspakajania oczekiwań zwolenników owocuje zwiększonym zaufaniem do niego i poszerzeniem zakresu wolności działań w sferze przewodzenia. np. w zespołach ratownictwa i innych. na budowie.253 wpływów lidera i zwolenników. jest również efektywną metodą działania w zespołach ludzi wykształconych. starano się więc ją udoskonalić wprowadzając różne modyfikacje. straży pożarnej. pracowników w zakładzie pracy. czyli styl swobody działania.2) styl demokratyczny. Najsilniej podkreśla się tan fakt w teorii cech. zachęca do ich wykonania. aprobowany politycznie.

W tych postulatach zawiera się t e o r i a ś c i e ż k i d o c e l u. 3) partycypować w decyzjach o sposobach przezwyciężania trudności. służące zorientowaniu w tym. że wywierają one zróżnicowany wpływ na efektywność i siłę oddziaływań przywódców na bieg zdarzeń społecznych.lizacji tych czynności. Jednym ze środków jej realizacji jest karanie (f u n k c j a k a r a n i a) osób przyczyniających się do dezintegracji lub rozbicia całości grupy. przywódca biorąc na siebie winę za niepowodzenia pozwala zwolennikom zachować dobre mniemanie o sobie i swojej grupie jako całości. in. L i n d s k o l d). jednostki o wyróżnionym statusie społecznym. inaczej je realizują przywódcy narodu. Jedną z ważniejszych jest określanie celów dążeń ludzi skupionych wokół przywódcy. Funkcja i n t e g r a c y j n a polega na podejmowaniu zabiegów utrwalających zwartość grupy zwolenników. Przedsta-wienie ich w kategoriach ogólnych jest uproszczeniem przybliżającym jedynie podstawowe problemy z tej dziedziny. realizującą cele wyznaczone przez liderów. Wywierają wpływ na wiele procesów społecznych dzięki łączeniu sił jednostkowych w większe układy mocy. m. Jest to „f u n k c j a k o z ł a o f i a r n e g o”. Istnieje wiele odmian zachowania zbiorowego. Znaczy to. G. że różni naukowcy dostrzegają i eksponują nieco inne cechy orien-tacji na zadanie i na satysfakcję. przeciwdziałaniu rozłamom wśród zwolenników. S k i n n e r a i innych. M a s l o w a. E w a n s. gdy wiele ludzi kierując się wspólną myślą przewodnią działa razem (J. Jednak i „zwykli” ludzie nie są jedynie bierną masą. wyróżnianych według swoistych kryteriów. że tracą one na znaczeniu. Zasadnicza różnica występuje pomiędzy zachowaniami zbiorowymi prawnie regulowanymi i . Wprowadzane nowe terminy wskazują na to. Skuteczność kar nie jest wysoka. We współczesnych systemach nagradzania uwzględnia się dorobek badacz motywacji. Przywódcy. Siła wpływu przywódcy zależy od jakości rea. Mamy z nim do czynienia wtedy. Znaczy to. partii politycznych czy organizacji gospodarczych. Zwolennicy oczekują korzyści z racji wspierania przywódcy. a wysokie LPC ze stylem zorientowanym na ludzi. że zachowanie zbiorowe określają łącznie dwa elementy: podobne zachowanie i zbieżna motywacja. b) wspierać ich w dążeniu do realizacji wyznaczonego celu. H o u s e).254 Stanu Ohio wyróżniła przywódców Inicjatorów Struktur i Wzglądu na innych. Według nich przywódca musi a) określić kierunek dążeń zwolenników lub podwładnych. Yukl uznał wymiar centralizacji decyzji (skupiona i rozproszona) za lepiej oddający przedstawiane zróżnicowanie. reprezentowania zwolenników w kontaktach z innymi ugrupowaniami (f u n k c j a r e p r e z e n t