P. 1
Matusewicz Czesław - Wprowadzenie do psychol ogii

Matusewicz Czesław - Wprowadzenie do psychol ogii

|Views: 1,522|Likes:
Wydawca: gumojadek

More info:

Published by: gumojadek on Jan 29, 2012
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/04/2013

pdf

text

original

1

Czesław Matusewicz

Wprowadzenie do psychologii

Janinie i Michałowi poświęcam.

Lublin 2005

2

„Znajomość ludzi jest domeną, której nikt nigdy nie opanuje do perfekcji, i nawet najwytrawniejszy znawca ciągle przyłapuje się na błędach”. A.Schopenhauer Słowo wstępne Prezentowane opracowanie zostało pomyślane jako pomoc dydaktyczna dla studentów, rozpoczynających trudny proces przyswajania zawiłych zagadnień wiedzy z dziedziny zwanej psychologią. Tak pojęte zadanie wymaga odpowiedzi na dwa podstawowe pytania: co należy opisać, by studiujący wyrobili możliwie dokładne wyobrażenie o psychologii i, po drugie, jak należy opisać charakteryzowane zjawiska, prawidłowości i nurty myślenia, aby spełnić postulat komunikatywności przekazu. Dokonano w nim selekcji materiału na podstawie kryterium znaczenia, to jest przedstawiono wszystkie osiągnięcia myślicieli i psychologów-empiryków, trwale, zdaniem autora, wpływające na procesy badań psychologicznych. W tym zestawie znalazły się trudne problemy sformułowane jeszcze przez filozofów starożytnych, ale mimo licznych prób psychologów współczesnych, nie rozwiązane do dnia dzisiejszego. Przykładem mogą to być pytania o istotę człowieka i psychiki istot żywych. Wiemy na ten temat o wiele więcej niż starożytni myśliciele, ale nadal daleko nam do wyjaśnienia tych zagadek natury. Z dorobku psychologów nowożytnych uwzględniano przede wszystkim inspirujące teorie, koncepcje metodologiczne i pomysłowe eksperymenty. Wspólną właściwością tych trzech elementów jest to, że wyznaczały one kierunki poszukiwań i torowały drogę kolejnym pracom badawczym, wzbogacającym wiedzę o procesach psychiki człowieka. Pytanie o to jak należy opisać ukazywane zagadnienia może wydawać się nie na miejscu. Wiadomo przecież jakimi prawidłowościami rządzi się komunikacja interpersonalna, istnieją liczne publikacje i „instrukcje” podręczne na ten temat. Rzecz jednak nie sprowadza się do umiejętności technicznych przekazu. Problemy psychologiczne są tak powikłane i tak wzajemnie przenikające się, że trudno je uporządkować zgodnie z logiczną zasadą wynikania lub następstwa czasowego. Najczęściej badania najnowsze ukazują zagadnienia bardziej dokładnie i wszechstronnie niż starsze. Wynika to m. in. z posługiwania się nowoczesną aparaturą techniczną, lepszego przygotowania metodologicznego, wyższego poziomu wykształcenia psychologicznego badaczy i innych. Zdarzają się jednak i takie sytuacje, że nowe badania ukazywały doniosłość wcześniejszych koncepcji, niedocenianych należycie w czasie ich powstawania. Należało je przypomnieć. Niekiedy z prezentowanym wątkiem głównym kojarzą się uboczne. W takich sytuacjach stosowano metodę grona, tzn. charakterystyki wątku wiodącego i wskazywania na jego różnorodne powiązania uboczne. Praktycznie owe powiązania są demonstrowane w postaci tzw. ramek, jako ciekawostki lub wyróżniające się konsekwencje. Przyjęcie tego sposobu prezentacji miało zapobiec uproszczeniu obrazu narastania wiedzy, przedstawianego niekiedy symbolicznie jako ciągła linia wznosząca. Inną ważną kwestią wyboru metody prezentacji problemów danej nauki jest jakość języka narracji. Wydaje się rzeczą oczywistą, że język profesjonalistów, w czystej postaci, jest zbyt trudny, a nawet niedostępny osobom rozpoczynającym studia z danej dyscypliny. Chcąc ułatwić im przyswajanie specjalistycznych wiadomości próbuje się niekiedy przedstawiać prawa naukowe i wizje naukowców w kategoriach języka potocznego. Ułatwia to zapewne przyswajanie

3

informacji, ale nie sprzyja opanowaniu terminologii naukowej. Z powyższych powodów przyjęto w niniejszym opracowaniu zasadę posługiwania się językiem profesjonalnym, a środkiem ułatwiającym jego rozumienie mają być w miarę jasne i przejrzyste definicje oraz przykłady stosowania wprowadzanych terminów. Mam nadzieję, że taki sposób przekazania wiedzy o psychologii i badaniach psychologicznych okaże się użytecznym i ułatwi rozpoczynającym studia przyswajanie dorobku tej dyscypliny naukowej, a także zapewni Czytelnikom poczucie satysfakcji z racji poznania tego, co było dotychczas (jeżeli było!) nieznanym i tajemniczym. Na zakończenie trzeba powiedzieć czego Czytelnik nie znajdzie w przedkładanej pracy. Nie ma w niej omówienia koncepcji metodologii ani poszczególnych metod badań psychologicznych. Wymagają one dokładnej i wyczerpującej zarazem prezentacji, niemożliwej do realizacji w syntetycznym wprowadzeniu. Nie ma w niej nawet pobieżnej charakterystyki psychologii stosowanej, wzbogaconej dziś i ciągle wzbogacanej o liczne specjalizacje. To wykracza poza zakres wprowadzenia ogólnoteoretycznego W obiegu czytelniczym w Polsce znajdują się obszerne, a nawet bardzo obszerne amerykańskie opracowania „Wstępu do psychologii”. Zawierają one wiele cennych informacji szczegółowych, dobre ilustracje graficzne i wiele przykładów zaczerpniętych z codziennego życia amerykańskiego. Te ostatnie nie zawsze są czytelne dla polskiego odbiorcy. Dla osób zainteresowanych tymi pozycjami podaję ich wykaz. Oto on: E.R. Hilgard: Wprowadzenie do psychologii, PWN, Warszawa, 1967 r. D. G. Myers: Psychologia, Wyd. Zysk i Sp., Poznań 2003 r. Ph. Zimbardo: Psychologia i życie,PWN, Warszawa, 1999 r.

CZĘŚĆ I Rozdział I Psychologia przednaukowa Nie wiemy kiedy pojawiły i jak się kształtowały pierwsze pojęcia i wyobrażenia psychologiczne, właściwe naszej kulturze. Domyślamy się, że proces ten miał miejsce w latach 4500-3000 p.n.e. Trudno jednoznacznie przypisać autorstwo tych wytworów, być może są one dziełem najstarszej kultury greckiej, ale nie można też wykluczyć zapożyczenia od innych ludów (ludu), w tym od Egipcjan. Prehistoryczni Grecy, podobnie jak ludzie wszelkich czasów doświadczali bólu, radości, zmęczenia, euforii, smutku itp. Obserwowali ludzi w sytuacji pracy, na wojnie, w trakcie wymiany dóbr, zabawy i innych. Dostrzegali różnice między nimi. Jedni byli niezawodni w boju, uczciwi w handlu inni wręcz odwrotnie. Trzeba było nauczyć się określać i dostrzegać wspomniane różnice dla celów praktycznych. Ludziom czasów starożytnych znajomość psychiki człowieka była równie potrzebna, aczkolwiek w różnym zakresie, jak nam, współczesnym. Zainteresowania starożytnych Greków człowiekiem i jego psychiką nasiliły się w czasach przechodzenia od „starego” do „nowego porządku” (ustroju niewolniczego), czasach chaosu walk i niepewności. W okresie „siedmiu mędrców” pojawiły się maksymy o treści psychologicznomoralnej, które miały zastąpić starą, obyczajową regulację zachowań ludzi w zmiennych sytuacjach społecznych. Radzono np. zachowywanie umiaru, kierowanie się rozsądkiem, potępiano rozkosze („Rozkosze są śmiertelne, cnoty nieśmiertelne”) i inne. Ta praktyczna wiedza sprowadzała się w zasadzie do tzw. mądrości życiowej, pozwalała unikać

4

niebezpieczeństw współżycia zbiorowego. Pomagała odróżnić osobnika groźnego od łagodnego, wrogiego od nastawionego przyjaźnie, pobudzonego od spokojnego. Ułatwiała opowiedzenie się po właściwej stronie, dokonania właściwego wyboru drogi życiowej. Znajomość psychiki ludzkiej była równie potrzebna, choć w różnym zakresie, ludziom czasów prehistorycznych, starożytności jak i nam, współczesnym. Gromadzono obserwacje o ludziach metodą anegdotyczną, zwracano uwagę na wyjątkowo barwne przypadki, nie przestrzegano zasady systematyczności w obserwowaniu, mimo to osiągnięty poziom wiedzy i umiejętności jej wykorzystania wzbudzają nasz szacunek.. Ilustruję tę myśl treść ramki 1. Ramka 1 Agamemnon, dowodzący wojskami greckimi pod Troją, po wieloletnim, bezskutecznym obleganiu miasta, opuszczony przez zagniewanego Achillesa, dysponował wojskiem o niskim morale. Wojownicy myśleli raczej o domowych pieleszach, niż o walce z przeciwnikiem. Chcąc pobudzić ich zapał do walki postanowił użyć pomysłowego fortelu. Zwołał, mianowicie, sekretną naradę dowódców oddziałów i uzgodnił z nimi, że on na zgromadzeniu wojennym zaproponuje opuszczenie placu boju i powrót do domów, a oni temu przeciwstawią się. Zachęcą także, posługując się chwytliwymi i zawczasu przygotowanymi argumentami, swoich podwładnych do podobnego czynu. Pomysł zrealizowano, a rycerze uniesieni honorem wzbudzili u siebie zapał do boju. Takiego rozwiązanie problemu nie powstydziłby się współczesny psycholog społeczny, bowiem zostały tu wykorzystane zasady reaktancji i dysonansu postdecyzyjnego (patrz str. 223 ), opisane dokładnie w połowie XX wieku. Wzbudza to uznanie, a nawet podziw dla ówczesnych ludzi, że dysponując tak prostymi metodami, dochodzili oni do tak wysokiego poziomu wykorzystania wiedzy psychologicznej. Wyobrażenia starożytnych Greków o psychice ludzkiej są interesujące dla współczesnego psychologa i z tego względu, że to właśnie one stały się podstawą, punktem wyjścia dalszych dociekań i badań w tej dziedzinie nauki. Wiemy jak trudno wyzwolić się z raz przyjętych wyobrażeń i przekonań , utrwalonych stereotypów myślenia i odczuwania. Świadczy o tym na przykład przekonanie o pechowej liczbie 13 , trwające ponoć około 30 wieków lub o szczęśliwej liczbie 7, młodsze o 5 wieków. Szczególny wpływ na myślenie psychologiczne wywarło greckie pojmowanie duszy (psyche). Utożsamiano je z tym, co dzisiaj nazywamy życiem. Starożytny Grek dzielił świat na ożywiony i nie ożywiony, a temu pierwszemu przypisywano duszę, czyli czynnik ożywiający, sprawczy. Występował on według tych mniemań zarówno u ludzi, zwierząt jak i u roślin. Powodował trwanie organizmu jako całości. Opuszczał ciało wraz z ostatnim tchnieniem, dlatego też skojarzono na trwałe duszę z tchnieniem, duchem. Od momentu opuszczenia ciała następował jego rozpad, śmierć. Ale życie nie ustawało, bo sądzono, że jest ono wieczne, a jedynie jego konkretne formy zmienne i zniszczalne (śmiertelne). Nie znano więc nieśmiertelności indywidualnej, nieśmiertelna była jedynie zasada życia. Człowieka w czasach, o których mowa, traktowano jako mikrokosmos, w nim miały uwidaczniać się te same właściwości i prawa, które rządzą całym kosmosem. Z tego punktu widzenia przypisywano duszy ludzkiej takie, które według danego myśliciela charakteryzowały całość istniejącą. Jednak niemal powszechnie upatrywano w niej źródło ruchu, czynnika ożywczego wobec ciała. H e r a k l i t np. dowodził, iż jest ona ogniem, gdyż w naturze jedynie ogień jest żywy, ruchliwy. A życie jest ruchem, wieczną zmiennością. ( Ciekawe, że do dzisiaj o człowieku

5

żwawym, ruchliwym mówimy, iż ma w sobie ogień!). D e m o k r y t z kolei, utrzymywał, że dusza, podobnie jak cała materia, jest zbudowana z atomów. Jednak jej atomy są bardzo drobne, gładkie (koliste), niezmiernie ruchliwe, i właśnie dlatego ożywiają organizm. Zdolność do autogennego ruchu, jak widać, traktowano jako podstawową cechę organizmów żywych, tożsamą z psyche. W najwcześniejszych koncepcjach psychologicznych nie dostrzegano substancjalnych różnic pomiędzy duszą i ciałem, i jedno i drugie uznawane za materialne. Prezentowano pogląd, który nazywamy m o n i z m e m m a t e r i a l i s t y c z n y m . Duszy przypisywano odmienną i szlachetniejsza funkcję nośnika życia i nie dostrzegano dalszych właściwości, różniących ją od ciała. Czucie np. rozumiano jako ruch cząsteczek wewnątrz ciała wywołany ruchem przenikających doń cząsteczek zewnętrznych. W tym kontekście sformułowano zasadę, że podobne działa na podobne, tzn. ogień (światło) działa na ogień cielesny (błyski w oku), powietrze działa na odpowiednie cząstki w uchu, określony smak pokarmu zależy od tego, jakie drobiny przenikają przez pory języka itp. Zapatrywania te poddał gruntownej modyfikacji P l a t o n (427-347 p.n.e.) i to on wypracował przesłanki poglądów i teorii dominujących aż do końca XVII wieku. Niekiedy wykorzystują je także psychologowie współcześni. Przede wszystkim wzbogacił o wiele nowych elementów pojęcie duszy. W dialogu pt. Fajdros pisał „Bo to, co wiecznie się rusza nie umiera. Tylko to, co inne rzeczy porusza, a samo skądinąd ruch bierze, mając koniec ruchu ma też koniec życia... Skoro tedy się pokazuje, że nieśmiertelne jest to, co samo siebie porusza, wolno powiedzieć zupełnie śmiało, że to właśnie jest istota i pojęcie duszy”. Z założenia, że dusza sama z się może być źródłem ruchu wyciągnął Platon wniosek, że jest ona nieśmiertelną. W jego interpretacji znaczyło to, że dusza może istnieć i realnie istnieje poza konkretnym ciałem. Znaczy to, że prócz świata obserwowalnego zmysłowo musi istnieć świat niematerialny, duchowy, zdaniem Platona doskonały. Jest to pogląd o charakterze d u a l i z m u , zaliczany do kategorii i d e a l i z m u o b i e k t y w n e g o . Dusza przez pewien czas przebywała w świecie „ prawdziwego bytu”, w świecie idei. I właśnie stamtąd wyniosła wiedzę racjonalną o takich zjawiskach jak doskonałe piękno, dobro, sprawiedliwość itp. Jest to wiedza o ideach i w swej istocie jest wiedzą wrodzoną. A zatem możemy zasadnie uznać Platona za ojca n a t y w i z m u , czyli poglądu o istnieniu wiedzy wrodzonej, nie pochodzącej z doświadczenia. Pogląd ten jest przedmiotem sporów do dnia dzisiejszego. Platon sądził, że dusza nie jest jednolitą, że składa się z trzech elementów: rozumu, pożądliwości i popędliwości. Pierwszy, lokowany w głowie, występuje u ludzi ceniących przyjemność poznawania, wiedzy, a takimi są mędrcy. Drugi, czerpiący przyjemność z przeżywania emocji, lokowany w sercu, charakteryzuje ludzi walki, rycerzy. Trzeci, najsilniej występujący u rolników zlokalizował Platon w podbrzuszu. Każdego człowieka można charakteryzować na zasadzie przewagi jednego z tych elementów. Pierwszy jest racjonalny i szlachetny, godny osiągania, stanowi cel zabiegów tych, którzy doskonalą siebie. Pozwala on panować nad sobą, zachowywać równowagę emocjonalną, zbliżać się do doskonałości, jest wręcz ideałem. Dzięki niemu człowiek dąży do prawdy, dobra i piękna, przekracza granice naturalnej rzeczywistości, pociąga go t r a n s c e n d e n c j a . Dwa pozostałe są irracjonalnymi, nie zasługującymi na szacunek, z tym, że popędliwy zyskał w oczach Platona wyższa ocenę niż pożądliwy. Ostatni, najniżej stojący w platońskiej hierarchii został przedstawiony niemal wyłącznie w kategoriach negatywnych. Ludzi o duszy pożądliwej

. nie trzeba używać na niego bata. to on. odczuwa. pięknej rasy. Jego zdaniem w duszy rozumniej zawierają się elementy wegetatywne i zmysłowe . Nie zważa na słowa ani na ukłucia. ulegające przemianom. surowym krytykiem metody spekulatywnej. a kiedy ujrzy zjawę miłosną prycha i staje dęba i w dzikich podskokach pędzi przed siebie. pędzi tam. że na jakiejś uczcie obżerają się niemiłosiernie. Podobnie jak kwadrat zawiera w sobie dwa trójkąty prostokątne. pasą się tam i parzą. nie obca i nam współczesnym. Przypisywanie wyższości przeżyć duchowych (racjonalnych) nad cielesnymi. Ba! Nawet pozwalają sobie na nieprzyzwoitości z bogami. bo „do głosu” dochodzą różne elementy duszy. Wybitną postacią w dziejach psychologii był A r y s t o t e l e s (384-322 pne). gdzie niesie go popędliwość. uczy się. popędy i zdolność poruszania. Był rzecznikiem e m p i r y z m u p o z n a w c z e g o . Czarnego z kolej rozpiera bezczelność i buta. Człowiek zgodnie z poglądem Platona jest istotą dynamiczną. jakim miałby być według Platona człowiek godny szacunku. doskonalszą niż pozostałe. Zgodnie z założeniami hilomorfizmu funkcje psychiczne przypisywał Arystoteles człowiekowi. walczą w nim niekiedy zupełnie przeciwstawne tendencje. a nie dusza. zwanego h y l e m o r f i z m e m .6 porównuje Platon do bydła. Ostatni. daje się kierować słowem. „O duszy”. czarnego i białego. konstatacji dochodził on poprzez operacje myślowe. Po jego śmierci przestaje istnieć i jedno. ma. „. jest ona jakby ich syntezą. Jego zdaniem istota rzeczy znajduje się poza zasięgiem zmysłowych zdolności poznawczych i jest dostępna jedynie poznaniu racjonalnemu. Czyni to dzięki właściwościom . Istnieje więc jedynie materia ukształtowana. ponieważ napisał pierwszą książkę.. Filozof ten i poeta zarazem porównuje człowieka do rydwanu zaprzęgniętego w dwa konie. poświęconą w całości problematyce psychologicznej. myśli. zalecał prowadzenie dokładnych obserwacji zjawisk psychicznych i określanie warunków ich powstawania i funkcjonowania. tezie tej nadał jednak swoistą interpretację. I to jest główna myśl poglądu.” Jasnym zatem staje się to. zwane s p e k u l a c j a m i . a duszę człowieka potraktował jako rozumną. długą tradycję.Niektórzy uznają go za ojca psychologii. pt. Jednak uniknął uproszczeń. pozory. Ten fragment opisu poglądów Platona nasuwa nieodparte skojarzenie z jednym z głównych wątków prac Zygmunta Freuda. zawsze słucha woźnicy. uczucia. ale nie jest ich sumą. że dusza. forma i materia istnieją jedynie jako ściśle połączone ze sobą w postaci realnych bytów. Platon nie cenił poznania zmysłowego.patrzą zawsze w dół i schylają się ku ziemi. nową jakością. odżywianie). jak widać. Dlatego też jego poglądy mają charakter s p e k u l a t y w n y . spotykanych u poprzedników. Do swoich stwierdzeń. rozmnażanie. określał je jako ciemne. ku stołom. Prezentował orientację przyrodniczą. pozwalające uchwycić jedynie zjawiskowość. spółkują nieprzyzwoicie z osobami godnymi szacunku i podłej kondycji.duszę zwierzęcą uznał jako bogatszą o spostrzegania. Arystoteles był przekonany. Byłby to osobnik ukształtowany według arystokratycznego ideału. czynnik twórczy. Ten „czarny koń” niekiedy pojawia się w nas zupełnie nieoczekiwanie w sposób zaskakujący. nie słucha woźnicy „bo ma kudły w uszach”. a jego psychologia i podobne do niej pod tym względem noszą nazwę spekulatywnych. Zgodnie z tradycją uznał Arystoteles istnienie trzech rodzajów duszy. śmieje. i drugie. odpowiadałby wizji arystokracji ducha.. łączącym duszę (formę) i materię (ciało). a że każdy z nich chce mieć tego więcej. Człowiek jest właśnie takim bytem. więc kopie jeden drugiego i bodzie żelaznymi rogami i kopytami i zabijają się nawzajem.. Prezentuje on zatem r a c j o n a l i z m p o z n a w c z y . Duszy roślinnej przypisał jedynie funkcje wegetatywne (wzrost. Ludziom dobrym i szlachetnym śni się niekiedy. jedzą pokarmy powszechnie pogardzane.

Pierwszy funkcjonuje poznawczo. Tomasz był przekonany. dzięki niemu przebiegają wszystkie operacje myślenia. badania psychiki poprzez wgląd w samego siebie. Poznając tę ostatnią wsławił się wnikliwymi opisami własnych przeżyć.7 (zdolnościom) duszy. Dzieła Arystotelesa były szczytowym osiągnięciem nauki starożytnej Grecji. że poglądy Arystotelesa bardziej nadają się do adaptacji dla potrzeb Kościoła. Augustyn ostrzega. lecz chciał poznawać jedynie Boga i duszę. przypisuje mu twórca koncepcji zdolność oświetlania rzeczy ciemnych. na wiele wieków. Utożsamił on duszę z arystotelesowską formą. W koncepcji Arystotelesa ciało przestało pełnić rolę wiezienia duszy (Platon) a nabrało pozytywnego znaczenia. choć działa podobnie do nich. jest przy tym śmiertelny. tzn. a człowiek nie może jej zmienić. Pierwszy z nich przystosował dla potrzeb Kościoła nauki Platona. Otóż zabiegi ludzkie. Do poglądów Platona i Arystotelesa nawiązywali w swych rozważaniach psychologicznych dwaj wielcy przedstawiciele psychologii chrześcijańskiej: św. czystą energią. Tatarkiewicza koncepcja rozumu czystego stanowi metafizyczny wtręt w przyrodniczym systemie poglądów Arystotelesa i świadczy o niekonsekwencji myśliciela. że dusza muruje. lecz dzięki chęci zjednoczenia się z nim. w uświadamianiu doznawania (argument samowiedzy) oraz formowaniu marzeń sennych i przeżyć fantazyjnych. Wola jest wyrazem natury człowieka. dotyczących ciała. Odpowiednio do funkcji odróżnia Arystoteles rozum praktyczny i teoretyczny. A u g u s t y n i św. drugi Arystotelesa. oddaje naszą istotę. Rozum czynny jest natomiast nieśmiertelny. Istnieje. kierowania człowieka ku odpowiednim celom. Zainicjował tym samym rozważania psychologiczne w duchu w o l u n t a r y z m u . trudnych do zrozumienia. że dusza myśli jest tak samo niedorzeczne jak utrzymywanie. tchnieniem ożywiającym. np. sformułowania zasady relatywizmu w spostrzeganiu (doznanie jest znajomością różnicy). Sądził on. jednych obdarzył dobrą wolą i przeznaczył do zbawienia. Augustyna dotyczy prymatu woli nad rozumem. Mówienie. uznał hilemorfizm . tzn. Początkowo były źródłem inspiracji. zanika wraz ze śmiercią człowieka. niż Platona. Wola wyraża to. Św. bowiem. Zyskując znaczną popularność przyczynił się do zahamowania badań „przyrodniczych” w psychologii. okrągłości. Jego funkcję widział w łączeniu jakości danych w więcej niż jednym zmyśle. a później czynnikiem hamującym nowatorstwo w nauce. że Ludzie łączą się z Bogiem nie poprzez jego poznanie. Wnikają z niej ważne wnioski psychologiczne. Bóg. nie wynikające z woli boskiej. Takie rozumienie istoty ciała umożliwiło Arystotelesowi przedstawienie zasad funkcjonowania zmysłów. przedstawiania zjawisk oraz subiektywnych przeżyć i zapoczątkował metodę i n t r o s p e k c j i . Nie jest to wyraźnie przedstawiony element psychiki. aby człowiek chcący coś w sobie naprawić „nie przypisywał tego własnej mocy”. jak wynika z tego rozumowania. tworzenia sztuki i dociekań poznawczych. T o m a s z z A k w i n u . swoista odpowiedniość duszy i ciała. dusza ludzka nie może połączyć się z materią kamienia. Zdaniem W. Istotą człowieka poddanie się woli Boga i pokora. jest pierwszą przyczyną ruchu. Do bardziej skomplikowanego kryterium odwołuje się przedstawiany autor rozróżniając rozum bierny i czynny. przeto musi pochodzić od Boga. Augustyn był uzdolnionym pisarzem i dobrym obserwatorem. poglądy w nich przedstawione dominowały w kulturze europejskiej przez następnych kilkanaście wieków. Św. gdyż ta nie jest dla niej odpowiednią. Znaczącą rolę w poglądach Arystotelesa odgrywa rozum. nie ma swego organu jak poszczególne zmysły. nie mają żadnego wpływu na los zabiegającego. Stworzy tym samym wzorzec f e n o m e n o l o g i c z n y c h opisów psychologicznych. drugich do potępienia. np. sprzedaje czy przędzie. Jest to słynna teoria p r e d y s t y n a c j i . Jedną z bardziej znanych tez św. Jest taktowany funkcjonalne. Koncepcja ta odegrała znaczącą role w psychologii. czym jesteśmy. Z analizy postrzegania zmysłowego wywiódł Arystoteles koncepcję z m y s ł u w s p ó l n e g o .

będące syntezą poszczególnych wrażeń. a zatem jest nieśmiertelna. bo wtedy można by mówić tylko o ułożeniu wrażeń obok siebie.to jednak żadne ciało nie może być nigdy naczelną zasadą życia. jako środki operacji intelektu miały być niezależne od treści zmysłowych. która jest naczelną zasadą życia. Ciało więc żyje lub jest zasadą życia nie dzięki temu. czucia uwarunkowanych działaniem bodźców materialnych. Nie może nią być żaden zmysł zewnętrzny. skupia poszczególne wrażenia i przeprowadza ich uwspółrzędnienie. „Rozszczepianie włosa na czworo”.. art. że jest ciałem. przestrzeni.137-138. zdolność oceniania. w którym to pojawiły się ostatnie spekulatywne koncepcje psychiki ludzkiej. Jedną z wybitnych postaci tego okresu był Kartezjusz (René . a scholastyków skazały na bezproduktywne roztrząsanie problemów. Ramka 2. ani zmysły zewnętrzne razem wzięte. że dusza nie jest ciałem.. serce jest zasadą życia zwierzęcia .) sensus communis przypisując mu następujące funkcje: dzięki niemu podmiot poznający uświadamia sobie wykonywanie poszczególnych czynności zmysłowych jako własnych wrażenia te różniczkuje i zespala w całość. dzięki czemu ujmuje cały przedmiot. Tomizm został uznany za oficjalną doktrynę filozoficzną i psychologiczną Kościoła Katolickiego. że dusza jest jakimś ciałem. a więc ruchu. lecz aktem ciała”. że poznawane są wspólne przedmioty zmysłowe (sensibilia communia).) sądzili.jak np.Oto jej próbka: „Starożytni filozofowie (. w ten bowiem sposób duszą mogło być i oko jako zasada widzenia: podobnie przedstawiałaby się i z innymi organami. M. a nadto sprawia.C. Poznanie intelektualne realizuje się dzięki m e t o d z i e s c h o l a s t y c z n e j (scholastyce). Na nich miał się kończyć proces doznań. prof. Dusza więc. pamięć. kształtu” str. będącymi narzędziami duszy. Zgodnie ze swą orientacją filozoficzną utrzymywał Tomasz z Akwinu. że jest właśnie takim a takim ciałem. to jednak obierzemy tylko jedną drogę rozumowania. poszczególne czynności zmysłowe ujmuje jako wykonywane przez odnośne narządy. w wydanej przez KUL w 1957r. bo wówczas wszelkie ciało byłoby ożywione lub byłoby zasadą życia. że dusza (forma) może istnieć niezależnie od materii. nadmierna drobiazgowość i liczne tautologie doprowadziły do wyeliminowania metody scholastycznej ze sfery badań naukowych.1. wprowadził przeto rozróżnienie zmysłów zewnętrznych i wewnętrznych. Okres psychologii przednaukowej zamyka wiek XVII. Psychologii ogólnej pisał: „Zmysł wspólny łączy i centralizuje wszystkie zmysły. ale z powodu tego. że żadne ciało nie jest zasadą życia ani nie jest żyjące dlatego. I chociaż można by w rozmaity sposób wykazać błędność tego poglądu. Ks. Pojęcia.8 swego poprzednika. wyobraźnię. Samo spostrzegania. że dusza nie jest jakkolwiek bądź zasadą funkcji życiowych. a nie tylko poszczególne jego części... z tą modyfikacją.) scholastycy nazwali (zmysł wspólny . o jakimś zestawieniu numerycznym. dr Józef Pastuszka. otrzymuje ono od jakiejś zasady. nierozwiązywalnych tą metodą. To zaś. która wykazuje powszechniej i pewniej. że jest ciałem. ale nie o ich syntetyzowaniu (. Oczywiste jest bowiem. Do ostatnich zaliczył zmysł wspólny. ponieważ ogranicza się tylko do właściwych sobie jakości zmysłowych. że materia nie może oddziaływać na duchowy intelekt. czucia. Stąd jego znaczna popularność (a także liczne próby reinterpretacji) w czasach współczesnych. którą nazywamy jego aktem. że jest aktualnie takim a takim ciałem. zakłada istnienie takiej władzy autonomicznej. Jest to klasyczny pogląd d u a l i z m u p o z n a w c z e g o . Jasne jest bowiem. nie jest ciałem. Kwestia 75. Chociaż więc jakieś ciało może być jedną z zasad życia .

że dusza i ciało działają równolegle. Wiedza nasza wywodzi się z doznań zmysłowych. że istnieją we wszechświecie dwie niezależne od siebie i jakościowo różne substancje. Łącząc powyższe doszedł do wniosku. przyczynił się także do wzrostu zainteresowań problemami budowy i funkcjonowania organizmu ludzkiego. kształt. biegnących od komory mózgowej. ciało ludzkie też podlegało. takie jak wielkość. niepodzielna. gdy sąd był tak jasny. tzn. ale co. odczucia. jakie dane zawierają w sobie doznawane wrażenia? Odpowiedź była jasna i wiele znacząca. podobnie jak dwa zegary nastawione na tę samą godzinę. Taką absolutną pewność zyskiwał. Dowodzili oni. że „nie ma niczego w umyśle. ukłuciu towarzyszy doznanie bólu. uproszczony i błędny opis funkcjonowania ciała doprowadził Kartezjusza do odkrycia odruchu. Przyswoił także wiedzę o krwiobiegu łącznie z opisem. Poznał zasady mechanicznych ruchów. co się kryje za doznaniami zmysłów nie wiemy. Dusza nie miała wpływać na konkretne czynności ciała. w najbardziej radykalnej formie głosi. jego zdaniem. A taki ład ustanowił Stwórca (teoria harmonii wprzód ustanowionej G . zwanej p a r a l e l i z m e m p s y c h o f i z y c z n y m . smak. ergo sum” jest ilustracją takiego postępowania. uznawanych za wrodzone nie są powszechnie znane. zapach. Umysł.9 Descartes). Z tego punktu widzenia zwalczał on pogląd natywizmu. W . Jego słynne stwierdzenie „Cogito. . pobudził badania naukowe zarówno z zakresu psychologii fizjologicznej jak i psychologii poznawczej. tym prawom. kości były dźwigniami. przy wodotryskach. Doznania zmysłowe nie zawierają ż a d n y c h d a n y c h o s u b s t a n c j i m a t e r i a l n e j . że stawał się oczywisty. pojęcia i uogólnienia. Serce funkcjonowało jak pompa. Poznając cokolwiek doznajemy wrażeń i na tej podstawie tworzą się wyobrażenie. bowiem substancja jest niepoznawalna. czyli ruchu wykonywanego nieświadomie. substancja rozciągła. Poznajemy tylko proste jakości. W swych dociekaniach zastosował Kartezjusz metodę s c e p t y c y z m u . że czynności cielesne można wyjaśnić czysto mechanicznie. Ten m e c h a n i c y s t y c z n y . Jak wyjaśnić zgodności tego typu? Kartezjańskie rozważania ten temat wywołały szeroki rozgłos i stały się zalążkiem doktryny. Kartezjusz swoimi koncepcjami. Teza. pokazywał. „Wielokrotnie pokazywałem – pisał . lecz jedynie określać ich tendencje.że umysł może pracować niezależnie od mózgu”. a miejscem kontaktów miała być szyszynka! (jedyny nieparzysty element mózgu). Myślenie nie miało nic wspólnego z materią. ciężar i doznania subiektywne takie jak barwa. żyjący w latach 1596-1650. nie mogą więc charakteru tworów wrodzonych. Wątpił w świadectwo zmysłów. Jednak występuje zgodność czynności cielesnych i przeżyć psychicznych. Znaczący wpływ na stan psychologii przednaukowej wywarli angielscy przedstawiciele e m p i r y z m u p o z n a w c z e g o . że wszelka wiedza pochodzi z doświadczenia. napędzana ciepłem. Łączą się one w swoistą całość jedynie w organizmie człowieka. Kartezjusz pasjonował się modnymi wówczas figurami poruszanymi wodą. nerwy przewodziły tchnienia życiowe. I w tym jego wielka zasługa. mięśnie działały jak cięgna lub postronki. wątpił w słuszność określonej tezy aż do momentu uzyskania całkowitej pewności. że szereg pojęć (w jego terminologii idei). Dowodził on. Jedynie impulsy wychodziły od duszy. podzielna i duchowa. np. Pogląd ten. materia. powodowały otwarcia klapek (dla przepływu tchnień ożywiających) w przewodach nerwowych. a zwłaszcza John L o c k e i Dawid H u m e . na ogół błędnymi. z doznań zmysłowych i samoobserwacji. czyli podstawy poznania racjonalnego. L e i b n i z a ). umieszczanymi na fontannach. W konsekwencji uznał zwierzęta za maszyny. czego nie było w zmyśle” stała się hasłem rozpoznawczym lockowskiego systemu poglądów. intelekt to wg Kartezjusza „rzecz myśląca”. za niepodważalny dowód swego istnienia uznał fakt myślenia. dokonanym przez Harveya.

podobnie jak w przyrodzie. np. Twierdził. czasami zdarzają się znamienne powroty do niedocenionych w swoim czasie badań. dowodzi to. mające guz potyliczny są uzdolnione matematycznie. Warszawa. Uwolnił ją do dywagacji o duszy jako substancji. PWN. Już w czasach starożytnych opracowano klasyfikację temperamentów (Hipokrates). uczuć czy wspomnień. W XVI wieku popularną była teoria fizjonomiki. nie mające wartości naukowej. Głosząc takie poglądy przygotował podstawy do nowoczesnego pojmowania psychologii jako nauki o procesach i zjawiskach psychicznych. CZĘŚĆ II Psychologia naukowa. Widzimy więc. Osoby. a uznawanie jej realności oznacza wykraczania poza fakty. która leży bezpośrednio pod nią.zdolności intelektualne. wyobrażenie Pałacu Kultury przywołuje w pamięci Warszawę. Znaczny udział mieli w tym lekarze. 3) prawo podobieństwa oraz 4) związku przyczynowego.nr 10.Platon: Uczta . Szewczuk: Historia kłopotów człowieka z duszą. wypukłe oczyzdolności do języków obcych. Podstawowymi z nich są: prawo styczności w czasie. czyli „nauki” o budowie czaszki ludzkiej. Prawa te miały rządzić ładem przeżyć nawet w czasie marzeń sennych. czego rzeczywiście doznajemy mówiąc „dusza” sprowadza się do różnorodnych przeżyć: spostrzeżeń. a niekiedy przypadek naprowadza na . wyraźnie ujawnia się ono np. pragnący poznać jego skomplikowaną naturę. funkcjonującą według praw asocjacji. wyobrażenia i pojęcia (w terminologii Huma idee) łączą się w większe całości w ściśle określonym porządku. W nauce. 2) styczności w przestrzeni. zgodnie z którą wygląd zewnętrzny jest odbiciem wnętrza. ale i inni specjaliści. według praw a s o c j a c j i . nie występują ostre granice. To.Arystoteles: O duszy . . Dorobek przednaukowy psychologii tworzyli nie tylko filozofowie zainteresowani problematyką człowieka. Najczęściej nowe odkrycia lub teorie są mozolnie przygotowywane przez poprzedników. jego zdaniem. również wyróżniającego rozwoju zlokalizowanej w tej partii mózgu funkcji psychicznej.R Stachowski: Skąd się wzięła nazwa „psychologia”. . Warszawa 1972 r. Jego zdaniem kształt wypukłości na niej świadczy o wyraźnym rozwoju tej partii mózgu. Pieter: Historia psychologii. Literatura zalecana: . Co więcej. że umysł był w mniemaniu Huma strukturą poznawczą.1998 r. Zakwestionował on zarówno istnienie substancji materialnej jak i duchowej. zmarszczek na czole czy też linii na dłoni. w średniowieczu Arnaldus z Villanowa (lekarz kataloński) upowszechniał wiedzę o sztuce życia i naturalnych czynnikach wpływających na „stany duszy i umysłu”.J. Iskry. w trakcie uczenia się wiersza.W.10 Hume prezentował bardziej radykalne poglądy. Pod wpływem Galla zaczęto poważnie badać lokalizację funkcji (tzn. Innym. Poglądy te. Określano właściwości psychiczne ludzi na podstawie obrazu dna oka. Charaktery. że pojęcie substancji jest wytworem wyobraźni. stanów psychicznych ( Bartelomeo Della Rocci). czynności) psychicznych w mózgu Ale tu już zaczyna się psychologia naukowa. bardzo znaczący wątkiem psychologicznym w pacach Huma była koncepcja praw kojarzenia. odegrały ważną role inspiracji badawczej. wysokie czoło (wiadomo!). Franz Joseph Gall opracował i spopularyzował teorię f r e n o l o g i i . W XIX wieku lekarz austriacki. Jego zdaniem wrażenia.1963 r.

w stosunku do wiedzy potocznej. analizowanie lub wyobrażenie czegoś. Wyróżnikiem nauki jest również specyficzny język. Obowiązuje w niej zasada r a c j i d o s t a t e c z n e j . Potoczne określenia. Dzięki nim realizuje się p o s t u l a t w i e l o k r o t n o ś c i obserwacji badanego zjawiska. natomiast w naukach empirycznych kwestia jest bardziej złożona. Natomiast naukowo byłby to przekaz bałamutny. wystarczają do porozumiewania się sytuacyjnego. Byłaby to weryfikacja teoretyczna. Nawiasem mówiąc. niekiedy rywalizującego.. bardzo . Określenie naukowe musi być jednoznaczne. Nauka bowiem stawia sobie jako cel podstawowy dążenie do prawdy obiektywnej. zarówno eksperymentu laboratoryjnego jak i naturalnego. Niemniej takie rozróżnienie jest niezbędne ze względu na potrzebę określenia wiarygodności wyników poznawczych. Jednym ze sposobów realizacji tej czynności jest porównywanie zgodności nowych twierdzeń z dotychczasowy stanem wiedzy. stopień zrozumienia istoty rzeczy. czyli sprawdzaniu. to do wykazania fałszu tej informacji wystarczy jej konfrontacja z dobrze uzasadnioną w fizyce zasadą zachowania energii. jak to określa twierdzenie. czyli wypracowania wskaźników orientacji w sferze wyobrażeń o świecie. że skonstruował perpetuum mobile. Psychologowie-naukowcy podjęli trud przezwyciężania wieloznaczności tradycyjnych terminów i trwa on do dnia dzisiejszego.11 właściwy trop poszukiwań. co przednaukowe od naukowego. Nauka tworzy system i w wielu przypadkach zjawisko staje się zrozumiałe jedynie w kontekście systemu. Jeżeli rzeczy mają się tak. wyciąganie wniosków. Twierdzenia naukowe są poddawane systematycznej w e r y f i k a c j i . dopóki nie zostaną one należycie udowodnione. Weryfikacja praktyczna polega z kolei na sprawdzaniu zgodności twierdzenia z rzeczywistością. Niemniej wielkimi zaletami poznawczymi charakteryzują się metody eksperymentalne. bo myślę” jest w sytuacji codziennej komunikatem czytelnym informacyjnie. np. Za formalną datę powstania odrębnej dyscypliny naukowej uznaje się r o k 1 8 7 9 . Bardzo ważną rolę w procesie dochodzenia do prawdy obiektywnej odgrywa dobór metod. „Myślę co teraz Jaśko robi”. ktoś utrzymuje. a zatem bardzo krytyczni wobec jego osiągnięć. Przy poznawaniu dedukcyjnym wymogi sprowadzają się do stosowania niezawodnych reguł wnioskowania. sprawdzania uwarunkowań otrzymanego wyniku badań. Wtedy to Wilhelm Wundt założył w Lipsku pierwszą w świecie pracownię wyposażoną w aparaturę do badań eksperymentalnych. Obiektywność prawd naukowych zapewnia się także poprzez wielokrotne powtarzanie czynności dochodzenia do rezultatów. S y s t e m a t y c z n o ś ć to kolejna cecha naukowego podejścia badawczego. Wszystko to świadczy o zawiłościach rozgraniczania tego. że nie należy uznawać danych sądów za prawdziwe. Czynności sprawdzające wykonują z reguły ludzie spoza zespołu autora odkrycia lub przedstawionej teorii. Pierwsze sygnały o naukowym traktowaniu problematyki psychologicznej pojawiły się w II połowie XIX wieku. niezależne od kontekstu. tzn. a tym samym ukazują zasadność jej uprawiania i wykorzystywania wyników w praktyce. W takich sytuacjach p o s t u l a t k r y t y c y z m u zostaje spełniony bez zastrzeżeń. niezależnej od subiektywnych wyobrażeń i przekonań. zazwyczaj wieloznaczne i niejasne. co znakomicie zwiększa wiarygodność uzyskiwanych rezultatów. Przedstawione właściwości poznania naukowego dowodzą większej wiarygodności nauki niż poznania potocznego. używany w celu zapewnienia maksymalnej precyzji sformułowań. Jeżeli np. To pozwala osiągnąć głębszy. Powiedzenie „Nie przeszkadzaj. Może to być zastanawianie się. to jest ono prawdziwe. W nauce wykorzystuje metody o dużym stopniu niezawodności. Pozornie izolowane fakty z różnych dziedzin wiedzy (życia) często pozostają w ścisłej zależności i wyjaśniają to ogólne zasady powiązań (zależności). ponieważ nie wiadomo co w nim znaczy „myślę”.

zaprzestanie sporów o istotę duszy a zajęcie się s t a n a m i i p r o c e s a m i p s y c h i c z n y m i . Przedstawiony sposób postępowania badawczego. dotykowe i inne. według Wundta. np. możemy dokonać syntezy. Wundtyzm w psychologii. dając w efekcie spostrzeżenie. wywołują je bodźce zewnętrzne. wielkości. ogólnie. wyobrażenie smaku czekolady. II Główne kierunki psychologii. używanych w chemii. że ilościowe aspekty świata zewnętrznego przedstawia fizyka. a dokonując pomiaru intensywności doznań napotkał problem określania jakości zjawisk psychicznych. w większe. Psychologia świadomości. 1. Jego poznanie pozwoliło zrozumieć wiele z otaczającego nas świata. a więc przedstawić proces tworzenia się psychiki. całość ta podlega osądowi i w rezultacie mamy już niemal . Pierwotne przygotowanie zawodowe wywarło jednak wpływ na dobór tematyki badań i metod jej penetracji. zdaniem Wundta. Wrażenia różnią się jakością i intensywnością. czyli doznanie zmysłowe prostych jakości. Jego inicjatywa znalazła wielu naśladowców i konkurentów. natomiast jakościowe . Trzeba zatem określić psychiczny odpowiednik atomu i procesu łączenia się atomów. gdyż dzięki niemu. określa się mianem psychologii atomist ycznej. Do wyróżnienia tych psychicznych atomów dochodzi badacz drogą a n a l i z y . czterech smaków. Zajął się zagadnieniem doznań zmysłowych. Trzeba więc było zastosować inny niż fizykalny wzorzec metodologiczny.12 skromną w świetle współczesnych standardów. odwracając kolejność czynności. W tym przypadku metody fizykalne zawodziły bowiem pozwalały określać jedynie parametry ilościowe. atomem psychicznym jest . zwanych kierunkami w psychologii. Te właśnie działania stanowią istotę programu badań psychologicznych. np. elementami są również uczucia. jakości dźwiękowe. poznamy również tajniki życia psychicznego. Uznał wiec paradygmat (wzorzec) nauk chemicznych za przydatny do prezentacji jakościowych różnic stanów psychicznych. „Atom” jest jednym z podstawowych pojęć. charakterystyczny dla szkoły wundtowskiej. Ich wspólną cechą była rezygnacja z założeń metafizycznych. Prócz doznań zmysłowych prostymi. Pracownia ta przekształciła się w roku 1892 w pierwszy na świecie instytut psychologii. psychice. by następnie przejść do poznawania bardziej skomplikowanych problemów pomiaru czasu przebiegu procesów psychicznych Wundt uprawiał psychologię empiryczną. przedstawionego przez Wundta. smakowe. Postępowanie analityczne jest jednak niezbędne. prowadził wykłady z fizjologii na uniwersytecie w Heidelbergu.chemia. kształtu. a przy tym zróżnicowane całości stanowi z kolei jeden z zasadniczych procesów rzeczywistości. Wundt jako medyk z wykształcenia specjalizował się w dziedzinie fizjologii. Najprostszym elementem. ruchy odruchowe. Wundt był też autorem jednego z pierwszych. Łączenie się atomów w cząsteczki. Z biegiem czasu zmienił swe zainteresowania i po przeniesieniu do Lipska zajął się uprawianiem psychologii. Mamy zatem wrażenia wzrokowe. Badał np. Idąc tym tropem. barwy. też rozmaicie rozumianymi. Według Wundta przedstawia się on następująco: doznane wrażenia jakiegoś przedmiotu łączą się ze sobą. Rozdz. fala akustyczna lub pobudzenia wewnątrz zmysłowe. słuchowe. Wundt był przekonany. w rzeczywistości funkcjonują one w obrębie większej całości. dziedziną z pogranicza psychologii i fizjologii. przewodnictwo nerwowe. co w efekcie przyczyniło się do powstania wielu programów uprawiania psychologii. nowożytnych programów badań psychologicznych. to z kolei zyskuje zabarwienie uczuciowe. w r a ż e n i e . a nawet przez pewien czas. już jako profesor. nie dającymi się rozłożyć na mniejsze. stosując początkowo typowe metody tej ostatniej.

że Wundt bardzo wysoko cenił eksperyment i przyczynił się do rozwoju metod eksperymentalnych w psychologii. Konfrontacja rezultatów otrzymanych metodą subiektywną i obiektywną zmusiła Wundta do zajęcia stanowiska wobec problemu p a r a l e l i z m u p s y c h o f i z y c z n e g o . Jest to bowiem wyłącznie sposób patrzenia. jak już wiemy. Kojarzenia mogą następować pod wpływem aktu woli. Wundt zatem prezentował stanowisko introspekcjonisty. a nie do metafizycznej istoty rzeczy. aby połączyć ze sobą wyniki empirycznrgo przyrodoznawstwa z wynikami empirycznej psychologii. że przebiega on w ramach większej całości i podlega jej oddziaływaniu. co nazywamy psychiką. Huma. PWN. nosi nazwę i n t r o s p e k c y j n e j . Warszawa 1972 s.całość procesów psychicznych . (Heurystyka. W przypadkach bardziej skomplikowanych tworzą się konstelacje asocjacyjne (skojarzeniowe). że żadne z tych stanowisk nie zawiera pełnej rzeczywistości. że koncepcja duszy substancjalnej jest zbędnym ornamentem metafizycznym. jak tylko maksymą niezbędną jedynie dopóty. uczucia. Profesjonalnie nazywa się on i n t r o s p e k c j ą . Proces łączenia się elementów określił Wundt terminem „kojarzenie”. a więc inaczej niż obiekty świata zewnętrznego. że np. ale również i dlatego. Ramka 3 „Zasada paralelizmu psychofizycznego nie jest bynajmniej zasadą metafizyczną. został jednak uzupełniony o tezę.” )Cyt. Pieter: Historia psychologii. pamięć. rozumianą h e u r y s t y c z n i e . ze względu na preferowaną metodę badań. porządkowania materiału). Proces ten dokonuje się dzięki ludzkiej możliwości wglądu w siebie. np. Świadomość i jej stany poznajemy bezpośrednio. uczuciowego zabarwienia spostrzeżeń itp. że zasadniczo odnosi się do bezpośrednio danej rzeczywistości zjawisk. a jego psychologia. znający terminologię psychologiczną i prowadzący obserwację systematyczną. kartezjańskiej.13 kompletną strukturę psychiczną.nazywa Wundt ś w i a d o m o ś c i ą . to umiejętność odkrywania nowych prawd. . Spostrzeżenia. zdolności samoobserwacji. Ze względu na tę właściwość systemu Wundta (i podobnych) określa się je mianem p s y c h o l o g i i a n a l i t y c z n e j . stanowi ona zwartą całość i jest odpowiednikiem znaczeniowym tego. aby być czymś więcej. po drugie.154). Jest nią nie tylko dlatego. Mimo. że tworzą ją elementy. ale przyjął zasadę paralelizmu psychofizycznego. za względu na które musi być bezpośrednio empirycznie postulowana. Takie rozumienie psychiki czyni zbędnym pojęcie duszy. działanie bodźca świetlnego wywołuje w nerwie wzrokowym określone procesy chemiczne a temu towarzyszą właściwe przeżycia psychiczne. Psychika zatem to tyle co świadomość. Po pierwsze badania introspekcyjne mieli prowadzić ludzie właściwie przygotowani. a Wund expresis verbis stwierdza. Opis jego przebiegu przedstawiał się podobnie jak u D. lecz wyłącznie zasadą heurystyczną. Wobec tego jednak. Odrzucił on. Dodajmy nawiasem to. zasada paralelizmu psychofizycznego nie może sobie rościć do tego pretensji. że Wundt był jednym z reprezentantów p s y c h o l o g i i a s o c j a c y j n e j . Powiadał on. dopóki o to chodzi. wola . sposób umożliwiający niesprzeczne wzajemne połączenie czysto obiektywnego przyrodoznawstwa z subiektywnym stanowiskiem psychologii. Uwzględnianie zatem tej paralelności sprzyja gromadzeniu wiedzy o psychice ludzkiej. Uwzględniając powyższy wątek powiemy. że ogranicza się wyłącznie do faktów. za J. poprzez dane zmysłowe. uzyskiwanymi metodami obiektywnymi. poznawane pośrednio. wyniki uzyskiwane tą metodą miały być konfrontowane z danymi. tezę o równolegle przebiegających procesach w dwu odrębnych jakościowo substancjach. Jednak wundtowska metoda badań różni się zasadniczo od tradycyjnie wyobrażanej introspekcji.

Psychologia aktów F. E. Brentano zakwestionował wundtowski cel badań psychologicznych. Nie dawał też możliwości uprawiania niektórych działów psychologii ogólnej. Dobrze oddaje ten stan rzeczy określenie „strumień świadomości”. Jeszcze wyraźniej aktywny charakter świadomości podkreślił Wundt tworząc teorie s y n t e z y t w ó r c z e j . Takie „przeobrażenie” zawdzięczamy energii psychicznej. przedmiotem dyskusji salonowych. w Niemczech popularyzowali go tak wybitni uczeni jak H. Ebbinghaus. czyli wytwory aktywnego umysłu (świadomości).14 Świadomość nie jest tworem zastygłym. Uzyskał niebywały rozgłos w całym świecie. Był to program a k t u a l i s t y c z n y . O. uczucia i zachowania jednostki. 2. religii. np. Kulpe. jego użyteczność sprowadzała się w zasadzie do sfery nauczania. niż tylko ich mechanicznie pojmowaną sumę. prawa. nie mówiąc już o pracujących ze zwierzętami. ale wytwarza obrazy nowe. Meuman. obyczajów i innych. Nurt ten na pewien czas określił kierunek badań psychologicznych i model myślenia psychologicznego Jednak nie na długo. tworzą się zmieniające się konfiguracje. Ribot. aczkolwiek problem ten znalazł się w kręgu zainteresowań Wundta. Treści wyraźnie przeżywane leżą w polu świadomości. Każde połączenie elementów psychicznych daje w efekcie coś więcej. Pojawiają się w niej coraz to nowe doznania. zainteresowanymi zoopsychologią. dotyczące wyboru celu badań. odciskają się właściwości i relacje świata zewnętrznego. B. w terminologii Wundta „masa apercepcyjna”. na co świadomość jest skierowana. Ten sposób widzenia działania świadomości pozwolił Wundtowi przezwyciężyć poglądy radykalnego empiryzmu o biernym charakterze umysłu. zaproponowane przez W. Doświadczenie powoduje. jak pieczęć w wosku. Wudtowski program badań psychologicznych pozwalał zatem poznawać świadomość (psychikę) „na bieżąco”. Pojawiły się przeto liczne reakcje krytyczne. natomiast ubiegłe doświadczenia. Niedostatkiem wundtyzmu była niewielka przydatność praktyczna. w USA-bardzo aktywny E. niejako oświetla ją to. kryminalistyce. Sądził. Brentano. Właściwymi dla tego celu byłyby metoda obserwacji i b a d a n i a w y t w o r ó w . bowiem jest to domeną fizjologii. że postrzegamy świat na miarę indywidualności. Wundt oprócz tak rozumianych działań przedstawił także model badań z zakresu psychologii społecznej. nauki o osobowości. Badając . Titchener. Jego zdaniem psychologia nie może zajmować się badaniem wrażeń. wielkiej złotej góry. poprawności uogólnień teoretycznych i trafności doboru metod badawczych. lub różnic indywidualnych Nie stwarzał możliwości poznawania tego. statycznym. I to jest zasadnicza myśl t e o r i i a p e r c e p c j i . co zewnętrzne. czyli subdyscypliny zajmującej się tym. w których połączenie znanych elementów jawi się jako nowy. która ma inne właściwości niż energia fizyczna i nie da się wyjaśnić działaniem prostych praw mechaniki. Proces ten dobrze ilustruje powstawanie dzieł sztuki. nie był natomiast pomocny w służbie zdrowia. niekiedy tworów nieistniejących. a więc przedstawia to. co nieświadome. Następstwem jej działania są „rezultanty psychiczne”. np. Wgląd introspekcyjny siłą rzeczy musi dotyczyć tego. co a k t u a l n i e dzieje się „świadomościowo”. tworzy nową jakość. w którym. nieznany dotychczas obraz. że wyodrębnianie i składanie elementów doznań zmysłowych nie prowadzi do poznania psychiki. we Francji Th. Wundtyzm był w swoim czasie wydarzeniem naukowo-kulturowym. jak zmienne społeczne wpływają na myślenie. W swojej 10 tomowej pracy pt. Zgodnie z nią umysł nie tylko postrzega świat zewnętrzny. Wyżej przedstawiony program badań dotyczy problemów psychiki jednostek. Volkerpsychologie {Psychologia ludów) proponował poznawanie wytworów ludzkich w postaci kultury. Jamesa.

. Ból jest jedyną realną rzeczywistością. Zaufanie do siebie zastępuje niepewność. Konkretny przypadek zastosowania tak pojętej metody zawiera ramka 4 Ramka 4 P. niejasno spostrzegane. Badając je koncentrujemy się nie na przedmiocie. posługując się nietradycyjnym kryterium. Akt nie występuje w świecie fizycznym. To często prowadzi do samo odrzucenia i nienawiści do siebie. Poprawny sąd dawał poczucie obcowania z prawdą. jak robot.15 wrażenia psychologowie koncentrują swą uwagę na przedmiotach. Jej istotę. Przedstawiony pogląd stał się ideową i metodologiczną podstawą brentanowskiego programu badań psychologicznych. w przekonaniu tego autora. Trans Humana. sprawnie oddając subiektywny stosunek jednostki do przedmiotów intencjonalnych zbliżały do dobra. Najbardziej bolesne strony poczucia winy wiążą się z relacja do siebie. pojęta jako obserwacja aktów określonej osoby. orzekania. Odczuwając winę osoba doświadcza wyobcowania. że akt jest zawsze skierowany na przedmiot. że ich stosowanie umożliwi poznanie psychiki ludzkiej. dać odpowiedź na pytanie „Jak przeżywam?”. Pozytywne strony są spostrzegane jako nierzeczywiste. Cyt. 2) sądy i 3) akty miłości i nienawiści.Ona stoi na uboczu i ze wstrętem i pogardą spogląda na siebie jak na Innego. Znaczy to. Jego pierwszoplanową cechą jest i n t e n c j o n a l n o ś ć . Takie podejście nazwano introspekcją f e n o m e n o l o g i c z n ą . Być może najbardziej znaczącym składnikiem jest odczuwalne oddzielenie od własnego Ja. chimera. Przeżycie winy bezpośrednio przerywa związki pomiędzy osobą i światem innych ludzi. relacja między nimi ma charakter nierozłączności. Yoder: Opis przeżycia winy „Poczucie winy jest odczuwane jako intensywna i przenikająca wszystko rzeczywistość. za: C. jest on unikatową cechą psychiki. zaradność. Akty miłości i nienawiści. np. Osoba zatopiona w winie działa bezmyślnie. Jednocześnie jasno uświadamia.. podobnie . aczkolwiek nie sądził. gdzie formy są nierealne i mgliste. On. Świat dla osoby przeżywającej poczucie winy jest obcym światem-w stanie zawieszenia. gdy ktoś doświadcza poczucia winy.. sądów lub uczuć.niedołęstwo”. nie istnieją akty bezprzedmiotowe. Miała ona umożliwić szczegółowy opis przedstawień. a w konsekwencji na treści wrażeń. Przedmiotem aktu może być obiekt fizyczny. stanowią a k t y p s y c h i c z n e . przypominania a rezultaty tych aktów miały podlegać ocenie z punktu widzenia prawdy i fałszu. Uznawał je raczej za metody pomocnicze. powab-brzydota. hipoteza naukowa lub wytwór fantazyjny. rozumowania lub uczucia. które jest poddane obserwacji. 2001 Brentano nie negował znaczenia metod eksperymentalnych. jej istocie. Aby zrozumieć jego istotę trzeba właściwie zinterpretować pojęcie aktu. automatycznie. Pierwsze jedynie przedstawiają. Moustakas: Fenomenologiczne metody badań. Odczuwając winę ktoś karze siebie. lecz na psychice. Nie daje to podstaw do właściwego rozumienia zasad funkcjonowania psychiki. łączące w sobie uczucia i wolę. Brentano. czyli u k i e r u n k o w a n i a jej duszy na wybrany przedmiot. że obserwujące Ja jest tym. Sądy dotyczyły porównań. nastawieniem duszy (Brentano powraca do stosowania tego terminu) na obiekty spostrzegania. Doskonały akt przedstawienia dawał poczucie piękna. czasami w sposób drastyczny. Postrzeganie Ja ulega zmianie. wyróżnił trzy rodzaje aktów: 1) przedstawienia. Metodą badań psychologicznych miała być w tym programie introspekcja. nie mogą zatem być ani prawdziwe oni fałszywe. W porównaniu z nim wszystko inne blednie.

postać. struktura) pojawiła się jako forma sprzeciwu wobec wundtowskiej wizji procesów psychicznych. Przede wszystkim podważyli oni atomistyczną koncepcję psychiki (świadomości). humanistycznej (patrz str. To sugerowało istnienie w mózgu złożonego systemu powiązań nerwowych i pobudzeń-jak to określił Wertheimer. Psychologia postaci. egzystencjalistrycznej. W początkach psychologii naukowej wundtowska psychologia treści i czysta psychologia aktów Brantany były wiodącymi i jednocześnie ostro konkurującymi ze sobą programami badań. spostrzeżenie. lecz jest sposobem postrzegania. Brentanizm rozproszył się na wszelkie kierunki psychologii fenomenologicznej. zawodne przy charakterystyce intensywności przeżyć. że z elementów nie da się stworzyć całości. swoistym aktem. Twardowskiego. pobudzenia z oddzielnych kresek jakby nawzajem przenikały się. na polską szkolę psychologii K. v o n E h r e n f e l d s . .16 jak matematyczne przydatne do przedstawiania wielkości ekstensywnych. Z tego też powodu współcześni mu nazywali go neoscholastyką. przecież nie zawierającego się elementach linii. izolowane włókno nerwowe. przewodzi do mózgu. Elementy składowe zmienią się.forma. oddzielne. Pole to ze swej istoty jest dynamiczne i działa według praw pola fizycznego (postaciowcy z upodobaniem stosowali prawa fizyki przy interpretacji zjawisk psychicznych). zaśpiewać. W mózgu łącząc się miały tworzyć całość. K . a także dał znać o sobie w terapii skoncentrowanej na pacjencie C. W e r t h e i m e r a . Z przedstawionych przesłanek wynika podstawowa zasada psychologii postaci. ale wystąpił też powrót do średniowiecznych terminów i rozważań o duszy. izolowanych włókien. wypadkowych sił. wywołany działaniem bodźca. z a s a d a p r y m a t u c a ł o ś c i n a d c z ę ś c i ą . reprezentowani przez M . przesuwania się jednej kreski ku drugiej. Jest to tzw. ułożonych warstwowo wywołają spostrzeżenie kwadratu. że każdy impuls. jak dźwięki w melodii. a całość. Cztery odcinki linii równoległych. twórca teorii j a k o ś c i p o s t a c i o w y c h wykazał. Konsekwencją wykrycia zjawiska phi było odrzucenie „zasady stałości”. 2. Skoro tak. Jednak bardziej uchwytne rezultaty poznawcze pierwszych zapewniły im zwycięstwo. Cenna była brentanowska krytyka niedostatków psychologii treści. to spostrzeżenie ruchu jest wynikiem działania pola sensorycznego jako całości. zwana również gesztaltyzmem (z niemieckiego gestalt . Dowodzili. który badając postrzeganie ruchu wykazał. Bardziej wnikliwych argumentów przeciw „atomizmowi” w psychologii dostarczył Wertheimer. że daną melodię można zagrać na różnych instrumentach muzycznych.Rogersa. Postrzeganie ruch pozornego podważało zasadność takiego myślenia. że pokazywane w tachistoskopie (protoplasta rzutnika) dwie nieruchome kreski. K o f k ę i innych skłaniali się raczej ku poglądom Brentano i z tego nurtu czerpali inspiracje dla własnych badań. Ch. cenne otwarcie nowej perspektywy badawczej. nie pobudzania poszczególnych. czyli poglądu. Ocena znaczenia tego kierunku nie jest jednoznaczna. czyli melodia będzie tą samą. Całość psychologiczna zyskuje właściwości postaci. zjawisko phi. znany każdemu bywalcowi kina. fachowo zwany s t r o b o s k o p o w y m . W . ).poprzecznych. Postaciowcy. druga skośna przy ekspozycji z szybkością 60 milisekund dają wrażenie ruchu. Zatem ruch nie pochodzi z wrażeń demonstrowanych linii. ruch pozorny. K o h l e r a . nie zawiera się w nim żaden z elementów kresek. Psychologia postaci. jedna pionowa. bo ona zawsze zawiera w sobie nową jakość. zagwizdać itp.

W jednym z eksperymentów Kohlera badano funkcjonowanie percepcji zwierzęcej. Charakteryzując postać przypisano jej właściwość p r e g n a n c j i . staje się olśnieniem. Np. Przychodzi ono zazwyczaj niespodziewanie. światła i innych parametrów świata fizycznego. dotyczących spostrzegania głębi. że postać jest pierwotną w stosunku do elementów i nie można z nich „wywieść” jej właściwości. prezentowany w teście pierścień z niewielką szczeliną spostrzegamy z reguły jako zamknięty. a także zbliżyła ich do psychologii ewolucyjnej. ustawiono dwa karmniki dla kur. Ta koncepcja zainspirowała dalsze badania nad właściwościami pola spostrzegania i doprowadziła m. Wertheimera pt. Jasne jest więc. następuje rozwiązanie problemów. lecz zorganizowane według zasady wyróżniania figury (postaci. pełny okrąg. umieszczałyby pokarm tylko w karmniku jasnoszarym. Już noworodek reaguje na układ rysów twarzy ludzkiej jako znaczące wskaźniki określonych zdarzeń. przede wszystkim wzrokowego. stanu równowagi wewnętrznej przygotowali postaciowcy grunt pod teorię homeostazy W.17 formy. Gdyby spostrzegały one jedynie elementy. Cannona (patrz str. Brak niejako „uzupełniamy” nie dostrzegając jego zaburzającej roli. że pole spostrzegania nie jest chaotyczne. Myślimy wtedy. W momencie. Productive Thinking skoncentrowano się głownie na badaniu myślenia twórczego. całości ukształtowanej).) . Jasne. brakujące ogniwo w całości. R. Początkowo gesztaltyści demonstrowali powyższą zasadę na przykładzie spostrzegania zmysłowego. Następnie usunięto karmnik ciemnoszary. że już doznania zmysłowe są całościowe i mają określone znaczenie. doprowadzić do zamknięcia całości. Mayer wyeksponował rolę elastyczności i płynności w procesie twórczego myślenia. sens. struktury. puchar i dwa profile). Przyjmując takie rozumienie całości (postaci) gestaltyści opowiedzieli się za umiarkowanym n a t y w i z m e m . Pokarm umieszczano w jasnoszarym aż do czasu utrwalenia się u kur nawyku poszukiwania jedzenia właśnie w tym miejscu. F. a w jego miejsce wstawiono białoszary. Dzięki elastyczności występuje ułatwienie „przerzutnośći” z pola . podkreślali to. czyli zgodnie z interpretacją postaciowców luka. Figurę zawsze postrzegamy jako wyróżniającą się na bezkształtnym tle. czy przez odwołanie do doświadczenia. jasno i ciemnoszary. badając cechy całości. że organizm dąży do uzyskania optimum funkcjonalnego. gdy pojawia się problem. przedstawiając koncepcję figury i tła. krzyż maltański. Psychologowie postaci. do wykrycia figur odwracalnych (np. czyli poglądem o istnieniu wrodzonych cech psychiki. później dopiero kojarzone ze sobą. położenie (bliżej postrzegającego) i inne. Teoria insightu wywołała wśród psychologów burzliwą dyskusję i znacząco przyczyniła się do intensyfikacji badań nad myśleniem. Zasada pregnancji otworzyła postaciowcom perspektywę badań motywacji zachowań ludzkich. konturów. Nie jest ono dedukcyjnym dodatkiem. że całość pola spostrzegania nadało sens zachowaniu kur. N. uzyskania pełni znaczenia lub optymalności. gdy osobnik myślący dostrzega brakujący składnik całości. zaskakująco. Po opublikowaniu książki M.. Prymat całości (postaci) nad częścią zademonstrował również E . Czyli dążenie do zamknięcia. Tak przedstawia się zasada pregnancji w procesie spostrzegania. frapujących swoją zagadkowością.in. Kwestia ta stała się przedmiotem wielu eksperymentów. Akt ten nazwał Kohler i n s i g h t e m . zachowanie ich nie podlegałoby zmianie. Z jego obszernych i dokładnych badań empirycznych wynikało. jaśniejsza barwa. Przedstawioną wyżej zasadę zastosowano również do interpretacji czynności myślenia. a jaka jest jej funkcja w organizmie jako całości? Odpowiedzią. tzn. R u b i n ... Aby go rozwiązać trzeba je znaleźć. nie uzyskuje się go także drogą skojarzeń. Kury znowu pobiegły szukać pokarmu w pojemniku jaśniejszym. Figurę wyróżnia kontur.

działające jako wektory o określonych siłach. znaczącego tyle.W. R. a także pojęcia matematyczne (topologia) dla celów analiz psychologicznych. powodują one aktywację organizmu. Doceniono tam większą przydatność praktyczną tego kierunku. Jest to p s y c h o l o g i a t o p o l o g i c z n a . głównie obserwacji zachowania zwierząt i eksperymentu. jej właściwości wywołują odpowiednie zachowanie poznawcze. A i B. niż energetycznego rozumienia natury motywacji ludzkiej. Pierwszy długości 2 cm. Takie rozumienie przestrzeni życiowej daje podstawę do raczej fenomenologicznego. mający jednak wiele cech specyficznych. zaczerpnięte z fizyki. nieco zabarwionym rosyjskim pawłowizmem. reagowanie w odpowiedni sposób. Behawioryzm. A w nich istnieją osoby i obiekty. długości 4 cm. że trzecia. Z racji wymogów specjalizacji dobrze opanował stosowanie metod obiektywnych. Ramka 5 Jednym z przykładów zastosowania metodologii lewinowsko-gesztaltowskiej w badaniach społecznych jest klasyczny eksperyment S. Ascha. a zachowanie człowieka jest próbą przywracania równowagi. One to skłaniają jednostkę do dążeń w odpowiednim kierunku. Niektóre tezy psychologii postaci leżą u podstaw współczesnych badań z zakresu psychologii społecznej (procesy grupowe). Kierunek ten jest wytworem głównie amerykańskim. motoryczne i emocjonalne. specjalizujący się w dziedzinie zoopsychologii. A n g e l l a (promotora doktoratu Watsona). 4. zupełnie nieświadoma zmowy eksperymentatora i w sytuacji presji grupowej miała wypowiedzieć swoje zdanie o wielkości odcinków. co zachowanie. Okazało się. że na pytanie „Która linia z kartki B jest równa linii z kartki A?” odpowiedzą jeden po drugim. psychologii ekologicznej (człowiek w środowisku) i psychologii ogólnej (myślenie twórcze). niż niektórych innych. W tajemnicy przed badanymi eksperymentator dobrał 8 pozorantów. Nazwa tego nurtu wywodzi się od angielskiego słowa behaviour. wartościach). Wyróżnił w nim sferę centralną. drugi 4 cm. o zróżnicowanych walencjach ( znaczeniu. środowiska fizycznego i społecznego. Lewin pojmował psychikę jako dynamiczny układ pola o zróżnicowanych sferach. Ogół wektorów i potrzeb jednostki tworzy przestrzeń życiową człowieka. jest ona częścią pola szeroko rozumianego. Między sferami istnieją napięcia. że aż 36% badanych (tych 9-tych) utraciło zaufanie do świadectwa własnych zmysłów. L e w i n . że presja grupy „całości” działa tak silnie. użytych w sporze z introspekcjonistą Titchenerem i prac I. przejściową i peryferyczną. Jednostka ludzka nie jest jedynie „polem psychicznym”. na kartce B trzy odcinki. Na kartce A narysowano pionowy odcinek linii prostej. P a w ł o w a doszedł Watson do wniosku. tworzących grupę opiniodawczą i uzgodnił z nimi. zgodny z ogólnymi założeniami tego kierunku. Płynność zapewnia zwiększanie ilościowych zasobów czynników. Pod wpływem argumentów J. zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych AP. Twórcą b e h a w i o r y z m u był John W a t s o n .18 na pole w poszukiwaniu brakującego ogniwa całości. Autor przygotował dwie kartki. Opracował on system poglądów. trzeci 6 cm. Szczególne znaczenie w nurcie psychologii postaci ma K . W latach 80-tych ubiegłego wieku obserwowano swoisty renesans psychologii postaci. że . mogących uzupełnić braki w całości . Słuchała tych wypowiedzi 9-ta osoba. W systemie tym autor wykorzystał pojęcia pola i wektora.

czyli wzbudzanie silnych emocji wrodzonych i kojarzenie z nimi neutralnych bodźców. E. że dane. Watson prezentował się jako zwolennik e m p i r y z m u p o z n a w c z e g o . są tylko wyuczone. Ogólnie rzecz biorąc nie ma reakcji wrodzonych. że istnieje bezpośrednia zależność bodźca i reakcji. W układzie tym nie było miejsca na świadomość i inne. stało się obiegowym w psychologii i stopniowo wyparło te. I tylko to jest dostępne obserwacji badacza. z a c h o w a n i e . R=reakcja) stała się podstawową kwestią. Formuła S – R nawiązuje do tradycji asocjacjonizmu i koncepcji działania odruchu. siła nacisku na skórę itd. Procesy kojarzenia bodźca i reakcji w mózgu nie są dostępne obserwacji. interesującą behawiorystów. działają one jako nośniki energii zewnętrznej. Sam eksperymentował w tej dziedzinie. Watson odrzucił tę interpretację. dokładnie prześledzić uczenie się zwierzęcia. Przedmiotem badań psychologów miało być. Powszechnie jest znane jego radykalne przekonanie o dominującym wpływie środowiska na zachowanie ludzi-rzecz jedynie w doborze metod. Uważał. Niestety. Znaczyło to. wcześniejsze. fizycznej. Przedstawione rozumienie zachowania. sensu bodźca na zachowanie. akustyczne. Dlatego też odrzucił je jako zbędne i przeszkadzające rozwojowi nowej dyscypliny naukowej. Z tego względu behawioryzm nazywano psychologią bez duszy. Behawioryzm był.Na organizm działają więc fale świetlne. instytucji wychowawczych. emocji. bodziec. Jest to pogląd zwany centryzmem. Watson traktował psychologię jako naukę stosowaną. Wypracowanie i zastosowanie praktyczne metod kierowania zachowaniem ludzi traktował jako istotne i pilne zadanie. Łączne oddziaływanie wielu bodźców tworzy sytuację stymulującą. miłości i gniewu. reakcję ruchową jak i ogół reakcji ruchowych. Tradycyjnie sądzono. bowiem nie podlegają kontroli innych. że ich połączenie dokonuje się w mózgu. a to stanowi jeden z warunków uprawianie nauki. użyteczną. nie uznawał wpływu znaczenia. . jak i ogół reakcji. Wyjątkiem są reakcje emocjonalne lęku. B. według Watsona. rozumiane jako reakcje na bodźce ze świata zewnętrznego. utrzymując. bowiem organizm odpowiada na bodźce środowiska. Nie trzeba dodawać. przede wszystkim atakiem na introspekcjonizm i jego nadmierne zaufanie do samoobserwacji jako metody badań naukowych. tzn. natomiast możemy. dzięki coraz to większej popularności poglądów Watsona. Badacz ten odrzucał poglądy fenomenologów. Główną metodą kierowania zachowaniem miało być warunkowanie. fantazjowania. a szczególnie wyraziście podkreślał to Pawłow. Reakcje wyuczone siłą rzeczy muszą być plastyczne. uzyskiwane drogą introspekcji są niesprawdzalne. Reakcja występuje bezpośrednio po zadziałaniu bodźca w formie ruchu. rozumiane jako czynności motoryczne. powiada Watson. jak widać. np. watsonowsko rozumiane „zachowanie” nie zostało precyzyjnie określone i może znaczyć zarówno każdą reakcję. właściwej reakcji na dany bodziec. wydzielania gruczołu bądź przybiera formę r e a k c j i w e w n ę t r z n e j w postaci myślenia („cichego mówienia). według Watsona. szczura. a więc jest dowodem niekonsekwencji logicznej Watsona. (Inny behawiorysta. W obu przypadkach jako istotną traktowano kwestię kojarzenia bodźca i reakcji. w tym wydzielanie gruczołów. że określony bodziec ma właściwość wywoływania odpowiedniej reakcji. jaką wówczas stawała się psychologia. Holt prezentował pogląd przeciwny). że ostatnia forma została wyróżniona na podstawie zeznań introspekcyjnych. zatem można je kształtować zgodnie z potrzebami np. Relacja S – R ( S=stimulus. a także reakcje celowe. Jest to warunkowanie klasyczne w wydaniu behawiorystycznym. Formuła S – R oddaje. subiektywistycznie określane elementy psychiki.19 podstawową przeszkodą w uprawianiu psychologii jako nauki ścisłej i obiektywnej jest pojęcie świadomości i introspekcyjna metoda jej badania. np. fakt zależności organizmu od środowiska. uwarunkowane przeżyciami psychicznymi.

Niestety. Jedynym dopuszczalnym wyjaśnieniem może być korelacyjnofunkcjonalne. S k i n n e r . języka. gdy przy kolejnych pokazach rozlegał się silny hałas (Watson uderzał młotkiem w metalową sztabę) to Albert już na sam widok szczura reagował lękiem. Biorąc to pod uwagę badacz ten wyróżnił dwie odmiany zachowania organizmu: r e a k t y w n e i s p r a w c z e . substytutów cielesnych. Zachowanie sprawcze jest bardziej „tajemnicze”. Pierwszą reprezentuje B. prawnika. podobne reakcje wystąpiły na widok futra. Nie negował on istnienia i regulacyjnej roli psychiki. myślenie. że nie zawsze można obserwować oba człony relacji S – R. niemniej obserwowany ruch wyrażał. pojawianie się obrazów wzrokowych w zależności od skurczy mięśni ocznych.F. Zachowanie chłopca uległo zmianie pod wpływem uczenia się. z mogę losowo wybrać jedno z nich i wyszkolić go na dowolnego specjalistę: lekarza. Pierwsze występuje wtedy. kupca. którą uprawiał. nie są znane dalsze losy Alberta. Nastąpiła generalizacja bodźca. i pozwólcie mi wychowywać je w moim własnym. T o l m a n . Z biegiem czasu okazało się. przybierających postać ruchów. Dziecko początkowo nie bało się białego szczura. na żebraka lub złodzieja”. Co więcej.20 Ramka 6 „Dajcie mi tuzin zdrowych niemowląt. zajmując się jedynie opisem tego. kauzalizm. jedynie odrzucał terminy nieopisowe jako nieprzydatne do wyjaśniania zależności. Watson: Psychologia z punktu widzenia behawiorysty) Skuteczność zalecanej metody sprawdził Watson na 11-to miesięcznym chłopczyku o imieniu Albert. że aktualnie najbardziej znaczące odmiany powstały jako rezultaty radykalizacji i łagodzenia pierwotnej radykalności. specjalnym świecie. Analizował np. jednak. Skinner zdawał sobie sprawę z tego. np. co na „wejściu” i tego. królika i innych owłosionych obiektów.na podstawie ruchów krtani. artystę. ust. które odnoszą się do nie obserwowalnych desygnatów. określone właściwości procesów i zjawisk psychicznych. Nie tylko nie używał pojęcia świadomość. Tak przedstawia się słynny behawiorystyczny manifest Watsona (J. głównie ruchów. wypracował Watson zestaw tzw. gdy możemy obserwować R. P. że wyeliminował on z nauki. Interesujące jest to. teorie osobowości i inne. że Skinner bada pusty organizm i to oddaje istotę rzeczy. Skinner zmierzał do wyeliminowania z psychologii wszystkich terminów. lub nie istnieje. prawidłowo rozwiniętych. neurofizjologiczne hipotezy I. Dopuszczał istnienie ruchów wewnętrznych (ukrytych). Pawłowa. Przywiązując wielką wagę go obserwacji wzrokowej. Jeden z jego uczniów żartobliwie powiedział. Krytycy prac Skinnera zaznaczają. że mieniący się przełomowym nurtem behawioryzm Watsona nie odbiegał w wielu kwestiach od psychologii tradycyjnej. lecz również odrzucił wszelkie koncepcje hipotetyczne. determinizm. lecz S nie jest dostępne obserwacji. Jego zdaniem badacz powinien interesować się jedynie faktami dającymi się obserwować i opisywać. Entuzjazm wyrosły na tle tworzenia nowego obrazu psychologii uniemożliwił mu krytyczne spojrzenie na szereg oczywistych uproszczeń. i. heurystykę. Miały one wskazywać na przebieg procesów psychicznych. drugą E. tak. . mówimy o nim wtedy. a gwarantuję. gdy R pojawia się w następstwie działania S i gdy oba człony są dostępne obserwacji wzrokowej. Czasami pojawia się reakcja bez poprzedzenia wyraźnie działającym bodźcem. Współczesny behawioryzm znacznie odbiega od pierwotnej wersji. co na „wyjściu”. Dlatego też obserwacja ruchów uznawał za dobrą metodą poznawczą. Watson jest jednym z przedstawicieli radykalnego nurtu w behawioryzmie. w jego mniemaniu.

W tym sensie ludzie staliby się zunifikowanymi. W przypadku człowieka często kojarzy się je ze zmiennymi osobowości. Pierwsze jest typowe dla zachowania reaktywnego. Takie zachowanie jest przypadkowym w kontekście relacji organizm-środowisko. Taki człowiek może nabrać pewności (i często nabiera!). a tym bardziej ludzi. jest przede wszystkim reaktywne. Wielu psychologów utożsamia wzmocnienie z nagrodą. Wyobraźmy sobie. Uznanie celu jako fenomenu psychicznego. pozwalające właściwą drogą zmierzać do upragnionego pokarmu lub miejsca legowania. Jeżeli jest ona poprawną. Prezentowany autor jest twórcą założeń programowych i metod n a u c z a n i a p r o g r a m o w a n e g o . a R oznacza zmienne zależne. W pierwszym przypadku idzie o to. Dla badania ostatniego skonstruował Skinner urządzenie. zostaje wzmocniona stwierdzeniem „Dobrze!”. Przypadki tego typu zdarzają się też w środowisku naturalnym. T o l m a n a wyraża dążenie do unikania uproszczeń i jednostronności. że reakcje na określony bodziec modyfikują stany organizmu. Po tych słowach nie zdziwi Czytelnika informacja. Skinner. a odpowiadający oczekiwaniom eksperymentatora nagradzano dawką pokarmu. Ta triada terminologiczna uzyskała szeroki rozgłos i stała się użytecznym paradygmatem metodologicznym. a także osobowości człowieka. drugie dla instrumentalnego. kształtowania się przesądów i uprzedzeń społecznych. W ten sposób reakcja zastała w z m o c n i o n a . Uczący się zaznacza właściwą jego zdaniem odpowiedź. Z racji eksponowania roli celu w zachowaniu istot żywych tolmanowski behawioryzm zyskał miano celowościowego. spotyka się z dezaprobatą. W efekcie tego zaproponował on modyfikację uwzględniającą wpływ stanów psychicznych na jakość wspomnianej relacji. Symbol O psychologowie odczytują jako zmienne pośredniczące.21 Wyodrębnienie zachowanie reaktywnego i sprawczego pozwoliło Skinnerowi i jego współpracownikom precyzyjnie odróżnić warunkowanie k l a s y c z n e od i n s t r u m e n t a l n e g o . że zachowanie zwierząt. zwane skrzynką Skinnera. ułatwiający przystosowanie do środowiska. W jego interpretacji przybrała ona postać S-O. . gołębia). co znaczyło. w którym przypadkowo wykonany ruch badanego zwierzęcia (szczura. to w terminologii Tolmana zmienne niezależne. chciał je wykorzystać dla kształtowania ludzi sprawnego społeczeństwa.. która zwiększa prawdopodobieństwo powtórnego wystąpienia nagrodzonej reakcji. Skuteczne stosowanie mechanizmów warunkowania miało doprowadzić do występowania w sytuacjach społecznych tylko reakcji aprobowanych. mapy poznawcze. Dostrzegł to. Działalność naukowa E . nagradzając ruchy obrotowe wygłodzonego gołębia. nauczył go tańca à la walczyk. występują u nich tzw. w przekonaniu Skinnera. poprawnie reagującymi automatami. że Skinner był posądzany o skłonności faszystowskie. by pojawiła się nieznana (nie występująca) dotychczas reakcja. Metoda ta wymaga komputerowego przygotowania zestawu pytań i odpowiedzi do wyboru. w drugim o to.R. by bodziec neutralny przekształcić w podnietę. a zwierze wzbogacało repertuar zachowań. uwarunkowane przez bodźce środowiskowe. Jest to mechanizm. Zakwestionował on pogląd. już bez ingerencji eksperymentatora. jeżeli błędna. że komuś raz i drugi czarny kot przebiegł drogę i po każdym przypadku przydarzyło się mu jakieś „nieszczęście”. musiało doprowadzić Tolmana do zakwestionowania zasadności formuły S – R. Skinner uściślił rozumienie bądź co bądź podstawowego w systemie behawiorystów pojęcia „w z m o c n i e n i e ” . Skinner badania swe prowadził z myślą o praktycznych aspektach. wpływającego na zachowanie. że zwierzęta dążą w wielu przypadkach do celu. Pojęcie zachowania instrumentalnego pozwoliło behawiorystom włączyć się w nurt badań skomplikowanych zachowań społecznych. że czarny kot przynosi nieszczęścia. Bodźce (S).Jest nim tylko taka nagroda.

Istota ewolucji polega m. silne. Jej celem jest p r z e t r w a n i e . często akcentowane przez psychologów zorientowanych biologicznie. Organizmy walczą o byt. Do tych myśli Darwina nawiążą reprezentanci psychologii funkcjonalnej. Ruchy mimiczne są wyrazem przeżywanych emocji. L. który w pracy „O pochodzeniu gatunków” przedstawił i uzasadnił teorie ewolucji. Organizm z kolei zwrotnie oddziałuje na środowisko wpływając na kształtowanie równowagi między nimi. Przy tym olbrzymie nakłady na naukę w USA umożliwiały prowadzenie licznych i niekiedy bardzo kosztownych eksperymentów.taka była opinia Darwina. czyli danych obserwacyjnych. Osobniki słabe giną. Psychologia ewolucyjna. ale pojawiły się one w wyniku przekształceń ruchów użytkowych. Walka ta jest siłą napędową rozwoju form życia. Dodatkowo metodologię behawiorystyczną wzmocniło Koło Wiedeńskie. Druga połowa XIX wieku była okresem powstawania wielu znaczących dla psychologii prac i idei naukowych. który jest strukturą niepodzielną funkcjonalnie niezbędnych części składowych. . i na tym. Mimo tego wsparcia neobehawioryści tacy jak Tolman czy C. Takie nastawienie dominuje we współczesnej psychologii. Darwin sądził. Zgodnie z nią gatunki istot żywych podlegają stałej przemianie. np. których desygnaty nie są obserwowalne. czyli filozoficzny ruch neopozytywistyczny. Funkcją np. Takie rozumienie istoty organizmu i oddziaływania środowiska wykluczyło przeciwstawianie ciała i psychiki i traktowanie ich jako istniejących równolegle.in. Darwin przedstawił nową koncepcję relacji organizm-środowisko. że korzystne właściwości utrwalają się i są przekazywane następnym pokoleniom. a stało się czynnikiem kreującym jego właściwości. że niektóre cech organizmu są dziedziczne. W pracy pt. czyli pogląd traktujący psychikę jako nic nie znaczącą ozdobę istoty ludzkiej. „Wyraz emocji u człowieka i zwierząt” pokazał on w jak skomplikowany sposób działa mechanizm dziedziczenia. świadomości jest kontrolowanie przebiegu czynności złożonych. podkreślający wielkie znaczenie tzw. Środowisko przestało być zestawem stymulatorów wymuszających na organizmie właściwe mu zachowanie. zdań protokolarnych. Wśród nich poczytne miejsce zajmują sformułowane przez K. Wykształcone wyrazy emocji są bardzo trwałe. Stała się ona także skutecznym antidotum na e p i f e n o m e n a l i z m . Z form prostszych rozwijają się bardziej skomplikowane. Odsłanianie zębów było użyteczne w walce. służących wyjaśnianiu procesów psychicznych. zarówno jednostkowy jak i gatunkowy. głównie amerykańskiej. Działa ono h o l i s t y c z n i e (całościowo) na cały organizm. ponieważ są składnikiem struktury organicznej nie podlegającej znaczącym przemianom. Jej siła i popularność służyła także rozpowszechnianiu tego stylu myślenia. 5 Darwinizm w psychologii.22 Behawioryzm stał się znaczącym elementem kultury amerykańskiej. by umiarkowanym natywistą. Jest to stanowisko s u r w i w a l i z m u . Środowisko nie działa na pojedynczy organ zmysłowy lub na wyizolowaną funkcję psychiczną. świadomość. Jednak w świetle jego teorii pojawił się nowy problem: czy nabyte w trakcie życia jednostki korzystne dla gatunku cechy są przekazywane potomstwu czy też zanikają. dobrze przystosowane do środowiska rozmnażają się i opanowują coraz to nowe połacie Ziemi. Hull zaakceptowali w końcu używanie terminów. rozluźnienie mięśni odsłaniających z kolei przybiera formę uśmiechu. D a r w i n a . sprawniejsze. I d e a r ó w n o w a g i z e w n ę t r z n e j ( h o m e o s t a z y ) odgrywa nadal istotną rolę w myśleniu psychologów.

Preyer.23 Poglądy Darwina wywarły silny wpływ na wielu uczonych. Kolejną wybitną postacią nauki amerykańskiej był J. G a l t o n . Binet. inspirowały one powstawanie licznych analiz z zakresu kultury i sztuki. Heckel). Psychoanaliza. uzdolnioną literacko przy tym niezwykle spostrzegawczą. jakie spełniają stany i procesy psychiczne w realnym środowisku. Freud był osobą o bujnej fantazji. w jego ślady poszedł A.. że funkcją widzenia jest ułatwianie wykonania różnych czynności motorycznych. Program działania w tej wersji nazwał eugeniką. świadomości adaptowania do nowego otoczenia itp. Myśli Freuda transponowano na sztuki teatralne. Galton interesował się dziedziczeniem cech ludzi genialnych. J a m e s . zajmujących się psychologią i naukami pokrewnymi. Przedstawiony został obrazowo. sytuacji życiowych. Bo kto i czyje cechy miałby kwalifikować do reprodukcji. L. Intencje autora były wspaniałe. Jakson). Jej wyróżniającą cechą jest badanie i opis funkcji. Miało ono służyć koordynacji potoku aktywności organizmu w środowisku. W. Do prac Darwina odwoływali się zoopsychologowie (G. W efekcie zapewne doszłoby do przymusowej eutanazji.S. Nabyte w życiu jednostkowym i korzystne biologicznie cechy psychiczne są przekazywane z pokolenia na pokolenie. E. S. pomysłową. Hall. Skoro tak. bez przestrzegania rygorów typowo akademickiej prezentacji problemów i sposobów ich rozwiązywania.Od jego nazwiska wywodzi się druga nazwa kierunku: freudyzm. to istnieje możliwość doskonalenia istot ludzkich poprzez sterowanie przekazem cech. To właśnie on opracował pierwsze testy pomiaru inteligencji. Z darwinizmem dość luźno wiąże się amerykańska psychologia funkcjonalna.1 9 3 9 ) . Od tego czasu ruch testologów tworzy jeden z filarów psychologii stosowanej. R . wypracował wiedeński lekarzpsychiatra Zygmunt F r e u d ( 1 8 5 6 . Nie jest ona właściwą. twórca chicagowskiej szkoły funkcjonalnej twierdził np. tworzone z myślą o potrzebach medycyny. . pojętą jako strumień doznań. J. 6. psychologowie rozwojowi ( W. Nazwa kierunku wywodzi się od stosowanej metody analizy przeżyć pacjenta. A n g e l l . Jego podstawowe założenia. Morgan. Romanes. Współkształtowały ją również poglądy Brentano i filozofów-pragmatystów. akceptująca formułę R=f (S x O). To samo dotyczy dyskwalifikacji cech. Odwołanie się badacza do którejś z tez prekursora było już wystarczającą podstawą uznania takiej przynależności. Uzyskał przeto szeroką popularność wśród laików. H. bowiem zawęża zakres nurtu do poglądów samego Freuda. Woodwortha. skutki mogły być potworne. ujmowanej ilościowo. a także jako „organ” sterowania układem nerwowym. J . twórca funkcjonalnej teorii myślenia. S. Rozwinął się ruch zwany darwinizmem. Aby wykazać rozmiary różnic w poziomie inteligencji geniusza i człowieka przeciętnego musiał opracować dobre sposoby pomiaru tej cechy. na podstawie dziejów wybitnych angielskich rodzin napisał prace pt. Loeb i inni). Geniusz dziedziczny. Inaczej rozumiano funkcjonalność w szkole kolumbijskiej. rozumuje Galton. Jej zwolennicy dążyli do poznawania funkcjonalnej zależności. a psychoanaliza ma liczne grono wybitnych reprezentantów jej różnorodnych odmian.Spencer. reprezentowanej przez R. pomiędzy badanymi elementami. jeden z wybitnych psychologów amerykańskich podkreślał. w swobodnym stylu. Była to szkoła o profilu metodologicznym. neurofizjologii (H. a przede wszystkim F . Materiał dowodowy jego twierdzeń pochodzi głównie z obserwacji pojedynczych pacjentów lub tzw. popularyzator ewolucjonizmu. D e w e y . J. (słynne określenie „strumień świadomości”) należy rozumieć jako efektywny środek walki o byt. że świadomość.

Brett). Dzieje się tak. a takim czynnikiem według Freuda są stłumione pragnienia. Procesy psychiczne poza tym są ciągłe. o czym obszerniej we fragmencie o osobowości.Podstawowym popędem według Freuda jest popęd seksualny. życzenie. które w przeszłości doprowadziły do powstania urazu lub wydarzenia traumatycznego i uświadamiając ich przyczynę. jej fizyczna forma powstaje w wyniku procesów przemiany materii. np. ale nie „świadomościowo”. urazy. Natomiast treści nieświadomości są niedostępne retrospekcji. Energia wytworzona nie ginie. Zakochany przenosi energię na osobę ukochaną. Znajduje się one w tzw. a próby ich wydobycia napotykają na opór. że Freud nie dostrzegł faktu. a więc takie. a przez to traci pewną ilość skierowanej na siebie. gdy przypominamy zapomnianą nazwę jakiejś miejscowości. rozumiany szeroko. czyli objawów cielesnych. Zablokowanie naturalnego kanału przepływu energii. proces ten przebiega poza świadomością. kto ją przeżywa. Znaczy to. że są tak niemiłe lub kłopotliwe. które istnieją obok świadomości są p r z e d ś w i a d o m o ś ć i n i e ś w i a d o m o ś ć. odrzucenia) Na szczęście miłość bywa odwzajemniana i wtedy przekazana energia zostaje zwrócona. Każde przeżycie i każde zachowanie ma w przekonaniu Freuda swą przyczynę psychiczną. poetycko zwany Erosem. uwarunkowanych psychicznie. W przypadku powstania blokady ujścia naturalnego. prowadzi do wystąpienia konwersji. stanie wyparcia. Lindzey) lub instynktów (G. takich jak niedowład kończyn. co pociąg. Podkreślał on. dążenie. d e t e r m i n i z m u p s y c h o l o g i c z n e g o ) Zatem zachowanie człowieka. Nieświadomość jest siedliskiem energii. procesy organiczne i psychiczne rozumiał jako przekształcanie form energii. natomiast świadomościowe nie mają tej właściwości. W języku psychologii libido opisuje się jako przejaw działających popędów (G. Podział energii na obiekty zewnętrzne i na samego siebie dokonuje się na zasadzie rachunku ilościowego. Jakość energii nieświadomości jest uwarunkowana biologicznie. Freud wyciąga z tej kalkulacji rachunkowej zaskakujący wniosek: zakochany z powodu utraty energii żywi poczucie niskiej wartości swojej osoby. to zmniejszy się ilość energii narcystycznej i odwrotnie. (Poczucie niskiej wartości często wynika z oceny społecznej. który nie zdaje sobie sprawy z tego. jest od niej „bogatsza” o pewne elementy. W leczeniu tych dolegliwości stosował Freud metodę analizy (p s y c h o a n a l i z y) przeżyć. czasowa ślepota i inne. Energia fizyczna (fizjologiczna) może przekształcać się w energię psychiczną. zaczerpniętym z łaciny i znaczący tyle. że psychika nie sprowadza się do świadomości. że miłość do drugiego człowieka i innych ludzi wzbogaca psychicznie tego. określa ją termin l i b i d o . informację prasową lub coś podobnego. Może dziwić to. czyli oczyszczenia psychiki z niepożądanych myśli lub wyobrażeń. przez świadome przeżycie ich treści osiągał stan katarsis. Ze względu na ukierunkowanie energii Freud wyróżnia libido p r z e d m i o t o w e . stany nerwicowe. zanik czucia. które ukierunkowuje energię na zewnątrz organizmu i libido n a r c y s t y c z n e . przypomnieniu. Pogląd ten wpłynął na rozumienie wielu zjawisk psychicznych. Mamy wtedy do czynienia z osobowością narcystyczną.S. lub jedynie wybiórcze zapominanie pewnych imion.24 Jedno z podstawowych twierdzeń Freuda dotyczyło istoty psychiki. Tymi czynnikami psychicznym. co robi i dlaczego tak właśnie postępuje jest uwarunkowane psychicznie. energia toruje sobie drogę zastępczą. Ilustracją może tu być unikanie bez powodów określonych miejsc. podobnie jak proces jej przepływu. (jest to koncepcja tzw. Freud był konsekwentnym zwolennikiem prawa zachowania energii. histeria. niekiedy opisywany jako główny popęd życia. musi znaleźć swe naturalne ujście. o czym konkretniej za chwilę. że nie chcemy ich ujawnienia nawet przed samym sobą. W późniejszej . Jeżeli więcej skieruje się jej na obiekt zewnętrzny. kierujące energię na samego siebie. Treści przedświadomości mogą być bez trudu przywołane do świadomości.