a c y j n a) oraz ponoszenia kosztów niepowodzeń w działalności zbiorowej. dysponuje nagrodami jako symbolami wyróżnień i jako środkiem zachęty do osiągnięć ponadprzeciętnych. wywierają wpływ na życie tysięcy lub milionów ludzi. O znaczeniu tej funkcji świadczy fakt jej szczegółowego opracowania przez kilku znanych naukowców (M. poza tym trudność ich poprawnego stosowania powodują. rozumiane dwojako: ogólnie i szczegółowo. Lista funkcji przywódców zawiera i takie jak: ochrona zwolenników (grupy) przed z a g r o ż e n i e m z e w n ę t r z n y m. przez zachowania zbiorowe. Poza tym przywódca eksponuje szczególnie zasłużonych aktywistów. Z a c h o w a n i a z b i o r o w e. A l d e r f e ra. F u n k c j e p r z y w ó d c ó w. R. a Fiedler niemal utożsamił niskie LPC ze stylem zorien-towanym na zadanie. T e d e s c h i i S. jakimi drogami przywódcy wywierają wpływ na swoich zwolenników i otoczenie społeczne.4) dbać o wysokie osiągnięcia w działaniu. Realizacja funkcji przebiega zawsze w konkretnych warunkach społecznych. Złożoność zjawiska przewodzenia wyraża się wielością funkcji osób je sprawujących. zapewniając je spełnia on funkcję nagradzania ogólnego. Inną ważną funkcją liderów jest n a g r a d z a n i e.

„wybuchy zbiorowe” itp. bez naruszania podstaw ideowych życia społecznego. np. Skuteczność oddziaływania ruchu na procesy społeczne zależy od metod działania uczestników. trzeci to teoretyczne wyjaśnienie przyczyn tego stanu.Za Smelse-rem wymienimy sześć najważniejszych. Ruchy stosujące metody perswazji. działa wtedy tzw. plebiscyty. nieprzewidywalność. propagandę. może wygasić lub osłabić dany ruch. Przykładem może tu być Wielka Rewolucja Francuska lub ruch o przyznanie praw obywatelskich Murzynom w USA. z zasad dystrybucji dóbr. Z reguły występuje wielowątkowe uwarunkowanie jego narodzin i przebiegu. czas i miejsce jednostkowego wyrażenia swej woli. Pierwszy z nich to uwarunkowanie strukturalne wynikające z właściwości systemu społecznego. J. realizowane poprzez komunikację. Skutki długoterminowe działań rewolucyjnych są niejednoznaczne i dyskusyjne. Dotyczą np. drugi stanowią napięcia społeczne. Prawnie regulowane. R o z p r o s z o n e z a c h o w a n i e z b i o r o w e ma miejsce wtedy. czarne marsze młodzieży. domagające się skutecznego i szybkiego karania zabójców młodych ludzi. dobrze znany psychologom motywacji. S m e l s e r a mogą to być ruchy społeczne zorientowane na 1) normy lub 2) wartości. M i l g a m). nie wzbudzające stanów wrogości w wielu sytuacjach skutecznie prowadzą do osiągnięcia postawionego celu. To bogactwo cech powoduję powoduje. Niezależnie od określeń terminologicznych do tej grupy zachowań zaliczamy: 1) r u c h y s p o ł e c z n e. to zgodnie z zasadą większości staję się nakazem (normą) postępowania w danej społeczności. niezadowolenie z istniejącego stanu. szósty to system kontroli społecznej przeciwstawny spontanicznym zrywom. jeżeli sprawnie funkcjonuje. że zjawiska zachowania zbiorowego. plebiscytów sportowych. apele. Ruchy zaliczane do pierwszej grupy mają charakter reformatorski. Jeżeli wynosi ponad 50%. Do rzadkości należą przypadki ruchu powodowanego jedną przyczyną. czwarte to wydarzenie lub wydarzenia przyśpieszające ujawnienia ruchu. a jego skuteczność krótkoterminową jaką znaczącą. 