25

fazie twórczości, pod wpływem wydarzeń wojennych wprowadził Freud do treści libido również popęd agresji, który symbolizuje Thanatos, mitologiczny bóg śmierci. Popęd ten był również przedstawiany jako tendencja powrotu życia organicznego do materii nieorganicznej. Libido, energia seksualna, rządzi się zasadą przyjemności. Jednak nie występuje ona wyłącznie w postaci przyjemności erotycznej. W ujęciu Freuda „seksualne” znaczyło tyle co „przyjemne doznanie cielesne”(C.Thomson, 1965)). Niemniej dostrzegał on element erotyczny w działaniu każdego organu. Libido jest więc wielopostaciowe, zmienia się na przestrzeni życia ludzkiego, prze-chodzi przez różne fazy rozwojowe, jest obecne w przeżyciach dziecięcych i osób podeszłego wieku. Z powyższego powodu przypisano Freudowi tzw. p a n s e k s u a l i z m, czyli upatrywanie motywów seksualnych we wszelkich formach zachowania. Niektóre wątki teorii Freuda skłaniały do przyjęcia takiej interpretacji. Sądził on np. że motyw seksualny leży u podstaw powstania religii. Ludzie pierwotni, według niego, żyli w hordzie, na czele której stał potężny ojciec-przywódca, podporządkowujący sobie wszystkie samice. Młode, dorastające samce, spychane na margines hordy, zazdrosne o samice w końcu zbuntowały się, połączyły swe siły i zamordowały ojca, zjadając jego ciało. Dominując w hordzie odczuwali podziw dla zamordowanego ojca, uczta totemiczna stała się wyrazem identyfikacji z zamordowanym, przejęciem jego siły. Dało to początek kultowi religijnemu Wielkiego Ojca, moralności, a także stało się motywem trwania wszelkich organizacji.( K. Pospiszyj.1991,G. Morgan, 1999)). Od czasu mordu ojca trwa do dzisiaj tłumienie popędów, ich moralna restrykcja. Energia libido znajduje zatem wyjście zastępcze w postaci twórczości kulturowej, w poezji, malarstwie, rzeźbie. Co więcej, cała cywilizacja jest skutkiem zastępczego ujawniania się tłumionej energii libido.(H. K. Wells,1968). Proces psychicznego rozwoju ludzkości (filogenetyczny) jest powtarzany w rozwoju ontogenetycznym, Freud opowiedział się zatem za teorią rekapitulacji, kompleks Edypa, wątek wiece znaczący w teorii freudowskiej, występujący u chłopców, jest tego dowodem. Interesujące jest to, że mimo druzgocącej krytyki ze strony psychologów R.Sears) i antropologów (M. Mead), teoria kompleksu Edypa jest nadal żywotna wśród psychologów-praktyków. Zarzut panseksualizmu jest nie w pełni trafny, bowiem Freud uwzględniał motywację innego typu niż seksualna. Identyfikacja np. rozumiana jako pogłębione naśladownictwo dokonuje się w wyniku rozpoznania możliwości zaspokojenia potrzeb dzięki formom zachowania, przejętym od osoby naśladowanej. Podobnie tendencja do powtarzania (przymus powtarzania) nie jest motywowana stanem libido. Niemniej gros postępków i czynów ludzkich warunkują motywy libidalne, tłumione i skrywane, a jednak silne i niemożliwe do wyeliminowania. Nieprzyjemne treści, wyparte do podświadomości, znajdują ujście w zachowaniach kompulsywnych. Słynna metoda terapii psychoanalitycznej tzw. w o l n y c h s k o j a r z e ń polega na wydobywaniu z nieświadomości treści treumatycznych i ponownym ich świadomym przeżywaniu. Pacjent w swobodnej atmosferze relacjonuje wszystkie nasuwające mu się myśli, opisuje „bieg myśli”, skojarzenia. Psychoanalityk stara się rozpoznać te, które zostały wyparte i uświadomić pacjentowi ich treść i znaczenie w powstawaniu zaburzenia. Uświadomienie przyczyn dolegliwości psychogennych miało być zabiegiem ozdrawiającym, prowadzącym do katarsis, uwolnienia od przykrych napięć. Pogłębione rozpoznanie analityczne, jakiemu poddał Freud marzenia senne, pomyłki językowe, tzw. „przejęzyczenia”, zapominanie nazwisk osób nie lubianych, gubienie przedmiotów w dowolny sposób kojarzących się z czymś lub kimś niemiłym, doprowadziło do wniosku, że te i im podobne zachowania są uwarunkowane m o t y w a m i n i e ś w i a d o m y m i . Wymykając się kontroli świadomości przybierają one różne formy wyrazu przeżyć nieświadomych.

26

Ramka 7 „Freud nie był może rygorystycznym naukowcem ani pierwszorzędnym teoretykiem, lecz był cierpliwym, drobiazgowym, bystrym obserwatorem oraz wytrwałym, zdyscyplinowanym, śmiałym, oryginalnym myślicielem. Ponad wszystkie zalety jego teorii wybija się jedna-stara się ona rozpatrywać ludzi z krwi i kości, żyjących po części w świecie realnym, a po części w świecie marzeń i fantazji, pełnych konfliktów i wewnętrznych sprzeczności, a jednak zdolnych do racjonalnego myślenia i działania, motywowanych przez siły mało im znane i przez aspiracje wykraczające poza ich możliwości, na zmianę tępych i bystrych, sfrustrowanych i zadowolonych, pełnych nadziej i rozpaczających, samolubnych i altruistycznych; krótko mówiąc skomplikowane istoty ludzkie. Wielu ludzi uważa, że taki obraz jednostki odznacza się głęboka trafnością” cyt. z C.S. Hall, G. Lindzey: Teorie osobowości, PWN, Warszawa 1994 r., str.73.

Freud zainicjował i przyczynił się do rozwoju ruchu psychoanalitycznego, początkowo bardzo skromnego, w pierwszych spotkaniach brały udział tylko cztery osoby, z biegiem czasu o zasięgu międzynarodowym. Wraz ze wzrostem uczestników ruchu rosła różnorodność interpretacji twierdzeń psychoanalitycznych, pojawili się pierwsi desydenci. Podważali oni głównie zasadność freudowskiej orientacji biologiczno-libidalnej. Wybitnymi przedstawicielami psychoanalizy, partnerami dyskusji Freuda, byli C a r l G . J u n g i A l f r e d A d l e r . Pierwszy z nich jest uznanym twórcą teorii z b i o r o w e j n i e ś w i a d o m o ś c i , która jest spuścizną doświadczeń setek pokoleń naszych przodków i wciąż funkcjonuje w naszych umysłach. Składają się na nią m. in. a r c h e t y p y , czyli wrodzone, ewolucyjnie utrwalone w świadomości pokoleń skłonności. Przykładami mogą być archetyp matki, siły, energii, szybkości, boga-słońca i inne. Znajdują one swój wyraz w symbolach i działaniach symbolicznych. Adler, początkowo bliski współpracownik Freuda, później oponent, podważył znaczenie panseksualizmu, jego zdaniem dominującym motywem ludzkiej aktywności jest d ą ż e n i e d o m o c y („wola mocy”). W późniejszych pracach akcentował d ą ż e n i e do w y ż s z o ś c i, a termin ten zawierał również wątek-postulat doskonalenia. Adler wyraźnie podkreślał rolę k o m p l e k s u n i ż s z o ś c i jako motywu dążenia do mocy, wyższości, znaczenia. Drugie pokolenie psychoanalityków, nastawione reformatorsko w stosunku do freudyzmu, reprezentują m.in. K a r e n H o r n e y , H a r r y S . S u l l i v a n , E r i c h F r o m m i E r i k H . E r i k s o n . Ruch stworzony prze nich nosi zbiorczą nazwę n e o p s y c h o a n a l i z y . Cechą charakterystyczną nurtu jest przywiązywanie dużego znaczenia do społecznych uwarunkowań zachowania ludzi. Wynika to ze wspaniałego rozwoju badań społecznych (psychologii społecznej), pozwalającego właściwie rozumieć wpływ tego czynnika na psychikę i zachowanie ludzi. K. Horney dostrzegła znaczenie poczucia bezpieczeństwa, opracowała teorię l ę k ó w n e u r o t y c z n y c h , wynikających z niezaspokojenia potrzeby bezpieczeństwa. Sullivan podkreślał znaczenie s t o s u n k ó w i n t e r p e r s o n a l n y c h dla rozwoju ludzkiej jaźni. Jeżeli są niewłaściwe, wywołują lęki społeczne. Ludzie, broniąc się przed nimi, stosują środki ochronne, np. kłamstwa. Ogół środków ochronnych tworzy jaźń danej jednostki. Fromm, autor słynnej książki pt. „Ucieczka od wolności” krytykując totalitaryzm stwierdzał, że poznanie psychiki człowieka musi być oparte na analizie jego potrzeb. Człowiek jest istotą biologiczno-społeczną, żyjąc w warunkach cywilizacji zatracił biologiczną orientację i nie wypracował niezawodnej orientacji społecznej. Fromm był przekonany, że podstawą ostatniej może być jedynie miłość twórcza (lepiej być niż mieć), uwidaczniająca się we wzajemnej

27

opiekuńczości i trosce. Fromm opracował teorię t r a n s c e n d e n c j i oraz typologię osobowości ludzi współczesnego świata, akcentując walory typu twórczego. Erikson wykorzystując założenia teoretyczne psychoanalizy opracował teorię rozwoju osobowości człowieka. Wyróżnił on 8 faz rozwojowych na podstawie kryterium ważnych do rozwiązania problemów życiowych danego okresy życia i kształtowania się tożsamości jednostki. Psychoanaliza w rezultacie prac drugiego pokolenia twórców stała się humanistyczną i zorientowaną społecznie. 7. Psychologia humanistyczna. Psychologia humanistyczna bywa określana jako „trzecia siła” ze względu na to, że jej reprezentanci poddali gruntownej krytyce poglądy behawiorystów i psychoanalityków, dwu najbardziej znaczących nurtów psychologicznych drugiej połowy XX wieku. W wyniku tej właśnie krytyki kształtowały się niektóre przeświadczenia twórców tego kierunku. Na jego ostateczny kształt wpłynęły również fenomenologia, egzystencjalizm, potrzeby współczesnej psychoterapii i tradycja humanistyczna. Łatwo zatem domyślić się, że nie jest to kierunek jednolity, spójny teoretycznie. Wybitnymi przedstawicielami psychologii humanistycznej są: A b r a h a m M a s l o w , C a r l R o g e r s , J . T . F . B u g e n t a l , C h a r l o t t e B u h l e r , R o l l o M a y i inni. Ich poglądy różnią się w kwestiach szczegółowych, łączy natomiast podzielane przekonanie, że przedmiotem psychologii winien być człowiek jako całość „Człowiek jako taki jest czymś więcej niż sumą swoich części”- (J. F. T. Bugental), wrażenia lub reakcje można opisywać i mierzyć, będzie to wiedza (pożyteczna!) o przedmiocie wrażeń lub reakcji, ale nie o człowieku. Człowieka należy poznawać innymi metodami, pozwalającymi wykorzystać różne źródła informacji o nim. Psychologia -powiada Maslow- dojrzała już do tego, by odpowiedzieć na najważniejsze pytania, stawiane od wieków przez humanistów. A są to: jakim jest „dobre życie?”, co to znaczy „dobry człowiek?”, jak nauczyć ludzi wybierać „dobre życie”? Odpowiedź znajdziemy badając i obserwując różne gatunki istot, żyjących w naturalnych warunkach. Organizmy mając swobodę wyboru pokarmu zawsze wybierają właściwy, a szkodliwy dla niego odrzucają. Podobna zdolność regulacyjna występuje u noworodków ludzkich, organizm niemowlęcia sprawnie reguluje czas snu, jedzenia, wydalania i inne. Organizm wyraża „mądrość ciała”, kieruje się zasadą homeostazy preferuje istotne dla niego wartości. Jednak wspomniana mądrość ciała nie jest doskonałą, np. wyczucie zapotrzebowania na witaminy często zawodzi. Ludzie chorzy psychicznie albo upośledzeni umysłowo zazwyczaj dokonują błędnych wyborów, szkodzą sami sobie. Zaliczamy ich do grupy „źle wybierających”, ich organizmy nie mogą wskazać tego jakie wartości stanowią o dobrym życiu i dobrym człowieku. Natomiast organizmy „dobrze wybierających” (good choosers) niezawodnie pokazują istotę dobrego życia i dobrego człowieka. Dobrze wybierających charakteryzują, zdaniem Maslowa, następujące właściwości:1) klarowna, bardziej dokładna percepcja rzeczywistości, 2) większa otwartość na doświadczenie, 3) pełniejsza integracja, zwartość i spójność (unity) osoby, 4) wzmożona spontaniczność, ekspresywność, żywotność, pełnia funkcjonalna,5) wyraziste Ja, ukształtowana tożsamość, autonomia, niepowtarzalność, 6) niezależność sądu, obiektywizm, wykraczanie poza Ja, 7) odkrywczość i twórczość, 8) zdolność łączenia tego, co konkretne z tym, co abstrakcyjne; pierwotnych i wtórnych procesów poznawczych itp.,9) demokratyczna struktura charakteru, 10) zdolność miłowania.

28

Osoby dobrze wybierające swój emocjonalny stosunek do życia opisują następującymi określeniami: spokój, szczęśliwość, nawet euforia, rozkoszowanie się życiem, smakowanie jego odcieni, radość, ufność wobec ludzi i siebie, wyzbycie się lęków i inne. Organizm ludzki aby funkcjonować musi zaspakajać zarówno potrzeby biologiczne, uwarunkowane jego strukturą, jak i psychiczne, o bardziej zróżnicowanej genezie. Potrzeby muszą być nieustannie zaspakajane, gdyż deprywacja prowadzi do słabości, chorób lub zahamowania wzrostu. Ludzie zdrowi, dobrze wybierający są wolni od tego typu dolegliwości. Potrzeby człowieka mają strukturę hierarchiczną, obrazowo przedstawia ją tzw. Piramidka Maslowa. Tworzy ją pięć klas potrzeb, u podstaw znajdują się potrzeby fizjologiczne, następnie bezpieczeństwa, szacunku (prestiżu), afiliacji i na szczycie potrzeby samorealizacji. Hierarchiczność potrzeb oznacza, że mogą one być zaspakajane w ściśle określonej kolejności. Jako pierwsze, według mniemania Maslowa muszą być zaspokojone potrzeby fizjologiczne, a więc pokarmu, napoju, powietrza (tlenu), snu, wypoczynku i inne. Po ich wyciszeniu do pewnego poziomu do głosu dochodzą potrzeby bezpieczeństwa i ten mechanizm powtarza się aż do szczytu piramidki. Charakteryzując ten układ potrzeb wprowadza Maslow istotne rozróżnienie między nimi. Potrzeby samorealizacji nazywa potrzebami wzrostu, natomiast pozostałe potrzebami niedoboru. To rozróżnienie podkreśla odmienność motywacyjną obu wyróżnionych grup. Motywy kształtujące się pod wpływem potrzeb niedoboru tracą swą siłę po zaspokojeniu danej potrzeby, natomiast siła motywacji samorealizacji, rozwoju osobniczego działa stale i nasila się w miarę postępu, osiągnięć na tej drodze postępowania. Samorealizacja zapewnia doznania wielu emocji pozytywnych, a o tym wie każdy, kto opanował upragnioną nową sprawność. Samorealizacja to również aktualizacja możliwości jednostki, to jej pełny rozwój. Maslow wyraźnie podkreśla, że samorealizacje występuje u ludzi dobrze wybierających, natomiast źle wybierający są niezdolni lub zdolni w nikłym stopniu do samorealizacji. Celem i zadaniem psychologii humanistycznej, a szczególnie psychoterapii jest wspomaganie dążeń do samorealizacji Rogers wyeksponował kilka innych elementów psychologii humanistycznej. Interesował go organizm jako nośnik doświadczenia osobniczego. Nie psychika, ale cały organizm jest tym nośnikiem doświadczenia. Gromadzone w nim doświadczenie może być świadome, wyrażane symbolicznie, słownie i nieświadome. To ostatnie nazywa Rogers subcepcją, czyli percepcją bez świadomości. Mogą to być jakieś skłonności (bias), nie uświadamiana tendencyjność lub iluzja. Całość doświadczenia organizmu wyznacza jego pole fenomenologiczne, czyli indywidualny układ orientacji. W układzie tym najważniejszym elementem jest ja jednostki. Relacja ja i organizmu decyduje o sprawności i zdrowiu psychicznym jednostki. Jeżeli istnieje odpowiedniość, człowiek funkcjonuje dobrze, w przypadku jej baraku występują zaburzenia. Ostatnie może pojawić się np. w rezultacie niewłaściwych ocen dziecka ze strony rodziców , nauczycieli lub innych osób. Podobnie działa niezgodność pomiędzy ja realnym, a ja idealnym, rozziew między nimi prowadzi do napięć psychicznych i szeregu zaburzeń funkcjonowania jednostki w społeczeństwie. Układ orientacyjny jest niepowtarzalny, subiektywny, trudno poznawalny dla obserwatora zewnętrznego. Psycholog-terapeuta dzięki empatii „zbliża się” do jego poznania, ale pełni wiedzy o nim nie osiąga. Z tego m. in. powodu Rogers wypracował metodę terapii, polegającej na pomaganiu pacjentowi w kierowaniu procesem doskonalenia własnego organizmu. Jest to t e r a p i a z o r i e n t o w a n a n a k l i e n t a . Pozwala ona unikać narzucania pacjentowi schematów akceptowanych przez terapeutę i respektować indywidualność pacjenta. Rogers, opisując rolę psychologa w grupie terapeutycznej nie używa określenia „prowadzący” lecz z re-

29

guły posługuje się terminem „facilitator”, wskazującym na to, że jego zadaniem jest ułatwianie przebiegu jakiegoś procesu lub wykonania danej czynności.

Ramka 8 Wypowiedź Charlotty Buhler na zjeździe Towarzystwa Psychologii Humanistycznej, rok 1973. „Zaczęłam się interesować psychologią na początku tego stulecia. Najbardziej fascynowało mnie pytanie, czego dotyczy ludzkie życie? Wierzyłam, że psychologia odpowie mnie na nie. Pamiętam sarkastyczną uwagę mojego nauczyciela psychologii w ostatniej klasie liceum: psychologia nie jest tym, czy sądzisz, że jest. Nie powie ci ona nic o życiu. Dowiesz się tam o zmysłowych reakcjach na bodziec i o procesie uczenia się. Byłam okropnie rozczarowana i powiedziałam: dobrze, to ja uczynię ją badaniem życia ludzkiego...przy jej pomocy będziemy mogli odpowiedzieć sobie na pytanie jak żyć, po co żyć i w jaki sposób nawiązywać kontakty z innymi ludźmi. W mojej pracy badawczej koncentrowałam się głównie na dwu problemach: Czego ludzie naprawdę w życiu chcą i jak przebiega proces kontaktów międzyludzkich”. Cyt. za Z. Rosińska: Psychologia humanistyczna, s.241 Literatura zalecana: - E. Kosnarewicz, T. Rzepa: Skrypt z historii myśli psychologicznej, DSS, Szczecin, 1995 r. - M.G. Jaroszewski: Psychologia XX wieku, PWN, Warszawa, 1985 r. - Z. Rosińska, Cz. Matusewicz: Kierunki współczesnej psychologii, PWN, Warszawa, 1987 r. - C. Thomson: Psychoanaliza, narodziny i rozwój, PWN, Warszawa, 1965 r. - T. Tomaszewski: Główne idee współczesnej psychologii, Wyd. „Żak”, Warszawa, 1998 r. - R. Stachowski: Historia psychologii: od Wundta do czasów najnowszych, w: J.Strelau(red): Psychologia, podręcznik akademicki t.I.,GWP, Gdańsk, 2000 r.

to. że mózg przede wszystkim przystosował się do pełnienia swej roli w warunkach naturalnych. jego położeniu w przestrzeni itp. że pisząc nie wykraczamy poza granicę kartki papieru. Po ustaniu zagrożenia znowu kontrolę przejmuje układ parasympatyczny i sytuacja wraca do normy. który dzieli się na o ś r o d k o w y i o b w o d o w y u k ł a d n e r w o w y . Komunikacja między neuronami czuciowymi i ruchowymi dokonuje się głównie pośrednio. Jego struktura i funkcje powstawały i doskonaliły pod wpływem oddziaływania środowiska zewnętrznego. Pierwsze przewodzą impulsy nerwowe. Natomiast sympatyczny działa w sytuacjach zagrożenia. względnie sprawnie poznaje świat zewnętrzny. poprzez interneurony. zwiększa się podaż tlenu do krwi. funkcjonujący umysł. Ośrodkowy tworzą mózg i rdzeń kręgowy. w regulowaniu zakresu i siły ruchu przy zmieniającym się położeniu ciała w przestrzeni. W wyniku jego interwencji krew odpływa z organów wewnętrznych do mięśni. Impulsy te powstają w r e c e p t o r a c h . jakby układami odwodowymi. Co więcej mózg „dysponuje” znaczącymi rezerwami. W organizmie pełni on rolę organu sterującego procesami wewnętrznymi i zachowaniem w środowisku zewnętrznym. Mózg ludzki. Sprawności pierwszego zawdzięczamy np. mimo znaczących postępów nauki w tej dziedzinie. zmienia się rytm oddychanie. napiętych mięśniach. Potwierdzeniem tego poglądu jest fakt. Pod wpływem tego stanu pobudzenia w korze mózgowej zapada decyzja wyboru odpowiedniej reakcji organizmu. że procesy i stany psychiczne człowieka zależą od funkcjonowania mózgu. W mózgu znalazło to wyraz w postaci mechanizmów „awaryjnych”. Nie są to drogi izolowane od siebie. kontrolujący pracę mięśni szkieletowych i a u t o n o m i c z n y u k ł a d n e r w o w y . normalne funkcjonowanie organów wewnętrznych. opiszę go w drugiej kolejności. Układ autonomiczny z kolei dzieli się na układ s y m p a t y c z n y i p a r a s y m p a t y c z n y . wymagających nadzwyczajnego wysiłku. czyli zakończeniach nerwów w zmysłach. tworzone na statkach kosmicznych. że siadając na krzesło nie opadamy zbyt szybko lub to. że w warunkach typowych mózg wykorzystuje jedynie niewielki procent swoich możliwości. np. Mózg jest elementem układu nerwowego. Ten ostatni kontroluje standardowe.30 Część III Szczegółowe zagadnienia psychologii Rozdział III. Współczesny stan wiedzy pozwala bez ryzyka pomyłki stwierdzić. w jakich powstawał. a napotyka największe trudności przy poznawaniu samego siebie. Zrozumiałą przeto jest rzeczą. Odrębną kwestią jest zakres i głębia poznania tego związku. narasta pobudzenie emocjonalne i inne. Informują o działających na organizm bodźcach środowiska lub o stanie organizmu. nośniki informacji do mózgu. Mózg a psychika. Szacuje się. po charakterystyce niektórych właściwości układu peryferyjnego. Środowisko naturalne charakteryzuje się znaczną zmiennością. Mózg człowieka ukształtował się w procesie ewolucji. które mogą być aktywowane w nowych. ustają procesy trawienia. istnieje między nimi współdziałanie niezbędne np. . dotychczas nie mających znaczenia konfiguracjach cech środowiska. niezbędnej dodatkowej mobilizacji sił organizmu. wzrasta częstotliwość uderzeń serca. Obwodowy układ nerwowy tworzą włókna neuronów czuciowych (aferentnych) i ruchowych (eferentnych). ziemskie i te sztuczne. Paradoksalnie mózg. uruchamianych w przypadkach zagrożenia. nadal stanowi największą tajemnicę natury. Funkcjonalnie obwodowy układ nerwowy dzieli się na s o m a t y c z n y u k ł a d n e r w o w y . że człowiek świetnie sobie radzi w tak odmiennych środowiskach jak naturalne i cywilizacyjne.nakazy wykonawcze. trwającym miliony lat. Włókna ruchowe przewodzą impulsy z mózgu do mięśni i gruczołów przenoszą informacje. Stanowią one bardzo liczną grupę pośredniczącą w przekazach i interpretacji impulsów nerwowych.

zatem kontroluje pracę mózgu w aspekcie orientacji w otoczeniu i świadomych dążeń. słuchowe i innych wrażeń zmysłowych. utrzymuje temperaturę ciała. ciemieniowy i potyliczny. jak już wspomniałem. o dużej powierzchni powłokę dwu półkul: lewej i prawej. ze skupiskiem komórek zwanych j ą d r a m i . że mechanizmy ewolucji nie działały na zasadzie zastępowania starego nowym. Drugi odgrywa zasadniczą rolę w analizie i przechowywaniu informacji. koordynuje ruchy ciała. Rozwój ten doprowadził do przekształcenia się pęcherzyków pierwotnych w przodomózgowie. c i a ł o m i g d a ł o w e reguluje poziom agresji i zachowania seksualne. Zakodowane w postaci impulsów nerwowych docierają do mózgu poprzez rdzeń kręgowy. R. np. Nie pretendując do specjalistycznej precyzji neurofizjologów powiedzmy.31 Komórki nerwowe. pozwala to na szybkie reagowanie w sytuacjach zagrożenia organizmu. Tworzy ona niezmiernie pofałdowaną.. W efekcie tych skomplikowanych przemian mózg współczesnego człowieka składa się z trzech wyspecjalizowanych bloków. Uszkodzenie przedstawionych struktur prowadzi do zaburzeń zachowania lub procesów percepcji. rozumienie symboli i inne. np. układ limbiczny. śródmózgowie i tyłomózgowie. W pniu są zlokalizowane ważne z punktu widzenia psychologii ośrodki. Na każdej półkuli wyróżniamy cztery płaty: czołowy. uformowane z dwu półkul nazywamy mózgiem. bardziej sprawne i wyrafinowane. MacLean. a także realizację czynności odruchowych. jest on bardziej zróżnicowany w stosunku do pierwszego. wzgórze. kora mózgowa umożliwia myślenie abstrakcyjne. natomiast przodomózgowie. utrudniających lub uniemożliwiających normalne funkcjonowanie organizmu w otoczeniu. tzn. złożony strukturalnie. analizuje doznania sensoryczne. Mózg. druga kontroluje podstawowe czynności biologiczne. akcję serca. M o s t reguluje procesy snu. Trzeci. Łuria). aczkolwiek uwypuklono w nich różne elementy. móżdżek. nazywanym też c i a ł e m m o d z e l o w a t y m . tonus pracy mózgu jak całości. . trzecia. funkcjonalnie uzupełniających się (A. Stanowi ono zbiór komórek nerwowych zapewniających łączność pomiędzy półkulami. w jego obrębie znajdują się pola wzrokowe. oddychanie i inne. że oba opisy funkcjonowania warstw czy też bloków mózgu uzupełniają się wzajemnie. czynności seksualne oraz emocje. Niemniej jest on częścią centralnego układu nerwowego i ma do spełnienia poważne funkcje scalania pobudzeń. którego dwie części. lecz „dobudowywały” do struktur już funkcjonujących nowe. planowanie przyszłości. kształtował się w długotrwałym procesie ewolucyjnym. najnowszy twór ewolucji. skroniowy. tyłomózgowie i śródmózgowie tworzą p i e ń m ó z g u . a dalsze przekształcenie pierwszego wyłoniło kresomózgowie i międzymózgowie. układ siatkowaty kontrolujący niespecyficzną aktywację. H i p o k a m p . Wydaje się. marzeń sennych i budzenia się. zlokalizowany w płatach czołowych odpowiada za koncentrację i natężenie uwagi. bowiem pełni rolę „gościńca” przewodzącego pobudzenia nerwowe. rozmieszczone w receptorach zmysłów i w organach ciała. Kora mózgowa jest większa niż reszta centralnego układu nerwowego. Łuk odruchowy zamyka się na poziomie rdzenia kręgowego. który jest jakby łącznikiem pomiędzy nerwami obwodowymi a mózgiem. Nieco inaczej opisuje funkcje trzech warstw mózgu P. jedzenie. płynących z nerwów obwodowych. że w czaszce człowieka (oprócz nerwów) mieści się mózgowie. Najstarsza reguluje procesy autonomiczne. wpływa na motywację zachowania. Znamienną rzeczą jest to. jako część struktury limbicznej odgrywa zasadniczą rolę w procesie zapamiętywania i przechowywanie zapamiętanych treści. ciśnienie krwi i poziom cukru we krwi. połączonych ze sobą spoidłem wielkim. Pierwszy z nich reguluje poziom energetyczny. działają jak czujniki przekazujące informacje o zagrożeniach zewnętrznych lub zaburzeniach wewnątrz organizmu. stanowi około 2/3 jego masy i zawiera mniej więcej 70% komórek nerwowych układu.

Nieco zaskakującym jest to. Jeżeli płód jest genetycznie żeński. np. tak też potrzebne jest działanie o radykalnym charakterze. Poza tym ta półkula wyspecjalizowała się w kontroli operowania pojęciami abstrakcyjnymi i myślenia abstrakcyjnego. spostrzeganie szczegółów.in. tak i tożsamość płciowa jego mózgu zaczyna się kształtować dopiero po pewnym czasie. graficzne. obie półkule różnią się dodatkowo ze względu na płeć osobnika. Witleson stwierdziła. pamięć słów i liczb. np. zbyt proste zróżnicowania są mało prawdopodobne. Ciało jest tam reprezentowane niejako do góry . aby naturalnie żeńską strukturę mózgu zmienić w schemat męski.Mniej jest leworęcznych Azjatów niż Europejczyków i Amerykanów. U normalnych dziewczynek mózg rozwija się w sposób naturalny według schematu kobiecego. Inaczej dzieje się z chłopcami. Niektórzy autorzy (A. Jessel) mówią dobitnie i wprost o płci mózgu. mniej jest kobiet niż mężczyzn. skaleczymy się w lewe przedramię. Świadczy to o dominacji prawej półkuli w kontroli motoryki ciała i niektórych czynności poznawczych. zdolności werbalne. w dodatku poszczególne układy komórek są rozproszone w na większej przestrzeni kory. w sensie dosłownym zmieniający umysł rozwijającego się osobnika. jak się wydaje. Proces ten. a także spostrzegania całościowego. Mówiąc najogólniej. a także bardzo liczne funkcje ruchowe. gdy był skierowany do prawej. Jessel: Płeć mózgu. Tradycyjnie mówimy o lokalizacji funkcji psychicznych w poszczególnych płatach. że przekaz wzrokowy informacji o pewnym ładunku emocjonalnym kobiety odbierały niezależnie od tego. Mózg leworęcznych silniej reaguje na niektóre leki. m. które determinuje inne zmiany fizyczne – działania hormonów” Cyt. stosunkiem jednostki do innych ludzi. jeżeli w prawe. Ramka 9 „Tak jak sześciotygodniowy płód nie dawał się rozpoznać jako męski lub żeński. Dominacja ta jest uwarunkowana genetycznie (9%) bądź patologicznie (1% populacji). s. D.za A. postrzegania przestrzeni i relacji przestrzennych. U kobiet podział funkcji między półkulami jest mniej wyraźnie określony. rozpoznawania twarzy. poprawnego ułożenia w trakcie wymowy słów. naturalny model mózgu jest. ośrodka emocji. czy był skierowany do półkuli prawej czy lewej. W płacie czołowym są zlokalizowane złożone funkcje poznawcze. jaką jest mózg. I rzeczywiście. zgodnie z zasadą naprzemienności. kształtów i schematów. to do lewej. Są one wyspecjalizowanymi ośrodkami kontroli czynności psychicznych.in.32 Każda z półkul kontroluje inną część ciała: prawa lewą połowę a lewa prawą. związane z podejmowaniem decyzji. natomiast mężczyźni tylko wtedy. Przyjrzyjmy się teraz płatom kory mózgowej. jest rezultatem tego samego zjawiska. Lewa półkula odpowiada za sprawność języka. żeński. PIW. z reguły bardziej dotkliwe dla mężczyzn. konkretne działania i emocje pozytywne. Wiadomo również. Około 10% współczesnej populacji ludzi stanowią leworęczni. to impuls nerwowy bólu dotrze do prawej półkuli. że w jej obrębie mieści się także ośrodek kontroli emocji negatywnych. S. W prawej mieszczą się ośrodki kontroli doznań wizualnych. 1993. D. że uszkodzenie tych samych partii mózgu powoduje różne skutki u kobiet i mężczyzn. W każdej półkuli mózgowej są rozmieszczone odmienne funkcjonalnie zespoły komórek.37-38.Moir. a także (może w związku z tym) jest bardziej podatny na uzależnienia od nikotyny i alkoholu. W tak skomplikowanej strukturze. m. podstawowy schemat mózgu nie ulega żadnym zasadniczym zmianom. widzenia i słyszenia. Jeżeli np. planowaniem działania. Tak jak wykształcenie się męskości zależało od występowania hormonu męskiego.Moir.

Ważne motorycznie części ciała mają bogatszą reprezentację korową. Flourense`a. Płat ciemieniowy odbiera informacje sensoryczne.33 nogami. Jest to koncepcja w ą s k o l o k a l i z a c y j n a . pochodzących z siatkówek jest dość skomplikowana. prowadzone m. będziemy mieli prawie dokładny schemat zawiłości lokalizacyjnych. kontrolującego całą kończynę dolną. jest wyspecjalizowany w przetwarzaniu informacji dostarczanych przez zmysł słuchu. in. Penfielda.Goldsteina i innych wykazały. . który przeprowadził wnikliwe i dokładne badania lokalizacji ośrodka ruchu. Lokalizacja impulsów. Pod wpływem odkryć ośrodków mowy. lecz rozproszona. Taka wizja odpowiadała psychologom postaci i reprezentantom różnych wersji holizmu. że analizy niezbędnego ruchu. dzielonego w pionie. że uszkodzenie określonego pola nie zawsze prowadzi do utraty zlokalizowanej w nim funkcji psychicznej. że uszkodzenie połowy pola prążkowanego. K. Płat skroniowy kontroluje procesy słyszenia. W płacie potylicznym szczególną rolę odgrywa pole p r ą ż k o w a n e . że każda czynność organizmu ma swoją. mieszczące ośrodki widzenia. Zamykając wątek zróżnicowania funkcjonalnego poszczególnych partii mózgu powiedzmy o samej idei lokalizacji funkcji psychicznych w mózgu. przez J. Jednak badania. Wyróżnia się w nim pola odbierające wysokie i niskie tony. Jest tak. np. Jeżeli uwzględnimy jeszcze istnienie komórek hamujących poszczególne ruchy. następnie ruch zostaje rozłożony w polu 4 na skurcze poszczególnych mięśni. ruchu i innych sformułowano pogląd. jak w polu 4. Inne uszkodzenie wspomnianego pola powoduje to. inteligencji umieścić w jakimś konkretnym ośrodku. że utrata jednego z płatów nie wpływa znacząco na słyszenie. Pojawiła się w tym kontekście koncepcja a n t y l o k a l i z a c y j n a . co zewnętrzne wobec mózgu jest rzutowane na wspomniane pola i mniej lub bardziej precyzyjnie w nich lokalizowane. że terapia zaburzeń przynosi widoczną poprawę czynności itp. upatrujących w procesie kojarzenia elementów istoty procesów psychicznych. np. zgodnie z którą mózg działa jako niepodzielna całość. lecz lokalizacja nie jest punktowa. Doznania każdego z naszych uszu jest reprezentowane w obu płatach skroniowych tak. To. rozpoznawania przedmiotów poprzez dotyk i inne.Lashleya. ściśle określoną i dokładnie zlokalizowaną reprezentację w mózgu. ruchami palców stopy rządzą komórki położone u wierzchołka mózgu. ruchem całej kończyny znowu kieruje pole 6. że w wielu przypadkach funkcje uszkodzonego ośrodka przejmują inne partie mózgu. powoduje zanik widzenia w odpowiednich połowach siatkówek. Każda część tego pola kieruje jednym z ruchów. P. sięgnięcia po szklankę herbaty dokonuje pole 6 (wg oznaczenia Brodmana). Nie da się np. czyli całościowego rozpatrywania problemu. niezmiernie rozbudowanej sieci komunikacyjnej wewnątrz mózgu. Dobrą ilustracją powyższej tezy są odkrycia W. Oprócz nich występują obszary k o j a r z e n i o w e . Uszkodzenie w obrębie płata ciemieniowego mogą prowadzić do utraty zdolności określania pozycji rąk lub nóg (przy zamkniętych oczach). uczenie się a także za szereg specyficznych doznań i procesów. Swoistą syntezą tych zapatrywań jest koncepcja lokalizacji d y n a m i c z n e j . że widzenie staje się „szczelinowym”. Z tego względu układy te nazywa się obszarami lub okolicami p r o j e k c y j n y m i . Okazało się. Opisane pole odbierają impulsy nerwowe z otoczenia organizmu lub jego struktur somatycznych. Za tą koncepcją przemawia również fakt rozpoznawania coraz liczniejszych powiązań między ośrodkowych. pole kontrolujące ruchy kciuka jest prawie równe wielkości pola. pochodzące z receptorów skórnych. Jej zwolennicy pokazują. odpowiadające za syntezę doznań różnych zmysłów. K. mięśni i ścięgien. Odpowiadała ona wyobrażeniom psychologów asocjacyjnych.

Grayson: Nerwy i mózg ludzki. 1999 r. Rozwój techniki i jej wykorzystanie w nowoczesnych metodach badań pozwala jeszcze bardziej przekonywująco ukazać istotę tej relacji. Warszawa. nawet warstw głęboko położonych. Herzyk:Mózg. znajdującymi się na drodze organizmu. . UMCS. Powonienie spełnia podobną rolę. Poznań. Słuch ostrzega przed zbliżającym się drapieżnikiem lub walącym się drzewem i wskazuje miejsce. D.A. życzliwe słowo. .D. Warszawa. że konkretna podejmowana czynność ruchowa. Wydobywa je w procesie przetwarzania informacji z doznań zmysłowych.1966 r.2000 r. Zanim wypowiemy np. Dowodzi to ścisłego powiązania pracy mózgu i funkcji psychicznych. Carter: Tajemniczy świat umysłu. Zmysł smaku chroni przed łyknięciem trucizn i zachęca do spożywania smakowitych kęsów. Dzięki nim pojawiła się możliwość rejestracji prądów czynnościowych w mózgu. jak skierowane do danej osoby życzliwe słowo zaktywizuje odpowiedni ośrodek w mózgu. Również można pokazać to. D. umożliwiają tym samym rozpoznanie zewnętrznych wyznaczników ruchu. np. 2003 r. a także określać niektóre właściwości obiektów zewnętrznych. . . aby spełniać swą rolę musi otrzymywać odpowiednie dane o otoczeniu. temperatury) również informują o korzystnym lub niekorzystnym dla organizmu stanie wewnętrznym lub zewnętrznego środowiska. 1993 r. Mechanizmy ewolucji wykształciły takie organy zmysłowe.PWN.R. u epileptyków czy osób autystycznych. w trakcie wykonywania różnych czynności. które wyłapują ważne dla życia organizmów danego gatunku wskaźniki stanu otoczenia. uczucia:analiza neuropsychologiczna. Gamon: Kiedy móżg pracuje inaczej.A. centrala sterująca zachowaniem organizmu w otoczeniu. Taka jest biologiczna rola zmysłów. mózg to zaprogramuje. I jedno i drugie służy właściwemu przystosowaniu do życia w warunkach środowiska oraz kontroli procesów wewnątrz organicznych. unikać kolizji z przeszkodami. Pokazują również okolice o zaburzonych czynnościach jakie pojawiają się np. GWP. skąd płyną dźwięki zapowiedzi czegoś pożądanego. kumulacji doświadczeń licznych pokoleń. bólu. tym samym umożliwiły. która w dodatku została niewyobrażalnie wzbogacona dzięki działaniu czynników kulturowych. PIW. Dzięki temu możliwe staje się wyszukiwanie pożywienia. Wyd. Atena. diagnozowanie różnego rodzaju dysfunkcji w konkretnych przypadkach. Masowe badania tą metodą pozwoliły dość dokładne opisać stan pracy mózgu zdrowego człowieka. a także orientacja przestrzenna.J. emocje. Skanery i urządzenia do rejestracji rezonansu magnetycznego pozwalają przedstawiać graficznie stany pobudzenie różnych partii mózgu. Nowoczesne metody poznawcze pozwalają pokazać to. unikanie niebezpieczeństw. poprzez porównania.34 Zarysowany obraz pracy mózgu pokazuje liczne związki pomiędzy układem nerwowym a psychiką człowieka. Gdańsk. Literatura zalecana: . jednej z bardziej owocnych metod badawczych. Zmysły skórne (dotyku. Bragdon. Mózg. pozwalają penetrować środowisko na odległość. słuchania muzyki. Dzięki tym technikom mózg został udostępniony obserwacji. Jessel: Płeć mózgu. Moir. Rozdział V Zmysłowe procesy poznawcze. intelektualna lub społeczna jest o ułamek sekundy poprzedzana aktywnością wyspecjalizowanej partii mózgu. Przyrząd zwany elektroencefalogramem pozwala rejestrować aktywność elektryczną zarówno pojedynczych komórek nerwowych jak i całych pól mózgu. Lublin. Dane wzroku rozpoznają wolną przestrzeń.A. .

zbudowanym z 1000 warstw idealnie przezroczystych. słuchu. twarda warstwa chroniąca wnętrze oka przed mechanicznymi uszkodzeniami. równo ułożonych komórek. gorąca. niemniej tradycyjnie mówimy o modalności pięciu zmysłów: wzroku. oko w jego życiu ogrywa nadzwyczaj istotną role i jako organ widzenia plasuje się wysoko w powszechnej skali wartości ludzkich („chronić coś jak źrenicę w oku”. smaku. w jaskrawym świetle słonecznym zwęża się. Zmysł wzroku. czyli subiektywnego odczucia bodźca. zawieszona na mięśniach rzęskowych. Modalność wrażeń Proces poznania zmysłowego zaczyna się od doznania w r a ż e ń . Przywołajmy zatem te doświadczenia. słyszanego.Im więcej pochłania.kształtowania pożądanej dla życia relacji organizm-środowisko. W innej konwencji możemy zdefiniować wrażenie jako doznanie prostej jakości. barwny i nieprzezroczysty mięsień. zapewnia właściwą ostrość widzenia przy zmianie odległości wobec widzianego obiektu. wrażenia wzrokowe. za nią znajduje się t ę c z ó w k a . A to w następstwie wywołuje odpowiednie. bólu. oprócz wspomnianej funkcji biologiczno-adaptacyjnej. np. W ciemnościach źrenica rozszerza się.) Z doznań wzrokowych czerpie człowiek około 75-80% informacji o świecie. działającego na zakończenia nerwowe w zmysłach. wychodzących z wewnętrznych ścian bocznych gałki ocznej.35 Zmysły są kanałami kontaktowymi z otoczeniem. ciężaru itp. ich zachwianie prowadzi do zaburzeń w jego systemie. Tuż za źrenicą znajduje się s o c z e w k a . Co więcej. węchu i dotyku (zmysły skórne). wielkości. określonej barwy. dostosowawcze reakcje organizmu. tzn. sposobem istnienia i prezentacji właściwości świata. O zmysłach tych i zróżnicowanych wrażeniach zmysłowych dowiadujemy się bardzo wcześnie. zwiększając dopływ fal świetlnych do receptorów.„Zasłonka” ta reguluje wielkość ź r e n i c y . a każde jej naruszenie jest sygnalizowane poprzez doznania zmysłowe. zwana a k o m o d a c j ą . Człowiek (w sensie gatunku) jest wzrokowcem. Pamiętać należy. słodyczy. Dana zmysłowe są mentalną. Dostarczają przesłanek do rozumienia świata. Regulacja ta. stanowią treść świadomości człowieka.w konsekwencji . zimna. swędzenia). „oko zwierciadłem duszy”. Relację tę reguluje z a s a d a r ó w n o w a g i o r g a n i z m u i ś r o d o w i s k a . umożliwiają zaspokojenie potrzeby wiedzy i ciekawości świata. Jej funkcja jest analogiczna do nastawiania odległości w aparacie fotograficznym. regulujących jej krzywiznę (grubość). umożliwiającymi poznawanie jego właściwości i . jest to wiedza z autopsji. łaskotania. To ukazuje znaczenie życiowe receptorów oka. pełnią rolę poznawczą. że każdy żyjący organizm wymaga właściwych dla siebie warunków egzystencji. substancję absorbującą różne długości fal światła. Stanowi ona podstawę wyróżniania świata widzialnego. kolistego otworu w centrum tęczówki. Jest ich więcej niż nazw zmysłów. zawierający melaninę. tym ciemniejsza tęczówka oka. a także wzbudzają silne emocje i subtelne uczucia. Ludzkie doznania zmysłowe. dotykanego itd. „być oczkiem w głowie” itp. gdyż zmysły skórne dostarczają wiele wrażeń (dotyku. chroniąc nerw wzrokowy przed nadmiarem stymulacji. zwanych r e c e p t o r a m i . Soczewka jest unikatowym tworem natury. Wrażenia różnią się m o d a l n o ś c i ą . o dużym ładunku subiektywnej pewności. subiektywną reprezentacją świata. Gałkę oczną otacza r o g ó w k a . Oko ma względnie prostą budowę. w pierwszych latach naszego życia. .

Przestrzeń wewnątrz gałki wypełnia ciało szkliste. rozmieszczone w plamce żółtej. Ich postrzeganie obiektów jest rozmazane. elementarne cechy obiektów otoczenia organizmów. promienie świetle załamują się tak. lecz łączą się w stopniowo w coraz to większe całości. krzywizny. nie odczuwamy widzenia przedmiotów tak. gazetę trzymają ją niemal przy nosie. Aby dostrzec jej kształt muszą połączyć się doznania komórek wykrywających linie proste poziome. Będzie natomiast wystarczająco intensywny dla słupków. Pierwsze. że zachowanie takich osób staje się niepewne. przebiega poza świadomością. z tego względu nazywa się je także d e t e k t o r a m i cech. Osoby krótkowzroczne widzą dobrze przedmioty bliskie oku. bywają na początku znajomości posądzani o zarozumiałość i oschłość w kontaktach społecznych. czyli wyprowadzenie nerwu wzrokowego z wnętrza oka. W przypadku zbyt silnego zakrzywienia. Powoduje to. łączenia krzywizna i linii prostych. pozwalają np. W efekcie osoby z takimi wadami oka cierpią na dolegliwość krótkowzroczności lub dalekowzroczności. tyle ile prostych elementów geometrycznych występuje w otoczeniu. Na dnie oka. Są receptorami nocnego widzenia.. reaguje na krótki odcinek linii prostej. przy dobrej widoczności. Wyróżniamy na niej dwa rodzaje receptorów: czopki i słupki (pręciki). że obraz przedmiotu pada przed siatkówką. pochylają się do przodu i wyglądają jakby przygnębieni. Rejestrują one występujące cechy automatycznie. ogólnie właściwości przestrzennych przedmiotów. chociaż inne istoty żywe wykorzystują takie możliwości. Wykryte proste cechy nie tworzą mozaiki. Tę światłoczułą. wielowarstwową powierzchnię oka nazywamy s i a t k ó w k ą . Zmysł wzroku człowieka jest wrażliwy tylko na fale świetlne długości od 380 do 780 nm. jakby spowolnione. Miarą wrażliwości ostatnich jest fakt dostrzegania nocą. mamy w niej kilka prostych elementów. Opisywane komórki wykrywają cechy przedmiotów. Są to wyspecjalizowane komórki nerwowe we wzrokowej okolicy mózgu. Nie reaguje on na światło pozostałych długości fal.5 kilometra. Hubel i T. Wiesel wykryli i opisali k o m ó r k i p r o s t e . Komórek tych jest relatywnie dużo. np.36 Dysfunkcje soczewki prowadzą do zaburzeń ostrości widzenia. wielkości. a nadmierne spłaszczenie z kolei powoduje przesunięcie obrazu poza siatkówkę . W wyniku ich działania doznajemy wrażeń kształtu. Jedna komórka np. subiektywnie odbierane jako wrażenia. reagujące na ściśle określone. Proces ten przebiega w . w centrum siatkówki znajduje się niewrażliwa na działanie fal świetlnych ś l e p a p l a m k a . czyli właściwymi receptorami. W nocy. musimy lekko przechylać głowę. patrząc na obiekty dalej położone mrużą oczy. chcąc dostrzec światło słabo świecącej gwiazdy. dostrzec drut telefoniczny z odległości 0. gdyż jej promień wpadający przez źrenicę wprost na żółtą plamkę nie pobudzi czopków. ich wrażliwość na światło jest około 100 000 razy wyższa niż czopków. One też umożliwiają nam widzenie barw. Z daleka mogą nie rozpoznawać znajomych. kąta nachylenia linii. latarni z odległości 50 km. a dno oka i ścianki boczne są usiane licznymi komórkami nerwu wzrokowego. cały proces nie jest kontrolowany. układ pionowy i horyzontalny i kilka innych. A to wpływa niekorzystnie na ich społeczną ocenę. prócz plamki żółtej. liczą około 6-7 milionów i są wyspecjalizowane w odbiorze światła dziennego (intensywnego). Widzenie cech przedmiotów. vis a vis źrenicy. pszczoły widzą różne odcienie ultrafioletu. nieostre. pionowe. marszczą nos. Wyobraźmy sobie literkę B. czytając (bez okularów) np. W słupkach i czopkach dokonuje się przemiana energii słonecznej (pośredniczą w tym procesy chemiczne) w impulsy nerwowe. inna na łuk krzywizny. Dwaj amerykańscy nobliści D. Cechuje je niebywała czułość. Pręciki (słupki) są o wiele liczniejsze. jest ich około 120 milionów. jak to sugerują obrazy Seurata. są rozmieszczone na całej powierzchni siatkówki.

inni nie dysponują tą cechą.37 wielkim uproszczeniu następująco: pobudzenia dwu lub kilku komórek są łączone w całość „wyższego rzędu” przez komórki odbierające sygnały z kilku komórek prostych. nawiązując do tego stwierdzenia opracował teorię . że wyświetlając równocześnie światło niebieskie. Odpowiedniość tę przedstawia niżej prezentowane zestawienie: Fale 380 – 450 nm wywołują wrażenie barwy fioletowej. podziwiamy bogactwo odcieni kolorów. „ 560 – 575 „ „ „ „ żółtozielonej. a ich impulsy są przetwarzane i scalane na poziomie kory mózgowej. Nas interesuje w tym przypadku jedynie kwestia widzenia konturu przedmiotów. „ 610 – 690 „ „ „ „ czerwonej. przedmioty nie są barwne. Zdaniem W. zalicza się do nich czerwoną. „ 490 – 510 „ „ „ „ zielonobłękitnej. jakby występujące między tymi zasadniczymi. natomiast te ze środkowej części dają różnorodność odcieni. bezbarwne. W języku potocznym barwę przypisujemy przedmiotom. odległość między widzianymi punktami jest u nich większa. że rozpoznajemy przedmiot widząc jedynie nieliczne jego cechy. Widzenie barw. von H e l m h o l t z. a w konsekwencji prowadzi to do tego. „ 480 – 490 „ „ „ „ błękitnozielonej. Widząc przedmioty wyróżniamy ich kontury. Podobne efekty uzyskuje się mieszając barwy (zjawisko addycji) lub farby. Obiekty świata. „ 690 – 780 „ „ „ „ purpurowej. który powtarzany utrwala się w mózgu. Y o u n g wykazał. te osoby mają ostry wzrok. artysty i teoretyka widzenia form malarskich. To fale świetlne „zabawiają się” wyglądem przedmiotów. „ 510 – 560 „ „ „ „ zielonej. one tylko odbijają fale świetle pewnej długości. Jedni widzą kontury wyraziście. zielone i czerwone otrzymuje się światło białe. uznajemy ją za cechę przedmiotu. świadczą one o powszechnym w owym czasie konturowym widzeniu obiektów rzeczywistości i o zmienności form widzenia. W efekcie tworzy się schemat przedmiotu. zieloną. „ 590 – 610 „ „ „ „ pomarańczowej. Wrażenie barwy pojawia się pod wpływem działania na receptor wzroku określonej długości fali świetlnej. „ 450 – 470 „ „ „ „ niebieskiej. Widzimy świat barwny. niż u ludzi o ostrym wzroku. zapewne z powodów większego ich znaczenia dla orientacji w środowisku naturalnym. Oczy ludzkie nie są jednakowo sprawne w tej dziedzinie. W grotach. „ 470 – 480 „ „ „ „ błękitnej. niebieską i żółtą oraz wtórne (powierzchniowe). „domyślając” się reszty. zamieszkiwanych kiedyś przez ludzi pierwotnych zachowały się rysunki konturowe. Ich widzenie konturów przedmiotów jest rozciągnięte. „ 575 – 590 „ „ „ „ żółtej. Zatem detekcja niektórych cech przestrzeni też pozostaje gorszą. Strzemińskiego. wysyłające promienie świetlne długości od 470 do 650 są pełniej reprezentowane w naszej świadomości. W zestawie barw wyróżniamy barwy podstawowe. Th. Wrażenia wywoływane działaniem fal z krańców skali są słabo zróżnicowane. H. pochłaniając pozostałe. Jakość doznania ściśle odpowiada długości fali. Ostatni punkt świetlny widzą jako nieco rozsiany krąg świetlny. Hipoteza jest interesująca. aczkolwiek niesprawdzalna. W rzeczywistości sprawa jest bardziej skomplikowana.

ale jej subiektywne przeżycie jest efektem przetworzenia tych danych na poziomie mózgu. że barwę żółtą otrzymuje się mieszając zielone z czerwonym. w których procesy jednostkowe warunkują efekt w postaci właściwości psychonerwowych. Łatwo je zaobserwować w warunkach domowych. Teorię Heringa. a następnie czerwonej i zielonej. bywa ono dziedziczne. Dodajmy. bardzo rzadko niebieskiej i żółtej. twierdzącego. nie tłumaczy jednak niektórych aspektów widzenia barwnego. są barwami d o p e ł n i a j ą c y m i . Jest to wada nieuleczalna. że człowiek pierwotny postrzegał świat achromatycznie. że daltonizm jest zaburzeniem widzenia barw. Bowiem wiadomo. Zróżnicowanie funkcjonalne czopków potwierdził empirycznie G. To przeczy teorii Ladd-Franklina. co stanowi podstawę wrażeń określonej barwy. że niewrażliwość na barwy żółtą i niebieską jest o wiele rzadsza niż całkowita ślepota na barwy. np. że wynika ona z zaburzeń funkcjonowania czopków „czerwonych” i „zielonych”. wyróżnionych przez Helmholtza. Stosuje się je nawet takich przypadkach. z niedoboru pewnych elementów w organizmie matki. Można przypuszczać zatem. Dzięki temu drugiemu etapowi w procesie widzenia barwnego daltoniści nie wrażliwi na zieleń i czerwień widzą kolor żółty. zwaną t e o r i ą t r z e c h b a r w lub teorią Younga-Helmholtza. Powszechnie jest znane zjawisko d a l t o n i z m u .38 widzenia barwnego. a następnie przeniesiemy wzrok na białą ścianę. Ma ono istotne znaczenie praktyczne. najczęściej czerwonej i zielonej. Teoria trzech barw jest prostą i elegancką. Obiegowo mianem daltonistów określa się ludzi nie postrzegających czerwieni i zieleni. Zasada dopełniania dotyczy także bieli i czerni. że widzenie barw przebiega dwuetapowo. Okazuje się. Znaczy to. Wrażenia tej barwy są zatem niezależne od jednego z trzech rodzajów czopków. Kluczem do rozwiązania problemu stało się dla niego zjawisko p o w i d o k u . Podobnie przedstawia się relacja barwy niebieskiej i żółtej. Ale obok błękitu precyzyjnie wyróżnimy żółtą barwę słońca. bowiem uniemożliwia daltonistom wykonywanie niektórych zawodów. Daltoniści nie mając możliwości takiego „mieszania” nie powinni widzieć barwy żółtej. czopki reagują na fale określonej długości. wrażliwych na działanie fal świetlnych różnej długości. zielonej lub czerwonej. Jeżeli będziemy przez pewien czas wpatrywali się w obraz o tonacji czerwieni. Tą wadą wzroku jest dotkniętych około 5% mężczyzn i około 0. a jest inaczej . L a d d-F r a n k l i n a. Zgodnie z nią w siatkówce oka występują trzy rodzaje czopków. Początkowo miało wykształcić się widzenie barw niebieskiej i żółtej. podziwiając błękit nieba nie ujrzymy tego obszaru jako żółtego. zieleń wiosennych traw nie postrzeżemy ich jako czerwonych. zatem i płodu. czyli niewrażliwości na barwy czerwoną i zieloną. kierowcy . Nie postrzegający barw czerwonej i zielonej byliby zatem opóźnieni o jeden etap ewolucyjny. a niewrażliwi na żółtą i niebieską aż o dwa. Okazało się. H e r i n g. Jak można wyjaśnić tę zagadkę? Zadania tego podjął się E. Byłoby to wyjaśnienie wystarczające. Widząc np. że w procesie postrzegania barwnego występuje zasada wyłączania czopków wrażliwych na barwę dopełniającą wobec kolorystyki obiektu spostrzeganego. Ich pobudzenie wywołuje wrażenie barwy niebieskiej. jako czarno biały i że w trakcie ewolucji kształtowało się widzenie barwne.widzą obiekty żółte.5% kobiet. Jako ciekawostkę potraktujmy przypuszczenie C. a także spowodowane urazami lub schorzeniami. współczesny psycholog amerykański. że czerwień i zieleń są ze sobą w pewien sposób współzależne. Zaburzenie widzenia barw może wynikać np. W a l d. Wydaje się. zwaną t e o r i ą p r o c e s ó w p r z e c i w s t a w n y c h potwierdzają współczesne badania empiryczne. Pary te nawzajem dopełniają. Mieszanie fal świetlnych w różnych proporcjach daje wrażenie różnych barw pośrednich (wtórnych). to ujrzymy nasz obraz w tonacji zielonej. że mamy tu przykład nadmiernej uniwersalizacji ewolucyjnego wyjaśniania wszelkich zjawisk psychicznych. gdyby nie fakt. Etiologia zjawiska jest złożona.

bądź podniecających odpowiednio do wskazań diagnostycznych. pomarańczowa jest wesoła. znajdującej się w u c h u w e w n ę t r z n y m. Goethego. mierzona dynamometrem. głośnością (siłą) i jakością. potęgę. Barwy mają duże znaczenia praktyczne jeszcze w innym sensie. . Siła nacisku mięśni dłoni. na niej lokuje się n a r z ą d C o r t i e g o. np. Jest ich około 30 000. krętej rurki. który przekazuje drgania do ś l i m a k a. bogata w skojarzenia. Wyróżniamy w nim u c h o z e w n ę t r z n e. czerń w naszej kulturze jest symbolem smutku i żałoby. energię. Natomiast światło zielone sprzyja wysiłkowi długotrwałemu. co nie znaczy. wytwarzających fale głosowe o częstotliwości od 20 do 20 000 Hz. jest przeciwstawieniem radosnej niewinności bieli. wypełnionej płynem. kojarząca się z błękitem nieba. symbolizuje nadzieję. organie o bardzo skomplikowanej budowie.Istota poczynań sprowadza się do poddania pacjenta działaniu barw uspakajających. wprawiająca w dobry nastrój. W niektórych kulturach azjatyckich biel jest wyrazem smutku. ogień. które poprzez kanał słuchowy kieruje fale dźwiękowe do u c h a ś r o d k o w e g o. barwa czerwona jest podniecająca. są przenoszone na układ trzech małych kosteczek (młoteczek. Słuch. wrażenia słuchowe. Dźwięki poniżej 20 Hz i powyżej 20 tys. Ze ślimakiem są połączone k a n ał y p ó ł k o l i s t e . Przepływ płynu w ślimaku powoduje falowanie k o m ó r e k w ł o s k o w a t y c h. kolor i therapeia-opieka. krew. wzrasta przy oświetleniu czerwonym. Pokazuje to opis zamieszczony w ramce nr 10. Wnętrze ślimaka pokrywa cienka b ł o n a p o d s t a w o w a. maszynisty suwnicowego. ożywiająca. Kolor czerwony przyśpiesza rytm pracy serca. radosna. Kolory pomieszczeń pracy wpływają na poziom i szybkość narastania zmęczenia. przekazywane do mózgu i odbierane jako doznania słuchowe. leczenie). Pozbawia ich także przeżyć estetycznych uwarunkowanych „grą kolorów” dzieł malarzy. ze zbiorem k o m ó r e k w ł o s k o w a t y c h. filmowców i drukarzy. Badania naukowców francuskich dowiodły. kojarzy się z pełnią życia. nie powiązane z procesem słyszenia. barwa żółta jest ciepłą i spokojną. zielony spowalnia. kowadełko i strzemiączko). Właściwość kolorów w postaci wpływania na nastroje człowieka wykorzystuje się także w psychoterapii. fiolet jednocześnie przyciąga i odpycha. tam drgania b ł o n y b ę b e n k o w e j. symbolizuje zdrowie. zielona jest barwą uspakajającą. a czerń kojarzy się z emocjami pozytywnymi. że ich nie odbieramy. skłaniająca do zadumy. zwanej chromoterapią (od greckiego chroma-barwa. aktywizująca. odpowiednika siatkówki w oku. niebieska również spokojna.39 samochodu. ale jednocześnie poważna. Ramka 10 Zdaniem wielu artystów i znawców sztuki. co wzbudza impulsy nerwowe. ( cykli na sekundę). że barwy wywierają wpływ na procesy fizjologiczne. a także ze smutkiem i tęsknotą. a zmniejsza się przy świetle niebieskim. Przeciwnie . przytulną. są one odbierane jako drania przedmiotów. stanowiącym właściwy receptor słuchu. Człowiek doznaje wrażeń słuchowych w rezultacie działania na receptor słuchu wibracji przedmiotów. odpowiadające za utrzymywanie równowagi ciała. Słyszane dźwięki charakteryzują się trzema cechami: wysokością. Receptory słuchu są rozmieszczone w uchu. Hz nie są słyszalne.

cichobieżny samochód. a także jako czynnik obniżający poziom sprawności ludzi (narażeni na hałas są m.). ruchliwa ulica. hala fabryczna. bardzo silny dźwięk. Etiopczyk. Pod wpływem nadmiernej głośności środowiska obniża się też wrażliwość słuchu ludzi w nim pozostających. próg bólu. pogłos. samolot odrzutowy. szanowny studencie (mieszkańcu) wielkiego miasta w Polsce? Już dwugodzinna ekspozycja na dźwięki o sile około 100-120 decybeli wywołuje często głuchotę stymulacyjną. mała daje odczucie niskiej wysokości dźwięku. traktowanym jako szkodliwe dla zdrowia zanieczyszczenie środowiska. potężny grzmot. I tak na przykład niskie dźwięki wydaje kontrabas (około 40 Hz.40 W y s o k o ś ć dźwięku zależy od częstotliwości. W skali tonów fortepianu ostatnia jest o 140 razy większa od właściwej dla dźwięków niskiej wysokości. G ł o ś n o ś ć lub siła dźwięku mierzy się w decybelach. przejeżdżający pociąg. żyjący w środowisku naturalnym. głośniejsze dźwięki wywołują ból. popełniają więcej niż przeciętnie błędów. a bardzo wysokie skrzypce (około 3 070 Hz). Najniższa w nim częstotliwość nazywa się podstawową. trwającą kilka godzin. Przy jego niskiej wysokości różnicę tonu zauważamy już przy małej zmianie częstotliwości. używanych w miejscach pracy i zamieszkania ludzi. Orientacyjną skalę głośności w decybelach przedstawia niżej zamieszczone zestawienie. nie słyszą popiskiwania dzieci. zespół rockowy ze wzmacniaczem. przędzalnia. wyrażająca wielkość fizycznego ciśnienia powietrza na bębenek. wysokie flet (2 050 Hz). W wielu krajach wprowadzono prawne ograniczenia dopuszczalnej głośności urządzeń. Stałe przebywanie w środowisku o dużej głośności (powyżej 85 decybeli) powoduje trwałe uszkodzenie słuchu. tworzących dany dźwięk. Osoby pracujące np. odgłosy w przeciętnym biurze. nie mogą więc np. wybuch bomby. a wyższe harmonicznymi. np. Również jednorazowy. w przędzalniach albo w kuźniach fabrycznych po kilu latach pracy nie słyszą wysokich dźwięków. np. a one nie regenerują się i nie mogą być „poprawiane” chirurgicznie. Destrukcji ulegają komórki włosowe. natomiast przy wysokiej niezbędna jest zmiana bardzo znacząca. cichy szept. miej wydajni w pracy. Powyższe powody uzasadniają konieczność prowadzenia walki z hałasem. rozmowa. wielka. o rozmaitej amplitudzie i częstotliwości. a z jakiej odległości usłyszysz Ty. start concorde’a. odbierać piękna gry na skrzypcach. są zestresowani).wysokiego. praca świdra pneumatycznego. Decybele 0 18 20 40 60 70 80 90 100 110 120 130 140 160 200 Zjawisko próg słyszalności. rakiety. Wysokość dźwięku nie jest jednak prostą odpowiedzialnością parametrów częstotliwości. J a k o ś ć albo barwa lub tembr dźwięku jest zależna od wzajemnego stosunku tonów częściowych.in. Jeżeli ostatnia jest . szmer mieszkania. Jest to miara wypracowana w Laboratorium Telefonicznym Bella. słyszy szept z odległości 90 metrów. wybuch rakiety może nieodwracalnie zniszczyć receptor słuchu.

wykonując prosty eksperyment. przyjemne dla ucha. Fizycy dokładnie rozpoznali zjawisko Dopplera. Drugą. Ta właściwość funkcjonalna receptora słuchu pozwala nam zrozumieć nasze zachowanie w sytuacjach niepewności miejsca. ustawiając uszy w różnych odległościach do domniemanego źródła dźwięku. Pierwszy polega na wykorzystaniu różnicy czasu docierania dźwięku do lewego i prawego ucha. Świetnie np. Jeżeli tak jest. Dźwięki dochodzące do nas z daleka mają niższą wysokość. czyli chaotyczne tony. Na podstawie tych wskaźników mózg lokalizuje poruszające się źródło dźwięku. tyłu lub klasnął nad głową). Wielu ludzi. Dźwiękom harmonicznym przeciwstawiamy szumy. by mózg przeanalizował dane i określił położenie źródła dźwięku. ma słuch upośledzony. ma miejsce wtedy.41 wielokrotnością podstawowej. Są one odbierane jako niemiłe. napadniętego z tyłu nie ochroni nawet bardzo dobry wzrok. nie uporządkowane wokół częstotliwości podstawowej. że trudno jest zlokalizować położenie źródła dźwięku jeżeli znajduje się ono w równej odległości od uszy. Myśliwy np. Finezyjna struktura aparatu słuchu może zostać uszkodzona lub z upływem lat życia obniżyć swą sprawność. Ph. Polega ono na tym. Zimbardo utrzymuje. orientujemy się w tym. Lokalizacja źródła dźwięku. W takich i podobnych sytuacjach nadzwyczaj pomocną jest słuchowa zdolność lokalizacji źródła dźwięku. jak np. Wystarczy zamknąć oczy i poprosić kolegę. Tę wadę można niwelować przez zastosowanie aparatu słuchowego. W ten sposób zapewniamy dopływ do mózgu dodatkowych danych o różnicach odległości źródła od uszu w różnych położeniach. wzmacniającego siłę bodźca dźwiękowego. drapanie żelazem po szkle. Okazuje się. a okaże się. Czułość tego układu orientacji jest tak wielka. po prawej stronie. Każdy z Czytelników może sam przekonać się o tym. Jeżeli źródło dźwięku znajduje się np. czy też w oddali. słysząc chrząkanie dzika w gęstym lesie nie określi przy pomocy oka miejsca jego przebywania. Jak to się dzieje? Dwa mechanizmy układu nerwowego służą realizacji tej funkcji psychicznej. g ł u c h o t a n e r w o w a. że już różnica wielkości 0. Pierwsza. Jednak ta nieznaczna różnica czasu zadziałania bodźca wystarcza. charakteryzuje uszkodzenie komórek włosowatych lub nerwów prze- . Ten wspaniały mechanizm zawodzi w pewnych sytuacjach. że różnica wysokości dźwięku docierającego do ucha stanowi wskaźnik dla lokalizacji dźwięku. dźwięk postrzegamy jako współbrzmienie. z którego dochodzi dźwięk: wtedy mimowolnie zaczynamy poruszać głową. Podobnie sprawa ma się z głośnością (siłą) dźwięku. że wysokość oddalającego się dźwięku obniżą. że nie bardzo wiemy skąd dochodzi do nas odgłos klaskania. a zbliżającego się narasta. gdy błona bębenkowa zostaje uszkodzona (mechanicznie albo w wyniku procesu chorobowego) lub kosteczki ucha środkowego zatracają zdolność drgania w wyniku czego pobudzenie nie dociera do komórek włosowatych. czy grzmi w pobliżu nas. że wzrokowo nie można zlokalizować miejsca danego zdarzenia. g ł u c h o t a p r z e w o d z e n i o w a. by klasnął w dłonie w miejscach równo oddalonych od lewego i prawego ucha (ustawiając się z przodu. Drugi mechanizm lokalizacji źródła dźwięku sprowadza się do wykorzystania wskaźnika wysokości dźwięku.000 027 sekundy wystarcza do by zlokalizowania położenia źródła dźwięku. ale bywają takie sytuacje. Człowiek jest wzrokowcem. niestety. niż dochodzące z bliska. to bodziec akustyczny pobudzi receptor lewego ucha z minimalnym opóźnieniem w porównaniu z prawym. Mamy wtedy do czynienia z głuchotą. to wrażliwość naszego ucha zasługuje na określenie: fenomenalna. występującą pod dwoma postaciami.

który reaguje na jej skład chemiczny. Uzupełnieniem tego wywodu jest t e o r i a s a l w y. Zgodnie z nią impuls nerwowy powstaje tylko pod wpływem szczytu działającej fali. Konkurencyjną wobec przedstawionych jest t e o r i a c z ę s t o t l i w o ś c i (telefoniczna). Teoria ta nie wyjaśnia faktu odbierania wysokości dźwięków powyżej 400 Hz. przynajmniej niektórych ludzi. Problem ten próbowano rozwiązać tworząc t e o r i ę w ę d r u j ą c e j f a l i. która jest najbardziej wrażliwa na daną wysokość dźwięku. Człowiek obiera cztery podstawowe wrażenia smakowe: słodkiego. opracowana prze H. które jednak stanowią jedynie kompozycje wymienionych czterech smaków. Inne reagują na dwa lub więcej rodzaje bodźców. wrażliwe tylko na obecność substancji jednego smaku: słodkiego. dotyczące określonego aspektu tego zjawiska. Bekesy’ego. umieszczone w brodawkach. sposobem jej przeciwdziałaniu jest zabieg chirurgiczny wszczepienia sztucznego ślimaka. każda z nich jest bardziej przydatna przy rozumieniu pewnej grupy faktów. Helmholtza. że obie główne teorie uzupełniają się. e z 30 000 kom Zmysł smaku. Receptorami smaku są kubki smakowe. Zgodnie z nią fala głosowa wędruje wzdłuż błony usznej i pobudza maksymalnie tę jej część.004 % chininy w roztworze jest wykrywana! W ten przemyślny sposób organizm człowieka został . powodując salwę pobudzeń. a jej częstotliwość jest dla mózgu sygnałem rozpoznawczym dźwięku. przenoszone na komórki włosowate. Z dna kubeczka wyrasta malutki włosek. Już 0.42 wodzących impulsy do mózgu. bowiem wiadomo.1 sek. Wewera. gatunek winogron. Drgania określonych miejsc. są przebogate. W przypadku tej dolegliwości jedynym. Kiperzy z kolei demonstrują wysoki poziom czułości tego zmysłu. Sprawni kucharze są zdolni tworzyć niezwykłe kompozycje smakowe. To wyjaśnia możliwość odbierania dźwięków o wysokiej częstotliwości mimo powolności pobudzeń pojedynczych neuronów. są sygnałem dla mózgu. Ale doznania smakowe. drgają pod wpływem działania dźwięków różnej wysokości. podobnie jak struny harfy. G. zwłaszcza gorzkie (potencjalnie bardzo niebezpieczne. zaproponowaną przez G. wyjaśniającej problem słyszenia. gorzkiego.. zawartość substancji dostającej się na zasadzie dyfuzji do wnętrza kubeczka jest odbierana przez receptor włoska. jak dotychczas. grożące zatruciem) jest niezmiernie wysoka. Nie ma jednolitej teorii słyszenia. a nawet winnicę. Bekesy udowodnił. Reakcje na pojawienie się podniety o danym smaku są bardzo szybkie. Według niego fale o dużej częstotliwości wywołują sekwencyjne pobudzenie neuronów. gdzie je wyhodowano. przy tonach niskich u wierzchołka. Teoria Bekese’go uzupełnia i konkretyzuje zapatrywania Helmholtza. Różne miejsca pobudzonej część błony ucha. dotyczy rozróżniania wysokości dźwięku. kwaśnego. kwaśnego lub słonego. G. Są natomiast teorie cząstkowe. z których je wytworzono. rozsianych na powierzchni języka. Bella. do jego rozpoznania. opracowana przez A. wystarczy 0. Teorie słyszenia. wrażenia smakowe. że pojedynczy neuron może reagować nie częściej niż 300-400 razy na sek. Okazuje się. opracowana przez E. przy tym wrażliwość na bodźce. że przy tonach wysokich błona najsilniej drga u podstaw ślimaka. T e o r i a m i e j s c a. Niektóre z tych receptorów są wyspecjalizowane. potrafią oni na podstawie smaku określić rok produkcji wina. gorzkiego i słonego.

Szacuje się. że bez życiowego przygotowania nie wyczuwamy smaku tłuszczu. samicy z odległości 10 km. jakie wzbudzają.43 ewolucyjnie zabezpieczony przed destrukcyjnym działaniem szkodliwych chemicznie czynników . Twierdzi ona.) i aż 100% kory mózgu ryby (E. wyczuwa obecność swej ofiary z odległości 5 km. subiektywne. białka. Preferencje smakowe są bardzo zróżnicowane. kwaśne i słone są wrodzone. Mimo tych właściwości zmysł smaku wymaga niekiedy „ wsparcia” przez wzrok i węch. Już starożytni powiadali. W rzeczywistości to oni nie są w stanie go wyczuwać. Zatem ludzie z uciętym językiem (kiedyś stosowano taką karę) nie są pozbawieni doznań smakowych. ale pobudzenie może wystąpić pod wpływem 8-miu molekuł substancji zapachowej. identyfikacji potomstwa ( foki w tysięcznym stadzie bezbłędnie odnajdują swoje małe na podstawie właściwości zapachowych). że tysiące odmian smaku nie mają należytej reprezentacji językowej. dymu papierosowego i innych czynników. kwasów. Jednak ich walorom odżywczym szybko przydajemy dodatnie oceny emocjonalne i traktujemy jako smaczne. smak wszystkich smaków odwołując się do przyjemności.. również niektóre ssaki rozpoznają „zapachowo” obiekty z dużej odległości. które poprzez jamę ustną mogłyby przedostać do przewodu pokarmowego. nazwy i emocje.ale już 1/3 powierzchni kory mózgu psa (200 milionów komórek na powierzchni 80 cm kw. przy zamkniętych oczach nie jesteśmy w stanie rozróżnić smaku jabłka i surowego kartofla! Przy silnych przeziębieniach nie smakuje nam jedzenie. znajdującym się w komórkach nabłonka jamy nosowej. określonych na podstawie doświadczeń z poza dziedziny smaków. Według Lindy Bartoshuk reakcje na gorycz . że wrażliwość smakowe pogarsza się wraz z wiekiem. Ośrodek węchu zajmuje 1/20 powierzchni kory mózgowej człowieka. Mają jednak zdolność szybkiej regeneracji. Po drugie. słodycz. witamin. wraz z wiekiem zmieniają się upodobania smakowe. Widzimy to w reklamach produktów spożywczych. że słodkowodny węgorz ma ich około 3 mild ! Niektóre owady wyczuwają zapach. Hilgard). w których to (reklamach. praktycznie ich wymiana następuje co 7-10 dni. Interesującą rzeczą jest to. wielu odmian skrobi. np. Do wywołania wrażenia zapachu niezbędne jest pobudzenie 40-tu komórek. starzy ludzie często narzekają na to. rajski. Zróżnicowanie to wynika z odmiennych funkcji węchu u człowieka i organizmów niższego szczebla ewolucyjnego. a sęp padlinę z 40-tu. ludzie dojrzali rozkoszują się smakami pikantnymi lub kombinacjami smakowymi. Zapachy odbieramy dzięki receptorom (włoskom). natomiast wyróżniania wielu smaków uczymy się kojarząc w jedno ich właściwości. niedźwiedź polarny zwęszy fokę z odległości 20 km. Zasięg naszego węchu określamy raczej w metrach. ( 5 milionów komórek na powierzchni 5-14 cm kw. a więc węch nie wzmacnia doznań smakowych. bowiem smakowo . a nie produktach) akcentuje się ich smak niebiański. W przypadku uszkodzeń brodawek językowych ich funkcje przejmują komórki z głębi jamy ustnej. Mimo to warto wskazać na niektóre prawidłowości. Ostatni posługują się węchem przy określaniu kierunku poruszania. Ryś np. ponieważ mamy zatkany nos. . Dzieci i młodzież bardziej lubią produkty słodkie. Mimo to węch u człowieka jest zmysłem o relatywnie niewielkim znaczeniu. Węch. Kubki smakowe nie są odporne na szkodliwe działanie alkoholu.). śnieżny. Przede wszystkim wiadomo. że o gustach nie należy dyskutować. że potrawy nie mają smaku.

U ludzi. Rozstrzygnięcie nie zapadnie szybko. Pozostałe zmysły. jak dotychczas.lokalizacji i łaskotania. Przeciętny człowiek rozróżnia od 4 do 10 tysięcy zapachów. Ich pobudzenie wywołuje wiele zróżnicowanych wrażeń. zimna. Natomiast węch u człowieka. prawdopodobnie najstarszy ewolucyjnie ze wszystkich zmysłów. Według E. spalenizny. Wielość funkcji węchu u zwierząt doprowadziła do ukształtowania aż tak skomplikowanego w swej budowie organu zmysłu. m. „dostarcza” wrażeń wibracyjnych. W życiu codziennym wyróżniamy większą ilość odrębnych i podstawowych zarazem doznań tego typu. bowiem ich receptory znajdują się w skórze. a mając do wyboru sztuczną matkę karmiącą albo dotykającą. a także swędzenia. a dokładniej w różnych warstwach skóry. ze względu na trudny dostęp do receptorów. np. Dotyk odgrywa ważną rolę w rozpoznawaniu właściwości otoczenia. Wśród znawców problematyki mamy zwolenników t e o r i i r e a k c j i c h e m i c z n e j. a specjalista. octu. U niektórych zwierząt wykształcił się w procesie ewolucji narząd Jakobsona (przylemieszowy). projektujący zapachy dezodorantów lub perfum aż 30 tysięcy. że wrażenie węchowe jest następstwem wspomnianej reakcji pomiędzy smakowaną cząstką jakiejś substancji a receptorem smakowym i wyznawców t e o r i i f e r o m o n ó w. Wcześniej przedstawione zmysły wzroku i słuchu są zmysłami d y s t a n s o w y m i. że wdychane cząstki są jednocześnie nośnikami promieniowania podczerwieni i właśnie ono wywołuje wrażenia zapachowe. do odpowiedniej partii mózgu gadów. a pond to bólu! Jednoczesne pobudzenia komórek kilku receptorów skórnych daje wrażenie wilgotności lub suchości. pozostał w stanie bliskim pierwotnego.in. świadczy fakt występowania w naszym genomie genów nieczynnych. odpowiedzialnego za doznania węchowe. zwłaszcza świadczących o gotowości seksualnej samicy. małpiątka pozbawione możliwości dotykania matki przeżywają negatywne emocje. masowane ręką matki. Określamy je zbiorową nazwą z m y s ł ó w s k ó r n y c h. kwaśny. głaskane. mieszczący się w jamie ustnej i służący do odbierania specyficznych zapachów. Pytanie o mechanizm funkcjonowania zmysłu węchu pozostaje. C. Możemy zatem powiedzieć. C r o c k e r a mamy cztery podstawowe zapachy: piżmowy (zapachy wonne). O zastoju rozwojowym węchu. utrzymujących.44 rozpoznawania zagrożeń i obcego terytorium. Ci drudzy sądzą. temperaturywrażeń ciepła. tulącą wybierają tę ostatnią. np. zarówno dzieci jak i dorosłych. b ó l u i t e m p e r a t u r y. Dotyk np. gdyż badania zmysłu węchu jest niezmiernie trudne. natomiast dotyk należy do grupy zmysłów k o n t a k t o w y c h. U zwierzą pozbawionych pieszczot matki obserwuje się obniżenie wydzielania hormonu wzrostu. np. ilościowo przewyższających liczbę samych zmysłów. zmysł bólu. Niemowlęta ludzkie szybciej się rozwijają jeżeli są dotykane. bez jednoznacznej odpowiedzi. kawy i kaprylowy (kozi).Ta klasyfikacja naukowca nie pokrywa się z odczuciami ludzi. Węch u człowieka zatracił funkcje zmysłu orientującego w otoczeniu i już we wczesnych fazach ewolucji prawdopodobnie służył jedynie do rozpoznawania pokarmów. dotykanie wzajemne wzmacnia więź uczuciową. Odgrywa on szczególna rolę w rozwoju człowieka i zwierząt i kształtowaniu relacji społecznych. że jedną z istotnych funkcji dotyku jest . a nawet regresji. o czym świadczy duże podobieństwo części mózgowia ludzkiego. nacisku.poczucia bólu. Do grupy tej zaliczamy z m y s ł d o t y k u.stanowiących 70% całości.

np. Odległość między nimi wynosi zaledwie 1 mm . który to ruch ułatwia rozpoznanie powierzchni dotykanej. Powiadamy. W r a ż e n i e b ó l u nie jest przeżyciem jednorodnym. a doznawany ból. Co więcej. dokuczliwy mimo niezbyt dużej intensywności. nieustanny.serca wynika z poczucia niewdzięczności. Natomiast nauczenie się czytania alfabetu Braille’a.5 do 1 mm i oddalonych od siebie przerwami kilkumilimetrowymi wymaga długotrwałych ćwiczeń Trzecia istotna funkcja zmysłu dotyku ujawnia się poprzez s y g n a ł y l o k a l i z a c j i bodźca.. Przedstawiony fakt tłumaczy dlaczego językiem wykrywamy drobniutkie skazy na zębach.” I ta właśnie domieszka bólu czyni rozkosz bardziej wyrazistą i intensywną. zaistniałym po zewnętrznym uszkodzeniu ciała mózg otrzymuje niemal natychmiastową informację.45 emocjonalne rozpoznanie sprzyjających partnerów w środowisku i kształtowanie tendencji propulsywnej do miłego. na policzku 11 mm. Łatwo rozróżniamy powierzchnię gładką i chropowatą. Wibracje powstają w następstwie względnego ruchu obiektu i zmysłu. zadowolenia. głęboki. np. Dotykanie powierzchni nieruchomej nie stanowi dostatecznej stymulacji dla powyższej funkcji. który zazwyczaj sygnalizuje nam zaburzenia funkcjonowania organów wewnętrznych. czyli układu kropek wypukłych od 0. dlatego też lokalizacja dotykania nie jest jednakowo dokładna na całej powierzchni ciała. Często jest on pożądanym dodatkiem do przeżywanych uczuć i emocji radości. kiedy indziej przeżywamy ból tępy. przekazywaną poprzez cienkie włókna nerwowe (włókna c). Kobiety wykazują większą . Dla porównania: podobne odległości na poduszce palca wskazującego wynoszą 2 mm. niepowodzenia-ogólnie: z zaburzenia poprawnych relacji społecznych. już na poziomie odruchu Możemy zatem zasadnie powiedzieć. z reguły jest to sygnał bezpośredniego zagrożenia zewnętrznego. na przedramieniu już 40 mm. że „. O bólu.zaznaliśmy rozkoszy aż do bólu. że ból odgrywa doniosłą role w procesie utrzymywania przy życiu jednostek i gatunków. reumatycznego. W dodatku podobnie jak ból przeżywamy cierpienie. Możemy mieć zamknięte oczy i zatkane uszy a mimo to odczujemy zaistniałe dotknięcie w jakimś miejscu ciała. wywołuje natomiast w r a ż e n i a n a c i s k u. Nie jest to jedyna funkcja bólu. Z tego powodu rozpoznanie powierzchni jakiegoś przedmiotu przez przesuwanie po nim palców nie jest trudne. kształty proste i krzywizny. Znaczącą role w rozpoznawaniu właściwości obiektów odgrywa d o t y k o w a w r a ż l i w o ś ć w i b r a c y j n a. natomiast stopień jej jednostkowego zróżnicowania określają zarówno czynniki genetyczne jak i nabyte doświadczenie życiowe. Funkcjonalnie ból jest dla organizmu sygnałem zagrożenia zewnętrznego lub wewnętrznego. a na plecach aż 68 mm. rozkoszy.. W niektórych przypadkach nie występuje pobudzenie receptora bólu. Wrażliwość na ból jest wrodzoną. Niekiedy doznajemy bólu ostrego. Ich rozmieszczenie nie jest równomierne. Niektórzy ludzie cierpią jednak z powodu wystąpienia konkretnego bólu. znamy też ból nękający. mniej alarmowych. czyli ból psychiczny. jest jakby wrodzoną umiejętnością. Natomiast patologiczną jest już niemożność przeżycia emocji pozytywnych bez kojarzenia ich z bólem. odrzucenia społecznego. na czerwonej części warg 5 mm. Zmysł dotyku pozwala również rozpoznawać właściwości obiektów świata zewnętrznego. zawodu życiowego. sprzyjającego organizmowi otoczenia. które nie przewodzą impulsów nerwowych bólu o innym charakterze. mózg różnicuje te sygnały według kryterium siły zagrożenia.. Najbardziej wrażliwym na dotknięcie jest czubek języka. kolistość i formy kanciaste. bowiem komórki wrażliwości dotykowej są rozsiane w różnych punktach skóry. rozróżniają zatem cierpienie ściśle związane z bólem somatycznym i niezależne od niego. Wrażenia dotykowe zawsze odnosimy do konkretnego miejsca na powierzchni naszego ciała. bowiem na nim jest największe zagęszczenie komórek tej wrażliwości. Sygnały te inicjują błyskawiczne działania. a dotykanie pleców cyrklem lub nożycami o rozpiętości ramion poniżej 60 mm odczuwamy jako jedno dotknięcie.

gdy zostaną podrażnione komórki bólowe. oglądanie atrakcyjnych obrazów itp. że pod jego wpływem tworzymy obraz czynników i miejsc grożących bólem lub ból wywołujących. Tama taka może utworzyć się również pod wpływem aktywności określonych partii mózgu. nogi pacjent wciąż czuje dochodzące z niej dokuczliwe bóle. Sygnalizują one położenie przestrzenne części ciała oraz wykonywane ruchy. hodowane przez R. Mimo przebicia dłoni grubymi gwoźdźmi ludzie ci nie krwawią i nie odczuwają silnego bólu.Jeżeli w trakcie tego zadziałają inne pobudzenia odpowiedniej intensywności. czyli receptorów rozmieszczonych w mięśniach i stawach. naturalna substancja łagodząca natężenie bólu. uniemożliwiając jednocześnie intensywny dopływ impulsów bólowych. Na szczęście . Amerykanie pochodzenie anglosaskiego są bardziej odporni na ból. np. B o d ź c e k o n k u r e n c y j n e w o b e c b ó l u n i w e l u j ą l u b o s ł a b i a j ą j eg o d z i a ł a n i e. że receptory bólu w tym miejscu przestały istnieć. niż sportowcy innych dyscyplin. opracowana przez R. lekkie pocieranie miejsc bolących a także odwracania od niego uwagi (znany „chwyt” pielęgniarek).myślenie o rzeczach przyjemnych. że kobiety nigeryjskiego ludu Jaruba nie krzyczą pod wpływem bólów porodowych. Impuls ostrego bólu poprzez nerwy c (droga szybkiego przekazu) dociera bezpośrednio do mózgu. w niektórych kulturach przeważają informacje minimalizujące jego dokuczliwość lub grozę. świadczące o przemożnym wpływie procesów zachodzących w mózgu na doznania bólu. boks) są wyraźnie mniej wrażliwi na ból. zwana t e o r i ą t a m y lub wrót. M e l z a c k a i P. chociaż jest to typowa reakcja kobiet sąsiedniego plemienia (i nie tylko). M e l z a c k a w sztucznych warunkach. Powyższe konstatacje są zgodne z wynikami badań porównawczych przeżywania bólu w różnych środowiskach społecznych i kulturowych. że doświadczenia modyfikują przeżycia bólu. stawiając tamę innym pobudzeniom. na podstawie tych sygnałów określa wzajemne położenie tych mięśni i sekwencję ich aktywności. chronione przed doznaniami bólu. Głębokie przekonanie o celowości takiego postępowania „wypiera” ze świadomości doznania bólu. wy-puszczone na wolność pchały mordki do ognia tak długo. psycholog amerykański. Jest to złożony system sygnałów. Znana jest metoda placebo. Pod wpływem przekonania o działaniu leku. przewodzonym drogą nerwów grubych (A). w mózgu wydziela się endorfina. W r a ż e n i a k i n e s t e t y c z n e pochodzą z p r o p r i o c e p t o r ó w. ale neutralnych leczniczo. Niejako odwrotnym paradoksem jest nie odczuwanie bólu mimo działania silnych bodźców. wykazał. Z b o r o w s k i. a mózg . ich stymulacja elektryczna. że uprawiający sporty kontaktowe (zapasy. Zgodnie z nią włókna nerwowe nerwów skórnych mogą jednocześnie przekazywać do mózgu tylko pewną ilość impulsów. niż mężczyźni. Wiadomo też. podobnie jak w przypadku rzeczywistego uszkodzenia ciała. Po amputacji np. Wrażenie bólu pojawia się zazwyczaj. a także i tego. jednego kroku wymaga współdziałania około 200 mięśni. otworzą wcześniej zaistniałą tamę. po odwróceniu uwagi od bodźca bólu. mimo to.sterujący takim ruchem. Jednak występują liczne sytuacje paradoksalne. czyli podawanie cierpiącemu substancji charakteryzowanych jako przeciwbólowe. M. niż pochodzenia włoskiego lub żydowskiego. bowiem wykonanie np. wywołujących ból. aż się sparzyły boleśnie. Skutecznie zmniejszają intensywność odczuwanego bólu masaż okolic wokół bólowych.46 odporność na ból przewlekły. Fakt ten dowodzi tego. Jednym z takich zjawisk jest tzw. Dlaczego tak się dzieje? Próbą odpowiedzi na to pytanie jest teoria mechanizmu bólu. Świadczy to o wpływie norm kulturowych na przeżywanie bólu. Mechanizm ten wykorzystuje się w terapii bólu. odczuwany w części ciała usuniętej chirurgicznie. Znany jest filipiński zwyczaj krzyżowania młodych mężczyzn w okresie Świąt Wielkanocnych. W a l l a. w innych akurat odwrotnie. Szczenięta. b ó l f a n t o m o w y .

I nawet gdy pomyślę o czasach szkoły podstawowej . słuchowych i innych lecz kryje w sobie bardziej znaczące i skomplikowane zagadnienia.Gdy słyszę jakiś dźwięk.pisze M. Przy zamkniętych oczach rozpędzanie samolotu pasażerowie odbierają jako jego wznoszenie. w płaszczyźnie którego dokonuje się ruch. Syntetycy widzą jednostkowe słowa jako zabarwione na dany kolor. bo stwierdzam.. Wykonując stójkę uruchamiamy „alarm” wysyłany z tego receptora. kiedy w pierwszej klasie mama pytała mnie w środę. jest dostarczenie impulsów.). Informują one o położeniu przestrzennym poszczególnych części ciała. Ramka 11 Interesującym i intrygującym zarazem jest zjawisko synestezji (od greckiego syn-razem. że modalność doznań zmysłowych nie sprowadza się do prostego rozróżnienia wrażeń wzrokowych. informujących o położeniu ciała w pionie. a dokładniej woreczków przedsionkowych. nigdy się nie zmieniają. znajdujące się błędniku ucha. ustawione w trzech płaszczyznach i wypełnione płynem (endolimfą). tylko podkreśla najważniejsze rzeczy kolorowymi paskami. Praca prioprioceptorów jest ściśle powiązana ze z m y s ł e m r ó w n o w a g i. Cagara (Charaktery. 2004 r. czyli jednoczesne odczuwanie dwu lub kilku wrażeń. Te i podobne niespójności poznania zmysłowego są korygowane w procesie interpretacji treści wrażeń. Powyższe fragmenty tekstu pokazują. dla pewnej plastyczki słowo Bożenka jest żółte. „Mam na studiach koleżankę. skoro jest ono fioletowe?. bądź swędzenia. płynących z prioprioceptorów nie jest uświadamiana. leżących u podstaw kanałów. Przedmioty np. .47 dla nas większość impulsów. mam kłopot z uczeniem się. Nacisk i siła nacisku są przekazywane do mózgu w postaci impulsów nerwowych. który przy poruszeniach głowy lub przechyłach ciała w określonej płaszczyźnie naciska na komórki włoskowate błony wewnętrznej kanału. poznawane tylko dotykiem wydają się większymi. Zmysły naszego organizmu dostarczają niezbędnych informacji do sprawnego funkcjonowania w środowisku fizycznym. Podrażnienie skóry prądem elektrycznym wywołuje bądź wrażenie pieczenia. że użyła złych kolorów dla oznaczenia słów! Jak słowo rozpoczynające się na literę „p” można podkreślić innym pisakiem niż niebieski? Dlaczego do słowa „charakter” użyła zielonego. wykryta językiem. parę centymetrów od mojej twarzy. np. zawsze widzę je zabarwione na zielono. wydaje się wielką. spełniający swą wyjątkową funkcję. jakie lekcje mam następnego dnia... Nie robi notatek. Receptorem równowagi są k a n a ł y p ó ł k o l i s t e oraz p r z e d s i o n e k. O czym każdy z nas może przekonać się stawiając pierwszy krok po rannym przebudzeniu. jednak każdy z nich jest swoiście autonomiczny. W konsekwencji różne wrażenia bywają niespójne poznawczo. Kiedy pożyczam te książki od niej. niż poznawane wzrokiem. wrażenia synestetyka są stałe. oglądana jawi się drobiazgiem. Gdy słyszę słowo „czwartek” . Na tej samej zasadzie powstają impulsy informujące o przyspieszeniu w ruchu liniowym. „widzę” jego barwę i kształt jakby na ekranie. Nie da się ich w żaden sposób nauczyć.. Jest ona uwarunkowana właściwością receptora zmysłu. która zazwyczaj kupuje podręczniki potrzebne do egzaminów. Dziurka w zębie. czwartek zawsze był zielony”. Kanały to trzy owalne rurki. Rolą przedsionka. a innej pani dźwięk dzwonka u drzwi jawi się w postaci niebieskich kółek. Punkty zimna reagują bowiem jednako na temperaturę bardzo wysoką i bardzo niską. Zimy kawałek żelaza zmysły skórne odbierają jako wilgotne. który znajduje się na wysokości mego czoła. Jednoczesne pobudzenie przyległych komórekreceptorów zimna i ciepła daje wrażenia gorąca. zaś zmysł równowagi o układzie całego ciała.nr 4. głową do góry. jednocześnie i aistesis –odczucie).

Wie o tym każdy. Zajmuje się tym wyspecjalizowany dział fizjologii wrażeń.. Jej przeciwieństwem jest niska wrażliwość. zmienia się w zależności od stanu organizmu. Ramka 12 Intrygującym i budzącym powszechną ciekawość jest problem bodźców podprogowych.48 co znaczy tyle. występujące bezpośrednio po nich. zmęczenia. . Bodźce bardzo słabe nie wzbudzają aktywności receptorów. bodźce słabe wywołują wrażenia niewyraźne. że podprogowe bodźce torujące (priming) wpływają na interpretację treści bodźca rozpoznawanego. pochodzą impulsy wywołujące wrażenia wzrokowe. z ucha słuchowe i żadne inne. jest ona zróżnicowana interpersonalnie i tym wyższa. ż pojęcie przygotowawcze. Murphy i R. działając na ten sam receptor wywołują takie same wrażenia. choroby. a także od nastroju. np. A. że bodźce podprogowe modyfikują w określony sposób procesy poznawcze. nazywanych również subminimalnymi. 2) Te same bodźce. np. J. a mimo to działają na psychikę. stanowiące nośnik informacji dla ośrodków mózgowych. Znaczy to. Z oka np. im słabsze bodźce dany osobnik dostrzega. czyli zdolności zmysłów do przekształcanie fizycznej energii bodźca w fizjologiczne pobudzenie nerwowe. działając na różne receptory wywołują wrażenia różnej modalności. że nie docierają one do świadomości. zainteresowania itp. W badaniach eksperymentalnych eksponuje się np. W jakim sensie? S. Współcześnie omawiane zagadnienie traktujemy jako problem t r a n s d u k c j i . a nawet destrukcyjne. bodźce trwające jedną tysięczną sekundy. Zajonc wykazali. „budowla”.. są one niezauważane. bodźce bardzo silne są dokuczliwe. np. a nawet 4 milisekundy. wtedy wykonuje się serię prób. Przyczyny nie rejestrowania ich w świadomości mogą być zupełnie różne. Wrażliwość zmysłów Kolejnym wielkim zagadnieniem psychologii doznań zmysłowych jest relacja siły bodźca i jakości wrażenia. Według J. a energię bodźca może przetworzyć na impulsy nerwowe. Marcel stwierdził. Bodziec najniższej intensywności wyznacza p r ó g w r a ż l i w o ś c i jednostkowej. lub nazbyt krótki czas jego trwania. Jeżeli zachodzi potrzeba dokładnego określenie wielkości progu wrażliwości.M i l l e r a miała to być „specyficzna energia zmysłowa”. albo działając nań środkami chemicznymi lub mechanicznie zawsze doznamy wrażenia wzrokowego (błysku światła). należącego do tej samej klasy. Ich właściwością jest to. Analogicznie próg wrażliwości w badanej populacji można określić na podstawie podobnego wskaźnika dostrzeżeń najmniej intensywnego bodźca. np. Znaczy to. Jest to jedna z metod postępowania w tej dziedzinie. że pobudzając zakończenia nerwu wzrokowego prądem elektrycznym. „willa”. mimo to wpływają na niektóre stany i procesy psychiczne. że dany zmysł jest czuły tylko na określony rodzaj stymulacji. demonstrowane podprogowo przyśpiesza rozpoznanie bodźca właściwego. kto się uderzył w oko. Zdolność dostrzegania bodźców o małej intensywności określamy jako w y s o k ą w r a ż l i w o ś ć . właściwe jedynie dla danego zmysłu. badający mechanizmy przekształceń na poziomie zmysłu. dla celów zawodowych. Wrażliwość nie jest cechą stabilną. wstępnej syntezy zmysłowej i nerwowych ośrodków integrujących. mgliste.Stwierdzenie Millera zawierają się w dwu uogólnieniach: 1)Różne bodźce. Może to być zbyt mała siła bodźca. nastawienia. a 50% wskazań najsłabszego bodźca uznaje się za wskaźnik progu wrażliwości. aż my iskry.