2) r o z p r o s z o n e z a c h o w a n i a z b i o r o we i 3) t ł u m y . demonstracji oczekiwań. „interakcje kolektywne”. Natomiast ruchy zorientowane na wartości zmierzają do zastąpienia istniejących podstaw ideowych życia społecznego nowymi zasadami. ogólnie pokojowe. mechanizm spustowy. Jako cechy zachowania zbiorowego często wymienia się spontaniczność.255 nieregulowanymi. Stanowi ono splot czynników społecznych i psychicznych. obyczajowej. że nieudolnie prowadzona kontrola ruchu nasila jego intensywność i zasięg. określimy taki ruch jako rewolucyjny. formę zachowania. Zachowania zbiorowe nie regulowane prawnie są bardziej skomplikowane zarówno z punktu widzenia celów jak i form. Zdaniem N. Wyrazistym przykładem takiej formy są zachowania kibiców. politycznej. oglą-dających za . gdy liczne jednostki włączone w układ komunikacyjne reagują jednocześnie i podobnie pod wpływem określonej stymulacji. piąty to działania mobilizujące uczestników. religijnej. Mogą to być ruchy o treści ściśle społecznej. Taki charakter miały w Polsce m. Suma głosów jednostek wyraża ich siłę społecznego wpływu. niski stopień zorganizowania i inne (S. Są dobrym instrumentem wpływania na jakość życia społecznego. Każdy ruch społeczny ma swoje uwarunkowanie. referenda. nieregulowanego prawnie bywa określane jako „zachowania mas”. Określa się w nich uprawnienie uczestnictwa. intensywność. zmierzają do udoskonalenia istniejącego stanu rzeczy. Jeżeli są stosowane metody radykalne z użyciem siły. np. R u c h y s p o ł e c z n e są zachowaniami zbiorowymi mającymi na celu wymuszenie wprowadzenia lub wstrzymania zmian w życiu społecznym. wybory mają precyzyjnie określone reguły postępowania i oceny wyniku. Zdarza się również. Problematyka powyższa bywa niekiedy przedstawiana pod hasłem „zachowania polityczne”. jednak przedstawione procesy mają miejsce nie tylko w serze politycznej. in. System ten.

następuje jej rozproszenie. Psychologowie amerykańscy preferują inną klasyfikację. rabunkowy. zainteresowań. paniczny. ludzie stają się obojętni na położenie i los innych. Ludzie. Uczestnicy „zaliczają” imprezę. kolekcjonują wrażenia. Ludzie uczestnicząc w zachowaniach zbiorowych przyczyniają się do zmiany prywatnych lub elitarnych procesów na masowe. zgromadzenie ludzi podnieconych. Owe „Jeeest!” po zdobyciu upragnionego gola słychać na znacznych połaciach kraju. Zanika poczucie odpowiedzialności. elitarny stosunek do wytworu sztuki.. Stwierdzono. że ludzie kultury masowej zatracają oryginalność i samodzielność myślenia. W XIX wieku nie myślano o budowaniu stadionów sportowych dla stu tysięcy widzów. Uczestnicząc w różnych formach zachowań masowych ludzie wywierają wpływ na wiele procesów społecznych i psychicznych. a nawet podobny do wpływu wywieranego przez przywódców. ż 95% dorosłych Amerykanów. strój) i cech psychicznych. a nawet „przepełniają”. Jest „jakby anonimowy”. Istnieje wiele rodzajów tłumu. wymuszają specyficzne działania i procesy społeczne. zwarci przestrzennie ludzie. trudno o taki w uroczym zakątku przyrodniczym. B l u m e r wymienia tłumy: 1) przypadkowy. Zachowanie mas jest takie. przechodząc obok siebie nie zwracają uwagi na cierpienie. Twórcy teorii kontroli personalnej (S. taki tworzą gapie zaistniałego wypadku. 2) konwencjonalny. a jednocześnie głęboki. nie komponowano „oper mydlanych”. że zagęszczenie powoduje utratę kontroli nad sobą i otoczeniem.256 pośrednictwem telewizji mecz piłkarski reprezentacji narodowej. zagęszczeniu. Zanika wtedy „prywatność” kontaktu z otoczeniem. zapytanych o ważne bieżące wydarzenia. z takim mamy do czynienia na koncertach muzyki młodzieżowej. już poprzez swą obecność. 3) ekspresywny. ekspresyjny. Jednak nie jest on tożsamy. chodzić po górach itd. każde atrakcyjne miejsce. Zachowania tego typu bywa tez określane jako z a c h o w a n i e m a s o w e. Obie klasyfikacje. przez wielu uczestników nie uświadamiany. Ujawnia się silne nastawienie egoistyczne. sposobów wypowiadania. wielu badaczy podkreśla.. tworzą licznie zgromadzeni. W następstwie zagęszczenia pojawia się również znieczulica moralna. Unifikacja prowadzi do uproszczeń i spłycenia tematyki zainteresowań. którzy z różnych powodów uczestniczą głównie w rozmaitych formach zachowania masowego. tradycyjnie wyróżnia się tłum agresywny. Następuje unifikacja odczuć. Masowy odbiór dzieł sztuki łatwo dostrzec w sytuacji organizowanych wycieczek do muzeów lub galerii artystycznych. inaczej zachowania zwartych zbiorowości.) utrzymują. pojawia się mechaniczne naśladownictwo i bezrefleksyjny konformizm. Upodobniają się oni do siebie pod względem zamiłowania do odpowiedniego wyglądu zewnętrznego (uczesania. G. gdy dziesiątki osób daje w tym miejscu znać o sobie. wzbudza poczucie ograniczenia swobody i . 4) aktywny. że zapełniają one. relacjonowało je w kategoriach użytych w środkach masowego przekazu. Masy. agresywność. H. podejmujący działania przeciwko czemuś. T ł u m y . Masy ludzi pragnie w jednym czasie zajadać pączki. Podstawę rozróżnienia stanowi w tym przypadku motywacja zachowania ludzi go tworzących. np. egzemplifikuje go zgromadzenie ludzi na ciekawym odczycie lub wykładzie. nie projektowano tras narciarskich na lodowcach. Nie jest wtedy możliwa kontemplacja dzieła. kierujący się wspólnym celem i wykorzystujący w działaniu efekt całości. aczkolwiek różne. Realizuje się ono w tłoku. Zagęszczenie powoduje poczucie przemęczenia i narastanie agresywności. pogłębione przeżycie. . uczestniczyć w imprezach tanecznych. niemoc lub bezradność współ obecnych. C o h e n i wspr. częściowo się uzupełniają. nabywają z biegiem czasu charakterystycznych cech osobowości. W tym ujęciu wyraźniej podkreślono rolę czynników sytuacyjnych w kształtowaniu się tłumu. religijny.

H. One kierują nieprzewidywalnym z tej racji zachowaniem tłumu. dają bardziej realistyczny obraz funkcjonowania tłumu. w sensie ogólnym. działa mechanizm pierwotnego buntu synów przeciwko ojcu. były one wyrazem niezgody na podwyżki cen produktów. był słynny tłum na Placu Defilad opowiadający się za demokratycznymi przemianami w Polsce. wolne od subiektywnych nastawień. Może to być żądanie nowych praw obywatelskich. Od dawna wiadomo. mieliśmy w najnowszej historii Polski liczne przypadki tłumów o tej właściwości (Poznań. nasila się sugestywność i podatność na wpływy manipulatorów (przywódców). uciszają je uprawiając kult zamordowanego. np. Freuda wyrosła z krytyki