Np. Stała wielkość przyrostu intensywności bodźca dla światła wynosi więc 0.1 (w zaokrągleniu) jego wielkości wyjściowej ( dla zmysłu słuchu –0. jeżeli płonie 10 świec. Pojawia się zatem pytanie: o ile musi wzrosnąć siła bodźca. jak widzieliśmy. że przedstawiana prawidłowość zmienia się zależnie od nastawienia osoby badanej. że jest to prawo uniwersalne okazało się bezzasadnym. Jest to p r a w o W e b e r a .3). Informacje prasowe. Wielkiej Brytanii i w USA reklama podprogowa została zakazana lub zagrożona sankcjami. by pojawiło się wrażenie zmiany jego siły. jednego grosza zmiana obciążenia ręki nie zostałaby odczuta. ale szybkość przewodnictwa nerwowego nie zależy od intensywności działającego stymulatora. Zwiększając więc siłę bodźca nie przyśpieszymy jego recepcji. zwalczająca kontr kandydata demokratycznego zawierała podprogowe hasło „szczury” skutecznie nasilają wspomniane obawy. który potraktował zmysły jako niezależne od organizmu „czujniki” doznające. E. jeżeli płonie 40. że w czasie prezydenckiej kampanii wyborczej reklamówka G. Drugim wskaźnikiem wrażliwości zmysłu jest p r ó g r ó ż n i c y . zawodzi w przypadku bodźców słabych i bardzo silnych. np. Oddaje ono prawidłowość w zakresie bodźców średniej intensywności. Komórka nerwowa receptora. jak dotychczas. bądź b) na przystosowaniu receptora do zaistniałych warunków. którzy wykryli szereg prawidłowości. Th.49 Sprawą powszechnego zainteresowania jest perswazyjna rola oddziaływania podprogowego. F e c h n e r (lekarz i matematyk) zależność tę ujął w następująca formułę: arytmetycznemu przyrostowi wielkości wrażenia odpowiada geometryczny przyrost siły bodźca. występujących w tej dziedzinie. to odczuje on różnicę ciężaru. że są oni manipulowani przez dysponentów środków masowego przekazu. Gdybyśmy dołożyli mały ciężarek. gdy J. Najmniejsze dostrzegane różnice określają wielkość tego progu. Sytuacja jest dość intrygująca. W Australii. różnicuje siłę bodźca. a ich sprawność w pewnym stopniu określają potrzeby tej całości. jeżeli została pobudzona. to działa według jednostopniowego programu „pobudzenie”. Po nim następuje stan bezczynności. Późniejsze badania wykazały. Organizm ludzki jest elastyczny. np. zwężenia lub rozszerzenia źrenicy. a następnie dołożymy do niej dwu złotówkę. W tym kontekście ujawnił się błąd Fechnera. . to różnicę intensywności światła zauważymy po dodaniu jednej dodatkowej. po przyroście o uchwytną dla nich wielkość. która polega bądź na a) obniżaniu wrażliwości (podwyższaniu progu) w sytuacji długotrwałego działania bodźca. H. G. jej potrzeb. Komórka funkcjonuje na zasadzie „wszystko albo nic”.F e c h n e r a. by mogły ustalać bezwzględną wartość siły bodźca. wykrywają różnice „skokowo”. nie ma ani jednego przekonywującego badania naukowego potwierdzającego tezę.Vicary (sprytny bałamutnik) ogłosił. Jest to problem badany przez psychofizyków. że wielkość ledwie dostrzegalnej różnicy siły bodźca jest stałą wielkością ułamkową jego siły początkowej. W e b e r wykazał. a także warunków zewnętrznych panujących w czasie badań. Określa się jego wielkość przez porównanie dostrzegalnych danym zmysłem różnic między dwoma wielkościami. szarych obywateli. że perswazja podprogowa wpływa na zachowanie ludzi. poprosimy kogoś o zamknięcie oczu i włożymy mu do ręki monetę 5-cio złotową. tymczasem funkcjonują one w ramach całości. np. Zmysły człowieka nie są tak doskonałe. bowiem. Jeżeli np. W. Busha. słabe i jaskrawe oświetlenie. Przekonanie Fechnera. to dla takiegoż efektu trzeba dodać 4 świece. wynikłe z tego. Od czasu. np. zwany f a z ą r e f r a k c j i. Jednym z objawów tej właściwości jest a d a p t a c j a z m y s ł o w a. temperatury pomieszczenia. że pod wpływem reklamy podprogowej wzrasta spożycie popcornu i coca-coli nasiliły się obawy tzw. przystosowuje się do zmian w środowisku.

Podkreślmy to. Jest to jedna z właściwości bufora sensorycznego.. w którym utrzymują się do 300 milisekund. kanty i inne.50 Zdolność adaptacji jest inna dla różnych zmysłów. inne są neutralne. O złożoności i wszechstronności ludzkiego systemu orientacji w otoczeniu świadczy też znien ność wrażliwości pod wpływem subiektywnego wyczulenia i zdolność wyłapywania bodźców ważnych z potoku nieistotnych szumów. pomija wszelkie inne dźwięki.. zwłaszcza w takich sytuacjach. słuchu. takich jak np. Zmysły ludzkie rozpoznają wiele właściwości obiektów zewnętrznych. szybciej rozstrzygają wątpliwości pojawiające się w sytuacji możliwości różnego kwalifikowania. ciemność i . natomiast bardzo powoli zmysł bólu. lekarze osłuchując pacjenta dążą do wykrycia symptomów choroby. niebezpiecznych czy korzystnych zależy nie tylko od sprawności danego zmysłu. Za rozpoznanie konkretnych cech „odpowiadają” wyspecjalizowane pojedyncze komórki receptora. W psychologii zjawisko to nosi nazwę d e t e k c j i s y g n a ł ó w.wypukłe krawędzie. wyróżnionych dźwiękiem utrzymywał się w buforze dłużej. gdy zostały one wypowiedziane na sali przyjęć w odległym od nich miejscu. a także nastawienia jednostki wobec świata i wielu innych indywidualnych właściwości psychiki. Ryzykanci np. I tak: kontrolerzy lotów na lotnisku muszą bezbłędnie odczytywać sygnały radaru.W sytuacjach niejednoznacznych. Ma ono istotne znaczenie praktyczne. wypukłości. ale także od rozumienia jego roli sygnalizacyjnej. łatwo adaptuje się zmysł wzorku. Budowa układu sygnałów detekcji jest niezmiernie skomplikowaną.Znaczy to. Ilustruje to dobitnie zjawisko nazwane z angielska efectem coctail party. ich p r ó g d e c y z y j n y (r e a k c j i) jest niższy. o zatartych granicach wskaźników na „tak” i na „nie” decyzja o zakwalifikowaniu wskaźnika do klasy neutralnych. Rozpoznano go względnie dokładnie w przypadku oka żaby. Jeżeli jakiś czynnik dodatkowo podkreśla ich ważność. W lawinie dźwięków poszumu wiatru zwierzęta potrafią wyłapać odgłos kroków myśliwego. gdy z niejednoznacznego obrazu trzeba wydobyć istotną informację. Sperlinga postrzegany szereg liter. napastnika albo ofiary. Spostrzeżenia. ruch obiektu. Ułatwia on znakomicie utrzymanie równowagi w środowisku. Impulsy od nich płynące (droga z dołu do góry) docierają do b uf o r a s e n s o r y c z n e g o. że wrażenia są doznaniami w skali „mikro”. że w buforze dokonuje się wstępna elimi- . niż u ludzi ostrożnych. czyli znaki drogowe. działa tu zasada wyróżniania tego. co ważne. Zauważono. inaczej zwanego pamięcią sensoryczną ( ultrakrótką. W oku ludzkim funkcjonuje około 125 milionów detektorów! Świadczy to ilości wskaźników. to spostrzeżenia należą do klasy „makro”. że symbole osobiste są czymś bardzo ważnym. Np. człowiek w sytuacji dubbingu wyróżnia głos aktora języka macierzystego. ikonograficzną) . a nawet kierowca samochodu w zatłoczonym reklamami mieście musi wyróżnić z tego szumu regulatory ruchu. Reaguje on na cztery wskaźniki: ostrą granicę między jasnym i ciemnym. w eksperymencie G. Innymi słowy od jego interpretacji. niż nie zaznaczony. Jeżeli przyjmiemy. sensu. nawet wtedy. że w czasie takich spotkań ludzie wyłapują z gwaru głośnych rozmów dźwięk ich imienia lub nazwiska. utrzymują się dłużej. smaku i węchu. W ten sposób natura chroni organizm przed działaniem czynników destrukcyjnych. W naturalnych warunkach na organizmy żywe działa jednocześnie wiele różnorodnych bodźców. W procesie ewolucji zwierzęta i człowiek wykształciły wspaniały mechanizm różnicowania zmysłowego bodźców istotnych i małoważnych. Niektóre z nich mają istotne znaczenie życiowe. To wystarcza żabie do precyzyjnego wykonywania ruchów chwytania much. krzywizny. które tworzą podstawę orientacji człowieka w otoczeniu.

pod wpływem praktyki. a sprawa sprowadza się do ustalenia zakresu oddziaływania poszczególnych czynników. Są to wskaźniki zagrożenia. I jedno i drugie stanowisko znajduje potwierdzenie w faktach. uznający przemożną rolę doświadczenia w kształtowaniu określonych cech.G i b s o n. Ogólnie poznanie zmysłowe jawi się zatem jako efekt dwu dróg: „od dołu do góry” i „od góry do dołu”. lecz o spostrzeżeniu. a nie pojedynczych cech Jest to zdolność po części wrodzona (szczególnie widoczna u zwierząt). a głównie wyuczona. jak i jednodniowe koźlęta. kurczęta i inne zwierzęta spostrzegają głębię przepaści i unikają niebezpieczeństwa upadku. nie wdając się w szczegóły. dowodzą. Spostrzeżenia i proces postrzegania dotyczą konfiguracji bodźców. Dla kur takim niezmiennikiem jest schemat figury jastrzębia (krótka szyja. Ta prosta forma syntezy rozgranicza wrażenia. jego dostrzeżenie powoduje natychmiastową ucieczkę. niż osoby jednooczne. po kształcie i kolorze. Widzenie przedmiotów w trzech wymiarach nazywamy s p o s t r z e g a n i e m g ł ę b i. W naszym umyśle zostały zakodowane odpowiednie schematy. zbitki istotnych cech przedmiotów. energia światła lub fali głosowej. że zarówno 6-cio miesięczne niemowlęta . Jak to się dzieje. dzięki którym. muszą więc być szybko rozpoznawalne. którzy stracili jedno oko też widzą trójwymiarowo? Przyjrzyjmy się tym zagadnieniom. Badania E. Niezmienniki w procesie spostrzegania prowadzą od umysłu do obiektu. zatem obiekty im odpowiadające jawią się jako sygnały do danego postępowania.J. Nie mówimy przeto o wrażeniu głębi. I takie stanowisko prezentują n a t y w i ś c i. Zwierzęta instynktownie silnie reagują na kształt podobny do drapieżnika. rozpoznajemy nadające się do użytku w żuciu codziennym. jak dotychczas precyzyjnie określić roli czynników wrodzonych i doświadczenia w kształtowaniu sprawności spostrzegania głębi. nie ma energii przestrzennej takiej jak np. wydłużony ogon). W takich przypadkach postrzeganie jest nastawione na rejestracją cech dominujących. np. Świadczyłoby to o istnieniu wrodzonych zdolności spostrzegania głębi. Nazywamy je niezmiennikami. a także synteza na poziomie zmysłowym współwystępujących elementów znaczących z punktu widzenia orientacji w otoczeniu. Spostrzeganie głębi. Przestrzeń nie działa na nasze zmysły poprzez bodźce. Każdy z nas nauczył się w ciągu życia szeregu niezmienników. przydatne do spożycia. że połowa jego daje złudzenie przepaści). na niebezpieczne ukształtowanie tereny. Sprawne oczy umożliwiają . przepaści. od s p o s t r z e ż e ń. a spostrzeżenia bardzo znacząco określają tę ostatnią. czyli zwolennicy poglądu o wrodzonym charakterze różnorodnych cech psychiki ludzkiej. niż od zmysły wzroku. doznania prostych jakości. na obiekty szybko zbliżające się. Zbierając grzyby rozpoznajemy te. bardziej zależnym od mechanizmów interpretacyjnych mózgu. Jednak zwolennicy e m p i r y z m u. głębokości i wysokości wzrasta wraz ze wzbogacaniem doświadczenia. wysokości i głębi. skręcamy we właściwą ulicę orientując się po wyglądzie narożnika domu itp. wykonanym tak. Wyróżniamy wskaźniki dwuoczne i jednooczne widzenia głębi. łatwo wyróżnialnych. wykorzystującej wzrokowe urwisko (jest to blat stołu z umieszczonym pod szkłem papierem w kratę biało-czarną. że sprawność oceny odległości. że mając na siatkówce oka płaski obraz spostrzegamy głębię? Czy ludzie. czyli zmysłowej reprezentacji przedmiotów. Nie potrafimy. tworzą „drogę od góry do dołu”. pokazały.. Człowiek i inne kręgowce wytworzyły ewolucyjnie zdolność postrzegania odległości.51 nacja doznań nieistotnych. Nieco inaczej postrzegają głębię ludzie o sprawnej dwójce oczu. pewnej całości.

Doświadczymy jej patrząc na biegną ce prosto tory kolejowe. Obiekty bliskie widzimy pod kątem. czy w pozycji krawędzi blaszki. czyli poprawność rozpoznania cech przedmiotów niezależnie od kąta widzenia. Im bliższy obiekt. w różnym stopniu napinają się lub rozluźniają. Mózg na podstawie tych minimalnych różnic określa głębię przedmiotu i odległość wobec niego. Takie obrazy nałożone na siebie są spostrzegane jako trójwymiarowe. czy oddalając się . zasłaniający przedmiot postrzegamy jako bliższy od zasłanianego. Stałoś kształtu postrzeganego przedmiotu utrzymuje się niezależnie od zmiany kształtu jego obrazu na siatkówce oka. to linie od oczu do przedmiotu stają się niemal równoległe. Wskaźnik konwergencji jest bardziej efektywny przy postrzeganiu z niewielkiej odległości. D r u g i m dwuocznym wskaźnikiem spostrzegania głębi jest akomodacja soczewki Mięśnie rzęskowate. przedmioty mniejsze są bardziej oddalone (słupy linii telefonicznej). zawodny przy wielkich. czyli zbieżności ustawienia gałek ocznych. r u c h. grającym w kręgle lub golfa. im dalsza od nas np. odległości i oświetlenia. wykonującym niektóre zawody. wyróżniamy kilka jej form. tym bardziej rozwarty kąt pomiędzy liniami od oczu do spostrzeganego przedmiotu. Różnica obrazów na siatkówce jest więc wskaźnikiem spostrzeganej głębi. Perspektywa p o w i e t r z a („sina dal”) obniża jasność i nasycenie barwy spostrzeganego obiektu. trzymanej między palcami spostrzeżemy ją jako krążek metalu określonej grubości. że przedmioty bliskie zostają za nami. Ważnym wskaźnikiem jest perspektywa. Wreszcie t r z e c i m wskaźnikiem dwuocznym jest stopień k o n w e r g e n c j i. 3-4 metrów. niż poprzednie. Na co dzień często doświadczamy działania s t a ł o ś c i k s z t a ł t u. Znaczącym wskaźnikiem jest także wskaźnikiem g r a d i e n t s t r u k t u r y p o w i e r z c h n i o w e j. Perspektywa l i n i o w a. niezależnie od tego czy widzimy go siedząc przy stole. leżącą na dłoni.52 widzenie s t e r e o s k o p o w e. co stanowi dla mózgu podstawę określenia odległości przedmiotu od oka. Rozróżniamy kilka form jej występowania. ustawiające soczewki na odpowiednią ostrość widzenia. Podobny efekt stereoskopowy uzyskamy robiąc zdjęcia dwoma aparatami. którą mamy opłacić nabywany tytuł. kierowcy ciężarówki. Również gra światła i cieni ułatwia spostrzeganie głębi. czy zobaczymy ją w pozycji placka. Podobnie postrzegamy głębię w modalności słuchu. bez detali. I niezależnie do tego. postrzegające głębię. czyli pozwalające nakładać i porównywać obrazy odbierane niezależnie przez każde oko. trawa chodnika. Talerz. Jedną z istotnych cech spostrzeżeń jest ich stałość. Kupując gazetę w kiosku spoglądamy na monetę. albo są nieruchome. Perspektywa z m n i e j s z a j ą c y c h się r o z m i a r ó w. gdy poruszamy się w jakimś kierunku. uwarunkowane różną odległością uszy od źródła dźwięku. a także sportowcom. Obrazy te nieco się różnią. motorniczego tramwaju. np. a dalekie jakby przesuwają się razem z nami. Te pozorne zagęszczenie jest wskaźnikiem odległości. dalekie przedmioty spostrzegamy w zarysie. Wykorzystując te właściwości buduje się dzisiaj „komputerowe oczy”. Zaliczamy doń n a k ł a d a n i e s i ę. Jeżeli spostrzegamy przedmiot daleki. to zjawisko pozornego zbiegania się linii równoległych na horyzoncie. W tej dziedzinie występuje słyszenie stereofoniczne. Zdolność stereoskopowego widzenia jest niezbędna ludziom. to odnosimy wrażenie. ustawionymi w odległości paru centymetrów od siebie. Stałość spostrzeżeń. ponieważ każde oko postrzega obiekt pod innym kątem. Wskaźniki jednooczne spostrzegania głębi stanowią liczniejszy zbiór. perspektywa s z c z e g ó ł ó w. tym gęstsza się wydaje.

to oddalone od nas na kilometr spostrzeżemy jako tej samej wielkości. Przy spostrzeganiu wielkości przedmiotów z pewnej odległości zderzają się wskaźniki wielkości rzeczywistej i perspektywicznej. poszukują informacji zwrotnych. Dodajmy. Występuje tu zjawisko w i e l k o ś c i p e r s p e k t y w i c z n e j. S t a ł o ś ć p o ł o ż e n i a z kolei pozwala nam stwierdzać. Czarny aksamit spostrzegamy jako jednakowo czarny. że jasność przedmiotów nie zmienia się mimo zmiany intensywności oświetlenia. a dokładność spostrzeżonej wielkości jest kompromisem między nimi. mimo. niezależnie od tego czy znajduje się on w miejscu nasłonecznionym. ale czarny papier w słońcu odbija wielokrotnie więcej promieni słonecznych. co X bliskie. Czynnikiem modyfikującym stałość postrzegania jasności przedmiotów jest kontrast. To wszystko dowodzi istnienie związku pomiędzy właściwościami spostrzegania a osobowością człowieka. to kolejne. że obraz na siatkówce oka maleje wraz ze zrostem odległości spostrzeganego obiektu Jednak gdybyśmy chcieli narysować linię telefoniczną wzdłuż drogi. Interesujące jest to.W i t k i n e m nazywamy zależnymi od pola. niż dorośli. drudzy sygnałami pochodzącymi z wewnątrz organizmu i tych nazywamy niezależnymi od pola. w ruchu. gdy ktoś ukierunkowuje ich poczynania. Dzieci. czy z odległości 3 m. a drugi jako biały. stojące na równinie przy prostej drodze. tym bardziej spostrzegana wielkość zbliża się do rzeczywistej. obróconego o 90o. są dociekliwi. I znowu jest to wbrew prawu optyki. S t a ł o ś ć w i e l k o ś c i to właściwość spostrzegania odległych przedmiotów typu X jako jednakowej wielkości. podobnie jak stałość jasności nie ulega zmianie przy wahaniach intensywności oświetlenia. mimo funkcjonowania w ich psychice zasady stałości wielkości. Nieco dłuższego czasu wymaga np. musielibyśmy rysować jako mniejsze o pewien ułamek wielkości od słupa je poprzedzającego. W serii interesujących eksperymentów Witkin wykazał. S t a ł o ś ć b a r w y. przechyleni w lewo. niezależnie od tego czy patrzymy na nie stojąc na nogach. mimo spłaszczania jego obrazu na siatkówce w miarę wzrostu odległości między spostrzegającym i obiektem spostrzeganym. Mimo to pierwszy widzimy jako czarny. mówiącemu. Zależni od pola łatwo i chętnie ulegaj opinii otoczenia. że różnice te są bardzo istotne. ogólniej: skomplikowanych powiązań elementów struktury psychicznej. Gdy spojrzymy na słupy telefoniczne. tych za H. Stałość spostrzeżeń kształtu chroni nas przed zaburzeniami orientacji w otoczeniu uwarunkowanymi zmianami usytuowania naszego ciała w przestrzeni. co stojące niedaleko od nas. Stałość położenia obiektu ustalamy na podstawie sygnałów różnych zmysłów: wzroku oraz równowagi i proprioceptywnych. czy w prawo. że jedni kierują się głównie wskaźnikami wzroku. Biały papier odbija 9-krotnie więcej promieni światła niż czarny. Niezależni od pola polegają głównie na własnym rozeznaniu sytuacji. Szare na tle czarnego postrzegamy jako jaśniejsze niż szare na tle białego. Jednak im bogatsze doświadczenie w danej dziedzinie. określenie konturu Polski. lubią. niż biały o zmroku. Zielona koniczynka pozostaje zieloną w środku słonecznego dnia i .53 od niego. S t a ł o ś ć j a s n o ś c i charakteryzuje się tym. Spostrzegany kształt przedmiotów pozostaje niezmiennym. spostrzegamy jako okrągły. że stałość jasności występuje niezależnie od rodzaju barwy. czy na głowie. Dzieje się tak. dalsze od nas słupy. Pewne odchylenia od reguły stałości kształtu występują przy spostrzeganiu obracających się przedmiotów o nieregularnych kształtach. niezbyt towarzyscy. wymiary przedmiotów odległych oceniają wyraźnie mniej dokładnie. że obraz na siatkówce zmienił się np. w rezultacie pochylenia czy pokręcenia głową. że obiekt spostrzegany nie zmienił swego położenia. czy w cieniu. własnych sądach. gdyż dotyczą stylów orientacji w otoczeniu fizycznym i społecznym.

3) podobieństwa. co stałe. Dla jednych ludzi jest on względnie zawężony. uzupełniamy brakujące elementy znanej nam całości. Efektem tego jest o r g a n i z a c j a p o l a s p o s t r z e g a n i a. wyróżniamy układ w pełni oddający właściwość ideału. obiekty o liczniejszych cechach wyróżniamy. ale nie umieją nazwać tych kształtów. Organizacja pola spostrzegania. np. co wysunięte do przodu odbieramy jako figurę. co zmienne. Bogaty i pogłębiony poznawczo zestaw kryteriów rozróżniania figury i tła przedstawił duński psycholog.in. kwadratu. gdy popatrzymy na śnieg przez zielone okulary. Oto niektóre z nich: -figurą jest z reguły mniejsza część pola spostrzegania. porządkuje doznania. Pole spostrzegania nie jest jednolite. ”nijakie”. Nie jest ono jedynie natłokiem wrażeń. 2) zagęszczenia. E. np. -to. elementy jakby poruszające się w jednym kierunku traktujemy jako jedność. Badania R. że operowani ludzie dorośli po odzyskaniu zdolności widzenia spostrzegają czarne plamy na białym tle. Ilustrują je rysunki nr1-6 Otwartym pozostaje problem istoty przedstawionych praw. dla ułatwienia orientacji w otoczeniu. Czerwień zakreślona na biało. że są one wrodzonymi cechami umysłu. Więcej. -partia pola bardziej zróżnicowana stanowi figurę. że dostrzeganie figur w polu nie ustrukturalizowanym poprawia się w wyniku uczenia się. 7) symetrii. Przebiega też ono podobnie jak uczenie się innych sprawności. a na drugim parę czarnych. Nasz umysł. To. Rzecznicy teorii uczenia się. słabo widzących. narzucającym się chaosem bodźców. co na zasadzie omówionych praw łączy się w określoną całość wyróżniamy jako f i g u r ę.54 wieczorem. koła. to tylko przez moment wyda się on nam zielonym. niedosłyszących. co człowiek ogarnia swoimi zmysłami w danym fragmencie rzeczywistości nazywamy p o l e m p o s t r z e g a n i a. czy też modele percepcyjne umysłu. Aby o tym przekonać się. 4) wspólnej drogi. ale już po paru minutach znowu będziemy widzieli śnieżną biel. Stwierdzenia te przemawiają na rzecz empiryzmu poznawczego. Zawsze postrzegamy tylko konkretny wycinek naszego otoczenia. specyfikujemy. jego wyposażeniem poznawczym. pozostała część pola stanowi t ł o. H e b b a wykazały. co jaśniejsze postrzega się jako figurę -figurą jest to. pokazują zarys trójkąta lub kwadratu. Kontrast z otoczeniem i w tym przypadku modyfikuje regułę. że kształtują się one w trakcie nabywania doświadczenia. To. A t k i n s o n a pokazały. nie znają ich sensu. szerzej empiryzmu poznawczego. dla innych względnie szeroki. Badania m. Tło jest niewyraźne. stanowi narzucającą się w spostrzeżeniu jedność. niż zakreślona na czarno. lecz jest swoistą organizacją postrzegania. Rubin. D. co porusza się jest figurą -to. wystarczy na kawałku paska czerwonego papieru nakreślić parę linii białych. tłem to. Figura ma wyraźnie określone granice. Współczesna wersja tego problemu sprowadza się do pytania o zasady przetwarzania informacji: czy służą temu wzorce układu zewnętrznego. . -to. obiekty podobne traktujemy jako odrębną klasę. 6) dobrej figury. obiekty styczne postrzegamy jako jedno ugrupowania. Zwolennicy natywizmu utrzymują. inni tylko bardzo wyróżniające. Przedmioty codziennego użytku z reguły postrzegamy jako figury na jakimś tle. wyda się nam jaśniejszą. drugoplanowe. podlegająca następującym prawom: 1) bliskości. W konkretnych sytuacjach nie mamy praktycznie trudności w rozróżnianiu obu tych elementów. Jedni dostrzegają na swoim wycinku liczne cechy obiektów. 5) zamykania (domykania).

lub struktury podobne. stosowanego w różnych dziedzinach praktyki ( w wojsku. Jadąc pociągiem słyszymy uderzanie kół wagonów o złączenia szyn i mimo woli układamy je rytmicznie. które nie znały tego rysunku. stąd trudność jednoznacznej kwalifikacji. Złudzenia zmysłowe. że figura i tło są zjawiskami spostrzegania wzrokowego. z działania elementów drogi „ z góry do dołu”. Interesującym zjawiskiem są figury odwracalne. wyróżniając figury i tło. przesyłanych do mózgu. spostrzeganie powtórne w tych samych warunkach nie doprowadza do korekty obrazu. bądź jako bryła. Badano osoby. że 60% z pośród nich w pierwszym spojrzeniu dostrzegło „narzeczoną”.55 Opisane kryteria wyróżniania figury mogą sugerować to. Pierwsze spostrzeżenie figury wynika. Ilustracja 9-ta jest bardziej skomplikowaną. O wiele więcej trudności sprawia pokazanie klarownych figur na tle w przypadku pozostałych zmysłów. łudzą. Przy powtórnej percepcji 5% osób uprzednio widzących „teściową” dostrzegło „narzeczoną”. bowiem prawidłowość ta dotyczy wszystkich zmysłów. ale w tym przypadku figury nie wyróżniamy ze względu na sens (wszystkie skrzydełka są jednakowe) lecz na barwę. Np. że mogą być one odbierane jako dwa różne obiekty. niż dwie poprzednie. Linie te wchłaniają obramowanie kwadratu. Co więcej. Mamy więc stan nierównowagi percepcji podobnych kształtów. Staje się . również jest spostrzegany naprzemiennie. Ich właściwością jest to. Figurę określa bądź biel. Złudzenia zmysłowe z kolei są zjawiskiem mylnego spostrzegania. Znaczy to. usługach kosmetycznych). „Wiatraczek”(rys 8). Rysunek 10-ty. że zmysły ludzkie nie są ewolucyjnie przystosowane do ich uwzględniania w swych „komunikatach”. Ilustracje 7-9 pokazują ich istotę i różnorodność Kielich lub dwa profile (rys 7) mogą na przemian jawić się jako figura lub tło. natomiast nie zmieniła się liczebność grupy 60-cio procentowej. bądź czerń. Raz spostrzegamy bryłę jako prawo lub lewo skrętną (wyraźny wpływ kierunku spojrzenia). W procesie postrzegania mamy również do czynienia z figurami wieloznacznymi. jak się wydaje. Poznaliśmy dotychczas kwestie dotyczące ułatwień (wyróżnianie figury) lub utrudnień (maskowanie ) dokładnego spostrzegania obiektów. Rysunek 12-ty pokazuje jak za piuropuszem linii można ukryć figurę kwadratu. Ze zjawiskiem tym spotykamy się w sytuacjach maskowania. Skutecznym sposobem „ukrycia” obiektu jest upodobnienie jego części do otaczającego tła. czy ułożenie włosów też skutecznie maskuje usterki urody. „rozmywają” jego wyrazistość. innym razem mały kwadracik jawi się jako wysunięty ku nam. pomalowanie ust. których nasze zmysły nie rozpoznają właściwie. Byłaby to interpretacja błędna. Istnieje pewien typ układu cech rzeczy lub właściwości procesów. Odpowiednie nakreślenie brwi. bowiem spotykamy tu naprzemienność zwielokrotnioną. przedstawiający wielokąt może być widziany bądź jako płaszczyzna o wielu kątach. Okazało się. a 40% „teściową”. Mamy tu do czynienia z wpływem perspektywy. zdolność postrzegających zakwalifikowania ich do konkretnej kategorii okazuje się zawodną. Relacje między elementami spostrzeżenia nie pokrywają się wtedy z relacjami rzeczywistymi. czyli naszej skłonności do uznawania pewnych obiektów otoczenia za ważniejsze od innych.11). Jeszcze wyraźniej widzimy tę właściwość w przypadku „teściowej i narzeczonej” (rys. dominujący smak cocktailu lub sałatki możemy określać jako figurę na tle pozostałych komponentów. bądź jako położony w głębi struktury. niemniej jednak i w tym zakresie przedstawiona prawidłowość daje znać o sobie. łowiectwie. Z kolei przemienność widzenie profili lub kielicha zdaje się wynikać z ustawienia oczu na elementy bliższe lub dalsze. W pewnych układach cech figura może zniekształcać lub zaburzać spostrzeżenie przedmiotu. Oba wskaźniki są percepcyjnie znaczące.

W pracowniach psychologicznych demonstruje się złudzenie ruchu w postaci rozwijającej się spirali lub „wodospadu”. że złudzenia prawie zawsze dotyczą układów wytworzonych przez człowieka. Kaufmana i I. cywilizacyjnych. Z podobnym efektem spotykamy się w złudzeniu Heringa (rys. Długie linie równoległe. różnicy nie dostrzeżemy. Jednak badania te nie wyjaśniają uwarunkowania różnicy wielkości złudzenia. Różnorodność świata. postrzegamy go większym od zawieszonego nad nami. Ta ułomność zmysłów nie stanowiła więc zagrożenia ani utrudnienia egzystencji w warunkach naturalnych. Kategoryzacja percepcyjna. że ustawienie gałek ocznych. 15) Złudzenie kierunku. ale jakże płodna poznawczo!) Badania eksperymentalne spostrzegania sztucznego księżyca. znanym z dwu wersji. Podobnie poprawnie spostrzeżemy jego wielkość patrząc przez długą rurkę. na każdy plusk wody. Koncentracja linii między równoległymi a) powoduje.18) ilustruje podobne zjawisko. w odstępie czasowym poniżej 0. Wytworzyła ona mechanizm reagowania w określony sposób na całą kategorię bodźców. ma jakiś wpływ na pojawianie się przedstawianego złudzenia. Złudzenie długości ilustrują linie Mullera-Lyera (rys. Tradycyjnie wyróżniamy kilka rodzajów złudzeń. występującej u dzieci i dorosłych. Złudzenie opisane przez Poggendorfa (rys. Układ nerwowy musiałby wtedy osiągnąć niebywałe rozmiary. dłuższą jawi się ta z wąsami na zewnątrz. natomiast skupienie ich nad i pod liniami powoduje spostrzegania linii jako wklęsłych. lub pochylając się głęboko. Powszechnie znamy złudzenie złamanej łyżeczki. Jeżeli popatrzymy nań przez zaćmione szkiełko. głośne pluski. upadki . pionowe lub horyzontalne. jego bogactwo spowodowały to. pokazują. przedstawia rys. Widzimy go nad horyzontem większym. Intrygującym od wieków i zagadkowym jest złudzenie księżyca. powszechnie znane z reklam ulicznych osiąga się między innymi odpowiednią sekwencję świecenia żarówek.56 to zrozumiałym po stwierdzeniu. nad nami mniejszym. opisane prze Zollnera. poprzecinane krótkimi kreskami idącymi w przeciwnych kierunkach jawią się jako pochylone ku sobie. pod wpływem kontrastu . Widząc księżyc jako bardzo oddalony.Oba kółka znajdujące się w środku swoich skupień są jednakowej wielkości. na każdy upadek kamienia. Kształt przedmiotów też bywa postrzegany złudnie.14). Rocka) traktuje złudzenie księżyca w kontekście spostrzegania odległości. że postrzegamy je jako wypukłe. że w procesie ewolucji powstał i rozwinął się mechanizm oszczędnego reagowania na bodźce otoczenia. przeprowadzone przez E. Złudzenie wielkości (rys. (Pozycja to niewygodna. Działają tu wskaźniki wielkości perspektywicznej. Inna hipoteza ( L. in. Podobne w swej istocie jest złudzenie Ponza (rys. Boringa. patrząc ku horyzontowi napotykamy ich wiele. Linia prosta.17).16. zwróconymi na zewnątrz lub do środka są postrzegane jako nierówne. Występuje taka sama reakcja na w s z y s t k i e ciche pluski wody. tak by widzieć księżyc przez rozstawione nogi. a w pionie. poprowadzona przez dwie linie równoległe z przerwą w przestrzeni między nimi „traci” ciągłość i jawi się w postaci dwu linii równoległych. spostrzegamy jednak a jako wyraźnie większe.2 sekundy.Dwa równe odcinki linii prostej uzupełnione na zakończeniach „wąsami”. np. włożonej do szklanki z herbatą. Wyobraźmy sobie nieskończone trudności funkcjonowania organizmu w przypadku konieczności odpowiadania niepowtarzalną reakcją na każdy odmienny bodziec. a czas reagowania wydłużyć się poza granice funkcjonalności. Złudzenie ruchu. Natura nie toleruje takiej rozrzutności i takiego braku efektywności.13} powstaje m. Patrząc w górę nie dostrzegamy żadnych wskaźników odległości.

niepodobne są z niej wyłączane. że ten sam bodziec raz jawi się jako intensywny. natomiast dalekim będzie dla tego. Przedmioty o znacznej wadze kategoryzujemy jako ciężkie. Inne więc są ich reakcje na obecność. Jednak kategoryzacja nadal pozostaje pochodną właściwości bodźca. zarówno w sytuacjach naturalnych jak i w laboratoriach strukturalizują bodźce (tzn. Helson powiada. słabo jako ciemne itp. tworzą zbiory podobnych) i traktują taką całość jako jednolity bodziec. inne „wyszczuplają”. Dzieje się tak niezależnie od modalności struktury. Ludzie. chociaż obiektywnie oba egzemplarze ważą dokładnie tyle samo. Znajdujące się poniżej jego traktuje jako słabe. Zdarza się jednak tak. H. towarzyszącego incydentalnie. H e l s o n. Nieco innym niż kształtowanie kategorii jest zagadnienie włączania do nich nowych bodźców. Każdy z nas na podstawie swego doświadczenia i możliwości ustala „punkt zerowy”. W pierwszym przypadku przymierzamy kolejne doznania do najwcześniej utrwalonego. E i s e r. Co więcej. coś w rodzaju środka skali i wszystkie bodźce danego rodzaju porównuje do wielkości punktu zerowego. Bodźce podobne są postrzegane jako przynależne do kategorii. Czerwone światło na skrzyżowaniu ulic w nocy wydaje się intensywnym. którego ciężar mamy określić. ale napełnionego wodą.. R. że dysk pomalowany na czarno sportowcy spostrzegają jako cięższy od białego.57 wielkich kamieni. że są one jednoznacznie uwarunkowane właściwością bodźca. Podobne do czego? A. a kiedy indziej jako słaby. powołując się na liczne badania eksperymentalne. . Antylopy np. kto nawet mniejsze odległości pokonywał korzystając z usług komunikacji miejskiej. wiedzą. Okazuje się np. silnie odbijające światło jako jasne. Mechanizm kategoryzacji występuje na różnych poziomach rozwoju ewolucyjnego organizmów. Podkreśla się w niej to. J. zawodzi jednak przy bardziej skomplikowanych. jakby nie widząc zagrożenia. Pojawia się jednak pytanie dotyczące kształtowania się kategorii. określając wagę bryłek metalu porządkujemy je zgodnie z ich siłą ciążenia. a inne na drapieżność. stwierdza. inaczej w jednym wymiarze. wyróżnia dwa modele porównań: 1) p r o t o t y p o w y i 2) e g z e m p l a r z o w y. że jest to zjawisko powszechne. twórca t e o r i i p o z i o m u a d a p t a c j i utrzymuje. jedne jakby dodają wzrostu. że zdecydowana większość bodźców jest wielowymiarowa. względnie jej intensywności itp. Procesem tym rządzi zasada „podobieństwa pod pewnym względem”. nie reagują na każde zbliżenie się lwa. ma jednocześnie jakiś kolor. Prototyp jest zatem jakby stałym punktem odniesienie w procesie kategoryzowania zmysłowego. Falkowski. że niektóre stroje „pogrubiają”. sklep oddalony o 2km będzie „bliski”. kontekst powoduje jakby przyłożenie miary do innego fragmentu bodźca. Dzieci postrzegają dzban napełniony cukierkami jako większy od podobnego. Szersze zastosowanie ma t e o r i a a k c e n t u a c j i H. Przenikanie cech różnych wymiarów w trakcie formowania się kategorii znają doskonale elegantki i eleganci. angielski specjalista z zakresu problemów kategoryzacji. a w południe słonecznego dnia ledwo dostrzegalnym. postrzegana wielkość bodźca podstawowego wymiaru zmienia się pod wpływem wskaźników wymiaru przypadkowego. w niektórych przypadkach pasą się spokojnie. o zróżnicowanych cechach. Ciężarek. segregując włóczkę uwzględniamy różnice barwy. kto chodził do szkoły odległej od domu o 3 km. małych kamyków itp. inne służą maskowaniu jego nadmiaru.drapieżnika. że w takich przypadkach następuje adaptacja zmysłu. o mniejszej jako lekkie. nastawionego na polowanie. powyżej jako silne. Kategoryzacja percepcyjna jest więc ujednoliceniem reakcji na wspólną właściwość pewnego zbioru bodźców. Teoria poziomu adaptacji wyjaśnia proste przypadki omawianego zjawiska. Dla tego. Tajfela. Reagują natomiast gwałtowną ucieczką w przypadku lwa.

nie narysują zarysu przedmiotu. chyba że chodzi o rodzaj szczoteczki”.T. wobec którego porównujemy kolejne jakości. wzorzec pojmuje się w nim jako efekt nie jednego. Agnozja asocjacyjna jest następstwem zaburzenia rozumienia. że w życiu codziennym jest więcej osób sumujących doświadczenia. Znaczy to.M. Penquin Books.58 W modelu egzemplarzowym eksponuje się wpływ każdego doznania zmysłowego na wzorzec.GWP. Wydaje się. wypadkową właściwości bodźca. Po drugie. lecz są syntezą. niż posługujących się prototypem wczesnego i znaczącego doznania. Norman:Procesy przetwarzania informacji u człowieka.1999).. nie rozpoznają twarzy osób znanych (prosoagnozja). 2001 r. a poprawnie postrzega przedmioty nieożywione.M. . w następstwie otępienia i innych. Przedstawiony proces spostrzegania. że kategorie tych obiektów są zakodowane w mózgu w odpowiednich układach. „owoce”. Uszkodzenie partii mózgu danego „segregatora” powoduje zaburzenie postrzegania obiektów w nim reprezentowanych. Czasami agnozja dotyczy tylko przedmiotów jednej kategorii. Pierwszy. D. rozpoznania sensu obiektów. PWN. lecz wielu (wszystkich) percepcji danej właściwości. Pierwsza występuje wtedy. Warszawa. np. to stwierdzenie. cierpiący nie rozpoznaje jedynie zwierzą.A. np. Dolna część wydaje się solidna. że poznanie zmysłowe nie jest fotografią świata fizycznego. PWN.P. a także czynników subiektywnych. Nie układa się to w coś logicznego. np. 1999). 1985 r. gdy ma miejsce słaby odbiór bodźców. Podkreślono w nim zmienność kategorii zmysłowych i rolę wzbogacanego doświadczenia. „obiekty długie” itp. niewiedza) bądź w postaci a p e r c e p c y j n e j. . Gdańsk. Dwa ważne wnioski płyną z analizy problemu kategorii percepcyjnych. sposoby rozumienia siebie i świata. UG. bądź a s o c j a c y j n e j. Jest to model sumaryczny. Dotknięci percepcyjną agnozją wzrokową nie potrafią dopasować do siebie identycznych przedmiotów.R. ale reszta jest pierzasta. Lindsay. 1984 r. jeden z pacjentów zdjęcie psa określił jako obraz mężczyzny z „niezwykle gęstą brodą”(Carter. że kategorie percepcyjne nie są prostym odwzorowaniem właściwości bodźca. Sterberg: Psychologia poznawcza WSiP. Cebula bała dla niego rodzajem naszyjnika. że „Nie ma pojęcia. kategorie percepcyjne z racji swych właściwości syntetyzujących stanowią przejście od postrzegania zmysłowego do myślenia. T. Kolańczyk: Procesy orientacyjne. są przygotowaniem do operowania pojęciami. . Gdy jednemu z chorych pokazano marchewkę i zapytano „Co to jest?” odpowiedział. swojej matki. kontekstu. nos uznawał z pełnym przekonaniem z a chochlę do zupy. może ulec zaburzeniu. Maruszewski: Psychologia poznania. swoistych segregatorach jakoś oznakowanych. w tym kategoryzacji. 1997 r. Warszawa. Literatura zalecana . J. lecz stanowi skomplikowany system orientacji w świecie. Tyszka (red): Psychologia poznania. 1962 r. Znaczyłoby to. Od zakresu uszkodzeń mózgu zależy jakość i bogactwo objawów agnozji. Te i inne uszkodzenia mózgu powodują utratę zdolności spostrzegania i rozpoznawania pewnej kasy obiektów.D. Wprowadzenie do psychologii. . 2001 r. Vernon: The psychology of perception. Mylą też obrazy obiektów. (Carter. Materska. impulsy nerwowe nie docierają do mózgu lub są niewłaściwie łączone. Gdańsk. . dzieje się tak najczęściej po udarze mózgu. ”imiona osób”. . Występuje wtedy a g n o z j a (dosł. Warszawa.

liczba jest wytworem mnożenie. Procesy spostrzegania i wyobrażania biegną . jak i wtedy. Niekiedy terminów „ wyobraźnia” i „fantazja” używa się zamiennie. Zróżnicowanie w wersji wytworów jest znacznie bogatsze. W tym sensie używamy formy rzeczownikowej nazywając fantastą człowieka oderwanego od rzeczywistości. częściej jednak różnicuje się ich znaczenie. pobudzenia energetycznego. o czym obszerniej w dalszej partii tekstu. Mechanizm wyobraźni operuje treścią spostrzeżeń. W tym kontekście staje się oczywistym to.59 Rozdział V Wyobraźnia. świadomość. podobnie jak np. natomiast wyobraźnia jest psychogenną. oddalamy się od miejsca spoczynku i okazuje się. gdy mamy na myśli element struktury psychicznej człowieka. że będąc na pustyni będziemy sobie wyobrażać lodowce alpejskie lub kąpiel w jeziorze. Wyobrażenia. ale nie są jego składnikiem. Ostatnie jest zasadne merytorycznie. czy nieznajoma. Te ostatnie są wytworem wyobraźni i są wynikiem procesu wyobrażania. że samo poznanie zmysłowe nie jest wystarczające dla zapewnienia poprawnej orientacji w otoczeniu. aczkolwiek różniące się między sobą. nierealności. wieloaspektowemu systemowi psychiki. znaczy to. ostrzegające przed niepożądanym. że jego psychika jest zubożona o ten element Kiedy indziej mówimy: „Zawiodła wyobraźnia Y-ka” i znaczy to. mechanizm ten „wprowadza się w ruch” pod wpływem procesów zachodzących w naszym umyśle. że umożliwiają przetwarzanie informacji zmysłowych. Przytoczone rozróżnienie dwu znaczeń terminu „wyobraźnia” można zilustrować następująco: niekiedy powiadamy ”X jest pozbawiony wyobraźni”. mają tę wspólną cechę. marzycielstwo jest też procesem wyraźnie odmiennym w stosunku do wyobrażania. Wyobraźnia O wyobraźni możemy mówić zarówno wtedy. bez funkcjonującej pamięci: budzimy się rano i nie wiemy gdzie jesteśmy. semantyczna). Podstawową różnicą pomiędzy mechanizmami jest to. Dzięki nim system orientacji w otoczeniu zostaje wzbogacony i uelastyczniony. uwaga. w przeciwieństwie do spostrzeżeń. bowiem wyobraźnia z reguły dotyczy realiów (wyobraźnia przestrzenna. artystyczna. ale nie jest elementem mnożenia. ale ten mechanizm nie zadziałał z jakiegoś tam powodu .Sens obu wypowiedzi jest zdecydowanie różny. sąsiadka. że Y jest wyposażony w wyobraźnię. są w mniejszym stopniu zależne od aktualnie oddziaływującego otoczenia. że spostrzeżenia pojawia się pod wpływem stymulacji. aktywującego receptor danego zmysłu. Fantazjowanie. a bardziej od potrzeb organizmu. ubarwiające życie i te niedobre. podchodzimy do drzwi i nie pamiętamy dokąd one prowadzą. Jest wielce prawdopodobne. Pozwalają wielokrotnie przeżywać zdarzenia minione i te radosne. gdy chcemy ukazać mechanizm wytwarzania w y o b r a ż e ń. a nasze dobre w nim funkcjonowanie zawdzięczamy skomplikowanemu. spotykamy na korytarzu jakąś osobę i nie wiemy czy to krewna. Łatwo możemy wyobrazić(!) nasze kłopotliwe życie np. pozwalają tworzyć plany i dyskontować doświadczenie dzięki wspomnieniom. Przy tym wyobrażenia często są bardzo podobne do spostrzeżeń. Wykazane w tytule mechanizmy psychiczne (w dawnej terminologii władze psychiczne). natomiast fantazja silnie kojarzy się ze światem fikcji. że nie umiemy powrócić do niego. Pojawia się więc problem różnic i podobieństwa zarówno mechanizmów je wytwarzających jak i obu ich wytworów. Poszerzają one perspektywę poznawczą o przeszłość i przyszłość.

postrzegana słabość wzbudza wyobrażenia o potędze. że niektórzy ludzie nie żywią wyobrażeń. Po drugie. H. mogą być wywołane w dowolnym czasie. Wyjątkiem od rej reguły są artyści. Pewną szczególną odmianą wyobrażeń bardzo wyrazistych są o b r a z y e j d e t y c z n e. „na życzenie”. Galton. przyjaznej. Jest ważne z powodu konieczności odróżniania tych doznań od halucynacji (omamów). wynikłych z faktu zaburzeń funkcjonowania mózgu. a wyniki operacji matematycznych odbierał jako przemieszczenie cyfr. Przypadek niejakiego Finkelsteina. pojawiających się w czasie posiłków. bardziej wyrazistych. który liczby widział w postaci wielometrowych szeregów i kolumn. życzliwej. Interpretacje sytuacji niejednoznacznych. mogą one poprzedzać realne sytuacje („Stało się to. co dokładnie wyobraziłem”). niż u osób starszych. że i muzycy (Ch. Skłonność do tworzenia obrazów ejdetycznych koreluje ujemnie z wiekiem: im młodszy człowiek tym częściej występują przeżycia ejdetyczne. doznań ejdetycznych nie należy utożsamiać z przypominaniem. uśmiechniętej. po piąte. Wyobrażający przedstawia wtedy obiekt bardzo wyraziście. w wyobrażeniach dominuje figura. nie wiedzą o co autor pyta. ale okazuje się. wydobywaniem z pamięci długotrwałej). przedstawiane w badaniach testami apercepcji (TAT).(G. nędzy życia towarzyszy wyobrażenie raju. Wydaje się to oczywistym w przypadku plastyków. Na pojawianie się i jakość obrazów ejdetycznych wpływają zainteresowania i potrzeby. Wyobrażenia. czyli pozornych przedstawień obiektów i sytuacji. aż do bardzo wyrazistych. Nie tylko różnice ale i podobieństwa obu wytworów są przydatne dla dokonania ich charakterystyki. że zarówno spostrzeżenia jak i wyobrażenia są poznawczą reprezentacją rzeczywistości. Po drugie. a nawet pojęć na zmysłowe wyobrażenie. Po czwarte. obrazy u dzieci i młodzież są wyrazistsze. zarówno spostrzeżeniom jak i wyobrażeniom towarzyszy świadomość. To świadczyło o tym. że nie rozumieją pytania. a tło niemal zanika. Wskazywałoby to na występowanie transformacji doznań ejdetycznych jednego zmysłu na drugi. że mogą być nazwane „kopiującymi”. cierpieniom czasu wojny marzenia o szczęśliwym pokoju. Znawcy zagadnień wyobraźni zgodnie zaznaczają. że wyobrażenia te bywają tak dokładnym odwzorowaniem obiektu. po trzecie. Jest to tzw. Artyści np. Jako pierwszy opisał je w latach 20-tych ubiegłego wieku niemiecki psycholog E. Fakt indywidualnego zróżnicowania wyobrażeń ze względu na ich wyrazistość zauważył już F. Berlioz) wiele zawdzięczają zdolnościom ejdetycznym. Tendencja filotropowa z kolei charakteryzuje się silnym podkreślaniem tonacji emocjonalnej wyobrażanego obiektu. do urzędu. Wchodzę np.60 w odwrotnych kierunkach. Allport wykazał. Mozart np. Rozesłał on do 100 osobistości angielskich ankietę. z najdrobniejszymi szczegółami. ontotropowa tendencja doznań ejdetycznych . Wykazał on. bujnych.usłyszał w Kaplicy Sykstyńskiej Miserere Allegriego i po powrocie do domu zapisał ten trudny utwór. których wymagania zawodowe sprzyjają rozwijaniu zdolności ejdetycznych. świadczyłyby o tym. mglistych poprzez rozpoznawalne. niż spostrzeżenia. w której prosił o opisanie ich wyobrażeń. u pozostałych przybierają one postać od ledwo dostrzegalnych. ujmując to w kategoriach filmowców. Niektórzy odpowiedzieli. Dzisiaj jesteśmy skłonni ujmować ją w kontekście funkcjonowania pamięci ikonograficznej. że ich treść z całą pewnością pozostaje w pewnym związku z rzeczywistością. Gounod. bywają swoistymi zbliżeniami centralnego obiektu sytuacji. R. biurokratka zaczyna przybierać obraz coraz bardziej sympatycznej dziewczyny. są one zależne od naszej woli. mogą ulegać modyfikacjom. pokazują niejednoznaczność tego związku oraz niektóre prawidłowości jego kształtowania. Jaensch. że . szczególnie wyraziście wyobrażają elementy piękna (tendencja kalotropowa). Staję w kolejce i sobie wyobrażam miłą obsługę. czując silną potrzebę sprawnego załatwienia ważnej sprawy i widzę nasrożoną biurokratkę.

tworząc tzw. Pierwsza polega na zdolności przywołania obrazu znanego przedmiotu „pod jego nieobecność”. nawet po jego całkowitym unicestwieniu. gdyż w wyobraźni możemy „dokomponować” element. znaczącą cechę. polegająca na zamianie nazwy rzeczy lub osoby na wziętą od innej. animacja i inne). Nie jest to odtworzenie pamięciowe. w obrazach Pablo Picassa. lub muzycy. dokonują transformacji wyobrażeń jednej modalności w drugą. Typ wyobraźni. Występuje ona np. wyolbrzymianie. pojawia się na zasadzie „nieproszonego gościa”. Nie jest to jedyne rozróżnienie typów wyobraźni. metamorfoza. Kolejnego dokonujemy na podstawie k r yt e r i u m d o w o l n o ś c i. który miała jej suknia w czasie spotkania. że przysparza nowych wytworów. budującego obraz twarzy portretowanych dziewcząt wbrew regułom natury po to. Mimowolna działa niezależnie od naszej woli. przekształceń. a przez to może wpływać demobilizująco na realną aktywność jednostki. np. Matematyczna konstrukcja przestrzeni n-wymiarowej przy n nieskończenie wielkim jest niewątpliwie wytworem wyobraźni twórczej. wyobrazić partnerkę spotkania w sukni innego koloru niż ten. przesadne zmiany wielkości. że taka istnieje. a także szereg form prostszych ( alegoria. słowa (pojęcia). Wyobraźnia nie kontrolowana zazwyczaj dostarcza wielu przyjemnych doznań. rozmarzeni. Teoretycznie przedstawiane rozróżnienie jest zrozumiałe. Wyobraźnią twórczą w rygorystycznm tego słowa znaczeniu może być tylko taka. praktycznie niemożliwe do przeprowadzenia. tzn. której wytwory nie zawierają żadnych elementów doświadczanej rzeczywistości. W wersji ikonograficznej. przenośnia. p e r s e w e r a c j a. czyli łączenie elementów w nowy sposób. polegające na zmianie proporcji a przez to podkreślaniu jakiegoś szczegółu lub cechy. Nie ma pewności. oryginalne połączenie elementów. wymiar. Wyobraźnia twórcza charakteryzuje się tym. Mogą to być nowe obrazy.zestawy dźwięków. Niemniej przestrzeń. Osłabiając zatem siłę kryterium nowości powiemy. wizualnej występuje kilka charakterystycznych sposobów nowego łączenia elementów. aby ukazać niedostrzeganą dotychczas cechę. że wyobraźnia twórcza występuje wtedy. dobrze oddającej pewną. Należą do nich: a g l u t y n a c ja. m e t o – n i m i a. h i p e r b o l e. hipotezy naukowe. łatwo wciąga w nurt przeżyć. Z punktu widzenia j a k o ś c i w y t w o r u wyróżniamy wyobraźnię o d t w ó r c z ą i t w ó rc z ą. którego nie zapamiętaliśmy. Dzięki wyobraźni możemy wybiegać w przyszłość i. lecz również powszechnie występujących wyobrażeń. Proces transformacji ma miejsce nie tylko w przypadku obrazów ejdetycznych. gdy mamy nowe. Wyobrażając możemy też łączyć poznane elementy. czyli uporczywe powtarzanie jakiegoś charakterystycznego wątku. . np. Plastycy np. gdy jesteśmy bezczynni. przynajmniej częściowo. akcentowanie. przyczynie się do podniesienia poziomu realizacji określonego celu. ”On jest Paganinim sałatki pomidorowej”. Wyobraźnia dowolna jest świadomie i intencjonalnie przywoływana. ilustrując słownie wyrażone wyobrażenia poetów.61 obrazy ejdetyczne nie są jedynie kopiowaniem spostrzeżeń. podkład muzyczny filmu. Zgodnie z nim wykazujemy wyobraźnię m i m o w o l n ą i d o w o l n ą. t y p i z a c j a. dzieła literackie itd. najczęściej wtedy. lecz mogą być oryginalnym efektem transformacji informacji. albo następstwa jednostkowych decyzji organizacyjnych możemy zapobiec wielu mankamentom tak realizowanych działań. półsenni. „oswajać” ją przystosowując do naszych oczekiwań. czegoś mocno pragniemy. majoryzacja. zaangażowanej w procesach o tych właściwościach nazywamy w y o b r a ź n i ą t r a n s f o r m i c z n ą i przeciwstawiamy jej wyobraźnię i z o m o r f i c z n ą. symboliczne n mają na pewnym poziomie swoje odpowiedniki empiryczne. Pojawiają się wtedy marzenia na jawie i „leci film” wyobrażeń. czyli funkcjonującą w jednej modalności. czyli wydobywanie wspólnej właściwości wielu pozornie niepodobnych obiektów lub osób. Wyobrażając sobie skutki uczenia się jedynie z notatek.

Wyobraźnia pozwalała ludziom przewidywać przebieg przyszłych wydarzeń. Badania eksperymentalne. podejmowane w celu rozpoznania spornych problemów. A wyobrażenie obiektu ułatwia jego spostrzeżenie w maskującym kontekście. już znacznie później. za horyzontem. po zachodzie. Wydaje się. które wykształciły jakieś formy wyobraźni (nie wiemy. Siła wyobraźni i jej wymowa zależy od trafności doboru środków wyrazu. niestety. poprzez stosowane przekształcenia form oglądowych. budowlę gotycką zaczynamy wyobrażać sobie muzykę odpowiadającą nastrojowi wzbudzanemu przez tę budowlę. To janusowe oblicze wyobrażeń doprowadziło specjalistów tej problematyki do sporu o istotę i funkcje wyobrażeń. natomiast jego literacki opis dzięki zgęszczeniu zdarzeń. Jego potomek. Podobnie jak myśli nie można wyrazić bez posłużenia się symbolem. dzięki pracy wyobraźni np. że wyobrażane procesy są analogiczne do procesów fizycznych lub społecznych. przez zestawienie wyobrażeń wydobywamy informacje dodatkowe. a nawet czas przebiegu procesu wyobrażania jest zbieżny z czasem zmysłowego rozpoznania cech obiektu. niezbędną do wysuwania hipotez wykraczających poza granice utrwalonych przekonań. pobudzane przez różne odmiany wyobrażeń. reprezentowane głównie przez Z. Wyobrażane konkretne elementy rzeczywistości są jedynie środkiem wyrazu sądu lub pojęcia. tradycyjnie rozważni nie stają się odkrywcami. Wyobraźnie odgrywa ważną i specyficzną rolę w twórczości artystycznej i naukowej. . Oglądając np.62 Cechą charakterystyczną wyobraźni twórczej jest ukazywanie. Zwolennikiem tego poglądu jest m. A z taką stykał się zarówno człowiek pierwotny jak i zaawansowany w rozwoju ewolucyjnym. Wyłoniły się dwa odrębne poglądy. na jakim poziomie ewolucji ona się pojawia) poszerzyły możliwości rozpoznawania rzeczywistości niedostępnej spostrzeganiu. Pojawianie się odkrywczych hipotez potrzebuje wolnej przestrzeni dla wyobraźni. zapędzali okrzykami bizony do wąwozu i dokładnie wyobrażając ich zachowane. Indianie z prerii amerykańskich. wyobrażał sobie jego zachowanie za zaroślami. skradając się za upatrzonym zwierzem. współczesny psycholog amerykański. tak sądu w postaci oglądowej nie wyrazi się bez posłużenia analogami rzeczywistości.in. jak dotychczas. prawd ukrytych dla powierzchownych obserwacji. Jest ich niewątpliwie wiele. S. wyobrażał sobie różne możliwe zdarzenia. Nie znaczy to oczywiście. Coraz pełniej np. uznaje wyobrażenia za umysłową reprezentację realnych obiektów rzeczywistości.Kosslyn. że rola wyobrażeń sprowadza się jedynie do reprezentacji obiektów. nie przyniosły. zwany a n a l o g o w y m. abstrakcyjnych. Drugie stanowisko. Polyshina przedstawia wyobrażenia jako konkretyzację sądów. czyli ład przyczynowo skutkowy. to pojawia się pytanie o funkcje tej struktury psychicznej. uniemożliwiającymi obserwację wzrokową. jednoznacznych rozstrzygnięć. że badacze ostrożni. Niemniej jednak okazały się wielce korzystnymi. Wyobrażanie przebiegu i następstw przyszłych zdarzeń nie straciło na znaczeniu i w naszych czasach. dotyczące słońca. Myśliwy epoki kamiennej. a jednocześnie ogólnych. ustawiali się w dogodnych miejscach ubijania stłoczonych zwierząt. Zgodnie z tym stanowiskiem podkreśla się także i to. nieuchwytne zmysłem określonej modalności. lękliwi. gdyż wyobraźnia ujawnia się w wielu dziedzinach życia i form działalności ludzkiej. co rozumie każdy znaczący artysta. Pierwszy. Einstein opracował teorię względności wyobrażając siebie. Jeżeli spojrzy się na wyobraźnię z punktu widzenia psychologii ewolucyjnej. poznaje się pola mózgowe. A. zwane a b s t r a k c y j n y m . że doprowadziły do wypracowania kilku nowatorskich metod badania. Wielu uczonych podkreślało to. Ukazują one relacje i zależności między obiektami. głownie przez to. Niekiedy zdarzenie rzeczywiste nie wzbudza zainteresowania. dramatyzacji i innym zabiegom budzi szerokie zainteresowanie a także zyskuje uznanie jako „prawdziwy obraz wydarzeń” W nauce wyobraźnie łączy się z odwagą. że organizmy. Wyobrażona zbieżność form muzycznych i architektury będzie wytworem wyobraźni.

odbierane zazwyczaj z przymrużeniem oka. że mówi prawdę. Faza pierwsza. Do niepożądanych wytworów wyobraźni zaliczamy także konfabulacje życiowe. U małych dzieci są one zjawiskiem często spotykanym i wynikają z trudności rozróżniania realiów i tworów fantazji. Nie dziwi nas przeto stwierdzenie Th. wybitnego psychologa francuskiego. są dobrem wielce pożądanym. Gdy przypadkowo zauważył. Faza druga. bezradności życiowej i braku skuteczności w działaniu. które w wielu przypadkach określają cele dążeń jednostek. fantazyjne przygody. Treścią życia jednostek w tej fazie są bajki. niekiedy zupełnie nie przystający do świata realnego. Transformując ich treść na konkretny obraz ułatwia dostrzeżenie szczegółów i zależności między nimi. lub marzenia Ikara i Dedala (raczej całej ludzkości) by wznieść się w przestworza na podobieństwo ptaków. stosują autonarrację. ważności lub są następstwem przebytych chorób. Bez marzeń o lepszej przyszłości świat zastygłby w bezruchu. Jej znaczenie w tej wersji wyraziście ujawnia się wtedy. W sensie następstw są one bardzo podobne do zwykłych kłamstw. Funkcjonowanie wyobraźni ściśle wiąże się z właściwościami osobowości człowieka. H. Postawa marzyciela przynosi więcej złego niż dobrego. to zmaganie się już dwu równorzędnych sił. a nawet całych grup ludzkich. Ribot jest autorem prawa rozwoju wyobraźni.Ribota. mają na względzie własne pragnienia i oczekiwania. iż przenikają one przez czarny papier. Ludzie egocentryczni. od mniej więcej trzeciego roku życia do końca adolescencji.. w trakcie którego ujawniają się odmienne relacje dwu przeciwstawnych skłonności: pierwszej do fantazjowania i drugiej do racjonalizmu. tworzone z myślą o wzbudzeniu przeżyć estetycznych lub dla zabawy. że promienie przez nie wytwarzane mogą przenikać przez ciała nieprzezroczyste. wprowadzane dzięki różnorodnym wynalazkom i pomysłom racjonalizatorski. Marzenia o lepszym świecie i własnej przyszłości są tymi wytworami wyobraźni. Wzmiankowany wcześniej Th. Ludzie o nastawieniu realistycznym pracę wyobraźni poddają kontroli rozumu. Osobnik konfabulujący przedstawia fakty niezgodnie z rzeczywistością i jest przekonany. w dniu 1 kwietnia. Roentgen eksperymentując z ładunkami elektrycznymi nie wiedział. są skłonni pomniejszać znaczenie realiów i ograniczeń. Z drugiej jednak strony całkowite oddanie się w marzeniom prowadzi do utraty kontaktu z rzeczywistością. marzenia miłosne. Tym samym wyzwalają energię na rzecz ich realizacji. to przewaga rozumu. charakteryzuje się niezależnością wyobraźni od kontroli rozumu. emocjonalni mają wyobraźnię „subiektywną”.63 jako podróżującego na promieniu światła. U jednych kontrola rozumu powoduje zupełny . że tylko dzięki wyobraźni doceniamy znaczenie przypadkowych obserwacji. bowiem bogata wyobraźnie tworzy iluzoryczny świat. niż w jakże licznych dziełach artystycznych. gdy badacz abstrakcyjnie sformułowaną hipotezę chce zweryfikować eksperymentalnie. coraz to wnikliwsza kontrola rozumu nad wyobraźnią i faza trzecia. pogrążył w stagnacji. która odpowiadałaby wszelkim kryteriom dochodzenia do prawd naukowych. nie powstają natomiast w intencji oszustwa. bardzo często były poprzedzone wyobrażeniami lub marzeniami. Natomiast konfabulacje artystyczne. romanse. że w dziełach techniki i mechaniki użyto więcej wyobraźni. Ułatwienia w życiu codziennym. zróżnicowana indywidualni. Trzeba wtedy wyobrazić taką sytuację. Jego zdaniem rozwój wyobraźni przebiega przez trzy fazy.Seyle powiada. posługują się nią jako jednym z instrumentów kształtowania pożądanych relacji jednostka-świat. oni niemal zawsze są centralną postacią wydarzeń. Wyobraźnia ułatwia konkretyzację hipotez sformułowanych w kategoriach abstrakcyjnych. jak np. docenił znaczenie tego faktu i wyobraził liczne możliwości jego wykorzystania w praktyce. Wystarczy tu wspomnieć wyobrażenie telefonu komórkowego. u dorosłych mogą być powodowane chęcią podkreślenia swego znaczenia.

lecz odnosi się do naszych odczuć emocjonalnych. lokują się w jakimś miejscu przestrzeni itp (pomijam tu problemy samoświadomości). A może to myszy? W sytuacjach grozy. że im większe natężenie uwagi. Przyjmijmy zatem. Uwaga Znamy ją z autopsji. Gdy w ciszy wieczornej własnego domu usłyszymy niewyraźny szmer „nadstawiamy ucha”. Jest to zasadne tym bardziej. a mimo to trudno określić jej istotę. wspomniana kontrola czyni ją bardziej realistyczną. Dzięki temu treści np. że procesy psychiczne. Możemy skoncentrować się na wyglądzie drzewa. frapującej myśli czy goryczy doznanej przykrości. Potocznie mówimy o uwadze „napiętej do ostatnich granic”. co najważniejsze. jest jedynie procesem. Znamienne jest także to. Zależność ta występuje we wszystkich modalnościach zmysłowych. z j a w i s k u lub p r o c e s i e. Mietzel porównuje uwagę do reflektora. skupiając się na rozeznaniu tego. którą prezentowaliśmy. świadomością. Znaczy to. rzucającego snop światła na .wyobrażenia. o silniej wyobraźni. pamięcią. W miarę jej „napinania” obniża się próg wrażliwości receptora. myśleniem. być „wytworami” naszego mózgu. ile autorów piszących na ten temat. są tym samym procesami uświadomionymi.ukrywania się przed wrogiem. wnikliwiej rozpoznane. Innymi słowy: w wyniku spostrzegania powstają spostrzeżenia. że ludzie słyszą głośne bicie własnego serca. To zjawisko określa się w terminologii naukowej mianem s e n s y b i l i z a c j i i jest ono przedmiotem badań w różnych wersjach. a rozumienie jego istoty zależy od pojmowania obu członów relacji. Pod wpływem jej działania zmienia się struktura procesu. tzn. figury. skutków jej działania doświadczamy niemal w każdej chwili. Tradycyjnie uważano. Zarówno wyraziste przeżywanie treści doznań zmysłowych jak i sensybilizacja wskazują na istnienie związku pomiędzy uwagą a świadomością. tym wyrazistrze staje się uświadomienie cech obiektu. że uwaga wpływa na zmianę wskaźników funkcjonalnych receptorów. a także na przeżywanym uczuciu. że u w a g a. podać jej słowną definicję. spostrzeżenia. wyobrażania. nogach pająka lub kolorze samochodu. że uwaga jest zawsze skierowana na „coś”. że uwaga nie ma swej treści. myślenia. Jest on niewątpliwie bardzo skomplikowany. Drugą niemniej istotną jest intensywność. że istnieją. Analogiczne zjawisko występuje w przypadku innych procesów. natomiast działanie uwagi nie kreuje specyficznego wytworu. co znaczy tylko tyle. Praktycznie jest ich tyle. Uwaga jest wyjątkowym elementem psychiki. np. że pod wpływem ukierunkowania uwagi na dany obiekt spostrzegający pomija różne szczegóły tła. że uwaga jest epifenomenem nie mającym żadnego znaczenia dla właściwości stanów i przebiegu procesów psychicznych. uwaga jest tak napięta. czyli takimi o których wiemy. Sądzono. Zawsze pozostaje sprzężona z czymś: spostrzeganiem. A owe „napięta” nie jest charakterystyką uwagi. Obiekty te mogą występować w świecie obiektywnym lub mieć charakter subiektywny. Nie znaczy to..myśli itd. to k o n c e n t r a c j a p o z n a w c z a po d m i o t u na o k r e ś l o n y m o b i e k c i e.64 zanik wyobraźni. u innych. ukierunkowane uwagą. Znamy ją doskonale z własnych doświadczeń życiowych. któremu ona towarzyszy. na który został ukierunkowany dany proces psychiczny. Zatem zmiany procesu pociągają za sobą modyfikację rezultatów spostrzegania. że poziom jej intensywności osiągną nieprzekraczalny pułap. G. by dokładnie go rozpoznać. a jedną z jej cech jest kierunkowość. emocjami. wyobrażenia lub myśli stają się wyraziste. Eksperymentalnie wykazano. mają określone cechy. wyobraźnią. Można zatem traktować ją jako właściwość pewnego stanu wszystkich procesów psychicznych. bowiem nie występuje ona poza kontekstem innych procesów psychicznych. nie tylko w tej.

włączenie struktur centrali (mózgu). w: J. a człowiek dostrzeże w tym samym czasie atrakcyjny obiekt i obdarzy go uwagą. Prawidłowość ta dotyczy w jednakim stopniu ludzi i zwierząt. Musimy wtedy przypisać jej „sprawstwo” takich stanów. na który jest skierowany proces lub wzmożenie kontroli przebiegu procesu jego poznawania. to zrozumiałe staną się wyżej przedstawione właściwości uwagi mimowolnej. że występują dwa typy uwagi: uświadamiana i nieuświadamiana? A może nastąpił podział uwagi na część świadomą i nieświadomą? Wydaje się. nawykowe. uściśleń i rozstrzygnięć wątpliwości. W świetle dotychczasowej wiedzy mechanizm uwagi możemy traktować jako środek włączania świadomości w określony proces psychiczny. Takie przypuszczenia nasuwają wyniki badań eksperymentalnych. jak np. Uwaga mimowolna jest zawsze odpowiedzią na wydarzenia w środowisku. Śledzimy np. że uwaga przyczynia się do pogłębienia i wzbogacenia wiedzy o obiekcie. czynią to niemal natychmiast. co jest groźne lub nieprzyjemne dla nas. z których istnienia nie zdajemy sobie sprawy”(E. to co się stanie? Zinterpretujmy przykład Nęcki o uwadze kierowcy. Rodzaje uwagi Wyróżniamy dwa rodzaje uwagi: m i m o w o l n ą i d o w o l n ą. Stany te tradycyjnie przedstawiano. Jeżeli przypomnimy sobie prawdę. potężny hałas. pobudzają ją intensywne bodźce. Natomiast procesy przebiegające poza sferą uwagi traktowano jako odruchowe. to znaczy. Jeżeli kierowca na łatwej trasie nie spostrzega wielu detali drogi.65 poznawany obiekt. czynności zrutynizowane. lot osy tak długo..II. o wskazanie granic pomiędzy polami o różnych jednolitych barwach. że nagle spostrzegł na uboczu ładną dziewczynę i zwrócił na nią uwagę a jednocześnie pomija detale drogi. Przyjmując nowatorskie rozumienie napotkamy pewien paradoksalny problem. odurzający zapach itp. że istnieją dwie. specjalizujący się w badaniach problematyki uwagi. Jeżeli uwaga kontroluje jakiś nie uświadomiany proces. to co się dzieje? Czy znaczy to. różne jakośćiowo „uwagi”. chwilowy zanik kontroli aktywności lub minimalizację doznań zmysłowych. jasności). s. t. co zaskakujące. niespodziewane. E. proszeni np. . aż się oddali na bezpieczny dystans. I konkluduje: ”. intrygujące nowością też pobudza uwagę mimowolną. Natomiast wskazanie granic pomiędzy obiektami różniącymi się wieloma cechami wymagało już dłuższego czasu i namysłu. kierowca samochodu „podrywa” się natychmiast. To. A więc siła kontrastu między bodźcami pobudza uwagę. Gdańsk 2000 r. Z reguły większe napięcie uwagi prowadzi do nasilenia stopnia świadomości (świadomość jest stopniowalna od stanu senności do wyrazistości.78) Przy takim podejściu zmienia się rozumienie istoty uwagi i wyobrażenie o jej roli w układzie procesów poznawczych.możliwe jest „zwracanie uwagi” na bodźce. pozwala wyraziście uświadomić jego cechy. Strelau(red):Psychologia. Nęcka: Procesy uwagi. gdy przestaje słyszeć dźwięki pracującego silnika.. Ogólnie: siła bodźca fizykalnego uruchamia mechanizm uwagi mimowolnej. W następstwie włączenia uwagi następuje wzrost stopnia rozeznania (świadomości) cech obiektu. np. jako zanik działania uwagi. Znaczy to. Badani. sugeruje. że współcześni psychologowie są skłonni łączyć uwagę z procesami nie uświadomianymi. Przypuśćmy. Nie znaczy to. Przedstawiane rozróżnienie wskazuje jedynie na dwa odmienne sposoby pobudzania tego mechanizmu. albo automatyzmy (a jest ich kilka odmian). silny błysk światła. że organizm dąży do utrzymania równowagi pomiędzy nim a środowiskiem. jak „urwanie filmu”. Może to oznaczać również zmianę poziomu przetwarzania informacji. że ustalenie precyzyjnego nowatorskiego rozumienia istoty uwagi wymaga jeszcze wielu badań. Nęcka (UJ). podręcznik akademicki. że wyłączył on uwagę. Zawsze wzbudza uwagę to. Podobnie działa nagłe ustanie ciągłej stymulacji. Tak nie jest.

lecz uwarunkowana psychicznie. a organizm recepcyjną. a także humanistów innych specjalizacji zawodowych interesuje problem genezy uwagi dowolnej. „uwaga”. Niektóre stany organizmu (o sprawnych receptorach) nasilają. regulującej mocy zachowania osób. a inne osłabiają siłę działanie bodźców pobudzających uwagę mimowolną. jak w przypadku uwagi mimowolnej. występuje u zwierząt i człowieka i jest niekiedy nazywana odruchem bezwarunkowym. jaki występuje w następstwie działania fizycznych bodźców powstrzymujących. położenia. Pamiętać jednak należy o tym. zwrócenie uwagi jest wstępnym krokiem od celu. barwy). by skłonić potencjalnego nabywcę do kupna towaru. stany przeciwne. ale także ze względu na ich znaczenie. Wszelkie systemy alarmowe i ostrzegawcze włączając się wzbudzają uwagę mimowolną. „baczność” uzupełnione wykrzyknikiem. jakie aktualnie zachodzą w środowisku. a to umożliwia mu uaktywnienie różnych form zachowania adaptacyjnego. Specjaliści tej branży wykryli wiele prawidłowości psychologicznych. inicjującą. Dobry nastrój i takież samopoczucie podnoszą poziom sprawności uwagi mimowolnej. używane w celu ostrzeżenia przed zagrożeniem lub niebezpieczeństwem. poszukujący informacji okaże się bardziej sprawny w tym względzie niż nie poszukujący. Uwagę mimowolną wzbudzają bodźce ze środowiska. tato zaprowadził synka do muzeum i pokazał obraz Wyspiańskiego. W relacji organizm-srodowisko w tym przypadku stroną pobudzającą uwagę jest organizm. O tego czasu synek zaczął zwracać uwagę na . Człowiek głodny łatwiej dostrzeże bodźce świadczące o obecności pokarmu. znających ich znaczenie. Jest to zrozumiałe. poprzez skojarzenie z realną groźbą. Reakcja orientacyjna u człowieka pojawia się nie tylko pod wpływem fizycznych cech bodźca. Jest ona wrodzoną. kształtu. zainteresowań i nastawień. że u wielu ludzi uwaga dowolna powstała z przekształcenia uwagi mimowolnej. Takie słowa jak „stój”. Nie jest ona wzbudzana przez określone cechy bodźca. interesujący się muzyką szybko rozróżni tony jazzu od np.dynamiki i ruchu jako czynników silnie działających na uwagę ( ruch w reklamach świetlnych. demonstruje wzmożoną gotowość rozpoznania jego właściwości i znaczenia. (piękne dziewczyny przy samochodach). Takie zachowanie organizmu nazywamy r e a k c j ą o r i e n t a c y j n ą. Istnienie uwagi dowolnej dowodzi aktywności człowieka i wskazuje na jego twórczą rolę w środowisku. Wrażliwość na nie wzrasta pod wpływem potrzeb. powtarzalność bodźca itd. niż nasycony. Uwaga dowolna towarzyszy czynnościom zamierzonym. a także choroba powodują jej obniżenie. Twórcom reklamy idzie o to. dynamika w reklamach samochodów. Prawidłowości funkcjonowania uwagi mimowolnej są szeroko wykorzystywane w praktyce. Wymawiając cicho hasło „Stój!”z reguły otrzymujemy efekt zbliżony do tego. Po ich wystąpieniu organizm ukierunkowuje receptor zmysłu na źródło stymulacji. estetyki i kolorystyki ( zachwycający wygląd opakowań produktów). dotyczących pobudzania uwagi i technik ich prezentacji. intencjonalnym. Co zatem wiemy o kształtowaniu się uwagi dowolnej? Zarówno badania naukowe jak i codzienna praktyka dowodzą jednoznacznie. a także dynamiczność organizacji handlowych). Jednym z podstawowych celów reklamy jest zwrócenie uwagi potencjalnego nabywcy na polecany produkt. świadomie ukierunkowanym na jakiś obiekt. Specjalistów z zakresu psychologii uwagi. rapu. ono jest tu stroną aktywną. bowiem w podtekście tego zagadnienia kryje się pytanie o istnienie wolnej woli. wynika z wystąpienia określonego motywu działania. nabrały.66 Dzięki niej organizm otrzymuje sygnały o wszelkich zmianach. Cała klasa wzmiankowanych bodźców powoduje pojawienie się charakterystycznej reakcji. Oto np. że w układzie dwubiegunowym efektywność funkcjonowania całej relacji zależy od sprawności obu członów. kontrastu ( wielkości. Właściwie ocenili oni działanie atrakcyjnych przynęt.

zaskakująco obojętni. Po drugie. Opis taki jest wartościowy poznawczo zarówno wtedy. niezależnie od rodzaju. Ciekawość popycha nas do szukania odpowiedzi na pytanie o zasadność teorii X lub Y.Cherry’ego pokazały. mechaniczna. niemożność jej skupienia. a gdy ją zaspokoimy. Oprócz ciekawości faktów wykształciła się u człowieka ciekawość zależności. niż uwaga mimowolna .Hebbem nazywamy ją motywacją eksploracyjną. Zjawiska świata. A jednak i tak wymuszana uwaga mimowolna przekształcała się u niektórych osób w czynnik świadomego sterowania aktywnością własną. przykuwały jego uwagę niebotyczne szczyty i głębiny mórz. podobnie jak i faktów poznanych. o przeciętnym natężeniu. Jest to empiryczne źródło uwagi dowolnej. Mechanizm ten pojawił się we wczesnym etapie rozwoju ewolucyjnego. w miarę nabywania doświadczenia przestawia się na uwagę mimowolną i reaguje tylko na czynniki zakłócające normalny przebieg jazdy. mimowolna może przekształcać się w dowolną i odwrotnie. a behawioralnie –napięcie mięsni. może objąć większą ilość przedmiotów.67 wszystko. Jedynie zbiegiem przypadków pobudzają one naszą uwagę. podobnie brzmiących . postawa ku obiektowi uwagi i inne. Cechy uwagi Uwagę. Natomiast uwagą rozproszoną. dziecko zaledwie na 2-3-ech. Beryline). a u człowieka osiągnął swe apogeum. Oto ich omówienie. bo uważa i chce uważać na wszystko. a także kulisy polityki i ploteczki z życia w świecie artystów. niewidzialna strona księżyca i nieskończoność kosmosu. stają się nam bliższymi. co odnosi się postaci tego twórcy. Intensywność koncentracji subiektywnie jest odczuwana jako silne napięcie. mobilizującą organizm do zwracania uwagi na wszystko. E. jak i wtedy. a nie postacią malarza. wiele dowodów przemawia na rzecz tezy o istnieniu wrodzonego mechanizmu uwagi dowolnej. Badania C. można opisać w kategoriach cech. Początkujący kierowca szybko się męczy. Człowiek jest ciekaw faktów. co dzieje się na drodze i w samochodzie. Przeciwieństwem koncentracji jest rozproszenie uwagi. Cechy te znamy zarówno z obserwacji potocznej jak i badań naukowych. wymaga większego wkładu energii. Przeciętny człowiek dorosły może intensywnie skupić uwagę na 4 do 6. Powyższe wskazuje. Jednym z silniejszych jest istnienie ciekawości. która jest „siłą napędową” tworzenia teorii naukowych i zwracania uwagi na ich poprawność poznawczą. wystawiennictwem itp. Ma to duże znaczenie dla sprawności funkcjonowania w sytuacjach codziennych. poznawczo oddaje ją dokładność rozpoznania lub odtworzenia. oczarować go. Uwaga dowolna. bowiem pozwala oszczędnie gospodarować energią organizmu. Funkcjonuje ona w dwu wymiarach: pojemności (zakresu) i intensywności. Synek przecież mógł zainteresować się malarstwem. zwracamy na nie uwagę. Koncentracja. Skłania ona do penetracji otocznia i dlatego za D . gdy przedstawia właściwości uwagi konkretnej osoby. stajemy się wobec nich. 1. gdy odnosi się do uwagi jako fenomenu psychicznego. muzealnictwem. trafnie nazwana epistemologiczną (D. pojawiająca się jedynie przy jakimś zaburzeniu jej przebiegu . że bardzo trudno koncentrować uwagę i zrozumieć informację w sytuacji jednoczesnego działania dwu nakładających się. z którymi zapoznaliśmy się . że nie ma sztywnych granic pomiędzy obu rodzajami uwagi. co w otoczeniu jest wyróżnialne. Nie jest to jednak zależność prosta. inaczej skupienie uwagi. długotrwałe skupiona na kontroli czynności. Im wyższa jest intensywność uwagi.ciu elementach jednocześnie. Jakaś cecha obrazu musiała stać się dla chłopca bardzo silnym bodźcem. tym mniejszy jej zakres. I odwrotnie. W dawnych czasach nauczano pod przymusem.

chociażby ze względu na rozbieżności w rozumieniu jej istoty.Osiągnięcie wprawy w tej wersji wymaga długotrwałego treningu. Uwaga powoduje. G. iż niektóre mechanizmy uwagi. 2) podniesienia na wyższy poziom sprawności adaptacyjnej organizmu oraz 3) czujności. aż o milion razy! Pamiętać jednak warto. jedne kwalifikuje do dalszego przetwarzania.. np. mogą powodować to. ich uwaga sprawia wrażenie bezwładnej. 5. Napoleon I np. Funkcje uwagi Możemy wyróżnić dwie grupy funkcji uwagi: o g ó l n o b i o l o g i c z n e i p o z n a w c z e. że trudno o podzielność uwagi w przypadku wystąpienia dwu szeregów bodźców bardzo podobnych. Ludzie dorośli potrafią uważnie słuchać wykładu prze 20-25 minut i po momencie „oddechu” nadal kontynuować śledzenie narracji. potrafił dyktować jednocześnie 9 listów urzędowych. stwierdził. u żołnierza stojącego na warcie. wybitny francuski paleontolog. wtedy. tak charakterystycznego dla ludzi podeszłego wieku. jaki obierają receptory. gdy sprawdzamy sprawność działania zegarka nasłuchując tykania i obserwując ruch wskazówki sekundnika. W warunkach życia cywilizowanego czasami występują sytuacje analogiczne do naturalnych. a łatwo lub znacznie łatwiej. Jednak funkcję tę rozumie się na dwa sposoby. traktował tę właściwość jako wskaźnik geniuszu. reagowania tylko na bodźce istotne dla organizmu. 3. czyli zdolność obserwowania dwu lub więcej procesów jednocześnie. W drugim rozumieniu jest ona utożsamiana z blokowaniem nadmiernego napływu bodźców lub informacji. bagatela. gdy są to bodźce różnych modalności. a wielu ludziom utrudnia wykonanie danej czynności każdy drobiazg odwracający uwagę. że napływ informacji jest blokowany także przez . np. Poznawcze funkcje uwagi są bardziej liczne i trudniejsze do opisania. Stałość uwagi to zdolność jej koncentracji na jednym przedmiocie przez dłuższy czas. Najczęściej wymienianą i opisywaną jest s e l e k t y w n o ś ć uwagi. który stosując metodę osobnego podawania informacji do każdego ucha i polecając śledzenie jednego z tych ciągów.Cuvier. Świadczy o tym naprzemienność w spostrzeganiu figur odwracalnych. że z działających na nasze zmysły 100 miliardów bitów informacji na sekundę do świadomości dociera jedynie 100 bitów.68 2. że skok zaczajonego drapieżnika na upatrzoną ofiarę będzie maksymalnie precyzyjny i wykonany z taką siłą. I znowu badania Cherry’ego. czyli sytuacyjnego regulowania poziomu sprawności i koncentracji energii organizmu. uwaga ze wszystkich bodźców. wtedy również ujawnia się ta funkcja uwagi. 4. Widok czającego się drapieżcy wyśmienicie oddaje istotę tej funkcji uwagi. traktowane w aspekcie zasady równowago organizmu i środowiska.W. Ujawnia się ona np. która daje maksimum gwarancji powodzenia ataku. Osłabienie przerzutności uwagi występuje w postaci roztargnienia. w krótkim czasie. Pierwsze. inne skazuje na wygaszenie. wynosi on około 3 sek. Innym przychodzi to z oporami. Przerzutność uwagi to zdolność przechodzenia od jednej czynności do drugiej Niektórzy ludzie dokonują tego bez trudu. Stałość uwagi bywa rozumiana również jako konsekwentne jej skupianie do danym przedmiocie przez długie lata. Trwałość uwagi mierzy się wskaźnikami czasu jej koncentracji. Różnice indywidualne w ty aspekcie są znaczące. przekazów (w sytuacji eksperymentalnej były one nagrane na taśmie i wygłaszane przez tę samą osobę). sprowadzają się do 1) zapewnienia oszczędnego gospodarowania energią organizmu. tendencja do poszukiwania spójności. Podzielność. Wniosek stąd taki. W pierwszym jest ona utożsamiana z segregacją. że informacje ciągu nie śledzonego są zasadniczo ignorowane. Blokada uwagi(?) redukuje napływ informacji. Spostrzegane kształty zmieniają się w takim rytmie czasowym. Łukaszewski sądzi.

Trudność czynności jest zawsze względna. tym trudniej o realizacje omawianej funkcji. opisaną ją już w XIX wieku. Przedstawiony model sytuacji wykorzystano także w badaniach eksperymentalnych. że muszę tak postąpić!” Teorie uwagi. że im bardziej zróżnicowane dystraktory. nie słuchającego nadawano słowa typu: „dziewcze”. na jej skuteczność. Znają ją dobrze także grzybiarze i urzędnicy przerzucający karty dokumentów w poszukiwaniu tego jednego. obniżyła się jakość pisma. Współczesne badania tej funkcji koncentrują się na poznawaniu wpływu dystraktorów. że ktoś nam dokucza w takiej formie. a tempo czytania tekstu znacznie osłabło. innym wydaje się łatwym. czytania ze zrozumieniem tekstu i jednoczesne zapisywanie dyktowanego komunikatu Badanie przebiegu takiej czynności przeprowadził wraz ze współpracownikami U. Powiadamy: ”Uważałem. W eksperymencie B. Funkcja w y b o r u w ł a ś c i w e j r e a k c j i ma miejsce w sytuacjach wieloznacznych. Szczególnym przypadkiem czynności trudnej jest wykonanie dwu. Zdaniem T. prowadzonym techniką dychotyczną. Następnie proszono zinterpretowanie zdania „Ptaszek wyfrunął”. Rzecz jasna w różnych wersjach. niebanalny układ. które wymagają konkretnej reakcji. Wybieramy w naszym odczuciu odpowiednią reakcje do zaistniałej sytuacji. jakie badany nieświadomie rejestrował uchem nie słyszącym. bardzo podobnych do siebie zadań. Natura wyposażyła nas w mechanizm przynajmniej częściowego ich zmniejszania przez intensyfikację uwagi i świadomościową kontrolę czynności trudnych. iż trudno powiedzieć czy czyni to dla zabawy. co jedni uznają za trudne. Stwierdził on. Tomaszewskiego mogą one być skutkiem stanu deprywacji organizmu (wygłodzenie. Czytelnik zapewne pamięta zjawisko refrakcji. Równoczesność czynności była przeszkodą. czasowej afunkcjonalności receptorów. przyczyną trudności. po chwili zdajemy sobie sprawę z tego. „ucieczka”. Z biegiem czasu ćwiczenia wzrastała kontrola czynności i poprawiała się jakość wykonania. „koza”. Oto widzimy na placyku miasta piękny klomb. Zjawisko to jest znane również z praktyki maskowania. że osoby badane w początkowej fazie eksperymentu zapisywały słowa jakby mechanicznie. np. Funkcja k o n t r o l i c z y n n o ś c i t r u d n y c h. a do drugiego. czyli różnorodnych utrudnień. na co dzień wykonują korektorzy w wydawnictwie. niewyspanie). jego przeciążenia. McGoverna.Neisser. Wyobraźmy sobie. Baarsa i K. Niezależnie od tego następstwem ich realizacji jest wzrost ilości popełnianych błędów. Funkcja w y s z u k i w a n i a dotyczy uwagi dowolnej.69 przepustowość kanałów informacji zmysłowej. To. Treść interpretacji kojarzyła się ze słowami.” . . że spostrzegliśmy układ. że zachwyca nas połączenie kilku odmian kwiatów w jeden. zagrożenia. opracowano także test jej sprawności (test Bourdona). czy ze złośliwości. występowania przeszkód lub konfliktów. lub „więzień”. Jest to czynność bardzo podobna do tej. Dowiedziono. To. Funkcja i n t e g r a c y j n a uwagi występuje w procesie scalania kilku spostrzeżeń w jedno. bezświadomości ich znaczenia. polecano badanym jednym uchem słuchać uważnie i zapamiętać zdania typu „Ptaszek wyfrunął. Zadaniem osoby badanej tym testem było skreślanie wskazanej litery z długiego szeregu liter drukowanych. jaką zawodowo. a nie mozaikę pojedynczych kwiatów zawdzięczamy integracyjnej funkcji uwagi.

Jedną z bardziej znanych jest t e o r i a f i l t r u. w której dokonuje się przetwarzanie informacji. ale z reguły z wieloma błędami. jeżeli nie. nie poleca „Przyjąć!” lub „Odrzucić!” lecz jedynie ustalą hierarchie ważności informacji i pierwszeństwo jej przekazu do świadomości. Kiedy okazało się. W pierwszym dokonuje się ona bez udziału świadomości. a osłabiane niespójne. są sygnałem bólu. w danym czasie do świadomości mogą docierać tylko w postaci jednej wiązki sygnałów (patrz eksperyment Cherry’ego). przebiegają wolniej niż na etapach poprzednich. amorficzne. Pobór i przetwarzanie informacji oddaje model piramidy. Możliwości recepcji nowych informacji są ograniczone. że informacje zmysłowe. Uznała też.70 Nie ma. wszystkie informacje są przekazywane równolegle do komórek syntezy zmysłowej i jeżeli spełniają kryterium pierwszeństwa przekazu. pomijając następne. lecz jedynie osłabione i „zmuszone” do ustąpienia drogi pierwszeństwa informacjom o większym znaczeniu. Dotyczy ona jedynie selektywnej funkcji uwagi. Treisman. Przyjęła ona tezę. teoria filtru straciła na znaczeniu. Dalej są przetwarzane dźwięki układające się w słowa znanego języka. które nie docierają do świadomości nie zostają definitywnie odrzucone. która ogranicza przepływ informacji z pojemnika receptorów zmysłowych na wyższe piętra jej przetwarzania. wzbogacają wiedzę o niej. tworzą szeregową strukturę komunikacyjną. na oba jej rozgałęzienia działają liczne bodźce. opracowana przez D. podjęła się zadania usunięcia słabości teorii Broadbenta. Tym mechanizmem selekcyjnym jest uwaga Ilustracją wizualną tego modelu może być litera Y (w sytuacji pobudzenia wielu zmysłów lepszą byłby trójząb lub menora). a odrzucane do nich nie pasujące. np. Zachodzi przeto konieczność eliminacji nadmiaru informacji sensorycznej. ale do świadomości przez „nóżkę” dotrą w danym czasie tylko z jednej odnogi. a istniejące dotyczą raczej poszczególnych jej funkcji. niż istoty. pozostałe zablokuje uwaga i staną się one przedsionkiem. włączają je do ciągu informacji z ucha nastawionego na odbiór.ogranicza przepływ zawartości pojemnika. Podstawę tworzą miliardy informacji sensorycznych w postaci wrażeń. Obecnie w obiegu naukowym funkcjonuje kilka zalążków teorii p ó ź n e j s e l e k c j i. W niektórych przypadkach można je odtworzyć. zgodnie z którymi uwaga jest mechanizmem włączania świadomości w proces przetwarzania . Jest ona odpowiednikiem uwagi. W jej mniemaniu uwaga nie działa na zasadzie „wszystko albo nic”. są przekazywane do dalszego przetwarzania. jak dotychczas ogólnej teorii uwagi. Teoria Broadbenta ma swoje słabe strony. Jednak jednocześnie komórki receptorów rejestrują miliony działających bodźców.zostają osłabione i w jakiś sposób zapamiętane. Broadbenta. co ma świadczyć na rzecz teorii osłabiania. Anna M. Mimo to prezentowane w nich wyobrażenia mechanizmów uwagi są pouczające. Autor ten sądził. selekcje ogranicza do poziomu doznań zmysłowych. Ze względu na tę cechę teorię Broadbenta określa się mianem teorii wczesnej selekcji. że osłabianie przebiega etapowo. by w dalszej redukcji sprowadzić je świadomie przetworzonych rezultatów. poczekalnią na drodze do świadomości. że umysł ludzki funkcjonuje na zasadzie sieci komunikacyjnej. W trzecim etapie procesy przetwarzania są w pełni uświadamiane. W drugim etapie osłabiania są preferowane informacje zgodne z wzorcami percepcji. eliminacji nie istotnych i doprowadzenia do świadomości znaczących. ilość ich redukuje uwaga do zbioru sensownych spostrzeżeń. tworząc t e o r i ę o s ł a b i a n i a uwagi. wiedzy jednostki o świecie-czubka piramidy. Nóżka litery działa jak szyjka butelki. czyli początkowego etapu pobierania informacji. że badani techniką dychotyczną jednak przetwarzają niektóre sygnały z ucha „niesłuchającego”.

Jednak gdy tekst mówiony trzeba było literować. Przy użyciu paru wybiegów (odgłosy syczenia czy odpowiednie manipulowanie wskaźnikami ciśnienia) bez trudu symulowano schodzenie komory w dół.. GWP. że zawiedzie system bezpieczeństwa. którego pojawienie się zapowiedziano. wymyślił też oryginalną metodę badania tego zagadnienia. Dopóki tekst mówiony i zapisywany nie zazębiały się. Interesująco opisali H. I M. że zasoby uwagi zostały wyczerpane. jak pod nieobecność lęku. Weltman stwierdził. chociażby z powodu nieokreśloności terminu „zasoby”.223-4. (Patrz ramka 11) Ramka 13 „ Gershon Weltman a Uniwersytetu Kalifornijskiego zamknął grupę studentów –ochotników w hermetycznej komorze i poinformował ich. koncentrując uwagę na wykonaniu zadania.71 danych.. Zagadnieniem. strachem przed zbyt szybkim tempem zmian ciśnienia i obawami. Gdańsk 2003. zwaną metodą podwójnego zadania. Czy to wzbogaca naszą wiedzę o samej uwadze? Nie jest to pewne. Jej twórca .) Subiektywnie wyczerpanie zasobów odbieramy jako zmęczenie. Kohneman widzi w tym wyczerpywanie zasobów uwagi.” (H. w sytuacji wywołującej lęk zadanie dodatkowe zostało wykonane tylko w połowie tak dobrze. obiektywnie objawia się ono narastaniem ilości popełnianych błędów lub niezbornością wykonania.s. Dzięki inspiracjom wynikłym z tej teorii wiemy jednak więcej o czynnikach utrudniających jej funkcjonowanie. powinno na tym ucierpieć dodatkowe zadanie wykrywania światła. sekretarka radziła sobie z zadaniem.. Tego się nie spodziewano. Ponieważ badani z eksperymentu Weltmana osiągali prawidłowy poziom wykonania zadania głównego tylko dzięki zaangażowaniu większości swej uwagi. U badanych zrodził się lęk. że lęk nie miał żadnego wpływu na poprawność wykonania zadania głównego. M. że komora zanurzy się w wodzie na głębokość osiemnastu metrów. sekretarce biegłej w pisaniu na maszynie zadania dodatkowe w postaci powtarzania mówionego tekstu i zapisywanie słów prezentowanych wizualnie. Eysenckowie badania i wyniki badań wyżej omawianego problemu. I tak rzeczywiście się stało. Eysenck: Podpatrywanie umysłu. Zadaniem dodatkowym było wykrycie źródeł światła. Teoria zasobów uwagi. niestresowej sytuacji. Świadomość. wywołany uczuciem ograniczenia w małej przestrzeni. które wyjaśnia t e o r i a z a s o b ó w uwagi jest słabnięcie jej natężenia w procesie kolejnego wykonywania czynności. Dawał np. Kahneman. Szereg eksperymentów laboratoryjnych dostarczyło pewnych przesłanek do budowy rozwiniętej teorii z tego zakresu. I działa ona tylko na tym poziomie. pojawiły się trudności i błędy w odtwarzaniu. silniej niż w zwykłej. Miało to znaczyć. Kiedy badani znaleźli się już (rzekomo) na głębokości osiemnastu metrów. . otrzymali zadanie polegające na wyszukiwaniu małych otworów w krążkach. Być może badani zdali sobie sprawę z pogarszania się sprawności działania pod wpływem lęku i starali się temu przeciwstawiać. D.