poglądów Le Bona i jest uszczegółowieniem ogólnej tezy Freuda o wpływie libido na zachowanie ludzi. T u r n e r przedstawili wyjaśnienie zachowań w tłumie zwaną t e o r i ą w y ł a n i a n i a s i ę n o r m. Jego zdaniem psychika ludzi „zgromadzonych” ulega pod wpływem anonimowości jakościowej przemianie. W rezultacie tego intensyfikują one swe przeżycia. W obu przypadkach aktywność tłumu była ukierunkowana na modyfikację elementów rzeczy-wistości. W świetle tego rozróżnienia klarownie jawi się zarówno kierunek jak i siła wpływu tłumu na procesy decyzyjne władz i. Teoria Z. największe znaczenie ma określony terminem „aktywny”. A l l p o r t a. L e B o n. w tłumie zanika zdolność logicznego myślenia. najbardziej agresywnych. jest specyficznym tłumem aktywnym.H. Również wspomniany wcześniej Blumer podkreśla znaczenie czynnika społecznego w postaci interakcji. że zachowania ludzi w tłumie różnią się od tych. Ze względu na ostatni wątek teoria Le Bona bywa nazywana teorią zarażania się. Jest to swoista forma zachęty do realizacji określonej działalności. Podobne stany ambiwalencji uczuciowej żywią ludzie w tłumie. jakie wywiera tłum na procesy społeczne. jak w innych sytuacjach. francuski psycholog i dziennikarz. Jak to wykazano wcześniej. że zachowaniem ludzi w tłumie rządzą takie same prawa. które określamy jako jednostkowe. L. nie zostało ucieleśnione. polityki w określonej sferze działalności lub nowych wytworów cywilizacyjnych. W tłumie. zatem najczęściej ulegają ich presji. Wyjaśnień istoty przedstawianego zjawiska należy zatem szukać w działaniu czynników społecznych. zachowanie ludzi w tłumie upodabnia się do zachowań osób cierpiących na zaburzenia nerwicowe. ludzie go tworzący domagają się czegoś. zdaniem ojca psychoanalizy. że tłum z reguły nie jest zgromadzeniem przypadkowym. Nowoczesne podejście do problematyki tłumu. Odrzucają oni stwierdzenie. po dokonaniu mordu synowie odczuwają wyrzuty sumienia. takim np. Przyczyny tego stanu rzeczy i charakterystykę zachowań w tłumie przed-stawiają t e o r i e g e n e z y i d y n a m i k i t ł u m u. w badaniach J. wzajemnego oddziaływania osób uczestniczących. 2) Tłum protestujący. T e o r i a z b i e ż n o ś c i powstała w wyniku badań F. Następstwem tego stanu jest znerwicowanie. Uściślając rozumienie tego oznaczenia wyróżnimy trzy odmiany tłumu aktywnego:1) popierający określone działania. Jednostki przypadkowo dołączając się do tłumu łatwo ulegają zarażeniu panującymi w nim silnymi emocjami. pod wpływem zarażenia i chwilowych emocji. normy w nowych sytuacjach wyłaniają się spontanicznie i są nasycone treścią kontekstu. Władze najbardziej czują się zagrożone aktywnością tłumów protestujących. Ursus). co jeszcze nie istnieje.3) Tłum żądający. pobudzają emocjonalnie. Był on przekonany. że tłum jest masą działających irracjonalnie ludzi. niskich płac. nienawidzą przywódców i z nimi się identyfikują. formującym się pod wpływem . Wskazują natomiast na to. Jedyna różnica wynika z odmienności wyłaniających się norm. Jedną z nich (najstarszą) opracował G. budowane na podstawie danych empirycz-nych. M. a nie w zmienności psychiki.257 Z punktu widzenia wpływu. w którym kształtują. Radom. procesy społeczne. K i l l i a n i R. P i a g e t a.