Użycie tego zwrotu świadczy o przekonaniu jego autora (piszącego również). bo zostaje zachowana jedynie słaba wrażliwość na stymulację. skłonność do ucieczki w marzenia. Ostatnie. przytomności. Charakteryzuje go selektywna uwaga. aktywacji i jest następstwem zmożonego działania tworu siatkowatego. obiektów świata fizykalnego oraz samego siebie. Dla trzeciego poziomu jest charakterystyczne pewne rozluźnienie. intensywnej pracy intelektu. Mieści się na przeciwnym krańcu wymiaru automatyzmy – świadomość. Ze względu na ostatni wątek mówimy o świadomości i n t r o s p e k c y j n e j. Jest to stan patologiczny. że istnieje świadomość p e r c e p c y j n a. występujące mniej więcej co pół godziny. w czasie działań wojennych. konfliktu. 3) szybkiej. Poziom piąty występuje w czasie płytkiego snu. np. I wreszcie stan śpiączki. Zróżnicowanie funkcji świadomości ze względu na poziom jej występowania są ewidentne. Świadomość jest najwyższą formą przetwarzania informacji. jednak prawie zawsze pamiętamy tylko ostatnie z nich. następuje załamanie nerwowe. Taki stan świadomości występuje w sytuacjach wielkiego zagrożenia życia. lekka pomroczność. wyrażających się poprzez napięcie i wzrost zaangażowania sytuacyjnego. Pobudzenie to występuje w postaci 1) mobilizacji energetycznej. Niektóre marzenia senne są rezultatem niedokładnego przetworzenia aktualnie działających bodźców. to wyróżnimy ich . To sformułowanie wskazuje. jak np. Ale czym jest świadomość i jakie są jej funkcje? Człowiek jest świadomy czegoś. Zimbardo. świadomość wyraża się w formie marzeń sennych. Uwaga prowadzi do wzrostu uświadomienia cech jej przedmiotu lub procesu. Jednak ich zróżnicowanie jest bardzo różnorodne i bogate. Pierwsze przebiegają bez kontroli świadomości i są mechanizmami regulacji podstawowych. świadomościowej. od najwyższego do jej zaniku. Uwzględniając różne poziomy regulacyjnego zaangażowania świadomości amerykański psycholog G.72 „Uwaga jako wrota świadomości” to podtytuł fragmentu z podręcznika psychologii Ph. potwierdzane również w życiu codziennym.Lindsey wyróżnił siedem poziomów . Poziom czwarty to stan senności. Nawet jeżeli uwzględni się jedynie poziom czujności. efekcie wglądu we własną psychikę. Głęboki sen prawie wyklucza świadomość. czyli s a m o ś w i a d o m o ś ć jest wyższą formą świadomości. często bywa skutkiem poważnego uszkodzenia organizmu. że istnieje ścisły związek pomiędzy uwagą a świadomością. Poziom pierwszy. 2) intensywnych przeżyć emocjonalnych. intensywnego pobudzenia. chwilowe oderwanie się od rzeczywistości. comy to trwanie życia bez świadomości. to właściwość psychiki pozwalająca wyodrębnić siebie z otoczenia przyrodniczego i społecznego. postępowanie adekwatne do sytuacji Świadomościowe przetworzenie informacji w pełni odpowiada wymogom sytuacji. powtarzalnych zachowań. pewnego ograniczenia sprawności działania i refleksyjności. regulacji wyższego rzędu. aczkolwiek w różnym stopniu. Inne treściowo wiążą się z naszymi oczekiwaniami. marzeniami lub obawami. Z praktyki wiemy jak trudno obudzić niektórych ludzi w pełni ich snu. wypadku. Czujność albo przytomność to drugi poziom świadomości. gdy zdaje sobie sprawę ze stanu rzeczy. W niektórych przypadkach pojawia się przeciążenie systemu świadomościowej kontroli. refleksyjnej. śpiący z nie przykrytymi nogami może w marzeniach sennych brodzić w zimnej wodzie plaży morskiej. czuwanie bez napinania uwagi. bowiem zawiera się w niej również wiedza o świadomości przedmiotowej osobnika. kryzysu albo stresu. doświadczać swojej podmiotowości oraz zrozumieć relacje osoby i otoczenia. Marzymy więc kilkakrotnie w czasie nocy. jest stanem maksymalnego zaangażowania świadomości. Jednak wiele czynności organizmu ludzkiego wymaga. Świadomość. tzn. Marzeniom sennym zawsze towarzyszą szybkie ruchy gałek ocznych (REM). a także o charakterze własnych przeżyć.

Empirycznym faktem jest to. Z punktu widzenia psychologii ewolucyjnej jest to mechanizm awaryjny. ponieważ na ich poziomie nie występuje. Do przestrzegania tych nakazów niezbędne jest rozumienie ich uogólnionej treści. Korzystne dla organizmu rozwiązanie problemu życiowego wymaga wówczas przetworzenia informacji właśnie na poziomie refleksyjnym. Intrygującym stanem świadomości. bowiem intuicja sama w sobie jest zagadką. przypuszczalnie najstarszego ewolucyjnie systemu regulacji relacji organizm –otoczenie. bowiem nie jesteśmy w stanie wyróżnić tej cechy jako specyficznej właściwości świadomości. Nie wiele to wyjaśnia. Pod wpływem emocji. Ważną funkcją świadomości kontrola czynności. świetny znawca procesów negocjacji. by czynność przebiegała sprawnie i przekształciła się w nawykową. Dokładniej: intuicja jest jedną z form qualiów. jego sprawności psychicznej. spełniającym kilka różnych funkcji są tzw. na poziomie nawyku. że ludzie niekiedy nie potrafią dokładnie określić jakiegoś stanu rzeczy. przegrywa. niekiedy baz słowa porozumiewać się z inną osobą. np. komunikowanie na poziomie semantycznym. Potwierdzają to współczesne badania empiryczne. ale intuicyjnie są . Traktujemy je jako efekt całościowego funkcjonowania świadomości. powiada. intuicji. gualia. eksplozji namiętności-jaskrawych barw życia. Meichebauma pokazujące. Qualia przejawiają się w postaci intuicji. przeszłość i przyszłość. wyczuciem.73 kilka. Mówiąc o nich posługujemy się liczbą mnogą. ale nie da się sprowadzić do nich. wyczuwać „potrzebę chwili”. porównania swego zachowania ze standardami. Jest ona wyraźnie dostrzegalna w przypadkach nabywania nowych sprawności. a nie pozostawanie np. zaczynamy zastanawiać się nad przyczyną niepowodzenia i poszukujemy nowych sposobów dojścia do niego. Jako stany subiektywne są one zależne od doświadczenia życiowego jednostki. że intelektualizacja przeżyć emocjonalnych osłabia ich intensywność. ich źródła i przebiegu łagodzą ból i inne emocje. ludzie działają gwałtownie i nieprecyzyjnie Świadomość poprzez swą funkcję kontrolną wycisza gwałtowność i koryguje niedokładności. Świadomość jest czynnikiem emergentnym. włącza się on wtedy. Traktuje się ją jako jasne wyobrażenie. wyłapanie rozbieżności oraz ukierunkowanie zachowania tak. wyczuloną świadomość. a według psychologów ekologicznych „dostrajaniu się „ do niego. uwzględniającym teraźniejszość. ucząc się pisania na maszynie kontrolujemy każde uderzenie palca o klawisz. m. I służy organizmowi jako środek przeciwdziałania nagłym. gdy zawodzą regulacje niższego szczebla psychiki. że w procesie tym strony czują siłę partnera negocjacji i ten. Podobne zjawisko występuje w sportach walki. W sytuacjach społecznych gualia pozwalają wyczuwać nastroje innych ludzi. Wstępna kontrola świadomości jest niezbędna do tego.Kennedy. czy klient jest poważnie zainteresowany kupnem. niekorzystnym zmianom w środowisku. Edelman określa je jako subiektywne stany przeświadczenia. Od czasów Ribota wiadomo. Te skomplikowane operacje mogą przebiegać jedynie na poziomie świadomości i podlegać jej kontroli. Swoją drogą silna intelektualizacja życia pozbawia człowieka intensywnych przeżyć radości. który nie potrafi zniwelować przewagi drugiego. że znajomość przyczyn emocji. Inna forma kontroli świadomościowej występuje w przypadku emocji. empatią itp. M. in. by odpowiadało dyrektywom reguł. Wykonanie niektórych czynności przebiega stale pod kontrolą jedynie świadomości. W społeczeństwie ludzkim obowiązują liczne reguły współżycia. Jeżeli nie udaje nam się osiągnąć określonego celu. czy tylko dokonuje rozeznania ekspozycji towarów. wyższą formę instynktu. D. Dobrzy handlowcy wiedzą bez deklaracji słownych to. a także wiedzy. a nawet jako wrodzone mechanizmy poznawania niektórych aspektów rzeczywistości.G. G. wyobrażenie standardów postępowania zgodnego z tymi regułami. który pojawił się na wysokim poziomie złożoności mechanizmów prostszych.

np. Okazało się. drudzy oddają ją we władzę genów. ogarniało ich uczucie intensywnej radości.Czuły one. choroby układu nerwowego albo osłabienie tonusu kory mózgowej z powodu niedostatecznej stymulacji. jestem. siada na krześle wyobrażanym. że zależność jest jednokierunkowa. które zawsze ma miejsce w sytuacji szoku fizycznego. które były w stanie śmierci klinicznej. doznawały wrażenia przeciskania się przez wąski korytarz do jasnego światła. zjawisko voodoo i inne. zaburzają świadomość i powodują pojawianie się halucynacji. np.A. Pojawiło się oni po opublikowaniu książki Rajmonda Mooda pt. wybitni politycy. osobnik może nie wiedzieć gdzie się znajduje i dlaczego właśnie tam. że często świadomie tworzymy usprawiedliwienia dla naszych ukrytych zachcianek. czyli zmysłowego postrzegania przedmiotów lub zjawisk rzeczywiście nie występujących w danym momencie. niemal euforia. objawiające się również niezbornością ruchową i ogólnym niepokojem ruchowym Zatrucia. Mózg. np. zażywanie narkotyków. niekiedy wbrew opinii większości. kosmonautów w stanie nieważkości i innych. pogłębiające się nawet do poziomu śpiączki. Frapującym zagadnieniem są obecnie tzw. Życie po życiu. czyli stany psychiczne osób. iluzji. Pojawiały się one w rezultacie zaburzenia krążenia krwi i niedokrwienia mózgu. że odbiega on od standardu.74 przekonani. Holenderski lekarz Pima van Lommel poddał naukowej weryfikacji przedstawiony opis. a w rzeczywistości tylko ugina kolana i „wisi” w powietrzu. Znamy też fakty wpływu świadomości na procesy nieuświadamiane. Z powodu niektórych chorób. efekt placebo. intuicyjnie opowiadają się za rozwiązaniem niepopularnym. nieświadomość funkcjonują zatem w jednym systemie sterowania organizmem. z którego parę minut temu wyszedł. że analogiczne stany występują u pilotów samolotów odrzutowych. jak i to.Występuje przecenianie albo niedocenianie upływu czasu. co sugerowało istnienie podobnych przyczyn ich powstawania. duru brzusznego występują objawy zaburzenia świadomości w postaci majaczenia. Świadomość i procesy psychiczne w ujęciu poznawczym. Poeci czasami wyczuwają nadchodzącą grozę wydarzeń. W stanie hipnozy świadomość osoby zahipnotyzowanej nie kontroluje jej zachowania. Zatrucie tlenkiem węgla lub czteroetylkiem ołowiu powoduje stany pomroczne świadomości. że opuszczają ciało. ale słusznym w przyszłości . że „coś wisi w powietrzu”. osoba ta poddaje się woli hipnotyzującego. naturalnych czynników uśmierzających ból. obecnie zwolennicy psychologii ewolucyjnej przypisują świadomości funkcje służebne. że przeżycia wszystkich badanych były bardzo podobne. Dobrym sposobem ukazania właściwości i funkcji świadomości jest odwołanie się do opisu następstw jej zaburzeń.(Patrz : utwór Goethego pt. Dalsze badania pokazały. Kolańczyk: Czuję. W przeszłości psychoanalitycy. wykonuje czasami dziwne polecenia. nie znaczy to jednak. myślę. Euforia może wynikać ze wzmożonego wydzielania endorfin. Odzyskując przytomność z przykrością odczuwały „powrót” do świata. W tej wersji problemu świadomość jawi się jako wielce subtelny mechanizm regulacji zachowań ludzkich w sytuacjach wyraźnej niepewności. Mogą to być: zaburzenia orientacji w przestrzeni i czasie. że nie uświadamiamy wielu przyczyn naszych zachowań. w której autor opisywał doznania „po opuszczeniu ciała”. lub nie potrafi wrócić do domu. .. Brak bowiem tego elementu pociąga za sobą szereg specyficznych objawów. Pierwsi widzieli ją w służbie nieświadomości. naukowcy wyobrażają nieznane dotychczas prawidłowości zdarzeń. . Król elfów). przywidzeń. Literatura zalecana. Prawdą jest. odmienne stany świadomości. przebadał 344 osoby po reanimacji. świadomość.

Warszawa 2000 r. . Proste organizmy. że występuje ona na poziomie biologicznym. otwierają swe kwiaty o wschodzie słońca. Obserwacja zachowania roślin. fasola pamiętają cykl świetlny. pamięci mechanicznej. Pamięć. zamykają o zachodzie. bowiem pamięć nie jest procesem fotografowania. bowiem ukazuje on na niektóre aspekty procesów wcześniej wymienionych i cechy pamięci jako całości. nie są aż tak sprawne. są to formy utrwalania i przekazu informacji (albo jej upowszechniania) zarówno w sensie międzyosobniczym jak i międzypokoleniowym. tylko niektóre cechy obiektów. Młodkowsi: Wyobaźnia. Ilustracją tej myśli może być próba opisu pamięci człowieka jako taśmy magnetofonowej. Termin „pamięć” jest wieloznaczny. przez kreowanie nowych lub poszerzania zakresu starych pojęć. co zapamiętaliśmy. ”pamięć zewnętrzna” trzeba zdawać sobie sprawę z odrębności tego zagadnienia wobec pamięci jednostki ludzkiej. przypominania). p r z e c h o w y w a n i a (magazynowania) oraz w y d o b y w a n i a (przywracania. Są próbą poszerzenia zakresu i przedłużenia czasu trwania treści pamięci jednostek i grup społecznych. Fundacja Innowacja. by mogły nadrobić wszelkie braki pamięci. będące w „centrum” uwagi.W. Istnienie wspólnej kategorii ukierunkowuje myślenie na poszukiwanie podobieństw. Pamięć ludzka przechowuje informacje o przeszłych wydarzeniach. więc niektóre inne formy przechowywania informacji nazywa się pamięcią.Wyd. -Z. że nie należy stwarzać bytów odgórnie. Pamięć jest właściwością biologiczną i psychiczną. Jednak ich podobieństwo do pamięci ludzkiej jest zbyt nikłe. Pamięć bowiem jest z d o l n o ś c i ą wielostronną. akacja. Jaki wniosek wynika z tych rozważań Ano ten. zapisu nutowego. Gdańsk. przypominając modyfikujemy to. statycznego utrwalania obrazów. Hodowane w szklarniach po jesiennym wprowadzeniu sztucznego oświetlenia dostosowują się do nowego czasu naświetlenia i „otwierają się” na czas włączanie oświetlenia. które może być w dodatku rozumiane przynajmniej dwojako: zapamiętujemy wybiórczo. 1998 r. Jedynie ubóstwo języka zmusza nas do używania słowa „pamięć” do oznakowania tych odrębnych zjawisk. Naider: Reprezentacje i ich reprezentacje. przejawiająca się w procesach z a p a m i ę t y w a n i a. Używając określenia np. Fundacja Innowacja. Rozdział VI. np. niestety. 1991 r. co prowadzi. Nogi. Mówimy o pamięci komputera. Warszawa. pamięci zewnętrznej w rozumieniu zapisu dokumentalnego. owadów i innych organizmów o względnie prostej budowie dała podstawy do stwierdzenia. Niektóre rośliny. 1998 r. pamięci zbiorowej. w ślepą uliczkę dociekań. Szewczuk: Uwaga. bowiem zmienia się kontekst aktualizowanych treści. historycznej itp.J. Ossolineum.Wszystkie wymienione procesy uczestniczą w pamięciowym przetwarzaniu informacji. nadmiernie rozszerzony przez odwoływanie się do analogii funkcjonalnej. w przypadkach nietrafnego zestawienia desygnatów. Prawda. . ( k o d o w a n i a i n – f o r m a c j i). sugerującej „wspólnotę istoty”. 1998 r. „Żak”. zapamiętują czynności wymuszone przez trening eksperymentatora.75 GWP.K. by upoważniało do tworzenia wspólnej kategorii. Z pamięcią ściśle wiąże się proces z a p o m i n a n i a. „Kto nie ma pamięci. w: Encyklopedia Psychologii. . Jest przetwarzaniem. Wskazanie na „przetwarzanie informacji” jest istotne. po drugie. Te fakty skłoniły . Zaborowski: Teoria treści i form samoświadomości. zachowania których regulują tropizmy. nogami musi nadrabiać” głosi ludowe porzekadło. w: Encyklopedia Psychologii. obrazu malarskiego. Wrocław.

nie „wiąże” materiału zapamiętanego z czasem i przestrzenią. Organizmy żywe są ewolucyjnie wyposażone w „zegary biologiczne”. jest nieodłącznie powiązana z jej egzystencją. podjęliśmy pierwszą pracę i temu podobne. by z psich rodziców urodził się piesek. Tulving zaproponowała wyróżnienie w pamięci deklaratywnej formy s e m a n t y c z n ą i e p i z o d y c z n ą. Rozwijając tę myśl T. wyróżnianych społecznie. podobnie jak w ogóle świadków wydarzeń. Ribot ogłosił teorię pamięci biologicznej. bo dowiedział się o zmianie jego trasy przejazdu. którzy latami pracują nocami. Najwyraźniej pamięć biologiczna występuje w procesie genetycznego przekazu informacji. bowiem nie potrafimy przeprowadzić granicy pomiędzy pamięcią biologiczną a nieświadomą. że są to zjawiska tożsame. to ironiczne powiedzenie S.Butlera oddaje sens sociobiologicznej interpretacji tej funkcji genów. Procesy „zegara biologicznego” przebiegają bez udziału świadomości. a w sytuacji powstawania zarodka przekazują.76 E. Heringa do sformułowania tezy. jej wyniki i przebieg procesów mogą być opisywane słownie. wydalania i inne. Pamięć jako zjawisko psychologiczne jest właściwością jednostki.Są one niezależne od społecznej organizacji czasu. jest typową pamięcią człowieka zdrowego. nie wiadomo czy są kontrolowane psychicznie na poziomie nieświadomości. sensu praw ogólnych. co robiła w czasie zamachu na J. ale mogą ukształtować rytm snu i aktywności nie pokrywający się z biologicznym. Geny zawierają. że przebiega poza świadomością. Uwzględniając kryterium uświadomienia treści wyróżnimy dwa typy pamięci: j a w n ą i u t aj o n ą. koncentruje się wokół znaczących informacji. a śpią we dnie nie zatracają biologicznej pamięci. uporządkowaną zgodnie z wizją własnego udziału w zdarzeniach i pamięć z d a r z e ń z e w n ę t r z n y c h. Przypominając prawo grawitacji Newtona nie osadzamy jego działania w jakiejś epoce czy w określonym kraju. Nie jest ona czymś jednolitym. X nie wsiada do autobusu nr 8. poziomu aktywności. zabarwioną emocjonalnie. z kocich kotek. w terminologii amerykańskiego „pamięciologa” L. Jest to pamięć funkcjonująca w systemie związków abstrakcyjnych. wielce zróżnicowana. a ich czas i miejsce wystąpienia stanowią podstawowe cechy charakterystyki zdarzenia. Różnią się one poziomem świadomej kontroli i odrębną lokalizacją w mózgu. Z kolei pamięć epizodyczna. Pamięć semantyczna. dotycząca zdarzeń. jego zdaniem tożsamej w swej istocie z pamięcią psychiczną. informacje o strukturze białka organizmu a także o zasadach regulacji tej struktury. Nie wykluczone. w dodatku odpowiedniej rasy. wyróżnianych zarówno ze względu na specyfikę objawów. Mimo to ich pamięć. okazała się niedokładną Typ pamięci niedeklaratywnej to według Squire’a kilka procesów nie podlegających kontroli świadomości a kumulujących doświadczenia. Jednym z nich jest pamięć p r o c e d u r a l n a. Pamięć epizodyczną możemy uszczegółowić wyróżniając pamięć a u t o b i o g r a f i c z n ą. Dobrze pamiętamy g d z i e i k i e d y zdawaliśmy maturę. „kura jest tylko sposobem jaja na zrobienie drugiego jaja”. Jest to pamięć świadoma. przynajmniej w pewnych granicach. W życiu codziennym najczęściej mamy do czynienia z pierwszą.Kennedego. procesów jak i zróżnicowanie efektów. występuje szereg jej odmian. które regulują cykliczne powtarzanie wielu procesów: snu. Zdecydowana większość badanych Amerykanów w wieku powyżej 50-ciu lat utrzymuje. organizm ma być środkiem przekazu genów.Squire deklaratywną i niedeklaratywną. Świadczy to o ich fascynacją wydarzeniem. różniącą się od niej jedynie tym. Jeżeli np. którym stale jeździ do pracy. to w dowolnej chwili podać uzasadnienie swego postępowania. Zawierają nakaz trwania i rozmnażania. jednak cechuje je pewna elastyczność Ludzie. przemiany materii. jedynie rozpatrywane z różnych punktów widzenia. . dotycząca znaczeń słów i określeń. że doskonale pamięta to. że pamięć jest funkcją m a t e r i i o r g a n i c z n e j. Obrazowo mówiąc pamiętają. E. są dostępne naszemu poznaniu.

Wyraźnie takie funkcjonowanie pamięci możemy obserwować w przypadkach amnezji. jest kolejną fazą pamięciowego przetwarzania informacji.. . Pamięć utajona wpływa na zachowanie określonej osoby. marchewkę i inne. Jeżeli kiedyś nauczyliśmy się pływać. Osoby dotknięte tym zaburzeniem pomięci potrafią ułożyć klocki według podanego wzoru. Inny obraz pojawia się. że w danym momencie pamiętamy przeciętnie 7 elementów. pod wpływem hipnozy. określa ją zasada (7+-) 2. są zgodne z naszymi schematami poznawczymi (obiekty łatwo rozpoznawalne). by myśleć. warunkowania. np. że nie robili tego. co nie znaczy. zapamiętują więc realizowane operacje. Potrafią oni dokończyć słowo. Aby ukazać bogactwo funkcjonalne pamięci nie wystarczy opisać jej typu. odpowiadają naszym potrzebom i nastawieniom. że może to być zestaw liter „ta”.Sperlinga) Wszystkie bodźce wzrokowe lub słuchowe (głównie te badano) wywołujące wrażenie są rejestrowane w receptorze. to nie musimy sobie przypominać ruchów pływaka w wodzie. bułki. następnie rozpoczyna się proces przetwarzania informacji. czynność myślenia pojawia się bez kontroli świadomości. Może jednak utrzymywać się długo.. po wstrząsach lub zapaleniach mózgu. O pamięci sensorycznej była już wzmianka przy temacie spostrzeżeń wzrokowych (badania G. ale nie wiedzą. Można jednak osiągnąć lepsze rezultaty dzięki ćwiczeniu lub ułatwieniu (porcjowanie materiału) zapamiętywania. wymienionymi przymiotnikowo w nazwie. ale po wyjściu ze sklepu już nie możemy powiedzieć ile nas kosztowały poszczególne produkty. Po tym czasie ślad pamięciowy zanika. Czas przechowania treści odebranych jest krótki. kolejne wykonania zabierają im nieco mniej czasu. jeżeli zostanie na niego zwrócona uwaga. która jednak nie zdaje sobie sprawy z tego faktu. Znaczy to. ale zapytani po chwili czy układali kiedykolwiek takie klocki twierdzą stanowczo. Pamięć krótkotrwała pośredniczy pomiędzy pamięcią sensoryczną a pamięcią trwałą. w sklepie przez ułamek sekundy pamiętamy ile trzeba zapłacić za chleb. habituacji i innych. głównie te. W niektórych przypadkach odzyskują „szczątkową” świadomość. gdy przyjrzymy się systemom pamięci. co trzeba zrobić. 3) długotrwałej. Do STM trafiają treści doznań wzrokowych i słuchowych. 2) krótkotrwałej. Pojawienie się bodźca nowego powoduje wypadanie obrazów bodźców wcześniejszych. To umożliwia spojrzenie z jednego punktu widzenia. Jednorazowa pojemność pamięci roboczej nie jest zbyt duża. bowiem nie utrwalone treści pamięci krótkotrwałej znikają na zawsze. uzupełniając brakującą sylabę. a kąpiąc się po prostu płyniemy.. np. I już tego nie przypomnimy. często oznaczana symbolem STM (short term memory) charakteryzuje się właściwościami. w sytuacji drobnych zakupów codziennych. są sygnałami zagrożenia lub przyjemności.które zwracają uwagę. Wynosi on w zależności od sytuacji od 3 do 20 sekund i odpowiada czasowi trwania najczęściej wykonywanych czynności. kobie. że porównywalny do podobnego w pamięci sensorycznej. czyli niepamięci. Jest to zjawisko m a s k o w a n i a w s t e c z n e g o. Pierwszą jego fazą jest eliminowanie treści nieważnych i dopuszczenie do kolejnej fazy treści istotnych. Powtarzając układanie nabierają wprawy. Kodowanie dokonuje się w kodzie zmysłowo-emocjonalnym. Doniosłym przeto problemem jest to jakie treści sensoryczne są przekazywane do pamięci krótkotrwałej i jakie z niej są przekazywane do utrwalenia.77 czyli czynnościowa. Pamięć k r ó t k o t r w a ł a. zwana też r o b o c z ą albo o p e r a c y j n ą . Wielkość czasu niezbędnego dla dokonania opisanej eliminacji pokrywa się z grubsza rzecz biorąc z czasem utrzymywania tych treści w pamięci sensorycznej (ultrakrótkiej) i wynosi około 100 milisekund. Dociekliwi badacze wyróżnili trzy s y s t e m y p a m i ę c i:1) sensorycznej. Podobne mechanizmy pamięci działają w przypadku torowania (priming). występującej np. Pamięć krótkotrwała występuje np. Nie przypominamy tego.

zależnie od naszych potrzeb. Już starożytni Rzymianie sformułowali tezę. tzn bez angażowania uwagi i świadomości bądź świadomie. potwierdzili to uczeni. Ale jakie powtarzanie spełnia te oczekiwania? Tym problemem zajął się jeden z ojców psychologii eksperymentalnej H. że w lasku podmiejskim policjanci ustrzelili wściekłego lisa. ale po powrocie do domu usłyszeliśmy w radio informację. Tołstoja. Opracował on metodę badania przebiegu zapamiętywania w zależności od ilości powtórek. nie naruszając długotrwałej. symbolicznie oznaczana jako LTM (long term memory) rózni się od krótkotrwałej czasem trwania śladów pamięciowych. Na podstawie tych i podobnych faktów R. Ebbinghaus. . Ucząc się chcemy zapamiętać informacje z podręcznika. Dzieła Shakespeare’a. najpewniej korowy. w LTM jest on ograniczony jedynie trwaniem życia. utożsamiamy go z hukiem wystrzału policyjnego i w rezultacie automatycznie zarejestrowany dźwięk staje się elementem epizodu.78 Pamięć d ł u g o t r w a ł a . Prusa są kojarzone z pojęciem literatura a np. a hipokamp jest jedynie przekaźnikiem informacji utrwalanych na długo. czyli zapamiętywania może przebiegać automatycznie. oglądając wystawę malarstwa pragniemy zapamiętać obrazy najbardziej ekspresyjne bądź typowe dla jakiegoś nurtu artystycznego. zwrotów powoduje pobudzenie czynnościowe struktur hipokampu. że istnieje jeszcze inny ośrodek LTM . by kodowanie było dokładne i trwałe. że uszkodzenie lewego płata potylicznego prowadzi do zaburzeń funkcjonowania pamięci krótkotrwałej. Zasadności rozróżnienia STM oraz LTM dowodzą również badania z zakresu neurologii. Była to metoda zgłosek bezsensownych. co opanowały znacznie wcześniej. Proces k o d o w a n i a i n f o r m a c j i. Bohra. rozkładu czasu powtórek i innych. Okazało się. zapisano: ”aktor śmieje się”. Kodowania świadome wymaga udziału uwagi i świadomości i jest zawsze zamierzone. a szczegóły sytuacyjne dobiera reżyser. Procesy pamięci. Praktycy i naukowcy „od zawsze” poszukiwali metod podnoszących trwałość kodowania. zapisuje się w nim jedynie „filary” sytuacji. C. W tym momencie następuje przetwarzanie informacji. efektami przetwarzania informacji. teoretycznie nieograniczoną i systemem kodowania informacji. Przypominanie słów. Kodowanie „filarów” powoduje.Atkinson i R. uznając powtarzanie za jeden ze środków udoskonalania kodowania. że nie pamiętały one materiału przyswojonego przed miesiącem. M. ale pamiętały to. sięgającą miliardów bitów. W scenariuszu np. że „powtarzanie jest matką nauki”. Shiffrin sformułowali t e o r i ę p o d w ó j n e j p a m i ę c i. że byliśmy na spacerze w lasku podmiejskim i w pewnym momencie dobiegł nas jakby odgłos huku. W systemie Pamięci długotrwałej „obowiązuje” kod semantyczny. utrwalonym w pamięci. podobnie jak w bibliotekach uczelnianych. Fermiego z fizyką.Newtona. że informacje są porządkowane w układzie znaczeń. Kodując utrwalamy tylko niektóre cechy zdarzenia czy przekazu informacji. kojarzymy go z informacja radiową. Ludzie dążą do tego. pojemnością. Wyobraźmy sobie. znaczenia terminów. Ale o tym jak się on zaśmieje to już decyduje reżyser. Badacz ten sporządził ponad tysięczną listę zgłosek nie mających znaczenia w języku niemieckim typu k e g . że przypomnienia zdarzenia lub informacji są uzupełniane wytworami mózgu. Jednak po chirurgicznym usunięciu tej części mózgu u małp okazało się. przypominamy niepozorny odgłos. co dowodzi jego znaczenia w trwałym przechowywaniu informacji. Bywa to źródłem pomyłek i błędów. Rezultat kodowania można porównać do scenariusza filmowego lub teatralnego. Nie zwróciliśmy nań uwagi. Wynika z tego wniosek. Oznacza to.

Aby zapamiętać 12 zgłosek trzeba średnio 16.cały cykl powtarzał kilka razy i stwierdził.. J. co się zapamiętuje. Powiadają. sposób). sensu tego. słonko i mamy datę znaną z historii Polski. Młodzieży ułatwia przyswojenie zasad pisowni rymowanka „uje się nie kreskuje” Instruktorzy nauki jazdy z powodzeniem stosują mnemotechnikę akronimów. niż zjawiska dotychczas jednorazowego. natomiast ci. co już się powtórzyło jest większe. Bahrick i L. Jednak niektórzy współcześni naukowcy amerykańscy ( np. Świeca. Herdsona i cyfry przedstawić w postaci dobrze znanych przedmiotów. mneme . Istnieją liczne rymowanki ułatwiające zapamiętanie dat.. pi. Watkins pamiętamy najlepiej początek wyuczonego tekstu. Abecadło z pieca spadło.79 r o n. ułatwiających zapamiętanie ( mnemotechnika kodowania) bądź przypominanie (mnemotechnika przywołania). H. którzy powtórnie przyswajali te wiadomości pamiętali prawie wszystkie z poziomu szkoły średniej. liczb. że łatwiej się zapamiętuje początek i koniec przyswajanego tekstu.Hall. Jeżeli osoba zapamiętująca powtórzy tekst większą ilość razy. świeca. np. a ilość czasu niezbędna do zapamiętania nie jest proporcjonalna do ilości zapamiętywanych zgłosek. szczyty prezentują dobrze zapamiętany początek i koniec szeregu. kostka. które do dnia dzisiejszego są zaliczane do grupy psychologicznych praw elementarnych. że każde kolejne uczenie się zapomnianego szeregu wymaga mniejszej ilości powtórek. a zazwyczaj pamiętamy cztery pierwsze. Krytyków tej orientacji badawczej raziła sztuczność. nie doceniono znaczenia.. Craik i M. że ci. Hilgard). słoneczko zero. Graficznie można go przedstawić w kształcie rozciągniętej litery U. trójząb trójkę. wykazała. Ma to miejsce w przypadkach stosowania m n e m o t e c h n i k i (od gr. Dzieciaki bez trudu zapamiętują litery alfabetu poznając wierszyk pt. czyli oznaczania czynności rytmicznie . Jednak z upływem czasu. Prawdopodobieństwo kolejnego wystąpienia tego. Podobny rezultat osiąga się dzięki rozłożenie zapamiętywania w czasie. że zapamiętywanie przebiega w czasie. przedstawia się podobnie. Badano zatem kodowanie mechaniczne. może ułatwić wzbudzenie adekwatnej do niego reakcji. b u n i uczył się wybranego szeregu takich zgłosek na pamięć (eksperyment na samym sobie). co ilustruje następujące zestawienie: Ilość zgłosek zapamiętywanych 12 24 48 100 200 300 Czas zapamiętania w minutach 1 5 14 37 93 105 Zależność ta. „oderwanie od życia” i daleko idące uproszczenie sytuacji badawczej. gdy występuje pogłębione przetwarzanie informacji zapamiętywanej. opisana w kategorii ilości powtórzeń. Jest to e f e k t p o z y c j i w s e r i i. Jest to e f e k t r o z ł o ż e n i a w c z a s i e. kostka do gry czwórkę . znowu uczył i zapomniał. może symbolizować jedynkę.pamięć i techne . którzy uczyli się algiebry jednorazowo. a dołek część środkową.sztuka. czekał aż zapomniał. co wykazali F. Para psychologów amerykańskich. niż to wymaga jego zapamiętanie wystąpi e f e k t p r z e u c z e n i a. a także wzorów. Ebbinghaus uczył się szeregu zgłosek. Badania Ebbinhausa i niektórych kontynuatorów dotyczyły cech formalnych zapamiętywanego matriału. Aby zapamiętać jakąś ważną datę historyczną możemy skorzystać z sugestii H. po upływie 50-ciu lat nie pamiętali prawie niczego z tej nauki. czyli względnie trwałego zapamiętania (E. Można to sprawdzić na sobie: uczyliśmy się 22 wierszy z początku Pana Tadeusza. czyli działań o podwójnej stosowalności.Anderson) widzą też inny aspekt badań tego typu. że lepsze zapamiętanie zjawisk powtarzających się jest wskaźnikiem ułatwiającym przystosowanie. co powtarzalne. Badania te pozwoliły Ebbinhausowi wykryć szereg prawidłowości. Zatem dobra pamięć o tym. Trwalsze zapamiętanie ma jednak miejsce wtedy. ale 36 zgłosek wymaga 54 powtórzeń..5 powtórzeń. Wskaźnikiem nauczenia się było bezbłędne odtworzenie szeregu. Świeca np. okulary dwójkę. Dowiódł on. Każdy z nas wie z własnych obserwacji.

a do zapamiętania 480 sylab z poematu Don Juan Byrona wystarcza tylko 8 –em.80 brzmiącym skrótem PZZ (przyhamuj.M. pobudzenie wyobraźni dynamizuje i pogłębia proces kodowania. Popularyzatorzy nowatorskich teorii naukowych korzystają z tej metody zarówno dla ułatwienia czytelnikowi zrozumienia treści jak i jej zapamiętania. gdy informacje te nie dotyczyły zagadnień związanych z wodą. To wyjaśniałoby fakt. o czym świadczy to. kosmonauta szybko poruszając się w przestrzeni starzał się wolniej. Nierozumiejący tezy Einstejna. samochód. niż pozostający na Ziemi. odwołującą się do rozumienia związków uczyni to z łatwością. Clarka badani lepiej zapamiętali słowa połączone anegdotycznym tekstem niż wymienione słownikowo. Zasada logicznego uporządkowania liczb jest łatwą do wykrycia. jak mówię” Znaczy to. tę intelektualną zabawę pozostawiam Czytelnikowi. że do zapamiętania 36 zgłosek potrzeba 54 powtórzeń. MZK. to uczyni to z trudem.in. Bowera i M. dym. Łatwiej przypominamy różnorakie treści wtedy. Łatwość zapamiętania tej instrukcji wynika również z naszych przyzwyczajeń do operowania tego typu skrótami (PZU. zredukuj. W eksperymencie G. przy dużym nakładzie pracy. Prawidłowość ogólna jest taka. Tulving. bowiem pozwala ona łączyć wszystkie procesy pamięci w jedną funkcjonalną całość. że zapamiętanie i przypomnienie są ze sobą ściśle powiązane. Szczegóły sytuacyjne procesu silnie wpierają jej utrwalanie. Natomiast posługujący się pamięcią logiczną. Np. z których jeden. niż pojedynczo zapamiętywane bodźce typu zgłosek bezsensownych. że często przypominamy myśl abstrakcyjną odtwarzając szczegóły okoliczności jej zapamiętania. Od wieków jest znana zasada konkretyzacji treści semantycznych. powoduje kodowanie semantyczne . Niektórzy badacze ( I.Zgodnie z nią kodowanie treści zawsze następuje w określonym kontekście. niż na powierzchni. że w pamięci funkcjonują dwa systemy kodowania i tego typu sytuacjach oba są pobudzane.Paivio) przypuszczają ( nie jest to pogląd powszechnie akceptowany). a po lądowaniu miast rówieśnika spotkał dziadka. kraniec. że ludzie lepiej pamiętają znaczenie wypowiedzi niż jej formę. Przy takim kodowaniu ma miejsce podwójne wiązanie. Często zdarza się nam słyszeć zwrot: ”No. Czytelnik może to sprawdzić posługując się następującym szeregiem: 581215192226293336404347505457. utrwala się w pamięci treść i „szata zmysłowa” przekazu. lepiej je przypominali w zanurzeniu. V. . rozumienie organizuje kodowany materiał w określone struktury. Podkreślenie tego związku nadaje teorii Tulvinga waloru uniwersalności. PKP). Thomsona . Akronim NWM ułatwia gimnazjalistom zapamiętanie nazwisk trzech pierwszych prezydentów Polski.E. Wsparta ilustracją losu bliźniaków. Prawdę tę potwierdzili naukowcy. Ważną treść dotyczącą kodowania i pamięci w ogóle zawiera z a s a d a s p e c y f i c z n o ś c i k o d o w a n i a sformułowana przez E. że upływ czasu zależy od układu odniesienia. fala. Te związki logiczne są tworzą w mózgu liczniejszą sieć powiązań. zdanie „B r z o z a pędziła s a m o c h o d e m siedem razy w górę. To dowodzi również i togo. Begg A. bryzgi. którzy zakodowali informacje pod wodą. że informacja do zapamiętania jest głębiej przetwarzana. może nie tak powiedział. ale s e n s był taki. że dostrzeżenie sensu. sala. Przykłady. nawet wtedy. kodowali by ją automatycznie. Uchwycenie sensu. Najbardziej efektywnym jest kodowane semantyczne. ułatwia zapamiętanie słów: brzoza. Jako ciekawostkę można podać informację. bijąc f a l a m i b r y z g i unoszącego się d y m u z s a l i konferencyjnej m i a s t a wojewódzkiego położonego na k r a ń c u wsi”. Nawet te fantazyjne łączniki pomiędzy słowami do zapamiętania powodują. znaczenia. Nawet pozorne nadanie sensu zwiększa skuteczność zapamiętania. m. gdy kontekst przypominania odpowiada kontekstowi kodowania. powiązania logicznego wielokrotnie pomnaża potencjał pamięci. zakręć). Jeżeli człowiek o przeciętnej pamięci zechce zapamiętać mechanicznie 30–to cyfrowy szereg. ż nurkowie.Tulvinga i D. miasto. co z kolei utrwala go w pamięci.

I w jednym i drugim przypadku „materiał” czeka. Mówimy wtedy. które ukończyły naukę języka obcego (hiszpańskiego) i nim się nie posługiwały. Do takich wniosków doszedł on badając osoby po kraniotomii (chirurgiczne usunięcie części płata skroniowego). przypominały raczej marzenia senne. że występuje pamięć fleszowa. niekiedy trwający całe życie. Przedstawione usterki osłabiają wartość tej teorii. istotnie jest pewna analogia pomiędzy pamięcią a magazynem jakiegoś materiału. najdłuższy w pamięci LTM. a co z niej ulatuje? W modelu pamięci. np. z którymi pamięć jest powiązana. że około 8% badanych stwierdzało po stymulacji.I. 1) fizyczny. zatem rezultaty jego badań nie są wystarczająco pewne. Lockharda do opracowania t e o r i i p o z i o m ó w p r z e t w a r z a n i a. natomiast trzeci jest kodowaniem głębokim. trwa ułamek sekundy. Również sporne jest poniechanie wyróżniania pamięci krótkotrwałej i długotrwałej jako odrębnych systemów.81 Złożoność procesów kodowania. W jednym z badań wykazano. ze osoby. P r o c e s p r z e c h o w y w a n i a bywa porównywany do magazynowania. jednak określenie „głębokość” jest nieprecyzyjne. klęski żywiołowe i inne. wywołujące bardzo silne przeżycia. angażującym liczne procesy poznawcze. Simona eksponowano zjawisko śladów pamięciowych. zakodowania wielkości albo koloru litery i nie wymagają wielkiej pracy mózgu. już po trzech latach zapomniały większość wyuczonych słówek. np. nastawienia („Muszę to zapamiętać”). Poziomy różnią się między sobą głębokością poziomu przetwarzania. że studenci psychologii UAM nie pamiętali tego. kołysanki mamy. Może ono wskazywać na wpływ czynników zewnętrznych. dotyczący znaczenia. podrażniając prądem elektrycznym średniej mocy różne partie tych płatów. że pojawiły się o nich wspomnienia z odległej przeszłości. Pobudzenie . Ponadto badania przeprowadzone prze E. Istniej mocne dowody na to. kontekstu lub na wewnętrznych np. że w pamięci są przechowywane tylko niektóre informacje. S. co po upływie lat trzech. 2) akustyczny. Badacz ten nie miał niestety możliwości sprawdzenia prawdziwości zeznań badanych. Zdaniem autorów w jednolitej pamięci występują trzy poziomy przetwarzania. tak że osoby po 25 latach od zakończenia nauki pamiętały prawie tyle. Ale nie pamiętamy wielu cech przedmiotów codziennego użytku. zapamiętywania i przetwarzania informacji skłoniła F. Najkrótszy jest w pamięci sensorycznej. słów i 3) semantyczny. dotyczący cech wizualnych obiektu. zastyga w postaci niezmiennej. zaproponowanym swego czasu przez R.Ponad to badacze ci wykazali. układu sytuacyjnego lub przebiegu zdarzeń. np. np. I G. niż autentyczne wspomnienia. w jaki kierunku narastają numery domów ulicy. podobnie w pamięci. Pamiętamy doskonale wydarzenia ekstremalne. że bardzo łatwo można wytworzyć w laboratorium fikcyjne wspomnie-nia. Bahricka pokazały. Dwa pierwsze sprowadzają się do czynności prostych. przy której mieścił się instytut psychologii i po której chodzili oni nawet kilkakrotnie w czasie dnia. Okazało się. niepotarzanych i nieprzypominanych. Łączenie trwałości zapamiętania z głębokością przetwarzania jest zasadne. szokujące sceny wojenne. Badania H. Co zatem przechowuje pamięć. Czas przechowywania jest inny w różnych magazynach. że wspomnienia te miały charakter wyobrażeń.Panfielda w pamięci są przechowywane aczkolwiek nie zawsze uświadamiane. wszystkie ślady pamięciowe. Craika i R. engramów. Loftusów wykazały. że nowe informacje powodują zanikanie wcześniej przyswojonych. Wiemy też. Mniej więcej od tego czasu ustał proces ubytków pamięciowych. Określona chwila utrwala się jak na fotografii. Również pojawiały się obrazy wydarzeń jednostkowych. dotyczący brzmienia np. aż pojawi się zapotrzebowanie na niego. Czy wszelkie informacje są przechowywane przez całe życie? Zdaniem amerykańskiego neurochirurga W.

Znaczy to. Pamięć przechowuje przeto prócz śladów informacji również wskazówki naprowadzające na drogi dochodzenia do nich. ale nie jest w stanie go wydobyć i przedstawić w formie werbalnej. trzecia z trzech itd. Zwiększona ilość serotoniny wzmaga wrażliwość komórek nerwowych. czyli „mam to na końcu języka”. o to chodziło!” (Nawiasem mówiąc prowadzący turnieje specjalizują się w zadawaniu pytań utrudniających przypominanie. Badania E. m. wykazały. Pod wpływem emocji. że niektóre substancje. Zdaniem tych autorów niemożność przypomnienia jakiejś nazwy lub wydarzenia nie świadczy jeszcze o zaniku śladu pamięciowego. np. że silne pobudzenie określonego systemu powiązań nerwowych i znaczne wydzielanie serotoniny wywołuje trwałe.in. że ślad pamięciowy sprowadza się do zmian struktury chemicznej w synapsach. będzie to znaczyło. Po zakończeniu pracy grupy 6-tej poproszono uczestników badań o zapisanie wszystkich zapamiętanych słów. Jednym z nich jest TOT. w których człowiek jest aktywny i pobudzany wydarzeniami w nich zachodzącymi. Natomiast ślady pamięciowe z poza sfer zainteresowań osobniczych względnie szybko zanikają. Ze zbioru 24 słów. a tym samym aktywizuje mózg. To z kolei ułatwia przechowanie i wzbudzenie wspomnień. alkohol. hamują działania neuroprzekaźników. druga z dwóch. na zręcznym. Umiejętność korzystania z zasobów pamięci polega m. zwierzęta. że dziedziny.82 nerwowe miało pozostawiać w nerwie ślad bliżej nieokreślonej natury (analogia śladów na piasku). Wielu birbantów po solidnej nocnej libacji nie pamięta wydarzeń tego czasu. są trwale reprezentowane w pamięci.Nie sprawiało to im kłopotu. niestety. wzmaga się wydzielanie hormonów. W innych badaniach dowiedziono. Po przedstawieniu każdej kolejnej listy (w grupach od jednej do sześciu) proszono badanych o zapisanie wszystkich zapamiętanych słów eksponowanych. u których farmakologicznie pobudzono wzmożone wydzielanie serotoniny. Także pobudzenie emocjonalne wpływa na trwałość przechowania danych w pamięci. że osobnik zapytany o czyjeś nazwisko nie może przypomnieć jego brzmienia i tłumaczy. podobnie jak hobbyści. że wie on. powszechnie występujących zjawisk pamięci. a tym samym umożliwia ich pobudzanie słabymi impulsami. Wyjaśnienia tego stanu rzeczy podjęli się wspominany już wcześniej E. że ma to na końcu języka. stanowiących odrębne kategorie. zgodnym z zasadą specyficzności kodowania.Kandela i J. in. popełniały mniej błędów biegając w labiryncie. Szczury. dzięki stałości zainteresowań i zaangażowaniu emocjonalnemu niekiedy zachowują w pamięci niewiarygodną ilość szczegółów. wyborze drogi pobudzania śladu. jest to sposób na redukcję wydatku za wygrane odpowiadających). co zwiększa ilość glukozy we krwi. pytanie turniejowe o potoczną nazwę uwodnionego siarczanu wapnia (gipsu) zastaje skwitowane odpowiedzią „Nie wiem” i późniejszym westchnieniem „Ach. . może ono również wynikać z niewłaściwego naprowadzania na ślad. Ilustruje to eksperyment przeprowadzony przez przedstawiana spółkę autorską. pierwsza miała zapamiętać słowa z jednej listy. np. Tulving i J. Schwartza. niż nie pobudzone. Tak rozumiana koncepcja śladu pamięciowego nie daje. prowadzone na żółwiach kalifornijskich. kilka tygodniowe następstwa w postaci „ułatwienia” komunikacyjnego między neuronami. Uczestników eksperymentu także podzielono na 6 grup. Bywa. że pobudzeniu czynnościowemu neuronów towarzyszy wzmożone wydzielanie neuroprzekaźników (serotoniny) w synapsach. przesłanek do wyjaśnienia kilku. Wiadomo również. Entuzjastyczni specjaliści z określonych dziedzin. próbując określić dokładnie istotę śladów pamięciowych. Jeżeli przełożymy te konstatacje na język psychologii. Np. stresu. iż ma je zakodowane w pamięci. Treść polecenia przypomnienia czegoś często nie pokrywa się z treścią śladu pamięciowego. którzy mieli zapamiętać słowa tylko z jednej listy (3/4 . meble. narzędzia sporządzono 6 list i kolejno wyświetlano je na ekranie telewizora. Psotka. Wiele wskazuje zatem na to. Współcześnie nawiązano do tej koncepcji. Najlepiej wypadli ci.

Nie było poprawy wyników w porównaniu z poprzednią próbą. Interesujące jest to. G. Polecał on badanemu studentowi przeczytać opowiadanie a następnie opowiedzieć ją koledze. Będąc w dobrym nastroju ludzie przypominają wiele zdarzeń miłych. tzn. Takie są następstwa pamięciowego przetwarzania informacji. co przypomniane. J. Pierwsze występuje wtedy. Na poziomie rozpoznania funkcjonuje pamięć studentów wypełniających testy wielokrotnego wyboru. ale nie jesteśmy w stanie określić jego tożsamości. lecz mogą być spowodowane niewłaściwym sposobem ich aktualizacji. (od greckiego para=niemal. co zapamiętywane i tego. by pasowały do doświadczenia osoby opowiadającej. a ten kolejnemu i tak dalej (zabawa w głuchy telefon). że obiekt jest nam znany. że przekształca się je tak. gdy zapoznano badanych z kategoriami. Tak się dzieje w przypadku p a r a m n e z j i. Jednak. Złudzenie występuje wtedy. Druga metoda. a kiedy indziej jako „czarny”. Uzupełnił je jednak stwierdzeniem. różni od niego w przybliżeniu tak.Bartlett. że jest to znajomy. Wręcz odwrotnie. Okazało się.Na takie właśnie rezultaty miały wpływ dwa czynniki: upływ czasu od spostrzeżenia do odtworzenia i długość zapamiętywanego szeregu. raz jawi się jako „różowy”. jest jakby niższym jego stopniem. A jest on wielce zróżnicowany. do których zalicza się słowa z list badani przypomnieli niemal wszystkie słowa z list. Wniosek: trudności wydobycia z pamięci określonych informacji nie zawsze wynikają z zaniku śladów pamięciowych. po czym znowu przypominali słowa z list. Obraz przeszłości. Pamięć nie przechowuje danych jak magazyn książki. Bruner ujął te prawidłowości w zgrabną formułę „wychodzenia pamięci poza dostarczoną informację”. jak mechanizm od efektu jego działania. ale nie możemy przypomnieć jak się nazywa. jego poprawność charakteryzujemy stopniem zbieżności tego. W sensie ogólnym wyróżniamy r o z – p o z n a n i e oraz p r z y w o ł a n i e (przypomnienie). trwa w niej nieustanne przetwarzanie informacji. być może według kryteriów podziału na kategorie. a radośni radosnych. że zasoby pamięci są uporządkowane. Te fakty sugerują analogię pomiędzy pamięcią ludzka a komputerowym układem informacji w pliki. Rozpoznanie jest łatwiejsze niż przypomnienie. że treść historyjki ulega uproszczeniu. niektóre jej elementy zostają wyostrzone.Allport.. jednak niekiedy proces ten zatrzymuje się na rozpoznaniu. uwypuklone. co nas z nim łączy itp. Następnie uczestnicy eksperymentu przez 10 minut wykonywali testy inteligencji. a na pytanie o istotę . przy niezmiennym zasobie danych pamięci. Przypomnienie. gdy stwierdzamy podobieństwo rodzajowe.83 utrwaleń). P r o c e s p r z y p o m i n a n i a . Wykazał to już w latach 30tych angielski psycholog F. W sprawnej pamięci rozpoznanie szybko przechodzi w przypomnienie. Znaczy to. czyli czynnie korzystać z naszej pamięci. aczkolwiek silnie powiązany z wydobywaniem informacji z pamięci. i te nadrzędne terminy torują szlak do konkretnych śladów pamięciowych. przypominający i mneme= pamięć). który miał ją powtórzyć następnemu. polegała na śledzeniu zmian w treści historyjki opowiadanej przez tę samą osobę w różnych odstępach czasowych. Obserwujemy to w przypadku przyswajania języka obcego: znacznie szybciej zaczynamy rozumieć to. że przekształcenia są ukierunkowane pragnieniami. zależnie od aktualnego nastroju. gdy wiemy. wielokrotnego odtwarzania.czyli złudzeniu lub zaburzeniu pamięci.Bower wzbogacił przedstawiany nurt badań o tezę. niż mówić. gdzie go poznaliśmy. co do nas mówią (rozpoznanie). nie jest statycznym układem informacji. W przypadku człowieka wiemy. oczekiwaniami i nastawienieniem osoby przetwarzającej. że ludzie smutni pamiętaj a więcej wydarzeń smutnych. Dokonuje się też asymilacja wątków. że niemal identyczne mechanizmy rozpowszechniania się plotek i pogłosek przedstawił G. gdy znajdą się w stanie depresji wydobywają z pamięci różne przykre wspomnienia. najsłabiej ci. którzy zapamiętywali słowa z 6-ciu list (1/3 zapamiętań).

Jednym z istotnych problemów jest dokładność przypominania. o czy świadczy następujące wydarzenie: Jeden z profesorów na zjeździe psychologów w Groningen. trzymający brzytwę i stojący obok Murzyn. wcześniej utrwalony. Postman przez kilka sekund pokazywali badanym karty do gry. z którą nigdy przedtem się nie zetknęła. zamroczenia). o czym dobrze wiedzą i adwokaci i prokuratorzy. dowodzi tego większa ilość błędów popełnianych w trakcie przypominania w porównaniu z przywołaniem. zainscenizował napad na jego osobę. Pojawia się więc problem o dużym znaczeniu praktycznym: czy możemy w pełni ufać zeznaniom świadków różnych zdarzeń? Sędziowie podejmując decyzje o wielkiej doniosłości bez wątpienia muszą stosować różne zabiegi uwiarygodniania każdego świadectwa pamięci. utożsamiano z natychmiastowym przypominaniem obiektu spostrzeganego. Oto np. Paramnezja jako zaburzenie charakteryzującym się nie rozróżnianiem faktów rzeczywistych i wyobrażonych. lub sugerujące: Czy słyszał(a) pan(i) silny huk w momencie . Poza tym przypominanie. Do prawdy muszą dochodzić przez gąszcz różnorodności. by powiedzieli ile zauważyli asów pikowych. Badania te dowodzą. że pamiętamy i względnie łatwo przypominamy . Okazało się.zespół Korsakowa) lub stanami przemęczenia. w rzeczywistości było ich pięć. Jakiś element obrazu deja vu . to co jest zgodne z naszymi schematami poznawczymi. Badania eksperymentalne dowodzą. Niezwykłość deja vu pobudziła fantazję ludzką. (W czasie prowadzonych badań brzytwa była postrzegana jako symbol murzyńskiej przestępczości. trzy czarne i dwa w kolorze czerwonym. a z trudem przypominamy treści do nich nieprzystające. Pokazywał on badanym obrazek z metra. został przywołany z pamięci i uzupełniony tym. A poczucie już widzianego z elementu przeniosło się na całość. że 50% badanych widziało na nim Murzyna trzymającego brzytwę. Po zapoznaniu się z zapiskami stwierdził. ale prawie bezbłędnie rozpoznali ich fotografie. że były trzy asy. Zdaniem Tulvinga zjawisko to jest skutkiem błędnej generalizacji. P r z y p o m i n a n i e (przywołanie) jest trudniejsze niż przywołanie. Specyficznym zjawiskiem paramnezji jest d e j a v u (już kiedyś widziane). można odpowiednio ukierunkować. jakby za mgłą. że nie jest ona zadawalająca nawet z punktu widzenia potrzeb życia codziennego. a następnie prosili o to. Allport ukazał rolę stereotypów w procesie przypominania. że będąc dzieckiem został porwany. że coś się zmieniło. A nie jest to łatwe.Piaget był przekonany. w jednej z prób badani nie pamiętali swoich kolegów szkolnych z przed 25 lat. co spostrzegane. słynny psycholog J. lub wtedy. wspomnień z okresu życia płodowego. Następnie poprosił 190-ciu słuchaczy-psychologów o przypomnienie i zapisanie przebiegu wydarzenia dla celów ewentualnego postępowania sądowego. tymczasem wiedział o tym tylko z opowieści piastunki o jego porwaniu. przeszłości i teraźniejszości.84 rzeczy odpowiadamy:„Coś w tym rodzaju”. traktowaniem osób nieznanych jako znajomych. chociaż zmian rzeczywistych nie było. Bruner i L. jako wcześniej poznaną. Niekiedy dołączają do tego konfabulacje. W podobnym eksperymencie G. na którym widoczny był biały mężczyzna. Wspomniany autor zadawał świadkom wypadku bądź pytanie neutralne: Co pan(i) słyszał(a) w momencie wypadku?. jak dowodzą słynne eksperymenty E. Osoba go doświadczająca odbiera obiekt lub sytuację. Zaburzenia te mogą być spowodowane chorobą (padaczka skroniowa. Oto J. Obraz „już widzianego” przedstawia się wprawdzie niezbyt wyraźnie. Występuje czasami złudzenie źródła. wygłaszając referat na temat pamięci. ataku lęku.) Po pewnym czasie prosił badanych o przypomnienie obrazka. ale przekonanie o już istniejącej znajomości jest wyraziste. że nie było wśród nich dwóch identycznych zeznań! Sędziowie także mają do czynienia z różnorodnością zeznań naocznych świadków. gdy jesteśmy pewni. Loftus. Traktowano je jako dowód reinkarnacji. dysynchronizacji pracy półkul mózgowych. Większość badanych pamiętała.

sekretarkę siedzącą za biurkiem Natomiast widząc panią Krysię na ulicy. że to nieprawda i utrzymywał. Autorka ta poprosiła jednego z członków rodziny badanego nastolatka o przypomnienie mu trzech prawdziwych zdarzeń z czasów jego dzieciństwa i jednego zmyślonego. i w tym właśnie czasie zawalił się dach nad pomieszczeniem biesiadnym. mimo to. są więc środkiem mnemotechnicznym. Osoba molestowana doświadcza w takiej sytuacji przeżyć traumatycznych. Wyraża się ona gotowością przypomnienia wydarzenia lub informacji na zawołanie. rozpoczynając narrację od przyjazdu atrakcyjnego czterdziestolatka do uroczej miejscowości. zagubionym miał się zaopiekować łysawy starszy pan w okularach. obok niego N. więc niełatwo je przypomnieć. Przypominaniu sprzyja kontekst zdarzenia lub utrwalania informacji. którzy odpowiadali na drugie pytanie. na którą zaproszono także poetę Symonidesa. W ten sposób przypomniał imiona wszystkich uczestników. iż już nigdy nie zobaczy swojej rodziny. Ostatnie było opisem zagubienia chłopca w wielkim pasażu handlowym. przy nim Y a przy Y-ku Z itd. mającego recytacją swych wierszy uświetnić spotkanie. B o n d i D. to określenie okazuje się w pełni zasadne. Stosuje się wtedy mnemotechniki przypominania. Udało się ustalić Symonidesowi. Jeżeli zaś zapytamy o funkcję takich zapisów. fałszywego. C. w supersamie zastanawiamy się „skąd to ja znam te osobę”. że trzeba je opowiedzieć. Często przypomnienie wymaga pewnego czasu. Czy w ten sposób uzyskane przypomnienie zdarzeń jest wiarygodnym świadectwem? Badania E. iż pamięta dokładnie jak po odnalezieniu go podeszła mama i powiedziała: „Nie rób tego nigdy więcej!” S p r a w n o ś ć pamięci to kolejne zagadnienie. Ci. nie skażone czynnikami chwili. że człowieka przypominamy w kontekście społecznym. są wypierane z pamięci. Znana jest ona od około 2500 lat. że służą one zachowaniu i przypominaniu (głównie) utrwalonych informacji. . Jedną z nich jest utrwalanie w postaci zapisu graficznego lub elektromagnetycznego. Po dwu dniach jeden z badanych stwierdził. Zginęli wszyscy uczestnicy spotkania. dokonuje się z pewnym wysiłkiem umysłowym. ale nie było wiadomo ilu i konkretnie kto. zgodnie z teorią Freuda. wymaga wsparcia dodatkowymi działaniami. Niekiedy tak utrwalone informacje nazywa się p a m i ę c i ą z e w n ę t r z n ą. Naukowcy potwierdzają tę starą prawdę. który identyfikował osoby dzięki ustaleniu ich miejsc w czasie ucztowania. określali szybkość jako znacznie wyższą.85 wypadku? Po odpowiedzi na pytanie badani określali szybkość. to stwierdzimy. które. zabiega o przypominanie czyste. Duże zainteresowanie budzi obecnie problem molestowania seksualnego dzieci i młodzieży.tak atrakcyjnych. z jaką jechał samochód. do biura od razu przypominamy sobie panią Krysię. W pewnym momencie ucztowania posłaniec wywołał poetę na zewnątrz. Pisarz lub mówca o sprawnej pamięci natychmiast przypomina słowo niezbędne do wyrażenia myśli. C. Wchodząc np. Po sprostowaniu tego przekazu nie chciał uwierzyć.. W praktyce sądowej dąży się do eliminowania pytań sugerujących. Powiadał: Najbliżej drzwi był X. polemista ma „pod ręką” ciętą ripostę itp. Prawdę tę wykorzystują pisarze i scenarzyści filmowi. Znajomy widok zaraz ożywia w jego pamięci ciąg młodzieńczych przygód. Jeżeli spojrzymy na sprawę z punktu widzenia miejsca przechowywania. w porównaniu z uznaną przez odpowiadających na pytanie pierwsze. Niekiedy nastręcza wiele trudności. że proces kodowania nie przebiegał zgodnie z tym wzorcem mnemotechniki. Loftus wyraźnie podważają ich znaczenie. W tej sytuacji terapeuci podejmują się wydobywania z pamięci dziecięcych przeżyć traumatycznych. że pamięta jak po zagubieniu bał się.. sprawca wypadku. B r o c k e t t dostarczyli dowodów empirycznych na to. Metoda miejsc to kolejny sposób mnemotechnicznego ułatwienia przypominania. Wtedy to w Atenach miała miejsce biesiada arystokratycznej młodzieży.

bokserzy nie są w stanie przypomnieć sobie ciosu nokautującego. które straciły swą przydatność. Zapominanie jest mechanizmem pozbywania się z pamięci zbędnego balastu informacyjnego. następnie proces zapominania słabnie. Pamięć jest procesem o znacznej rozpiętości czasowej. że przepływ prądu przez mózg (elektrowstrząs) niszczy świeże ślady pamięciowe. jeżeli mają one miejsce w kontekście ich przyswajania. Zapominanie.(Rys. Wszystko to dowodzi. czyli oddziaływanie wzajemne dwu lub więcej czynników. Weingartnera.86 Rovee-Collier wykazała. długotrwały stres nie sprzyjają sprawności pamięci. . że choroba. że nie ma prostej zależności pomiędzy zapominaniem a upływem czasu.Bower wykazał. Kontekst wewnętrzny jest jedną z odmian tego zjawiska. podobne skutki występują i po urazach „nietypowych”.19) Rys. W starszych podręcznikach interferencja była nazywana hamowaniem. że podobieństwo nastroju w czasie przypominania do tego. Osoby po wypadku samochodowym nie pamiętają sytuacji tuż z przed wypadku. Pacjenci leczeni tą metodą z ciężkiej depresji nie pamiętają po zabiegu tego. że zapominanie jest funkcją czasu. Inną kwestią są p r z y c z y n y zapominania. I n t e r f e r e n c j a . że wpływ elektrowstrząsu jest tym mniejszy im dłuższy czas upłynął od zapamiętania do przepływu prądu. Ale z ewolucyjnego punktu widzenia jest to zjawisko niezwykle pożyteczne. że utraciły swoje znaczenie. w jakim zapamiętywano wydarzenie wzbogaca treść przypomnienia o prawie 50 % w stosunku do przypominania bez podobieństwa kontekstowego. że nawet trzymiesięczne niemowlęta intensyfikują pewne formy zachowania. a także pozostają te. zapewniające sprawność funkcjonowania organizmów. Przyjmując to złożenie i posługując się w swych badaniach metodą bezsensownych zgłosek opracował krzywą zapominania. W naszej pamięci istnieją też ślady bardzo trwałe. to przy ich przypominaniu będą pojawiać się słówka francuskie. Na pierwszy rzut oka zapominanie wydaje się być wielką wadą pamięci. jak działa mechanizm zapominania? Ebbinghaus i niektórzy inni badacze pamięci sądzili. Podobnie jak elektrowstrząsy działają wszelkiego rodzaju urazy. Czynniki te lokują pamięć w kontekście niesprzyjającym przypominaniu. utrzymujące się mimo to. Jeżeli np. że osoby. nie pamiętają też samego zabiegu. Polak opanował język francuski i zaczyna uczuć się słówek języka hiszpańskiego. że najwięcej zapominamy w ciągu pierwszej godziny. Hebb twierdzi. Wspominany już G. jest kolejną przyczyną zapominania. Pierwsza występuje wtedy. gdy wcześniej przyswojone dane pamięciowe utrudniają lub uniemożliwiają przyswajanie nowych. kiedy i którędy wchodzili do gabinetu. Za jedna z nich uznaje się z a c i e r a n i e ś l a d ó w pamięci. Są jednoznaczne dowody na to. Byłoby to hamowanie proaktywne. Nieco szokująco przedstawiają się konstatacje H. taka jest jego rola w organizmie. zatem dawniej utrwalone słówka jakby hamują wchodzenie nowych do świata pamięci. D. uniemożliwiającą korzystanie z jej zasobów. 19 Z krzywej tej wynika. Specjalizujący się w tej problematyce wyróżnili dwie formy tego zjawiska: interferencję proaktywną i retroaktywną. gromadzą się w niej informacje niezbędne do realizacji zadań aktualnych. Z codziennych doświadczeń wiemy. ale stare pozostają nienaruszone. niektóre indywidualne gesty i miny. niż na trzeźwo. które zapamiętały jakieś informacje będąc w „stanie poalkoholowym” sprawniej je odtwarzały po spożyciu alkoholu. Określa on stan organizmu w trakcie zapamiętywania lub przypominania czegokolwiek. Jak to się dzieje. Do takich należą powiedzonka i piosenki z czasów dzieciństwa. by w końcu prawie zaniknąć. silny ból.

Siła oddziaływania inferencyjnego zależy od podobieństwa zapamiętywanych informacji. Im słabsze skojarzenia. ogólniej materiałów. Zapominanie motywowane występuje w przypadkach traumatycznych wydarzeń z czasów dzieciństwa. zegarka. we wszelkim zapominaniu. nie przypomina sobie tego zjawiska. D. jakie dostał od kochanego i kochającego ojca. która mając 29 lat. Zdarzają się w życiu kradzieże np. współczesny amerykański badacz m. mimo. Wszystko. Zapominanie bywa tez spowodowane uszkodzeniem lub zaburzeniem funkcjonowania mózgu. Po zmianie numeru telefonu pamiętany stary numer utrudnia zapamiętanie nowego. Bywa. Ballard przedstawił je w postaci wybrzuszonej krzywej zapominania Ebbinghausa.87 Druga forma. Z jego badań wynika.in. Aby opisać to zjawisko musimy odwołać się do poglądów Z. Owe wyparcie nie dopuszcza do przypomnienia tych treści. by po kolejnych dniach opadać zgodnie z krzywą zapominania. wywołuje negatywne emocje zostaje wyparte ze świadomości. określonej inicjałami MZ. pamięci. bowiem pamięć tego wydarzenia zaburzyłaby jego odczucie miłości do ojca.) przerwach następuje poprawa wykonania. Wypieramy je z pamięci. które wydaje się nam być niemiłym itd. że wtedy taki właściciel nie pamięta tego. Zapominamy o spotkaniu. czy tylko cztery węzłowe. Fiński epos narodowy Kalewala. zaliczany do najstarszych podań ludowych. charakteryzującej się zanikaniem pamięci. Błędy kodowania tego typu nie należą do rzadkości. dokonuje weryfikacji własności. W trakcie zapominania występuje niekiedy r e m i n i s c e n c j a. tym mniejszy wpływ interferencji na zapominanie. U. po odzyskaniu skradzionego przedmiotu. Od stopnia złożoności i trudności nowego materiału i od siły skojarzeń.. Jednak reminiscencja nie występuje powszechnie. a warunki jego występowania są dotychczas nieznane. że nowo przyswojone informacje zatarły te. Jest to zjawisko poprawy poziomu zapamiętania bez dodatkowych ćwiczeń (powtórek). opisuję pamięć pewnej kobiety. potrafiła dokładnie . Ramka 14 Pamięć niektórych ludzi ma niezwykłe właściwości. niekiedy nie wiedząc dlaczego to robimy. zagraża utratą dobrego mniemania o sobie. Potrafią oni zapamiętywać nadzwyczajną ilość rozmaitych danych i nigdy. U niektórych ludzi występuje z a p o m i n a n i e m o t y w o w a n e. Im większe podobieństwo. że ono dotyczy przekazów pamięciowych w ogóle. B. pozostałe tworzą sferę nieświadomości. w dodatku po przebytej ciężkiej chorobie. których nie lubimy. trwa jako treść nieuświadamiana. albo prawie nigdy nie zapominają tego. Postrzegając wielokrotnie różne przedmioty codziennego użytku często nie dostrzegamy wielu detali ich wyglądu. W przypadkach choroby Alzheimera. zapytany na egzaminie o wyostrzanie treści pamięci. co wzbudza lęk. Neisser. Przy ćwiczeniach czynności motorycznych po kilkuminutowych (do 5 min. np. czyli interferencja retroaktywna sprowadza się do usuwania z pamięci starszych danych przez nowe. co zapamiętali. tym silniejsza interferencja. Policja. aż do połowy XIX stulecia. Freuda Jego zdaniem część przeżyć psychicznych jest uświadamiana. z którym właściciel nie rozstawał się od lat. Innym błędem kodowanie jest lokowanie informacji w zbyt niskiej hierarchicznie kategorii. że poziom zapamiętania następnego dnia po przyswojeniu materiału wzrasta. sekcje zwłok wykazały występowanie różnorodnych uszkodzeń ośrodków pamięci. bowiem wyostrzanie skojarzył jedynie z rozchodzeniem plotek. Student. Niekiedy wyraźnie odczuwamy to. liczący ponad tysiąc stron był przekazywany z ust do ust przez kilka wieków. Zapominamy także z powodu popełnianych b ł ę d ó w k o d o w a n i a. X nie pamięta solidnego lania. czy na tarczy zegara było dwanaście oznaczeń cyfrowych. Często zapominamy nazwiska osób. które zostały wcześniej przyswojone.

W podobnych przypadkach hiperpamięć byłaby defektem mechanizmu usuwania z pamięci zbędnego balastu informacyjnego. nadmierny. co nauczyciele ze szkoły podstawowej pisali na tablicy. Jest niezwykle trudne. Hakała. 1970 r. 1985 r. niż my obecnie.M. WP. że takich umiejętności łatwo (!) się nauczyć. Jagodzińska. Mazurek: Psychologia pamięci. E. Nie wykluczone. M. zacytować dowolne fragmenty podręcznika. Potrafi też powtórzyć wstecz 50 przed chwilą zapamiętanych cyfr. Literatura zalecana: Z. jak w przypadku Sz. Łuria: O pamięci. Może on utrudniać życie jednostce. fakty i złudzenia.. PWN. Hunter: Pamięć. Jeszcze dobitniej o sile jego pamięci świadczy wykonanie w ciągu trzech minut zadania uszeregowania 50 liczb w układzie pionowym. Nigdy nie korzystała z notatek ani zapisanego tekstu. któremu każde słowo kojarzyło się z wieloma wydarzeniami. wykorzystywali walory pamięci. że wybitna pamięć jest naturalnym wytworem ewolucji człowieka. a jej osłabienie w skali masowej jest następstwem udogodnień cywilizacyjnych. Warszawa. powodując nadmiar doznań. Waarszawa. T. Tulving: How many memory systems are there? American Psychologist. nr 40. opisał pamięć rosyjskiego dziennikarza Sz. Traktujemy je dzisiaj jako swoiste „wybryki natury”. Chlewiński..A. która nie miała granic. którego badał w ciągu niemal 30-tu lat i stwierdził. Maruszewski: Psychologia poznania. poziomym i po przekątnych. ze człowiek ten potrafił zapamiętać szereg 3 000 znaków po jednym przeczytaniu. 1997 r I. 1963 r. Należy jednak pamiętać.GWP.88 odtworzyć to. B. GM utrzymuje. . Ojciec pamięta wszystkie dzieła Sheakespeara. a po 16 latach powtórzyć je bezbłędnie. Członkowie pewnej rodziny hinduskiej też demonstrują niezwykłe właściwości pamięci. a syn (GM). wybitny rosyjski neuropsycholog. potrafi w każdej chwili przedstawić dowolny ciąg 10 cyfr z 30 000 następujących po przecinku liczby pi. 2001 r. A. że przed wynalezieniem pisma ludzie bardziej intensywnie. Aleksandr Łuria.PWN. Gdańsk. L. Warszawa. niegdyś student amerykańskiego uniwersytetu. Opisane przypadki świadczą o występowaniu hiperpamięci. jednokierunkowy rozwój trwałości pamiętania. Pracując musiała wykonywać codziennie czynności określane dokładną i przydługą instrukcją .

Myślenie potocznie utożsamia się z dociekaniem (Zastanawiam się jak to. znaczy to.). a niekiedy myślenie konkretne potrafią świetnie wykorzystywać w swej działalności zawodowej. to (zamyślenie). dotkniętych wspomnianymi dolegliwościami. autorka „Patologii myślenia” opisuje bulwersujące przypadki sposobów myślenia osób.). niby łatwa do zrozumienia. nie są w stanie wyniku mnożenia dwu liczb przedstawić posługując się operacją dodawania. żarówki i słońca. Szczegółowe informacje na temat właściwości myślenia dzieci w różnych stadiach ich rozwoju (Piaget wyróżnia cztery) znajdzie Czytelnik w opracowaniach z zakresu psychologii rozwojowej. Myśląc... P i a g e t. bowiem nie wykształciły one jeszcze systemu pojęć abstrakcyjnych i umiejętności posługiwania nimi. Oto badany K. spostrzeganiem. B. ma za zadanie wyłączenia z grupy czterech przedmiotów: lampy naftowej. Powiadamy.. a później ogłupiająca praca doprowadzają do stagnacji w rozwoju myślenia. że człowiek jest istotą myślącą. badający problemy myślenia musieli zawęzić rozumienie tego terminu. Z e i – g a r n i k. że Arabowie. Zdecydowana większość ludzi dojrzewając i kształcąc się osiąga wyższy. Różni się jednak od nich zasadniczo. Takie osoby posługują się podobnymi do dziecięcych formami myślenia. a wieczorem słońce jest już niepotrzebne”. i bez niego jest jasno. rozumowaniem (Jeżeli pójdę. występującym w powiązaniu z innymi procesami tej kategorii. klasyfikacje. (po zapaleniu opon mózgowych) łączy w jedną grupę lisa niedźwiedzia i drzewo. znany szwajcarski badacz rozwoju ludzkiego myślenia określa je czasami jako przedmiotowo-obrazowe). wnioskowanie i inne. W. można posługiwać się obrazem przedmiotu..). że studia psychologiczne zaowocują. iż A jest wyższa od C.. rozwiązywaniem problemów (Nagłowiłem się nad . . typowych dla pewnych grup ludzkich. pominąć rozumienie potoczne lub literackie. „ bo żyją w lesie” a wyłącza konia. przypuszczeniem (Przypuszczam. jednego. Sentencja ta. to nie potrafią one wywnioskować. zwodzi jednak pozorem prostoty.. to należy usunąć słońce. że zaniedbania w kształceniu. lecz na odrębność dwu form myślenia.. przekonaniem (Sądzę. Jeżeli dzieciom w tym wieku przedstawimy słownie informację. powtarzana tysiące razy.. Operacje konkretne są n i e o d w r a c a l n e . pamięcią. Ten typ myślenia przejawiają dzieci w wieku od 7 do 11 lat (stadium rozwojowe operacji konkretnych). a np. to. tzn. Inny z badanych. dotknięty epilepsją.). głównie przedmiotów. inteligencja. gdy A= B+C nastręcza trudności i z reguły bywa nieprawidłowe. bowiem jest procesem p o z n a n i a p o ś r e d n i e g o . świecy. Myślenie jest czynnością i zarazem procesem poznawczym. Wieczorem i tak słońce jest niepotrzebne.89 Rozdział VII Myślenie. Ich operacje myślowe sprowadzają do posługiwania się wyobrażeniami. Chory D. a jeśli wieczór. wykonując operacje poznawcze takie jak porównania. Mają też trudności rozumienia relacji część-całość. nie pasującego do pozostałych. a B wyższa od C. Niesłusznie. chorych po urazach albo zapaleniach mózgu i niektórych innych zaburzeniach. Naukowcy. liczby są zazwyczaj pomijane. rozwiązywanie problemów.. Jednak bywa i tak. Słowny wyraz jego myślenia wygląda następująco: „Jeżeli jest dzień. że dzieci w tym wieku nie są zdolne do stosowania różnych dróg dojścia do celu. Dzieci prezentowanego stadium potrafią natomiast właściwie określić przedstawione relacje mając wyobrażenie trzech konkretnych osób lub układu przedmiotów. poziom sprawności myślenia.). np. Nie. realizowanym poprzez pośrednictwo obrazu lub pojęcia. i wtedy mamy do czynienia z myśleniem konkretnym (J. epileptyków. niż opisany. W dzień należy usunąć świecę. Myślenie konkretne w postaci patologicznej występuje u osób oligofrenicznych. że osoba A jest wyższa od B. Określenie inkluzji C do A.. wyobraźnią. Alternatywa ta nie wskazuje na wzajemną zastępowalność obu pośredników. brak odpowiednich kontaktów społecznych.

Dzięki pojęciom możemy myśleć:1) o całej klasie obiektów. natomiast psychologowie zorientowani ewolucyjnie traktują obie formy jako krańce tego samego wymiaru. charakteryzujące delegację pruską.90 mający wydzielić z grupy trzech różnego kształtu zegarków i pieniędzy. np. a poza tym tylko za pieniądze można kupić zegarek” a po chwili dodał „i zegarek i pieniądze mogę włożyć do kieszeni”. o wszystkich zwierzętach. zdanie „Wszystkie koty są zwierzętami” przedstawić równoważnie w postaci „Niektóre zwierzęta są kotami”. a także W y g o t s k i j i szereg innych sądzą. a w terminologii Piageta o p e r a c j a m i f o r m a l n y m i (faza operacji formalnych). „bo za pieniądze można kupić zegarek”. Myślenie konkretne nie jest. nie zgadza się na wydzielenie pieniędzy „Nie. Natomiast myśląc konkretnie dodatkowe informacje czerpie się z zewnątrz (pionowo). o człowieku w ogóle. Dla polityka hołd władcy Prus sprowadza się do faktu uznania zwierzchniej władzy króla polskiego nad elektorem pruskim. 5) Operacje formalne są o d w r a c a l n e . np. Przeciwstawienie to jest różnie rozumiane. że obie formy różnią się jakościowo. artystycznych zdolności specjalnych. jest poziome. świty a także różne detale. to Y” stosuje się zarówno wtedy.2) traktować klasę obiektów abstrakcyjnie. Ludzie tak myślący grupują przedmioty na zasadzie konkretnego związku. tzn. Po pierwsze bez pieniędzy nie można żyć. co znaczy. wynik . przedstawiając ten fakt musiał drobiazgowo pokazać szczegóły odświętnego wyglądu króla. O b u c h o w s k i. jest w stanie poprawnie „odwrócić” relacje między pojęciami. muszą oni posługiwać się obrazami. Przedstawiając jakieś wydarzenie lub ilustrując jakąś idee. że przetwarzając treść pojęcia można poszerzać zakres informacji. np.4) Myślenie pojęciowe. jak widać. Bez dostrzegania wspólnych cech nie jest jednak możliwe myślenie pogłębione. gdy określamy następstwo nie przygotowania przetworów owocowych na zimę. Może też kontrolować poprawność danej operacji jej przeciwną. igła i nitka stanowią jedność „bo nimi się szyje”. że do wniosku myślowego osobnik myślący abstrakcyjnie może dochodzić różnymi drogami. gdy uzależniamy naszą pozycję życiową od powodzenia na studiach. niezależnym od materiału. przedmiot nie pasujący do całości. Piaget nazywa takie zestawienia zbiorami figuratywnymi. rozwijana w ramach specjalistycznego kształcenia. Artysta. tzn. Zdolność dostrzegania wielości szczegółów. nie występującym w myśleniu konkretnym. przyjmując tezę o ich przeciwstawności. koncentrując się na znaczącej (cych). ich wzajemnych relacji charakteryzuje właśnie artystów. pochód wolności w Europie. zwłaszcza plastyków. wyraża nie tylko zdolność poznawania poprzez obrazy ale i preferencją do wyobrażeniowego operowania informacjami. Zdaniem K. Właściwością myślenia konkretnego jest niezdolność wykrywania abstrakcyjnych zasad klasyfikacji obiektów poznania. następstwem choroby. bywa świadectwem niedojrzałości zarówno przezwyciężanej jak i utrwalonej. Bywa swoistą ułomnością. a czasami ujawnia się w postaci genialnych. zegarek dla nich i pieniądze łączą się ze sobą. wynik mnożenia sprawdzić dzieląc iloczyn przez jedną z liczb mnożonych. Zawiera się w nich prawda użytkowa. Zatem jest to wrodzona właściwość umysłu. nazywane również a b s t r a k c y j n y m . Przyjrzyjmy się zatem właściwościom myślenia pojęciowego. Specyficzna odmiana myślenia konkretnego występuje u artystów. Myśleniu konkretnemu przeciwstawia się m y ś l e n i e p o j ę c i o w e. jego otoczenia. tzn. o górach świata. jak i wtedy. np. pieniądze nie są zbędne. Wspomniany wyżej Goldstein. Pomińmy kwestię „jak się różnią”. nie wynikająca jednak ze wspólnoty cech łączonych obiektów. jak to określa K. G o l d s t e i n a wspomniana detalizacja jest specyficzną cechą ujmowania świata. pomijając cechy nieistotne. w ujęciu pojęciowym nie sprawia to żadnej trudności. zjawiskiem jednolitym. pozwalające wykrywać prawdy trudno dostrzegalne w poznawaniu bezpośrednim. 3) Myślenie pojęciowe jest jednocześnie formalnym. Osobnik myślący konkretnie nie jest w stanie przedstawić „człowieka w ogóle”. Schemat „jeżeli X. o którym myślimy.

i959 r.W h o r f a język determinuje myślenie.” Szereg badań eksperymentalnych dostarczyło dowodów na to. K. Niekiedy myślenie określa się jako „rozmowę ze sobą” Wszystkie te wątki wskazują na ścisłe powiązanie myśli i słowa. mają kłopoty z myśleniem o przeszłości P.183-4). a także przypuszczeń. którzy w swym języku nie mają czasowników czasu przeszłego. co sugeruje ich empiryczną genezę. bowiem tworzy się ją na podstawie informacji. symbolicznego. a potem mogę próbować wyrazić ją w słowach. wgląd. lecz ich istota wyraża się w znaczeniu. Jednym z istotnych problemów psychologii myślenia jest związek myśli i słowa.91 potęgowania przez pierwiastkowanie itp. Odwracalność operacji jest. Wertheimer: Productive thinking. Obuchowski łączy myślenie pozajęzykowe z takimi zjawiskami jak intuicja.C. eksponują wytwarzanie i wybór informacji jako podstawową funkcję myślenia. jedną z ważniejszych cech myślenia pojęciowego. inkubacja i faktami dochodzenia do rozwiązań problemów w czasie snu (słynny sen chemika F. wyrażające nowatorskie idee. dowodzi. lecz stanowczo rzeczy miały się właśnie tak i trzeba to wyraźnie odróżnić od późniejszych rozważań nad racjonalną formą rozwiązania. Znaczącym argumentem na rzecz tezy o istnieniu myślenia bezsłownego jest wypowiedź A. Przez wszystkie te lata istniało poczucie ukierunkowania . a nawet oczekiwań. Jego zdaniem myślenie pojęciowe jest zlokalizowane na określonym poziomie. co potrafią nazwać.(Cytat za: M. s. Z drugiej strony mamy do czynienia z takimi faktami jak trudność słownego przedstawienia pojawiającej się w umyśle idei. J.M. jak sądzę. zanotowana przez jego biografa. poczucia nieadekwatności szaty słownej i myśli. a nawet obraz rzeczywistości. dążenie wprost do czegoś konkretnego. co świadczyłoby o występowaniu myśli bez szaty słownej. ale również umieć umieścić to słowo w słowniku. Harper. Niektórzy znawcy problematyki myślenia. Oczywiście . łącząc to słowo z określeniami.. Zgodnie z hipotezą relatywizmu językowego B. w określeniu „tworzenie adekwatnej reprezentacji świata”. natomiast myślenie . Myśl zatem poprzedzała powstanie słów. co nasunęło mu rozwiązanie problemu kolistego połączenia atomów wodoru i węgla w cząsteczce benzenu) i nieuświadomianą pracą mózgu. że m y ś l e n i e p o j ę c i o w e jest to o p e r o w a n i e s y m b o l a m i. np. poniekąd wzrokowego”. Myśl jawi się. umieć mówić o kapeluszach w ogóle. Oto cytat: „Myśli te (o teorii względności. lecz u mnie wystąpiło to w formie oglądu. to nie tylko umieć posługiwać się kapeluszem i umieć nazywać określone przedmioty kapeluszami. Uwzględniając powyższe powiemy. zawiera się ona. Kształtowanie się pojęć rozpoczyna wprawdzie od zmysłowego określenia cech przedmiotów i zjawisk. w pewnych przypadkach wytworem umysłu. co z kolei sugeruje ich powiązanie ze słowem.. że łatwiej badanym formułować sądy o tym. Einsteina. Pisze on: „Mieć pojęcie kapelusza. zdaniem Piageta. które mu przysługują. Ja w ogóle bardzo rzadko myślę słowami. Ramka 15 Pozostańmy w kręgu myślenia pojęciowego. u k i e r u n k o w a n e na t w o r z e n i e a d e k w a t n e j r e p r e z e n t a c j i ś w i a t a i r o z w i ą z y w a n i e p r o b l e m ó w. bardzo trudno wyrazić to poczucie w słowach. U podstaw takiego ukierunkowania leży zawsze jakś logika. Co pewien czas pojawiają się nowe słowa obiegowe i nowe terminy naukowe. którą osoba wypowiada.. domysłów.) nie pojawiły się w jakimś słownym sformułowaniu. A więc reprezentacja pojęciowa jest zarazem reprezentacja s y m b o l i c z n ą. A. Indianie Hopi. Kekule o wężu łapiącym własny ogon. K o z i e l e c k i. Bez wątpienia jest to istotna funkcja.. symbolem.G u i l l a u m e. francuski zwolennik behawioryzmu. że mowa służy do wypowiadania myśli i do myślenia.

czyli dokonują się w umysłach ludzi i nie są dostępne obserwacji bezpośredniej. badając jej funkcje poznawcze zaliczymy do procesów tej kategorii. T o m a s z e w s k i e g o czynności myślenia. Znane są różne metody budowania definicji. to posługiwanie się pojęciami w procesie tworzenia sądów o rzeczywistości. iż w swej czynności myślenia pominął jakiś element istotny dla rozumienia rozpoznawanego zagadnienia. niekiedy na podstawie danych introspekcyjnych. polegających na przekształceniach przesłanek zgodnie z poprawnymi regułami myślenia. jak dotychczas. czy cechą procesu poznawczego. Z całą pewnością nie można utożsamiać myślenia abstrakcyjnego z operowaniem słowem. Efekty tych czynności mózgu dopiero wtórnie przybierają szatę słowną. Jedną z elementarnych form rozumowania jest d e f i n i o w a n i e pojęć. Powiadamy czasami.park miejski. Oto w rozbudowującym się mieście otoczono miejską zabudową kawałek lasu. z reguły wspólnych dla całego zbioru. O ich właściwościach i przebiegu wnioskujemy na podstawie wytworów myśli. Psychologowie spierają się o to czy inteligencja jest elementem osobowości. czyli dokładne ustalanie ich treści. Analogiczne czynności pojawiają się w prozaicznej praktyce życiowej. W ł ą c z a n i e i w y ł ą c z a n i e to czynności zbliżone w swej istocie do definiowania. Dzięki czynności abstrahowania tworzą się pojęcia ogólne ( ma miejsce proces uogólniania) i hierarchiczne układy tych pojęć. równolegle uaktywniając różne ośrodki mózgu. Są one zinternalizowane (zinterioryzowane). pojawiająca się myśl wpływa na formę wyrazu słownego. nie są wystarczająco poznane. A b s t r a h o w a n i e jest operacją pomijania cech nieistotnych danej grupy obiektów i skupieniu na istotnych. „miasto północnego Mazowsza” już ogólnym. Jeżeli mamy zdefiniowane pojęcie i pojawi się obiekt pod pewnym względem odpowiadający ustalonej definicji. co znaczy.92 bezsłowne przebiega na różnych poziomach. pod innym jednak z nią niezgodny. Czytelników zainteresowanych tą kwestią odsyłam do podręczników logiki.ogólnym drugiego stopnia. ze względu na wykorzystywanie. Zgodnie z kryterium „naturalnego pochodzenia” będzie to las. Rozumowanie. na podstawie którego obiekt ten zostanie włączony bądź wykluczony z danej klasy. „Miasto polskie”- . Dokładność definicyjna jest środkiem zapobiegania bezzasadnego przenoszenia właściwości jednego obiektu na drugi. istnieje wzajemny związek obu czynników. w węższym nie obejmuje w n i o s k o w a n i a. „Miasto mazowieckie. czy też park miejski. ale formułowanie myśli w słowa też oddziałuje na samą myśl. czyli czynności inferencyjnych. Operacje myślenia są zróżnicowane i relatywnie liczne. Operacje myślenia. R o z u m o w a n i e w szerokim rozumieniu obejmuje wszelkie czynności myślenia. w terminologii T. nie ma więc jednoznacznych rozwiązań. Problemy te. Operacje myślenia. to pojawi się zadanie przemyślenia kryterium. Posługując się wybranym kryterium włączymy bądź wyłączymy ten konkretny las do określonej kategorii. Będą one przedmiotem opisu w dalszej partii prezentowanego tekstu. a także unikania wieloznaczności. Podzielimy je na dwie grupy: rozumowania i wnioskowania. ale nie tożsame. Przykładowo „Płock” jest pojęciem jednostkowym (konkretnym). że „X uprościł zagadnienie”. pojawia się pytanie: czy to jest nadal las. Przyjmując kryterium różnic osobniczych opowiemy się za włączeniem jej do pojęcia „osobowość”.

Greckie synthetikos znaczy tyle. Abstrahowanie ma miejsce również w procesie badania zależności. dotyczących miasta. nadrzędności. Abstrahowanie umożliwia dokonywanie u o g ó l n i e ń. Psycholog-tradycjonalista powie. Na podstawie tysiącletnich doświadczeń wyodrębniono pięć możliwych. ktoś przywoła pojęcie „książka” i zechce zdać sobie sprawę ze znaczenia tego pojęcia. w której jedną z głównych metod badań jest porównywanie. formułowanie sądów o wszystkich obiektach danego zbioru. niemniej przydatną w pracy psychologa. formułowaniem sądów ogólnych. ale istotnej zależności. B B . ani New Yorku.. stwierdza się. Czynność klasyfikowania przebiega poprawnie wtedy. „Studentka Akademii Muzycznej w Poznaniu zajęła pierwsze miejsce na festiwalu w USA” i kilka podobnych. relacji: tożsamości. poza dotykiem. Psychologia porównawcza jest tą subdyscypliną psychologicznej. miejskie lub wiejskie zamieszkiwanie rodziny i inne. polegająca na rozkładaniu całości na elementy składowe i ich szczegółowym badaniu. krzyżowania i wykluczania.93 trzeciego stopnia”. Jeżeli np. Jeżeli np. Synteza jest składaniem w całość. że poziom inteligencji dzieci pierworodnych jest wyższy niż urodzonych w dalszej kolejności. P o r ó w n y w a n i e jest operacją relatywnie prostą. to możemy powiedzieć. K l a s y f i k a c j a (klasyfikowanie). Jeżeli słyszymy np. jakie pierwiastki tworzą to. Mówiąc o psychologii miasta nie mamy na myśli ani Grójca. Chemik. Abstrakcyjne podejście ułatwia uchwycenie jakiejś jednej. będzie musiał wymienić wszystkie odmiany książek. A n a l i z a (analizowanie) jest kolejną operacją myślenia. co umiejący składać. aczkolwiek różnie nazywanych. albo podział logiczny jest czynnością myślenia polegającą na wydzielaniu z zakresu pojęcia ogólnego pojęć podrzędnych. „Miasto” ulokuje się już na szczycie układu hierarchicznego wszystkich określeń szczegółowych. Graficznie przedstawia to niżej zamieszczony grafik. a także psychikę ludzi normalnych i z objawami patologicznymi. że człowiek ma pięć zmysłów i nie będzie to klasyfikacja wyczerpująca. Psychologowie porównują procesy psychiczne ludzi i zwierząt. psycholog poprzez czynności analizy określa np. bowiem skóra człowieka. Dostrzeżone podobieństwa i różnice stanowią podstawę wnioskowania o badanych zjawiskach. ale nie jest to proste uogólnianie. gdy dokonany podział jest rozłączny i wyczerpujący. takie zdania: „Studenci Politechniki Warszawskiej zdobyli międzynarodową nagrodę na olimpiadzie elektroników”. Byłaby to synteza informacji ze zdań szczegółowych. takich jak zamożność rodzin. przyczyny popełnianych błędów w pisaniu komputerowym. podrzędności. dokonując analizy. że „mamy w Polsce zdolnych studentów”. ale miasto w ogóle. to abstrahuje od innych zależności. I Tożsamość II Nadrzędność A wobec B III Podrzędność A wobec B A A A B A. S y n t e z a jest operacją przeciwstawną analizie i polega na całościowym ujmowaniu problemów lub zjawisk. polega na określaniu stopnia styczności dwu lub więcej pojęć.. U s t a l a n i e r e l a c j i s e m a n t y c z n y c h między pojęciami. komparatystyka. jest siedliskiem kilku innych receptorów zmysłowych. co kupujemy w sklepie jako mleko. czyli ustalanie relacji logicznych. stwierdza np.

Psycholog może rozważać relację dusza-psychika i uznać je za tożsame lub zaprzeczyć temu. Klasyczną egzemplifikacją tej czynności jest wnioskowanie występujące sylogizmie kategorycznym. nie wszyscy ludzie poprawnie pojmują relacje semantyczne. wariat !) korzystać z porad psychologa.a niektóre nie są. Krzyżowanie występuje wtedy. Podrzędność jest odwrotnością nadrzędności. Nadrzędność. niezadowolonym z siebie itd. że ludzi tworzą opisowy odpowiednik pojęcia swego „ja”. niektóre (tylko niektóre) stany psychiki są uświadamiane.. są zatem notorycznie niejednoznaczne. odważnie. różni je „kierunek” rozumowania tzn. czyli myślenie dedukcyjne. biernym. że wszystkie A byłyby B i niektóre B byłyby A. Jeżeli opis ten zawiera wiele przymiotników negatywnych. w terminologii Piageta „identyczność” zachodzi wtedy. Powiada on. Po trzecie. A wobec B ma miejsce wtedy. nabiera zaufania do siebie.94 IV Krzyżowanie V Wykluczanie A A A. Np. Po drugie. Formalnie sylogizmy . „Kto ma bałagan w głowie. Wyobrażenie siebie. gdy żadne A nie jest B i żadne B nie jest A. Np. gdy niektóre A są B. Wykluczanie (negacja) ma miejsce wtedy. np. ustalenie własnej tożsamości wpływa na osobowość człowieka. bywa powodem nieporozumień. ale wszystkie stany świadomości są stanami psychiki. że daltonizm nie odnosi się do zwierząt). Przypomnijmy. niektóre reklamy są odbierane przez zmysł wzroku. niektóre są następstwem stymulacji innego rodzaju. zachowuje się energicznie. polegającą na przetwarzaniu treści przesłanek zgodnie z poprawnymi regułami myślenia. a w konsekwencji na jego zachowanie. Jeżeli zaś charakteryzuje siebie pozytywnie. Reguły tej formy myślenia opracował Arystoteles. W dodatku pojęcia tworzone przez naukowców powstawały w obrębie różnych szkół i niekiedy zmieniały swe znaczenie w miarę rozszerzania się ich obiegu. A więc występuje tu czynność dedukowania. B B B Tożsamość. człowiek staje się nieśmiałym. i wszyscy daltoniści są ludźmi (zakładamy. a niektóre nie są i odwrotnie. niewłaściwe rozumienie relacji uniemożliwia tworzenie poprawnej reprezentacji świata. ten błądzi w świecie”. że przez w n i o s k o w a n i e rozumiemy inferencyjną (prowadzącą do konkluzji) czynność myślenia. co bywa powodem błędów w zachowaniu. Konsekwencje każdego z rozwiązań są daleko idące. niektórzy ludzie są daltonistami. niektórzy ludzie utożsamiają porady psychologa i psychiatry i w następstwie tego wstydzą się (wiadomo. Wnioskowanie. Stan ten utrudnia komunikację między ludźmi. wiele pojęć psychologicznych wywodzi się z języka potocznego. gdy niektóre A są B i wszystkie B są A. niektóre B są A . gdy każde A jest B i każde B jest A. dziś dowolnie interpretowane. następcy jedynie je uzupełnili. I odwrotnie niektóre doznania wzrokowe pojawiają się pod wpływem reklamy. Np. maksyma ta jest dobrą syntezą rozważań o relacjach semantycznych. Rozumienie relacji ma dla psychologa istotne znaczenie z kilku powodów. Interesującą w tym kontekście kwestię porusza G. niektóre nie. jego samoocenę. Przykładem może być watsonowskie pojęcie „zachowanie”.M i e t z e l. Po pierwsze.

pozwalających uniknąć logicznych błędów myślenia i ułatwiających precyzyjne myślenie. sześć w każdej figurze.95 są uporządkowane w cztery figury i 64 tryby. Jeżeli symbolicznie podmiot przesłanki większej (pierwszej) oznaczymy jako P. zgodne ze schematami 24 poprawnych trybów jest niezawodne jeżeli przesłanki są prawdziwe (nie występuje błąd materialny). są zainteresowani poznaniem istoty i przyczyn popełnianych błędów wnioskowania.Kotarbińskiego. Dlaczego mówimy o powyższych zagadnieniach w podręczniku psychologii? Dlatego. jednak jedynie 24 tryby. Mając to na uwadze rozumujący nie może formułować wniosków ogólnych na podstawie przesłanek szczegółowych.ogólne przeczące i literka „o” symbolizuje zdanie szczegółowe przeczące (Niektórzy osobnicy nie są Polakami). Logicy uzupełniają ten zestaw praw elementarnych szeregiem wskazówek szczegółowych. Ajdukiewicza. orzeczenie jako M. Zobaczmy jakie problemy kryją się za tym określeniem. Z. „e”.. Ziembińskiego). to otrzymamy następujący zapis: PaM SaP wniosek SaM Jest to tryb Barbara figury pierwszej. podobnie jak logicy. P i a g e t. Najprostszą formę sylogizmu zapisujemy następująco: każde drzewo ma korę. . zaczęli posługiwać się terminem p s y c h o l o g i k a. wniosków twierdzących na podstawie przesłanek przeczących. zatem każda lipa ma korę.. Figury określają rozmieszczenie podmiotu i orzeczenia w obu przesłankach.). każdy samochód z Detroit jest fordem. czyli powtarzający się w przesłankach sylogizmu. przynajmniej w jednej przesłance termin średni wzięty w całym zakresie (rozłożony) oraz przestrzegane reguły wnioskowania. Formalnie zapiszemy to następująco: PeM SaM Wniosek PeS To z kolei jest tryb Cesare figury drugiej. prezentują poprawne schematy wnioskowania. Ten układ informacyjny symboli oddaje w istocie rzeczy relacje semantyczne pomiędzy trzema pojęciami (terminami). Czytelnik zapewne już się zorientował w istocie procedury sylogistycznej. zatem żaden harley nie jest z Detroit. że istniej klasa błędów uwarunkowanych czynnikami psychologicznymi. oznacza zdanie ogólne twierdzące. Wnioskowanie sylogistyczne. ani formułować konkluzji przeczącej na podstawie przesłanek twierdzących. podmiot przesłanki mniejszej jako S orzeczenie jako P. K a h n e m a n . Literka „a” . K. każda lipa jest drzewem. że psychologowie. Prawa logiczne są zatem modyfikowane psychologicznie. (Dokładny ich opis znajdzie Czytelnik w podręcznikach logiki T. tryby zaś wskazują na rodzaj zdania. Termin średni. szczegółowe twierdzące (Niektóre są. terminy są realistyczne (nie puste). spełnia tu funkcje łącznika pomiędzy podmiotem przesłanki większej i orzeczeniem mniejszej lub podmiotem mniejszej i orzeczeniem większej. Oto inny przykład rozumowania sylogistycznego żaden harley nie jest fordem. W dodatku okazało się. W związku z tym J. Objaśnijmy zasady wnioskowania sylogistycznego posługując się konkretnymi przykładami. a w ślad za nim A. T w e r e s k y i D. literka „i”.

często przenoszą atmosferę przesłanki ogólnej na wniosek.” Formalnie zrekonstruujemy to następująco: PaM. Zatem Chińczycy są Mongołami.96 Od wieków znany jest „błąd czterech terminów”. wnioskowanie jest poprawne. Wnioskujący często prezentują tendencję wyciszania treści. Efekt atmosfery to nazwa błędy spowodowanego wpływem form przesłanek. ale nie wszystkie elementy zbioru B znajdują się w granicach A. najczęściej pod wpływem silnego zaangażowania emocjonalnego przyjmuje to. zatem SaP. Gdy przesłanki mają formę twierdząca. że wszyscy ją podzielają. co ilustruje kolejny przykład: „Każdy uczeń jest dzieckiem. Ulegają też wpływowi kontekstu społecznego wnioskując wbrew zasadom logiki. przewodniczący stwierdza: „Wszyscy jesteśmy psychologami. bądź z braku wiedzy o rzeczywistości. Ludzie utrzymują przesłankę w umyśle bądź z przekonania. W tym konkretnym przypadku wniosek jest poprawny. ludzie aktualnie nie są skłonni aprobować wniosku takiego sylogizmu: „Ludzie prowadzący rozwiązły tryb życia powinni być spychani na margines społeczny. Wszyscy Chińczycy maja skośne oczy. Niekiedy błędy wnioskowania sylogistycznego wynikaj a z niewłaściwego rozmienia inwersji (w ujęciu Piageta inkluzji). Błąd entymematyczny wynika z posługiwania się przesłanką ukrytą. to popełnia błąd nie rozróżniania domu w sensie budowli i zjawiska społecznego. Widać wyraźnie. Być może. badający podejrzanego stwierdza. W kontaktach codziennych często obserwujemy różnorodne przypadki wnioskowania entymematycznego. Jeżeli przesłanka brzmi „Każde A jest B”. Jednak opinie rozpowszechnione wśród badanych przez Woodwortha i Sellsa Amerykanów. ż również każde B jest A. bo jest człowiekiem uczciwym. Na zebraniu np. Petitio principi to błędne koło we wnioskowaniu. co ma być wnioskiem. Tymczasem tak nie jest. Istota jego polega na tym. że on nie kłamie. że gwarantem bezpieczeństwa jest to. na ogół relacji. pozostającą w umyśle wnioskującego. zatem każde dziecko chodzi do szkoły publicznej”. że dom jest zbudowany z cegły oraz że gwarantem bezpieczeństwa jest dom i wnioskuje. natomiast w trzech pozostałych relacjach jest logicznie uprawniona. wnioskujący utrzymują „atmosferę” i formułują konkluzję twierdzącą. lecz ogólnie wnioskowanie takie jest poważnym błędem. co zbudowane z cegły. Jest to stwierdzenie nie prawdziwe. np. Jeżeli ktoś stwierdza. niektórzy księża prowadzą rozwiązły tryb życia. więc mamy ukończone studia wyższe. że Chińczycy są Mongołami. dotyczącej większości relacji. zatem niektórzy księża powinni być . Niski poziom sprawności semantycznej leży u podstaw błędów tego typu. Zaangażowany uczuciowo psycholog. że występuje tu generalizacja reguły. Inwersja nie zachodzi również w przypadku nadrzędności A w stosunku do B. W każdym przypadku grozi to popełnieniem błędu w myśleniu i (lub) nieporozumieniem w komunikacji między osobniczej. Przypomnijmy sobie koła Eulera i układ podrzędności A wobec B. Jeżeli jest ona zgodna z prawdą. więzi rodzinnej. że wnioskujący nie dostrzega dwu znaczeń terminu średniego(M) i posługuje się we wnioskowaniu sylogistycznym czteroma terminami. zamiast dopuszczalnymi trzema. to ludzie są skłonni sądzić. posługując się takim sylogizmem: Wszyscy Mongołowie mają skośne oczy. bowiem są uczniowie szkół prywatnych. stanowiącej społeczne tabu lub niepoprawność polityczną Np. że cały zbiór z małego koła (A) mieści się w zbiorze B. nie zwerbalizowaną. a człowiek uczciwy nie kłamie. za przesłankę wyjściową. jeżeli odbiega od niej. zatem podejrzany nie skłamał. skłaniało ich do wyciągania takiego wniosku. Wnioskujący. pojawia się stwierdzenie fałszywe. Przedstawione wnioskowanie jest obarczone zarówno błędem materialnym (nie wszyscy Mongołowi i nie wszyscy Chińczycy mają skośne oczy). jak i błędem formalnym (niewłaściwy tryb wnioskowania).

p<q –implikacja. wynikających z niezrozumienia istoty implikacji. Wróćmy do poprzedniego przykładu. I to jest istota indukcji. Mógł przecież ktoś pożyczyć lub znaleźć pieniądze i bez zarobku wyprawić wielki bal. co nie jest logicznie uprawnione. czyli prawdziwości zdania warunkowego. i jeżeli q. to q. a następstwo fałszywe Znaczy to. Co jest fałszem. M. gdyby takie pieniądze zarobił. mianowicie wtedy i tylko wtedy. to jeżeli p. z 3 i wnioskujemy. pv qv p<q v pf qv p<q v pv qf p<q f pf qf p<qv Widzimy. Drugi błąd wynika z uznania prawdziwości poprzednika na podstawie stwierdzenia prawdziwości następstwa. Np. operujący rachunkiem zdań. że nie byłoby balu. to r. Błąd negacji poprzednika i 2. L e w i c k a stwierdza. gdy poprzednik prawdziwy. w którym v oznacza zdanie prawdziwe. bowiem niektórzy młodzi ludzi często czują się zmęczeni. nie wyprawienie wielkiego balu. Badania specjalistów z zakresu psychologii myślenia dowodzą. zatem jeżeli skłamał. i Dania i . Wnioskowanie indukcyjne. Np. Typowa jego forma wygląda następująco: Jeśli: jeżeli p. że „To jest starzec” jest egzemplifikacją błędu tego typu. że implikacja jest układem warunkowym i że prawdziwości układu nie podważa brak jego aktualizacji (pf. to r. chociażby z racji przepracowania. np. to powinien przeprosić Poprawność wnioskowania według tej reguły zależy od właściwego rozumienia implikacji. Na przykład: jeżeli ktoś nie zrobił 200 zł i nie wyprawił balu nie znaczy. Podobnie wyprawienie balu bez zarobienia 200 zł. gdy obejmuje wszystkie obiekty indukcji. to często czuje się zmęczony” i „To nie jest starzec” zatem „Nie często czuje się zmęczony”. byłoby (wielkim!) fałszem. Może ona przybrać postać indukcji pełnej bądź niepełnej.97 spychani na margines społeczny”. że w opisanych błędach ujawnia się „ludzka skłonność do odczytywania implikacji jako równoważności”. Trzeba pamiętać. Będą raczej go łagodzić sugerując iż „Są to nieliczne przypadki”. obserwacją. 1. Jeżeli ktoś kłamie. że implikacja jest fałszywa tylko w jednym przypadku. Stwierdzenie. Pierwszy polega na uznaniu fałszu następstwa na podstawie fałszu poprzednika. z 1 . f –fałszywe. że wszystkim „z” przysługuje cecha „w”. to powinien za to przeprosić. jeżeli ktoś sprawia przykrość innemu. że przy zarobionych 200 złotych. opartego na rachunku nazw. qf). Ta odmiana wnioskowania jest ściśle powiązana doświadczeniem. W jakim przypadku implikacja z lwowskiej piosenki: „Jak zarobim 200 złotych. występuje s y l o g i z m h i p o t e t y c z n y. to sprawia innemu przykrość. to urządzim wielki bal” będzie prawdziwa? Ukazuje to niżej przedstawiony schemat.błąd afirmacji następstwa. że ludzie często popełniają dwa typy błędów. że „Często czuje się zmęczony”(następstwo) i wnioskowanie. Na tej podstawie stwierdzamy jakąś właściwość „w” zjawisk z. „Ksiądz też człowiek” itp. Człowiekowi nie zajmującemu się analizą formalną procesu myślenia wydaje się czymś dziwnym stwierdzenie prawdziwości implikacji przy fałszywości obu przesłanek. również nie podważa układu warunkowego. z 2 . „Jeżeli to jest starzec. Są to. Pierwsza ma miejsce wtedy. Oprócz sylogizmu kategorycznego.

o których orzeka. że bardzo długie serie zdarzają się rzadko. przekraczanie progu lewą nogą. na podstawie znajomości kilku lub kilkudziesięciu osób tej narodowości formułują o nich sądy ogólne.98 Finlandia i Islandia i Norwegia i Szwecja są państwami demokratycznymi. W celu podniesienia poziomu niezawodności indukcji niepełnej podejmuje się szereg zabiegów korekcyjnych. więc prawdopodobieństwo wyrzucenia orła lub reszki dla każdego rzutu wynosi 1/2. Po telewizyjnych przekazach obrazów katastrof lotniczych ludzie unikają latania samolotami. że tak jest. ale nigdy nie będziemy mieli pewności. Np. siadanie na podręczniku z przedmiotu egzaminacyjnego. Powiadamy. gdy wnioskowanie łączy się z silnymi przeżyciami lęku. Dzieje się tak mimo to. że w kolejnym rzucie serii otrzyma się reszkę jest dowodem popełnienia błędu n i e d o c e n i a n i a r e g u ł p r a w d o p o d o b i e ń s t w a. teorii prawdopodobieństwa i innych. Otóż ten. Przedstawiono je w pracach dotyczących teorii doboru próby badawczej. żegnanie się. Dlatego też jest ona wnioskowaniem zawodnym. że wniosek jest tym bardziej pewny. co przekonująco pokazali wspomniani A. Jest to wnioskowanie występujące niemal we wszystkich typach przesądów i wynika z i l u z o r y c z n e g o k o r e l o w a n i a. że 5 z pośród 10-tki małżonek pracuje zawodowo. lub nie wykonują takich czynności jak dziękowanie za życzenie powodzenia. że przeprowadziliśmy badania 10-ciu rodzin i okazało się. McArtur wykazała. by uprawomocnić wnioski badawcze dotyczące ich właściwości psychicznych. zatem indukcyjnie. dające wiedzę niepełną i zawodną. Tversky i D. To uzasadnia jej przeprowadzanie. bo nie ma innej metody poznanie właściwości zbiorów o dużej liczebności. Pewność. wniosek taki jest wygodnym w operowaniu skrótem syntetycznym. chodzenie trójkami itp. jednak jej wartość poznawcza nie jest znaczącą. nie są w stanie poznać wszystkich Niemców (i odwrotnie). zatem nie ogolę się i wygram (kolejny) mecz” Niektórzy studenci przed poważnym egzaminem wykonują szereg czynności typu: ubranie szczęśliwego stroju. pozwalających zwiększyć prawdopodobieństwo wniosku. Rzucający monetą po długiej serii orła nabiera przekonania. Wyobraźmy sobie. Polacy np. Większość błędów wnioskowania indukcyjnego jest głęboko „osadzona” psychologicznie. Pozwoliło to uniknąć tzw. „Nie ogoliłem się i wygrałem mecz. że jesteśmy skłonni bardziej ufać wymowie dramatycznych obrazów. że wszystkie wróble są szare. niż udokumentowanym prawidłowościom. „Więc jeżeli X. Mimo to indukcja niepełna jest powszechnie stosowana. Tymczasem wielokrotne rzuty nie są składnikami procesu ciągłego. im większa ilość konkretnych obiektów została rozpoznana. ze błąd ten występuje najczęściej wtedy. to Y”. B r z e z i ń s k i e g o. więc wnioskuje on. że prawdopodobieństwo . że 60% małżonek pracuje zawodowo. Znane są liczne przypadki wnioskowania indukcyjnego typu: „Po zdarzeniu X nastąpiło Y”. Szczegółowe informacje o wspomnianych teoriach znajdzie Czytelnik w pracach J. błędu wielkości próby. Następnie przebadaliśmy 1 500 rodzin i stwierdziliśmy. Psychologowie amerykańscy w latach 60-tych ubiegłego wieku ankietowali dziesiątki tysięcy studentów po to. L. pozwalających zwiększać wiarygodność wnioskowania indukcyjnego. a częściej korzystają z samochodu jako środka lokomocji. każdy rzut jest odrębnym zdarzeniem. Z jego doświadczeń życiowych wynika. zatem wszystkie państwa skandynawskie są państwami demokratycznymi. Z. Przecież gdzieś może ukrywać się jakiś wróbli albinos. Stwierdza się. Naukowcy dysponują aktualnie pakietem subtelnych metod . Błąd p r z e c e n i a n i a s i ł y o b r a z u polega na tym. Kahneman. Tak się rodzą i utrwalają stereotypy narodowe. gdy mają do czynieni z licznym zbiorem bytów jednostkowych. że po kilku lub kilkunastu orłach będzie reszka. Indukcja pełna jest wnioskowaniem niezawodnym. Indukcja niepełna nie wyczerpuje przeglądu obiektów. Ludzie wnioskują indukcyjnie najczęściej wtedy. kto uzna oba wyniki jako równie prawdopodobne w następnej grupie badanych popełnia błąd wielkości próby. że w kolejnym rzucie odsłoni reszkę.

gdy operujemy materiałem abstrakcyjnym Osoby badane indywidualnie proszono o szybkie podanie wielkości iloczynu a) 8 x 7 x 6 x 5 x 4 x 3 x 2 x 1 lub b)1 x 2 x 3 x 4 x 5 x 6 x 7 x 8. Takie właśnie funkcjonowanie ułatwia im pewność własnych przekonań. wzbudza uznanie i ludzie wnioskują. niż rzeczowych dokonań. naukowych i szeregu innych. jeżeli są w dodatku wsparte wymyśloną teorią. stan niepełnej informacji o sytuacji. S i m o n prezentują istotę problemu opisując jego strukturę i proces przetwarzania informacji. Średnio 75% badanych żywi pewność. p u n k t z a k o t w i c z e n i a. że pewność określonego stanu rzeczy przewyższa dokładność wiedzy. zjawisko codzienne. za 7 milionów dolarów. Ta mnogość odmian utrudnia określenie jego istoty. O skuteczności działania sposobu podania dobrze wiedzą specjaliści od reklamy. które wymagają tych właśnie zdolności. A. że wytworzone u ucznia przekonanie o braku określonych zdolności. że byliby zadowoleni z podwyżki 50 złotowej. wypalony papieros nie spowodował szkód „zachęca” do wnioskowania. . Jeżeli chirurg informuje. powodujący odczucia dyskomfortu. Podobnie działa na odbiorców tzw. co nie pożądane. Tversky wykazał. że takie same rezultaty będą przy następnym i następnym i kolejnym. „konkurują” skutecznie z regułami wnioskowania. stwierdził. Empirycznie wykazano. Oto bulwersujący przykład funkcjonowania pewności: w roku 1957 projektanci sądzili. Głoszą np: ” Produkt w 75% beztłuszczowy”. Ich zdaniem na problem składają się: 1) stan wyjściowy. demonstrują je palacze papierosów. poczuliby się usatysfakcjonowani dopiero podwyżką 250 złotową. w życiu rodzinnym. działaniach. skłoni informowanych do ostrożności. Wnioskujący często porzucają logiczność na rzecz wniosków zgodnych z własnymi przekonaniami. skłania go do wnioskowania. których miesięczny zarobek wynosi 2 000 zł. Działania nielubianych polityków ludzie częściej oceniają według kryterium sympatii. że nie rozumie wrzawy z powodu tego „czterotysięcznego ochłapu”. a pewien wysoki urzędnik. Ci. że np. co nie oglądowe. Pierwsza informacja wyznacza tendencję wnioskowania i niekiedy rodzaj błędów. Odwrotną stroną przeceniania obrazu jest niedoceniania tego. Problem. Utrwalone przekonania. Na wynik wnioskowania indukcyjnego wpływa s p o s ó b p o d a n i a informacji o fakcie. że mechanizm ten działa również wtedy. Zbudowano go w 1973 r. Jest ono szeroko rozpowszechnione. że zbudują gmach opery w Sydney do końca 1963 r. Wnioskujący sugerowali się wielkością pierwszych cyfr! K o n s e r w a t y z m p r z e k o n a ń to kolejna przyczyna błędów wnioskowania. Rozwiązywanie problemów. którzy zawsze na pierwszym miejscu umieszczają informacje o pozytywnym składniku. A. iż nie potrafi wykonywać czynności. krytykowany za wzięcie nienależnej premii. iż kolejne operacje zakończą się sukcesem. lekceważący zagrożenia pojawiające się w zatrutym środowisku itd. Mamy tu trzy różne punkty zakotwiczenia dla skali ocen i wnioskowania o wystąpieniu zadowolenia. a jedynie 63% wykazała dokładną znajomość rzeczy. o problemach wychowawczych. pomijając fakt 25% zawartości tłuszczu. za sumę 107 milionów dolarów. Z wielu badań wynika. Stwierdzenie. Podobnie jak konserwatyzm działa t e n d e n c y j n o ś ć p r z e k o n a ń. Psychologika ujawnia się i w takich. niezdrowo odżywiają się. Mówimy o problemach w pracy. że miał udanych aż 90% operacji. różnorakie.N e w e l l i H. że 10% operacji zakończyło się śmiercią chorych. Okazało się.99 uczestnictwa w wypadku samochodowym jest 26 razy większe niż w katastrofie lotniczej. Zarabiający 600 zł miesięcznie stwierdzają. a za nim ukrywają to. że wynik szeregu pierwszego był wyższy niż drugiego. pozornie ściśle logicznych. Jeżeli natomiast stwierdzi.

gdy trzeba przezwyciężyć zaistniałe sprzeczności. III stopnia dają znać osobie wówczas. Występuje wtedy konglomerat powikłań. 2) stan docelowy. jak sądzę.100 niezadowolenia. F e s t i g e r a studenci. A oni przecież też borykają się z problemami. nowych metod organizacji działań zbiorowych. Są to typowe sytuacje ludzi bezradnych. Problemy zamknięte są jednocześnie dobrze zdefiniowanymi. Takim zadaniem było wysłanie człowieka na księżyc. 3) ciąg operacji niezbędnych do osiągnięcia stanu docelowego. którzy otrzymali 20 dolarów zapłaty. . że człowiek w sytuacji problemowej nie potrafi określić stanu docelowego lub nie może wypracować niezbędnych operacji unikania sytuacji niepożądanych. twierdzenie matematyczne. które kryje się w gąszczu różnorakich możliwości. Z innego punktu widzenia wyróżniamy problemy k o w e r g e n c y j n e i d y w e r g e n – c y j n e. W tej sytuacji bardziej klarownym wydaje się określenie problemu jako trudnego zadania do rozwiązania. Odpowiada im forma myślenia. rozwiązywaniu zadania matematycznego o innym kontekście. jego wyobrażenie i pragnienie realizacji. Skinner. budowa kopalń na dnach oceanów i szereg innych. Jedną z nich zaproponował B. natomiast otwarte bardziej „wykorzystują” wyobraźnię. gdy ich rozwiązanie wymaga nowej wiedzy. Znany w nich jest stan docelowy. Otwarte niekiedy określa się jako źle zdefiniowane. Jest ono ukierunkowane na poszukiwanie tego jedynego rozwiązania. L. V stopnia stają prze ludźmi wtedy. np. Istotnie. że mają one jedno i tylko jedno rozwiązanie. Problemy otwarte z reguły występują we wszelkich utopiach. Jeżeli pewna grupa ludzie deklaruje. Z innego punktu widzenia wyróżniamy problemy otwarte i zamknięte. Nie idzie tu o partactwo definiujących. Tę sprzeczność rozwiązuje i wyjaśnia problem teoria dysonansu poznawczego. niż ci. otwierającego zamek patentowy. II stopnia pojawiają się wtedy. w badaniach np. a więc i nowych badań. w tym także psychologicznych. lecz o niemożliwość dokładnego określenia stanu docelowego i czynności prowadzących do jego osiągnięcia. I tak: I stopienia występują wtedy. gdyż nie wiadomo jak ma wyglądać owe szczęście i jakimi sposobami można je osiągnąć. wizja pożądanego i czynności do niej prowadzące). że celem ich działań jest osiągnięcie szczęścia ludzi. z jednej dyscypliny wiedzy. Przykładem takiego problemu może być likwidacja głodu na kuli ziemskiej. u podstaw ONZ-etowskiej pięciostopniowej klasyfikacji problemów. Przedstawiona klasyfikacja klarownie pokazuje związek zadania problemowego ze stopniem trudności. to przedstawia problem otwarty. motywacja jej uniknięcia. Takie pojmowanie leży . trzeba jedynie dobrać właściwe czynności i właściwą sekwencję ich realizacji. tyle. Wyróżniającą cechą pierwszych jest to. w większości przypadków występują właśnie te elementy problemu (niezadowalająca sytuacja. Rozwiązywanie problemów zamkniętych wymaga dyscypliny logicznej. Jednak bywa i tak. którzy za nudną pracę otrzymali jednodolarowe wynagrodzenie byli bardziej zadowoleni. gdy rozwiązanie wymaga nowej wiedzy z różnych dziedzin oraz nowych umiejętności działania. nazywaną od pola stosowalności m y ś l e n i e m k o n w e r. gdy zadanie wymaga nowych zasobów wiedzy z wielu dyscyplin naukowych. że dla nich nierozwiązywalnymi. słabych psychicznie lub (i) społecznie. nowych technologii. znana procedura dochodzenia do niego. np. gdy pojawia się trudność zastosowania znanej zasady w nowych warunkach. To tak jakbyśmy poszukiwali w pęku kluczy tego jedynego.g e n c y j n y m. IV stopnia jawią się wtedy. jakie mu towarzyszą.

które charakteryzuje: 1)dążenie do wytworzenia możliwie wielkiej ilości pomysłów rozwiązania problemu. Właściwe w takich przypadkach jest myślenie d y w e r g e n c y j n e. zalotów. właściwe dla sytuacji zagrożenia. Jest ona niezbędną w sytuacjach.101 Problemy dywergencyjne mają wiele rozwiązań. a także ludzie. Taką właśnie strategię należy zastosować. wrócić i zabrać wilka (lub kapustę-możliwe są dwa warianty rozwiązania). Obecność przewoźnika. wymagają przeto innego sposobu myślenia. zostawić ją na drugim brzegu. W przypadkach złożonych i zawiłych problemów stosuje się metodę pomocniczą w postaci dekompozycji problemu. również do celów wojennych. który powtarzając ciąg czynności zawsze dochodzi do pożądanego rezultatu. Kaczka. wysiadująca pisklęta w gęstwinie traw. .Cosmides). zabierając do przeprawy kapustę. Istnieją dwie podstawowe strategie rozwiązywania problemów: a l g o r y t m u i h e u r y s t y k i. gwarantuje „nienaruszalność” przewożonym. Interesującą odmianą przedstawianego zjawiska są algorytmy darwinowskie (termin ten ukuła L. po przewiezieniu pozostawić z wilkiem. 3) zdobycie uznania profesjonalisty. Metoda ta z powodzeniem była stosowana w różnych dziedzinach życia. zgodnie z ludowym podaniem. Uruchamiają one proste. ale zazwyczaj bardzo skuteczne formy zachowania. niezbędne z punktu widzenia przetrwania organizmu. parę metrów od swego gniazda. W pierwszej kolejności musi on zabrać do łódki kozę. Gdy żołnierz nieruchomieje i powstrzymuje odgłos oddechu stosuje darwinowski algorytm unikania zagrożenia ze strony przeciwnika. walki i innych. krok po kroku nie omijając żadnej czynności z całego procesu dochodzenia do rozwiązania. 2) wybór najlepszego z pośród nich. Jedną z metod myślenia dywergencyjnego jest tzw. gdy zbliża się do gniazda napastnik. jakby osłabiona. zrywa się mocno trzepocąc skrzydłami pada. przeprawić się z nim i pozostawić go na drugim brzegu. aby rozwiązać problem przeprawienia na drugi brzeg rzeki wilka. oczywiście. Są to ewolucyjnie ukształtowane i zakodowane w psychice mechanizmy zachowania. burza mózgów (brain storming). bądź zjedzenie kapusty. zebrana grupka osób zgłasza wszelkie pomysły. upraszczającą zdanie rozwiązania problemu. kozę i kapustę. rozwiązania danego problemu. Ma tego dokonać.Zazwyczaj jest to czynność zbiorowa. a każdy jego błąd kosztowałby bądź życie kozy. Aby osiągnąć ten cel podzielił zadanie na trzy szczegółowe: 1) ukończenia studiów. Wyobraźmy sobie. Stosując pierwszą postępuje się systematycznie. że X postanowił zostać dobrym psychoterapeutą. Tę. lecz praco i czasochłonną. Takie zachowanie umożliwia jej odciągnięcie drapieżnika od gniazda i ochronę potencjalnego potomstwa. w których każde odstępstwo od procedury wykonawstwa grozi poważnymi konsekwencjami. jakie przychodzą im na myśl. Podobne w swej istocie formy zachowania prezentują różne gatunki zwierząt. wrócić po kozę i już z nią dołączyć do wilka i kapusty. wracając po kapustę musi zabrać kozę i pozostawić ją na miejscu startu. stanowiące całość algorytmu dochodzenia do założonego celu. Odpowiednio do zadań szczegółowych opracował trzy szczegółowe algorytmy. Heurystyka jest strategią zawodną. Strategie rozwiązywania problemów. ale wygodną w stosowaniu i w praktyce często wystarczająco dokładna Zadanie ułożenia słowa z zestawu liter uyeyasthkr przy zastosowaniu algorytmu wymagałoby sprawdzenia milionów kombinacji. samotny przewoźnik. Postępowanie algorytmiczne przypomina działanie zaprogramowanego robota. mogący w małej łódce przewieść tylko siebie i jedno ze swych dóbr. 3) praktyczna weryfikacja przyjętego rozwiązania. 2) odbycia dobrego stażu zawodowego. W drugiej fazie ocenia się je i wybiera najlepszy do realizacji. Strategia algorytmu jest niezawodną.

studiując podręcznik psychologii. Sądzono. Swego czasu psychologowie próbowali wypracować metodę szkolenia maszynistek tak. to różnego rodzaju bariery i utrudnienia w realizacji tego procesu. zaglądamy więc do rozdziału pt. jak w podanym zestawieniu. Myślenie i już jesteśmy bliżej celu. Bywa np. więc określamy ilość jej liter i poszukujemy słowa. Przyjrzyjmy się niektórym z nich. . napotkaliśmy nieznany nam termin „heurystyka”. np. przy tym autor pominął go w indeksie rzeczowym. Wnikliwsze badania pokazały. Pomocne bywa wtedy spojrzenie na problem z punktu widzenia operacji poprzedzającej rozwiązanie i dalej „cofając się” łatwo już dochodzimy do pierwszego kroku niezbędnego rozwiązania. stwierdzamy np. Stosując heurystkę pominiemy szereg z nich. by w języku polskim wystąpił taki układ samogłosek i spółgłosek taki. ale dostrzeżona analogia problemu mniejszości w pełni je uzasadnia. zagadkowych. bo w jednym z podrozdziałów znajdujemy interesujące nas objaśnienie. Niekiedy rozwiązanie problemu wymaga kilku operacji i znaczną trudność sprawia znalezienie właściwej tej pierwszej. więc taką kombinację wykluczamy już na wstępie. Stymulatory i inhibitory w rozwiązywaniu problemów. staramy się zbliżyć do niego i spojrzeć nań z innej perspektywy. odpowiedniego do układu klatek krzyżówki. przy porównaniach. Myślenie przy użyciu tej formy jest wielce przydatne przy wyobrażaniu zależności jeszcze nie rozpoznanych. gdyż pozwala właściwie ukierunkowywać poszukiwania rozwiązań. co miało być końcem operacji. Edison. że były to błędy odczytywania. naukowiec poszukujący poprawnych metod badania społecznej pozycji kobiet zaczyna studiować metody stosowane w badaniach sytuacji społecznej Murzynów. że ten układ liter tworzy słowo „heutrystyka”. Oto np. stosowana głównie dla ułatwienia rozwiązywania problemów abstrakcyjnych. że Szczecin ma układ urbanistyczny analogiczny do paryskiego. jednak ilość pomyłek nie malała. P o p r a w n e r o z u m i e n i e p r o b l e m u jest warunkiem koniecznym jego rozwiązania i jednocześnie znaczącym ułatwieniem. Inną metodą heurystyczną jest „p o s t ę p o w a n i e w s t e c z”. np. wynalazca żarówki. natomiast inhibitory. Jedną z nich jest metoda zwana „b l i ż e j c e l u”. Pozornie wydaje się to działaniem zaskakującym. K o n k r e t y z a c j a to kolejna metoda heurystyczna. że termin ten może mieć związek z myśleniem. Podobnie postępując z innymi uporządkowaniami szybko dojdziemy do rozwiązania problemu.. ale ją skonstruował dopiero po konkretyzacji problemu żarzenia włókna. Zrozumienie istoty problemu pozwoliło szybko go rozwiązać. że błędy wynikają z niedokładnego uderzania w klawisze. Analogia jako forma myślenia występuje np.102 wszystkich jakie one tworzą. jest nieprawdopodobne. że rozwiązując krzyżówkę nie znamy odpowiedniej nazwy zjawiska. doskonale rozumiał abstrakcyjne zasady jej funkcjonowania. Stosujący strategię heurystyki wypracowali kilka metod jej stosowania. a maszynistki interpretowały to według własnego uznania. staje się jej początkiem. A n a l o g i a jest zarówno metodą rozwiązywania problemów jak i formą myślenia w ogóle. Jeżeli nie wiemy w jaki sposób osiągnąć pożądany cel. To. Th. Wspólną cechą zastosowania analogii w obu przypadkach jest wzorowanie rozwiązania problemu na wcześniej wprowadzonym w zbliżonej dziedzinie. Np. S t y m u l a t o r y. różnica wieku X i Y-ka jest analogiczna do ich wzrostu itp. A. by zmniejszyć ilość popełnianych błędów w przepisywanych tekstach.. stwierdzając. to czynniki ułatwiające bądź przyspieszające rozwiązanie problemu. Domyślamy się.2 i 7 niektórzy autorzy pisali bardzo podobnie. ułatwiającej rozwiązanie naszego problemu. Ćwiczono więc precyzję ruchów palców.

wyższą skuteczność terapii X nad terapią Y można by określić na podstawie dokładnego rozpoznania ich skutków działania u tego samego pacjenta w tym samym czasie. że towarzyszy mu dobre samopoczucie. S p o s t r z e g a w c z o ś ć. C s i k s z e n t m i h a l y i. utrudniające rozwiązywanie problemów. Powiada się. że natura zazdrośnie strzeże swych tajemnic. a analizę nowego problemu i poszukiwanie nowych rozwiązań spychamy na plan dalszy. Ważne jest przy tym to. niż stymulatorem rozwiązań. drugą psychiczne. subiektywne. zatem jej tajemniczość i „zazdrość” są inhibitorami rzeczywistymi. J. Popatrzy na niektóre z nich. Ułatwia ona wybór poprawnej strategii postępowania i skutecznie przyczynia się do elimino-wania błędów z naszego myślenia. przyjętych metodach gromadzenia danych i ich interpretacji. tylko teoretyczna. że metody współczesnej nauki nie dają szans ich rozpoznania. L e o n a r d. które zostało utrwalone w pamięci. że współczesny system szkolny jest nastawiony na hamowanie spontanicznej twórczości uczniów zmuszając ich do przyswajania narzucanych formułek. B. chociażby dzięki temu. W rezultacie tego najczęściej tracimy cenny czas. Niektórzy specjaliści z tej dziedziny. Bardzo pomocną w rozwiązywaniu problemów jest natomiast wiedza metaponawcza. spontanicznych zachowań nowatorskich. Niewątpliwie znajomość reguł logicznych i heurystyki ułatwia rozwiązywanie problemów. lecz jedynie odkrył podpatrując sprawnie rozwiązujących problemy. Przedstawiony stymulator ma i tę zaletę. Niektóre zjawiska rzeczywiste są trudne do zbadania z tego względu. ludzie często pozostają pod wpływem emocji. tak zachwalane przez M. G o r d o n. wiedza o naszym sposobie myślenia. twierdzi nawet. P o p r a w n o ś ć m y ś l e n i a . zaangażowanego w swe działania. że napotykając nowy problem w pierwszej kolejności sięgamy po utrwalony schemat i próbujemy go zastosować w nowym układzie. uniesienie twórcze lub „flow”. poczynając od ekonomicznych na technicznym kończąc. Niestety. traktowanej jako wyzwanie właściwego poziomu. natomiast statystyczny obraz poprawy stanu pacjentów nie wyjaśnia dlaczego ona nastąpiła. Sięganie po n a j b a r d z i e j d o s t ę p n e r o z w i ą z a n i e. I n h i b i t o r y to różnego rodzaju przeszkody i bariery. czyli teorii twórczej pracy zespołowej. . opiewany przez poetów jako natchnienie. że teorii tej nie stworzył.103 B o g a t a w i e d z a. zasób wiadomości z dziedziny rozwiązywanego problemu podnosi poziom sprawności rozwiązywania. wynikające z ludzkiej struktury psychicznej lub ukształtowane pod wpływem jednostkowego doświadczenia życiowego. ideologiczne i religijne. silnego osobistego zaangażowania na rzecz określonego rozwiązania i wtedy zatracają zdolność logicznego myślenia. zdolność podpatrywania naturalnych zjawisk i procesów. pierwsza stanowią inhibitory obiektywne. A takiej możliwości nie ma. tzn. R. G l o t o n. Możemy je podzielić na dwie grupy. a nawet nieco euforyczne uniesienie. np. Znaczy to. Optymalny s t a n o r g a n i z m u . Jest nim przeważnie takie. jak i łatwego dostrzegania relacji między zjawiskami. czyli stan organizmu wolnego do napięć i lęków. Poważne utrudnienie w rozwiązywaniu problemów tworzą zpetryfikowane (skamieniałe) reguły i normy społeczne. utrzymują. że chroni przed popełnieniem błędów formalnych. Np. czyli kierowanie się regułami logiki. Inhibitory psychiczne to skłonności do określonego sposobu postępowania. Wybujała erudycja nie przyczynia się do podniesienia poziomu sprawności rozwiązywania problemów. Przeciwstawna jej wiedza „zimna”. motywowany walorami czynności. jest raczej zbędnym obciążeniem umysłu. Inhibitorami obiektywnymi są także wszelkie niedostatki środków. jest jednym z stymulatorów rozwiązywania problemów. tzn. nie eliminuje działania czynników przypadkowych itp. W. wykorzystywana w praktyce. by była to wiedza „gorąca”. ułatwia rozwiązywanie problemów zarówno dzięki zwiększonym możliwościom naśladowania natury. twórca synektyki. stanowiące utrudnienia w rozwiązywaniu problemów.

Myślenie twórcze. W jednym z badań zapytano uczestników:” Co by się stało. W drugim znaczeniu mówimy o sztywności funkcjonalnej mając na myśli wielokrotne powtarzanie czynności nie prowadzących do rozwiązaniu problemu. tym większa oryginalność. aż do wyczerpania akumulatora mimo. wyznaczają je ramy społeczno-kulturowe. nie kontekstową definicje tego terminu. dostarczenie dowodu na rzecz określonego poglądu. Jedną z nich jest o r y g i – n a l n o ś ć.gwieździe filmowej. że widzą realne możliwości rozwiązania dokuczliwych problemów zawodowych lub organizacyjnych. Chłodziarki używamy do chłodzenia produktów w niej przechowywanych i dziwimy się Eskimosom. rezultat myślenia twórczego jest czymś nowym.. Jakie cechy myślenia twórczego świadczą o jego odmienności jakościowej wobec procesów powtarzalnych? Po pierwsze. nowatorskim. zgodnie z którą istota myślenia sprowadza się do kojarzenia elementów w całość. mimo. którzy już poprzednio byli niewidomymi. I będzie to wypowiedź nieoryginalna. Zgadzając się z tezą. Różne są tego powody i nie tutaj jest miejsce dla ich prezentacji.. Z tego też m. I jest to często spotykany sposób postępowania. powtarzana masowo. Kryterium oryginalności jest zatem częstość skojarzeń. Niektórzy autorzy nie włączają do swych rozważań o myśleniu wątku tego podtytułu. w sztuce nowe formy prezentacji rzeczywistości. odmienne jakościowo od wytworów reproduktywnych. a za najbardziej oryginalną uznano odpowiedź: ”Ci. L ę k p r z e d o c e n ą hamuje poszukiwania rozwiązań problemów. która była gościem wieczoru. technologie ich wdrażania. aby usiąść przy. cechą myślenia twórczego jest użyteczność społeczna. Warto. iż takie działanie ni prowadzi do celu. dowiadując się.. inni. Jeżeli słyszymy niedokończone zdania: ”Przysunął krzesło. bowiem rezultaty myślenia twórczego. że im służy ona do ochrony produktów przed zmrożeniem. Cecha ta zyskuje na jasności w kontekście teorii asocjacyjnej. Oryginalność wypowiedzi określili badani poprzez porównanie z innymi sformułowaniami. powodu wynalazcy i odkrywcy we współczesnych społeczeństwach są wysoko cenieni. odkrywczy eksperyment itp. nie podzielam poglądu. że nie warto pisać o tej formie myślenia. że dotychczas nie wykryto specyficznych cech procesu myślenia twórczego. że po kilku próbach wiadomo. Niektórzy ludzie żywią lęk zgeneralizowany. w jakim winni podążać ludzie doskonalący swoje umiejętności myślenia.. kierowcy nie mogąc uruchomić silnika wielokrotnie włączają starter. Natomiast dokończenie: „. na zasadzie relatywności. Z tego powodu tysiące urzędników „nie wychyla się”. „Co na to powie szef? Czy nie wywali mnie za to z pracy?”. Nie jest ono i nie może być „fantazjowaniem myślowym”. nowe wizje sztuki i inne. wskazują kierunek.104 S z t y w n o ś ć f u n k c j o n a l n a to inhibitor wynikający z naszych przyzwyczajeń i nawyków używania narzędzi. in. wysoka wartość wytworu. że byłoby wtedy wiele potknięć. gdyby nagle wszyscy ludzie na świecie stracili wzrok?” Jedni odpowiadali.oto popularne pytania oddające istotę tego inhibitora. Niektórzy np. urządzeń lub przedmiotów do wykonania jednej określonej czynności. staliby się przywódcami świata”. W technice będą to wynalazki. boją się wszelkich ocen. że nie znano by barw. to najczęściej dopowiemy „stole”.” Byłaby to wypowiedź oryginalna. Z tego punktu widzenia wykrywanie . Po drugie myślenie twórcze zawsze odnosi się do kultury danego kręgu kulturowego. nie cierpią ekspozycji społecznej. inni boją się ocen ze strony przełożonych lub osób opiniotwórczych. Myśleniu twórczemu przypisuje się szereg wyróżniających cech. Trudno o klarowną. jest rozwiązaniem problemy w niej występującego. im rzadsza. Po trzecie.”. W nauce może to być sformułowanie odkrywczej hipotezy.

B. co H. że wgląd jest właściwym rozwiązaniem problemu. tak typowe dla intuicyjnego stylu poznawczego. Procesy nieświadome przyczyniają się do uporządkowania zależności i przygotowują rozwiązanie problemu. stuknął jajkiem w stół i je postawił. którą to czynność K. największą jednak popularność zyskała propozycja Grahama W a l l a s a. M. Cecha płynności jest szczególne pożądana w procesie myślenia dywergencyjnego. Kolumb wykazał giętkość myślenia. Im więcej jednostka zgłosi pomysłów. Pierwszy przypisywał myśleniu twórczemu cechę przerzutności z poziomu logiki na poziom fantazji i odwrotnie. Wyróżnia on cztery fazy („cztery stadia myśli twórczej”):przygotowania. O l ś ń i e n i e (ang.H.105 cechy latentnej (ukrytej). że trójkąty muszą leżeć w jednej płaszczyźnie. Myślenie twórcze nie jest aktem. niedostrzeganej dotąd struktury. jakby postawienia jajka na stole. trwa ona czasie gromadzenia wiedzy o problemie i poprzedza jego rozwiązanie. podobnie jak w figurach odwracalnych. krótkotrwałym zrywem. tym większa płynność charakteryzuje jej myślenie. S z e k e l y traktują jako istotę myślenia twórczego. Ujawnia się ona przy rozwiązywaniu łamigłówek. Jej miarą jest ilość wytwarzanych w danej jednostce czasu pomysłów rozwiązania jakiegoś problemu lub zadania. twórca tego terminu. G i ę t k o ś ć albo e l a s t y c z n o ś ć myślenia jest przeciwnością sztywności funkcjonalnej. Polega on na nagłym i niespodziewanym dostrzeżeniu rozwiązania („Aha!” reakcja). K e r s t e n) lub doświadczeniem osobistym (A. Jest to zdolność zmieniania zasad podejścia do problemu. lecz skomplikowanym procesem. natomiast u ludzi twórczych osiąga ona bardzo wysoki poziom. na co świadomie jest skierowana uwaga. Ważne jest przy tym spostrzeganie nie tylko tego. koło samochodowe. Goethe np. jego zdaniem mózg człowieka pracuje nad rozwiązaniem problemu nie tylko w stanie czuwania. Taką zdolność prezentował m. istotą rozwiązania. P r z y g o t o w a n i e rozpoczyna się od dostrzeżenia problemu Nie każdy człowiek ma rozwiniętą zdolność dostrzegania problemów. Poincare) i artystów. Piaget nie . Znany test płynności myślenia jest realizacją zadania narysowania jak największej ilości przedmiotów o podstawie koła w ciągu minuty. D e w e y a przedstawili liczne koncepcje ich wyróżniania i opisów. olśnienia i weryfikacji. Wymienione cechy należą do zestawu klasycznych charakterystyk myślenia twórczego. że chce szykując wyprawę dokonać rzeczy niemożliwej.in. zazwyczaj niedocenianych. słynny Sherlock Holmes. Twórcy maja w znacznym stopniu wykształcone to. Teorię inkubacji sformułował W. Rozwiązanie problemu wymaga bowiem odrzucenia przeświadczenia. Potocznie określamy te właściwość zwrotem „otwarty umysł”. W e r t h e i m e r. insight) albo w g l ą d. D u n k e r i L. poczynając od J. S e y l e nazywa „widzeniem obwodowym” Polega ono ma dostrzeganiu cech i zdarzeń marginalnych. ale niekiedy bardzo istotnych dla rozwiązania problemu. to oczekujemy od niego giętkości myślenia. wolnego od rygoryzmu reguł rozumowania. P ł y n n o ś ć jest kolejną cechą myślenia twórczego. Znane są liczne przypadki „olśnień” naukowców (np. J. pisał. że obserwował u siebie „nagłe przebłyski”. Badani rysują talerz. inkubacji. odrzucania oczywistości. I n k u b a c j a to faza dojrzewania pomysłu rozwiązania. ale i w czasie snu. Einstein). C a r p e n t e r. można przedstawić jako realizację zasady oryginalności. Jeżeli dajemy komuś zadanie zbudowania czterech trójkątów z sześciu zapałek. Czasami wymienia się dodatkowo cechy wyróżniane zgodnie z założeniami teorii (A. K. zwłaszcza w fazie zgłaszania pomysłów. drugi akcentował w nim doniosłą rolę intuicji. spostrzeżeniu. a późniejsze dzieła były jedynie rozwinięciem tych pomysłów. słońce itp. gdy jego oponenci twierdzili. narzucającego się stereotypowego rozwiązania. W ich następstwie może pojawiać się intuicyjne wyczucie rozwiązania problemu. Specjaliści tej problematyki. sądził. Wyróżniamy w nim kilka faz.

działające pod wpływem stresu.R e y k o w s k i sądzi. N ę c k a w swej teorii interakcji twórczej. bądź praktycznej. Sternberg sądzi. że myślenie życzeniowe występuje u ludzi. napięcia sytuacyjnego. lecz formułują je zgodnie ze swymi oczekiwaniami. że alianci szybko rozgromią agresora. Ich miejsce zajmują emocje i myślenie nabiera znamion „życzeniowości”. zachodzi w nim proces selekcji. natomiast faktem była klęska oddziałów desantowych. Grupa doradców J. Istota olśnienia sprowadza się do odrzucenia zbędnych elementów. Człowiek jest istotą społeczną. Emocje powodują. Wniosek zyskał aprobatę władz. . charakteryzujących sytuację problemową. czyli sprawdzenia przewidywania w konkretnych zastosowaniach. czyli sprawdzenia zgodności rozwiązania z stanem wiedzy. ze jest intelektualnym procesem poznawczym. Występuje ona bądź w postaci weryfikacji teoretycznej. Również zasada sekwencji faz myślenia nie musi charakteryzować myślenia twórczego. nawzajem wspierając zapatrywanie dominując. m yślenie ż y c z e n i o w e. Można upatrywać w pojawieniu się wglądu wpływu nieświadomości. Nie zdziwi przeto Czytelnika fakt. a błędy tego procesu . którego składnikami są: kodowanie. mimo. Myślenie pod wpływem takich czynników nazwał on m y ś l e n i e m g r u p o w y m. że nawet mały desant armii amerykańskiej na Kubie wywoła tam powstanie i doprowadzi do obalenia rządu F. W trakcie weryfikacji często wprowadza się istotne poprawki i uzupełnienia. jego działania i myślenie najczęściej przebiega w sytuacjach społecznych. J a n i s a do podjęcia badań przyczyn tak rażącego błędu w ocenie sytuacji. ale współcześni psychologowie poznawczy proponują wyjaśnienia bardziej realistyczne. względnie izolowane. ludzie tak myślący nie wyciągają wniosków logicznie uzasadnionych. Wyróżnienie czterech faz również jest uproszczeniem. Zgodnie z nią w procesie twórczym trwa ciągła interakcja założonego celu rozwiązania i „struktur próbnych” (hipotez rozwiązania) przy pomocy których myślący zmierza do osiągnięcia celu. Szczególnie silny wpływ wywierają grupy zwarte. porównywanie i kombinowanie. W praktyce występują różne warianty myślenia twórczego. Proces myślenia twórczego jest zjawiskiem skomplikowanym i wszelkie sztywne opisy z natury rzeczy musza być uproszczeniem. powstania nie było. że pojawia się tzw. Myślenie symboliczne. R. a wojna trwała sześć lat. bez tradycyjnie ukształtowanych norm. Doszedł on do wniosku. ujednolicają swe poglądy. a zwłaszcza grup społecznych. współdziałania z innymi. że insight (wgląd) jest tylko zewnętrznym wskaźnikiem procesu psychicznego. stąd też nie należy tej fazy traktować jedynie jako szablonowego porównania efektu myślenia i rzeczywistego stanu rzeczy. Interesująco to ujął E. dokonano inwazji. Ta sytuacja stała się źródłem inspiracji dla amerykańskiego psychologa I. Po wybuchu II Wojny Światowej ludzie w Polsce byli przekonani. że ludzie. L. W e r y f i k a c j a jest fazą zamykającą proces myślenia twórczego.błędami myślenia grupowego. ale bardzo przydatnym w dydaktyce. że wgląd niczym nie wyróżnia się w stosunku do innych elementów procesu poznania. przypuszczalnie rozumienia zależności. cały proces możemy przedstawić sobie jako stopniowe zbliżanie się do rozwiązania. że efekty myślenia kształtują się również pod wpływem czynników społecznych. Tymczasem nic na to nie wskazywało. pracując w grupie. kiedy indziej przypadek spełnia funkcję inkubacji itp.106 podzielał poglądu postaciowców i sądził. niekiedy po dostrzeżeniu problemu od razu pojawia się jego rozwiązanie. że nie potrwa ona dłużej niż 2-3 miesiące. J. przebiega czasami pod wpływem emocji i czynników społecznych. Kennedy’ego doszła swego czasu do wniosku. Castro. których schematy poznawcze w wielu fragmentach są nieukształtowane i niewyraźne.

W. że zdolność tę różni autorzy pojmują odmiennie. poprawionego w 1955 i unowocześnianego w1981 r. natomiast objawia się ona w działaniu. R. badających zjawisko inteligencji. którzy eksponują zasadne przystosowanie do sytuacji.J. K.S t e r n b e r g. Inteligencja nie jest bytem takim jak np. Niektórzy np. L o c k e i inni. Problem z jej definiowaniem polega na tym. N. wyprowadzanych przez wojskowych i studentów. pozycją społeczną myślących. powstałe poza sferą nauki i z tej racji nie wymagające definiowania. in. który to czynnik miał jego zdaniem występować we wszystkich zdolnościach specjalnych(czynnik „s” ang. R. Przytoczone informacje pokazują złożoność uwarunkowań i form konkretyzacji ludzkiego myślenia. Znana jest rozbieżność wniosków. poznawczej) postrzegają i rozwiązują problemy ludzie ze szczytów hierarchii społecznej. 97. oznaczonego symbolami WAIS-R (Wechsler Adult Inteligence Scale-Revised) . społecznej. że 99. R o t h m a n po uzyskaniu odpowiedzi 661 uczonych na pytanie z ankiety co uważają za „ważne składniki inteligencji” stwierdzili. Z i m b a r d o podaje definicję bardziej zwartą. W e c h s l e r. M. B r e e r. jakości wykonywanych czynności. symbolicznie oznaczoną jako czynnik „g” (ang. Pierwszą prezentują ci.107 M y ś l e n i e p e r s p e k t y w i c z n e z kolei jest uwarunkowane. Dodajmy do tego informację. Wysoki poziom czynnika g miał warunkować ponad przeciętne rezultaty w czynnikach s. Wagner i inni) porządkując chaos definicyjny wyróżniają trzy tendencje definiowania inteligencji. P. czyli prób sprawności intelektualnej. którzy akcentują refleksyjność. unikania powtórnego popełnienia błędu. namysł w działaniu. Drugą stanowią ci. którzy istotę inteligencji upatrują w zdolności uczenia się. racjonalnego myślenia i efektywnego radzenia sobie w otaczającym środowisku” Ph. że rozumowanie. J. że „Punkt widzenia zależy od punktu siedzenia”.S i l l a m y inteligencję pojmuje jako „Zdolność rozumienia relacji między elementami sytuacji i dostosowania się do nich tak.3% respondentów uznało zdolność abstrakcyjnego myślenia. Składa się on z jedenastu odrębnych testów. Inteligencja. definiuje ją następująco: ”Inteligencja to ogólna zdolność jednostki do celowego działania. ośrodek rozumienia w mózgu. E. specific ). J. a 96% uczenia się. Konkluzja tych badań zawiera się w tezie. a trzecią ci. Z innej perspektywy (ideowej. Indywidualne doświadczenie społeczne. ze niektórzy autorzy traktują pojęcie inteligencji jako naturalne. Detterman. S p e a r m a n wyróżnił inteligencję ogólną. dotycząca społecznej użyteczności wojska. B e r r y l i – n e popularyzują pogląd. P i a g e t. angielski psycholog Ch. Sensownym staje się zatem pytanie o typ czynności. general). Inteligencja niemal powszechnie jest rozumiana jako zdolność. by osiągnąć swój cel”. inteligencja to „Ogólna zdolność korzystania z doświadczeń i wykraczania poza dostarczone informacje o środowisku”. Przechodząc badania testem osobnik winien . Jeden z pierwszych naukowców. opracowanego w 1939 r. Salter. Zatem ten sam problem zyskuje inne rozwiązanie u ludzi różnych pozycji społecznych. Od czasów Spearmana pojęcie inteligencji ogólnej stało się powszechnie używanym. Potocznie mówimy. które najpełniej wyrażają funkcjonowanie inteligencji. Podobne przekonanie legło u podstaw konstrukcji najbardziej znanego testu inteligencji. że 2/3 uczonychrespondentów upatruje istoty inteligencji w funkcjonowaniu czynnika g. K.7% rozwiązywania problemów. nabyte w trakcie wykonywania zadań także wpływa na rezultaty myślenia. według K. niż osoby z dolnych jej szczebli. M a n n h e i m a. znany amerykański badacz inteligencji oraz jego współpracownicy (D. D. rozwiązywanie problemów dają najlepsze podstawy oceny inteligencji jednostki. autor zestawu testów do badania inteligencji. S n y d e r m a n i S. Myśl tę w formie ogólnych teorii prezentują m.

Sternberg zaproponował triarchiczną teorię inteligencji. czyli rozumieniem ludzi. osoby wybitne albo wyróżniane są eksponowane. sprawnością arytmetyczną. umiejętnie operujących nastrojem w czasie biesiad i uroczystości. Takie rozumienie inteligencji pociągnęło za sobą dwa poważne następstwa. Gruzini zaś obdarzają najwyższym szacunkiem mistrzów słowa. wspólnoty terytorialnej itp. Do tej sprawy wrócimy po prezentacji testów inteligencji. Po pierwsze uwypukliło związek inteligencji z kulturą. Jego zdaniem inteligencja przejawia się w trzech dziedzinach: myśleniu twórczym. inna inteligencja społeczna. zdolnością wpływania na ich zachowanie. Wspomniany wcześniej R. że w teście Wechslera. Można ją określić jako „chłopski rozum”. jest number one towarzystwa. nie mierzy jej żaden ze stosowanych testów. spostrzegawczością. W kulturze europejskiej wysoko ceni się walory i sprawność intelektu. zdolnością zapamiętywania. Tamada. Jeszcze inni z gotowością do działania. mimo różnorodności prób. wiedzą jak. nie radzący sobie z nauką szkolną. Tam jest to miarą inteligencji. Nie trzeba dodawać. 7) intrapersonalnych. 2) logiczno-matematycznych. 6) interpersonalnych (społecznych). bada się niemal wyłącznie to. Drugim następstwem był postulat wypracowania nowych testów inteligencji. wywołało dyskusję i spory wśród zwolenników tej koncepcji.108 wykazać się zasobem wiadomości. umiejętnościami wykonawczymi. 4) muzycznych. ale nie potrafią ich wcielać w życie. zakładu pracy. wysoko ceni się zdolności muzyczne i ruchowo-taneczne. „wiedzę ukrytą”. a szerzej nowej metodologii pomiaru inteligencji. dostrzeganiem podobieństw i operowaniem symbolami. G a r d n e r. Przeciwko takiemu rozumieniu inteligencji zaprotestowali psychologowie amerykańscy młodszej generacji. W kulturach kolektywistycznych ceni się działanie na rzecz grupy. aczkolwiek w różnym stopniu. wykonać daną czynność. a nawet w rodzinie. że w każdym z tych typów kultury niezbędne są inne zdolności przystosowawcze. autor koncepcji wielorakich inteligencji. . Demonstrują ją ludzie w tradycyjnym rozumieniu mało inteligentni. a przede wszystkim jak najlepiej. ów mistrz dowcipu i refleksji. pracy. W różnych typach kultury preferuje się odmienne wzorce przystosowania społecznego. czyli rozumienia samego siebie. Rywalizacja stanowi podstawę kształtowania relacji między osobniczych w szkole. jakiś element inteligencji. bo przecież w różnych kulturach odmienne zdolności ceni i kształtuje. co kształtuje nauczanie szkolne. drobni przedsiębiorcy czy spekulanci giełdowi. nie wynosi się jej ze szkoły. a także zjednywania ich dla realizacji swoich celów. transformacja układów przestrzennych). Nie trudno zauważyć. rodziny. jednak precyzyjne określenie jego znaczenia okazało się bardzo trudne. W każdej z wymienionych czynności ujawnia się. np. niezależnych od siebie. zdolnością logicznego porządkowania zdarzeń. Pierwsze dwie formy są zbliżone do tradycyjnych ujęć. Jego zdaniem istnieje siedem. że niektórzy ludzie potrafią trafnie rozumować i formułować problemy. inteligencji. rozumieniem słów i relacji przestrzennych. czyli czynnik g. Wiadomo. natomiast trzecia stanowi nową jakość. występujących w postaci zdolności: 1) językowych. gdzie komunikacja społeczna odbywa się poprzez muzykę i taniec. Inni utożsamiają z wiedzą praktyczną. Innym reprezentantem nowatorskiego spojrzenia na problem inteligencji jest H. Na wyspie Bali. a osiągający sukcesy jako handlowcy. W kulturach indywidualistycznych preferuje się wzorce sukcesu jednostkowego. Niektórzy z nich utożsamiają inteligencję praktyczną z inteligencją społeczną. Wprowadzenie pojęcia „inteligencja praktyczna” było w pełni zasadne. Ta specyficzna zdolność przekuwania idei w czyn byłaby inteligencją praktyczną. nie występuje ona w postaci formalnej i jest bardzo przydatna w praktyce. ich upodobań i skłonności. 5) cielesno-kinestetycznych. 3) przestrzennych (orientacja w przestrzeni. operowaniu pojęciami i działaniu praktycznym (inteligencja kontekstualna).

109 Inteligencja A. Inteligencja B przedstawia ostateczny wynik rozwoju tej zdolności. Dzisiaj powszechnie uznaje się wzajemne oddziaływanie środowiska i natury. nie są one mierzalne. korelacja cech inteligencji wynosi 0. ich współ warunkowanie rozwoju inteligencji. że inteligencja bliźniaków jest z reguły nieco niższa niż nie-bliźniaków. wspierające jego proces uczenia się. praca. Relacje między A i B są dość skomplikowane.Ten ostateczny rezultat nazywa się f e n o t y p e m. W tym kontekście pojawia się pytanie: w jakim stopniu za poziom inteligencji odpowiadają geny. a w jakim środowisko. Osobnik np. autor najnowszych badań podobieństw inteligencji bliźniąt (52 pary przebadane!) podaje interesujący przykład angielskich bliźniąt: ”Jedna z sióstr miała wyraźny akcent londyńskiej ulicy. mogły bowiem zaistnieć społeczne utrudnienia w jej rozwoju. że człowiek rodzi się z umysłem typu tabula rasa. Ten typ inteligencji bywa nazywany g e n o t y p e m i świadczy o biologicznej sprawności mózgu. B o u c h a r d. S t e r n a w latach 20-tych ub. druga wyrażała się jak dama” Pierwsza wychowała się w domu robotników i rzuciła szkołę w wieku 16 lat. S z c z e p a ń s k i w swych rozważaniach o konsumpcji. wpływających na poziom inteligencji. gdy są wychowywane osobno. W ten m. H e b b wprowadził rozróżnienie inteligencji A i B. dramatycznie obniża poziom inteligencji dzieci. Niski poziom inteligencji B nie musi oznaczać niskiego poziomu inteligencji A. Składa się na nią genotyp i różnorodne oddziaływania środowiskowe (wychowanie. Środowisko aktualnie pojmuje się szeroko. np. szybko uczący się wyzwala liczne działania środowiska. Kanadyjski neuropsycholog Donald O. in. Niedożywienie. Środowiska bezrobotnych i biedoty są „wylęgarnią” ludzi o zaniżonym poziomie inteligencji. druga kształciła się w elitarnej szkole prywatnej. ale także wśród innych przedstawicieli nauk i praktyki społecznej. Wysoki poziom B też jednoznacznie nie określa roli genotypu i fenotypu. Symbol A oznacza możliwości wrodzone i potencjalne zarazem intelektu. ż wszyscy ludzie rodzą się równymi sobie. lecz obu przypisuje się cechę aktywności. co przekonywująco przedstawił J. Nie traktuje się zatem wyposażenia biologicznego jako jedynie potencji. np. biernego podłoża. W XVIII i XIX wieku sądzono. pokazują. wieku. bowiem nie ma sposobu określenia ich parametrów u noworodka. Pytanie to zyskało szeroką popularność i wywołało liczne i ostre spory nie tylko wśród psychologów. nie broni też teorii dwu czynników (nie zależnych od siebie) sformułowanej przez W. Nawet wtedy. Badania inteligencji bliźniaków monozygotycznych pokazują. A przy tym . pokazują one. O ważności tych czynników świadczą dane empiryczne. a środowiska jako jedynego czynnika aktywnego. Tak przedstawia się sprawa z punktu widzenia formalnego. ideę. Współcześnie nikt z poważnych naukowców nie opowiada się za takimi rozwiązaniami.teorie preformacji i empiryzmu genetycznego.72. głownie amerykańskie. profesor University of Minnesota. TH. B. Liczne badania. że podobieństwa ich poziomu inteligencji są bardzo wysokie. natomiast meritum kwestii zamyka się w pytaniu o wpływie dziedziczności i środowiska na poziom rozwoju inteligencji osobniczej. np. samokształcenie). Po elektryfikacji i upowszechnieniu telewizji poziom inteligencji dzieci z górzystych terenów stanu Tennessee wzrósł w ciągu 10 lat o 10 punktów. sposób czynnik genetyczny wyzwala procesy społeczne. Poszukując poprawnej na nie odpowiedzi trzeba odrzucić skrajne poglądy natywistów. że czynnik genetyczny odpowiada w 30 do 75% za poziom zmienności inteligencji jednostki. a w dalszych fazach życia nie sposób wyizolować tego czynnika spośród innych. po zaadaptowaniu przez różne rodziny. uwzględnia się nie tylko kulturę. ale również walory otoczenia poczynając od prenatalnego na elementach cywilizacyjnych życia codziennego kończąc.

110 wszystkim różnica ich ilorazów inteligencji wynosiła tylko jeden punkt”. Jeżeli niski poziom inteligencji. to los” powiadają zwolennicy koncepcji dziedziczności. bowiem ich sytuacja życiowa została określona przez geny.dwu lat. po 60-tce mają osłabioną pamięć. kryminalistów. jesteś na równi pochyłej”. bo ludzie „szlachetni” czasami też płodzą „kryminalistów”. jest wynikiem procesów biologicznych. (Podaję za: D. czyli uszlachetniania ludzkości poprzez rozmnażanie ludzi dziedziczących cechy pozytywne i eliminację tych. że poziom inteligencji jest uwarunkowany przede wszystkim czynnikami społecznymi. jest znacznie niższa. Inteligencja płynna wyraża zdolność uczenia się. zapowiadający potworność eutanazji i nierealistyczny. Korelacja dla rodzeństwa wynosi 0. nowych metod rozwiązywania problemów. C a t t e l l. kształtują ład społeczny. myślenia abstrakcyjnego. to organizatorzy życia społecznego. a wyniki w tradycyjnych testach inteligencji są gorsze o 15%. ż ludzie starsi. Chcąc uniknąć tej odpowiedzialności niektórzy rządzący chętnie przyjmują pogląd o wrodzonym charakterze inteligencji i innych zdolności i genetycznym uwarunkowaniu nierówności społecznych. zapoczątkował go F. S e l i g m a n: O inteligencji prawie wszystko. niż u bliźniaków monozygotycznych. którzy ustanawiają reguły życia społecznego. człowiek dorosły na realizację tego zadania potrzebuje 7 lat. np. jej poziom ujawnia się w operacjach przestrzennych. dostępność kształcenia i inne. A. Innymi słowy potomstwo ludzi o wysokim poziomie inteligencji nie zawsze dziedziczy po rodzicach tę cechę. Potocznie sądzi się.latka waży przeciętnie o 6% mniej niż 20-latka. znawca prezentowanej problematyki. Dzieci europejskie w wieku 3-4 lat opanowują język japoński w ciągu +. łamigłówkach. Osiąga on swoje apogeum w okresie młodości. Współcześnie za sporem o wpływie dziedziczności kryje się rozumienie przyczyn nierówności społecznej. a więc elity społeczne. Poziom inteligencji płynnej zmienia się wraz z wiekiem człowieka.Jansen. Był to postulat niebezpieczny. takimi jak warunki bytowe.G a l t o n ogłaszając postulat eugeniki. twórcy prawa stanowionego nie ponoszą winy za los ubogich i słabo radzących. Świadczy ona o sprawności mózgu i jego gotowości operowania dowolnym materiałem fenotypowym. różnego rodzaju testach technicznych. tym wyższa zbieżność poziomu inteligencji spokrewnionych. Dlaczego spór o wpływ czynników rodzonych i dziedziczności jest tak intensywny i długotrwały? Trwa on już niemal półtora wieku. Poziom inteligencji przeciętnego 60latka plasuje go w 15-tym centylu wśród dwudziestolatków.40. wyróżniając w czynniku g przedstawiane odmiany. jak widać. Mózg 60. tzn w latach 23-25.) Prawidłowość ogólna jest taka: im bliższe pokrewieństwo. kształtowania nowych wizji świata.15 i. Z tego powodu wiek człowieka wielu teoretyków i praktyków uznaje za najbardziej wiarygodną wskazówkę poziomu jego zdolności poznawczych. Jeżeli natomiast przyjmie się pogląd. Inteligencja płynna i skrystalizowana.Wszystko to dowodzi obniżania się poziomu inteligencji płynnej wraz z upływem lat życia. „Biologia. ładnie ujął ten problem jednym zdaniem-aforyzmem: ”Jeśli masz trzydzieści lat. którzy dziedziczą cechy negatywne. dla kuzynów 0. a później stopniowo zaczyna obniżać się. a w konsekwencji nieporadność życiowa. Nie zależy ona od zasobu słownictwa i wiadomości szkolnych. Prawdę tę potwierdzają liczne badania i obserwacje. ale nie zdolność myślenia. to za niski poziom inteligencji i nieporadność życiową określonych grup ludzkich odpowiedzialność ponoszą ci. Powyższe rozróżnienie wprowadził R. Tymczasem badania inteligencji wykazują wyraźnie obniżanie się sprawności przetwarzania informacji i formułowania sądów wraz z .

jej ubytki w ciągu upływu lat nie są tak znaczące jak inteligencji płynnej. Pomiary inteligencji. Dynamika inteligencji jest jednym z ewolucyjnych mechanizmów preferowania i utrwalania korzystnych dla gatunku zmian wyposażenia jednostkowego. Hornowska (red): Skala Inteligencji Wechslera WAIS-R. Zapewnia ona wystarczającą sprawność funkcjonowania na wysokim poziomie. To z kolei daje podstawy do tworzenia odpowiednich definicji tego zjawiska. B i n e t o w i. A to właśnie ułatwia wysoki poziom inteligencji płynnej. przyswojonymi w przeszłości. współczesnego psychologa angielskiego. K l i n e’a. czyli umożliwiającymi mierzenie poziomu inteligencji i porównanie wyników pomiaru z innymi wynikami pomiaru podobnego. składający się z 11 podtestów. W życiu zbiorowym ludzi znaczenie obu odmian jest w przybliżeniu równoważne. ale nie daje szans wygranej w rywalizacji biologicznej z osobnikami lepiej przystosowanymi do otoczenia. umożliwiające określenie ogólnego poziomy inteligencji. ćwiczący mózg w rozwiązywaniu problemów. utrzymują wysoki poziom inteligencji płynnej. G o l e m a n nazywa inteligencją emocjonalną. Do pomiaru inteligencji używa się testów inteligencji. S i m o n e m zadania opracowania metody identyfikacji dzieci . a jej różne właściwości ujawniają różne typy prób. Testy inteligencji są jedną z odmian testów psychologicznych. E. który na zlecenie ówczesnego ministra oświaty w rządzie francuskim podjął się wspólnie z pedagogiem Th. rozumienia słów i tp. Oświadczył on. pozwalających posługiwać się licznymi wzorcami rozwiązywania problemów. Boring podkreślał fakt wielowątkowości inteligencji.111 przybywaniem lat życia. co mierzy test inteligencji” I nie jest to żart ani drwina. Pierwsze próby pomiaru inteligencji oraz wprowadzenie do psychologii pojęć „test” i „testy inteligencji” były dziełem F. Jest ona względnie trwała. czyli zestawu zadań sprawdzających różnego rodzaju zdolności. czyli testów. albo testów jednostkowych. I jest to jeden z filarów powodzenia w działalności ludzkiej. dłużej. dobrze służy doborowi właściwych metod realizacji procesów społecznych. Takim zestawem jest test W e c h s l e r a. Określenie „inteligencja C” kojarzy się z wypowiedzią E. Przykładem testów pierwszej grupy mogą być test Klocków K o h s a i Progresywnycb Matryc R a v e n a. Inteligencja skrystalizowana to zdolność wykonywania zadań dobrze rozpoznanych. Inteligencja płynna jest czynnikiem dynamizującym życie społeczeństw. są testami psychometrycznymi. Jednak upowszechnienie testowania zawdzięczamy A. Pamiętać jednak należy i o różnicach indywidualnych. Prócz testów jednostkowych psychologowie stosują zestawy (baterie) kilku testów. inteligencja skrystalizowana. Osoby aktywne umysłowo.B o r i n g a. Z tego powodu niektórzy psychologowie dopatrzyli się związku pomiędzy typem zadań testowych a ujawnianymi zdolnościami (inteligencja C). testy inteligencji dzielą się na dwie grupy: a)badające inteligencję płynna i b)badające inteligencję skrystalizowaną. do grupy drugiej zalicza się wszelkie testy wiadomości. Świadczy o tym również fakt wyraźnego obniżania poziomu inteligencji w okresie poprzedzającym śmierć naturalną. W strukturze inteligencji skrystalizowanej zawiera się silny ładunek tego. ściśle powiązana z rozwagą. Warszawa. że „Inteligencja jest tym. Brzeziński. Wynika to między innymi z nagromadzonej wiedzy i bogactwa doświadczeń. profesora Harvard University. PWN. G a l t o n a . Zdaniem P. opartych na wyćwiczonych schematach rozwiązywania problemów. co D. Czytelnika zainteresowanego tym problemem odsyłam do pracy: J. czyli zdolnością rozumienia emocji własnych i innych ludzi oraz kierowania nimi. 1993. w porównaniu z biernymi umysłowo.

Rekord poziomu IQ dzierży.112 opóźnionych w rozwoju intelektualnym. M. (II 130-145).1 ludzkości. a rezultat tych operacji nazwał ilorazem inteligencji (symbolicznie II. niezdolnych samodzielnie utrzymać się przy życiu. IQ) i takim właśnie wskaźnikiem posługują się dzisiaj psychologowie na całym świecie. które nie radziło z zadaniami swego wieku. wyznaczały normę. o II od 85 do 115. podzielonych na grupy o różnym stopniu trudności. kierowanych do nauczania w szkołach o specjalnych programach.Około 2. T e r m a n wprowadził mnożnik 100. Te. osiągnęła ona 230 punktów. geniusze. Aby uniknąć operowania ułamkami Amerykanin L. Wykres 2 . liczony w miesiącach. 14% dysponuje inteligencją poniżej przeciętnej (II 70-85). najwięcej .5% mamy ludzi opóźnionych w rozwoju. a 0. Dziecko. około 14% prezentuje poziom inteligencji powyżej przeciętnej (II od 115 do 130) i około2. zaliczano do grupy poniżej normy. Mianowicie wskaźnik wieku umysłowego. Test Bineta w pierwszej wersji składał się z 30 różnych zadań.5% szczyci się inteligencją bardzo wysoką. jest ludzi o inteligencji przeciętnej. Na podstawie badań empirycznych ustalano poziom trudności zadania. Opracowano też normy poziomu umysłowego dla dzieci w wieku od 3 do 13 lat. S t e r n zaproponował formę ilościowego zapisu poziomu inteligencji. należało podzielić przez wiek życia. ang. o różnych stopniach trudności. które rozwiązywało 80% dzieci danego rocznika. większość z nich dotyczyła zdolności rozumowania. Marylin vos Savant. bo około 68%. Test poprawiony zawierał większą ilość zadań. osiągają poziom powyżej 145 punktów i w przybliżeniu tyluż jest głęboko upośledzonych. jeżeli natomiast rozwiązywało zadania rocznika starszego określano jako ponad przeciętne. Wyniki pomiaru poziomu inteligencji testem Wechslera w populacji układają się zgodnie a krzywą dzwonową. określony stopniem trudności rozwiązanych zadań. Niemiecki psycholog W. według księgi Guinnessa. Przedstawia to wykres nr 2.

Jakie są przyczyny takiego zróżnicowania?. Przy czym struktura inteligencji ludzi różnych ras nie jest jednakowa. W populacji Murzynów jest około 2. tragarza. Pomiar II jest przynajmniej dwojako uwikłany w kontekst kulturowy. Rozkład gratyfikacji społecznych. w tym wynagrodzeń za pracę. Np. Niektóre badania pokazują. lekarza. wysoki poziom wymagań. niż Amerykanie i Anglicy. Ludzie o poziomie II 60-65 mogą wykonywać proste czynności typu zamiatanie. z którego wywodzą się twórcy testu. że przeciętny poziom II ludzi niektórych narodowości jest wyższy. Wśród laureatów Nobla z dziedzin nauk ścisłych 30% stanowią uczeni pochodzenia żydowskiego. że II Murzynów jest średnio niższy o 15 pkt. stymulacja intelektualna sprzyja rozwojowi inteligencji. co dodatkowo komplikuje interpretację problemu różnic inteligencji. Czy decydują o tym geny.. Ludność żydowska w USA stanowi 2% ogółu mieszkańców. H... czy czynniki środowiska? Okazuje się także. Obecnie (przełom wieku XX i XXI) przeciętny wynik badań II wynosi 100 pkt. może sprawiać trudność wyboru dziecku afrykańskiemu z krajów. Do ukończenia studiów niezbędne jest minimum 115 pkt. Prześladowania powodowały swoistą selekcję. pozostawali i przekazywali te cechy potomstwu. do napisania doktoratu-120-125 pt. odpowiedź na pytanie „ Człowiek o silnych ramionach nadaje się najbardziej na: krawca. Okazuję się. adwokata” oczywista dla dziecka europejskiego. aby zostać kierowcą ciężarówki trzeba osiągać poziom inteligencji 85 pkt. Po pierwsze niektóre zadania testowe zawierają ukryte treści kulturowe kręgu. a także pogorszenie rezultatów w testach szkolnych. pozytywnie koreluje z poziomem inteligencji. zwłaszcza Chińczycy i Japończycy osiągają lepsze wyniki w testach inteligencji. że wielkość fizyczna osoby świadczy o wysokim statusie społecznym.i wyższy. Tradycyjne metody pomiaru II są dziś krytykowane z różnych punktów widzenia. Drugi aspekt dotyczy kultur narodowych. dobrzy lekarze i prawnicy osiągają z reguły poziom II w granicach 125 pkt. niż innych Dzieci żydowskie w USA prezentują wyższy poziom II niż pozostałych grup narodowościowych. podczas gdy w populacji białych liczebność ta wynosi 16%. . We współczesnych wersjach testów zmierza się do maksymalnego eliminowania podtekstów kulturowych. bardziej inteligentni. ale w grupie najbardziej uzdolnionych osiągnęła 10%. I M. Jak widać i w tej wersji występuje konfrontacja orientacji środowiskowej i natywistycznej. Jakie przyczyny powodują taki stan rzeczy? Jedna z hipotez wyjaśniających odwołuje się do wpływu rodzinnych metod kształcenia i wychowania. silniejsi. ale fakt większej ilości urodzeń w warstwach ludzi ubogich. czyli uwzględniających zmienność zjawiska w czasie.113 Do wykonywania skomplikowanych czynności zawodowych wymaga się w społeczeństwie odpowiedniego przygotowania i poziomu inteligencji. nakazuje zachowanie ostrożności w interpretowaniu wymowy tego wskaźnika. Różnica in plus 10 pkt. wysokości II z reguły owocuje wzrostem wysokości zarobków o 15-20%. Interesujące rezultaty otrzymano w wyniku prowadzonych w kilkunastu krajach porównawczych badań podłużnych. Wczesne nauczanie. słabsi ginęli.5% osób o II powyżej 115 pkt. Pojawia się zatem problem: czy wspomniany efekt oddaje rzeczywisty stan rzeczy. Wskaźnik II jest uwikłany w wiele znaczących społecznie kontekstów. czy też jest następstwem niedokładności pomiarów inteligencji. układanie. Wykryto w wielu krajach tzw. czyli zmianę średniego poziomu inteligencji na przestrzeni lat. że ludzie rasy żółtej. Od dawna toczy się spór o jego wymowę w kontekście właściwości ras ludzkich.a w roku 1930 wynosił 76 pkt. Podobne w przybliżeniu właściwości charakteryzują Ormian.. Podniesienie poziomu życia i upowszechnienie kultury przemawia za realnością wzrostu przeciętnego II. Druga hipoteza łączy wysoki poziom inteligencji z faktem wiekowych prześladowań Żydów. efekt F l y n n a. w których panuje przekonanie.

przy zastosowaniu różnorodnych technik pomiaru. b) ustalić relację między nimi. Z. Literatura zalecana D.J. Nie znaczy to. Inteligencja kształtuje się w relacji właśnie do tego otoczenia. w tym czasu reakcji alternatywnych i potencjałów mózgowych.1993 r. i A. M. zarówno w pierwszej jak i drugiej wersji. 1969 r. W. Warszawa. zachowujący się nieinteligentnie w jednej sytuacji. M. Eysenck: Podpatrywanie umysłu. Sternberg zakwestionował także sensowność określanie II na podstawie uzyskanych wyników testu.E r t l a (Kanada). R. uniwersalnie. d) określić różnice.Lewicka: Aktor czy obserwator:psycholologiczne mechanizmy odchyleń od racjinalnosci W myśleniu potocznym. Modernizacyjne propozycje mierzenia II. f) poprawnie go wypowiedzieć. Metody te służą pomiarowi szybkości przetwarzania informacji w mózgu i to jest. wolny od zafałszowań kulturowych. Pietrasiński: Myslenie twórcze. H e n d r i c k s o n ó w z Instytutu Psychiatrii w Londynie. że nie przybiorą one postaci wygodnej w stosowaniu użytkowym. że bardziej znaczące różnice inteligencji ludzkiej występują w procesie rozwiązywania zadań testowych. B. 2001 r. w którym się urodziło. Tyszka: Psychologia i poznanie. GWP. są zasadne. 1992 r. Warszawa. I M. Jeżeli np. w którym w którym będzie mógł działać efektywnie. Zgodnie z tą sugestią zaproponował on metodę analizy procesu rozwiązywania zdań testowych. Warszawa. Jest on przekonany. wybiera sobie takie środowisko. Warszawa. e) sformułować właściwy sąd. P. Wynika to z faktu dziedziczenia cech i wczesnego dziecięcego przystosowania do otoczenia. 1969 r.114 E y s e n c k o w i e zachęcają do określania poziomu inteligencji na podstawie obiektywnych badań. Warszawa. określić jej czysty poziom. PTP. Warszawa. PWN. Człowiek inteligentny. Jego zdaniem człowiek.Sternberg: Psychologia poznawcza. c) określić ich podobieństwa. Gdańsk. w pełni wykorzystując swą inteligencję. T. Nieco inne aspekty badań testowych II zakwestionował R. Twierdzi on. ale trudne do stosowania w praktyce. niż mniej inteligentne wykonują pozostałe czynności. Berline: Struktura i kierunek myślenia. że błędem jest określanie II inteligencji niezależnie od konkretnej sytuacji. D. E. Okazuje się. zdaniem Eysencków. istotą inteligencji. 2003 r. WSiP. Prostota aplikacyjna tradycyjnego testu Wechslera jest konkurencyjna w stosunku do proponowanych rozwiązań nowatorskich. może demonstrować wysoką inteligencję w innej. jeżeli ma możliwość. PWN. H. ale szybciej. mamy porównać dwa pojęcia. PWN. Seligman: O inteligencji prawie wszystko. Zeigarnik: Patologia myślenia. Materska. Rozdział VIII Uczenie się. S t e r n b e r g. że ludzie o wyższym II więcej czasu przeznaczają na rozpoznanie problemu. 1995 r. . Takie metody badania inteligencji pozwalają. wprowadzoną przez J. to musimy wykonać następujące kroki myślowe: a) ustalić treść pojęć. a zmodyfikowaną przez E. Warszawa. PWN. zdaniem tych badaczy. Są też one bardziej diagnostyczne niż czasami przypadkowe rezultaty. PZWS. 1969 r.

świadczący o „mądrości natury”. Innymi słowy definicja pozwala wykluczyć z grupy wskaźników uczenia się takie zmiany zachowania. wynikających wyłącznie z działanie receptorów i efektorów. Przyglądając się potomkom śledzili uczenie się chodzenia. „Uczący drugich sam się uczy”powiada przysłowie. obserwowane po czynnościach uczenia się. z którym człowiek miał do czynienia w praktyce. że u c z e n i e s i ę j e s t p r o c e s e m w z g l ę d n i e t r w a ł y c h z m i a n z a c h o w a n i a p r z e z n a b y w a n i e d o ś w i a d c z e n i a. Rodzice. Uczenie się jest najstarszym procesem psychicznym. zachodzące w ich otoczeniu. występują one bez nagradzania czynności uczenia się. zmęczenia. które wynikają z działania środków farmakologicznych. Wskazywano na kojarzenie. owocujące niekiedy zupełnie niespodziewanie w różnych nieprzewidzianych okolicznościach. bowiem niekiedy występuje u c z e n i e u t a j o n e. Z i m b a r d o). Ph. przeciążenia. zmieniających się warunkach. Tymczasem uczenie się jest procesem. a także przyswajanie wiadomości. że wiele gatunków zwierząt jest wyposażona zarówno w mechanizmy instynktu. zatem bliższe prawdy jest określenie eksponujące czynność. stykają się z procesem uczenia się. odurzających. utrwalanie. Instynkt bowiem to wyposażenie organizmu w sztywny program reagowania w typowych sytuacjach całego życia. W ł o d a r s k i proponuje uściślenie definicji przez wyłączenie z uczenia się wszelkich zmian zachowania. D. Uczenie się postrzegano również jako pochodny proces działania. siłą faktu współuczestniczyli w tym procesie. nabywanie wiedzy. następującej bezpośrednio po czynnościach uczenia się. Ta wersja definicji ma też tę zaletę. jeżeli ktoś odpowiedział na pozdrowienie Litwina „Łaba diena”. nie powiązanego z procesami otoczenia. Zdolność uczenia się jest u człowieka i wielu gatunków zwierząt uwarunkowana genetycznie. G. W przypadku człowieka byłoby to zaspokojenie czystej ciekawości. jak i zdolność uczenia się. Skutki takiego uczenia się pozostają w sferze mentalnej.115 Od czasu. Z. R. to miało miejsce zmiana zachowania. starości itp. modyfikację. nie ujawniające się w postaci zmiany zachowania. dojrzewania. nawyków i przyzwyczajeń. wypowiadania pierwszych słów. trening. w którym ludzie nabyli zdolności obserwacji. Trzeba też pamiętać. Uczenie się definiowano odwołując się zarówno do właściwości procesu jaki skutków jego realizacji. Dzięki niej organizmy uzyskują możliwość elastycznego reagowania na różnorodne procesy. . zarówno określenie „względnie trwała” jak i „doświadczenie” mogą być interpretowane na wiele sposobów. Zapewnia ona właściwe przystosowanie do środowiska i jest wyższym stopniem regulacji adaptacyjnej w stosunku do mechanizmów instynktu. właściwego dla niższych form rozwoju ewolucyjnego. występującą pod w p ł y w e m d o ś w i a d c z e n i a (E. Nie należy jednak niedoceniać sprawności instynktu. H i l g a r d. Zmiany zachowania. Liczne próby autorskich definicji okazały się nieprzydatnymi i aktualnie najczęściej określa się u c z e n i e jako w z g l ę d n i e t r w a ł ą z m i a n ę z a c h o w a – n i a. M a r – q u i s. Przytoczona definicja nie spełnia wymogów jednoznaczności. ale nie będzie ona trwałą. są elementem potencjalnym sprawności. a nieco później pierwszych kroków samodzielnego zdobywania pożywienia. nieprzydatny w nowych. ale uboczny produkt tej podstawowej aktywności. Niemniej jednak pozwala ona zawęzić zakres pojęcia „uczenie się” do następstw doświadczenia. Co więcej. gdy zwrot nie zostanie zapamiętany. Podane sformułowanie wskazuje na skutki uczenia się. nie przekładają się natychmiast na czynności wykonawcze. w niektórych przypadkach jest on zaskakująco dokładny. nowych umiejętności. np. mówiące. Zgodnie z nią nie zalicza się do uczenia się czynności wykonanych jednorazowo. ważny. opiekując się potomstwem. że eliminuje rozumienie uczenia się jako woluntarystycznego aktu. nie są jedynym wskaźnikiem efektów uczenia się.

adekwatną do rzeczywistości mapę poznawczą. mówimy o zaspokajaniu potrzeby eksploracji otoczenia. dobre wykształcenie szkolne. Formy uczenia się. Znaczenie koncepcji Tolmana. Mechanizm kojarzenia leży u podstaw uczenia się nazw przedmiotów i czynności. Trzy kropki. struktura asocjacyjna. które jednak wcześniej nie przebywały w labiryncie Ten i podobne eksperymenty doprowadziły Tolmana do sformułowania hipotezy. którzy przyswoili lub wytworzyli poprawny układ znaków. Powtarzając zgłoski lub słowa. wówczas przy ponownym wystąpieniu jednego z nich. Zauważył on. Identyczne przekonanie żywił Ebbinghaus. przebiegały drogę do pokarmu szybciej (niekiedy bezbłędnie). czyli właściwą wizję relacji w obrębie struktury świata. Takie właśnie skutki uczenia się obserwował i opisał E. Jaka wielkość upływu czasu stanowi wskaźnik graniczny? Czy jest on stały czy zmienia się zależnie od okoliczności? . w obrębie którego elementy są kojarzone. ma on tendencję do przekazywania swego pobudzenia na drugi”(Zasady psychologii). J a m e s. swoista mapa poznawcza. następujące po sobie w krótkim odstępie czasu łączą się w znaczącą całość (litera s). a nieco dłuższa przerwa następująca po nich już przerywa kojarzenie i otwiera możliwość tworzenia nowej struktury. ułatwiająca sprawne wykonanie czynności. np. że szczury. prowadzącej do celu dążeń organizmu. wysoki poziom inteligencji jednostki sprzyjają tworzeniu i osiąganiu takiego stanu rzeczy. W. Ciekawym przykładem uczenia się asocjacyjnego jest przyswajania alfabetu Morse’a Zapamiętanie znaczeń układu kropek i kresek dokonuje się w tym procesie zarówno na zasadzie styczności w czasie jak i przestrzeni. nie uwzględniających zależności pomiędzy sprawnością myślenia a efektywnością działania albo dostrzegający wroga w każdym obcym najczęściej są narażeni na niepowodzenia życiowe. doświadczają tego. np. następnie wygłodzone w ciągu 48 godzin i wpuszczone do labiryntu. Ludzie. a pojawiające się wyobrażenie przywodzi wspomnienie dźwięku nazwy. dotykowego) przedmiotu i dźwięku jego nazwy prowadzi dokładnie do tego. Pojawia się tu ciekawy problem wielkości odstępu czasowego. funkcjonują sprawnie. a także uczenia utajonego. u wyjścia z którego ustawiono skrzynkę z pokarmem. Mądre wychowanie rodzinne. które przebywały przez pewien okres czasu w labiryncie i których nie uczono wtedy pokonywania trasy od startu do wyjścia.116 ogólnie. czyli uczenie przez powtarzanie. ujawnia się w praktyce życia codziennego. doprowadzamy do styczności czasowej zakończenia słowa pierwszego z następnym. że w umyśle istot żywych tworzy się w wyniku rozpoznania otoczenia system znaków. I jest to jedna z poznawczych koncepcji uczenia się. Wielokrotnie powtarzana styczność obrazu (wzrokowego. jak w przypadku uczenia się wiersza. T o l m a n. Skutki działania mają swój początek w myśli. uwzględniając również organizmy zwierzęce. niż podobne szczury. tego zaś z kolejnym itd Powstaje tym sposobem łańcuch skojarzeń. Repetitio est mater studiorum (powtarzanie jest matką uczenia) powiadali starożytni. badając ilość powtórek niezbędnych do zapamiętania określonej ilości bezsensownych zgłosek. co nazywamy powodzeniem życiowym. wybitny twórca zrębów psychologii amerykańskiej działanie styczności ujął w formę zasady działania mózgu: ”Gdy dwa elementarne procesy mózgowe zachodzą razem lub bezpośrednim następstwie. zapamiętany wiersz. o czym pisał James: dźwięk nazwy aktualizuje wyobrażenie przedmiotu. Od wieków stosowane i najwcześniej poznane jest uczenie się asocjacyjne. Ludzie o wadliwych lub uproszczonych mapach poznawczych.

. nie warunkując bodźców świetlnych innych kolorów. rosyjskiemu neurofizjologowi. Warunkowanie klasyczne. że BO nabrał właściwości podobnych do BB i przekształcił się w b o d z i e c w a r u n k o w y (BW). W układzie eksperymentalnym proces ten wywołano podając pokarm tylko po zaświeceniu się żarówki białej. Oto np. . Pawłow nazwał go o d r u c h e m b e z w a r u n k o w y m (OB). P. zapewniający właściwe funkcjonowanie systemu trawiennego organizmu. Czechem i Rusem.117 Istota skojarzeń nie jest znana. zbliżonej do RB (ślinienie się podobnej intensywności) nazwano w a r u n k o w a n i e m. Poznając np. zostaje pobudzony działaniem b o d ź – c a b e z w a r u n k o w e g o (BB). laureatowi Nagrody Nobla. Po kilku powtórkach pies zaczynał się ślinić na widok zapalającego się światełka (dźwięku metronomu). Organizm psa. W eksperymencie Pawłowa pies. Jest to odruch wrodzony.. Tak przygotowanego psa oswajano z warunkami środowiska laboratoryjnego. alfabet Morse’a jeden osobnik skojarzy trzy kropki z trzema legendarnymi braćmisłowianami: Lechem. twórcy eksperymentalnej metody badań warunkowania. dźwięk metronomu) i obserwowano wydzielanie śliny. Dokładny opis tego zjawiska zawdzięczamy I. czyli nadawania mu właściwości wywoływania reakcji. ze stojakiem. Eksperyment przebiegał według następującego schematu: demonstrowano psu pewien bodziec (światło żarówki. a dokładniej ich reakcje na pojawienie się pokarmu. Znaczyło to. osadzonych w sferze nieświadomości. były to b o d ź c e o b o j ę t n e (BO). zależy od okoliczności i specyficznej zbieżności zdarzeń lub procesów. Jednym z nich jest g e n e r a l i z a c j a b o d ź c a.natomiast psychologowie amerykańscy preferują określenie „reakcja bezwarunkowa”(RB). bowiem odbywają się one poza świadomością. Rezultaty uczenia się asocjacyjnego zatem bardziej świadczą o strukturze naszego umysłu. Po stwierdzeniu tego stanu rzeczy demonstrowano BO i bezpośrednio po tym podawano pokarm (sproszkowane mięso) do pyska psa. a jeszcze inny. Pies nie reagował na stymulację tego typu. inny z upragniony stopniem szkolnym. nie zawsze daje się ukierunkować na cel. Aby dokładnie kontrolować działanie OB psa poddano operacji wyprowadzenia slinianki na zewnątrz pyska. Podobnie dla człowieka nie kształconego muzycznie wszystkie style muzyki nowoczesnej stanowią nie zróżnicowaną stymulację dźwiękową. Proces skojarzeń jest trudno sterowalny. Uczenie się realizuje się między innymi poprzez warunkowanie klasyczne. Reakcje na BW nazywamy r e a k c j a m i w a r u n k o – w y m i (RW). P a w ł o w o w i. a drugi śledzi proces kruszenia się kredy. na który został uwrażliwiony genetycznie. niż o zależnościach w świecie obiektywnym. Pies zaczyna wtedy się ślinić. musi wystąpić proces r ó ż – n i c o w a n i a. w jakim go umieszczano i rozpoczynano eksperyment właściwy. Te proces przekształcania BO w BW. co umożliwiło zbieranie śliny w probówce i dokładne mierzenie ilości jej wydzielania.(tu miejsce na fantazję). Po kilku powtórkach pies zaprzestał wydzielania śliny na światło kolorowe. początkowo reagował na światło każdego koloru. gdy w jego pysku pojawi się pokarm. na lekcji w klasie szkolnej jeden z uczniów zwraca uwagę na treści zapisywane na tablicy. uwarunkowany na światło żarówki. Nawet w zbliżonych do siebie sytuacjach poszczególne osoby odrębnie kojarzą elementy. Uczenie się asocjacyjne jest w znacznym stopniu przypadkowe. Zawsze ma silne zabarwienie subiektywne. Nastąpiło w y g a s z e n i e reakcji na ten typ bodźców. czyli takiego. Obiektem jego badań było zachowanie psów. Aby dostrzec różniące ich właściwości. bo to wydało mu się najbardziej interesujące. stanowią jeden z automatyzmów. W procesie warunkowania obserwuje się szereg zjawisk wiążących się z uczeniem.

bowiem znane jest zjawisko samorzutnego odnawiania się właściwości BW. Historia naszych uwarunkowań jest zatem jedną z determinant naszej osobowości. to w następstwie pojawi się proces różnicowania. Bywa jednak i tak. w tym J. tzn. Np. że niektóre BO bardzo trudno uwarunkować awersyjnie. już zapomniana. wyhamowywany. wynikłe z działania silnego bodźca. lub nasilenie mrugania. przyciągającego uwagę mimowolną. Odwoływali się do nich liczni behawioryści. wolnym od grupowego myślenia szkoły powłowowskiej. dziecku wydaje się ona bardzo niesmaczną. To wyjaśnia fakt pozytywnego reagowania na osobę bardzo lubianą (matkę. że generalizacja łączy w całość bodźce istotne i nic nie znaczące kontekście danej reakcji. bowiem nastąpiła generalizacja okrucieństwa prześladowań i równoczesnego posługiwania się mową niemiecką. gdy zapowiada silny podmuch strumienia powietrza. że wyniki warunkowania zależą od wielkości czasu. narzeczoną) mimo zasadnej i surowej krytyki. BB oraz BW pobudzają organizm do reagowania w określony sposób. dziecko lubi jeść zupkę mleczną ale tylko z kubeczka z rysunkiem misia. W nowym środowisku. Ale ten proces również nie ma charakteru mechanicznego. jakaś melodia. lecz określenie „krótki” zmienia swe znaczenie zależnie od typu warunkowanej reakcji. dostrzeżono nowe aspekty wyników badań rosyjskiego eksperymentatora. Stwierdzono. Inaczej mówiąc BO można przekształcić w sygnał dążenia lub unikania. w pewnych okolicznościach może wywołać żywe wspomnienie kiedyś zaistniałej sytuacji W procesie uczenia się niektórych czynności występuje wzajemne powiązanie przedstawionych procesów. że efekty uczenia się nie petryfikują się lecz ulegają ciągłej modyfikacji. Niektórzy Polacy starszego pokolenia na dźwięk mowy niemieckiej odczuwają silne emocje negatywne.. że już jako BW mogą wywoływać zarówno reakcje propulsywne jak i awersyjne. Dla reakcji ruchowych optymalny czas nie przekracza sekundy. w mózgu występuje h a m o w a n i e jego działania.środowisko spełnia uczenie się. Jednak. Np. dzielącego SW od BB. Opisane zjawiska pokazują jaką role w procesie regulacji układu organizm. I chociaż zupka podana w innym naczyniu ma te same walory smakowe.118 W procesie warunkowania BO nabierają właściwości BB.in. Ten rodzaj hamowania nazywa się h a m o w a n i e m w e w n ę t r z – n y m.. Np. gdy BW traci swą moc sygnalizacji i RW nie spełnia swej funkcji biologicznej. Silne emocje sytuacyjne czynią generalizację bardzo trwałą. w Stanach Zjednoczonych. dla trzewiowych wynosi . rozumiane jako umiejętność właściwego reagowanie na zmienność środowiska. pokazującej niemiłe cechy tej osoby. Jeżeli występuje przesadna generalizacja. Pokazują one również. Czerwone światło może być bodźcem zapowiadającym pojawienie się pokarmu lub pobudzającym seksualnie (eksperyment z przepiórkami japońskimi). gdy sygnalizuje uderzenie prądem. inaczej czynność nie osiągnie niezbędnej biologicznie lub kulturowo efektywności. Interesującą rzeczą jest to. Najczęściej zdarza się to w okolicznościach przypominających sytuacją uwarunkowania. Watson. wytworzenie reakcji unikanie na bodziec w postaci pięknego kwiatu okazało się skrajnie trudnym zadaniem. Ogólnie rzecz biorąc skuteczne warunkowanie dokonuje się w krótkim odstępie czasu między tymi bodźcami. Badania Pawłowa znalazły licznych kontynuatorów m. Organizmy żywe mają naturalną skłonność szybszego uczenia się (przez warunkowanie) znaczenia bodźców ważnych dla ich przetrwania i pomijania skojarzeń nieistotnych. a przeciwstawia mu się h a m o w a n i e z e w n ę t r z n e. a BW tracący swą nabytą właściwość jest kasowany w mózgu. a także wskazuje na biologiczno-ewolucyjne uwarunkowania uczenia się przez warunkowanie. może też wywoływać cofanie ręki. Przede wszystkim rozpoznano dokładnie proces warunkowania.