efektu masy czy zwykłej siły fizycznej. Jest to istotne w kontekście prezentowanej problematyki tego podrozdziału. aktywnym. Mniejszość wnosi zazwyczaj do życia zbiorowego nowe wartości. że działając razem z innymi wzmacniają swą szansę osiągnięcia dotychczas nieosiągalnego celu. z racji braku doświadczeń życiowych i niskich umiejętności społecznych. Do tłumu dołączają przede wszystkim ludzie młodzi. dzieci. Wynikami swych badań zachęcił innych do penetracji tego obszaru. są skłonni poszukiwać rozwiązań siłowych. W p ł y w m n i e j s z o ś c i. preferencji? Czy musi żyć na marginesie wydarzeń społecznych? Czy jest bezradna wobec siły większości? Problemem roli mniejszości w społeczeństwie zajął się francuski psycholog pochodzenia rumuńskiego S. zazwyczaj kawalerowie. która siłą faktu koncentruje się wokół stanowiska mniejszości. łączenia sił jednostkowych osób społecznie słabych w celu osiągnięcia zbieżnych celów jednostkowych. przeto pomija się szereg istotnych problemów tego zjawiska. że w przedstawionych teoriach operuje się za wąskim rozumieniem aktywności tłumu. że pociąga za sobą jednostki z ugrupowania większości i staje się siłą dominującą w danym układzie sił. ujawniająca się w postaci presji społecznej. w konsekwencji tego ukształtował się nurt badawczy tego zagadnienia. że tłum jest formą działań zbiorowych. Z doświadczeń życiowych i badań laboratoryjnych wiemy. Do powstającego tłumu dołączają jednostki. Wykorzystując prawa komunikacji mniejszość pobudza dyskusję wokół jej proble-mów i dzięki temu wywiera wpływ na innych. że ludzie rozmowni wywierają większy wpływ na innych niż milczki. wręcz odwrotnie. które borykają się z jakąś formą trudności społecznych. jest tłum religijny i inne. Siła argumentów jest środkiem realizacji wpływu mniej-szości. Jest to strategia przekonywania lub perswazji.niekiedy bywa tak. W zachowaniach zbiorowych regulowanych prawnie o podjęciu okreś-lonej decyzji lub rozstrzygnięciu zaistniałego sporu decyduje zasada większości. Wspólny interes uczestników oraz podobne doświadczenia i preferencje społeczne stanowią więź pomiędzy jednostkami w tłumie. Klarownie to przedstawia się . Nasze życie społeczne jest zorganizowane na zasadzie dominacji większości. upodobań. więc dopracowuje się pogłębionej i „chwytliwej” argumentacji uzasadniającej zgłaszane żądania. doświadczający poważniejszych i liczniejszych niż osobnicy ustabilizowani życiowo kłopotów i problemów egzystencji. W tłumie przeważają też mężczyźni. stają się przedmiotem dyskusji. Ale. a więc osoby nie poczuwający się do odpowiedzialności za losy rodziny. Przedstawione dane świadczą o tym. że mniejszość wcale nie jest skazana na podporządkowanie większości. aktywnym jest także tłum paniczny. Znaczy to. Koncentrują się głównie na problemach tłumu agresywnego.258 agitatorów. W innych sytuacjach przemożny wpływ na bieg zdarzeń ma siła większości. Okazało się. aktywnego w sensie wywierania presji na władzę i otoczenie społeczne. analiza zarzutów i obrona stanowiska nasila proces komunikacji. M o s c o v i c i. rozpoczynający dorosłe życie. Mocne i trafne argumenty budzą zainteresowanie. zazwyczaj w sensie werbalnym. Roztrząsanie „za i przeciw”. Czy w tej sytuacji mniejszość jest skazana na dyktat większości? Czy musi ona wyrzekać się swych przekonań. Jak to się dzieje? Janie mechanizmy społeczne umożliwiają taką zmianę pozycji? Oto niektóre z nich. Jest to strategia komunikacyjna. Prezentowane teorie nie tłumaczą wielu zjawisk dotyczących tłumu. Mniejszość z reguły operuje mocniejszymi argumentami. Radykalizacja działań tłumu jest uwarunkowana procesem facylitacji społecznej. Wzmożona aktywność komuni-kacyjna służy wzmocnieniu wpływu nadawców komunikatów. skłonne do podejmowania ryzyka. ratujący się przed zagrożeniem zdrowia lub życia. są świadomi swoich dążeń i tego. Ludzie młodzi. teoretycznie rzecz ujmując. Nie może ona liczyć na konformistyczne poparcie jej żądań.