Uwzględniając relacje czasowe wyróżniono cztery układy bodźców. że BW poprzedza BB i trwa aż do pojawienia się BB. Trzeci układ jest w a r u n k o w a n i e m r ó w n o c z e s n y m. Bodziec warunkowy jest tu prezentowany w postaci śladu pamięciowego. przypadkowych bodźców z otoczenia. czyli sygnałom słownym. W grupie drugiej od początku łącznie ton + światło zapowiadały uderzenie prądem. że BW i BB działają w przedziale tego samego odcinka czasu. G u t h r i e. Pierwszy. w a r u n k o w a n i e ś l a d o w e. Jeżeli uwzględnimy to. I czwarty paradygmat. R o s c o r l a i współ pracownicy wykazali. że warunkowanie tworzy związek pomiędzy BW i odpowiednią reakcją. Roscorla i L. to dojdziemy do wniosku. że warunkowanie nie jest procesem mechanicznego kojarzenia. in. W jednej grupie szczurów BW. typowym dla człowieka. działającego na zasadzie . pierwsza zwana S – S i druga. charakteryzuje się tym. a po utrwaleniu związku BW z BB dodano dodatkowy element w postaci światła. E. Nie w pełni przekonało to zwolenników teorii dwu procesów. Jasnym stało się. Po zatem eksperyment ten pokazuje. iż czynnikiem ułatwiającym warunkowanie jest z n a c z e n i e i n f o r m a c y j n e BW. że warunkowanie stanowi skojarzenie (teoria skojarzeń wciąż określała jego myślenia) dwu bodźców: BB i BW. Pawłow był świadomy tego stanu rzeczy. że szczury z grupy drugiej reagowały na oba elementy BW. R. że warunkowanie przebiega szybciej wtedy. Dodatkowych informacji o procesie warunkowania dostarczył eksperyment L K a m i n a.119 5-15 sekund. bodźce warunkowe nazywał pierwszym układem sygnałowym. Fakt ten nazwano efektem blokowania. gdy BW różni się wyraźnie (silniejszy. a dla uwarunkowania reakcji lęku kształtuje się w granicach od sekundy do paru minut. że BW występuje po BB. uzależniając od tego szybkość uczenia się. daje ono także trwalsze efekty. natomiast szczury z grupy pierwszej tylko na ton.RW. a wsteczne. ma tę właściwość. Występuje tu styczność w czasie obu bodźców. Bodźcem warunkowym w tym stadium badań było połączenie ton + światło. lecz poznawczym. Znaczy to. określany jako w a r u n k o w a n i e n a s t ę p c z e. zapowiada pojawienie się czegoś pożądanego lub niebezpiecznego. że przynajmniej w niektórych warunkach nie następuje kojarzenie BW z BB. Dla organizmu BW warunkowy ma swoistą wartość jedynie wtedy. w innej terminologii S b i S w . wcześnie doszli do przekonania. służącym rozpoznawaniu „komunikatów” (sygnałów) środowiska. Szczury jakby unikały już zbędnego przeciążenia informacyjnego. bądź tylko światłem Okazało się. lecz utrwala się związek BW. że proces warunkowania rządzi się zasadą ekonomiczności i sygnał dodawany do sprawnie funkcjonującego nie jest przyswajany. Natomiast warunkowanie jednoczesne jest niemal zupełnie nieskuteczne.Jeżeli nie spełnia tego warunku jest pomijany (efekt zacieniania). Natura wyposażyła organizmy zwierzęce w zdolność rozpoznawania sfery bardziej i mniej prawdopodobnego zagrożenia lub korzyści. im większe jest prawdopodobieńswo wystąpienia BB po BW. to szybko zanika. W drugim. m. przeciwstawnym drugiemu układowi sygnałów. Najszybciej przebiega warunkowanie w dwu pierwszych układach. której podjęli się wyżej wymienieni R. Jest on elementem w procesie kształtowania relacji organizm-środowisko. lecz dopiero R. S – R. kontrastujący) od innych. jeżeli pojawi się. BW przestaje działać tuż przed pojawieniem się BB. tzn warunkowania klasycznego. gdy sygnalizuje. Tymczasem Pawłow twierdził. zapowiadającym uderzenie prądem był ton. W dalszej fazie badań uderzenie prądem sygnalizowano szczurom obu grup bądź tyko tonem. co znaczy. Ukształtowały się zatem dwie teorie. że związki warunkowe tworzą się tym łatwiej. Eksperymentalna próba rozstrzygnięcia. w a r u n k o w a n i e w s t e c z n e. Badacze amerykańscy. Kamin przemawia za drugą.

Jeden ze współpracowników Garcii. Mimo upływu tak znacznego odcinka czasu. że czas pomiędzy BW a RW musi być bardo krótki. nadal widok popularnego „tatara” wywołuje u mnie odruch wymiotny. obraz. Tymczasem u szczurów Garcii reakcja wymiotna następowała parę godzin po spożyciu wody. pocenie się. że uczenie się jest podporządkowane zasadzie przetrwania organizmu. Kilka zabiegów doprowadziło do wytworzenia się tolerancji na heroinę i nastawienie na zabieg z . że zwierzęta reagowały na smak wody. Piszący te słowa 50 lat temu spożył z apetytem studenckim porcję befsztyku tatarskiego ze skutkiem odroczonym. widoki. a bodziec. unikały picia wody o tym smaku. Z biegiem czasu. S e l i g m a n. podawane w laboratorium (światło. R. Po przeprowadzeniu szeregu eksperymentów sprawdzających trwałość warunkowania na różne bodźce. Reakcje tego typu są trudne do wygaszenia. napadem. wywołującą po pewnym czasie wymioty. Stosując warunkowanie awersyjne niektórzy hodowcy uniknęli strat. powodującym wymioty. Rezultatem warunkowania awersyjnego może być uogólniona reakcja lękowa. wykształciły awersje do jej smaku. ale podobnym do wyżej opisywanych. oczywiście uwzględniają odmienność pożywienia każdego gatunku. Szczury. o którym w następnej partii rozdziału. Wraz z R. dość zaskakujących odkryć. samochodu w nim uczestniczącego wywołuje u poszkodowanego silne emocje i zmiany funkcji organizmu. bądź roztwór cukru. Widok miejsca wypadku. John G a r c i a. Gustavson. Okazało się także. wcześniej neutralny nabiera silnego zabarwienia negatywnego. goryli. jako przyczyny śmierci narkomanów. Działanie podobnego mechanizmu zaobserwowano również u ludzi. Silne przeżycie powoduje wtedy nadzwyczaj trwałe połączenie BW z reakcją bezwarunkową. K o e l l i n g i e m stwierdzili. działającego na zasadzie pożądanego skutku (efektu). charakteryzował je m. nie zabijając przy tym szkodników. wykorzystano je dla celów praktycznych. że ten rodzaj związku kształtował się jedynie na szkodliwe dla organizmu substancje. Odkrycia Garcii i współpracowników świadczy o tym. Pojawia się ona zazwyczaj po silnym przeżyciu strachu. co szczególne zagrażające jego życiu. więc kłopotliwe. kruków i innych zwierząt. przyśpieszona praca serca. wypadkiem samochodowym lub czymś podobnym. a związek się utrwalał. w miarę narastania obserwacji potwierdzających istnienie takiego mechanizmu również u innych zwierząt. a nawet nie zbliżały się do niej. S. C. zawierającego bez smakowy środek wymiotny. S i e g i e l wstrzykiwał szczurom w określonym porządku na przemian bądź heroinę. Podobnie zachowały się po spożyciu słodkawego płynu. dźwięk. ze zwierzęta te napojone w laboratorium wodą napromieniowaną. wywołanym np. już po jednym spożyciu szkodliwej dla zdrowia organizmu wody. szopów. zainteresował się skutkami napromieniowania (wciąż przeprowadzano próby z coraz to doskonalszymi technicznie bombami nuklearnymi) i podjął badania eksperymentalne tego problemu na szczurach. gwałtem. natura zatem wypracowała mechanizm niezmiernie efektywny szybkiego ostrzegania przed tym. Współczesne badania warunkowania klasycznego doprowadziły do wielu. natomiast nie tworzył się bodźce typu światło. nawet po kilkugodzinnej przerwie od pierwszego spożycia. drżenie rąk i inne. np. Podobne rezultaty otrzymano stosując przedstawiony zabieg wobec kojotów.M. W następstwie tego wilki przebywające w pomieszczeniu z owcą nie atakowały jej. Początkowo specjaliści od problematyki uczenia się przyjęli wyniki badań Garcii z niedowierzaniem.120 styczności i instrumentalnego. nasycone środkiem. uwarunkował awersyjnie wilki na mięso owiec. rodzaj naczynia na wodę) badacze stwierdzili. Powyższe odkrycie podważyło dotychczasowe przekonanie. Równie zaskakujące jak wyniki badań Garcii okazały się rezultaty rozpoznawania przedawkowania narkotyku. in.

Ciekawostką jest to. ale nie jedyną formą aktywności tego rodzaju. pociągną za sznurek lub przesuną rygiel i otworzą drzwiczki. mniej więcej w tym samym czasie. że jest jedną. pojawiającego się przy nowych odkryciach. Kolejne próby uwolnienia z klatki już dokonują sprawniej i szybciej. naciskają łapą na wystające końcówki. Stwierdził. Mogło tak się stać np. . pochylania głowy lub szeregu innych gestów.121 odpowiednia substancją. że proces ten przebiega podobnie u zwierząt i ludzi. zupełnie przypadkowo. Skutek zabiegu był taki. po kilku próbach zwierze nabywa umiejętności uwalniania się z klatki. Natomiast wstrzyknięcie zaskakujące nie napotyka oporu systemu obronnego. Znawcy problematyki uczenia się dostrzegają różnice pomiędzy procesem np. w czasie przypadkowego spotkania „kompana”. a uczeniem się pozdrawiania w formie uchylania kapelusza. czyli siła związku pomiędzy zachowaniem a jego konsekwencjami (nagrodą lub karą). Analiza 10ciu przypadków śmierci narkomanów z przedawkowania wykazała. poprzedzona BW przygotowuje organizm. gryzą pręty klatki. W pierwszym przypadku występuje warunkowanie klasyczne. że sygnalizowana iniekcja heroiny. który sam zażywając poczęstował także spotkanego kolegę. a drugiej grupie w czasie otrzymywania roztworu cukru. że 7-miu z nich zażyło narkotyk w sytuacji nowej. uczenia się znaczenia kolorów w świetlnej regulacji ruchu. Jeżeli dalsze badania potwierdzą przedstawione związki. Różnica między nimi polega na tym. zamykał drzwiczki i obserwował zachowanie zwierzęcia. ale jednej grupie w tym czasie. Jako dobry obserwator dostrzegł szereg właściwości uczenia się. natomiast warunkowanie instrumentalne wywołuje z a c h o w a n i e s p r a w c z e. że jest bardziej skomplikowaną. L. wychodząc z założenia. Drapią podłogę. że koty zamknięte w klatce. Winno to uczulać nas na niebezpieczeństwo nadmiernego optymizmu. w instrumentalnym prawdopodobieństwo wystąpienia reakcji w danej sytuacji. W warunkowaniu klasycznym o rezultacie uczenia się świadczy prawdopodobieństwo zastąpienia BB przez BW. Warunkowanie instrumentalne. Po osiągnięciu tego stanu rzeczy wstrzyknięto szczurom podwójną dawkę heroiny. tzn. konkretnie kotów. pojawiające się spontanicznie na określony bodziec. niż przypuszczał jej twórca. co Pawłow warunkowania klasycznego. natomiast w drugim. aż w końcu. zaskakującej. czyli ciąg czynności oddziałujących na środowisko. więc działa silnie destrukcyjnie. drzwiczki której otwierały się po odsunięciu rygla lub pociągnięciu za sznurek. starają się usilnie wydostać się na zewnątrz.warunkowanie instrumentalne. Badał uczenie się zwierząt. profesor Columbia University w Nowym Yorku. zwiększając jego odporność na skutki jej działania. spełniającym rolę BW. Do tak przygotowanego pomieszczenia wpuszczał kota. Dzisiaj wiemy. Umieszczone w klatce powtórnie zachowują podobnie jak nowicjusze. a w grupie drugiej aż 82%. Sformułował hipotezę. Badania procesu uczenia się instrumentalnego rozpoczął E. T h o r n d i k e. czyli ukształtowane naturalnie. w którym dostawały heroinę. Warunkowanie klasyczne w przekonaniu Pawłowa miało być podstawowym mechanizmem uczenia się. aż w końcu. odpowiednie służby zyskają kolejny środek przeciwdziałania bezsensownej śmierci ludzi. że BW w warunkowaniu klasycznym wywołuje z a c h o w a n i e r e a k t y w n e. Zbudował on skrzynkę problemową. Wiemy też. że w grupie pierwszej zginęło 31% osobników. Interpretując wyniki Siegiel odwołał się do mechanizmu warunkowania klasycznego. nie zostało ono zatem poprzedzone „ceremoniałem” przygotowywania zastrzyku. że już Pawłow dostrzegł mechanizm działania uodporniającego bodźców warunkowych. które opisał i uporządkował teoretycznie.

plastikowa imitacja węża. ogólniej: do celu. Wyglądało ono jak skrzynka. Celowi temu służą niektóre zabawki. wyposażenie samochodu w grający melodie bądź głośny klakson. albo wielkie „bum” na wojnie czy w czasie fajerwerku. której naciskania miał się nauczyć np. którego dziobania miał się uczyć gołąb. F. Jej podrzucenie komuś na stolik pod rękę lub na kolana wywołuje zwykle gwałtowny odruch unikania i efekt śmiechu obserwatorów. przypadkowo trafiając na właściwe działanie. badającym uczenie się zachowań sprawczych. wyróżniając odmianę pozytywną i negatywną. np. określonego w założonym programie. umożliwiającym obserwację umieszczonego w niej zwierzęcia. Wbrew . White. przez styczność. np. nawiasem mówiąc Skinner nie lubił nazwy „skrzynka Skinnera”. W z m o c n i e n i e n e g a t y w n e z kolei eliminuje działanie czynnika awersyjnego. Pogląd ten. W środku znajdowała się dźwigienka. służące do badania. to zostaje osłabiona. wrzucający pigułkę pokarmu do wnętrza skrzynki. że nagradzane zachowanie utrwala się. B. naciskanie dźwigienki wyłączającej uderzenie prądem jest czynnikiem wzmocnienia negatywnego. podziwu. zwane skrzynką Skinnera. Dążył więc do opracowania procedury kształtowania reakcji. zdenerwowania. szczur i przycisk. Było to dość skomplikowane urządzeni. Zgodnie z nim przyjemność. 3) zachowanie. Jeżeli jest to przyjemność to koneksja utrwala się. I to właśnie jest motywem działania. przenosi się na dalsze. czołowy reprezentant nurtu badań warunkowania instrumentalnego. prowadzące do rozwiązania. utrwala się na zasadzie e f e k t u (p r a w o e f e k t u). zwany koneksjonizmem charakteryzuje się podkreśleniem znaczenia następstw uczenia się. S k i n n e r. Mechanizm. wyrzucenie czegoś napotkanego na drodze. Jego zdaniem ludzie odczuwają p o – t r z e b ę e f e k t u w postaci widocznej zmiany w otoczeniu. przybierającego wyżej przedstawione formy. Może to być zniszczenie. że uczenie się dokonuje pod wpływem nagrody (prawo efektu). wyposażone w elektroniczną aparaturę rejestrującą wiele parametrów zachowania badanych zwierząt. W z m o c n i e n i e p o z y – t y w n e ma miejsce wtedy. Pozostał konsekwentnym behawiorystą. podjął się bardziej ambitnego zadania w postaci poznania procesu kształtowania reakcji. przestrachu lub śmiechu. działania mechanizmu nagrody. przewrócenie. Pozostałe wątki poglądów Thorndike’a uznał za zbędny balast subiektywistyczny. nawiązał do problematyki prawa efektu. wynikająca z wyuczenia się jednej czynności. 2) uczące się zwierzę znajduje rozwiązanie problemu (wyjście z klatki) m e t o d ą p r ó b i b ł ę d ó w. Może to być wzbogacenie o nowy element.122 Konkluzje z tych obserwacji są następujące: 1) uczenie się przebiega wolno. Zastąpił je pojęciem „wzmocnienie”. jeżeli przykrość. przekręcenie. Prawo to mówi. gdy za odpowiednie reagowanie zwierze otrzymuje pokarm lub inny czynnik wzmacniający prawdopodobieństwo powtórnego wystąpienia danej reakcji. Sprawca dowolnego efektu odczuwa satysfakcję z wywołanej zmiany i nabiera poczucia skuteczności działania. jak w przypadku dziecka hałasującego grzechotką albo walącego w bęben. z okienkiem u góry. Ramka 16 Nieco inne rozumienie efektu przedstawił R. Jest to zjawisko rozprzestrzeniania się prawa efektu. dokonuje się przez wielokrotne powtarzanie czynności. Skinner podzielał pogląd Thorndike’a. W sferze społecznej i psychicznej efekt występuje w postaci reakcji zaskoczenia. następujące bezpośrednio po niej. umożliwiał eksperymentatorowi nagradzanie pożądanej reakcji zwierzęcia. ale pojęcie nagrody uznał za niewystarczająco precyzyjne. Thorndike sądził. Nie satysfakcjonowało go jednak obserwowanie pojawiania się reakcji pod wpływem przypadkowych czynników środowiska. że kojarzeniu bodźca i reakcji towarzyszy określony stan emocjonalny. zdziwienia. Z myślą o niej skonstruował urządzenie.

reślonego reagowania przed zbliżaniem się czasu wzmocnienia. by otrzymać pokarmi i dziobania w celu uniknięcia uderzenia prądem. a ruchy z punktu widzenia badającego niecelowe nie były wzmacniane. dezaprobata słowna. bowiem nie wiadomo po ilu reakcjach wystąpi wzmocnienie. jakby losowo. Reakcje wzmacniane utrwalały się (prawo efektu).za każde wykonanie ruchu zbliżonego do oczekiwanego. lecz zmierzał do wytworzenia nowych form zachowania. gdy jest on głodny i machania skrzydłami w celu uniknięcia szoku elektrycznego. Jednak nauczenie machania skrzydłami po to. I tak w r o z k ł a d z i e r e g u l a r n y m w z m o c n i e ń każda pożądana reakcja jest nagradzana. W skinnerowskim systemie pojęć występuje także „kara” i „czynnik karzący”. Przy takim układzie wzmocnień słabnie reagowanie bezpośrednio po wzmocnieniu i nasila się przed jego kolejnym wystąpieniu. Powoduje to nasilenie ok. wpuszczano do skrzynki Skinnera i rozpoczynał się proces kształtowania zachowania sprawczego. Uczenie się w przypadku tego trybu wzmacniania przebiega wolniej. Jego optymizm okazał się jednak nieco przesadzony. uwalniającą od działania stymulacji awersyjnej. że zwierzęta szybko tracą nabytą formę zachowań i powracają do naturalnych jego form. W dalszych badaniach stwierdzono. że łatwo nauczyć gołębia dziobania w tarczę. że metodą warunkowania instrumentalnego da się wytworzyć dowolną formę zachowania. Z wyżej opisanym wyposażeniem technicznym i teoretycznym przystąpił Skinner do badań właściwości warunkowania instrumentalnego. R o z k ł a d o s t a ł y c h o d s t ę p a c h c z a s o w y c h określa wzmacnianie każdej reakcji po upływie określonego czasu od ostatniego wzmocnienia.123 pozorom negatywny czynnik wzmacniający nie jest karą. Skinner sądził. Tego stanu doświadczają grający w Lotto. Po każdych np. gdy dana reakcja jest wzmacniana tylko w niektórych przypadkach. szczura lub gołębia. Wyłączenie zrzędy z towarzystwa jest przykładem wzmocnienia negatywnego i miłej nagrody dla towarzystwa. lecz nagrodą. gdyż wymagało ono przezwyciężenia owych tendencji naturalnych. pojawiających się następstw określonej reakcji. Karą jest działanie czynnika karzącego. czyli takiego. niż przy wzmacnianiu regularnym. który zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia danej reakcji. gdyż zwiększa to szansę otrzymania nagrody. I wreszcie rozkład o z m i e n n y c h o d s t ę p a c h c z a s o w y c h wprowadza ciąg wzmocnień nieregularnych czasowo. okazało się zadaniem bardzo trudnym. Wygłodzone zwierze. ale jego efekty są bez porównania trwalsze. Przypomina to wizyty w urzędzie: nie wiadomo kiedy zastanie się właściwego urzędnika w . Przy takim porządku wzmocnień reakcje zwierząt są bardzo częste. dwudziestu reakcjach następuje wzmocnienie. nie wzmacniane zanikały. pominięcie w awansie i mnóstwo innych. Pierwszy. co łącznie prowadziło do ukształtowania wyobrażonego przez eksperymentatora zachowania sprawczego. Badał on skuteczność wzmocnień w zależności od ich rozkładu. uderzenie prądem. wykonywania tanecznych ruchów walca lub chodzenia po linii liczby osiem. Uczył gołębia np. tzn. R o z k ł a d n i e r e g u l a r n y w z m o c n i e ń występuje wtedy. zwierze otrzymywało nagradzającą pigułkę (wzmocnienie). to rozkład o s t a ł y c h p r o p o r c j a c h. Skutkiem takiego działania jest szybkie uczenie się i równie szybkie wygasanie reakcji po zaprzestaniu wzmocnień. Takie reakcje są bowiem zbieżne z naturalną tendencją zachowań tych ptaków. Takie postępowanie nazwano m o d e l o w a n i e m z a c h o w a n i a. nie odwoływał się do naturalnego repertuaru zachowań badanego zwierzęcia. Jedną z bardziej znaczących zasług Skinnera jest dokładne rozpracowanie problemu wzmocnień. nagroda „za dzieło”. Zauważmy. Może nim być np. W procedurze tej najczęściej stosował m e t o d ę p r z y b l i ż e ń. Poza tym odkryto. Skinner wyróżnił cztery odmiany nieregularnego rozkładu wzmocnień. R o z k ł a d o z m i e n n y c h p r o p o r c j a c h charakteryzuje się dużą niepewnością. że Skinner w przeciwieństwie do Thorndike’a.

Uczenie się instrumentalne okazało się bardziej skomplikowane. Badana zwierzęta przy tym systemie wzmocnień reagują ciągle. Np. ale niezbyt intensywnie. Stare ludowe przysłowie mówi.” Czynność pójścia do kina jest tak atrakcyjna. W naturalnym środowisku widok lwa jest dla np. Nie jest on sygnałem innego bodźca. pracy. funkcjonujących podobnie do pieniędzy Jeszcze bardziej wzbogacił (i skomplikował !) mechanizm wzmacniania D. Innymi słowy zwierzęta lub ludzie będą dążyć do ich zdobycia dla ich samych. że samo wzmocnienie nie wystarcza w niektórych sytuacjach do wywołania zachowania sprawczego. np. zaszczyty są egzemplifikacją innych społecznych warunkowych czynników wzmacniającymi. że staną się one w a r u n k o w y m i c z y n n i k a m i w z m a c n i a j ą c y m i. polujący lew może czyhać na stada stale pojawiające się u wodopoju o kreślonej porze lub zaczaić się przy pastwisku. Przekonano się. Jednak rzucają się one do ucieczki po spostrzeżeniu tego drapieżnika tylko w niektórych przypadkach. antylop BW. Zdarza się bowiem. o stałych i zmiennych odstępach czasowych. a pozwolę ci odrobić lekcje” nie okaże się mobilizującą. Czynność bardziej pożądana wzmacnia mniej pożądaną-to treść zasady Premacka. Propozycja „Pójdź do kina. że „im dalej w las. Ordery. instr. w wychowaniu. a uciekają jedynie wtedy. aż do utrwalenia związku. niekiedy nawet uciążliwych. że w środowisku występują jednocześnie dwa rozkłady wzmocnień. Potwierdziło się ono także w przypadku badań Skinnera. że każdy organizm w danym czasie doświadcza określonej hierarchii czynności. Czynnikami wzmacniającymi w laboratorium były zazwyczaj pokarm lub woda. wzmacniano pigułką pokarmu. Po jakimś czasie zaczęto podawać łącznie rodzynki i żetony. to mama sugeruje:” Odrób lekcje. Okazuje się. Jeżeli dziecko nie chce odrabiać lekcji. P r e m a c k. jak BW. a pójdziesz do kina. gdy widok zapowiada napaść. Zasadę tę potwierdzono również w badaniach laboratoryjnych.124 miejscu pracy. Aby to zrealizować organizm może wykonać szereg innych. tym więcej drzew”. Potwierdzono ją w szeregu eksperymentów. Nie da się jednak czynnością mniej atrakcyjną wzmocnić czynność bardziej atrakcyjną. sporcie. Wykorzystuje się ją także w życiu codziennym. Zachowanie zatem nie jest wzmacniane przez pokarm. lecz wskazuje na prawdopodobne następstwa zachowania. czynnością ze szczytu hierarchii będzie swobodne poruszanie. Nazwał go b o d ź c e m d y s k r y m i n a c y j n y m. W laboratorium uczono gołębie dziobania w przycisk (zach. Najczęściej na jej szczycie znajdują się te „najbardziej upragnione”: jedzenie. czynności. Szympansy „pracowały”. że dla jej realizacji dziecko z zapałem bierze się za odrabianie lekcji. Uczeń Skinnera R. a następnie tylko żetony. Jednak dla organizmu pozbawionego możliwości ruchu. Stwierdził on. że zwierzęta różnych gatunków kierują się zasadą dopasowania. Narzuca się tu nieodparcie analogia do ludzkiego wysiłku ukierunkowanego na zdobywanie pieniędzy. picia lub seksualne. i każde dziobnięcie. niż pierwotnie przypuszczano. lecz przez atrakcyjną dla wygłodzonego organizmu czynność jedzenia. a koniecznie pragnie pójść do kina. W czasie uczenia świeciła zielona lampka . H e r r n s t e i n wykazał. na którym od czasu do czasu pasą się stada. Dzieje się tak.). że nawet tak rozbudowana analiza wzmocnień nie oddaje w pełni złożoności mechanizmu uczenia się i czynników regulujących zachowanie zwierząt w warunkach naturalnych. zapowiadającym niebezpieczeństwo. Można jednak bodźce obojętne tak uwarunkować. wymienialne na rodzynki. Skinner musiał więc wprowadzić dodatkowy w stosunku do mechanizmu warunkowania element wpływający na przebieg uczenia się. ponieważ zwierzęta trawożerne rozróżniają zachowanie lwa polującego i nasyconego. W pewnym eksperymencie z szympansami wzmocnieniem były rodzynki. dyplomy. częstość danych zachowań uzależniają od częstości uzyskiwanych wzmocnień. by zdobyć żetony.

Gdy zaproponowano dzieciom. a nawet nienawiść do osób lub instytucji je stosujących. że szef jest wściekły z jakiegoś tam powodu. przestaje tak się zachowywać w klubie. Kary. od wyraźnego łączenia zachowania i kary. Prezentowany autor był zdecydowanym przeciwnikiem karania. gdy znika groźba kary. upowszechniając argumentację przeciw karaniu. bawiły się rzadziej tą zabawką. to wskazane byłoby jednoczesne nagradzanie za zachowanie alternatywne. w którym mu płacą za takie właśnie uganianie się. natomiast kara. gołębie nie wykonywały tej czynności. co do połowy XX wieku było praktyką nagminną.125 (bodź. S e l i g m a n i S. Pojawi się wtedy e f e k t n a d m i e r n e g o u z a s a d n i e n i a. mimo uprzedniego wzmacniania dziobania w przycisk. bawiącym się atrakcyjną zabawką. M a i e r. że zwierzęta uczą się nie tylko reakcji. Mandat za przekroczenie szybkości skłania kierowcę jedynie do uważnego wypatrywania ustawienia patroli policyjnych. od bezpośredniego wystąpienia kary po reakcji. Pojawia się więc problem efektu łącznego działania dwu lub kilku czynników warunkujących. ale i tego jak się zachowywać w danej sytuacji. Zjawisko to badał i szczegółowo opisał M. opłacanie zabawy. premie motywacyjne piłkarzy muszą stale rosnąć. dyskr). Skuteczność kar natomiast zależy od poczucia winy. by sprzyjała wywołaniu odpowiedniego zachowania. że ukazuje drogę wyjścia z sytuacji. Nikt rozsądny nie pójdzie do dyrektora firmy z prośbą o podwyżkę płacy. Bodziec dyskryminacyjny pozwala rozróżnić sytuację już przygotowaną do działania od nieprzygotowanej. wprawdzie zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia ukaranej reakcji natychmiast po jej wystąpieniu. Skinner i jego zwolennicy. walorów jej czynności zachowanie takie zostanie wzmocnione. Takie połączenie metod postępowania ma tę zaletę. ale nie do ograniczania szybkości jazdy. przyczynili się do popularności wychowania bez kar. najczęściej źle stosowane. Poczeka na dobry humor przełożonego. dowodził. to jaka będzie jej reakcja? W przypadkach. która doprowadziła do zastosowania kary. Jeżeli zachodzi konieczność karania. Czynność dodatkowo wzmacniana traci swą atrakcyjność i właściwość wzmacniania na rzecz wprowadzanej nagrody.Okazało się. że czynniki warunkujące mogą zwiększać swą skuteczność pod wpływem działania innego czynnika. którzy usiłują dodatkową nagrodą skłonić malucha do spożywania posiłków. Jeżeli np. zachowań agresywnych. Występuje ono w takich sytuacjach. że gdy nie świeciła. osoba X czyta wiele książek. Stosowane w formie kar fizycznych bywają nawet niebezpieczne. Ludzie wielorako wykorzystują bodźce dyskryminacyjne. Wniosek stąd taki. Jeżeli natomiast dodatkowe wzmocnienie jest jedynie dodaniem czynnika skutek będzie odwrotny. ale nie eliminuje jej na przyszłość. Jednym z bardzo groźnych społecznie i osobowościowo następstw karania jest w y u c z o – n a b e z r a d n o ś ć. że dotkliwe kary są skuteczniejsze od łagodnych. Układ wzmocnień: bodziec dyskryminacyjny-zachowanie sprawcze-skutek nazwał Skinner z b i e ż n o ś c i ą t r ó j c z ł o n o w ą. Efekt nadmiernego uzasadnienia znamy dobrze z obserwacji realnych sytuacji życiowych. jest zupełnie bazzasadne. Uczą przy tym. Młodzieniec. że nagradzanie jest skuteczniejszą metodą modelowania zachowań. niż dzieci. A ta musi być stale uatrakcyjniana. i zostaje za to pochwalona. Przekonanie. Inaczej zapał do gry gwałtownie zmaleje. Wielki błąd popełniają także rodzice. zaprzestano bicia uczniów. Ostatnie sformułowanie wskazuje. gdy osobnik jest karany i nie ma żadnej możliwości . budzą niechęć. W szkołach np. Dotyczy to przede wszystkim procesów nagradzania i karania. Osoby operatywne społecznie zazwyczaj przygotowują sytuację tak. Wyniki badań Skinnera znacząco wpłynęły na społeczne zachowania ludzi. na zasadzie naśladownictwa. nowego zachowania. gdy nagroda jest odbierana jako podkreślenie kompetencji osoby. który z zapałem ugania się na boisku za piłką. Karana reakcja zazwyczaj pojawia się powtórnie. którym za to nie płacono. wiedząc.

który wytworzone produkty rolne próbuje sprzedać. Po pewnym okresie czasu wprowadza się je do klatki przedzielonej przegródką.126 uniknięcia kary. otrzymanych w badaniach warunkowania instrumentalnego. W laboratorium aranżuje się taką sytuacje umieszczając zwierzęta w klatce z podłogą podłączoną do sieci elektrycznej i co pewien czas stosuje się bolesne uderzenie prądem.. radio lub telewizor. Wyniki badań Skinnera. wskazywały na istotną rolę procesów poznawczych w uczeniu się zwierząt. doznających po raz pierwszy uderzenia prądem w klatce z przegródką. jak szczur w klatce i znosi zimno. Podobnie pracownik poddany mobbingowi.życie skoszarowane.. Uczenie się poznawcze. Następstwem wyuczonej bezradności w sferze społecznej będzie degradacja społeczna. mleko i inne. za która nie występują uderzenia prądem. karany przez niegodziwego szefa za każde postępowanie. Wprowadzenie psa do klatki z przegródką nie zmienia znacząco rozumienia sytuacji. a ta.in. Młodzieniec. nie uczy się kojarzyć własnych zabiegów z osiąganymi rezultatami. otrzymujący uderzenia prądem. niechęcią podejmowania działań i tzw. czego pragnie. zwierzęta tak doświadczone nie próbują przeskakiwać do części bezpiecznej. deficyt emocjonalny. Mimo to. niedostatek w zastygłej bezradności. a także sformułowanie hipotezy o tworzeniu się mapy poznawczej w umysłach istot uczących się dało pierwsze impulsy do wieloaspektowych badań tego zjawiska. wolnej od szoku. wolnym uczeniem się. co . Zwierzęta kulą się. Kuli się więc. wbrew jego osobistej opinii. popada w bezczynność. narkotyki lub. popiskują i przyzwyczajają do znoszenia tych dokuczliwości. natomiast w sferze osobowości wystąpi osłabienie zdolności poznawczych. przekonał się. przejawiające się m. niezależnie od jego formy i skutków. otrzymuje bezzwłocznie. Wielu psychologów nie zadowoliło się radykalnym programem behawiorystycznym badania uczenia się i zajęło się studiowaniem form uczenia się poznawczego. siły motywacji. Szok wyzwala próby ucieczki z „miejsca bólu”.podobnie. raz utrwalona.Za ziemniaki otrzymuje grosze. a w konfrontacji z sytuacjami realnego życia staje bezradny. smutek. Cokolwiek nie zrobi nie może uzyskać środków na ogrzanie mieszkania. Jak w tym ujęciu przedstawia się wyuczona bezradność? Pies. przyzwoite ubranie. Wyuczona bezradność występuje także u ludzi. że wszystkie jego reakcje prowadzą do tego samego: uderzenia prądem. jeżą. Pozostaje mu wtedy ucieczka w alkohol. przeskakiwanie do części za przegródką. Świadczy o tym rozpoznawanie reguł czasu wzmacniania i dostosowania intensywności zachowania do występowania wzmocnień lub zjawisko blokowania dodatkowego bodźca. Ostatni charakteryzują takie cechy jak apatia. Poddano również reinterpretacji z punktu widzenia poznawczego szereg wyników. biernie poddaje się swemu losowi. Możemy sobie wyobrazić ubogiego chłopa. Do wyuczonej bezradność może również prowadzić życie w cieplarnianych warunkach. który niczego nie musi zdobywać. Odkrycie uczenia się utajonego (wspominaliśmy o nim na początku rozdziału). „Przyjął” więc hipotezę bezradności. których nie da się uniknąć. buraki. jest trudno usuwalną. lękliwość Zatem przedstawione objawy w znacznym stopniu są zbieżne z symptomami depresji. Ich zachowanie rażąco odbiega od obserwowanego u zwierząt. wszystko. za zborze.

dłuższy nieco dalej. która hodowała jedną grupę szczurów w klatce o białych. że szczury. którzy nie doświadczyli niepowodzenia. których kombinacja użycia. Czynnik poznawczy odgrywa w tym istotną role. to istnieje małe prawdopodobieństwo zmiany zachowania. Ludzie nie mający kontaktu ze współczesną cywilizacją. Badane zwierze umieszczał w klatce i na różnorodne sposoby utrudniał mu sięgnięcie po ulubionego banana. W. U c z e n i e s i ę p r z e z w g l ą d (insight) badał i opisał W. W obu więc grupach pojawiły się odmienne hipotezy poznawcze. Kenge.127 powoduje. twórca t e o r i i o p t y k i e k o l o g i c z n e j utrzymuje. dostrzegł w pewnym momencie grupę jakichś drobnych istot. znajdowały się przyciski. wielkości i innych cech. H. a czas przed kolejnym włączeniem prądu wykorzystują na odpowiednie przygotowanie się na jego działanie. Pod wpływem uczenia się zwiększa się dokładność spostrzegania Grupa Japończyków. Znany jest opis zdarzenia. Wyniki badań jednoznacznie pokazały. zebrali wiele dowodów na to. Jeżeli zmiana rozkładu wzmocnień jest trudna do wykrycia. innym razem był zawieszony wysoko pod sufitem i szympans nie mógł go sięgnąć. Zapytał więc badacza co to za istoty. prowadzący badania międzykulturowe. Kiedy usłyszał. D. Zupełnie inaczej reagowali ludzie. D. hodowane w klatce ze wzorkami. Jego zdaniem system percepcyjny podlega ewolucji. ale stale oznakowaną tym samym symbolem. U c z e n i e s i ę p e r c e p c y j n e jest jedną z form uczenia się poznawczego. Około 60% badanych nie udało się znaleźć pożądanej kombinacji. że z niego się żartuje. a pytani o przeżycia w tej sytuacji stwierdzali. mniejsza i większa. Autor ten. Podobny eksperyment przeprowadzono na ludziach (J. szybciej uczyły się wyboru właściwej drogi. dostosowuje się do rozpoznawania środowiska i dlatego proces uczenie się można właściwie zrozumieć śledząc to. Kenge. sądzili. Kohler obserwował jak szympansy uczyły się przezwyciężać przeszkody. w jego środowisku zjawisko to nie występowało. tekturowych ścianach. J. widząc po raz pierwszy fotografię nie dostrzegają na niej przedstawionego obiektu. Raz owoc leżał za kratami klatki poza zasięgiem ręki. że zachowanie też pozostaje niezmienne. który nigdy przedtem nie był w terenie nie zalesionym. Jego istotę dobrze oddaje eksperyment E. pozwalała uniknąć takiego doznania. spowodowane zmiennością wielkości spostrzeżonych istot. Jego technika eksperymentalna była podobna do ówcześnie stosowanych. że są to bawoły roześmiał się i złościł.(P. K o h l e r. uniemożliwiające zdobycie banana. że uczymy się postrzegania kształtów. I jest to efekt uczenia się percepcyjnego. Na zewnątrz klatki leżały w różnej odległości kije. a drugą w klatce o wzorach kół i trójkątów. wyruszył samochodem poza obszar leśny. Po kilkakrotnym przyjrzeniu zaczynamy wyraźnie rozróżniać cechy poszczególnych jednostek. A. widziana po raz pierwszy wydaje się niezróżnicowaną. L i n d – s a y. J a c o b s). Gdy to nie przynosiło rezultatów . jak środowisko oddziałuje na organizm. mieszkaniec dżungli. N o r m a n). różną w poszczególnych próbach.T u r n b u l l a. wraz z pigmejskim przewodnikiem Kenge. Początkowo próbowały sięgnąć po owoc drogą naturalną. więc nie widzą sensu podejmowanie jakichkolwiek działań. przedstawiony prze z antropologa C. G i b s o n. Psychologowie. W pomieszczeniu umożliwiającym uderzanie prądem. Rozpoznanie następuje w wyniku uczenia się. że w takiej sytuacji musi istnieć możliwość kontroli uderzeń. G i b s o n. że uczenie się następuje w wyniku aktywnej eksploracji środowiska. Następnie uczono szczury różnicować bodźce i wybierać drogę do pokarmu. J. W miarę zbliżania się do stada „małe robaczki” wyraźnie rosły i rosło zdumienie Kenge. T h o r n t o n i P. nie nauczył się postrzegania perspektywicznego. W czasie pierwszej wojny światowej przebywał on na Tenerifie i okoliczność tę wykorzystał do prowadzenia badań nad uczeniem się i myśleniem szympansów. ż czują się bezradni. W klatce znajdowały się skrzynki. wyciągając rękę lub doskakując. krótki w zasięgu ręki.

3. D. Analogiczne procesy prowadziły do użycia skrzynki lub zestawienia dwu. M a i e r a nad oddziaływaniem nastawienia na ułatwienie uczenia się. że uczenie się następuje w rezultacie zrozumienia struktury sytuacji. Następuje to nagle i nie ma związku z poprzednimi próbami. Konkluzją eksperymentu było stwierdzenie. Czy pożądany wynik osiąga się po serii prób i błędów. wybierania jednego z wielu możliwych. by znalazły się one na miejscach. jaki wystąpił między Kohlerem a Thorndikiem. z zajezdni Z do tunelu T i z powrotem do zajezdni. Zadanie polega na przesunięciu wagoników lokomotywą tak. Zaczęto badać wpływ różnych czynników. że Kohler popełnił kilka błędów metodologicznych. drapało i nagle łapało kij i strącało banana. H e b b a. dotyczące nabywania wiedzy i różnicowania bodźców. lecz wielu sposobów reagowania na dany przedmiot. Przebieg uczenia się zależy od złożoności struktury i zdolności organizmu do jej rozeznania. czyli tendencja do reagowania w określony sposób. F. Hebb podkreśla. po którym przesuwa się wagoniki (oznaczone kwadratami 1 i 2).Lokomotywa wyjeżdża z zajezdni i po wykonaniu zadania wraca do niej. a wagonik 2 w punkcie 1). Nabywa przy tym potencjalnych możliwości reagowania na to. niemniej jego poglądy ukierunkowały dociekania nad uczeniem na tory psychologii poznawczej. Lokomotywa może przesuwać oba wagoniki jednocześnie. Znaczące są tu badania N .128 zwierze wierciło.Wagoniki nie mogą przejeżdżać przez tunel. że zwierze lub człowiek w warunkach naturalnych uczy się nie jednego. jedną na drugiej. a Kohler stał się jej zapalonym krytykiem. Te stwierdzenia podważały teorie uczenia się poprzez próby i błędy Thorndike’a. co spotka w przyszłości. Obowiązują przy tym następujące reguły: 1. Ramka 17 Proponuję Czytelnikowi samodzielne rozstrzygniecie sporu. czy też w wyniku nagłego olśnienia.Lokomotywa może poruszać się po całym torze. Dalsze badania uczenia się szympansów pokazały. rozglądało. 4. wglądu? Na niżej zamieszczonym rysunku elipsa przedstawia tor. W momencie startu lokomotywa L stoi w zajezdni. wagoniki są ustawione w punktach 1 oraz 2 (wagonik 1 w punkcie 2. Wiedza działa podobnie do instrukcji. Jeżeli badanemu pokażemy cyfry 8 oraz 2 i .R. ale na bocznicę tylko p o p y c h a wagoniki nie może ich wciągać 2. Oba może przesunąć na bocznicę. Można to osiągnąć przez analizę własnego uczenia się rozwiązania niżej przedstawionego problemu ustawienia wagoników. Jest on zastrzeżony wyłącznie dla lokomotywy. odpowiadających ich numerom. ułatwiających restrukturalizację wyobrażeń sytuacji. kształtującej nastawienie. z której wychodzi ślepa bocznica B. Kształtuje się w i e d z a organizmu.

przewracał Bobo. Dzieci. że zesłabł z powodu długotrwałej pracy lub niedożywienia. w tym plastikowa lalka Bobo. Ale błąd nie docenienia któregoś z nich powoduje uczenie się jego znaczenia. stało się podstawą wyjściową k o n e k c j o n i s t y c z n e g o modelu uczenia się. a potrzebami i oczekiwaniami jednostki.(Obszerniej. Zadanie motywuje do działania. podrzucał. który bawił się kijem. że bardzo często naśladują one swych ojców i przyswajają ich sposób bycia. badaną i opisaną przez A. kierowca prowadzi samochód 24 godziny bez przerwy. Przydzielone do grup eksperymentalnych obserwowały zachowanie dorosłego człowieka (modela). dorywcze i perspektywiczne. lecz wprowadzimy syntetyzujące określenie „przeciążenie” i nim posłużymy się wyjaśniając „zasłabnięcie” kierowcy. T o m a s z e w s k i określił je jako rozbieżność pomiędzy rzeczywistością. U c z e n i e s i ę p r z e z o b s e r w a c j ę jest odmianą uczenia się poznawczego. . z Przedszkola przy Sanford University podzielono na grupy eksperymentalne i kontrolne. niż poprzednia reakcję. Jest to u c z e n i e s i ę k o r y g u j ą c e b ł ą d. W pomieszczeniu eksperymentalnym znajdowały się rozmaite zabawki. Pracując z dzieci z rodzin przestępczych Bandura zauważył. 36 dziewczynek i 36 chłopców. zachowującego się agresywnie lub nie agresywnie. Zwierzęta i ludzie nie uczą się reagowania na bodźce nie wnoszące informacji o sytuacji. indywidualne i zbiorowe. Po fazie obserwacji zachowania modelu pokazano dzieciom atrakcyjne zabawki. uruchamiają odpowiedni do cech zadania proces przetwarzania informacji i określają ustosunkowanie się jednostki do procesu realizacji. na osobiste i pozaosobiste . Wystąpienie błędu świadczy o rozbieżności pomiędzy oczekiwaniem a stanem faktycznym. Reguła delty występuje zarówno w uczeniu się zwierząt jak i ludzi. bił ją młotkiem. Miało to sfrustrować badane dzieci. np. A więc zadanie i jego właściwości w znacznym stopniu określa przebieg procesu uczenia się. ale nie reaguje na ich łączne działanie. kształtujące się w trakcie uczenia się. Ten stan rozbieżności. mężczyznę lub kobietę. o złożonej sieci połączeń. Aby dokładniej poznać ten proces podjął badania eksperymentalne. określa sposób reagowania na bodźce i wyznacza cel działania.. Model w pewnym momencie zaczynał zachowywać się agresywnie. okładał pięścią. kopał. prowadzi nie tylko do uczenie się reagowania na nowe połączenia bodźców.) Zadania można podzielić według różnych kryteriów.. a także komentował zdarzenie: „chce jeszcze zarobić”.5 metra. „bo były przeznaczone dla innej grupy”. Analogicznie działa wiedza. Wynik operacji nie zmieni się pod wpływem powtórek. ale nie pozwolono bawić się nimi. zwany przez niektórych psychologów r e g u ł ą d e l t a. Bandurę. „to jest twardziel”. ale również do tworzenia wyobrażeń lub pojęć. to usłyszymy w odpowiedzi „Dziesięć”. Zdobywana wiedza powoduje „przestawienie się centrali” tak. Jeżeli np. Ross . który kija nie widział. Różne właściwości zadania powodują swoistą recepcję bodźców. w wyniku którego zwierze reaguje na każdy z dwu oddzielnie występu jących BW. patrz: M. Ale nowe polecenie „Podziel” sprawi. a inne tego. Osiągnięty wynik może zadawalać lub skłaniać do dalszego poszukiwania sposobów osiągnięcia celu. nie popija płynu.129 polecimy „Dodaj”. T. Natomiast w uczeniu się człowieka istotnym elementem poznawczym jest z a d a n i e. Opisane procesy pokazują jak niektóre elementy poznawcze. autogenne (własne) i narzucone przez innych. Inne będą reakcje szympansa. że wywiera ona wpływ na wiele potencjalnych reakcji. A. Ross i S. Trwało to 10 minut. D. Cały ten proces jak i jego poszczególne elementy podlegają k o n t r o l i ś w i a d o. przy tym nie je. określających nowy układ stymulacyjny. Zmiana nastawienia wywołało inną. to nie powiemy.m o ś c i. intensywność której zmienia się w zależności od właściwości zadania i warunków jego realizacji. wzbogacają umysłową reprezentację świata. nie odpręża. że odpowiedzią będzie „Cztery”. Uczenie się hebbowskie. wielkości około 1. Materska: Wstęp . nie śpi.

gdy nie spotykają się z przeciwdziałaniem wychowawczym rodziców i wychowawców. Różni się ono od instrumentalnego m. na dziewczynkę-12. małp występuje przemożny pęd do naśladowania. dały zbliżone rezultaty. Zjawisko transferu pozostaje w pewnym związku z generalizacją bodźca. Ludzie dorośli naśladują innych (innego) rozumnie. bowiem zwierzęta i ludzie często uczą się odpowiednich zachowań obserwując wykonywane czynności przez inne organizmy. Wykazano. wspólnych dla wielu dziedzin aktywności ludzkiej. Czeladnik u majstra wiele uczy się przez podpatrywanie sposobu pracy. na jakim materiale się ćwiczy. gdy demonstrował ją model naturalny. ze względów praktycznych.7 przypa-dków. Osoby uczące się w szkołach pytają nieraz o sens przyswajania treści niektórych przedmiotów. Chciano bowiem wiedzieć czy pokazywanie brutalnych scen w telewizji powoduje narastanie agresywności dzieci i młodzieży w realnym życiu. gdy demonstrował ją film animowany. że nabyta wprawa w jednej dziedzinie przenosi się na inne. Eksperyment Bandury przypomniał i uświadomił badającym problemy uczenia się znaczenie naśladownictwa.2 przypadków naśladowania zachowań agresywnych. 2) gdy naśladownictwo pozwala uporać się z osobistymi problemami. Okazało się. Jest to naśladownictwo. Pamiętając o złożoności zagadnienia (wiedza ma nie tylko praktyczne znaczenie) powiedzmy. nieco słabiej. Poznawanie wzorce w postaci osób cenionych i lubianych wpływa na zachowanie jednostek poznających. Na każdego chłopca przypadło średnio 38. wymagający identycznej reakcji R. Wielu zachowań społecznych uczymy się obserwując postępowanie innych osób.130 Następnie wprowadzono je do pokoju. rzadziej. mianowicie wtedy. Wyraźnie naśladowano przemoc. Zjawisko mody jest dobrą ilustracją tych prawidłowości. mechaniczne. to nastąpi szybkie przeniesienie wprawy. niż uprawiający strzelectwo itp. w których zachowania modela żywego zastąpiono filmowym. ż e tak jest rzeczywiście. że istnieje przekonanie. jeżeli modelem była kobieta (48. że wpływy pokazywanych obrazów są groźne. nie mających walorów praktycznych. nie potwierdzone rzetelnymi badaniami.in. U niektórych zwierząt. koszykarz szybciej nauczy się grać w piłkę ręczną. podobnie jak u małych dzieci. Wielu psychologów twierdziło i dostarczało dowodów na to.4 akta). że dokonuje się bez wzmacniania. Przedstawioną przez Bandurę wizję uczenia się nazywa się niekiedy t e o r i ą s p o ł e c z n e g o u c z e n i a s i ę. określane jako t r a n s f e r p o z y t y w n y. Publikacja wyników prac Bandury zbiegła się w czasie z nasileniem prezentacji scen przemocy w telewizji amerykańskiej. nabywa umiejętności bycia w sytuacjach obniżonego działania siły grawitacji. gdy modela przedstawiano na filmie. Kolejne badania. I to jest istota transferu. Jeżeli z kolei na bodziec S trzeba będzie reagować . szybko zapominanych. Ostrożniejsi psychologowie sądzą. iż umysł nabiera sprawności niezależnie od tego. Chłopcy częściej zachowywali się agresywnie w zabawie jeżeli obserwowali modela płci męskie (średnio 104 akty agresji). Jest to sąd odwołujący się do analogii nabywania sprawności fizycznej. w którym bało wiele zabawek. T r a n s f e r ć w i c z e ni a. np. gdy 1) model jest atrakcyjny. Jeżeli mamy związek S – R i wystąpi S1. obojętności na ból i cierpienie i zachowań agresywnych. Przypuszcza się zatem. że oglądanie takich scen prowadzi do znieczulenia psychicznego. a jeszcze słabiej. służy poznawczemu m o d e l o w a n i u ich zachowania. ”agresywnych” i „nie agresywnych” i obserwowano swobodne wybory obiektów zabawy i zachowania uczestników. że dzieci wyraźnie naśladowały zachowania modeli. Kosmonauta.Ta sama tendencja naśladowania przedstawiciela swojej płci wystąpiła u dziewcząt. Jest on możliwy w pewnych granicach dzięki poznaniu z a s a d. ćwicząc poruszanie się pod wodą. w tym w Kongresie Stanów Zjednoczonych. Dzięki temu liczne obyczaje są przekazywane z pokolenia na pokolenie. Wzbudziły przeto ogromne zainteresowanie.

Czym są emocje? Wiemy o tym z autopsji.WsiP. Włodarski: Psychologia uczenia się. niż nie wykształconych. Inni posługują się określeniami naprowadzającymi. poprawnie zdefiniować tego terminu. w tym uczucia.1988 r . Rozdział IX Emocje i stres. . Warszawa. teraz przyszła kolej na poznanie emocji. Niechże ta hiperbola stanie się wprowadzeniem do problematyki kolejnego rozdziału. Drugi pogląd nie wydaje się być przekonywującym. intelektualne. ale nie potrafiliśmy. PWN. Prawdopodobnie korzyści takiego rozwiązania wynikają z faktu szybszego uczenia się ludzi wykształconych. Często narzekamy na nie elastyczność urzędników. to wystąpi t r a n s f e r n e g a t y w n y. nadający barw życiu. Określmy na początek relację pomiędzy pokrewnymi terminami „u c z u c i e” i „e m o c j a”. Z. PWN. którzy opanowując określony sposób urzędowania nie mogą przystosować się do wymagań „nowych czasów”. moralne. natomiast ich istota jest tożsama. Zjawisko transferu nie jest dokładnie poznane. Zjawiska te możemy obserwować w realnym świecie. autor pracy pt. Literatura zalecana. Warszawa. Warszawa. Według drugiego. Z a s a d y u c z e n i a s i ę są przeto jednym z elementów transferu wprawy. Dotychczas zajmowaliśmy się problematyką poznawczą.Z. że bez emocji .1998 r. niekoniecznie zgodnych z ich kierunkiem wykształcenia. PWN. W tej sytuacji wielu autorów unika definiowania tego terminu i przedstawia problematykę emocji referując poszczególne zagadnienia. uczucia i emocje różnią się jedynie stopniem intensywności. czyli utrudnienie w nabyciu wprawy posługiwania się reakcją R2. Daniel Goleman. w miarę zwartą całość.W.131 w nowy sposób. świadomy. religijne. odczuwanych w trakcie zaspokajania dokuczliwego głodu. bardziej tradycyjnym. że ludzie mają dwa umysły: racjonalny. Włodarski (red): Psychologia uczenia się. Przyjemne uczucie „głaskanego” podniebienia skłania ludzi do spożywania kawioru i jest ono tylko słabszą siostrą doznań.C. . Każdy zatem czynnik ubarwiający. uczucia są bardziej subtelnymi przeżyciami niż emocje i są mniej zależne od kontekstu sytuacyjnego. Buduchowska. ułatwiającymi rozumienie istoty zjawiska i łączenia problematyki emocji w jedną. R. kwalifikujemy jako emocje. Galloway: Psychologia uczenia się i nauczania. Zgodnie z pierwszym. jak dotychczas. Do kategorii uczuć zalicza się przeżycia estetyczne. V a n B r a k e l sporządził zestawienie 22 najbardziej rozpowszechnionych wśród psychologów definicji emocji i po przeanalizowaniu ich treści nie znalazł żadnej takiej. 1970 r. impulsywny i potężny. Utrudnia to transfer negatywny.J. Jak dotychczas zaznaczyły się w psychologii dwa odrębne poglądy. mimo. Powiada się. reakcją R2. która nie zawierałaby usterek lub uchybień. że czasami działający nielogicznie. Mimo to kierownicy instytucji i przedsiębiorstw poszukują ludzi wykształconych i chętnie im powierzają wykonywanie prac. . Niekiedy określa się emocje jako s t a n p s y c h i k i. skłonny do zadumy i refleksji oraz emocjonalny. Inteligencja emocjonalna pisze. Warszawa. J. Anderson: Uczenie się i pamięć. nie wykazano też silnego wpływu jednej wysokiej sprawności na poziom innych sprawności. rozumu. 1998 r. Drugi sposób postępowania wydaje się być bardziej pomocny rozpoczynającym studiowanie psychologii.

zaliczył do tego zbioru 8 emocji. Emocje (silne) zmieniają strukturę planów działania i wpływają na relację jednostki i otoczenia. spójność pomiędzy ekspresją. głód. mieszanka strachu i zdziwienia daje odczucie goryczy. pożądanie seksualne itp. że istnieje kilka ewolucyjnie ukształtowanych. I ten schemat spostrzegania tego. jak widać. że próby zdefiniowania emocji ujawniają nam to. zdziwienie-oczekiwanie i akceptacja-wstręt. którzy prosili 200 kanadyjskich studentów o wymienienie wszystkich znanych im określeń emocji. . gniew. Podejmuje się też próby budowy enumeracyjnej definicji emocji. Nie osiągnięto jednak zgodności poglądów w kwestii listy tych emocji. gniew i wstręt . radość i oczekiwanie dają optymizm. nie lubimy jego szarzyzny. np. Dynamika tak kształtowana także tworzy kolorystykę życia. Po pierwsze. Ludzie dążą do przedłużania czasu trwania przyjemności i jego skracania w przypadku przykrości. Jaki wniosek wypływa z tych rozważań? Taki. strach-gniew. Są to radość-smutek. Taki sposób definiowania przysparza specyficznych. przypisując emocjom właściwość ubarwiania przeżyć. położone w kole obok siebie.132 życie byłoby szare. niektóre tylko jednorazowo. różnorodnego uwarunkowania. jednolite i nieciekawe One to zabarwiają życie różnymi odcieniami przyjemności i przykrości. znany specjalista z tego zakresu. wpływający na procesy somatyczne organizmu i działanie. Powiada się. T r z e c i a to subiektywnie odczuwany stan umysłu. pragnienie. Wymieniono 383 odrębne nazwy.pogardę. aczkolwiek istotnych kłopotów. wyraźna analogia do spostrzegania świata naturalnego. wrodzonych e m o c j i p o d s t a w o w y c h. R. Pojawiająca się emocja staje się kryterium oceny pozytywnej tego. a barwy odbieramy jako radosne jego upiększenie.in. genetyczne uwarunkowanie programów reagowania. pogrupowanych w przeciwstawne pary. nie określając ich istoty. Rozmieszczone w kole w postaci sąsiadujących i przeciwstawnych oktaw oddają myśl Pluchika o bliskości i przeciwieństwach emocji. objawami fizjologicznymi emocji i doświadczeniem (przeżywaniem) i inne. zatem definicje takie nie w pełni ułatwiają rozróżnić emocje od nie emocji. m. akceptacja i strach składają się na uległość. o wielce skomplikowanym układzie strukturalnym i zróżnicowanych cechach formalnych. R u s s e l l a. wspólnych dla ludzi różnych kultur i środowisk. D r u g a to właściwość wyzwalania działania i zdolność nadawania priorytetu działaniom zgodnym z emocją. co zewnętrzne przeniesiono na świat umysłu. sztywność ekspresji. Występuje tu. że emocje to przeżycia takie jak radość.”. to tworzenie podstawy ocen ważnych dla jednostki zdarzeń. łącząc się tworzą e m o c j e w t ó r n e. Wskazują na to badania B. pozostawia się czytelnikowi określenie treści owego „itp. Czy możemy mieć pewność. że trzy właściwości określają istotę emocji. Bliskie.iż są one zjawiskiem o wielu właściwościach. Znawców problematyki emocji są zgodni w tym. sądzi. F r i j d a. przedstawia mu się jedynie prototypy podstawowych emocji. N. Myśl tę ilustruje niżej zamieszczony obraz koła emocji. A to może być źródłem nieporozumień i błędów. a całe bogactwo odmian pozostawia w domyśle. A. F e h r a i J. P i e r w s z a. jeden z lepszych znawców prezentowanego problemu. strach. Przedstawiono wiele kryteriów wyróżniania emocji podstawowych. P l u t c h i k. co sprzyja jednostce lub negatywnej faktów niesprzyjających jej dążeniom. że wszystkie wymienione określenia dotyczą emocji? Chyba nie. Po drugie wyliczenie nazw emocji przedstawia ich „objawowość. Uchybienia tego próbują uniknąć budujący definicję według wzorów klasycznych. ból.

133

Nie wszyscy badacze akceptują ten model układu i współzależności emocji. C. I z a r d np. wyróżnia 10 emocji podstawowych: radość, zdziwienie, gniew, wstręt, pogardę, strach, wstyd, poczucie winy, zainteresowanie i podniecenie. Rozbieżności zapatrywań, dotyczące zestawu emocji podstawowych, siłą rzeczy muszą prowadzić do powiększania różnic w kwestii zestawu i kompozycji składników emocji wtórnych. Radość i akceptacja to według Plutchika składniki miłości, natomiast Izard dopuszcza dwie możliwości aktualizacji miłości z połączenia: 1) radości i zainteresowania oraz 2) radości i podniecenia. Rozbieżności w kwestii właściwości emocji wtórnych świadczą o poziomie trudności, z jakim badacze mają do czynienia w badaniach emocji. Zróżnicowanie emocji jest bardzo wyraźne przy wysokim poziomie ich intensywności, natomiast zaciera się, staje się mało widoczne w stanach niskiego natężenia. Stanowi to jedną z przeszkód w badaniu i charakterystyce przedstawianych emocji. W praktyce obserwujemy zróżnicowane pod wieloma względami stany emocji. Jest to wynikiem zarówno różnorodności form ich występowania, jak i sposobu obserwacji. Nieco inaczej jawią się nam emocje własne, innych ludzi lub zwierząt. Jedną z cech je różnicujących jest z a b a r w i e n i e lub t o n a c j a. Używając tych kategorii mamy na myśli ogólne określenie odczuć p r z y j e m n o ś c i lub p r z y k r o ś c i. Mogą one współwystępować z różnymi emocjami, np. ból, zazwyczaj przykry w niektórych sytuacjach bywa odczuwany jako lekko przyjemny, albo nasilający doznawaną przyjemność. Te relacje wzajemne komplikuje dodatkowo to, że przyjemności mogą być aktualistyczne, doznawane w trakcie określonego procesu, lub wynikające ze wspomnień i wyobrażeń. Niekiedy wspomnienia przykrych wydarzeń są odczuwane jako przyjemne. W pamięci dokonuje się zmiana ram odniesienia ówczesnych doznań. Stany emocjonalne różnicują się również według kryterium i n t e n s y w n o ś c i i c z a s u trwania. Stany o słabej intensywności, szybko zmieniające się, o różnym czasie trwania to n a s t r o j e. Nie jest znana ich etiologia, mogą pojawiać niespodziewanie, pozornie bez przyczyny. Mogą wynikać z przyczyn wewnątrz organicznych i sygnalizować pojawienie się jakiegoś napięcia. Mogą też być następstwem działania czynników zewnętrznych, takich jak rodzaj pogody, spotkanie miłej i cenionej osoby, określone zdarzenie itp. Nastroje dzieci i młodych ludzi zmieniają się bardzo szybko, dziecko z sekundy na sekundę może przechodzić z płaczu do radości. Nastroje ludzi dorosłych są bardziej stabilne, a niektóre bywają długotrwałe. Nastroje depresyjne np. mogą trać tygodniami, a nawet miesiącami. Niezależnie od parametrów czasu i intensywności nastroje charakteryzuje tonacja. Zły nastrój jest stanem przykrym, towarzyszy mu niekiedy przygnębienie, obniżenie sprawności. W dobrym nastroju człowiek odczuwa radość, jest podniecony, energiczny. W krańcowych przypadkach popada w e u f o r i ę, czyli stan ponad normalnego podwyższenia dobrego nastroju. W z r u s z e n i a, to chwilowy stan wzmożonego przeżycia emocji, pojawiający się z reguły pod wpływem bodźców ze świata zewnętrznego. Wzruszamy się czytając literacki opis jakiegoś zdarzenia, oglądając obraz malarza-artysty, na widok cierpiącego kaleki, płaczącego dziecka czy skomlącego zwierzęcia. Wzruszenie, pomimo, że może być wywołane czymś przykrym, jest przeżyciem raczej pozytywnym, o wielowątkowej kompozycji. Nie mamy natomiast dobrego określenia przeżycia typu wzruszenie odczuwanego jednoznacznie negatywnie. Potocznie mówi się o „wnerwieniu”, „wkurzeniu” albo o rozłoszczeniu, czyli o jednolitej emocji. A f e k t y to stany intensywnego i krótko trwałego pobudzenia emocjonalnego. Niekiedy ich siła jest tego rzędu, ż opanowują one cały umysł, blokują wystąpienie innych doznań. Człowiek w afekcie nie panuje nad swoim zachowaniem, nie docierają do niego bodźce przeciwstawne do tych, które wywołały pobudzenie. Zanika racjonalna kontrola czynów. Afekty gniewu prowadzą

134

często do zachowań wulgarnych i agresji, zazdrości do natychmiastowego wymierzania sprawiedliwości, strachu do nie przewidywalnych, zaskakujących zachowań. Ze specyfiką afektywnego uwarunkowania czynów mają do czynienia sądy i w takich przypadkach muszą rozstrzygać o stopniu winy za popełniony czyn karalny. Afekty niekiedy nabierają niezwykłej intensywności i są określane mianem efektu patologicznego. F u r i a to niezwykle intensywny, krótkotrwały i niszczycielski wybuch emocji, szał, szaleństwo. Furie to w starożytnym Rzymie trzy boginie zemsty, okrutne mścicielki przelanej krwi i one symbolizują właściwości tego stanu emocji. N a m i ę t n o ś c i to silna, ukierunkowana i względnie trwała emocja, wynikła z upodobania i przywiązania do określonej formy aktywności. Są one ze swej istoty bardziej podmiotowe, niż przedmiotowe, bardziej charakteryzują osobę je przeżywającą, niż sytuację, która je wyzwala. Niektóre z nich są bardzo trwałe, są „namiętnościami życia”. Może to być np. namiętność do gry w karty, sportu, kolekcjonowania itp. Bywa namiętna miłość, żądza władzy, ale i namiętność skąpca, palacza i innych. Nie zależnie od formy bywa ona na tyle silnym motywem czynu, że czasami prowadzi do zachowań kryminalnych. Zdarzało się, że namiętni filateliści z chęci posiadania upragnionego znaczka popełniali zuchwałe kradzieże, a namiętni kochankowie dopuszczali się nawet zbrodni na swych wybrankach. U c z u c i a są stanem zabarwionym emocjonalnie, ale nie sprowadzają się one do przeżyć czysto emocjonalnych. Są one zawiłą kombinacją elementów emocjonalnych, poznawczych (sensorycznych i intelektualnych), a także upodobań, nastawień, wartościowań. Emocje z reguły pojawiają się pod wpływem zdarzeń zewnętrznych, naturalnych lub społecznych, natomiast uczucia kształtują się także na tle procesów mentalnych i osobowości. Nie zanikają one przeto, podobnie jak emocje, po ustaniu działania przyczyny, lecz trwają raz krócej raz dłużej po jej zniknięciu. Często też powracają spontanicznie, bez widocznej przyczyny. Zmienności uczuć doświadczamy np. pod wpływem samooceny, wysoka wzbudza samozadowolenie, niskadezaprobatę, niezadowolenie z siebie itp. Pomiędzy pojęciami emocja i uczucie zachodzi relacja krzyżowania. Niektórych emocji nie nazwiemy uczuciami i niektórych uczuć nie utożsamimy z emocjami. Typowe emocje gniewu, strachu czy bólu jakościowo różnią się od klasycznych uczuć estetycznych, moralnych i religijnych. Istnieje natomiast klasa stanów psychiki o właściwościach charakterystycznych zarówno dla emocji jak i uczuć. Dobrze ilustruje ten stan rzeczy zjawisko miłości. Tak zwany cool sex, efekt popędu seksualnego jest redukcją napięcia emocjonalnego, natomiast miłość platoniczna jest czystym uczuciem uwielbienia, zachwytu, przyjaźni, kombinacją doznań wolnych od afektywności. Miłość pełna, łącząca ludzi kochających się, zawiera w sobie zarówno emocje jak i uczucia, tworząc niepowtarzalną tonację przeżyć. Niektóre uczucia, przede wszystkim estetyczne i religijne, są przeżywane kontemlacyjnie. Na ich treść składają się elementy oglądu, namysłu, roztrząsania, przemyśliwania. Przeżycia te mają tę właściwość, że nie prowadzą do działania, implikują bierność. Kontakt ze światem zewnętrznym zostaje ograniczony, osobnik kontemplujący koncentruje się na swoich doznaniach i przeżyciach, zamyka się w sobie. Trwa w tym stanie aż do momentu pojawienia się silnego bodźca zewnętrznego, zmieniającego nastawienie. Stany krańcowo intensywnych uczuć określa się jako ekstazy, uniesienia uczuciowego. Pojawiają się one pod wpływem silnych wzruszeń, odpowiednich ćwiczeń, stosowanych np. przez mnichów tybetańskich lub jogów, praktyk ascetycznych, narkotyków i innych. W stanie ekstazy zostają ograniczone funkcje świadomości, doznania zmysłowe „bledną”, tracą swą wyrazistość, do świadomości docierają tylko te, które dotyczą treści ekstazy, występują zmiany czynnościowe organizmu: serce „zamiera”, oddech staje się niewyczuwalny, twarz kredowo

135

blada, ręce i nogi zimne. Niekiedy występuje i d e o p l a s t i a, wyobrażenia zostają wtedy odebrane jako wrażenia, ukazujące realny obraz świata. Pojawiają się omamy, złudzenia. Wizja cierpienia, bólu może prowadzić do wystąpienia różnorodnych znaków na skórze, a nawet stygmatów, ran ciała. Istnieją też ekstazy radosne, określane jako rozkosz ekstatyczna. Poznanie genezy i właściwości emocji i uczuć skłania do zaznaczenia analogii pomiędzy nimi a „drogą od dołu do góry” i „od góry do dołu” w procesie poznania zmysłowego. Emocje, to swoista „droga od dołu do góry” są one wzbudzane przez wydarzenia zewnętrzne, niezgodne z dążeniami jednostki, natomiast uczucia „spływają” z góry, oddają stan umysłu, przenosząc go na obiekty zewnętrzne. P o b u d z e n i e e m o c j o n a l n e. Co wywołuje emocje, jakie czynniki powodują to, że doświadczamy radości, smutku, strachu, gniewu lub obrzydzenia? Wiemy, że niektóre emocje maja biologiczne uwarunkowanie. Emocja bólu pojawia się w następstwie bodźca, działającego destrukcyjnie na organizm. Czy istnieją analogiczne bodźce, wywołujące emocje innych modalności? Eksperymenty prowadzone na szympansach pokazują, że gipsowy odlew maski pośmiertnej wywołuje u 1/5 obserwowanych zwierząt krzyk przerażenia i gwałtowną ucieczkę, u pozostałych mniej gwałtowne i zróżnicowane reakcje (D. Hebb).Podobnie silną reakcja, zarówno u szympansów jak i człowieka dorosłego występuje na widok węża, krwi, zmasakrowanego ciała. Niektórzy badani mdleli w czasie oglądania filmu, pokazującego operację chirurgiczną. Opisane bodźce są odbierane jako sygnały zagrożenia, są więc emocjogenne. Również intensywność bodźców ma określony wpływ na pojawianie się emocji. Bodźce bardzo słabe nie wywołują żadnych emocji, słabe i średniej mocy są odbierane jako przyjemne, a po przekroczeniu granicy określonej intensywności stają się nieprzyjemne. Dalsza intensyfikacja bodźca daje odczucia emocji krańcowo nieprzyjemnych, bolesnych. Tak jest odbierany np. bardzo silny hałas. Zjawisko zmiany emocjonalnego zabarwienia bodźca w zależności od jego intensywności nosi nazwę a l t e r n a c j i. Prawidłowość tę doskonale wykorzystują praktycy, zainteresowani kształtowaniem nastroju. Znamy przytulne kawiarenki, nastrojowe wnętrza kościołów o delikatnym świetle „witrażowym”, niektóre sale wystawowe dzieł sztuki itp. Nagle i niespodziewanie pojawiające się bodźce, a także obiekty szybko zbliżające się do postrzegającego są kolejną przyczyną pobudzania emocji. Wywołują one przeżycia negatywne i reakcje unikania. Oddziałują one w ten sposób do póty, dopóki stanowią zaskoczenie. W miarę ich powtarzania się pojawia się h a b i t u a c j a, czyli przyzwyczajenie do ich właściwości. (J. Reykowski) Przedstawione przyczyny występowania emocji pokazują, że są one skutkiem działania czynników świata zewnętrznego na organizm. Otoczenie jest tu czynnikiem aktywnym, organizm, w aspekcie doznań emocji, biernym. Są to zatem e m o c j e s t a n u b i e r n e g o. Ale z reguły organizm zdrowy jest aktywny, dąży do osiągania określonych celów życia. Na drodze ku nim napotyka różnorakie przeszkody i sytuacje sprzyjające. I one też stają się przyczynami pojawiania się emocji. Określimy je jako e m o c j e s t a n u a k t y w n e g o. Jeżeli są to utrudnienia w realizacji dążeń, występują emocje negatywne, takie jak gniew, smutek, złość, jeżeli sprzyjają podjętym działaniom wzbudzają emocje przyjemne ( radość, dumę i inne). Intensywność tych emocji zależy od ważności celu i stopnia osobistego zaangażowania jednostki w jego realizację. Stwierdzono np. wyraźny wzrost napięcia emocjonalnego u chirurgów wykonujących trudne operacje. W pewnych przypadkach siła emocji przewyższa siłę dążenia do zachowania życia. Niekiedy patrioci giną w obronie ojczyzny, a zakochani bez ,,wzajemności popełniają samobójstwo „z miłości”. Emocje pojawiają się niekiedy bardzo szybko, w ułamkach sekundy. Nie znaczy to, że są aktem, wręcz przeciwnie, są procesem o kilku fazach, niestety różnie rozumianych przez

136

poszczególnych specjalistów. Zdaniem N. Frijdy są to fazy: 1) oceny poznawczej, 2) wartościowania kontekstowego, 3) gotowości do działania i 4) zmiany psychologicznej, ekspresji, działania. Ocena poznawcza (ang. appraisal) jest w istocie wartościowaniem zdarzenia lub bodźca. Przypisana im ocena określa jakość emocji, wywołanej przez to zdarzenie. Wartościowanie kontekstowe to proces poznawania związków zdarzenia z aktualną sytuacją osobnika, jego planami działania, ich znaczeniem, atrybucją itd. Gotowość do działania przybiera różne formy (zbliżania, unikania, konfrontacji), wpływa na tworzenie planów działania i wybór dróg ich realizacji. Pojawiająca się emocja nie może być pozostawiona sama sobie, wytwarza napięcie. Które oddaje zwrot „Co z tym zrobić?”. Zmiany psychologiczne dotyczą przede wszystkim zmiany nastawienia, przeniesienie orientacji z innych na siebie. Świadczą o tym reakcje płaczu, śmiechu, gniewu lub strachu. Pojawiają się też odpowiednie do przeżywanych emocji formy ekspresji i działania. F i z j o l o g i c z n e o b j a w y przeżywanych emocji. Powszechnie wiadomo, że względnie silnym emocjom towarzyszą wyraźne fizjologiczne objawy emocji, takie jak kołatanie serca, zasychanie w ustach, pocenie się, rozszerzanie źrenicy i inne. Świadczą one o wystąpieniu reakcji alarmowej. J. L e D o u x wykazał, że w mózgu szczurów (zapewne i u człowieka) niepokojące informacje sensoryczne docierają bezpośrednio do ciała migdałowego, które ,„podrywa” organizm zanim kora mózgowa przeanalizuje informację. Uaktywnia się wtedy układ sympatyczny, pobudzający, mobilizujący organizm do wysiłku i działania. Zmienia się skład chemiczny krwi, zwiększa się w niej ilość cukru, wzmaga się wydzielanie hormonów, adrenaliny i noradrenaliny, w płucach zwiększa się absorpcja tlenu. Krew przepływa z organów wewnętrznych do mięśni. Tym zmianom wewnątrz organicznym odpowiadają symptomy zewnętrzne. Emocje powodują: - zmniejszenie oporu przewodnictwa skóry (reakcja skórno-galwaniczna) - zmiany w krążeniu krwi, występuje przekrwienie skóry twarzy i karku ( emocja gniewu) lub niedokrwienie, bladnięcie (emocja strachu), - gwałtowne bicie i przyśpieszony rytm pracy serca, - zmiany oddychania, wzrost stosunku czasu wdechu i wydechu, „chwytanie” powietrza, - rozszerzanie źrenicy (odruch źreniczny), - zmniejszenie wydzielania śliny, zasychanie w ustach, - reakcje pilomotoryczne (jeżenie się włosów, gęsia skórka), - tremor, drżenie mięśni, napinanie mięśni antagonistycznych. Badania s u b i e k t y w n y c h o d c z u ć pilotów samolotów bojowych pozwoliły uzupełnić ten obraz o szereg dodatkowych elementów. Poza tym ukazały częstotliwość występowania (dane w procentach) poszczególnych symptomów. Okazało się, że napięciu emocjonalnemu najczęściej towarzyszy kołatanie serca (89%), napięcie mięśni (86%),drażliwość, rozdrażnienie, gniewny nastrój (80%), nerwowe pocenie się (79%), lekkie mdłości (76%), wrażenie nierealności (69%), częste oddawanie moczu (65%), relatywnie rzadziej występowały amnezja szczegółów, dekoncentracja uwagi, poczucie słabości, omdlenie i inne. E k s p r e s j a e m o c j i realizuje się na wiele sposobów i przy użyciu różnorakich środków. Możemy je połączyć w trzy grupy: 1) w o k a l n e, 2) p o s t u r y i g e s t u oraz 3) m i m i – c z n e. Badaniem ekspresji wokalnych w czasie wypowiedzi oraz dokonywanej poprzez użycie nie lingwistycznych form, takich jak chrząknięcia, westchnienia, chlipanie, pauzy (nazwijmy je odgłosami) zajmuje się w o k a l i k a (Th,G.Grove). Głos ludzi wyraża emocje dzięki zmienności czterech parametrów: siły, wysokości (częstotliwości), barwy i melodii. Głos silny (donośny), o umiarkowanej częstotliwości, wyraża pewność, poczucie ważności mówiącego lub

137

doniosłość treści komunikatu, o neutralnym zabarwieniu emocjonalnym, jest odbierany jako nośnik informacji. Na co dzień słyszymy wiele wypowiedzi i odgłosów silnie zabarwionych emocjonalnie. Zabarwienie i melodyjność stają się w takich przypadkach wiodącym wskaźnikiem wyrażanych emocji. Względnie dobrze rozpoznajemy odgłosy bólu i wypowiedzi, formułowane w stanie bólu. Odczuwamy siłę ładunku emocjonalnego w donośnym wołaniu „Ratuuunku!” i groźbę krótkiego i stanowczego „Precz!”. Cichy, wabiący szept, lub ciepłe wyznanie tajemnicy też są powszechnie znane. Kombinacje czterech, wymienionych na początku ustępu właściwości, dają nieskończenie wiele możliwości wyrażania emocji. Drugą stroną zagadnienia jest zdolność rozpoznawania wyrażanych głosem emocji. Okazuje się, że w niektórych przypadkach nie jesteśmy w stanie określić na podstawie właściwości głosu typu emocji, którą on wyraża. Słysząc np. płaczące dziecko nie stwierdzimy czy płacze z głodu, bólu żołądka lub niedogodności ułożenia. Ale dobrze rozpoznajemy śmiech a także tonu wypowiedzi: ciepły, zimny, ostry, sarkastyczny, ironiczny i inne. Holenderscy badacze nagrali wypowiedź „od dwóch miesięcy w ciąży” w tonacji dziewięciu emocji: radości, zainteresowania, zaskoczenia, smutku, wstydu, strachu, pogardy, obrzydzenia i gniewu. Następnie odtwarzano je Tajwańczykom, Japończykom i Holendrom. Ostatni nieco lepiej rozpoznali wyrażane emocje, chociaż różnice nie były wyraziste, z wyjątkiem rozpoznania radości. Ostatnie rozpoznało poprawnie jedynie 25% Azjatów. Nie jest wykluczone i to, że na rozpoznanie emocji mgło wpłynąć wartościowanie treści wypowiedzi. P o s t u r a lub p o z a to ułożenie ciała w przestrzeni. Wskaźnikami odmienności postur są wychylenie ciała do przodu lub do tyłu, skrzyżowanie (lub nie) rąk, założenie (lub nie) nogi na nogę, rozluźnienie lub napięcie różnych części ciała i podobne. W naszej kulturze występuje około 30 postur. Są one odpowiedzią na stymulację z otoczenia a jednocześnie wyrażają stany emocjonalne osobnika je prezentującego. W sytuacji publicznego spotkania, niektóre osoby stojąc przed publicznością, trzymają ręce założone jedną na drugiej na wysokości brzucha (tzw. gest Hitlera), co wyraża niechęć otwarcia, wobec innych, kontaktu z nimi. Inni trzymają ręce w kieszeni, jest to typowa postura amerykańska, wyrażająca poczucie swobody, luzu. Niektórzy z upodobaniem zakładają ręce do tyłu, demonstrując w ten sposób emocje pewności siebie, władczego nastawienia. Ręce opuszczone wzdłuż ciała oddają powagę, koncentrację na czynności realizowanej. T. R. Sarbin i C. R. Hardyck posłużyli się tzw. figurami kreskowymi (ilustracja niżej) do przedstawienia czterech postur. Badani uznali, że wyrażają one emocje (1) powątpiewania, niepewności, (2) wyczekiwania, znudzenia, (3) smutku, żalu, (4) zdziwienia, pewności siebie. Badania te dowodzą tego, jak jest czytelne emocjonalnie ułożenie ciała względem współrzędnych

w Niemczech natomiast jest wyrazem pogardy i poleceniem całowania w . M i m i k a to środek ekspresji emocji poprzez układ mięśni twarzy i wygląd oka. wariantów wyrazów mimicznych.System kodowania Ruchów Mięśni Twarzy). braku zgody. np. Mięśnie. Postury są formą ekspresji uwarunkowaną głównie biologicznie..4) pogardy i lekce-ważenia (gesty obsceniczne). Przeciwne cechy określają postury gniewu. we Włoszech i Francji. uniesione w górę ramiona zwycięzcy zawodów sportowych. które odgrywają doniosłą rolę w kontaktach z innymi. kurczą się lub rozluźniając tworzą owe układy. Badając ekspresje mimiczną naukowcy próbują skatalogować wszystkie ruchy wyrazowe. Doznawane emocje wyrażamy odpowiednim g e s t e m. pomniejszaniem postaci organizmu. nawet politycznych.3) rozpaczy lub żalu.. Nie wszystkie emocje podstawowe są wyraziście prezentowane w języku gestów. rozpoznawalnych i kojarzonych z odpowiednimi emocjami. aczkolwiek niejednoznacznych dla odbiorców. Gest kółka palca wskazującego i kciuka w USA znaczy tyle. natomiast gesty są kulturową adaptacją biologicznych możliwości wyrazu. np.Obsługa tego systemu jest niestety praco i czasochłonna. oznakami wycofywania się. Rozpow-szechnione są gesty: 1) radości.Potakujące i przyzwalające europejskie skinienie głową w Pakistanie.138 Postury. Jest to środek wielorakich możliwości. charakteryzują się kuleniem. bowiem nie ma takiej potrzeby. Posługiwanie się językiem gestów wymaga więc pewnej ostrożności. wyrażające lęk lub przygnębienie. badacze rozpoznali 360 układów mięśni twarzy..Ekman tworząc system FACS (Facial Action Coding System. Natomiast emocje „ksobne” nie są sygnalizowane tym sposobem. W tym ujęciu byłyby one wyrazem emocji poszczególnych modalności. zjeżony włos wzbudza u przeciwnika wrażenie wielkiego obiektu i skłania do respektu. Turcji i innych krajach azjatyckich jest wyrazem zaprzeczenia. poznać ich współwystępowanie i opisać mechanizm ekspresji mimicznej. 2) gniewu (zaciśnięta pięść). Takiej próby podjął się P. naprężone mięśnie. Niektóre formalnie identyczne gest mają różne znaczenie nawet w kulturowo bliskich sobie krajach europejskich. gest „załamywania rąk. Opracowane komputerowe . co OK. Właściwość ta przysługuje tylko tym. odchylone ramiona. Możemy zatem przedstawić gesty z punktu widzenia ich przystawalności do poszczególnych emocji. Ta niejednoznaczność gestów doprowadzała niejednokrotnie do niemiłych ale i zabawnych nieporozumień.

niż wyraz mimiczny. gdy jesteśmy silnie zaabsorbowani czynnością wiodącą. natomiast ich formy wyrazu. Okazało się. czas kontaktu wzrokowego. Ekspresja emocji. mimo biologicznego „podłoża” jest do pewnego stopnia skutkiem uczenia się. niespójność) ekspresji słownej i mimicznej. w sferze środkowej mięśni okręznych oko i policzkowych. a także pozycję szczęki. bo nie mamy sposobności ich obserwowania. Eskimosi Utku nie wyrażają gniewu w kontaktach interpersonalnych. Thaitańczycy z radości drapią się do krwi. oczy. Wiele układów występuje wtedy. że u oceniono jako mniej przyjemne od pozostałych samogłosek. że jest to możliwe. Japończycy śmiechem wyrażają zakłopotanie. Badając wyrazy mimiczne z reguły dzieli się twarz ludzką na trzy strefy: 1) czoła. świadome ich rozluźnienie zmienia wyraz twarzy. są mniej oszukańcze niż deklaracje słowne. zawierający wiele wyrazów z niemiecką samogłoską u (umlau). Konkluzją po tych informacjach jest stwierdzenie. to przypuszczalnie następuje utrwalenie zaistniałego związku. nie od emocji do mięśni. Ogół tych rysów składa się na fizjonomię twarzy. mdleją ze strachu. Wyjaśnienie tego zjawiska jest dość skomplikowane. Z punktu widzenia wpływu emocji na działanie wyróżniamy emocje s t e n i c z n e i a s t e n i c z n e. a w rzeczywistości żywi uczucie niechęci. Wskaźnikami tego wyrazu są m. Pierwsze wpływają na działanie poprzez pobudzenie aktywności. wymagającą „dziubkowatego” układu ust. brwi i usta informują nas o prawdziwych emocjach partnera. głównie poprzez uśmiech. Ekspresja mimiczna. Niektórych układów mięśni naszej twarzy nie znamy. Jeżeli określoną emocję stale wyraża ten sam układ mięśni. Zajonc i współpacownicy pokazali. Układ mięśni w „dziób” wyraża smutek. opadła szczęka u chorych i starców daje charakterystyczny obraz słabości. zmiany wielkości źrenicy). nie tylko mimicznej. że uśmiech może być spontaniczny i towarzyski. pozorantem życzliwości. to występuje wówczas inkongruencja (niezgodność. W sferze czoła środkami wyrazu emocji są ruchy brwi i marszczenie skóry (zmarszczki poziome i pionowe). Mięśnie szczęki z kolei są stale napięte. jakby świadcząc o trwaniu życzliwości. Ludzie często przeżywające i wyrażający dana emocję powodują powtarzanie ekspresyjnego układu mięśni. odpowiadającego za ruchy kącików ust. in.139 systemy kodowania emocji na podstawie fotografowanych wyrazów emocji jeszcze nie osiągnęły niezbędnego poziomu dokładności. a w lusterku zazwyczaj oglądamy twarz chcącego się przejrzeć w zwierciadle. według Zajonca wymaga ono także odwołania się do procesów neurofizjologii. Usta. że ta forma wyrazu emocji pozostaje poza świadomą kontrolą. drugie nie wywierają takiego wpływu. W sferze trzeciej emocje ujawniają się prze układy i ruchy ust. Badani Zajonca czytali tekst. O stanie emocji „mówi” także wyraz oczy. Uśmiech spontaniczny. zmartwienie. Pojawia się on szybko i szybko znika. życzliwość. klaszczą w dłonie. tzn. Nieświadomość układu mięśni twarzy powoduje. Dowodów na poparcie tej tezy dostarczają badania kulturowoporównawcze. Nie skąpiący uśmiechów mają zmarszczki wokół oczy. I to ma znaczenie praktyczne. głównie jarzmowego. że emocje są uwarunkowane biologicznie. w której funkcjonują. Ostatni jest elementem maski. dziwiąc się czemuś wysuwają język. w wyniku czego odpowiednio marszczy się skóra twarzy. gdy są zaniepokojeni. Jeżeli zatem ktoś pragnie ukryć swe emocje i słownie deklaruje np. Steniczność zależy od siły a także treści . 2)części środkowej i 3) ust oraz części szczękowej. Czy można go zademonstrować działając w kierunku odwrotnym. Chińczycy np. która jest czymś innym. informują o emocji radości. Później oceniali w skali przyjemny-przykry wszystkie samogłoski. ujawniane także w nazewnictwie oraz przypisywane im znaczenie zależą od właściwości kultury. ale od układu mięśni do emocji. złośliwcy ściągnięte usta. E m o c je a d z i a ł a n i e. satysfakcji. kierunek patrzenia. R. autentycznej życzliwości zanika powoli. Warto jednak pamiętać. ogólnie-niemiłe uczucia.

który aktywizuje się w sytuacjach konieczności przerwania działań. Niemal we wszystkich kulturach emocje radości i pokrewne kojarzą się z kierunkiem działania ku obiektowi. Istotną role odgrywają w tym układzie ból i uczuciowo zabarwiona doznania węchowe. Osobnik przestraszony przeskakuje przeszkody nie do pokonanie w stanie „zimnych” emocji. radość pobudzają do intensywnych działań. Jeżeli mają one odcień pozytywny. jakim jest organizm. wymagających głębokiego namysłu. wywołana zagrożeniem terytorium osobniczego. odpowiednio ukierunkowujące zachowanie organizmu. Siła emocji znacząco wpływa na jakość rezultatów działania. Widok płomieni ognia i strach tym wywołany wyzwalał u konia. święta urzędowe również (zestawienie zupełnie przypadkowe).140 emocji (J. Emocje gniewu i agresja. Ich występowanie w licznych sytuacjach powtarzających się ułatwiło organizmom przystosowanie do warunków egzystencji w zmieniającym się otoczeniu. obrzydzenie wyzwalają działania „unikowe”. a szczególnie w sytuacjach niebezpiecznych. że wymagają klasyfikacji. na rezultat działania Niezwykle ważne funkcje pełnią emocje w życiu społecznym. Emocje wpływają na kierunek działania. Emocje w przekonaniu Darwina funkcjonowały w przeszłości jako wzorce działania. strach. połączenie z układem limbicznym i szybko wzbudzają emocje. Głos ludzki nie tylko przekazuje informacje. w całej Polsce przebiegają bardzo podobnie. Sztuczny głos nie budził u nich zaufania. funkcjonują też jako wzmacniacze. niż nie pobudzeni emocjonalnie. Wpływają też. z pominięciem kory mózgowej. osiągają przy podobnym stanie przygotowania gorsze wyniki. Piloci jednego z lotnisk w Kanadzie nie wyrazili zgody na komputerowe przekazywanie informacji dotyczących czynności pilotowania. działający w zmiennym środowisku. u koni). typowe dla emocji średniego natężenia. ale wyraża także rozmaite emocje. Nowoczesne spojrzenie na funkcje emocji zakłada. Emocje funkcjonują jako system szybkiego ostrzegania przed zagrożeniem dla organizmu. Jeżeli wykonuje się zadanie łatwe. Poszczególne emocje określają też formy realizowanych działań. oddalania się. Emocje wg S. istoty stepowej. F u n k c j e e m o c j i są na tyle liczne. wpływając na podniesienie poziomu sprawności organizmu. że są one niezbędnym elementem złożonego układu. Pogrzeby np. stanowią zachętę do nawiązania kontaktu i współdziałania. standardowe. braku tlenu jako stanu alarmującego. silnie przeżywający sytuację egzaminu. powodują nasilenie doznania bólu lub jakiegoś innego odczucia np. ułatwiała jednostkom i gatunkowi przetrwanie w danym środowisku. szybką ucieczkę poza sferę ognia. Strach i wstręt. Spotykany u zwierząt wielu gatunków odruch tulenia uszu przy spotkaniu z innym osobnikiem chronił uszy przed uszkodzeniem w przypadku ataku ze strony napotkanego. Studenci. Podobna zależność występuje przy wszelkich czynnościach. albo ostrzeżenia (np. Jest to element awaryjny. Jeżeli negatywny. Tomkinsa.Smutek jest z reguły asteniczny. pomiędzy nimi występuje siodło. natomiast gniew. A właśnie ono jest istotnym czynnikiem we wszelkich ludzkich interakcjach. na jego rzecz. wzbudzająca gniew pomnaża liczbę swoich przeciwników. na rzecz innych. czyli form rytualnych. to lesze rezultaty uzyskuje się przy wysokim pobudzeniu emocjonalnym. które mają bezpośrednie. wynikłych z jednego programu. Biegacze lub drwale rywalizując z innymi osiągają wyniki rekordowe. jak już wspomnieliśmy. Emocje określają priorytet działania. Natomiast czynności zadania trudne lepiej są wykonywane przy niskim stanie pobudzenia emocjonalnego. lub pełnił rolę sygnału uległości. to . Jedną z grup stanowią funkcje ewolucyjno-biologiczne.Reykowski). Emocja gniewu wywołuje działania przeciw obiektowi. a ujawniające się wzorce emocjonalne są łatwo rozpoznawalne. władza np. Niektóre emocje wymagają ściśle określonych form ich wyrazu. Wzrostowi siły emocji odpowiadają dwa szczyty efektów działania.

Nie był w stanie ocenić zdarzeń. że cierpienia zaowocują miłą nagrodą itp.141 mogą być wyrazem niezadowolenia doświadczającego emocji lub ostrzeżeniem. Uczucie nie ostrzegało go przed działaniami niepewnymi. bokserów i innych osób. odpowiednio lękowe lub radości. Zwiększa ono intensywność percepcji. . alpinistów. To ukazuje jeden z aspektów motywacji uprawiania sportów ekstremalnych. Świadczy o tym przypadek pacjenta A. W określonych sytuacjach wiedział jakie reakcje powinny wystąpić. z wierzy lub trampoliny przed skokiem odczuwają lęk. doświadczających silnych podnieceń. L. Zjawisko to poddał procedurze badań eksperymentalnych i opisał je w kategoriach procesów przeciwstawnych R. ze wie co to jest strach. jest biologicznie zbyt kosztowne dla organizmu. która polega na tym. czyli uruchamia się układ parasympatyczny. co spostrzegamy. ale utracił zdolność przeżywania emocji. ale wkrótce po nim przeżywają moment zadowolenia. Treści utrwalane w naszym umyśle trafiają tam niesione falą podniecenia emocjonalnego. wynikłej z zagrożenia. Zawodnicy skaczący do wody np. bo nie znał podniecenia. zapamiętujemy. kierowanym do adresata. Gdy wpadają oni w gniew. S o l o m o n. ale żadna nie wydawała mu się bardziej pociągającą w stosunku do pozostałych. różnicujemy świat na sferę obiektów pożądanych. Wyeksponował on tę właściwość procesów emocjonalnych. podkreślano to. Podobne emocje pojawiają się u skoczków spadochronowych. obojętnych i niechcianych. Domassio. towarzyszące temu stanowi. Doznania rozkoszy i przyjemności różnych odcieni są w niektórych kręgach ludzkich niezwykle cenione i pożądane. Emocje w tym przypadku wytyczają drogę życiową tych osób i to jest ich specyficzną funkcją. odgłosy pobliskiej strzelaniny gangsterskiej lub milionowa wygrana w Lotto. że za przyjemności trzeba będzie kiedyś zapłacić. profesora psychologii i neurologii. Interesującą postać przybrała funkcja emocji w tzw. Widząc ludzi przestraszonych powiadał. p r o c e s a c h p r z e c i w s t a w – n y c h. Człowiek ów po chirurgicznym usunięciu guza mózgu zachował dotychczasowy poziom inteligencji. Prawidłowość ta w wersji uproszczonej była znana od wieków. Silne bodźce zewnętrzne. Utrata tego czynnika organizacji doświadczenia uniemożliwia funkcjonowanie. pojawia się emocja wobec niej przeciwstawna. czyli niezdolność uzewnętrzniania emocji. Emocje są ważnym czynnikiem organizowania naszego doświadczenia życiowego. np. tonujący pobudzenie i przywracający przeciętny poziom pobudzenia. że po intensywnym przeżyciu określonej emocji. pojawia się przeciwstawna emocja w postaci przyjemności. które miały miejsce w jego życiu. Dzięki emocjom ukierunkowujemy nasze doświadczenie. Kształtują więc orientację h e d o n i s t y c z n ą. ale on do niego nie przemawia. Po przeżyciu przykrości. życia dla przyjemności. przyjemności. Z racji tych cech psychicznych zbankrutował jako przedsiębiorca. Nie musiał tłumić podniecenia. uwagi. Od nich zależy to. pobudzają nerwowy układ sympatyczny i wyzwalają. Osoby tak odczuwający widzą swój cel i sens życia w doznawaniu przyjemności. że prawidłowość ta obejmuje także sekwencje krótkotrwałe. Jednak takie pobudzenie nie może trwać długo. Zgodnie z teoria homeostazy następuje powrót do optimum funkcjonalnego. a to zachęca do podejmowania dalszych czynności w wybranej dziedzinie. pamięci. silne doznania emocjonalne. nie wzbudzał bowiem zaufania partnerów. na co zwracamy uwagę. nawet inteligentnemu człowiekowi w społeczeństwie. Solomon wykazał. mówią neutralnym tonem: ”Gniewam się!” i spotykając się z niedowierzaniem dodają: „Naprawdę !” Niemożliwość szybkiego przekazywania emocji utrudnia aleksotymikom wywieranie wpływu na innych i skuteczne działanie w zbiorowości. Jak bardzo dokuczliwa jest niezdolność okazywania swoich emocji innym ludziom wiedzą cierpiący na aleksytymię.

Radość długo trwająca też może mieć negatywne następstwa. Koncentracja na doznawanej przykrości osłabiałaby równowagę układu organizm. Pierwsze zażycie narkotyku wyzwala silne doznanie przyjemności.142 Nieco inaczej przedstawia się omawiane zagadnienie. Agresja też nie musi wynikać z gniewu. przyjaciół lub pobratymców może wywołać emocje gniewu. 2) ma miejsce podważanie wartości Ja. Często doświadczane emocje g n i e w. Aby uniknąć dokuczliwości tego przeżycia. Oto np. a przykrość jako emocja przeciwstawna staję się bardziej doskwierająca. gdy realizuje cele rodzinne. nie mającym konkretnego odniesienia. Często oba zjawiska występują w ścisłym związku. Są to m. m i ł o ś ć. są znane formy agresji „zimniej” realizowanej z dużym wyrachowaniem. jest reakcją na frustrację. by uniknąć przykrości. agresja jest wtedy następstwem powstałego gniewu. nieprzyjemne zapachy. ale trwa on już krócej od poprzedniego. tzn. ale nie można skierować go na tę personę. Działanie i skutki tego mechanizmu doskonale są znane. są zatem relatywne. budząc gniew. pojawia się gdy: 1) występują przeszkody w realizacji celów osobniczych. w dwu pozostałych wystąpi mechanizm kozła ofiarnego. po czym następuje powolne jej opadanie i w końcu pojawia się stan przykrości. gniew może wzbudzić zachowanie wpływowego przełożonego. zaistnieje blokada dążeń. Analogicznie zarówno obrażenie lub niesprawiedliwa ocena jednostki jak i jej krewnych. wąsko grupowe. wysoka temperatura. gniew może pojawić się zarówno wtedy. Jednak nie zawsze gniew prowadzi do zachowań agresywnych. W końcu osoba już uzależniona bierze narkotyk tylko po to. naruszenie przestrzeni osobistej. Znane też są przypadki wybuchu gniewu irracjonalnego. a także do podkreślenia swojej wartości. narkoman sięga po kolejną dawkę. Solomon ukazał jego istotę na przykładzie przeżyć emocjonalnych narkomanów. ukierunkowany na określony obiekt zewnętrzny lub na samą osobę przeżywającą. młodzieniec odchodzi od grupki kompanów. a nawet narodowe. w postaci dekoncentracji uwagi. pojawia się w formie wybuchu.środowisko i dawałaby przewagę ostatniemu. np. niezbędnego dla sprawnego funkcjonowania w środowisku. korki uliczne. Np. Związek gniewu i agresji jest powikłany. nie tylko z bajki Krasickiego. Te odrębne sposoby przeżywania wpływają na dobór form zachowania. tłok. silnego cierpienia. tak zwany rush. niektóre formy zachowania i wiele innych. jest wtedy raczej demonstracją niezadowolenia z zaistniałej sytuacji. W miarę powtarzania zażywania rush staje się coraz słabszy. Gniew jest emocją intensywną . 3) ujawniają się różnego rodzaju dokuczliwości. Przyczyny ujęte w dwu pierwszych punktach należy rozumieć szeroko. Bywa także intencjonalny ze względu na genezę. Gniew może być intencjonalny. Wskaźniki przygnębienia i osłabienia zachęcają drapieżników do ataku. uderza pierwszego napotkanego przechodnia i jakby nic powraca do towarzystwa . ograniczona swoboda ruchu lub myśli. gdy jednostka napotyka przeszkody przy realizacji celów osobistych jak i wtedy. ale nie ukierunkowany ze względu na jego wyraz. Dokuczliwości są już odczuciami subiektywnymi. Może być pobudzeniem zgeneralizowanym. Gniew może być krótkotrwały. Niemniej niektóre z nich występują powszechnie. W pierwszym przypadku zachowanie gniewne. gdy emocja pozytywna występuje jako pobudzenie poprzedzające. Funkcja emocji z punktu widzenia procesów przeciwstawnych polega na przywracaniu stanu optymalnego pobudzenia organizmu. s t r a c h. agresja zostanie skierowany na obiekty przypadkowe. niekiedy sprowadza się do wyrażenia dezaprobaty wobec kogoś lub czegoś.in. znowu pojawia się przyjemny stan emocjonalny. występującego głównie w sytuacjach społecznych. a przykrość po nim następująca coraz to bardziej intensywną. agresywne będzie skierowane na przyczynę gniewu.

Ludzi są bardzo podatni na wzmacnianie lękowe. Emocje mobilizujące do walki. artystyczne (np. Inni specjaliści uczą opanowywania gniewu metodą czynności uspakajających typu ćwiczenia sportowe. Zachowanie tak uwarunkowane jest dynamicznym. Gniew d ł u g o t r w a ł y. Strach jest emocja zaraźliwą społecznie. Zwolennicy teorii k a t h a r s i s. Gniew w a f e k c i e. Jednak większość reakcji strachu jest nabyta.Latwo jest uwarunkować lęk na dowolny bodziec. Prawdopodobnie jest to nie w pełni świadomy sposób pokazania swego znaczenia. Jest to forma zachowania wrodzonego. która stała się przyczyną pojawienia się gniewu. czy włoskich w Abisynii. w tym morderstw. pozostający poza wszelką kontrolą racjonalną. bicie głową o ścianę i od czasu do czasu spoglądanie na matkę. . aż gniew opadnie i zaistnieją dogodniejsze warunki poczynań w sytuacji. rosyjskich w Mandżurii. Setki tysięcy ludzi porzucało wtedy swe domostwa i uciekało bez sensu przed siebie. dzikich zwierząt i innych ludzi. ucieczki i uległości są położone w ciele migdałowym mózgu blisko siebie. niekiedy tragiczne w skutkach przypadki paniki (strach paniczny). Niekiedy występuje w wiązce z zazdrością i zawiścią. wyuczona przez warunkowanie. odczekania. gra na instrumencie). wyobrażając postponowanie prześladowcy sądząc. o wyrazistych formach ekspresji ( krzyk. Jest podobny do nastawienia. austriackich w Sudetach. niszczycielskiego. instrumentalnego. Inwazja Marsjan. prace fizyczne. szybko rozprzestrzenia się i nasila w wielkich zbiorowościach ludzkich. rozmowy z przyjaciółmi itp. Wybuchową formą gniewu jest też t e m p e r t a n t r u m. wampirach i mściwych. Furia i ogarnięty nią furiat są niebezpieczne dla otoczenia. ważności. szarpanie włosów. zachęcają do okazywania złości w formie werbalnej lub przeżywanie jej w formie fantazji. następuje „wypuszczenie pary”. Nie ustrzegły się tego nawet zgrupowania wojsk. Bywa też określana jako szał. Dowodzą tego liczne. w niektórych przypadkach nie uświadamiany. Zaleca się unikania działań w stanie pobudzenia. Niektórzy ludzie są tak podatni na pobudzenie lękowe. Jednak niektóre badania pokazują. którą można uznać za wolną od zagrożeń. nie pozostawiający śladów w pamięci pojawia się najczęściej pod wpływem zazdrości i prowadzi do tragicznych w skutkach działań. panowanie nad jego przebiegiem. Długotrwałe i nieskuteczne pobudzenie emocji strachu przenosi się na pole agresji i strach przekształca się w gniew. występujący u małych szympansów i dzieci. boimy się nieznanego i przyszłości w ogóle. Ważnym dla psychologa zagadnieniem jest opanowywanie gniewu. powstających z grobu nieboszczykach. czyli oczyszczenia z emocji gniewu przez jej ujawnienie. zaległy przejawia się w postaci wrogości. skierowanego przeciw określonemu adresatowi. że zabiegi takie osłabiają działanie gniewu. Boimy się różnych zjawisk przyrodniczych. ujawnia się w różnych. włos nam się jeży na myśl o duchach.143 grupy. że nie jest to metoda dobra. ale reakcje lękowe trudno wygasić. chaotycznym i niszczycielskim. bo przyczynia się nawet do utrwalania skłonności do reagowania gniewem. czyli wybuch gniewu. mającego na celu zwrócenie na siebie uwagi lub osiągnięcia czegoś pożądanego. badanie efektu wywołanego gniewem). łączony z przysłowiowym biciem głową w mur. niepohamowanego. S t r a c h jest wrodzoną emocją. Najbardziej spektakularna panika wystąpiła przed II Wojną Światową w USA w trakcie radiowej audycji Orsona Wellsa pt. szaleństwo. nie tylko w powtarzających się sytuacjach. F u r i a to forma gniewu bardzo silnego. Praktycznie nie ma takiej sfery świata. dominujący. Gniew uwarunkowany s t r a c h e m („podszyty strachem”) pojawia się w następstwie dysfunkcjonalności emocji strachu. reakcją na zagrożenie. że każdy przedmiot może stać się dla nich bodźcem wywołującym strach. U ludzi dorosłych podobne cechy gniewu charakteryzują „g n i e w b e z s i l n y”. wzmacniana niekiedy ustępliwością jej adresatów. np.

wynikłe np. 2) społeczne. wsparcie. Ludzie pod wpływem strachu też niekiedy. związane głównie z oceną ze strony innych. przed grzechem. np. zawierająca wszystkie trzy elementy. Sytuacyjne reakcje strachu są normalnym objawem dobrego przystosowania. wrzody żołądka. Obiegowo powiada się. O dokuczliwości fobii niech świadczy przypadek jednej z pacjentek. na którym nieświadoma faktu gospodyni domu podała danie w postaci kurzych nóżek. . L u d u s. swoiste feerie uniesienia i rozpaczy. z utraty poczucia sensu życia. M i ł o ś ć. trwałe zmiany psychiczne ( nerwice lękowe. powstające w umyśle człowieka. Są to emocje społeczne. usztywnienie i niezdolność wypowiedzenia nawet prostego zdania. Są to: M a n i a. ksenofobia (lęk przed obcymi). złości. zamieniają się w „słup soli”. miłość beztroska. o inicjale J. Powszechnie znane są agorafobia (lęk przed otwartą przestrzenią). serdeczność. budowana na odczuciu piękna osoby kochanej. B. bezpieczeństwo. Według innej klasyfikacji. miłość o silnym pociągu fizycznym. A. autor pracy pt. lęk przed naruszaniem reguł. Lee mamy następujące odmiany miłości: E r o s. występują przeważnie w procesach interakcji i wymagają współudziału innych. 3) egzystencjalne. gniewu. 4) moralne. mieszanka Eros i Ludus. Razu pewnego J. jak i gospodyni domu znalazły się na oddziale doraźnej pomocy miejscowego szpitala. lęk przed śmiercią. pełna zrozumienia. Była to fobia niebywałej siły. 3)miłość pusta (zaangażowanie). Uwzględniając powyższa charakterystykę prezentowany autor wyróżnił 7 odmian stanów miłości. że na miłość składają się trzy główne kompleksy odczuć i zachowań: intymność. stany paniki). miłość łagodna. eksponująca radość gry miłosnej. Są zwykle postrzegane jako przeciwstawne wrogości. Te odmiany stanowią podstawowe „kolory” miłości. mianowicie: 1)lubienie ( intymność). Przypisuje się im ciepło. andorofobia (lęk przed mężczyznami). natomiast długotrwałe lęki są czynnikiem destrukcyjnym. przybyła na przyjęcie. zastygają. 5) przyjacielska (intymność i zaangażowanie). Są to: 1) lęki biologiczne. zakochanie. Wywołują niekorzystne zmiany somatyczne. Ich kombinacje dają jeszcze kolejne trzy kolory pochodne. zabawowa. Typowymi obawami lęków są fobie. Kępiński opisał lęki dotyczące czterech dziedzin życia ludzkiego. przed urodzeniem kalekiego dziecka. jak żona Lota. zazdrość. dezorganizację życia zawodowego i społecznego. nastawienie przyjacielskie. niekiedy utożsamiana z miłością neurotyczną. A. r a d o ś ć. pojawiających się pod wpływem strachu jest ucieczka. klaustrofobia (lęk przed zamkniętą przestrzenią). p o c z u c i e s z c z ę ś c i a to emocje pozytywne. w ten sposób potencjalna ofiara stara się nie zwracać na siebie uwagi napastnika. (namiętność). namiętność przez pożądanie. że jest przeżyciem przedmiotowym. Wojciszke. okazywanie zaufania. 6) miłość fatalna (namiętność i zaangażowanie) oraz 7) miłość kompletna. Intymność wyraża się poprzez dzielenie informacjami osobistymi. Strach jest przeżyciem. pragnienie bliskości. irracjonalne. Żywiła ona niecodzienny lęk przed kurzymi nóżkami. Przeciwstawia mu się lęk lub e m o c j ę l ę k u jako zjawisko p o d m i o t o w e. a zaangażowanie poprzez dążenie do zapewnienie trwałości więzi miłosnej. wywołanym podnietami ze świata zewnętrznego. że w następstwie jego zarówno J. Na ich widok J.2) miłość ślepa. S t o r g e.144 Jedną z typowych form zachowania. przyjacielska. zaproponowanej przez J. np. tęsknotę. zareagowała takim napadem lęku. do mniej znanych należą nozofobia (lęk przed chorobą). patologiczne. irracjonalne lęki określonych sytuacji lub przedmiotów. namiętności i zaangażowanie. powszechnie pożądane. Psychologia miłości utrzymuje ( za Sternbergiem). u uczniów zbliżenie budzącego strach nauczyciela wywołuje niekiedy mutyzm.hydrofobia (lęk przed wodą) i inne. 4) romantyczna (intymność i namiętność). Drugą jest zastygnięcie w bezruchu.

Pomijając rozbieżności w teoriach tych podkreśla się. Gdy atakujemy. Jednak badania G. umożliwiające aktywne zmaganie się z przeciwnościami losu i możliwość realizacji ważnych wartości. Poczucie szczęśliwości albo dobrostanu zależy od wielu czynników. połączenie Ludus i Storge.niezadowolenia) kształtuje się w następstwie porównań własnej sytuacji z sytuacją innych. bodzie poprzez układ obwodowy wywołuje określone zmiany aktywności. obliczone wg stałego kursu. Otóż w latach 50-tych wielu Amerykanów (35%) utrzymywało. że istotą szczęścia jest nastawienie. Pewnej mianowicie nocy ogarnął wyspę niebywały chłód. J. bardziej niż inne emocje wpływa na wybór stylu życia. in. ile od oceny tych faktów. Czapiński. jakiego doznał. W. że chirurgiczne przecięcie połączeń narządów wewnętrznych z układem nerwowym u zwierząt nie wpłynęło na pojawianie się emocji. Ich zdaniem emocje są następstwem pobudzenia organizmu. gdyż przyczyn pobudzenia emocjonalnego upatruje w pobudzeniu nerwów obwodowych. stwierdza. że byliby szczęśliwi zarabiając 20 tysięcy dolarów. Miłość typu Ludus nie sprzyja trwałości związków. Mieszkaniec wyspy Ponope. kształtowanej zgodnie z ideałem miłości chrześcijańskiej. Dowodzi to zmienności wskaźnika szczęścia. natomiast małżeństwa osób preferujących Storge są trwałe. cofnięcie się przed czymś i to jest odczuwane jaki określony stan emocji. żyją nadzieją. rzadka odmiana miłości altruistycznej. Jest ono następstwem wartościowania zgodnie z przyjętą skalą wartości. położonej niemal na równiku zwierzał się psychologowi amerykańskiemu z nieszczęścia. H o h . Amerykanin W. jeszcze innym z doskonałością albo bogactwem. T e o r i e e m o c j i. np. Marzenia o szczęściu sięgają w przeszłość. interesowna. co było wielką przykrością. L a n g e w roku 1890 opublikowali prace. rodzi się pragnienie jego podwyższenie i tak ad infinitum. zaplanowana. wzrosły właśnie do 20 000 dolarów. Ten stan rzeczy wyjaśniają teorie poziomu adaptacji Helsona. połączenie Erosa i Storge. narzeczeńskich i małżeńskich. innym z sprzyjającym układem losu. Jedną ze starszych jest teoria emocji Jamesa-Langego. C a n n o n a. Często spotykamy stwierdzenia typu: „Byłbym szczęśliwy zarabiając dwakroć więcej. ukazując 7 możliwych perspektyw empirycznego badania problemu szczęścia. Relatywizm ten dobrze oddaje opis pewnego wydarzenia. porównań społecznych Festigera i relatywnej deprywacji Mertona. Po-kazał m. Przedstawione odmiany miłości wywierają wpływ na charakter i trwałość więzi koleżeńskich. J a m e s i Duńczyk N. szokującym rozumieniu wspólnoty interesów oraz Agape. odpowiednie do stanu mobilizacji organizmu. temperatura otoczenia spadła do 21 0 Celsiusza. Przeciętne zarobki wynosiły wówczas 9 000 dolarów. w których przedstawili podobne poglądy na istoty emocji. przemawiających przeciw tak ujmowanym zależnościom. który zgromadził szereg eksperymen-talnie potwierdzonych dowodów. Gdy osiągnie się odpowiedni poziom określonego stanu rzeczy. Teoria ta była mocno krytykowana przez W. Czy istotnie następuje przyrost szczęścia po spełnieniu określonego warunku? W przypadku przedstawionej w stwierdzeniu wersji dało się to sprawdzić empirycznie. ale wskaźnik ludzi szczęśliwych spadł do 30%. uciekamy. miłość praktyczna. Miłość. Tatarkiewicz w pracy O szczęściu po pokazuje jak wieloznaczne treści i jak różne odniesienia ma to pojęcie. Jest to teoria o b w o d o w a. Poczucie szczęścia nie tyle zależy od kostatacji faktów.145 P r a g m a. że poczucie szczęścia ( w wersji negatywnej. W latach 90-tych przeciętne zarobki. Szczęście i poczucie szczęścia są określeniami bardzo subiektywnie rozumianymi. płaczemy odczuwamy silne pobudzenie emocjonalne. niż obecnie”. Jednym szczęście kojarzy się z przyjemnością.

Ich trwanie. wyrażany nazwą. że odczuwanie emocji zależy od sprawności układu obwodowego. środek pobudzający i połowa grupy badanych oczekiwała na dalszy ciąg badań w towarzystwie osoby zabawowej. tym silniejsze emocje następują po nich. Po pewnym czasie zrozumiał. jeżeli niekorzystne-negatywne. mobilizacja sił. mając nadzieję wykrycia nieznanego hormonu. określana również mianem talamicznej albo ogólnie ośrodkowej. przygnębiające. przerywał sen. Ta analogia pomaga uchwycić istotę stresu.146 m a n n a osób zparali-żowanych. wściekliznę pozorną. Materiał wytrzymuje obciążenie go pewnych granic. pokazały. a emocje. przekroczenie których powoduje jego uszkodzenie. że nie jest to reakcja wywołana działaniem jakiegoś nieznanego hormonu. Badaczem. a kora mózgowa spełnia funkcję kontroli. B a r d prowadzili badania występowania emocji u kotów i stwierdzili. tam wielkość napięcia materiału określa się w kategoriach obciążenia. że wzgórze. pojawiają się emocje pozytywne. S t r e s i j e g o z w a l c z a n i e. określającym źródło emocji i jej charakter. pobudzenia sympatycznego układu nerwowego. Teoria Cannona-Barda. tzw. osoby w takich sytuacjach nie rozpoznają właściwie swoich emocji. L a z a r u s traktuje emocje jako stan (lub proces) pojawiający się w następstwie zmian relacji organizm-środowisko. W. uruchamianie . zdolnościami znajdowania sposobów działania wstanie pobudzenia. Bodźce zmysłowe docierają równocześnie do wzgórze i kory móżgowei. a z drugiej połowy jako przykre. że emocje kształtują dwa czynniki: pobudzenie i ukierunkowanie. Stwierdzono w efekcie. Zdaniem Seyle’go w GAS występują trzy fazy: 1) a l a r m u. thalamus.Schachter i J. opryskliwą. że usunięcie kory mózgowej powoduję występowanie nagłych ataków na oślep. Zjawisko to oznaczył symbolem GAS (general adaptation syndrom-ogólny zespół adaptacyjny) . niezależne od jakości bodźca. natężenie i wpływ na zachowanie zależy od umiejętności radzenia z pobudzeniem emocjonalnym. Siła emocji zależy od ważności relacji. w trakcie którego badanym wstrzykiwano epinephrinę. że osoby z grupy pierwszej zinterpretowali swe pobudzenie jako radosne.S e y l e. Wielka zaletą teorii Cannona-Barda jest to. jakie on wzbudza określa się terminem „napięcie”. Organizm po prostu przystosowywał się do nowej sytuacji. wywołując dwa odmienne procesy. Bodziec lub sytuację wywołująca ten stan nazywa się stresorem. R. im ważniejsze są naruszone. że sprowokowała badania procesów mózgowych. który odkrył i opisał mechanizmy funkcjonowania stresu. niekorzystnych dla organizmu bodźców środowiskowych lub wewnątrz organicznych. Stres jest niespecyficzną reakcją organizmu na działanie różnorodnych. Poddawał je działaniu różnorakich. które nie są wzajemnymi przyczynami. Prowadził on badania eksperymentalne na zwierzętach. rozpoznanie następstw zachwiania relacji jest jednym z ważniejszych elementów procesu narastania emocji. Singer przeprowadzili eksperyment. To odkrycie doprowadziło ich do wniosku. ż ich reakcje były podobne. z uszkodzonym kręgosłupem w czasie działań wojennych. lecz obrona całego organizmu wobec zaistniałego zagrożenia. Pobudzenie ma charakter fizjologiczny. Wystąpienie tylko izolowanego pobudzenia bywa mylące. szkodliwych czynników (głodził. był H. typowe przygotowanie organizmu do obrony. wystawiał na działanie niskich temperatur) i stwierdzał. Z badań tych wynikał wniosek. Jeżeli zmiany są korzystne. D w u c z y n n i k o w a t e o r i a e m o c j i S c h a c h t e r a i S i n g e r a jest nawiązaniem do teorii Jamesa-Langego. a pozostali z osobą niezadowoloną. odpowiedzialnych za powstawanie emocji. C a n n o n i Ph. S. natomiast ukierunkowanie jest procesem poznawczym. R e l a c y j n a t e o r i a L a z a r u s a. Ocena ważności. Ostatnie zostało zapożyczone ze słownictwa techniki. jest ośrodkiem pobudzenia emocjonalnego.

hałas. Siła odporności na stres zależy także od cech osobowości człowieka. wszystkie są mniej lub bardziej dokuczliwe. Jednak dokuczliwość tych zmian jest subiektywnie różnie odbierana. spaliny. sprostać zadaniom obrony. Również emeryci z domów starców lepiej radzą ze stresem. Badania naukowe i obserwacje życiowe pokazują. Powodują one napięcia o różnej sile. kończąca się chorobą. określoną w umownej skali jednostek przystosowawczych. niskie i wysokie temperatury. M. trudno zachować spokój umysłu i panować nad sytuacją. przyjacielskie itp. przyśpieszone bicie serca0. Niże j przedstawione zestawienie. np. ich zachowanie nie podlega dezorganizacji. występuje faza 3) w y c z e r p a n i a. Zdarzenie Ilość jedn. F r i e d m a n i R. Ludzie młodzi. wszystkie powodują zmiany relacji jednostki z szeroko pojętym otoczeniem. oczywiście. Jeżeli tak się nie stanie. W życiu codziennym ludzie są narażeni na działanie licznych i różnorodnych stresorów. opracowane przez T. . Warszawa. Śmieć małżonka 100 Zmiana zakresu obowiązków w pracy 29 Rozwód 73 Syn lub córka opuszczają dom 29 Separacja 65 Kłopoty z rodziną małżonka 29 Kara więzienia 63 Wybitne osiągnięcia własne 28 Śmierć członka rodziny 63 Żona zaczyna (przestaje) pracować 26 Choroba własna 53 Dzieci rozpoczynają (kończą) szkołę 26 Zawarcie małżeństwa 50 Zmiana warunków życia 25 Wyrzucenie z pracy 47 Zmiana własnych zwyczajów 24 Pogodzenie się z małżonkiem 45 Kłopoty z szefem 23 Przejście na emeryturę 45 Zmiana godzin lub warunków pracy 20 Choroba członka rodziny 44 Zmiana miejsca zamieszkania 20 Ciąża 40 Zmiana szkoły 20 Trudności seksualne 39 Zmiana modelu wypoczynku 19 Powiększenie rodziny 39 Zmiana w życiu towarzyskim 18 Adaptacja do zawodu 39 Mały zastaw hipoteczny lub dług 17 Zmiana sytuacji finansowej 38 Zmiana godzin i warunków snu 16 Śmierć przyjaciela 37 Zmiany częstości spotkań rodzinnych 15 Zmiana zawodu 36 Zmiana nawyków kulinarnych 15 Kłótnia małżeńska 35 Wakacje 13 Wysoki zastaw hipoteczny 31 Boże Narodzenie 12 Egzekucja długu lub pożyczki 30 Niewielkie naruszenie prawa 11 Zestawienie podaję za T. Holmesa i R. napięcie przedłuża się. lub społeczne takie jak konflikty z szefem. Z badań zachowania żołnierzy w sytuacjach frontowych wynika. że jedynie 15% z nich zachowuje zdolność racjonalnej kontroli swego zachowania. np. Zdarzenie Ilość jedn. Stres ma dwa oblicza.147 rezerw energii (szybsze krążenie krwi. obiektywne i subiektywne. cywilizacyjne. dokonana mobilizacja może skutecznie przeciwdziałać zagrożeniu. że bardziej odporni na stres są ludzie. Mogą nimi być zjawiska przyrodnicze. Prezentowane zestawienie pokazuje różnorodność czynników stresujących. Rahe’go. 1992 r. dla innych jedynie przygodą życiową. Przy silnym stresie. dla jednych rozwód może być tragedią.Traur: Stres. H. a nawet śmiercią. huragany. Tenten. energiczni nie poddają się łatwo sytuacji stresowej. jeżeli mają poczucie kontroli nad otoczeniem. pokazuje siłę stresorów. którzy mają poczucie kontroli nad sytuacją. panują nad emocjami. H. 2) o d p o r n o ś c i. trzęsienia ziemi. nieporozumienia rodzinne.

pomoc finansowy. Jeżeli ona ma być skuteczna musi przebiegać w spokoju. osobowości A. Miller. S t r a t e g i e r e l a k s a c y j n e. Jest to metoda rozpoznawania fal mózgowych przy użyciu czułej aparatury i świadomego wpływania na pracę serca i napięcie mięśni. przywiązania ze strony znaczących osób bliskich. poczynając od stóp. uparci. nerwicy i innych. wrzodu żołądka. Zwiększa on ryzyko wystąpienia zaburzeń układu krążenia. Psychologowie określili go jako strategie radzenia sobie ze stresem Jest ich kilka. napina się je w czasie wdechu. który zainicjował badanie tego zjawiska. Rozeznanie tych aspektów stawia osobę narażoną na stres w bardziej korzystnym położeniu wobec źródła stresu. spokojnych. a nawet nie lubią sztucznych zabiegów poprawy nastroju. Strategią poznawczą wymaga kontroli informacji o stresorze. To z kolei doprowadzi do zmiany odnoszącego się doń nastawienia emocjonalnego. Najważniejsze jednak to wsparcie emocjonalna. dziennikarze znacznie rzadziej niż ci o osobowości A miewają zawały serca. rozpoznania możliwości ochrony przed nim przez dobór właściwych środków. agresywni. Obowiązuje rytm pracy mięśni. mniejsze zużycie tlenu w organizmie i inne Ćwiczenia g i m n a s t y c z n e t y p u a e r o b i k nie tylko podnoszą sprawność fizyczną. w postaci „kwiatu lotosu”. . ale przyczyniają się także do poprawy nastroju. przyjacielskiego klimatu. przynoszą ulgę w cierpieniu. niecierpliwi. nie rozpraszanie uwagi. o zróżnicowanej skuteczności. cierpliwych. Obecność bliskich przeciwdziała poczuciu samotności. złemu samopoczuciu. doszedł w końcu do wniosku że jest to metoda wymagająca dużego nakładu pracy. Stres jest czynnikiem szkodliwym dla zdrowia. a okazane przywiązanie lub miłości podtrzymuje na duchu. są bardziej podatni na stres i uwarunkowane nim choroby serca. bliskich przyjaciół. dodaje sił. osoba medytująca winna znajdować się w wygodnej pozycji. cierpiący w szpitalach chą przede wszystkim tego. Ludzie wspierają się wzajemni na różne sposoby. przykład do naśladowania i inne. według ściśle określonej kolejności. że osoby uprawiające ćwiczenia sportowe. Może to być zachęta w wytrwaniu. po zachorowaniu. Ćwiczenia relaksacyjne polegają na rozluźnieniu mięśni. zwiększają tolerancję na ból. poprzez uda. Relaksację osiąga się także przez kontrolę pracy serca i ciśnienia krwi drogą b i o f e e d b a c k u (biologicznego sprzężenia zwrotnego). S t r a t e g i e w s p a r c i a s p o ł e c z n e g o. osób przyczyniających się do kształtowania spokojnego. To czyni zapobieganie skutkom działania stresu problemem najwyższej rangi. czyli sygnały miłości. N. zwiększa prawdopodobieństwo zachorowań nowotworowych. sposobów myślenia o nim. klatkę piersiową do mięśni szyi i twarzy. Wysoki poziom sprawności fizycznej daje poczucie pewności siebie. tym samym zwiększa odporność na stres. spowodowane stresem. Skupienie w tej sytuacji na jednej idei. brzuch. Interesujące jest i to. osłabia odporność organizmu (układu immunologicznego). niż ludzie osobowości B. pracujący w tak stresujących zawodach jak menadżerowie. Szczególnie ważne jest wsparcie rodziny. szybciej wychodzą ze szpitala. obniżenie ciśnienia krwi. powtarzanie i wyobrażanie treści tej idei daje w efekcie zmniejszenie napięcia psychicznego. uznania. zabieg prowadzący do osiągnięcia spokoju psychicznego. Eksperymenty dotyczące wsparcia społecznego. Nie oczekują pocieszania. obniżenie poziomu lęku. na klęczkach. Pozycja musi ułatwiać rozluźnienie mięśni grzbietu. dobra rada. podnieceni.148 R o s e n m a n wykazali. na siedząco. S t r a t e g i e p o z n a w c z e prowadzą do zmiany spostrzegania stresora. Ludzie osobowości B. lękom. by bliscy byli przy nich. ciszy. a sensie somatycznym zwolnienie rytmu pracy serca. dostrzeżenia w nim elementów niegroźnych. ale mało skuteczna. o tzw. Jedną z technik relaksacyjnych jest m e d y t a c j a. Dwie 15-to minutowe sesje relaksacyjne dziennie wystarczają do utrzymania pożądanej kondycji psychicznej. niż nie-sportowcy. rozluźnia przy wydechu. ewentualnie komicznych. że ludzie ambitni. łagodnych. przeciwdziałają depresji.

Mit Syzyfa.149 S t r a t e g i e e k o l o g i c z n e mają na celu ochronę zdrowia somatycznego i psychicznego dzięki zabiegom o czyste. PWN. Gdańsk. Ta wynika z istoty życia. zestawy roślin. Dlaczego Syzyf. J. którego napotkał Aleksander Wielki. Zakładają one również dbanie o wystrój pomieszczeń stałego przebywania zgodnie z wymogami dobrego samopoczucia. 1992 r. Gasiul:Teorie emocji i motywacji.2003 r. podejmuje beznadziejne wyzwanie i każdego poranka próbuje z nim się zmierzyć? Dlaczego stuletni starzec. zanieczyszczeń chemicznych. zagęszczenia. Na zakończenie warto podkreślić. Aktywny znaczy. układy przestrzenne. Warszawa. nie przezwycięży się niszczycielskiej mocy stresorów. 1998 r. Należą do nich palenie papierosów. Uniw. u k i e r u n k o w a n i a i p o d t r z y m a n i a określonych form z a c h o w a n i a organizmów ludzkich lub zwierzęcych. Oatley. po jego stoczeniu się w dół. Bindra.W-wa. przeciążeń informacyjnych. KiW. Jeżeli natomiast osiąga poziom destrukcji. H. Dawidson (red): Natura emocji.Wyszyńskiego. a więc czynników silnie stresujących. Motywacja nie jest przyczyną „zachowania w ogóle”. mimo wielokrotnego niepowodzenia. Do odniesienia sukcesu w tym zmaganiu niezbędna jest wola walki. żywy organizm. uwikłanych w pogmatwane sytuacje dnia codziennego czekających na odpowiedź. 1963 r. ciężką pracę od nowa. T. że ludzie byli. 2002 r. niewłaściwe odżywianie. M o t y w a c j a zatem to o g ó ł c z y n n i k ó w i p r o c e s ó w p o b u d z e n i a. Definicja ta wymaga paru słów komentarza. Trauer: Stres.Wyd. nadużywanie alkoholu i różnych używek. są miliony i wszystkie one dotyczą problemu motywacji. jak to przekonująco pokazał już D. Dlaczego ludzie lecą w kosmos. sadził drzewka jabłoni? Przecież miał nikłą szansę doczekania ich owoców. ze swej natury jest aktywny. Niektóre formy zachowań przyczyniają się do obniżenia odporności na stres. Seyle: Stres życia. bez powodzenia toczącego głaz na szczyt góry i podejmującego. bowiem często bywały niezrozumiałymi i zagadkowymi. aktywności organizmu. Tenten. że dysponuje potencjalnymi środkami realizacji określonej formy . Reykowsi: Eksperymentalna psychologia emocji. Wyd. jeżeli nie będzie się tego pragnęło. S t r a t e g i a e l i m i n a c j i n i e z d r o w y c h z a c h o w a ń . to wolne od hałasu. jest ilustracją tej zagadkowości. Do pewnego stopnie intensywności jest on korzystny dla organizmu. we właściwościach struktury materii ożywionej. penetrują głębiny morskie i bezkresne lodowce Antarktydy? Takich „Dlaczego?”. R. Jenkins: Zrozumieć emocje. Katdynała S. działa mobilizująco. wszystko o przyczynach. są i będą narażeni na stres. wymaga przeciwdziałania.GWP. H. Ekman. Rozdział X Motywacja. K. M. naturalne środowisko. 1968 r. Od wieków przyczyny zachowań ludzi budziły wielkie zainteresowanie. Warszawa. Warszawa. Opracowuje się odpowiednią kolorystykę wnętrz. Środowisko czyste. mechanizmach i skutkach napięć nerwowych.PZWL. Literatura zalecana P. zwalczania. Przyczyn tego stanu rzeczy trzeba szukać poza sferą motywacji. Warszawa. prowadzące do otyłości lub anoreksji i inne. J.

co więcej relacje między nimi nie są wystarczająco jasne. cecha ta jest trudna do uchwycenia. uaktywniać zwolenników do zabieganie na rzecz jego kandydowanie. czyli motywowana. aktywność ogólna albo ukierunkowana. Ludzie w pewnych przypadkach maskują istotny cel danej formy zachowania. szczur biegając po dnie bębna wprawia go w ruch. tzw. zwane motywami nieświadomymi. w którą stronę skieruje się człowiek uciekając. czynnik przechylający decyzję o wyborze tej a nie innej formy zachowania. przez ponad 30 lat zbierał materiały do uzasad- . uciekać. zderzenie konkretnych sił. wskazująca na wymiar czasowy zachowania motywowanego. Obserwatorowi czasami trudno ustalić cl zachowania. naukowcy badają konflikt motywów. Szybszy bieg powoduje wzrost częstotliwości obrotów. ale kawę naleje po pobudzeniu wrzuconą monetą. dzielącego organizm od pokarmu. Zakończenie określonego zachowania nastąpi albo 1) po ustaniu motywacji podtrzymania. To. Motywem może być stan psychiczny bezpośrednio poprzedzający zachowanie (stan kończący proces motywacji). W przebiegu zachowań krótkotrwałych. że osobnika zaspany jest motywowany do wykonywania pracy w biurze lub fabryce. Dzwoniąc np. poziom przytomności i pobudzenia kory mózgowej. Cecha ta jest jednocześnie wskaźnikiem i warunkiem zachowania umotywowanego. Jedna z metod jej pomiaru wygląda następująco: bęben o kształcie opony samochodowej. wskazuje zazwyczaj cel danego zachowania. często wykorzystywana w badaniach motywacji. Ok. Jest to cecha łatwo dostępna eksperymentalnym pomiarom. a licznik dołączony do urządzenia rejestruje ilość obrotów. Jest ono trwałe. jak konsekwentnie i długo będzie to czynił określą motywy podtrzymujące daną formę aktywności. Jedną z nich jest poziom pobudzenia organizmu. w długotrwałych. natężenia prądu w siatce pasma podłogi. Wpuszczone do środka zwierze. I n t e n s y w n o ś ć zachowania określa jego umotywowanie i wskazuje na siłę motywacji. ale czy będzie to robił zależy od pobudzenia. a k t y w a c j a. Człowiek aktywny „kierunkowo” może walczyć. np. do którego osobnik zmierza. do którego organizm dąży lub którego unika. niemal aktach. a to jest już wskaźnikiem intensywności motywacji. T r w a ł o ś ć albo wytrwałość w dążeniu do osiągnięcia celu to cecha. świadomość celu. Obok „motywacji” występuje pojęcie motywu. Nie są ona jednoznaczne. jest aktywny (czynny). C e l o w o ś ć zachowania jest kolejną cechą z omawianego zestawu. o czym i jak zacznie myśleć zależy od ukierunkowania aktywności. polityk oświadczając. może nim być też opanowujące umysł uczucie (Zamordował z miłości !) lub bliżej nie określone przeżycia intuicyjne. że nie będzie kandydował w wyborach na dane stanowisko może 1) informować opinię publiczną o swojej decyzji. np.reślenia „motywacja” częściej używa się w naukowych opisach zjawisk. Użycie któregoś z tych terminów zależy także od kontekstu. C e c h y z a c h o w a n i a m o t y w o w a n e g o. moralizatorskich i języka potocznego. albo 2) po pojawieniu się silnego motywu. wymagających powtórzeń czynności. Ale aktywność może być nie ukierunkowana. 3) dezinformować przeciwników i osłabiać ich przeciwdziałania jego kandydowaniu i inne. jest opisywalna w terminach różnych wskaźników. rozmyślać o dowolnej kwestii. K. Trudno przypuścić. do kogoś z życzeniami pomyślności w istocie rzeczy pragną się przypomnieć i kształtować pozytywne nastawienie adresata wobec dzwoniącego. 2) mobilizować. Stan ten kontroluje układ siatkowaty.150 zachowania. może to być „języczek u wagi”. jeżeli występuje od momentu pojawienia do osiągnięcia celu dążenia. a nie konflikt wielowątkowej motywacji. Podobnie jak automat z napojami. o podstawie chropowatej. przeciwpoślizgowej zawiesza się na osi. Miarą intensywności może być także wielkość pokonywanych przeszkód. Niekiedy przez dane zachowanie osobnik realizuje kilka celów. Obiekt. narzucającego inną formę zachowania. natomiast „motyw” jest raczej terminem opisów literackich. Darwin np. mieszczący się w pniu mózgu odpowiedzialny za cykl snu i czuwania. np.

co wyuczone. M c C l e l l a n d jest wybitnym jego obrońcą. Instynkty wyrażają wolę życia i są impulsami (horme) do działania. ludzie niekiedy nie kierują się w swym zachowaniu przyjemnością. Niestety. pozostawiając subtelności poznawcze naukowcom wąsko specjalizacyjnym. unikają drugich.B.akcję” Kryje się za tymi hasłami doniosły problem wpływu na zachowanie człowieka czynników wrodzonych i ich relacji do tego. studiujących zagadnienia motywacji. Stąd wywodzi się nazwa: m o d e l h o r m i c z n y. filozofów i innych specjalistów. nabyte. Opracował listę 12 instynktów podstawowych i licznych „tendencji”. Podnosząc wiarygodność tej tezy wyróżnił w instynktach człowieka trzy elementy: poznawczy. różne czynniki wywołują przeżycie przyjemności u różnych ludzi. Zdaniem wzmiankowanego autora na rzecz tego modelu przemawia fakt istnienia w naturze bodźców przyjemnych i przykrych. model ten nie okazał się przydatnym do wyjaśnienia tajemnic motywacji. in. pojęcia „przyjemność” i „przykrość” są zbyt ogólne. aczkolwiek na różne sposoby. Jest on popularny. zgodny z odczuciami ludzi. a nawet poczynają wbrew odczuciom przyjemności. M o d e l r e d u k c j i p o p ę d ó w jest aktualnie najszerzej akceptowanym wśród psychologów. emocjonalny i behawioralny (wykonawczy). Madsen przeanalizował i opisał 50 odrębnych teorii motywacji. ciekawości. ale fakt ten nie osłabia argumentów przeciw temu modelowi. nieprzydatne w procesie poznania pogłębionego. Mac Dougall. L o r e n z a. Nabrała nawet dużego znaczenia pod wpływem odkryć N. stadny. M o d e l e m e c h a n i z m u m o t y w a c j i. psycholog i lekarz anglo-amerykański. R. opracowanych przez psychologów. Innym problemem zaszłości są w psychologii instynkty. Istnieje wiele mechanizmów motywacji. instynkt macierzyński (rodzicielski). twórca pojęcia„popęd” .. Obaj. Po drugie. agresji. Po pierwsze. Jest to fundamentalna myśl m o d e l u h e d o n i s t y c z n e g o. sekwencji działania tzw. każda z nich ma inną wartość poznawczą i wyjaśniającą procesów motywacji. Każda z wymienionych cech wskazuje na odmienne procesy motywacyjne. dotyczących genetycznie uwarunkowanych form gatunkowego zachowania. dowiedli trwałości swego zachowania. Tym samym nie służy budowaniu systemu prawd ogólnych. Niemniej podjęta przez instynktywistów problematyka nie znikła z repertuaru badań psychologicznych. Duński psycholog K. Ludzie i zwierzęta dążą do pierwszych. Od wieków żywiono przekonanie. W. ucieczki i inne. W grupie pierwszej znalazły się m. że istnieje . Oczywiście jest to prawda. Przyjrzyjmy się niektórym z nich. jest bowiem obarczony błędem tautologii. D. spopularyzował w pierwszej połowie XX wieku pogląd. Istota problemu sprowadza się w tym ujęciu do rozpoznania mechanizmów neurofizjologicznych. W związku z tym autorzy prac z zakresu tej problematyki prezentują różne ich oceny i upodobania do posługiwania się nimi. lecz nieprzydatny w badaniach psychologicznych motywacji. scenariuszy i wrodzonych bodźców wyzwalających. socjologów. T i n b e r g e n a i K.. przysłużył się jedynie sporządzaniu klasyfikacji motywów.151 nienia swej teorii ewolucji. a żołnierz niosący wieść o zwycięstwie pod Maratonem. Po trzecie. C. Jednak i we współczesnej psychologii empirycznej są zwolennicy modelu hedonistycznego. W o o d w o r t h. po osiągnięciu celu zmarł z wycieńczenia. a więc poznanie motywacji jednostki X nie przynosi informacji o motywacji osoby Y. że ludzie dążą do przyjemności i unikają przykrości. ze zachowaniem zwierząt i człowieka żądzą instynkty. „gotowych do przyjęcia określonych bodźców wewnętrznych i zewnętrznych przygotowujących . Przez pewien okres czasu panowało nawet przekonanie.rozumiał przez nie tyle co „energia mobilizująca do działania”.

Organizmy są ewolucyjnie wyposażone w zdolność wyróżniania niektórych elementów środowiska zewnętrznego jako podniet. słuchania muzyki i wiele innych. Pod wpływem rzetelnych dowodów eksperymentalnych przyjęto ostatecznie pogląd o istnieniu wielu zróżnicowanych jakościowo popędów. W tym przypadku popęd nie został świadomie zaakceptowany i nie przekształcił się w potrzebę. a obiad połączyć z kolacją. o innych informacje znajdzie Czytelnik w ramce nr 18. ukierunkowujących i podtrzymujących zachowanie organizmu. wyuczone jak np. człowiek pracujący bez posiłku od rana do popołudnia odczuwa popęd głodu. O wielkiej sile motywacyjnej podniet łatwo może przekonać się każdy. spontanicznie wybierają do picia wodę osłodzoną. kto wyobrazi sobie zabiegi ludzi. dobrze funkcjonujące. człowiek nie odczuwający głodu. jest wyuczona. Przedstawiona relacja popędu i potrzeby jest jedną z możliwych. Murray). o narastającej intensywności przy wydłużającym się czasie trwania niedoboru.drive). czasami obserwujemy dzikie zwierzęta liżące słone kamienie itd. mając do wyboru wodę naturalną i osłodzoną sacharyną. Podobnie funkcjonuje mechanizm w przypadku nadmiary substancji w organizmie. zarówno pochodzenia wewnątrz organicznego. np. Popęd. spania w łóżku. ale postanawia dokończyć rozpoczętą prace. Większość podniet. gatunkowo osiągalna sprawność. Pojawia się apetyt na brakujący w organizmie element. Podane przykłady pokazują działanie popędów podstawowych. Są to ilustracje objawów zewnętrznych i jedynie odczuwalnych działania popędu. zachowanie typu jedzenia i seksu. Ramka 18 . tzn. Z powodu owej dokuczliwości organizm dąży do r e d u k c j i p o p ę d u. Popęd może pojawić się również pod wpływem działania czynników zewnętrznych. spożywania potraw na białym talerzu. aktywizujących. a nie pod drzewkiem. Cele te mogą być realizowane przez osobniki sprawne.152 jeden popęd uniwersalny. Niedobór lub nadmiar jakiegoś składnika w organizmie jest odpowiednio szybko sygnalizowany. To właśnie przykre.E. Niedobór cukru w organizmie człowieka wywołuje apetyt na słodycze. Środkiem realizacji tego dążenia jest wzmożona aktywność i ukierunkowanie na poszukiwanie w otoczeniu obiektów uzupełniających niedobory. Jest to proces regulowany automatycznie. o czym mówi sformułowana przez W. przechodząc obok cukierni poczuje podniecający zapach grzanej czekolady i zaraz pojawia się apetyt na ten smakołyk. czyli wysoka. jak i wynikły z działania podniety może być świadomie analizowany i kontrolowany Ś w i a d o m i e a k c e p t o w a n y p o p ę d nazywa się p o t r z e b ą (J. W tym przypadku popęd został pobudzony p o d n i e t ą (ang. kwasu mlekowego w mięśniach. Ale na ich podstawie kształtują się liczne p o p ę d y w t ó r n e. Zgodnie z nią w organizmie nieprzerwanie występuje skomplikowany proces utrzymywania stałości środowiska wewnętrznego. Oto np. fizjologicznych. Ich różnicowanie. powstałego wskutek zaburzenia równowagi wewnętrznej organizmu. przynajmniej u człowieka. Jak działa tak rozumiany mechanizm popędowy? Ukształtowany w drodze ewolucji organizm dąży do przetrwania jednostkowego i zachowania gatunku. ukierunkowane na zdobycie pieniędzy. C a n n o n a z a s a d a h o m e o s t a z y. np. do zmniejszenie intensywności lub jego eliminacji. Warunkiem jej osiągnięcia jest zapewnienie równowagi wewnętrznej. dokuczliwe odczucie niedoboru lub nadmiaru nazywa się p o p ę d e m (ang.incentive). Szczury np. odpowiedniej temperatury ciała (u ciepłokrwistych). Np. Naturalnym ich dążeniem jest zatem optimum funkcjonalne. przebiegający poza kontrolą świadomości. miało być rezultatem działania odrębnych mechanizmów ukierunkowujących. odczuwany i uświadamiany jako doznanie przykre. pobudzające zachowania wszelkich form. zrównoważonego układu pierwiastków chemicznych.

Warszawa.. Pewna elastyczność jest zwyczajnie niezbędna. The activity drive hipothesis.407). Psychologia. obniżenie poziomu cukru we krwi lub stopień odwodnienia organizmu.) stwierdza. Obuchowski. penetrują otoczenie. s. Dopóki tak się nie dzieje na Czytelnika spada trud śledzenia znaczeń terminów i odtwarzania intencji wypowiedzi autora. że deprywacja potrzeby.(Psych. Oto znane zjawisko dążenia do osiągania mistrzostwa. Hulla i jego współpracowników.” J. stwierdza. lecz także czynnikami poznawczymi. „popęd”. H. 1960 r. mając zaspokojone potrzeby fizjologiczne. M u r r a y. . znanego profesora z Harwardu.13. Appley w: Motywacja: teoria i badania.” Ten układ znaczeniowy komplikuje dodatkowo niejasna relacja pomiędzy „potrzebą” a „motywem”. Z taką sytuacja mamy do czynienia w pracy E. Niemniej Zasadnicze różnice znaczeniowe terminów podstawowych w tekście naukowym. Niektórzy jednak traktują potrzebę jako stan hipotetyczny. H. że potrzeba jest h i p o t e t y c z n y m p r o c e s e m orientacyjnym. PWN. Informację o oryginalnym rozumieniu stosunku logicznego „potrzeby” i „popędu” podaje K. Autorzy akademickiego podręcznika psychologii określają potrzebę jako „biologiczny lub psychiczny stan braku w organizmie. nie jest odczuciem. „Nie można wyliczyć wszystkich subtelnych różnic znaczeniowych między nimi. pojawiającym się pod wpływem „sytuacji początkowej”. K. by współgrały z kontekstem całej wypowiedzi. Strelau : Psychologia. Warszawa.s. niestety.72) Autor. że zachowanie organizmów jest uwarunkowane nie tylko dążeniem do redukcji popędu. D. M c C l e l l a n d. Oto np. winny być wyeksponowane. że każdy autor posługuje się tymi terminami tak. Zwierzęta. s.s. Love artykule pt. Podobnie postępują i inni autorzy. A. R.153 Relacje semantyczne pomiędzy pojęciami „motyw”.piszą Ch. PWN. wydanej przez MON. W tym rozumieniu potrzeba nie jest stanem organizmu. a w innej motywem osiągnięć. panuje w tej dziedzinie nieporządek. 1983 r.. GWP. pod redakcją E. że terminy bliskoznaczne są dobierane tak. Takie ujęcie relacji występuje w kręgu badaczy pozostających pod wpływem myśli C. podręcznik akademicki. nawet przez tych samych autorów”. Gdańsk 2000 r. Z potrzebą-brakiem bardziej kojarzy się „sytuacja początkowa”. wewnętrznej lub zewnętrznej. Hilgard pt. a definiuje się go identycznie jak potrzebę. Warszawa. Pisze on: „Popędy. który wzbudza motywacje do działania. Wyraźnie widać. tzn.Bulletin 70/6 1968 r. 1967 r. czyli popęd nasila aktywność badanych zwierząt. Jej funkcją jest koordynacja pracy mięśni w działaniach nastawionych na osiągnięciu danego celu. wody i pokarmu” (s.. Cofer i M. Zagadkowo też przedstawia się owe „itp. W miarę poszerzania zakresu badań nad funkcjonowaniem mechanizmu redukcji popędu pojawiało się coraz więcej dowodów na to. jeden z twórców teorii motywacji osiągnięć. ponieważ są one używane w różny sposób. dążenie do osiągnięć w jednej pracy nazywa potrzebą. potrzeby podstawowe utożsamia się z brakiem ”tlenu. Ewentualnej realności potrzeby upatruje Murray w powiązaniu z procesami nerwowymi. Spotyka się także kamuflaż definicyjny. niż potrzeba w rozumieniu Murraya. określa się zwykle we współczesnej psychologii nadrzędnym terminem „potrzeby”” (Psychologia dążeń ludzkich. „potrzeba” są niejasne. Niekiedy potrzebę utożsamia się z popędem. Podobnie w pracy pt. instynkty itp. sławny twórca Testu Apercepcji Tematycznej. nie przytacza dowodów tego stanu rzeczy. nie przywiązując żadnej wagi do wcześniej ustalonych znaczeń. N.564. lecz koordynatorem działania. Wstęp do psychologii.197. Boringa. G. używa się terminu „popęd”. Jest rzeczą zrozumiałą. są nadal aktywne. np.R. zależnie od okoliczności. społecznymi. Takie rozumienie potrzeby pozwala obiektywnie określić jej stan. jak mu wygodniej. a zwłaszcza podręcznikowym. lecz procesem.

że organizm traci możliwość zachowania. w ciągu paru sekund. że w procesie ewolucji zostały one przygotowane do rozpoznawania otoczenia. ich niezaspokojenie pobudza tak silną motywację. bowiem. seksualne i odpowiedniej temperatury ciała. Uwzględnił to A. a najlepiej znosi deprywację seksualną. M a s l o w. One muszą być zaspakajane w pierwszej kolejności. egzystencjalne i inne. następnie pokarmu. areny przyszłych zachowań. też służy ochronie życia organizmu. napoju. jest zatem korzystne z biologicznego punktu widzenia. Natomiast deprywacja pokarmowa (popęd głodu). U człowieka zestaw motywacyjny jest. uznania \ ================== / Przynależności. Jest ono też bardzo solne motywacyjnie. zwanej popularnie „piramidką Maslowa”. Potrzeby p r z y n a l e ż n o ś c i warunkują wiele dążeń społecznych. podobnie jak potrzeby pierwotne. oczywiście. szacunku i samorealizacji. przeżycie o właściwościach popędu. uwarunkowaną społecznie i kulturowo Jest on. można więc w warunkach laboratoryjnych określić ich relatywną wobec siebie siłę motywacyjną u różnych organizmów. Dodatkowy problem pojawia się w następstwie porównań siły motywacyjnej potrzeb w obrębie tej grupy. Figura 2 =============== / Samorealizacja \ ================= / Szacunku. Niedobór tlenu jest odczuwany niemal natychmiast. matki i potomstwa. seksualna (popęd seksualny) i napoju (pragnienie) mogą trwać dłużej. Jej podstawę tworzą potrzeby fizjologiczne (podstawowe). ukierunkowanego na zaspokojenie potrzeby z wyższego szczebla. potrzeba orientacji w otoczeniu skłania je do takiej właśnie aktywności. Twórcą także h i e r a r c h i c z n e j t e o r i i p o t r z e b. tlenu. . afiliacji-uczestnictwa w życiu grupowym. afiliacji \ ==================== / Bezpieczeństwa \ ====================== / Fizjologiczne. po nich kolejne wyższe szczeble zajmują potrzeby bezpieczeństwa. snu. Niezaspokojone potrzeby b e z p i e c z e ń s t w a wzbudzają strach. Zaspokojenie potrzeby bezpieczeństwa pozwala uaktywnić się potrzebom przynależności. wyróżniając m o t y w a c j ę b r a k u. Pod ich wpływem tworzą się różnorakie formy więzi. Dopiero ich zaspokojenie w pewnych granicach umożliwia uaktywnienie motywacji innej grupy potrzeb.154 Cie-kawość. podstawowe \ ======================== Do potrzeb f i z j o l o g i c z n y c h zalicza Maslow potrzeby pokarmu. bogatszy o motywy estetyczne. pojawiającą się pod wpływem potrzeb organicznych i m o t y w a c j ę w z r o s t u. przynależności. moralne. Swoistym i zarazem wymownym wskaźnikiem znaczenia strachu jest łatwość warunkowania bodźców neutralnych. Ilustruje to figura 20. Człowiek wykazuje najmniejszą odporność na niedostatek wody. np. Zaspokojenie w pewnych granicach potrzeb tej grupy umożliwia aktualizację potrzeb wyższej grupy hierarchicznej. Rozpoznawanie wielu sygnałów zagrożenia bezpieczeństwa zwiększa prawdopodobieństwo przetrwania organizmu. Znaczy to. ukazującej różnice „mocy” motywacyjnej poszczególnych potrzeb.

którzy posługują się przezwiskami. Niektóre formy zachowań zwierząt są motywowane tą potrzebą.obejmujący potrzebę szacunku wobec samego siebie i samorealizacji. Jednak Maslow nie wypowiedział w tej kwestii wystarczająco precyzyjnie. zamiary w czyny. wbrew Maslowowi. Zimbardo). szacunku do samego siebie. Uzdolnienia przekształcać w zdolności. że inni okażą nam minimum aprobaty i nie okażą dezaprobaty. Wyróżnia on trzy klasy potrzeb: 1) egzystencji (E) tzn. Mechanizm ten działa na każdym szczeblu hierarchii potrzeb. które badał. samorealizacji i transcendencji. może pragnąć zjeść obiad (głód). ale jej siła motywacyjna wystąpiła w pełni swej różnorodności dopiero u człowieka. Z drugiej strony człowiek pragnie mieć poczucie własnej wartości. czyli przejścia na niższe formy zachowania. Układ hierarchiczny ukazuje jedynie ogólną tendencję. Komentatorzy koncepcji Maslowa zwiększyli liczbę klas potrzeb. relatedness). H. Jednym z nich jest c i e k a w o ś ć. F. dążenie do wiedzy (D. niekiedy złudne. Pomysłem na modernizację i uściślenie poglądów Maslowa jest teoria ERG. Alderfer dowodzi. stają się tym samym ideałem. podejmując niekiedy nierówną walkę z tymi. pozwalających zrozumieć otaczający świat (A. w którym można będzie porozmawiać na tematy sztuki i kultury (potrzeby samorealizacji). wybierały do zabawy układanki jeszcze nie znane. (growth). przeszkody na tej drodze doprowadzają do frustracji i wywołują agresję. H a r l o w wykazał. związanej z reakcją orientacyjną. faktów. że już u małp człekokształtnych motyw ciekawości odgrywa znaczącą rolę. zdaniem prezentowanego twórcy. plotkarstwa. B e r l y n e) i uzyskiwania informacji. W tej interpretacji po potrzebach szacunku następowałyby kolejno potrzeby poznawcze. U człowieka. Nie wynika z niej.155 przyjaźni i miłości. klubów hobbistycznych zawsze powoduje wzrost pijaństwa. Tezy o hierarchicznym układzie potrzeb nie należy interpretować rygorystycznie. awanturnictwa. Siłę tej potrzeby demonstrują dzieci. Pod ich wpływem ludzie starają się rozwijać. poza ich sferą pozostaje wiele. Niemożność zaspokojenia potrzeb wyższego rzędu prowadzi. prestiżu aktualizują się po zaspokojeniu potrzeb przynależności i odnoszą się w jednaki sposób do otoczenia społecznego jak i do Ja osobniczego. w pełni wykorzystywać swoje możliwości. Ujawniają się one w postaci oczekiwań. ale i do regresji. wzorcem dla innych. Potrzeby s z a c u n k u. Człowiek np. odrzucały już poznane. fizjologiczne i bezpieczeństwa. przynależności i szacunku ze strony innych oraz 3) wzrostu (G). Ich zaspakajanie jest „nakazem natury”. ale tylko w dobrym towarzystwie (potrzeba kontaktów społecznych). E. wydzielając z potrzeby samorealizacji potrzeby poznawcze. ładu wewnętrznego i sprawności ogólnej. K r u g l a n s k i). Jednak nie są to teorie uniwersalne. zwłaszcza typowo ludzkich czynników motywacji. Utrudniony dostęp do dobrej książki. Osobniki. Dążą do równowagi psychicznej. czyli jedności duchowej z wszechświatem. 2) kontaktów społecznych (R). W tym ujęciu zacierają się granice działań motywacyjnych poszczególnych potrzeb i znika wizja upartego działania aż do zaspokojenia potrzeby danego szczebla hierarchicznego. staje się . (od ang. estetyczne. A l d e r f e r a. Rozumienie praw funkcjonowania świata. zdaniem Alderfera nie tylko do frustracji. oprócz ciekawości percepcyjnej. że zachowanie człowieka może być jednocześnie motywowane wieloma potrzebami. opracowana przez C. estetyczne i transcendencji (Ph. czyli nasilenie prostackich form zachowania. że istnieją sztywne granice sfery motywacyjnej danej potrzeby. Potrzeby. która do pewnych granic ulega modyfikacji pod wpływem kontekstu sytuacji. Teorie redukcji popędów (zaspakajania potrzeb) wyjaśniają pochodzenie i funkcjonowanie wielu motywów zachowania zwierząt i człowieka. Niektórzy osiągają najwyższy poziom doskonałości. występuje ciekawość poznawcza. teatru. plany w realia. są wrodzone. Są to głównie czynniki p o z n a w c z e. Potrzeby samorealizacji pojawiają się jako kolejne i zarazem ostatnie w układzie hierarchicznym.

W dodatku narzucane siła wywołują opór. niemniej nie obala to tezy. E. niż cele ogólne” i drugie: „Zaakceptowane trudne cele skłaniają do wykonawstwa na wyższym poziomie. że prezentacja i podkreślanie znaczenia motywacji osiągnięć w procesie kształcenia szkolnego wpływa.09 0.10 0. Zależność tę w ujęciu ilościowym ilustruje tabela nr 21.B e m a.156 podstawą poczucia kompetencji i dążenia da zaznaczania wpływu na otoczenie. Heckhausen). D.30 Siła motywacji osiągnięć 0. czyli fakt lepszego zapamiętywania zadań niedokończonych. wykazał.90 0. niż dotychczasowy. Poznawczym czynnikiem motywacyjnym są również z a d a n i a. czyli wyobrażonego miejsca jednostki w hierarchicznej strukturze społecznej. nie stwierdzamy szybkiego rozwoju ekonomicznego społeczeństwa postradzieckiego. Ci „równi” to osoby z akceptowanego kręgu społecznego. czyli obligacje osiągnięcia określonego wyniku. a także od sposobu narzucenia. wspólne. a wartość celu jest tym mniejsza. uwzględniający trzy elementy: potrzebę osiągnięć (N). Tabela 2 Trudność zadania Bardzo łatwe N 1 1 P 0.Gollwitzer) i inne. że w stabilnych warunkach taka zależność występuje. niż cele łatwe”. Zadania własne lub wspólne wzbudzają silniejszą motywację. lub odwrotnie: im trudniejszy do osiągnięcia cel. M c C l e l l a n d . Siła motywacji osiągnięć określa wynik ich multiplikacji przy założeniu. jak. Zadania mogą być własne. A. dotyczące siły woli w dążeniu do celu (H. P. macierzyński lub stadny i służą zapewnieniu bezpieczeństwa. Aktualnie są prowadzone liczne badania eksperymentalne. np. na poziom rozwoju ekonomicznego. Nadmierne wywyższanie swej osoby nie jest akceptowane. np. Do grupy najlepiej zbadanych motywów społecznych należy m o t y w o s i ą g n i ę ć. R. czyli świadomie określone stany przyszłe.70 W 0. L o c k e sformułował dwie prawidłowości. Wprawdzie niektóre prognozy McClellanda nie sprawdziły się. J.21 . wypracowane razem z innymi lub narzucone z zewnątrz Ich wpływ na zachowanie zależy rzecz jasna od pochodzenia. niż dokonano lub wykonania czegoś na wyższym poziomie. tym większy wobec nich opór. Mówi o tym teoria reaktancji D. niż narzucone. wyboru celu (P. dotyczące motywacji tego typu. prawdopodobieństwo osiągnięcia celu (P) i jego wartość (W). niemniej niektóre nie mają odpowiedników popędowych. Ogólnie: o sile motywacyjnej zadania świadczy efekt Zeigarnik. Pierwsza brzmi: „Cele specyficzne silniej motywują do wykonawstwa wysokiego poziomu. podkreślania roli jednostkowej w danym układzie społecznym. podobnie jak poznawcze. z grupy odniesienia danej jednostki. do których zmierza osobnik. nie dają się sprowadzić do motywacji redukcji popędów. Kuhl). ale uznanie siebie jako pierwszego wśród równych jest bardzo popularne. im silniejsza presja na ich przyjęcie.M. Ważną rolę motywacyjną odgrywają c e l e. im większe prawdopodobieństwo jego osiągnięcia. Wprawdzie niektóre z nich są wrodzone. po wejściu tak kształconego pokolenia w wiek produkcyjny. rozumiany jako chęć dokonania czegoś więcej. Wybór takiej grupy i dążenie do upodobnienia się do niej jest następstwem p o z i o m u a s p i r a c j i. współtwórca projekcyjnych metod badania motywu osiągnięć. niż zakończonych. C o d o l ujął ten typ motywacji w zgrabną formułę „ primus inter pares”. kontroli procesu osiągania celu (J. że N jest stałe (N=1). przewidywanego prze tego badacza. M o t y w y s p o ł e c z n e . C. A t k i n s o n przedstawił model motywacji osiągnięć. tym wyższa jego wartość.

lecz na cel. ludzi dążących do zdobycia za wszelką cenę władzy nad innymi. a prawdopodobieństwo jego osiągnięcia duże (wynosi 0. u wynalazców. W teorii gier rywalizacja jest grą o sumie zerowej. egoizm). sportowców. genetycznie uwarunkowaną walkę samców o samicę traktuje się jako przejaw rywalizacji. Taka rywalizacja występuje np. triumfator. Rywalizacja „wojenna” jest jeszcze w większym stopniu obciążona cechami negatywnymi. że wygrywający zyskuje dokładnie tyle.09 W tabeli wyraźnie ukazano. drugiej-niektóre plemiona Indian amerykańskich. Zaleca się. w których rywalizacja nie występuje. Powoduje negatywne spostrzeganie przeciwnika. Bengtsson. jak i negatywnych (zawiść. wymagająca wyeliminowania. skoczków wzwyż. W świecie różnorodnych form regulacji życia zbiorowego spotykamy społeczeństwa rywalizacyjne i takie. Wzbudza ona emocje nieufności. in. konkurencyjności w gospodarce i szeregu innych. W życiu większym uznaniem cieszą się łagodniejsze formy rywalizacji.50 0.30 0. zwalczania przeciwników lub konkurentów. życia rodzinnego.10 0. dokonań osiąganych kosztem zdrowia psychicznego (stres) i cielesnego (zawały serca). np. przyczynia się ona do osłabienia racjonalności myślenia. Cele niezmiernie cenne są z kolei trudne do osiągnięcia i ta trudność powstrzymuje ludzi w dążeniu do ich spełniania.9).21 0. że najsilniejsza motywacja osiągnięć występuje przy średniej trudności celu (lub zadania). dyskoboli. nadmierną koncentrację na przeciwniku i inne. W pierwszym przypadku podstawowym celem jest osiągnięcie dobrego wyniku. Motywacja rywalizacji o jakość wyniku przyczynia się do kształtowania wielu pozytywnych zjawisk społecznych. Potwierdza to M. pierwszeństwo. to zrealizowanie jego nie przynosi uznania ze strony innych. innowacyjności. utraty radości życia i wielu wartości nie rywalizacyjnych. pokonania lub w skrajnych przypadkach zniszczenia przeciwnika. Pomińmy ten aspekt funkcjonowania popędów koncentrując uwagę na rywalizacji jako motywie społecznym. wysiłek jest ukierunkowany nie na kontrpartnera. niekiedy polityków. Tak wygląda rywalizacja wśród gangsterów. Motyw rywalizacji może zawierać w sobie więcej elementów osiągnięć albo walki. Słownictwo języka społeczeństw rywalizacyjnych jest przepełnione takimi określeniami jak: zwycięzca. takich jak dynamiczność zachowań. Gdy cel jest łatwy. Tak rozumiane.70 0. ile traci przegrywający.50 0. Możemy zatem stwierdzić. znaczy to. że motyw rywalizacji. ale przesadne nastawienie rywalizacyjne prowadzi do „wyścigu szczurów”. np. Tam. dążenie do osiągania wysokiego poziomu wykonawstwa. przypisywanie jemu wielu cech negatywnych. a nawet wrogości. gdzie panuje klimat „gorący” nasilają się różne formy zachowań rywalizacyjnych zarówno pozytywnych (wzrost innowacyjności). .90 0. M o t y w r y w a l i z a c j i potocznie rozumie się bardzo szeroko. pojawia się jako konsekwencja odpowiedniej organizacji życia zbiorowości. co łatwo też zauważyć obserwując życie codzienne. bowiem nie jest ono wartością silnie pożądaną. prymat itd.25 0. rozumiany społecznie. Przykładem pierwszych są społeczeństwa kultury europejskiej. Najbardziej więc pociągają ludzi cele średniej trudności. by w procesie negocjacji „nie zgarniać ze stołu ostatniego dolara” i w ten sposób łagodzić efekt daleko idących ustępstw lub przegranej (R. starcie. która na podstawie badań w szwedzkich zakładach przemysłowych wyróżniła „gorący” i „chłodny” klimat rywalizacji. niechęci.157 Średnie Bardzo trudne 1 1 1 0. batalia. m. Zupełnie inaczej przebiega rywalizacja „wojenna”. wojna . Dawson).

Z kolei problem konformizmu. Asch. . 4) nie występuje hierarchiczna dominacja. to postępuje zgodnie z zasadą kooperatywności. k o o p e r a c j i jest trzecim z grupy popularnych motywów wśród psychologów eksperymentalnych. R. że motywacja współdziałania zyskuje uznanie ze względu na: 1) swą użyteczność społeczną.”. Ludzie czują się zobowiązani do odwdzięczania doświadczonych usług lub dobrodziejstw. a Y mu odpowiada: „Tuż za rogiem mieści się dobry bar. Po drugie: wzrostowi siły motywacji nie zawsze odpowiada przyrost efektywności działania. osiągane indywidualnie. Motywacja pozostaje w ścisłym związku z działaniem. że altruizm stanowi podstawę kooperacji (D. Po pierwsze: występuje znaczne zróżnicowanie podatności motywacyjnej poszczególnych jednostek. Pierwsi z reguły wybierają zawody niebezpieczne. że 1) trwa ona długo. Dodson i R. ale i sami czerpią pewną korzyść z takiej pomocy. Zachowanie kooperatywne występuje u zwierząt. gry fair. bądź uległością (motyw uległości) i posłuszeństwem. religijnego. Pierwsze z nich mówi. szympansy na wolności wspólnie poszukują pożywienia itp. lubią sporty ryzyka. Leakey i R. Niektórzy psychologowie sądzą. w procesie komunikacji Jeżeli X stwierdza: „Czuję się głodny”. wilki i hieny gromadnie polują na swe ofiary. Utrwaliła się ona genetycznie w okresie myśliwskim rodu ludzkiego. pierwotnie żyjący w małych grupach. prawnego.2) występuje wzajemna zależność partnerów. uczciwości. S. R. inni dobrze funkcjonują jedynie przy słabym poziomie motywacji. Zachowują się wtedy zgodnie z regułą: „Cos za coś’. moralnego. presji społecznej przedstawił S. np. Jest to kooperacja z podtekstem egoistycznym (D. 3) szlachetny wydźwięk moralny. Bema). J. Lewin stwierdzili na podstawie danych archeologicznych. Milgram. że ludzie. 3) niskie są koszta udziału. uwidaczniający się w aprobacie altruizmu. Podsumowując powiemy. Zależność ta jest bardziej złożona. W każdym społeczeństwie występują różnorakie formy przymusu obyczajowego. że wzrost siły motywacji do pewnego poziomu podnosi sprawność wykonania. Wilson) Niemal we wszystkich kulturach znana jest zasada wzajemności. Takie zachowanie jest też typowo altruistycznym. drudzy cenią spokojną pracę urzędnika. przyswoili sobie zasadę kooperacji w wielkich zbiorowościach z racji jej użyteczności w obronie przed napastnikami jak również w polowaniu na grubego zwierza. Yerkes na początku XX wieku. że dla każdego działania istnieje optymalny poziom motywacji. maskowany ozdobnym wystrojem. opracowali dwa prawa. posłuszeństwa i konformizmu czai się strach. aż do stanu dezorganizacji. Niektórzy ludzie wymagają silnej motywacji do działania. Znaczy to. ekonomicznego i fizycznego. występuje przy tym działaniu wyraźny podział ról naganiaczy i zabójców. W tym jesteśmy niemal doskonali. Pomagają innym. określające charakter przedstawianej zależności. W kategoriach teorii gier kooperacja jest grą o sumie niezerowej. podniecające takie jak lotnika lub marynarza. aptekarza itp. najlepiej całe życie. D.Trivers matematyczmie wykazał opłacalność kooperacji pod warunkiem. niż suma korzyści partnerów. które zwrotnie wpływa na rozwój tych uczuć. Bogactwo tego wątku motywacji i jego społeczne znaczenie ukazał w sławnym eksperymencie S. jednak związek ten nie jest prosty. tzn. M o t y w a c j a a d z i a ł a n i e. a po przekroczeniu tego poziomu obniża. udziela informacji wykraczających poza stwierdzenie X-a. Motywacja zbyt słaba i zbyt silna nie sprzyja sprawnemu działaniu. np.158 M o t y w w s p ó ł d z i a ł a n i a. Często traktuje się go jako przeciwstawnego rywalizacji. U podstaw motywacji uległości. Taka kooperacja występuje np. przynosi ona większe korzyści.Campbell). M. Nastawieniu kooperacyjnemu sprzyjają uczucia przyjaźni. zaufania. o czy mówią prawa Yerkesa-Dodsona. 2) wzbudzanie pozytywnych emocji. wyścigi formuły 1. Na stosowany przymus ludzie odpowiadają bądź oporem (wspomniana wcześniej teoria reaktancji D.

dobrze płatną pracę. gdy osobnik ma do wyboru dwa równie atrakcyjne cele. Badania naukowe. gdy działania motywowane „wewnętrznie” zostaną nagrodzone. Nadzieja wysokiej wygranej na giełdzie pociąga. Np. np. Działania ludzi są efektem bądź m o t y w a c j i w e w n ę t r z n e j. Np. gdy działanie wykonujemy dla satysfakcji samego działania. zwycięstwo w rywalizacji). np. S p e c y f i c z n e m o t y w y g ł o d u i s t r a c h u. nie dają podstaw do pozytywnej oceny skutków głodowania. Trzeci to sytuacja „mniejszego zła”.159 Drugie prawo stwierdza. który miał osądzić przestępczy czyn swojego syna. Csikszentmihalyi’ego „f l o w” (przepływ). Motywacja zewnętrzna. Są to: 1) dążenie-dążenie. pojawia się pod wpływem szeroko rozumianych nagród (redukcja popędu. a o niej to dotychczas mówiliśmy. Lepper). zwane przez M. niebywała koncentracją uwagi na wykonywanych czynnościach i przyjemnym zabarwieniem emocjonalnym. niedobrym rozwiązaniem problemy jest pozostawanie w związku z mężem-pijakiem. Wspomniani ochotnicy. np. Zapewne widzieli w tym środek „uduchowienia” wiernych. Mahatma Gandhi. np. niż proste i łatwe. wymagają ciszy i spokoju. Co się dzieje. Drugi występuje w sytuacjach nadziei i ryzyka. bezsenność. chciałoby się wyleczyć bolący ząb. bądź z e w n ę t r z – n e j. skomplikowane. objawiające się utratą poczucia czasu. każdy wybór jest niedobry. matka-studentka może przeżywać konflikt tego typu: pójść na ważne zajęcia. prowadzone na ochotnikach poddanych rygorystycznej kontroli niedożywianych w ciągu pół roku. L e w i n wyróżnił trzy typy konfliktów motywu. Poza laboratorium psychologicznym zachowania ludzkie są zazwyczaj motywowane działaniem kilku czynników (motywacja symultaniczna). ale ryzyko utraty pieniędzy powstrzymuje od gry. wyłączenia wszelkich dystraktorów. pragnienia i obawy. występuje konflikt motywów. 2) unikanieunikanie. wystąpiły też znaczące zmiany w sferze psychiki. młodzi ludzie ganiają za piłką aż do wyczerpania. K. opłacone ? Zaniknie wtedy satysfakcja wykonania. To wyjaśnia dlaczego piłkarze różnych lig nie chcą biegać za piłką bez milionowych kontraktów. hobbyści godzinami ślęczą nad swoim wytworem itp. Przeżywanym konfliktom motywacyjnym towarzyszą silne napięcia emocjonalne. K o n f l i k t m o t y w ó w. Z wewnętrzną mamy do czynienia wtedy. twórcze. Bardzo silną motywację wewnętrzną charakteryzuje w c i ą g n i ę c i e. hobby lub zabawa przemieni się w pracę (M. kopanie w ogródku przyjemnie wykonuje się w rytmie głośnej muzyki. ale lęk przed bólem na fotelu dentystycznym powstrzymuje od pójścia na zabieg. Niektórzy twórcy systemów religijnych zalecali głodówkę w formie postów. natomiast czynności proste. Działania trudne. (Jakże to odległe od głodowych stawek w obozach hitlerowskich i stalinowskich!) W okresie tym schudli o 25% wagi swego ciała. np. zanikiem świadomości stanu organizmu. kandydaci do służby wojskowej. Jeżeli tak się dzieje. Pierwszy typ występuje wówczas. zalecał stosowanie głodówki jako środka doskonalenia ducha i ciała. że nadmierny wzrost motywacji szybciej dezorganizuje działania trudne. skończyć studia czy podjąć atrakcyjną. ale również niedobrym jest rozwód i pozostanie bez niezbędnych środków do życia. Mogą one zgodnie ukierunkowywać dążenie do jednego celu. Każdy z tych typów konfliktów ma swój „ciężar” psychologiczny. w czasie trwania badań otrzymywali posiłki stanowiące połowę wartości kalorycznej diety normatywnej. a nawet niezdolność podjęcia działania. 3) dążenie-unikanie. czy pozostać w domu przy niedomagającym dziecku. uznawanej w USA. . Dramatyczny konflikt przeżywał uczciwy sędzia. lub działać jako siły przeciwstawne. sławny filozof i moralista hinduski. obniżenie sprawności działania. najtrudniej jest wyjść z sytuacji zderzenia unikania z unikaniem. ale wyboru trzeba dokonać.

ponieważ strach został kojarzony z karą i bólem. Motyw strachu pojawia się w licznych kontaktach międzyludzkich także spontanicznie. W tym przypadku również nerwicowe obawy przed zjedzeniem czegoś niezdrowego. Występuje nerwicowa obsesja odchudzania. Pojawiły się kradzieże i chęci podkradania żywności. ale jest niestety dość powszechnie stosowana. Świadczy o tym zjawisko „jo-jo”. B u l i m i a. ukierunkowujący zachowania ludzi. nie jest rezultatem zamierzonych działań innych osób lub instytucji społecznych. H. unikania. przekraczania których kojarzą z przeżywaniem strachu. np. Bartman). W tej dziedzinie rządzi następująca zasada: „ Ludzie . przygotowanego przez innych prowadzi do szeregu zaburzeń zachowania. Brozek. wyzwala reakcje ucieczkowe. Jego zdaniem lęk społeczny ścisłe wiąże się z samooceną.. H. Leary. W związku z tym niektóre młode panie odchudzają się ponad miarę. od której to zależy pożądana wartość pożywienia. Sposób odżywiania regulują prócz mechanizmów fizjologicznych także normy kulturowe. Zyskiwanie i tracenie na wadze dokonuje się z oporem. chłodni wobec otoczenia.160 Motyw głodu stał się dominujący. Ich zachowanie zatraciło polor kulturowy. kary kodeksowe. osłabienie kontaktów towarzyskich i inne. Przymusowe głodzenie narusza mechanizm naturalnej regulacji wagi ciała. J. sankcje religijne. przygnębienie. Zanikły więzi przyjaźni. że strach pojawia się jak znak wzrostu siły popędu i jest sygnałem ostrzegawczym przed zagrożeniem. z wysiłkiem (J. Strach bywa często motywem natychmiastowego działania. mandaty. Ustanawiają oni normy współżycia ludzi. O. marzenia senne również zawierały liczne wątki wiążące się z jedzeniem Niektórzy kupowali książki kucharskie i z pasją oddawali się lekturze opisów potraw. rozmyślano o strategiach długo trwającego spożywania skromnych posiłków. Wzmożona koncentracja uwagi na kwestii spożycia doprowadziła wkrótce do zaniku zainteresowań inną tematyką. mają swoje „dni chwały”. w tym społecznego. w postaci potępienia i przypisanie grzechu są instrumentem wzbudzania strachu jako motywu postępowania u wszystkich tych. bo wbrew temu mechanizmowi. Sankcje prawne. W poszczególnych okresach dziejów panowała moda na różne typy sylwetek kobiecych. w których jedzą bez umiaru po czym znowu powracają do umiarkowanego standardu spożywania. zainteresowanie płcią przeciwną. Nie jest to skuteczna metoda kształtowania pożądanych społecznie form zachowania ludzi. to nerwicowa skłonność okresowego objadania. niekiedy po jednym skojarzeniu bodźca neutralnego z bezwarunkowym. którzy dopuszczają się przekroczenie norm. nawet badania kontrolne w laboratorium nie przerywały wymiany zdań na ten temat. osobnik po zabiegach odchudzania szybko powraca do wagi z przed jego rozpoczęcia. od rubensowskich po zwiewno-anielskie. Typowe dla niej są zaburzenia snu. odmowy jedzenia na przyjęciu u znajomych (S. Czuli się ociężali i zmęczeni. W obozach koncentracyjnych skutki głodowania były jeszcze bardziej wyraziste. stali się obojętni. W wielu też sytuacjach strach powstrzymuje przed działaniem niepożądanym społecznie. podobnie jak alkoholicy. wysmukłej. Zmienił się też styl życia głodujących. Osoby cierpiący na bulimię. wpadając w chorobę. Mowrer na podstawie długo trwałych badań stwierdził. miesiączkowania. zwaną a n o r e k s j ą. po którym następuje „powracanie do normy”. zabarwili je brutalnością. Podobna w skutkach jest o r t h o r e k s j a. gdziekolwiek się znaleźli razem z innymi rozmawiali o jedzeniu. poruszali się wolno. Głód i poprzez ten mechanizm reguluje zachowania ludzi. Warunkowanie strachu dokonuje się bardzo szybko. w tym normy zakazu. Dzieje się tak. Aktualnie preferuje się sylwetkę kobiety szczupłej. Guetzkow). Z tej właściwości chętnie korzystają funkcjonariusze różnych kręgów władzy. Co więc powoduje jego występowanie ? Interesującej odpowiedzi na ten temat udzielił M. utracili poczucie taktu i dobrodusznego humoru. tzn. S t r a c h w niektórych sytuacjach staje się motywem działania. czyli unikanie za wszelką cenę jedzenia niezdrowego.

potępiano rozkosz. Ewolucja pożądania przedstawił pogląd. Formy zachowania mężczyzn mają świadczyć o ich sile. zwana przez Bussa krótkoterminową. zwana długoterminową. W. jak dotychczas. np. funkcjonalnie służący utrzymaniu trwałości gatunku. politycy. Zachowanie seksualne w postaci stosunków płciowych są regulowane według kryterium wieku. Po latach wybujałej seksualności połowy XX wieku. np. Popęd seksualny. niż jej podsycania. Wpływają na to czynniki ekonomiczne. na dążeniu do utrzymania męskiego partnera jak najdłużej przy sobie i zapewnienia w ten sposób należytej opieki potomstwu. Postępowano (i postępuje się) tak po to. polega na poszukiwaniu silnego i wartościowego genetycznie ojca. ale wątpią. Odczucia te wpływają na zachowania w kontaktach z innymi i działalności zawodowej. bardzo odporni na lękotwórcze sytuacje społeczne. że kobiety i mężczyźni pod wpływem motywacji seksualnej stosują różne strategie i formy zachowania. czy uda im się tego dokonać” W świetle tej zasady zrozumiałym się staje. Zazwyczaj tworzą je kobieta i mężczyzna. Miłość. macierzyństwa. Natura w procesie ewolucji wyposażyła je w środki ich realizacji w postaci ponętnego i pięknego ciała. by osłabić niebywałą siłę motywacji seksualnej. przyczynę śmierci wielu młodych ludzi. utraty przyjaźni. stanowiącą przeszkodę na drodze upowszechniania zachowań religijnych lub pożądanych dla państwa. jak np. jest jednym z elementów genetycznego mechanizmu regulacji zachowań organizmów. niewłaściwego zachowania w określonej sytuacji. aktywność tego typu nisko oceniano w skali wartości. lub zbliżone do niego zakłopotanie i wstyd (R. Natura premiuje kontakty seksualne przeżyciem rozkoszy. Buss w swej pracy pt. unikają zawodów i sytuacji wymagających bezpośrednich kontaktów publicznych. Nie można tego samego powiedzieć o motywach zachowań seksualnych. zachęcano do powściągliwości seksualnej. wirusa powodującego nieuleczalną. przewadze nad rywalami. a następnie porzucaniem i poszukiwaniem innej partnerki miała zapewnić skuteczne rozprzestrzenianie genów gatunku. Są one w znacznym stopniu ukształtowane kulturowo i społecznie intensywnie. Strategia kobiet. służby wojskowej. ekspozycji społecznej. Kryteria obyczajowe są o wiele liczniejsze. Ludzie boją się. jak żadne inne. W niektórych kulturach. We współczesnych społeczeństwach też raczej dominuje tendencja osłabiania motywacji seksualnej. przyciągające. sprawności. Niektóre osoby. chorobę AIDS. tym samym zachęca do ich częstego ponawiania-wszystko w imię zasady utrzymania gatunku. Crozier). niektóre społeczeństwa i pojedyncze rodziny bowiem nie radzą z problemem zapewnienia środków egzystencji ludziom w sytuacji znacznego wzrostu demograficznego. . często nie mile widziane są małżeństwa z osobą innej rasy. w opozycji do natury. Biologicznie uwarunkowana strategia mężczyzn. polega na krótkotrwałą fascynacją i uwodzeniem kobiet. rzecz jasna prócz kar. Do jakich zachowań prowadzi ten rodzaj motywacji? D. wręcz uwielbiają konfrontacje poglądów i opinii i wybierają zawody wymagające licznych kontaktów społecznych M o t y w a c j a s e k s u a l n a. inni. Drugim ważnym uzasadnieniem tej tendencji jest rozpowszechnienie HIV. Formy zachowań kobiet można określić jako wabiące. a po znalezieniu takiego. stanu cywilnego i woli zainteresowanych. ośmieszenia itp. delikatnego w dotyku. społecznej oceny. pociąg seksualny skłaniają ludzi do poszukiwania partnera i łączenie się w pary. a także niemal stałej gotowości recepcyjnej. utraty dobrej opinii o sobie. uwrażliwione na oceny społeczne.161 doświadczają lęku społecznego. kontrolowane. że różnorodne i liczne elementy życia społecznego budzą strach (lęk społeczny). Ostatnie wynika z istnienia silnej potrzeby opiekuńczej. a nawet obcej kultury. mamy na początku XXI stulecia okres tonowania motywacji seksualnej. kiedy mają motywację do wywarcia pożądanego wrażenia.

Tinbergen: Badania nad instynktem. Literatura zalecana . Lorenza. zdaniem K.95 r . Warszawa. Jest to zachowanie barwne. teoria i badania.J. . WsiP.162 Pod wpływem pobudzenia seksualnego niektóre samce zwierząt wykonują tzw. Udane pożycie seksualne skłaniają ku optymizmowi i postrzegania życia jako radosnego ciągu. Mimo olbrzymiego znaczenia biologicznego uwarunkowania zachowań seksualnych. I odwrotnie dolegliwość oziębłości u kobiet i impotencja u mężczyzn są przyczynami złego samopoczucia i są postrzegane jako nieszczęścia osobiste. Doznania seksualne są jednym ze źródeł szczęścia ludzi. PWN. to jednak czynnik psychiczny określa jakość doznań i przeżyć seksualnych oraz trwałość zainteresowań partnerskich. zimny seks (cool sex). . jak kontakt w atmosferze miłości. 1977 r. nr 2.N. 1972 r. Podobnie skutkuje niemożność znalezienia odpowiedniego partnera. H> Appley: Motywacja. wzbogacone kulturowo. N.J. Psychologia Wychowawcza. Atkinson: Bdania nad motywacją osiągnięć. cietrzewie pod ich wpływem zatracają normalną zdolność spostrzegania. PWN< Warszawa. ale funkcjonalnie tożsame z tańcem godowym. bogate w elementy podnoszące atrakcyjność „tancerza”. . Obuchowski:Przez galaktykę potrzeb. Psychologia dążeń ludzkich. . Zysk i Sp. sprowadzający się jedynie do redukcji popędu nie ma należytej otoczki uczuciowej i nie jest tak pociągający. odpowiadają zaloty u ludzi. Tzw.1960 r. 1976 r.Ch. Cofer i M.P-ń. Pobudza ono emocje do tego stopnia.K. taniec godowy. Reykowski: Z zagadnień psychologii motywacji. zmierzające do wzbudzenia receptywności seksualnej u samicy. że np. Tej formie zachowania. Warszawa. charakterystyczny dla danego gatunku.

„krew jest przyjaciółką natury”powiadano w średniowieczu. suchy. zwaną z łacińska temperamentum. zawartości hormonów) na stany psychiki też dostrzegają w Hipokratesie prekursora badań w tej dziedzinie. jest to człowiek „ognisty”. w jego ciele przeważa żółć czarna. do różnic intensywności procesów . powolny. Myśl ta stanowi istotę koncepcji h u m o r a l n e j temperamentu. typ człowieka o przewadze śluzu. zapalczywy. krew. leniwy lub pogodny. Badający wpływ składu chemicznego krwi (np. występuje w czarnej chorobie. symbolicznie czarnej. że owe cztery żywioły w ciele ludzkim to odpowiednio żółć.). psychologowie poszukują do dnia dzisiejszego. śluz i żółć czarna. powietrza. wody i ziemi. takie jak np. Koncepcja Hipokratesa kształtowała się pod wpływem jego praktyki lekarskiej i panujących ówcześnie poglądów filozoficznych. wesoły lubi zabawę. stosowana powszechnie do dnia dzisiejszego. średniowieczu. mimo niebywałego wzrostu nagromadzonej wiedzy specjalistycznej. porywczy. Są to: c h o l e r y k. przez analogię. Psychologowie i inni specjaliści. Warto pamiętać. najwcześniej wzbudziły zainteresowania badaczy. zamknięty w sobie. Poznajmy zatem najciekawsze spośród wielorakich prób. Temperament i jedna z cech osobowości. przeważa w nim żółć jasna. odpowiednik ziemi. Obaj uczeni. śniący o rybach.e. Hipokrates. czasami wynikały one z oczekiwań związanych z modą. człowiek w organizmie którego przeważa krew. M e l a n c h o l i k. Melancholik to człowiek chudy. przyjęto pod wpływem prac Galena (130-200 r.n. próbowali odpowiedzieć na pytanie: dlaczego ludzie żyjący na tej samej ziemi tak różnią się między sobą? Pełnej i zadawalającej odpowiedzi na to pytanie. zgodnie z którymi różnice pomiędzy obiektami przyrody wynikają ze zmiennego udziału każdego z czterech żywiołów: ognia. F l e g m a t y k. Te „soki ustrojowe”. mokry. próbujący określić istotę i przyczyny zróżnicowania psychiki poszczególnych ludzi chętnie odwoływali się. samotny. Nie zawsze dbano o trafność. Z biegiem czasu jednostkom o przewadze określonego humoru przypisano odpowiednie cechy charakteru. jest pogodny. sławny lekarz grecki. tłusty i gnuśny. S a n g w i n i k. a nieco ponad wiek później Teofrast.163 Rozdział XII Temperament i osobowość. każdy na swój sposób. Trafną była też myśl. Po wielu próbach konkretyzacji powyższych supozycji w odniesieniu do ciała człowieka. Symbolizuje do kolor żółto-czerwony. Biel jest jego symbolicznym kolorem. opisał cztery podstawowe odmiany temperamentu. Już w V wieku p. filozof i przyrodnik. przedstawił klasyfikację charakterów ludzi. zwana charakterem. sztywny w swych opiniach. symbolizuje go kolor czerwony. Końcowym rezultatem tych prac była p s y c h o s o m a t y c z n a koncepcja czterech typów temperamentu. że temperament wpływa na właściwości procesów psychicznych i zachowanie człowieka. tępawy. zwane też humorami. powstaje ona z nadmiaru krwi w sytuacji niedostatku żółći. po połączeniu tworzą trwałą mieszaninę. inne cechy przypisywano im w starożytności. Trwałym dorobkiem Hipokratesa i Galena okazała się terminologia temperamentów. dobie renesansu i oświecenia. że charakterystyki poszczególnych typów zmieniały się z epoki na epokę.

wątłej budowy. Wystąpił tu klasyczny błąd za szerokiego uogólnienia. Ludzie tego typu częściej niż inni. czyli obraz uzależnienia psychiki od struktury ciała. o temperamencie i k s o t y m i k a. nieco ociężały psychicznie. okazało się nieuzasadnionym uproszczeniem. chudzi. Przekonanie Kretschmera. Drugi typ budowy ciała to p y k n i k. suchej i bladej skórze. słabych mięśniach. jako nazbyt upraszczająca problem. w zbiorowości ludzi zdrowych. Ich nastrój podlega okresowym wahaniom. Odpowiada tej budowie ciała typ temperamentu s c h i z o t y m i k a. osoby wrażliwej.maniakalna. o wąskich barkach. w szczególności stóp i rąk. K r e t s c h m e r a. mało wrażliwymi. Na ogół są to ludzie towarzyscy. Konstytucjonalizm Kretschmera. zwaną . inteligentny. Sheldon był przekonany. Idee i badania Kretschmera zafascynowały amerykańskiego psychologa W. aktywny. rubaszni. Temperament c y k l o t y m i k a jest właściwy dla tej budowy somatycznej. Natomiast dużą popularność zyskała teoria E. abstrakcyjnej. ruchliwy. przejawiają większą niż inni skłonność do zapadania na padaczkę. Osoby o silnej. nietowarzyskiej. jednocześnie chłodnej emocjonalnie. zgromadzonych na podstawie badań i obserwacji 8 000 pacjentów szpitala psychiatrycznego. upodobniające ludzi podeszłego wieku do wyglądu pyknika. tzw. francuski badacz. Sigaud wyróżnił następujące typy temperamentu: trawienny. Typ d y s p l a s t y c z n y obejmuje niewielką grupę ludzi o budowie ciała wyraziście odbiegającej od normy. potężny brzuch. z bardzo rzetelnie prowadzonych badań zależności. Tworzy ono hipotetyczną strukturę. są szczupli. Zdaniem Kretschmera niektórzy ludzie maja l e p t o s o m a t y c z n ą inaczej a s t e n i c z – n ą budowę ciała. szeroka twarz i krótka szyja. S h e l d o n a. upartej. praktyk życiowy. Popularność ta wynikała m. nosy krótkie. Są to osoby eunuchoidalne. Jeszcze inną grupę stanowi osobnicy z wyraźnym niedorozwojem ogólnym. wystający. Twarze mają rozdęte. (Jego właścicielem i lekarzem naczelnym był właśnie Kretschmer). przechodzą do radości. o mowie przesadnie ścisłej. Również błędem było nie uwzględnienie wieku badanych. nie zyskał natomiast uznania jako teoria ogólna. który po gruntownym przygotowaniu ( m. a upływ lat życia powoduje zmiany cielesne. o natłuszczonych policzkach i szyi. że zasadniczą role w rozwoju jednostki odgrywa genetyczne i biologiczne wyposażenie jednostki. euforii życia do smutku i depresyjnego załamania. umięśnionej i proporcjonalnej budowie ciała tworzą typ a t l e t y c z n y. U niektórych z nich występuje akromegalia. roczne konsultacje u Kretschmera. Koncepcja ta. że musi istnieć zbieżność procesów kształtowania ciała i psychiki. nie przyjęła się w nauce o temperamencie. in. w stosunku do poprzedniego. upatrującego przyczyn zróżnicowania psychicznego ludzi w odmiennościach budowy. chorują na schizofrenię.164 i właściwości cech cielesnych. rozrośnięta w szerz. żywy. U osobników tego typu najczęściej występuje psychoza depresyjno . okazał się przydatny w psychiatrii. subtelną formę. C. myślący. mięśniowy. charakteryzująca się ogólnym przerostem. oddechowy. spłaszczone. weseli. są ludźmi spokojnymi. I tak np. infantylne. mózgowy. powściągliwymi. Konstytucjonalizm w jego wydaniu zyskał pogłębioną podstawę teoretyczną i bardziej. wbrew przekonaniom autora. Freuda) rozpoczął swoje badania wpływu właściwości ciała na psychikę. konstytucji ciała. dwudziestowiecznego psychiatry niemieckiego.in. krótkie . pałąkowate nogi. o tendencjach do perseweracji. Prawidłowości wykryte w populacji ludzi chorych nie potwierdziły się. Junga. dotycząca także ludzi zdrowych. choroba nadczynności przysadki mózgowej. starannie przedstawionej dokumentacji dowodów. ponieważ oba są uwarunkowane działaniem hormonów w organizmie. żywy. z niedorozwojem narządów płciowych. a nawet nadwrażliwej. grube zwały tłuszczu. Charakteryzuje go zaokrąglona figura. naiwna.