Moscovici: Psychologia społeczna w relacji Ja. Z. 1998 r.G. M Argyle: Psychologia stosunków międzyludzkich. z nawiązaniem do istniejących norm. nr 1. aktualnie dotyczy to małżeństw osób jednej płci. Stephan: Wywieranie wpływu przez grupy. Cz. 1990 r. jednak ich duża wartość utylitarna okazała się atrakcyjną dla coraz to większej liczby ludzi. ponawiane mimo przeszkód i niepowodzeń. 1999 r. Literatura zalecana.W. 1986 r. .259 w przypadkach innowacji. nie z punktu widzenia idealnej prawdy. Podobnie dzieje się w sferze społecznej. Przedstawione strategie i sposoby działania mniejszości można potraktować również jako warunki do spełnienia w procesie oddziaływania na większość. mniejszość osiągnie swe cele. Lewicka. Warszawa. Gdańsk. 1974 r. Matusewicz: Wpływ obecności innych na poziom wykonania czynności.1978 R. Początkowo praca kobiet na wielu stanowiskach budziła sprzeciw większości. lecz jest sugerowane w imię interesu ogółu. Cialdini: Wywieranie wpływu na ludzi.Inni. Przegląd Psychologiczny. Warszawa. 3) umiarkowanie. Grzelak: Jednostka i społeczeństwo. W. Nęcki: Wzajemna atrakcyjność. S. Gdańsk. Mikołajewska: Wybrane zagadnienia socjologii małych grup. WSiP. PWN. Jeżeli zostaną spełnione. GWP. nie ma ono na celu korzyści osobistych. Stephan. E. GWP. rozwiązań lub oczekiwań. Są one znane i stosowane w różnych sytuacjach i dziedzinach życia społecznego. Ogólnie: mniejszość dążąc do swych celów odwołuje się do mechanizmów informacyjnych i normatywnych. pracy kobiet jako pilotów. 1991 r. w przeciwnym przypadku pozostanie nieznaczącym elementem życia społecznego. Warszawa. ze skłonnością do ustępstw i kompromisu. jednak z biegiem czasu okazała się wartością akceptowaną. M. WP.4) w kontekście. Warszawa. Gdańsk. B. 2002 r. Dotyczyło to np. GWP. Ich skuteczność zależy od sposobu czy też umiejętności wykorzystania poten-cjału w nich zawartego. C. Wydawnictwo UW. Karta płatnicza lub podpis elektroniczny zostały życzliwie przyjęte przez nieliczną mniejszość. 2) prospołecznie. tzn. 5) realistycznie. kapitanów na statkach morskich. Siła oddziaływanie mniejszości zwiększa się jeżeli jest realizowane: 1) wytrwale. J.1996 r. Aronson: Człowiek-istota społeczna. PWN. Warszawa. teoria i praktyka. nie jest krańcowo radykalne. sprawiedliwości lub poprawności (Cialdini).

Relacje pomiędzy etyką a psychologią są wielo-płaszczyznowe. Każda dojrzała dyscyplina naukowa. że etyka jest nauką o moralności. podstawowe znaczenie maja oceny etyczne i moralne. leżą poza sferą relacji fachowiec-klient. natomiast moralne z braku regulacji etycznej. Jednak złożoność niektórych sytuacji życiowych utrudnia dosłowną realizację tego nakazu. niektóre dopiero pojawiają się. Nie wszystkie z tych norm i zasad zostały skodyfikowane. funkcji społecznych. Przy dokonywaniu ocen uwzględnia się wiele kryteriów: skuteczności. W tym kontekście pojawia się pytanie: czy czynności zawodowe psychologów są zgodne z nakazami etycznymi? Czy psychologowie nie popadają czasami w konflikt z zasadami etyki? Jeżeli tak to w jakich sytuacjach? Zanim zajmiemy się szczegółami problemu. użyteczności. podobnie jak w medycynie. a nawet życia np. ponadczasowe. Nawiązując do dorobku M. wyboru któregoś z możliwych systemów etycznych lub niejednoznacznych przesłanek wyboru określonego postępowania. że problemy etyczne wynikają z konfliktu zasad etyki i potrzeb zawodowych psychologów. rozstrzygnięć w aspekcie dobra i zła. Są. W psychologii. Moralność to ogół ocen i norm funkcjonujących w danym czasie w danym społeczeństwie. zaczynają funkcjonować. poprawności. Wiemy. jedna z nich dotyczy p r o b l e m ó w e t y k i w p s y c h o l o g i i. tzn poznania prawdy. których naruszenie niesie ze sobą zło w postaci cierpień i niedogodności. zawiera w sobie problemy etyczne i dodatkowo moralne. zapoznajmy się z rozumieniem zjawiska moralności. jest nieuzasadnionym zawężeniem problematyki. bowiem usługobiorcy fachowców tych dyscyplin potencjalnie mogą być narażeni na utratę cennego zdrowia. Sprowadzanie pozaprofesjonalnych ocen działalności psychologów jedynie do wymiaru etycznego. wysyłając ludzi w kosmos lub poddając próbnym działaniom leków. Niekiedy występują sprzeczności w regulacji normatywnej. Aby je chronić wprowadzono odpowiednie regulacje etyczno-moralne (nakazy i zakazy). godzono się na ryzyko utraty zdrowia. ale dotyczą raczej problemów wykonawstwa. W niektórych zawodach problemy ocen podejmowanych działań nabierają szczególnego znaczenia. Nie znaczy to. Powróćmy teraz do problemów etycznych psychologii. Podejmują wtedy zagadnienia . dobra i zła. O s s o w s k i e j przypomnijmy. że dla dobra nauki. które wymagają. W innej wersji powiemy. czyli takie. w ramach przyjętego systemu wartości. Dzieje się tak ponieważ skutki czynności zawodowych mogą być nieodwracalne i szkodliwe dla osób. Pojęcie „moralność” jest zatem szersze niż „etyka”. dokładniej psychologów uprawiających określone badania. dokładności. zdrowia psychicznego. Obowiązuje nadrzędna zasada „Primum non nocere” (Przede wszystkim nie szkodzić) i szereg norm szczegółowych z niej wynikających. że inne kryteria nie są uwzględniane. ma mniej lub bardziej wyraźnie zakreślony przedmiot badań. Etyka (normatywna) zawiera nakaz ich przestrzegania. wtedy spełnienie wymogu jednej normy wymusza naruszenie innej. Często jednak dyscypliny pokrewne wkraczają na jego teren z wątkiem dodatkowym lub przejmują jakieś szczegółowe zagadnienie do rozpracowania w ramach swoich kompetencji.260 Rozdział XVII Problemy etyczne i moralne psychologów. Niemniej minimum uporządkowanych wyobrażeń w tej dziedzinie jest niezbędnym elementem teoretycznego przygotowania kandydata do zawodu psychologa. Ostatnie jest przedmiotem zainteresowań etyków i moralistów. Każda próba ich rozwikłania wiąże się z ryzykiem popełnienia błędów. z pominięciem moralnego. których one dotyczą. Problemy etyki i moralności należą do najbardziej zawiłych i spornych. jakkolwiek by się je rozumiało. Po wiekach badań i rozmyślań etycy ustalili kilka zasad. Są to normy ogólnoludzkie. elegancji. jak wiadomo.

Kultura. Jak wielu jest ludzi. obca nie zasługuje na pozytywna ocenę. odwołuje się do uzasadnienia biologicznego. autorytetu sugerującego preferowanie odpowiednich sposobów zachowania. Przymus kultury wzbudza wrogość mas ludzkich. Psycholo-gowie . ale dzieło żyje życiem własnym. Moralność jako narzucona człowiekowi. w pełni rozwiniętych wyrażają istotę ludzką. nie wątpi w dobre intencje Maslowa. Inny problem etyczny ściśle wiąże się z tezami psychoanalizy. podobnie jak okupanci albo rządząca mniejszość. Wynika to z „zasady rozkoszy” leżącej u podstaw funkcjonowania wszystkich mechanizmów psychiki człowieka. To. Problemem ten stał się także obiektem naukowych zainteresowań znanego psychologa. do czego dąży lub czego pragnie człowiek samoaktualizujący jest dobrem. Dowodził on. Tym samym dostarczył on swoistych argumentów na rzecz h