C e r e b r o t o n i k. Temperament s o m a t o t o n i k a (soma.Znaczy to. po której będzie się przemieszczał żywy organizm w normalnych warunkach odżywiania i pod nieobecność poważnie zaburzającej patologii”. charakteryzująca się silnym rozwojem komórek warstwy endodermalnej.= wnętrzności). funkcjonalnie podobnym do szkieletu. . dobrze rozwinięty układ trawienny. że na podstawie znajomości budowy ciała można będzie określić wpływ morfogenotypu na zachowanie i właściwości psychiczne człowieka. 4) tułowia.u niego królem. wewnętrznej zarodka. a jego dobrostan podstawowym celem życia”. niewrażliwość psychiczna. silne pragnienie aprobaty ze strony innych. określane 20toma cechami każdy. odporne na szkodliwe czynniki otoczenia naturalnego. Typ mezomorfika kształtuje się w następstwie dominacji rozwojowej warstwy mezodermalnej (środkowej) zarodka. na „rusztowaniu” którego formuje się f e n o t y p. klaustrofobia i inne. łać. Ciało osobnika endomorficznego charakteryzuje miękkość. dobrze przystosowane do wysiłku fizycznego. przewód trawienny jest „. zadowolenie z siebie i inne. zdecydowanie.. łać. towarzyskość.= ciało)odpowiada mezomorficznej budowie ciała. płaskiej klatce piersiowej. oporne na trud. Duża powierzchnia ciała czyni go mało odpornym na niesprzyjające czynniki środowiska. O morfogenotypie można wnioskować na podstawie obserwowanych komponent fenotypu. że stanowią je endomorfia. Zdaniem Sheldona w organizmie osób tego typu jest więcej komórek powstałych z warstwy ekodermalnej.( Zapowiadał opracowanie Atlasu kobiet. ich ciało jest twarde i „kanciaste”.= mózg) to typ temperamentu ektomorfików. mózgowiec (cerebrum. ale zapowiedzi nie zrealizował). wyróżnienie których służyło do opisu wyglądu osób. Często spotykany wśród sportowców. 2) tułowia. słabe mięśnie i kości. o natężeniu od 1 do 7. 5) nóg.165 m o r f o g e n o t y p e m. agresywna rywalizacja. odprężenie. tolerancję. Przedstawił je k kategoriach wymiaru. Typom struktury ciała przypisał Sheldon odpowiadające im typy temperamentu. Dalszy uzupełnieniem środków opisu somatotypu było wprowadzenie pojęcia „komponenty wtórne”. brzucha. Wskaźnik stosunku powierzchni do masy ciała jest u nich wyższy. Ludzie tego typy prezentują wysokie zamiłowanie do komfortu. kształtująca się już w okresie życia embrionalnego i rozwijająca się w następujących po nim fazach życia. E n d o m o r f i a to struktura cielesna. o delikatnym ciele. Problemem praktycznym. Opracował ( na podstawie 46 000 fotografii Atlas mężczyzn. Analogicznie przedstawia się wskaźnik stosunku wielkości mózgu do wagi ciała. niż u endo i mezomorfików. a dokładniej metodologicznym. M e z o m o r f i a cechuje osoby o silnie rozwiniętych mięśniach i kościach. obserwowalna budowa ciała. mezomorfia i ektomorfia. Charakterystyczne cechy ludzi tego typu to energia życiowa. ryzyka i hazardu. „W sposób bardziej formalny definiujemy typ somatyczny jako trajektorię czy drogę. zamiłowanie do fizycznego wysiłku. zewnętrznej zarodka. Uzyskany tą drogą opis nazywa się s o m a – t o t y p e m.82. zaokrąglona figura.. stało się dla Sheldona ustalenie podstawowych komponentów budowy ciała. którzy po przeanalizowaniu 4 000 fotografii zgodnie (zasada zgodności) stwierdzili. Sheldon opracował także szczegółowe wskaźniki wymienionych komponentów dla pięciu obszarów ciała: 1)głowy i szyi. E k t o m o r f i a jest właściwa dla osobników wątłych i smukłych. I tak endomorficy najczęściej ( 79 przypadków na sto) mają temperament w i s c e r o t o n i k a (vicera łać. socjofilię. przedstawiający 1 000 typów somatycznych osobników tej płci. Rozwiązał go posługując się metodą sędziów kompetentnych. 3) rąk. piesi. korelacja między tymi zmiennymi wynosi 0.

przypisywane ludziom o danej budowie ciała. kształtujące pewien typ budowy ciała i właściwości temperamentu.83. Tym samym przygotował grunt pod budowę teorii osobowości na podstawie właściwości temperamentu. zrównoważony. może odpowiednio wymodelować ciało i temperament.typ silny.typ silny. Im łatwiej tego dokona. Dlatego też tę teorię temperamentu określa się mianem n e r w i z m u. Obu procesom przypisano s i ł ę. Poza siłą każdemu z tych procesów przypisał Pawłow r u c h l i w o ś ć. Człowiek o małej pojemności żołądka nie będzie dążył do przebywania w towarzystwie żarłoków. Bez możliwości pobudzenia układu nerwowego zwierzęta i ludzie nie mogliby doznawać wrażeń. niekiedy błyskawicznie. Jest to holistyczna albo molarna (całościowa) orientacja metodologiczna. raczej poszuka towarzystwa koneserów jadła i w ten sposób będzie wzmacniał swój temperament cerobrotonika i odpowiednie do tego zachowanie. niezrównoważony. niezbędnych do realizacji funkcji określonych biologiczną strukturą organizmu. Np. zahamowanie w kontaktach społecznych. Zupełnie inną. trzecia cecha układu nerwowego. czyli zdolność do szybkiego przechodzenia z pobudzania do hamowania i odwrotnie. introwersja. I tak: choleryk. czynniki pośredniczące w postaci różnorodnych wpływów społecznych. Bodziec tej samej intensywności wywołuje w silnym układzie nerwowym słabe pobudzenie. pobudliwy. nieśmiałość. wzorca współ występowania. wygasić pobudzenie i przestawić się na ucieczkę. Mogą to być stereotypy zachowań. nadmierne napięcie psychiczne. Hamowanie z kolei jest zdolnością wygaszania pobudzenia. pobudzony seksualnie samiec. Niezbędne jest poznanie ich wzajemnej relacji. Siła pobudzenia nerwowego bywa bardzo zróżnicowana. nadopiekuńcza matka. R ó w n o w a g a . W warunkach naturalnych zwierze musi niekiedy wyhamować zaistniałe pobudzenie i zareagować na inny bodziec. drogę badania temperamentu obrał I. Zgodnie z pawłowowskim wyobrażeniem w układzie nerwowym występują dwa przeciwstawne procesy: pobudzanie i hamowanie. określa relację pomiędzy procesami pobudzania i hamowania. Co determinuje istnienie wyżej omawianej zgodności? Powodują to. że dopiero takie poznanie temperamentu przyczyni się do wyjaśnienia zaburzeń psychicznych i patologicznych zachowań społecznych. dla których nazwy zapożyczył Pawłow z typologii Hipokratewsa-Galena. sangwinik. Był przekonany. 3) niezrównoważony z przewagą hamowania. P a w ł o w. Innymi słowy jednostka będzie zachowywała zgodnie z oczekiwaniami otoczenia. niż przedstawiciele konstytucjonalizmu. nad-wrażliwość na ból i szereg innych Korelacja między budową ciała a temperamentem w tym przypadku wynosi 0. socjofobia. że nawet utożsamiał typ układu nerwowego z temperamentem. 2) niezrównoważony z przewagą pobudzania. że cechy temperementalne są uwarunkowane właściwościami układu nerwowego. Pierwszy jest zdolnością przewodzenia impulsów nerwowych. odbierać sygnałów emocjonalnych itp. Również na kształtowanie odpowiedniości mogą wpłynąć preferencje osób o danej budowie ciała. przekarmiające dziecko. zaatakowany przez drapieżnika. a więc jest bardzo wysoka. zdaniem Sheldona. tym większa będzie siła procesu hamowania. Niektóre z jego wypowiedzi świadczą. Uznał on. że do zrozumienia istoty temperamentu (a również człowieka jako całości) nie wystarcza charakterystyka poszczególnych cech. Sheldon prezentował pogląd. Kombinacja wymienionych cech stała się podstawą wyróżnienia czterech typów temperamentu. a w słabymsilne.166 U osobników cerebrotonicznych często występują takie cechy jak upodobanie do samotności. Mogą to być również wpływy. Np. ruchliwy . Może wystąpić układ 1) zrównoważony. czyli odporność na działanie bodźców o dużej intensywności w przypadku pobudzania i zdolność utrzymania stanu wyhamowania przez dłuższy czas w procesie hamowania. P. ruchliwy. musi. pełniła narzuconą rolę społeczną.

przedwcześnie zmarły psycholog rosyjski.. utrzymującego wysokie tempo pracy. Choleryka dzisiaj wyobrażamy jako człowieka wybuchowego.l a u ’a i jego współpracowników z Uniwersytetu Warszawskiego (A. wiążącą się z czasem reakcji oraz specyfikę ich układu. wpływom środowiska społecznego. wykazał. S t r e. Poza tym W. konsekwentny w działaniu. Aby uściślić rozumienie przedstawionych terminów posłużmy się określeniami z zakresu doznań zmysłowych. perseweracyjny. kształcenia. Wskaźnik ten określa górny próg reaktywności. pamiętliwy i mściwy. zdolnych do zrywów. Niebylicyn. D. Nie znaczy to.typ słaby. że jest to temperament narodowy Polaków. człowiek niekonsekwentny. in. Podlegają one pewnej modyfikacji. nieruchliwy. melancholik. w przybliżeniu raz na milion przypadków. Reaktywność w rozumieniu Strelau’a wyraża się zatem siłą reakcji. Wielkość pomiędzy dolnym i górnym progiem stanowi siłę reakcji. Pojawiły się też sugestie. są wrodzone. przygaszeni. czyste typu temperamentu występują bardzo rzadko. długo koncentrujący się na podjętym wątkiem. tworzące niepowtarzalne układy temperementalne. Współczesna psychologiczna charakterystyka ludzi różnych typów temperamentu nieco różni się od starożytno-średniowiecznej. pozostałe są pochodną oddziaływań środowiska społecznego. reagujący na niuanse sytuacyjne. Strelau’a około 40% cech temperamentu kształtuje się pod wpływem oddziaływania czynników genetycznych. Zgodnie z opinią J. Literacko wcielił się w postać Podbipięty Melancholicy. że przedstawiona charakterystyka układu nerwowego i temperamentu jest niedokładna i niewystarczająca. o zróżnicowanym układzie pozostałych cech. rezygnujący z jego realizacji. łamiącego przeszkody. z opóźnionym refleksie. szybko wpadającego w gniew. cierpiący z powodu nowoczesnego tempa życia. Silny wpływ na jej powstanie i rozwój wywarły poglądy Pawłowa oraz badania neopawłowistów (Tiepłow. Reaktywność jest wysoka. że pełna charakterystyka układu nerwowego powinna uwzględniać co najmniej 9 cech. samokształcenia i innych. ale nie umiejących doprowadzać sprawy do końca. Ideą przewodnią teorii jest przekonanie twórców. energicznego. mierzalne i obserwowalne gołym okiem. ale szybko też powracającego do normalnego funkcjonowania. dynamikę.ale też szybko gasnący. rozumianego jako właściwości układu nerwowego. jako swoistej „czarnej skrzynki” jednak nie wypowiadają się o właściwościach procesów w niej przebiegających. uparty. . Na co dzień spotykamy różnorakie i bardzo skomplikowane kombinacje cech. są jednak z reguły ryzykowne. Jego literackimi egzemplifikacjami są Raptusiewicz z Zemsty Aleksandra Fredro i Kmicic z Potopu.167 flegmatyk. Pierwszy opisują r e a k t y w n o ś ć oraz a k t y w n o ś ć. Sangwinik jest z reguły postrzegany jako „słomiany ogień”. realnie istnieje więcej odmian układu nerwowego. szybko uczący się. B. że autorzy teorii uznają istnienie neurologicznych i hormonalnych podstaw temperamentu. Niebylicyn). raczej publicystyczne niż ściśle naukowe (A. dotyczące wielkich zbiorowości. Tego rodzaju uogólnienia. powolny. zrównoważony. że są niezmienne. Natomiast dolny jej próg stanowi czułość układu nerwowego. że cechy temperamentu „odnosza się przede wszystkim do formalnych cech zachowania” Znaczy to. Stadnicki). labilność. niezwykle uzdolniony. szybko zapalający się do określonego działania . Kontynuatorzy badań Pawłowa wykazali. Flegmatyk to typ człowieka powolnego. m. Cechy temperamentu. Idealne. Formalna charakterystyka temperamentu uwzględnia dwa wymiary: energetyczny i czasowy.typ silny. Zawadzki). a opisują jedynie formalne cechy temperamentu. Eliasz. gdy próg wrażliwości jest niski. ludzie słabego charakteru są niemal stale przemęczeni. R e g u l a c y j n a t e o r i a t e m p e r a m e n t u (RTT) została opracowana przez J.

Wrażliwość sensoryczna. prezentuje styl wspomagający. 3. Wielu współczesnych naukowców rezygnuje z opracowywania teorii szerokiego zasięgu. Tak rozumiany . Zestaw wielu odpowiedzi na zróżnicowane pytania pozwala dość dokładnie określać temperament badanej osoby oraz reaktywności. że udzielił jej choleryk lub sangwinik. zdolność do reagowania na słabe bodźce sensoryczne. Autorzy. o przewadze czynności pomocniczych. większe zapotrzebowanie na stymulację. zabezpieczająca „na wszelki wypadek” zapas nici do wiązania zerwanej przędzy. Petrie i jej zwolenników mamy dwa typy temperamentu: redukujących i wzmacniających różnorakie doznania i. poziomem pobudzenia. Są to: 1. a wzmacniający powiększali niemal dwukrotnie. Wyodrębniono s t y l p r o s t o l i n i l n y. „Redukujący” w porównaniu z „wzmacniającymi” demonstrowali szybsze ruchy. pozwoliły ustalić. Jej miarą jest ilość i zakres podejmowanych działań. Funkcją aktywności jest zapewnienie optymalnego dla danej osoby poziomu stymulacji. RTT. Perseweratywność. że recepcja bólu daje podstawę do wyróżnienia typu ludzi redukujących (reducer) i wzmacniających (augmenter) odczucia bólu. zapasowe szpule itd. odpowiedź „Tak” na pytanie „Czy lubisz zajęcia. tendencja do silnego reagowania na bodźce emocjogenne. Do jednych z ciekawszych należ badania A. mniejszą tolerancję na deprywację sensoryczną i inne. Reaktywność emocjonalna. Wymiar czasowy określa przede wszystkim r u c h l i w o ś ć. Podobne tendencje ujawniły się w badaniach kinestetycznego postrzegania wielkości przedmiotów. pobudzających działań. gamę typów pośrednich. że porównując wielkość dotykanego przedmiotu z wcześniej poznaną wielkością wzorcową redukujący w skrajnych przypadkach pomniejszali ją o połowę. 2. P e t r i e.168 Aktywność wiąże się z aktywacją. W RTT znaczącą rolę odgrywa pojęcie i problem stylu działania. Wysoki poziom aktywności z reguły współwystępuje z niską reaktywnością. Na podstawie obserwacji klinicznych i badań laboratoryjnych dowiodła. jak widać. Badania uprawiane z punktu widzenia tej teorii dotyczą dyferencjacji form zachowania według kryterium zróżnicowania typów temperamentu. ruchliwość. rozumiana jako zdolność szybkiej zmiany zachowania. Częściej wśród nich występowała mezomorficzna budowa ciała. 6. Wytrzymałość. skłonność do podejmowania wielorakich. 5. Uogólniając: zdaniem A. ruchliwości i innych cech temperamentu. opracowując Kwestionariusz Temperamentu Strelau’a wyselekcjonowali szereg określeń. Różnice wynikają z odmiennego funkcjonowania mózgowej regulacji procesu odbioru doznań zmysłowych. Żwawość: tendencja do szybkiego reagowania. zdolność utrzymania optymalnego poziomu reagowania w sytuacji silnej stymulacji. Prządka np. Aktywność. oczywiście. znaczne interpersonalne zróżnicowanie procesu odbioru. ograniczają się do badań związku temperamentu z określoną cechą lub procesem psychicznym. tendencja do kontynuowania i powtarzania zachowań po ustaniu działania bodźca. dostosowanej do zmieniającego się środowiska. pracująca w tkalni fabrycznej. wysokiego tempa aktywności. Np. krótszy czas reakcji. jest teorią szerokiego zasięgu. o przewadze czynności zasadniczych. charakterystyczny dla osób wysoko reaktywnych. Autorka zainteresowała się jakością odbioru doznań zmysłowych i stwierdziła. odpowiedni dla jej temperamentu. które wymagają energicznych czy sprężystych ruchów?” świadczy o preferowanym sposobie zachowania osoby odpowiadającej i o tym. dominujący u osób nisko reaktywnych i s t y l w s p o m a g a j ą c y. Po rozpoznaniu wielu formalnych cech temperamentu autorzy poddali je analizie czynnikowej. charakteryzujących zachowanie ludzi danego typu temperamentu. 4. w wyniku czego wyodrębniono sześć zbiorczych cech (wiązek) temperamentu.

w sportach ekstremalych. wyrazu oczu). zamiłowanie do podróży. które kiedyś cierpiały na kliniczną depresję.. emocjami i zachowaniem ukazuje tekst w ramce Ramka 19 „Emocje niektórych osób wydają się. poziom aktywności mózgu w obrębie lewego płata czołowego był niższy. dominacja-uległość i aktywność-powściągliwość. 4) unikaniu nudy. np.. Spostrzeżenie to opiera się w znacznej mierze na badaniach Richarda Davidsona. zdaniem Petrie. ponieważ nie mogą otrząsnąć się ze zmartwień i przygnębienia.. Jego zdaniem relacje między osobnicze warunkuje tak rozumiany temperament. sposobów. bardziej i mniej wieloznacznych. Wykazuje on. np.. zdaje się związany ze względną aktywnością prawego i lewego obszaru przedniej części płatów czołowych. Z u c k e r m a n zróżnicowanie poziomów reaktywności sprowadził do stałych różnic zapotrzebowania na stymulację. mają pogodne i wesołe usposobienie. osoby takie są z natury pogodne i niefrasobliwe. Niektóre były zabawne. u których niedawno rozpoznano depresję. że u osób. że osoby. zwiedzania. pleasure. na którego jednym końcu znajduje się wesołość.Natomiast osoby. młodzież przestępcza.. Kontrast między ponurym a pogodnym usposobieniem ujawnia się na wiele. Interesujące związki pomiędzy funkcjonowaniem mózgu.naturalnie krążyć wokół pozytywnego bieguna. na ogół cieszą ich kontakty z innymi i to. poziomu dopaminy. dochodzą do siebie po porażkach i niepowodzeniach. W jednej z aktualnych charakterystyk temperamentu A. a na drugim melancholia. aż 93% wiarygodności mówcy zależy od emocjonalnych cech wypowiedzi. Odkrył on. Model PAD. postawy. podczas gdy inne smutne i melancholijne. wydają się bez ustanku cierpieć. profesoor Uniwersytetu Stanowego w Kalifornii. jak choćby instruktażowy dla pielęgniarek. u których lewy płat czołowy wykazuje większą aktywność niż prawy. Davidson odkrył. pokazujący straszne szczegóły operacji. języka ciała (gestów. a tylko 7% od treści przekazu. adrenaliny i noradrenaliny w mózgu. oglądaniu thrillerów. został pomyślany jako instrument w służbie praktyki. Od czasów W.. są podatne na przykre uczucia i przypływy złego nastroju oraz łatwo zrażają się trudnościami. Autor koncepcję tę nazywa modelem PAD (skrót od ang.. luzu. dążeniu do rozprężenia. że satysfakcja pożycia małżeńskiego zależy od cech temperamentu. biegunów mózgu emocjonalnego. Różnice te wynikają z biologicznego uwarunkowania właściwości mechanizmów regulujących poziom aktywności organizmu. co przynosi życie.. były .. dominance). Inne. który „odpowiada” za 30-34% szczęśliwości małżeńskiej. przejawiającą się w 1) poszukiwaniu grozy i przygód. u których bardziej aktywnie pracuje prawy płat czołowy. np.169 temperament ukierunkowuje zachowanie społeczne. arousal. 2) poszukiwaniu przeżyć. Wundta właściwości temperamentu kojarzono z p r o c e s a m i e m o c j i. W jednym z eksperymentów ochotnicy oglądali krótkie filmy. psychologa z Uniwersytetu Wisconsin. poznawania nowych ludzi... W innej sferze. Ten sam schemat aktywności mózgu stwierdził u osób. temperamentem.ukazywały biorącego kąpiel goryla albo bawiące się szczenię. który można opisać w kategoriach wymiarów przyjemność-przykrość. Mehrabian. I one leżą u podstaw zróżnicowania społecznych form zachowania. rutynowych zajęć. które nigdy nie wpadły w depresję. a w obrębie prawego wyższy niż u tych. Ich stabilność lub niestabilność miały określać podstawowy wymiar temperamentu. 3) rozhamowaniu. Ten wymiar temperamentu. utożsamił go z typowym dla jednostki stanem emocjonalnym. zgodnie z amerykańską tradycją. wywodzi się z typu redukujących M.

a „osobowość”. Introspekcyjnie możemy obserwować przebieg np. Po szóste. Każdy człowiek podlega procesowi przemian cielesnych i psychicznych. Nie możemy natomiast obserwować w ten sposób procesów osobowościowych. W grupie osób o pogodnym usposobieniu reakcje na scenę operacji były niewielki. Po piąte. Media Rodzina of Poznań. Nowakiem. Goleman: Inteligencja emocjonalna.. utrzymujący przekonanie o tożsamości osobniczej. ukryło się pod pojęciem ”osobowość” lub „cechy osobowości”. łacińska „persona”.za: D. pierwszy jest nadal badany. naszego myślenia lub narastanie emocji. że już starożytni uczeni zainteresowali się problemem temperamentu i charakteru. powiada się o nich: ”To jest osobowość!” Mamy tu klasyczny wątek psychologii humanistycznej. nie ma odpowiednika cielesnego. Musi zatem istnieć jakiś czynnik. osobowości przypisuje się wpływ na poczucie tożsamości. niemniej postulujemy ich istnienie. żyjąc w świecie różnych możliwości. rzecz jasna rozbawieniem. prezentowane pojęcie służy do określania odrębności jednostki w stosunku do innych. wprowadzenie pojęcia osobowość pozwala wyjaśnić rozbieżne reagowanie dwu lub kilku osób na ten sam bodziec oraz identyczne reagowanie osób na różne bodźce. W sensie nazewnictwa odejście to nie jest wiele znaczące. Dalsze losy obu wątków ukształtowały się odmiennie. a zatem skłonne do ponuractwa. Osobowość. że temperament usposabia nas do reagowania na różne sytuacje życiowe albo w wesołej (pozytywnej). co cecha wyróżniająca. Cele takie realizuje się na podstawie znajomości cech osobowości człowieka. gdyż w języku greckim „charakter” to tyle. co 7 lat następuje niemal kompletna wymiana komórek organizmu. co dawniej nazywano charakterem. drugi natomiast uległ znaczącej modyfikacji. człowiek. sterującym rozeznaniem i wyborem opcji życiowej znowu jest osobowość.340-342. opisowi indywidualności. Osobowość jest pojęciem ogólnym i w tym właśnie wymiarze i na podstawie badań procesów jej kształtowania można sensownie szukać rozstrzygnięcia w odwiecznym sporze natywistów i empiryków. natomiast widok krwi i ran na obrazie kręconym w sali operacyjnej napełniał je lękiem i wstrętem. co wrodzone i tego. pojęcie to służy do określenia relacji tego. najsilniej reagowały one. a mimo to czujemy się tym samym Kowalskim. a więc charakteru. A zatem wydaje się. znaczy tyle co „maska”. . której używali starożytni aktorzy dla ukazania cech. Na początku tego rozdziału znalazła się informacja. Czynnikiem ogólnym. To. zachowała się starożytna terminologia.170 przygnębiające. Niekiedy nawet rezerwuje się ten termin do charakterystyki wybitnych jednostek. Po drugie.1995 r. że filmy o wesołej treści były tylko średnio zabawne. Osobowość pośredniczy między bodźcem i reakcją. rys. ważną dla psychologów-praktyków jest możliwość przewidywania. Freud i freudyści mocno akcentowali ten aspekt. Po czwarte. oglądając filmy wesołe. uważały. Po trzecie. prognozowania zachowania ludzi. czy X-wiczem. która zapewnia zarówno wewnętrzną zgodność zachowania jak i relatywną jego stałość w wymiarze czasowym. co nabyte u istoty ludzkiej. zorientowanej na rozwój jednostkowych cech osobowości. określając jej właściwość. osoby przedstawianej na scenie. dąży do rozumienia świata i wyboru odpowiadającej mu drogi życia. Po pierwsze. Osobowość jest tworem hipotetycznym. Dlaczego to robimy? Do czego to jest potrzebne? Jest kilka ku temu powodów. Osoby o większej aktywności prawej półkuli. przynajmniej z punktu widzenia psychologii poznawczej.s. ani psychicznego. albo smutnej (negatywnej) tonacji emocjonalnej” Cyt.

typ ludzi z drugiego krańca wymiaru. częstego przebywania w towarzystwie innych osób itp. zazwyczaj mają własne zdanie w określonych sprawach. że niektórzy ludzie są zorientowania na świat zewnętrzny. aktywni. unikanie licznego towarzystwa. zamkniętych. Jest ich tyle. wybitnego szwajcarskiego psychologa i myśliciela. a więc nie budzącą wielu sprzeciwów. jej udział.in. ludzi zwróconych ku sobie. powszechnie akceptowaną definicję osobowości. ekspresyjni. uczuciowych. Są to: ekstrawersja-introwersja. zapisu fal mózgowych. W interpretacji Eysencka scharakteryzowane terminy nabrały nieco innej treści. który uznał. zdaniem Eysencka. a także opisów osobowości tysięcy ludzi z 35 państw świata. refleksyjnych. według Eysencka. J u n g a. niezmienne czasowo i sytuacyjnie” (Ph. głośnej muzyki. że dziedziczność jest determinantą również cech osobowości. Elementem osobowości jest.519) Teorie osobowości. Terminy „ekstrawertyk” i „introwertyk” zapożyczył Eysenck od C. Te niedostatek wewnętrznego pobudzenia zmusza ekstrawertyków do poszukiwania stymulacji zewnętrznej. Charakteryzuje ich silne pobudzenie korowe. Proces warunkowania jest u nich utrudniony. wykazał on. są otwarci. a zatem bogate życie wewnętrzne. Jedną z teorii osobowości. Bardzo ogólną. nie ulegają presji szablonowego myślenia i odczuwania. w kształtowaniu podstawowych wymiarów wynosi od 50 do 70%. że wynikające stąd głębokie różnice między ludźmi nie są możliwe do wyeliminowania i jako utopijne określa próby skłonienia kryminalistów do tego. a wiemy. rozumianego jako dziedziczne właściwości układu nerwowego jest teoria H. jak normalni ludzie. Oni tego potrzebują i to właśnie lubią. „Większość podręczników osobowości zajmuje się wyłącznie temperamentem” Znaczy to. że ekstrawertycy charakteryzują się niskim poziomem pobudzenia kory mózgowej. potocznie przeto określa się ich jako ludzi niewrażliwych.niestabilność emocjonalna) i psychotyczność (wrażliwośćniewrażliwość). poszukują kontaktów z innymi ludźmi. Autor dostrzega daleko idącą zbieżność pomiędzy temperamentem i osobowością. ale praktycznie pozostaje ona poza kręgiem jego zainteresowań. Reaktywność ekstrawertyków jest niska. Zimbardo: s. również inteligencja. silnych podniet zmysłowych. a cech drugorzędnych w granicach od 50 d0 60% Autor ten podkreśla to. towarzystwa. Odwołując się do badań empirycznych układu nerwowego. Są oni nastawieni analitycznie i introspekcyjnie. o bujnej wyobraźni. Zimbardo: osobowość jest to „złożony zbiór własności psychicznych. szybko . włączony do teorii w późniejszej fazie jej budowy. Trzy podstawowe wymiary charakteryzują osobowość ludzką. E y s e n c k a. nie zawsze wykorzystywany w opisach osobowości. by zachowywali się tak. wykształcili przeciwstawne cechy temperamentu i osobowości. że ludzie funkcjonują najlepiej przy średnim stanie pobudzenia. a przez to są trudni do kierowania w działaniach zbiorowych. neurotyczność (stabilność. lubiący się bawić. silnych podniet. ile teorii osobowości.171 Przy tak wielorakich uwikłaniach problemowych trudno o jedną. które wpływają na charakterystyczne wzorce zachowania jednostki. w której ważną rolę przypisano cechom temperamentu. wrażliwych. skłonnych do analizy własnych przeżyć. m. Nazwał ich e k s t r a w e r t y k a m i i przeciwstawił im i n t r o – w e r t y k ó w. jest definicja Ph. spontaniczna aktywacja ich mózgu kształtuje się poniżej średniej. Są wysoce reaktywni. walki w sportach kontaktowych. opis cech został pogłębiony o neurofizjologiczne uzasadnienie występowania tych orientacji. przebiega wolno i wymaga wielu powtórek Introwertycy. niebezpiecznych sytuacji. skłonność do zamykania się w sobie.

Procesy warunkowania u psychopatów i przestępców przebiegają niezwykle opornie. ani poczucia winy. altruizm. podatności na lęk. Przedstawiony diagram pokazuje wyraźnie to. uspołecznienie z jednej strony i niewrażliwość. jest lękliwość. wyróżnionym przez Hipokratesa i Pawłowa. parasympatycznego-do osłabienia. Wyobrażenie tego związku przedstawia niżej umieszczone „Koło Eysencka”. Wypracował on system poglądów. wrażliwość. obojętność wobec cierpienia innych ułatwia popełnianie przestępstw. ukształtowane społecznie. przyśpieszone bicie serca. Te właściwości osobowości są uwarunkowane neurologicznymi procesami. z tego też powodu wiele bodźców powszechnie wzbudzających lęk u nich nie wywołuje reakcji tego typu. zmienności nastrojów i poczucia winy. moralności. Z charakterystyki tej wynika. Teorie psychoanalityczne. Freud wypowiadał się na takie tematy jak pochodzenie religii i pojęcia boga. prezentują wspomniane właściwości w stopniu wysokim. To w nim koordynuje się procesy emocjonalne i objawy im towarzyszące np. który miał służyć jako podstawa teoretyczna praktyki terapeutycznej i leczniczej. zawierający także pewne elementy teorii filozoficznych. wiedeński lekarz-psychiatra i psycholog. łącząc właściwości układu nerwowego (cechy biologiczne. że wyróżnione przez niego wymiary osobowości odpowiadają czterem typom temperamentu. P s y c h o t y c z n o ś ć. Zdaniem Eysencka lęki i zaburzenia neurotyczne powstają pod wpływem warunkowania. Stabilność lub niestabilność określa stopień zmienności i intensywności napięć emocjonalnych. stabilne –w niskim. podwzgórze i inne). psychopatia z drugiej też pozostaje w związku z warunkowaniem i przeżyciami lękowymi. Stała przewaga układu sympatycznego jest właściwe dla neurotyków. że osoby podatne na warunkowanie częściej niż inne doświadczają neurotyzmu. jak Eysenck postrzega całość w postaci osobowości. Niska wrażliwość.172 kojarzą. Znaczy to. że między cechami obu wymiarów nie istnieje korelacja dodatnia. Osoby niestabilne. Z biegiem czasu i gromadzenia danych empirycznych wykształcił się ogólny system psychologiczny. bowiem nie zostały wytworzone reakcje lękowe. stanowi kombinację różnorodnych cech. determinizmu i inne. Pobudzenie układ sympatycznego prowadzi do nasilenia emocji. niekiedy związki tworzą się po jednorazowym skojarzeniu. pierwotne) i wtórne (charakterologiczne). kultury. zachodzącymi w pniu mózgu (układ limbiczny. Pokazano na niej również czynniki pochodne wobec pierwotnych. szybszy oddech. ważnej z punktu widzenia zdrowia psychicznego. przestępczość. aspołeczność. Empirycznie potwierdzono. Impulsy antyspołeczne nie wzbudzają u nich lęku. Jedną z bardzo istotnych cech osobowości ludzkiej.„ambiwertywna”. skłonności depresyjnych. . n e u r o t y c z n o ś ć jest ortogonalny w stosunku do ekstra i introwertywności. określających wymiary temperamenty i osobowości. obniżania poczucia własnej wartości. Twórcą psychoanalizy był Zygmunt Freud. Drugi podstawowy wymiar. że czyny aspołeczne częściej popełniają ekstrawertycy niż introwertycy. osobowość olbrzymiej większości ludzi nie tworzy tak idealnego obrazu. tzn. zwane również n e u r o t y c z n y m i. Eysenck sądził. jest-jak powiada Eysenck. Przedstawiony opis cech osobowościowo-temperementalnych odnosi się do przypadków krańcowych. wiec proces warunkowania przebiega u nich szybko.

Kontrola ego z kolei polegałaby na skłanianiu do przestrzegania zasad moralności w działaniach realnych. np. Id nie toleruje przyrostu w nim samym energii. w trakcie rozmowy co pewien czas wykrzykiwała: „Nie dotykaj mnie!” i dalej. Jego funkcje to powściąganie nieakceptowanych społecznie popędów agresji i seksualnego. Między tymi czynnikami trwa konflikt. kontynuowała konwersację. jakie demonstrowała wspomniana pacjentka. z nich wyłaniają się pozostałe warstwy osobowości. stanów pożądanych) i procesy wtórne. Energia libido może być przekazana innym strukturom psychicznym. uznanych wartości i ideałów społecznych. Proces wtórny wiąż e się ściśle z wykonawstwem. Jest ono umysłową (psychiczną) reprezentacją moralności społecznej. Jeżeli ego utrzymuje kontrolę. mogący kontrolować i d . natomiast e g o. sferę nieświadomości. Id działa na zasadzie przyjemności. a więc osobowości. Osiąga to uruchamiając czynności odruchowe. Znaczy to. czynnik rozwagi. Kobieta ta. Nie mają one żadnych właściwości. które utrudniałyby dostęp do sfery świadomości. Wątek nieświadomości i jego relacji do świadomości został ostatecznie przedstawiony przez Freuda następująco: p s y c h i k a ludzka nie jest tożsama ze ś w i a d o m o ś c i ą. Treści nieświadomości są natomiast wyparte ze świadomości i nie mogą w niej się znaleźć ponieważ nie są aprobowane. odgrywają popędy. jakby nic. że te niekontrolowane objawy świadczą o istnieniu w psychice ludzkiej sfery n i e ś w i a d o m o ś c i. zachowywała się dziwnie. przez wiele lat unikała kontaktu z mężczyznami. Wymaga ona myślenia realistycznego. Wyróżnił on w obrębie tej struktury trzy warstwy: i d (ono). S u p e r e g o wykształca się później niż dwa poprzednio przedstawione subsystemy osobowości. czyni go sztywnym. pojawiały się u niej konwulsyjne tiki. zwanego również sumieniem. nieświadomości. Freud skonkretyzował swoje rozumienie nieświadomości rozpatrując problem dynamiki i ukierunkowania zachowania ludzkiego. z podejmowaniem decyzji o działaniu i sposobach jego realizacji. myśli nieprzyzwoite. prymitywny. czyli regulowane przez e g o. mieście wyszukanych zabaw i typowej dla epoki wiktoriańskie hipokryzji. nazbyt zasadniczym. stanowiące jedność funkcjonalną. Na podstawie tej i podobnych obserwacji wysnuł Freud wniosek. wyglądająca młodo i zupełnie zdrowa somatycznie. stanowią „psychikę pierwotną”. Nadmiar kontroli superego z kolei przesadnie uzależnia człowieka od nakazów moralnych .173 Rozpoczynając prace zawodową w Wiedniu. np. życzenie śmierci nie lubianemu małżonkowi. człowiek pozostaje w stanie równowagi z otoczeniem. a same czerpią energię z procesów fizjologicznych. klekot mowy. dąży do natychmiastowego jej rozładowania. . Innymi słowy jest ono sumieniem jednostki. tworzą popędy. działa i musi działać na zasadzie realizmu. popędowy. kompleksy. ale potencjalnie mogą stać się treścią świadomości. j a (ego) i superego (sumienie). czterdziestoletnia i bardzo zamożna wdowa. zetknął się Freud z intrygującymi go przypadkami nerwic na tle seksualnym Jedna z pierwszych jego pacjentek. Są nimi e g o . Zasadniczą rolę w obrębie id. albowiem obawiała się. niezbędnego do zaspokojenia potrzeb. kichania. są one wrodzonymi elementami biologicznej natury człowieka. że ci „polują” na jej majątek. realizmu. Treści nieświadomości są zróżnicowane. pewna ich część stanowi p r z e d ś w i a d o m o ś ć. Są one jedynym źródłem energii psychicznej dla ego i superego. czyli popędy i całą dziedzinę nieświadomości („zbiornik energii libido”) oraz s u p e r e g o . Id. jeżeli zyskuje przewagę id to zachowanie będzie miało charakter impulsywny. procesy pierwotne (tworzenie obrazów czegoś. która w określony sposób wpływa na pojawianie się takich form zachowania. surowego potępiania seksualności. walka o dominację. uwzględniając wymagania świata zewnętrznego. w jej zakres wchodzi również n i e ś w i a d o m o ś ć. że aktualnie nie są one przeżywane świadomie.

społecznie przekazane i nakazane jednostce. Lęk neurotyczny powstaje pod wpływem obaw przed wymknięciem popędów z pod kontroli i społecznych reakcji na ten fakt. Konflikty te. Niektóre wydarzenia już w dorosłym życiu również budzą silne lęki. Freud wyróżniał trzy rodzaje lęków: r e a l i s t y c z n y. „Czy jest taki człowiek. F i k s a c j a. Jedna z polskich „pań minister” nie mogąc osiągnąć swego celu w negocjacjach międzynarodowych. Lęki są dokuczliwe. cofnięcie się do zachowań z czasu dzieciństwa. Dzieci np. Oto wykaz ważniejszych z nich: w y p a r c i e. Osoba napotykając przeszkody na drodze do swego celu i nie mogąc poradzić z nimi uznanymi metodami działania. uszlachetnianie popędów. córka twórcy teorii psychoanalizy. których człowiek nie może opanować nazywa Freud t r a u m a t y c z n y m i i właśnie takie przeżywa dziecko zaraz po urodzeniu. co kulturowe. który nie miałby zachcianki przywłaszczenia czegoś cudzego?” R a c j o n a l i z a c j a jest zabiegiem tworzenia skomplikowanych schematów uzasadniających określoną formę zachowania. trudne do opanowania. te. mechanizmy obronne.174 Ta wizja osobowości ludzkiej świadczy o tym. odczuwa lęk realistyczny. Może to być również zatrzymanie z powodu nierozwiązanych konfliktów na szczeblu wczesnej fazy rozwoju. Np. ludzie o wybujałej racjonalizacji na każdy czyn mają usprawiedliwienie. uczuć. Służy ona ukryciu. Potocznie określamy to jako „dorabianie filozofii do czynu”. nie ubiera ciepłej czapki (choć czuje. że Freud pojmował psychikę ludzką jako arenę zmagań przeciwstawnych sił. obstawanie przy jakiejś postawie lub formie zachowania. przenoszą na lalki. usztywnienie. Wyparcie jest podstawą dla innych mechanizmów obronnych. bo on „jest mężczyzną” i „nikt nie będzie mu rozkazywał!” S u b l i m a c j a nadawanie popędowym pragnieniom form akceptowanych społecznie. czyli zepchnięcie niepożądanych myśli. że e g o nie będzie w stania zapanować nad nimi. nawet przed samym sobą. nigdy nie przyznają się do błędu. chroniące je przed destrukcyjną siłą lęków. chcąc w ten sposób skłonić partnerów do ustępstw! R e a k c j a p r z e c i w n a to mechanizm obronny przed „uwiedzeniem”. błagać. rzutowanie polega na przypisaniu swoich nieakceptowanych myśli i pragnień innym osobom. nie dopuszczających do świadomości treści budzących lęk. prawdziwych motywów działania lub samousprawiedliwieniu. Jeżeli nie znajdują skutecznych środków realnych. stwarzają nieznośne napięcie. np. rozpłakała się. Ich charakterystykę i sposoby działanie przedstawiła Anna Freud. frustracja i powstające pod ich wpływem lęki mogą być na tyle silne. tego. n e u r o t y c z n y i m o r a l n y. Jednym z następstw dynamiki procesów osobowości jest lęk. P r z e m i e s z c z e n i e to przenoszenie impulsów wywołanych przez jakąś osobę lub sytuację na jakiś mniej niebezpieczny obiekt. Lęk moralny jest zbieżny z obawami sankcji własnego sumienia. są przeto trudnymi partnerami w działaniu zbiorowym. ludzie dążą do ich opanowania. stosują. wyrażanie pragnienia seksualnego w postaci wiersza lirycznego na cześć osoby pożądanej. Lęki różnią się także stopniem intensywności. przymilać się. że przydałaby się). swoją złość wobec rodziców. co biologiczne z tym. wobec którego ego jest bezradne. znany z hasła” na złość mamie niech mnie uszy odmarzną” Młodzieniec kochający mamę i pragnący jej miłości nie słucha jej poleceń. wspomnień i pragnień do nieświadomości. bezradne wobec nowego środowiska. Człowiek zagrożony niebezpieczeństwem. P r o j e k c j a. Z a p r z e c z e n i e to prosty mechanizm nie przyjmowania do wiadomości określonych treści. R e g r e s j a. . nawet nieświadomie. zaczyna płakać. W takich sytuacjach pojawiają się m e c h a n i z m y o b r o n n e .

dotyczącego tego samego obiektu. tzw. podrażnianie wspomnianych okolic np. że oprócz dominacji jednej z nich. czyli pociągu seksualnego do płci odmiennej. U niektórych ludzi faza trwa prze całe życie. może zostać przemieszczone i dotyczyć np. odczuciem ulgi po napięciu wynikłym z nagromadzenia nie strawionych resztek. następuje po okresie latentnym. 3) f a l l i c z n e . Czynność ssanie sprawia dzieciom do pewnego wieku największą przyjemność. skrytego. samochodu osobnik wychwala jego elegancję. co ono samo. W czasie tej fazy (początek około 2-go roku życia) realizuje się trening czystości. I z o l o w a n i e . są zdaniem Freuda. upartego. Izolowanie pozwala ochroniać dobre strony doświadczeń przed złymi. wchłaniania wiedzy. Mechanizmy obronne chronią człowieka zarówno przed lękami wewnętrznymi. która przechodzi przez szereg stadiów rozwojowych. doznania przykrego i przyjemnego.ta myśl Freuda w pełni wyraża nastawienie poznawcze tego autora. Również poziom rozwoju jednostki świadczy o tym. Stosowane przez człowieka mechanizmy obronne odzwierciedlają cechy jego osobowości. założenia rodziny. Wymienione 4 fazy różnią się między sobą. przez palenie papierosów staje się głównym źródłem przyjemności. źle świadczących o uczestniczącej w niej osobie. jaka ukształtowała się osobowość. pragnienia miłości. W efekcie uformuje się charakter retencyjny. Wchłanianie. konsekwentnie wymaga powstrzymywania defekacji. jakby wyciszonego trwania energii seksualnej. w tym przypadku przyjemność kojarzy się z czynnościami wydalania. Wręcz odwrotnie. dziecko musi nauczyć się odkładać na później przyjemność wydalania. rodzi się też odczucie kompleksu Edypa lub Elektry. Są to właściwości charakteru oralnego. że przepłacił. 2) a n a l n e . komfort jazdy. „Dziecko jest ojcem człowieka”. lęk kastracyjny. estetyczny wygląd nie wspominając ani słowa o tym. że osobowość człowieka kształtuje się w okresie dzieciństwa. a w życiu dorosłym dokonuje się jedynie jej polerowanie. rodzą obawy i lęk przed zemstą ojca. 4) genitalne. inkorporacja oralna. uwzględniającą silne powiązania człowieka z otoczeniem społecznym (P. wyrazem przemian seksualności człowieka. Jeżeli matka jest nadmiernie rygorystyczna. To stadium pojawia się w okresie adolescencji. Wrogość chłopców wobec ojców.175 I d e a l i z a c j a uwypuklanie dobrych stron sytuacji w celu ukrycia niekorzystnych. w której traktował on psychikę jako zamkniętą całość („monadę libidalną”) w teorię ego. jednak Freud nie sądził. W tym czasie następuje reorientacja z nastawienia na doznawania przyjemności narcystycznych na heteroseksualne. Freudyści wyróżniają stadium: 1) o r a l n e . zazdrość o matkę jako obiekt kateksji seksualnej. świadczą zarówno o jego słabości i elastyczności jednocześnie. doświadczeń życiowych. człowieka skąpego. Freud był przekonany. Kutter) Mechanizmy te odgrywają istotną rolę w życiu człowieka. One pozwoliły przetransformować starożytne określenie „człowiek istota racjonalna” na postfreudowskie „człowiek istota racjonalizująca”. jak i zewnątrz pochodnymi. w tym okresie rozwojowym najsilniejsze doznania przyjemności pojawiają się pod wpływem podrażnienia okolic ust i języka. istnieje możliwość harmonijnego ich współwystępowania w psychice człowieka dorosłego. oddzielanie od siebie różnych doświadczeń. Freud nazwał go charakterem analnym. Jeżeli tak to źródeł zaburzeń i chorób psychicznych . dziecko 5-cio letnie charakteryzuje się już ukształtowaną strukturą osobowości. Ich włączenie do teorii Freuda świadczy o przeobrażeniu pierwotnej teorii tego twórcy. Kompleks Edypa i lęk kastracyjny zdaniem Freuda wywierają znaczny wpływ na osobowość człowieka dorosłego. Po kupnie np. w tym czasie czynności autoerotyczne stają się źródłem przyjemności. Dziecko w tym okresie rozwoju odczuwa przyjemność zbliżania do rodzica płci przeciwnej i wrogość wobec rywala tej samej płci. że istnieją między nimi ostre granice. zakładał. Cechy osobowości. to może ukształtować się uogólnione nastawienie na powstrzymywanie. uczucia do myśli.

Dokonuje tego nieświadomie posługując się mechanizmem obronnym izolowania. opracowana prze Melanię Klein z londyńskiego Instytutu Tavistock wypełnia lukę klasycznej psychoanalizy ukazując znaczenie obiektów zewnętrznych w procesie kształtowania osobowości człowieka. Jego poglądy były inspiracją poważnych dociekań i badań empirycznych. M. zwłaszcza z matką. zróżnicowane relacje charakteryzują osobowość konkretnych jednostek. innym wręcz przeciwnie. depresja i inne niepożądane stany psychiczne. jak sama nazwa wskazuje. zazdrość. „Zła pierś”. Raz jawi się on jako „dobroczynny”. spostrzegania. sadyzm. że nie perturbacje z seksualności są przyczyną wielu zaburzeń psychicznych. Dla dziecka pierwszym. . nienawiść. tworzą „wiązkę” radości. Mimo to stanowiły daleko uproszczoną wizję osobowości człowieka. rozumianym jako inna osoba lub przedmiot. gdyż stanowi on zarodek konfliktów osobowościowych. Teoria r e l a c j i z o b i e k t e m. czyli procesy dotyczące uczuć. One też. jest tożsamość złej i dobrej piersi lub jakiegoś innego obiektu. a także lęki prześladowcze. Freud przedstawił wiele subtelnych i pomysłowych opisów mechanizmów osobowościowych. Mimo nieświadomego procesu oddzielania uczuć efekty tego faktu są znaczące dla przyszłego procesu kształtowania osobowości. Oddzielone uczucia miłości. Freud pominął wiele istotnych zagadnień. obsesje. Jednym z problemów. Wokół „dobrej piersi”. z łatwo dostępnym pokarmem. one. jaki napotyka dziecko we wczesnym okresie życia. instytucja społeczna itp. a nie seksualność. wywierają decydujący wpływ na kształtowanie osobowości. tak ważny problem jak relacja jednostki z otoczeniem. mogą stać się środkiem zwalczania odczuć i stanów nieprzyjemnych. W swoim opracowaniu autorka wykorzystała wyniki przemyśleń i badań neopsychoanalityków. lecz niewłaściwe relacje z obiektem.Sullivana. I to są jedyne realne procesy.in. idea. inaczej w psychice pozostaną trwale lęki prześladowcze i wokół nich będą koncentrowały i „pęczniały” strach. a także źródło postaw ambiwalentnych wobec matki i innych obiektów świata. a przez pewien czas jedynym obiektem jest matka. Często doświadczane stają się wzorcem i zalążkiem odczuć emocjonalnych w kontaktach z obiektami zewnętrznymi. złość. w tym H. Te ostatnie wynikają z działania wrodzonego strachu prze śmiercią. z niedostatkiem mleka lub z uciążliwym dostępem do niego. dotyczące relacji interpersonalnych. bowiem id i superego jeszcze nie istnieją. Również charakterystyka osobowości człowieka dorosłego może odwoływać się do cech . gniew. spowodowanym anatomiczną budową sutka albo nie umiejętnym sposobem karmienia.176 należy upatrywać w złych doświadczeniach z czasów dzieciństwa. Ich wzajemne. unicestwieniem. Klein była przekonana. Ego kształtuje się pod wpływem relacji z obiektem. zachowania agresywne. Dziecko musi dokonać „rozszczepienia” pomiędzy uczuciami miłości i nienawiści lub złości. kojarzących się ze złym obiektem. W przekonaniu Klein od najwcześniejszych dni życia zaczyna kształtować się ego dziecka. w nich upatrując zagrożenia. zachłanność. Z biegiem czasu. kojarzenia i inne. zarodek przyszłej optymistycznej i otwartej osobowości. W łagodzeniu jego istotną rolę odgrywają o b i e k t y p o ś r e d n i c z ą c e. utrudniająca zaspokojenie potrzeby pokarmowej wzbudza uczucia negatywne. posługując się mechanizmem projekcji dziecko przenosi złe odczucia na obiekty zewnętrzne. W rozwoju człowieka musi dokonać się synteza. które ujawniły się w okresie dzieciństwa. interioryzowane i wzbogacane. m. koncentrują się pozytywne odczucia dziecka. właściwe ułożenie relacji uczuć miłości i nienawiści. a bardziej dobitnie: matka karmiąca. Świat zewnętrzny niekiedy obcy i niezrozumiały budzi dokuczliwy lęk. w której wyeksponowano dwa wątki: właściwości popędu seksualnego i lęku.

organizacji. przekraczających jednostkowe możliwości. pojawi się ktoś. W takich sytuacjach uruchamia się mechanizm obronny regresji. sprowadza się do gry wyobraźni. a życie przemieni w pasmo nieustannej radości. Obiektami pośredniczącymi u dzieci są misie.reakcji. Np. ale również mechanizm ten ujawnił się u tych Polaków. żołnierzyki. co jest równoznaczne z uznaniem oddziaływań świata zewnętrznego. . Liczna grupa teorii o tej nazwie wywodzi się z behawioryzmu lub szerzej z teorii uczenia się. idei itp. nadal jest to teoria psychoanalityczna. Na tej zasadzie funkcjonował książę bajkowy i rycerz na białym koniu. Bandura opowiada się za koncepcją p o d w ó j n e g o d e t e r m i n i z m u. in. Do najbardziej znanych należą m. lecz działają w powiązaniu z czynnikami sytuacyjnymi. zazwyczaj wywołuje wiele nieprzyjemnych przeżyć. Może on służyć. mechanizm zwany c z e k a n i e m n a w y b a w c ę. Ten dwukierunkowy (bidirectional) wpływ można różnie rozumieć i interpretować. rzecz jasna. Różnica w stosunku do klasycznego freudyzmu polega głównie na tym. Dollarda i N.123).w stwierdzeniu „Jestem lekarzem i z mego punktu widzenie jest niedopuszczalne produkowanie żywności genetycznie zmodyfikowanej” wyraźnie widać jak rola zawodowa jest wykorzystywana w obronie przeciw nowemu. W czasie egzaminów wstępnych na studia (sytuacja wejścia w obcy świat) wielu piszących ustawie na stole swoje maskotki-talizmany. twierdząc. kto uwolni od kłopotów i trosk. Różnica zachowań byłaby efektem nakładania się obu tych czynników. Bandury. Uczenie się realizuje się nie tylko poprzez przekaz. że łagodzą one napięcia egzaminacyjne. tłumaczeniu odmiennego zachowania ludzi określonej osobowości w dwu podobnych sytuacjach i podobnego w dwu różnych układach sytuacyjnych. wyuczonej bezradności M. Bandura przyjął powszechnie podzielane wśród behawiorystów przekonanie. naśladownictwo (modelowanie). aż generał Anders wkroczy na białym koniu i wyzwoli ich od istniejących dokuczliwości. człowiek zaczyna stosować formy zachowania właściwe dla wczesnych stadiów rozwoju. że stanie się coś niezwykłego. młodzież posługuje się maskotkami. którzy odczuwali dokuczliwość ustroju narzuconego po II Wojnie Światowej i czekali. Millera. Np. Świat wielkich wymagań. laleczki. Seligmana i uczenia się społecznego A. teoria wzmocnienia J. że podjęto w ramach tej teorii próbę zrozumienia człowieka i mechanizmów jego osobowości odwołując się do funkcji ego.sytuacyjne zakreślają granice wpływu osobowościowych. działanie. ale także w kontaktach społecznych poprzez obserwację.177 budząc miłość i poczucie bezpieczeństwa pełnią rolę bufora na styku osoby i rzeczywistości zewnętrznej.(patrz: str. Teorie bodźca . To. Łagodzeniu relacji jednostki z bezwzględnym i nieprzyjaznym światem służą również wyobrażenia fantazyjne. W rezultacie uczenia się kształtują się osobowościowe mechanizmy regulacji zachowania. zgodnie z którą czynniki osobowościowe wpływają na sytuacyjne i odwrotnie . Nie funkcjonują one jednak jako izolowane samoistne determinanty zachowania. kosztem obniżenia jakości relacji z obiektem. Chroni on w ten sposób swoje J. W teorii relacji z obiektem zachowano wiele myśli freudowskich. że zachowanie człowieka i mechanizmy jego regulacji są w znacznej mierze wyuczone. Ludzie dorośli również posługują się obiektami pośrednimi w postaci roli zawodowej. nieznanemu i prawdopodobnie niebezpiecznemu zjawisku. pociąga za sobą liczne konsekwencje na poziomie rozwiązań szczegółowych. Przyjrzyjmy się bardziej szczegółowo tej ostatniej.

Sądził. a także w aspekcie globalnym. drugi niskiego. Oczekiwanie jest sądem o prawdopodobnych konsekwencjach zachowania. Jeżeli są one pozytywne. prowadzących do osiągnięcia założonego rezultatu. wyrażający indywidualne preferencje. Istota ludzka nie jest jedynie mechanizmem reagującym na bodźce zewnętrzne. Interesujące jest to. Wywierają one niewątpliwie wpływ także na postawy życiowe ludzi. Jest to kolejny dowód istnienia wzajemnych powiązań czynników osobowościowych i sytuacyjnych. działają wtedy jako wzmocnienie i kształtują o c z e k i w a n i a p o z n a w c z e. ogólności i siły przekonań. czego należy unikać. Poziom określa wybory w skali trudności. inni przyznają nagrody za wyróżniające się czyny (standardy wysokiego poziomu). Zdaniem Bandury poczucie efektywności istotnie różnicuje zachowania ludzi. Systemy samowzmacniania zachowania są zatem jednym z elementów różnicujących osobowości ludzi. W eksperymencie B a n d u r y i K u p e r s a dzieci obserwowały poczyna-nia modeli. Udana korekta staje się źródłem satysfakcji i autoaprobaty. że jednostki uczą się standardów nagradzania w procesie socjalizacji. a siła przekonań świadczy o wielkiej lub małej stabilności poczucia w przypadkach niepowodzeń. w rezultacie obserwacji modela lub modeli. że człowiek tworzy swe środowisko. One to wpływają na wybór określonych kierunków i form aktywności oraz kolejności ich realizacji. Dzieci przejęły po modelach nie tylko czynności. określają to. czyli przekonanie o własnych możliwościach realizowania działań. Inni zachowują się wręcz odwrotnie lub wybierają strategie różnicowania wskaźników trzech wymiarów. funkcjonujący obok społecznego systemu wzmocnień. Okazało się. Bandura wielką wagę przywiązywał do standardów regulacji zachowania. Innym rodzajem sądu jest poczucie efektywności. Dzięki niej czynności nie efektywne. tzn. W tym sensie człowiek tworząc swój świat pośrednio kształtuje nowe oblicze samego siebie. że standardy nagradzania kształtują się również pośrednio. ogólność wskazuje na zakres różnorodnych działań. ale także standardy nagradzania za ich wykonanie. co należy wykonać. inni potrzebują znacznych osiągnięć do wzbudzenia satysfakcji i zadowolenia. przeprowadził kilka eksperymentów dotyczących tego problemu. W ten sposób tworzy się autonomiczny mechanizm wzmacniania dążeń. że niektórzy ludzi podejmują się działań trudnych w licznych dziedzinach i kontynuują je niezależnie od napotykanych trudności oraz niepowodzeń. działania połączonych efektów trzech wymiarów poczucia efektywności. . które z kolei stają się czynnikiem regulacji zachowania. Człowiek spostrzega i ocenia rezultaty swych oddziaływań na inne osoby i środowisko. czyli wewnętrznej nagrody. dysponuje ona ważną zdolnością przetwarzania informacji. że wyuczone w dzieciństwie standardy funkcjonują u ludzi dorosłych. Różnice indywidualne (osobowościowe) ujawniają się we wszystkich wymienionych wymiarach. Niektórzy z nich traktują jako nagradzające drobne powodzenia. Niektórzy rodzice nagradzają swe dzieci za drobne osiągnięcia. kształtując w ten sposób standardy niskiego poziomu. by nie zaznać przykrości. a także nabywanie wiedzy pozwala generalizować nabyte doświadczenie i przyjąć określony system wartości.178 W interpretacji społeczno historycznej podkreśla się to. pozwalają przewidywać skutki zamierzonych działań. nie przynoszące osobnikowi pożądanych rezultatów podlegają korekcie. aby osiągnąć pozytywny rezultat i to. Funkcjonalnie jest ono podobne do poziomu aspiracji i występuje w trzech płaszczyznach: poziomu. z których jeden demonstrował standardy wysokiego poziomu. Poznanie skutków własnych działań. Kształtują też i wyrażają hierarchię ważności w świecie jednostki. ono zwrotnie wpływa na właściwości osobowości człowieka. Mówiąc językiem bardziej zrozumiałym powiemy.

Zrozumiałe. wywołujące określone odczucie bólu. głos matki lub opiekunki i one zaczynają wyznaczać wiele z zachowań człowieka. że inspirowała wiele badań empirycznych i wpłynęła na dalszy rozwój badań w dziedzinie osobowości i uczenia się. jak się nauczył zachowywać. że motywacja ludzka. pieniądze. W porównaniu z teoriami dynamicznymi nie koncentruje się w nich uwagi na mechanizmach wewnętrznych osobowości. W wyniku procesu kojarzeń zachowań społecznych z przynętami pierwotnymi kształtują się przynęty społeczne np. odczuwania zadowolenia i satysfakcji z dobrze wykonanego działania. że po każdym dźwięku brzęczyka otrzymuje on uderzenie prądem. często powtarzające się radości i inne emocje rodzinne powodują zbieżne odczucia i zachowania członków rodziny. Motywacja ludzka rozwija się na podłożu biologicznej struktury organizmu. że opisanym cechom odpowiadają określone formy zachowania. wpływu agresywnych modeli demonstrowanych w telewizji na zachowania dzieci (L. nawet wtedy. Proces uczenia się . Ważnym elementem wizji osobowości w ujęciu Bandury stanowi koncepcja motywacji. D. dokładnością i tym. że przedstawiają cechy we wzajemnym związku.179 Prawidłowość ta dotyczy nie tylko procesów poznawczych. Eron) Teorie cech. nabyte w rezultacie nieprawidłowości uczenia się. Powstała koncepcja nie w pełni spójna. np. można wyeliminować poprzez uczenie korekcyjne. jednak na tyle istotna. np. czyli terapię behawioralną. W eksperymencie Bandury i Rosenthala demonstrowano modela jako osobę badaną. określoną temperaturę itd. wspólnotach pracowniczych i regionalnych. płyn. . że ma to miejsce w rodzinie. zaczerpniętymi z języka potocznego. kształtuje się w wyniku uczenia się. albo podniety (incentives). Na podobnej zasadzie człowiek uczy się reagować na przynęty symboliczne. wyrażające jego doznania. Ten ostatni poziom określa Bandura jako motywację wewnętrzną. żetony. podobnie jak wszystkie psychiczne mechanizmy regulacji zachowania. W koncepcji osobowości Bandury zostały połączone tradycyjne wątki teorii uczenia się. Różnią się one od potocznych poziomem ogólności. gdy model był już nieobecny wśród obserwujących. Człowiek tak zachowuje się. Jego zdaniem podstawowym motywem zachowania są przynęty. Błędne formy. Można przypuszczać. zakłada się. Okazało się. obowiązuje również w sferze emocji. psychologii poznawczej i społecznej. ż podobny mechanizm działa w kręgach towarzyskich. Teorie cech osobowości są najbliższe potocznym opisom osobowości ludzi. Operuje się w nich licznymi określeniami. by w końcu opanować sztukę samonagradzania. wystarcza do rozumienia i tłumaczenia wszelkich komplikacji ludzkiego zachowania. że u obserwujących na sygnał brzęczka też wystąpiły reakcje emocjonalne. takie jak pokarm czy ciepło ciała matki. zdaniem Bandury. Mechanizm ten może tłumaczyć podobieństwo przeżyć i reakcji emocjonalnych osób wspólnie doświadczających podobnych emocji. We wczesnym stadium życia organizm reaguje na przynęty pierwotne. Informowano obserwujących. Z przedstawionego opisu wynika jasno. uporządkowaniu strukturalnym. Model demonstrował różne reakcje mimiczne i ruchowe. a podstawowym terminem opisu jest „cecha”. Procesy organiczne rodzą określone zapotrzebowania na pokarm.

własne) w celu uniknięcia wieloznaczności obciążających tradycyjne określenia. autor wskazuje wprawdzie na „systemy psychofizyczne” jako istotę osobowości. hormonalne jak i neuorologiczne. o cechach jako „strukturach neuropsychicznych” lub postawach jako „psychicznym i nerwowym stanie gotowości” do odpowiedniego reagowania (Allport. Mając jednak na uwadze inne wypowiedzi Allporta. jakie im przypisywał Freud. Sądził. Porównując jednostki ze względu na cechy wspólne.. trudną do zrozumienia. Ci. racjonalne myślenie.Stąd wynikło jego zainteresowanie problematyką ego. aby dokonać poprawnego opisu osobowości? Przede wszystkim trzeba wyróżnić cechy różnych poziomów opisu. Badania leksykalne pozwoliły ustalić. jakie przeprowadził Allport w grupie studentów pokazały. wskazują raczej na jego kategorię. Cechą wspólną jest np. że podłoża osobowości upatrywał on w strukturach układu nerwowego.1935) możemy zasadnie stwierdzić. że osobowość jest bytem realnym. zasięg ja (związek z obiektami otoczenia). wszechstronnie wykształcony. natomiast przemożny wpływ na osobowość wywiera teraźniejszość . w procesie stawania się i one decydują o tym. każdy przypadek stanowi swoistą zagadkę. Ja i jego funkcje kształtują się w trakcie życia człowieka. z różnym z resztą powodzeniem. a pogłębiał wiedzę w Cambridge i na Uniwersytecie Berlińskim. Jego zdaniem „Osobowość jest dynamiczną organizacją wewnątrz jednostki tych systemów psychofizycznych. Mogą to być zarówno czynniki fizjologiczne. Propozycja nazwy nie przyjęła się. jeden ze znakomitych psychologów amerykańskich. że w słownikach występuje 18 000 przymiotników określających cechy osobowości. którzy cenią prawdę różnią się od tych. Z tego punktu widzenia wydzielił Allport c e c h y w s p ó l n e (common traits) i d y s p o z y c j e o s o b i s t e. dokonywanych według niepowtarzalnych zasad i stanowiących zwartą i spójną całość. piękna lub bogactwa. nie określają dokładnie osobowości człowieka. przynależność do typu. psychoanalityczne i behawiorystyczne nie oddają połączeń różnorodnych cech. studiował w Harwardzie. ego. jaka będzie osobowość człowieka. Cechy wspólne przysługują wielu ludziom. Wielu psychologów badających problematykę osobowości posługiwało się terminami Ja. również wykrywane w testach . poczucie własnej osobowości. ale nie określa ich właściwości i nie wymienia nazwy. W „kompetencji” Ja leży poczucie cielesności. że do charakterystyki konkretnej osoby ludzie potrzebują od 3 do 10 określeń (średnio 7. że przeszłość. Jak należy zatem postępować. dążenia jednostkowe. jaźń. samoocena samego siebie. które określają jej charakterystyczny sposób zachowania i myślenia” (Allport. Definicja ta ma charakter formalny. przeżycia dzieciństwa nie mają takiego znaczenia. A l l p o r t (1897-1967). Niekiedy zarzucano mu eklektyzm poznawczy. ale określenie czynności Ja ułatwiło rozpoznanie ważnych aspektów osobowości. Po tych słowach wprowadzenia czas zapytać o to jak Allport definiował i charakteryzował osobowość. a nie hipotetycznym. W Stanach Zjednoczonych zyskał opinie wyśmienitego znawcy psychologii niemieckiej. W swej pracy naukowej próbował łączyć dorobek tradycyjnej psychologii europejskiej i nowatorskich nurtów amerykańskich. Modele mechaniczne. Allport był przekonany. Allport przyznając Ja (ego) centralne miejsce w osobowości zaproponował klasyfikację funkcji przypisywanych Ja i wprowadzenie terminu „proprium” (łać. Tak rozumianą osobowość można opisać w kategoriach cech. tożsamości. To wyjaśnia również sens jego twierdzenia. uznawana wartość prawdy.2). że świadomość kieruje zachowaniem człowieka zdrowego. np.180 Jedną z teorii cech przedstawił G. którzy cenią bogactwo albo władzę. Badania empiryczne. nadając im bliżej nie określone znaczenie. 1961). Bronił tezy o niepowtarzalności jednostkowej osobowości. wiedza jednostki. a przeżycia świadome różnicują jego formy.

Przyjemność gry staje się wówczas funkcjonalnie niezależna od potrzeby uśpienia dziecka. niepowtarzalność struktury osobowości. Teoria ta została potwierdzona w licznych badaniach eksperymentalnych (Matusewicz. do działania skłania nas sytuacja aktualna. muzyk grający kołysankę po to. skoro jednak wystąpią nadają osobowości rangę „wielkiej”. 2) istnieje ich wiele rodzajów. nabrać siły motywacyjnej i trwać niezależnie od pierwotnych uwarunkowań. dokonujemy klasyfikacji ludzi. przesłaniają sobą wszystkie pozostałe cechy. Gandiego (wielki duchem). Cechy te odgrywają istotną rolę w regulacji interakcji między ludźmi. po typie charakteru pisma nie potrafimy powiedzieć. A u t o n o m i a f u n k c j o n a l n a m o t y w ó w jest teorią Allporta wyjaśniającą różnorodność motywów postępowania. 4) motywy poznawcze są równie dynamiczne jak popędowe.Ksantypy (kłótliwa). ale . Przykładem takich dyspozycji mogą być uprzejmość. wyróżnia Allport dyspozycje dominujące. protestantem czy też baptystą. Ilustracją przypadku drugiego jest postać Don Kichota (marzyciela-fantasty) lub Świętoszka (obłudnika). Myślą przewodnią teorii jest stwierdzenie. Teorią tą przyczynił się Allport do rozwoju badań nad motywacja poznawczą. Np. piękno i inne cechy i jak zachowują się pod wpływem tych cech. Działanie ostatnich przejawia się w 1) przydawaniu stale tego samego znaczenia pewnej klasie bodźców. prawdomówność. by uśpić dziecko z biegiem czasy może grywać ją dla własnej przyjemności. Przenikają one do wszelkich sfer działania. 1968) Tworząc teorię autonomii funkcjonalnej motywów Allport podkreślił. mającą zdolność dostarczania wielu bodźców funkcjonalnie równoważnych oraz inicjowania i ukierunkowania spójnych (równoważnych) form zachowania adaptacyjnego i zachowania charakterystycznego” (Allport. stają się symbolem osoby. jej znakiem rozpoznawczym. Mimo to. D y s p o z y c j e c e n t r a l n e to cechy najczęściej występujące w kontaktach danej jednostki z innymi ludźmi. że motywy są 1) przeżyciami tej chwili. jednostkową specyfikę motywacji i proces ich nabywania. niekiedy stanowią one bogate źródło informacji uzupełniających charakterystykę osobowości. Poznanie dyspozycji osobistych pozwala określić jednostkowe właściwości osobowości człowieka. Don Juana (czarujący uwodziciel). chamstwo i inne.181 psychologicznych. Opowiadając się za idiograficznym badaniem osobowości wyeksponował znaczenie indywiduum. która w znacznym stopniu pokrywa się z siłą motywacyjną. a kryterium powtarzalności pozwala wyeliminować przypadkowe bądź sytuacyjne objawy funkcji osobowości. 1961). czy tak piszący jest katolikiem. Występują relatywnie rzadko. powtarzane mogą stać się celem samym w sobie. 3) są specyficzne jednostkowo. Z punktu widzenia wyrazistości. stąd ich nazwa: dyspozycje centralne. Treści te uwypukla definicja dyspozycji osobistych będących „ zgeneralizowaną strukturą neuropsychiczną (swoistą dla danej jednostki). centralne i wtórne. Penelopy (wierna). ale nie poznajemy tego jak oni odczuwają prawdę. że czynności instrumentalne. D y s p o z y c j e d o m i n u – j ą c e są niezwykle wyraziste. 3) utrzymaniem odpowiedniego stylu zachowania. Dyspozycje takie mogą funkcjonować behawioralnie lub pochodzić z literackich opisów i występować jedynie w świadomości ludzi. nie powiązane z dyspozycjami osobistymi. służące realizacji jakiegoś celu. Dokonuje się ono dzięki wielokrotnej obserwacji. Np. wyrozumiałość albo gburowatość. 2) odpowiadaniem na nie podobnymi znaczeniowo reakcjami przystosowawczymi do środowiska. ukierunkował psychologię w stronę humanizmu. Cechy takie wystąpiły u Solomona (mądrość). D y s p o z y c j e w t ó r n e albo poboczne nie są zbyt ważne w aspekcie charakterystyki jednostkowej osobowości. ich kilka członowy zestaw zazwyczaj wystarcza do charakterystyki osobowości. a przekonania religijne są wszakże ważnymi właściwościami personalnymi.

Są one zarówno wrodzone jak i nabyte w czasie życia jednostki. odludek . zdolności artystyczne i inne). wesoły-depresyjny. a przestrzeń między nimi została zarezerwowana dla stanów pośrednich. psot śmiały. Problematyka motywacji budziła szczególne zainteresowania Cattella. wpływające na zachowanie człowieka. ciepły-powściągliwy. faktów. podważył przekonanie o możliwości tworzenia psychologicznych praw ogólnych. 2) s e n t y – m e n t y. nie należy więc określenia „źródłowe” wiązać z opcją natywistyczną. m.1950). uzyskanych drogą obserwacji życiowych. na jednym krańcu lokuje się wyrazista cecha dodatnia. władczy-skromny.słabe ego odporność-nieodporność Opis przymiotnikowy wylewny. „Osobowość jest tym. cechy powierzchniowe i źródłowe. niestety. in. 3) p o s t a w y. Wymienione składniki cech dynamicznych tworzą hierarchiczną strukturę motywacyjną. głodu. Teoria czynnikowa R. Wśród nich wyróżniamy według Cattella. (T-date) uzyskanych poprzez badania testowe. głównie kwestionariuszowych w wielu krajach świata i przeprowadzeniu analizy czynnikowej określił Cattell c e c h y ź r ó d ł o w e . Cattell (Cattell. Ze względu na rodzaj funkcji psychicznych wyodrębnił Cattell c e c h y z d o l n o ś c i o w e (inteligencja. stłumiony wytrwały. rozumianej jako struktura psychiczna. co pozwala przewidzieć. seksualne. o dominującym znaczeniu ergów. na drugim jej zaprzeczenie. Do tego służy kategoria cechy. myślący. Są one zbyt liczne i z tego powodu niewygodne w operowaniu. uległy energiczny. (Erg. idei. opanowany-niedojrzały stoicki. starał się przeto dokładnie scharakteryzować cechy dynamiczne. nudny. oznaczonych symbolami literowymi od A do Q pozwalających charakteryzować strukturę osobowości. czyli podstawowe elementy osobowości. Najniższą rangę przypisał Cattell danym L (L-date). Symbol A B C D E F G H Nazwa czynnika cyklotymia. opisuje się je na podstawie kilkakrotnych obserwacji.prostacki. do sportu. siła emocji. nabożeństw. Cattella. c e c h y t e m p e r a m a n t a l n e (np.182 jednocześnie. procesów. Są one przedstawiana w postaci wymiarów. Wartość informacyjna cechy opisującej osobowość zależy od sposobu pozyskania jej danych. uzyskanych przy pomocy kwestionariuszy. a pośrednią danym Q (Q-date). Stosując skomplikowane operacje statystyczne opisał Cattell 16 czynników. Wyróżnił wśród nich 1) e r g i . refleksyjny. szarżujący pewny siebie. czyli upodobania np. złożony wyraz ustosunkowania wobec osób. dlatego też połączył je Cattell metodą korelacji w 60 skupień. otwarty-bojaźliwy. zawodu.(1905-1998). sumienny-lekkomyślny. bezpieczeństwa i inne. tempo pracy) i c e c h y d y n a m i c z n e. Zestawienie 16 czynników Cattella.submisja surgencja-desurgencja silne ego.schizotymia inteligentny-tępy dojrzałość emocjonalna-neurotyczność flegmatyk-pobudliwy dominacja. jak widać jest jedynie nową nazwą starego pojęcia „instynkt”). rozważny-pobudliwy. co dana osoba zrobi w danej sytuacji” pisał R. Po przeprowadzeniu licznych badań. zrównoważony. Zanim zaczniemy przewidywać zachowanie na podstawie znajomości osobowości musimy ją poprawnie opisać. C e c h y p o w i e r z c h n i o w e są dostępne obserwacji i samoobserwacji. skryty. wyrażające właściwości motywacji. najwyższą danym T .

. stopnia odporności na stres i innych. Teoria Cattella i jego kwestionariusz osobowości nie zyskały szerokiego uznania.opennes. toporny do grupy ksobny. poszukiwanie doznań. E k s t r a w e r s ja (E). T. kulturalny. ustępliwość. Metodzie. wartości (wartościowanie). agreeableness.Ch. obyczajny-szorstki.spokojny. określających podstawowe wymiary osobowości. szczodrość. że wyróżnione przez nich wymiary dobrze oddają właściwości osobowości. prężny-przygnębiony. zdyscyplinowanie. opisują ją obowiązkowość. M c C r a e zaprezentowali pięć czynników. altruizm. asertywność. Teorii zarzucono subiektywizm w doborze pytań i określeń wyróżnianych czynników. in. NEOAC. C o s t a i R. realista racjonalny. którą charakteryzują aktywność. Są to: N e u r o t y c z n o ś ć (N). wnikliwy-niezręczny. uczuciowość. służącego do formułowania ogólnej diagnozy osobowości (obszerniej patrz: B.J. Eysenck wskazują na niedostateczne uzasadnienie teoretyczne modelu i niedookreślenie czynników A i C. anagram utworzony z pierwszych liter nazw wymiarów dał nazwę modelowi osobowości. uległość. Koncepcja Wielkiej Piątki (Big Five). działanie. 1998). rozwaga. Nowakowskiej (Nowakowska. zamiłowanie do porządku. zorganizowanie. kapryśny-praktyczny. ideowość. że pomiary dokonywane tym kwestionariuszem umożliwiają przewidywanie powodzenia zawodowego. Weryfikacyjne badanie psychologów amerykańskich dostarczyły wiele dowodów na to. wrażliwość estetyczna.Tradycyjny opis 16 czynników zanajdzie Czytelnik w opracowaniu M. otwarty fantazyjny. dążenie do osiągnięć. praktycznie nie istniejącej. przezorność.P są tzw. Stał się on podstawą do opracowania Kwestionariusza NEO-FFI (NEO-Five Factory Inventory). trudna do zastosowania w pracy zawodowej psychologa. Już Cattell wysunął pomysł wyłonienia drogą analizy czynnikowej II stopnia z 16 czynników sześciu „nadczynników” wystarczających do charakterystyki osobowości. kompetencje. Costa i McCrae sądzą.183 I wrażliwość-niewrażliwość J indywidualista-przynależny współdziałający K uspołecznienie-gburowatość L podejrzliwość. wstydliwy. wprowadzonymi po opracowaniu Kwestionariusza 16PF. ang. czynnikami dodanymi (Beauvale. pragnąc określić czynniki osobowości studenta szkoły aktorskiej mierzył występowanie cech dwa razy dziennie przez 40 dni! Pozostawmy to bez komentarza. prostolinijność. skromność. towarzyskość. bowiem są one „osadzone” w biologii człowieka. nieśmiałość. wrogość. charakteryzowanie osobowości przeciętnej. prowadzonych przez trzy pokolenia naukowców. konstytuują ją wyobraźnia. że jest niepraktyczna. Czynniki D. ang. którą współokreślają lękliwość.ufność M ekscentryczny-konwencjonalny N wnikliwość umysłowa-prostota O pewność-niepewność siebie P chłodne zaangażowanie-bierność delikatny. opisowość i brak wyjaśnień (Sanocki.1976). zatroskany sangwinistyczny-ostrożny. Inni. O t w a r t o ś ć (O). wybredny-entuzjasta. skłonność do depresji. P. Niemniej krytycy. prostolinijny pogodny. unikający ryzyka. rubaszny zazdrosny. delikatność. Brand (Brand. czuły-twardy. służącego do badania osobowości. nadwrażliwość. Sam Cattell. określają ją ufność. Zawadzki i inni.1999). Świadczy o tym wskaźnik ich dziedziczności. m. kreatywność.1971). ang. Po 50-ciu latach badań problemu. pozytywne emocje. U g o d o w o ś ć (A). np. S u m i e n n o ś ć (C). wynoszący około 40%. impulsywność. conscentiousness. serdeczność. postępów w nauce.

głównie twórców teorii cech. inteligencję. 1968) Jedną z bardziej szczegółowo opracowanych poznawczych teorii osobowości przedstawił Walter M i s c h e l. dotyczące relacji jednostki i środowiska. Aby powstały plany życiowe muszą być spełnione pewne warunki. Na kształtowanie panów mają też wpływ zainteresowania jednostki. Pogląd rozumie on jako „względnie spójny zespół przekonań. abstrakcyjności procesów poznawczych (Harvey. Opracowano takowe z punktu widzenia sensu życia (V. A. 1996). Jego zdaniem liczne badania nie dają podstaw do stwierdzenia. stanowiący znaczny (zmienny historycznie) odsetek populacji dorosłych. Ludzie tworzący plany życiowe prezentują tzw. nie jest zwykłym procesem porównania dokonań i możliwości. Rosińska. lecz czynnością angażującą głębsze warstwy osobowości. że model ten nie daje pełnej charakterystyki osobowości i proponują włączyć do niego szósty wymiar. T. Poznawcze procesy są zaangażowane w tworzenie celów. Muszą zatem rozwijać motywację wewnętrzną. Frankl). nie tworzących planów jako elementów struktury osobowości. o stałości zachowania. Matusewicz. Ocena działań. Plany wynikają z potrzeb człowieka i łączą je z celami działania. a także w określanie prawdopodobieństwa ich realizacji. Decyzje (D) wyboru celu życiowego współokreślają wartości (W) oraz prawdopodobieństwo jego realizacji (Ps). E. Schroder) i inne ( obszerniej patrz: Z. określa miejsce człowieka w świecie i wyznacza kierunki jego aktywności.Autor ujął to we wzorze: D=f (W x Ps). rozumianą jako „chęć bycia sprawcą”. wyrazy uznania społecznego. Mądrzycki mocno podkreśla rolę poglądu na świat jako czynnika wpływającego na kształtowanie planów i cech osobowości. rozumianym jako wytwór społeczny. uwarunkowanego istniejącymi cechami osobowości.1987).1986). nie planujących życia.184 1993) sądzą. (Mądrzycki. Fakty. dojrzałe ego. . Poznawcze koncepcje osobowości. Zmienność zachowania transsytuacyjnego jest znacznie większa. Autor pokazuje jak znana prawidłowość przypisywania osiągnięć własnym zdolnościom. Wiele elementów poznawczych jest ściśle powiązanych z osobowością. żyjących z dnia na dzień. . np. niż wynikało to z przekonań zwolenników tezy o stałości zachowania. Kelly). Mądrzycki przedstawił teorię osobowości z punktu widzenia tworzenia i realizowania planów życiowych jednostki. tworzenia różnorodnych teorii poznawczych osobowości.. teorii uczenia się i badania. Pokazuje „efekt ojcowski”.(Matusewicz. by w tym świetle ukazać funkcje i cechy osobowości. występujący u wybitnych racjonalistów.z którymi wiążą się odpowiednie wskazania odnośnie postępowania człowieka" i który łącznie ze światopoglądem. że istnieją ludzie. twórców teorii naukowych. Cz. Uzupełniając przestawiony pogląd na kwestie osobowości dodajmy. że istotnie tak jest. a porażek zbiegom okoliczności załamuje się w przypadku ludzi depresyjnych lub zaangażowanych emocjonalnie w realizację danego celu.wiedzy i samowiedzy (J. Jednostki planujące nie mogą liczyć na szybko uzyskiwane nagrody. Stwarza to możliwość określania osobowości z różnych punktów widzenia. konstruktów personalnych (G. nie wspominając już o dzieciach. długiej perspektywy czasowe i zdolności odraczania gratyfikacji. Konieczne jest ukształtowanie orientacji przyszłościowej. polegający na przecenianiu wartości prognostycznych własnych teorii. prowadzących do realizacji celu... opisane w wymienionych dziedzinach badań skłoniły Mischela do podważenia jednego z podstawowych twierdzeń teoretyków osobowości. Kozielecki. Wykorzystał on dorobek psychologii poznawczej.

Motywacyjna percepcja pobudza chęć konsumacji (przyswojenia. schodzi na drugi plan. znacznie bardziej zróżnicowane niż te. że jednostkowy obraz świata lub wizja zależności pomiędzy jego elementami są względnie trwałe i skutecznie pozwalają niwelować działanie sytuacyjnych bodżców. chęć posiadania danej rzeczy. orientacje społeczne i szereg innych. Pierwszą z nich stanowią k o m p e t e n c j e p o z n a w c z e. działanie regulatorów osobowościowych zostaje wyciszone. dostrzeganiu właściwości bodźców. barwę. działa selektywnie. Rozpoznanie tych sposobów kodowania daje zatem podstawę do przewidywania zachowania jednostki. kierunkowa. że np. Osobowość nie jest więc jedynie „nośnikiem” stabilności zachowania. W wyniku tego w umyśle ludzkim przeważa wiedza odpowiadająca kryteriom selekcji. Ona też ukierunkowuje zachowanie jednostki zgodnie z obrazem świata (wiedzą o nim). Mischel przyjął inne. Pokazał. opisywana przez Mischela. t o w końcu może nabrać przekonania. Odpowiednio do kompetencji kształtują się wzorce zachowań. Niektórzy ludzie preferują odbiór informacyjny. które są wzbudzane popędowo. Freuda. wzbogacanie lub korekta odpowiedniego fragmentu obrazu rzeczywistości. W ścisłym związku z nimi pozostają zainteresowania i zamiłowania zawodowe. S t r a t e g i e k o d o w a n i a to druga zmienna. pojawia się pragnienie jedzenia. a inni stanowią typ motywacyjny. Selektywność kodowania informacji. uwidaczniające się w tworzeniu pojęć i posługiwaniu się pojęciami. co znane lub podobne do znanego wpływa na kształtowanie tożsamości jednostki. jej funkcją jest także integrowanie procesów psychicznych. wpływa na to nastawienie percepcyjne. nazwijmy ich typem informacyjnym. H. kształt. Jeżeli np. Predykcje oparte na rozpoznaniu kompetencji poznawczych okazały się znacznie dokładniejsze niż oparte na znajomości cech. Hartshorne i M. ktoś spostrzegł piękną róże i następnie zaczął zawracać uwagę na inne egzemplarze kwiatu. Kompetencje te kształtują się w procesie zdobywania i porządkowania informacji. Bodźce odbierane motywacyjnie wyzwalają silne emocje i pragnienie natychmiastowego zaspokojenia pożądania. Osobowość pośredniczy pomiędzy ciągiem stymulacji a zachowaniem człowieka. Jeżeli jest to np. jak wiadomo. rozwiązanie problemu. porównywać je.185 Cattella. ludzie tego typu są zdolni do odraczania gratyfikacji. Uwaga człowieka. A. dotyczące odraczania gratyfikacji. May. Nie jest ona jednak tak duża jak sądzą zwolennicy determinizmu sytuacyjnego. Nie zaspokojone wywołują frustrację i przy odpowiedniej jej sile-agresję. bodziec pokarmowy. aktywność pomiotu jest warunkiem ich rozwoju. zapewnienie zgodności poznania i emocji w procesach adaptacji do środowiska. w sytuacjach niejednoznacznych. jeżeli rzeczowy. jakość i efekty tego pośredniczenia zależą od pięciu podstawowych zmiennych osobowości. traktujący bodźce środowiska jako jedyne wyznaczniki zachowania. że jest znawcą róż i uznać tę postać . W przypadku pierwszym ma miejsce refleksyjne przetwarzanie informacji.(Mischel. w przetwarzaniu informacji i umiejętności ich praktycznego wykorzystania.. kodują cechy wyglądu obiektu. Wpływ sposobu kodowania a następnie przetwarzania informacji i wyboru form zachowania doskonale ukazują badania Mischela. niż ukazane. o niewyraźnych właściwościach zachowanie bardziej zależy od cech osobowości. 1974) Wykazał on. jednoznacznych bodźców. wchłonięcia)bodźca. inni zwracają uwagę na właściwości abstrakcyjne typu znaczenie historyczne lub funkcje społeczne. powtarzalność niektórych doznań i łatwe zapamiętywanie tego. że bodźce można postrzegać jako informujące lub jako motywujące. jedni np. opowiedział się za koncepcją interakcjonizmu. np. a w sytuacjach silnych. Znaczy to. Ten sam bodziec sytuacyjny może być spostrzeżony i zapamiętany na różne sposoby.

gdy osobnik musi samodzielnie wykryć najlepsze rozwiązanie. 1986 r. Doświadczanie wartości łączy się z przeżyciem pozytywnych lub negatywnych emocji.C. Stopień kontroli hierarchicznego ładu zachowania jest jednym z istotnych wskaźników funkcjonalnej sprawności osobowości człowieka. Kierunek zmian maże być pożądany. . Wyd. może bowiem sam formułować cele własnego działania. Lukaszewski: Osobowość: struktura i funkcje regulacyjne. by osiągnąć dany cel . 1997 r.GWP. . S. 1994 r. PWN. . jaki rodzaj zachowania jest wymagany do tego. . płeć) formujemy oczekiwania odpowiedniego zachowania osoby. G. że aktualizuje się ono względnie szybko. Siek: Struktura osobowości. Gdańsk. S y s t e m y i p l a n y s a m o r e g u l a c j i są zmienną podmiotową osobowości. Kraków. Podanie wiarygodnej informacji o tym. że jego teoria lepiej niż inne wyjaśnia uwarunkowanie zachowania w sytuacjach zmieniającego się kontekstu. W takich sytuacjach kształtują się oczekiwania typu „co i czy dany bodziec zapowiada”. przebiega ono sprawniej niż wtedy. Człowiek jest zależny od środowiska. Różnicuje ona zachowania ludzi ze względu na przypisywaną wartość danemu bodźcowi lub klasie bodźców. Warszawa. które zapewnia optymalną korzyść. 1999 r. Kontrola zachowania na podstawie planów. Warszawa. realizowana dzięki mechanizmowi sprzężenia zwrotnego. PWN. 1964 r. Hall. wiek. W przypadku wytyczenia kilku celów dążeń ustala priorytet i sekwencje zachowania. Chcąc uzyskać pożądany wynik zachowania w danej sytuacji osobnik rozważa różne możliwości działania i wybiera takie. Mądrzycki: Osobowość jako system tworzący i realizujący plany.Wyd. . wyraz oczu.A.186 znawstwa za cechę swojej tożsamości. Osobowość człowieka jest strukturą dynamiczną. Prawidłowości warunkowania klasycznego leżą u podstaw tego typu oczekiwań. Warszawa. Utrwalone w umyśle właściwości podobnych doznań stanowią element stałości osobowości i zachowania jednostki w różnych sytuacjach. W umyśle człowieka związki te aktualizują się w postaci implikacji ( „jeżeli. a w konsekwencji i naszych zachowań wobec innych. ale nie w sensie absolutnym. Bodźce w sytuacjach naturalnych bywają sygnałem. Mischel uważa. Lindzey: Teorie osobowości. „zapowiedzią” istotnego zdarzenia. Literatura zalecana: . Reykowski: Problemy osobowości i motywacji w psychologii amerykańskiej.W. Warszawa. PWN. Gałdowa: Klasyczne i współczesne koncepcje osobowości. zwłaszcza społecznego. Powtarzając się stają się bodźcami warunkowymi(BW). świadczyć o rozwoju lub prowadzić do zaburzeń i stanów patologicznych. wywołując oburzenie autora i znawców sztuki nowoczesne z powodu takiego potraktowania wybitnego dzieła sztuki. . O c z e k i w a n i a to kolejna zmienna w przedstawianej strukturze osobowości. co usposabia do odpowiadającego im zachowania. Warszawa. zmienia się w czasie.. Oniszczenko: Genetyczne podstawy temperamentu.UW. Na podstawie różnych obserwowalnych wskaźników (budowa ciała. Woźny w jednej z galerii sztuki wyrzucił do śmietnika kompozycję drutów i taśm metalowych. UJ. pozwala właściwie rozumieć elastyczność i zmienność reagowania ludzi na bodźce sytuacyjne. u której one wystąpiły. 1974 r. Inaczej mówiąc podana informacja o korzystnym zachowaniu przyśpiesza warunkowanie instrumentalne.W. Dotyczą one związku pomiędzy zachowaniem a rezultatem zachowania. Stykając się z człowiekiem o zaniedbanym wyglądzie nie będziemy oczekiwali demonstracji dobrych manier i vice versa..S. Czwartą zmienną stanowi s u b i e k t y w n a w a r t o ś ć b o d ź c a.T.powoduje to. to”). 1996 r .J.

Poznanie problemów rozwoju dorosłego człowieka jest godne uwagi i z tego powodu. w aspekcie miłości i pracy ma zatem pewne znaczenie zarówno dla teorii jak i praktyki psychologicznej. szczególnie osobowości. według Freuda. docenia się procesy rozwoju człowieka dorosłego i powszechnie uznaje się zasadę life span. Wyróżniła następujące fazy tego okresu: 1) pojawienie się zdolności reprodukcyjnej (15-25 rok życia). natomiast większego znaczenia nabiera osobowościowa regulacja zachowań. nawet w syntetycznej wersji. jest słabo zbadany i niedoceniany. Wszystko to. Obie są wielowątkowe. L.1975. 1998 r. ostatni z nich przebiegał w czasie od 17-18 do 23-25 roku życia jednostki.J. w ramach niniejszego opracowania. wyklucza możliwość jej prezentacji. Taki punkt widzenia przeważał do lat 70-tch. opanowania emocjonalnego i innych. Na co dzień najczęściej myślimy o i borykamy się z problemami rozwoju dzieci i młodzieży. Życiem człowieka dorosłego kierują. Niemniej znaczenie tej kwestii dla rozumienia zachowania i odczuć człowieka wymaga zasygnalizowania przynajmniej niektórych wątków z tego zakresu.1981). 1961) czasu macierzyństwa i ojcostwa. Charlotte Buhler uznała kojarzącą się z miłością rozrodczość za podstawową oś. wyspecjalizowanego działu wiedzy psychologicznej. Rozwój osobowości człowieka dorosłego. 3) utrata zdolności reprodukcji (45-60). Tezę Buhler ilustruje niżej przedstawiona tabela 10 ( podaje za Szewczukiem. Np. Nawet według niektórych poglądów rozwój jednostki ludzkiej kończy się wraz z dojrzałością. Rozdział X Rozwój osobowości człowieka dorosłego. Warszawa. wagi. wynikłej z przemyśleń i życiowego doświadczenia. Wołoszynowa wyróżniała 7 okresów rozwojowych.Szewczuk. bogate w treści kulturowe swego społeczeństwa. pozostający w cieniu dziecięco-młodzieżowego odpowiednika. sporządzona na podstawie danych z połowy XX wieku. 4) degradacji biologicznej (65-do śmierci). Poznanie właściwości rozwoju człowieka dorosłego. poprawności myślenia.187 . Problem rozwoju człowieka jest przedmiotem zainteresowania psychologii rozwojowej. dwie potrzeby: miłości i pracy. że jest to okres w pełni świadomej działalności. jako i jednostkowych (rozwój ontogenetyczny). wokół której organizuje się życie człowieka dorosłego. zajmującej się zarówno zagadnieniami przemian gatunkowych (rozwój filogenetyczny). Tabela 10 Wiek życia % ojcostwa w populacji rówieśników % macierzyństwa w populacji . czasami dostrzegamy pojawianie się dotychczas nie występujących cech psychicznych: dokładności spostrzegania. Zależność dorosłego od impulsów biologicznych i popędów nie jest tak znaczna jak młodzieńca. złożoność i wielowątkowość problematyki rozwoju. PWN.1961). obserwujemy zmiany ich wzrostu. pod wpływem wyników badań podłużnych (trwających nawet 30 lat!). aktualnie. 2) stabilizacji (lata 25-40). ogólnego wyglądu. czyli rozwoju w ciągu całego życia (Papalia. Strelau: Psychologia temperamentu. Przy tym praca jest podstawową formą aktywności tego okresu i ona wyciska swe specyficzne piętno na psychice ludzkiej (Mika.

również odraczające w czasie stabilizację życiową.73 4. Zapewne liczono każde ojcostwo i macierzyństwo. L. ukazane w tabeli 10 świadczą na rzecz tezy autorki ale jednocześnie pokazują zawodność rozumowania ahistorycznego. 5) praca twórcza.. np.20 35.53 9.22 26. sędziego. na początku XXI wieku zdolność rozrodcza pojawia się znacznie wcześniej niż w 15 roku życia. Dotyczy to. bywa mozołem.16 14.12% 11. 2) nawykowa.65 Zauważmy. lekarza. kasjerki w supersamie. W.Kant. Dzisiaj. półautomatyczna praca. naukowców. maszynistki w biurze. wpływa na cechy jej osobowości i określa rolę pracy w życiu człowieka. według niego.70 12. Jej wyobrażenie aktywności człowieka dorosłego bardziej pasuje do kobiet niż mężczyzn.44 2. Praca automatyczna niewiele korzyści daje człowiekowi. Dane statystyczne. zarówno sfery somatycznej. miejscem twórczości. np.63 29. 4) samodzielna praca w postaci realizowania zadania. jak i psychicznej. C. zdaniem autorki. świadomie unikających ojcostwa lub macierzyństwa. pięć rodzajów pracy: 1) praca automatyczna. matematyków.Verdi. Rozrodczość jest jednym z przejawów wydajności energetycznej organizmu. co do niej wnosi. u sportowców.miejscem odpoczynku. Gladstone jako 83-latek po raz czwarty został premierem Wielkiej Brytanii i rządził energicznie i mądrze.58 18. np. księgowej. jest zasadna w aspekcie rozrodczości i poziomu inteligencji skrystalizowanej. Mamy. kontaktów społecznych i .Wundt i wielu innych. ale nie znajduje potwierdzenia w przypadkach aktywności społecznej. E.23% 24. mimo to niedokładności zestawienia budzą parę zastrzeżeń. nauczyciela.Buhler charakteryzuje jedynie pewną frakcje dorosłych tych. naukowej. nie staje się .78 31. Polityk angielski W. Sait-Seans. Poza tym obecnie wiele kobiet rezygnuje z posiadania dzieci na rzecz kariery zawodowej. np. wykonywanie jednostajnego ruchu dokręcania śruby przy taśmowym montowaniu samochodów. przekleństwem. Wybitne dzieła po 75 roku życia tworzyli G. Nie obejmuje natomiast osób bezpłodnych. Praca jest zjawiskiem więcej niż Janusowym. E. Korelacja taka występuje np. Łączenie poziomu aktywności człowieka dorosłego ze sprawnością biologiczną jest jednak tylko częściowo uzasadnione. co jednostka czerpie z pracy i tego.. że wskaźniki procentowe w obu rubrykach przekraczają 100%.10 1. artystycznej. np. Różnorodność tego. Narasta też ilość małżeństw bezdzietnych. dla chleba. Formalnie rzecz ujmując opis Ch. którzy koncentrują się na posiadaniu potomstwa. Najczęściej podejmuje się ją z przymusu ekonomicznego. Innym czynnikiem. wartością pożądaną.188 19 20 – 24 25 – 29 30 – 34 35 – 40 41 – 44 45 0. Pietrasiński. jest ona najwyższa od 20 do 45 roku życia.Kranach. 3) szablonowa praca według narzuconych schematów. żyjących w celibacie. Przejrzysty obraz zróżnicowania charakteru pracy przedstawił Z. nadzieją. Osiągnięcia te bardziej kojarzą się z pracą niż miłością. natomiast macierzyństwo i ojcostwo zostało przesunięte na lata późniejsze. policjanta kierującego ruchem na skrzyżowaniu ulic. Możliwość czerpania i dawania zależy w dużym stopniu od rodzaju pracy. artystów. których aktywność jest bardziej rozproszona na liczne sfery życia zbiorowego. karmicielką. wykorzystuje też nieliczne możliwości zatrudnionych. podważającym sensowność określenia „stabilizacja” jest masowe bezrobocie wśród starszej młodzieży.

Następuje identyfikacja z grupą zawodową. Osiągnięcie optimum sprawności. a nie cierpiących jednostek (C. Niektórym ludziom udaje się osiągnąć przedstawiony stan rzeczy i ukształtować tzw. poczuciem czegoś obcego. wiedzy. niemal zupełnej obojętności wobec wykonywanych czynności profesjonalnych i ludzi z nimi kojarzonymi. elektryk czy specjalista od marketingu. gdyż w pracy wielu ludzi spędza około 1/3 czasu swego dorosłego życia. Maslow nazywa to potrzebą wzrostu. Często owocują one trwała przyjaźnią nie tylko pracowników. który się bardziej rozwinął. traktowanie ich jako przypadków. wpływ ten jest stopniowalny: im bardziej twórcza praca. po 30 latach badań grupy 97 mężczyzn (jedynie mężczyzn!) wskazał wprawdzie.. Wykształcone poczucie tożsamości zawodowej jest jednym ze wskaźników dojrzałej osobowości człowieka. tym wyrazistszy jej wpływ na rozwój człowieka. pełni rozwoju zdolności. a pięćdziesiąte utrwalaniem prawdziwej . spełnienie człowieczeństwa. Rzecz jasna. Nic w tym zaskakującego. uprzejmości. czterdzieste są „kryzysem wieku dojrzałego”. Umożliwia ona człowiekowi zaspokojenie (poza materialnymi) licznych potrzeb wyższego rzędu: produktywności. Jeżeli czynności zawodowe są wykonywane sprawnie. prestiżu tożsamości. Zwrot „rodzina pracownicza” ma czasami realny odpowiednik w rzeczywistości. W systemie tym funkcjonuje m. Psychologowie podejmowali wiele prób ukazania prawidłowości rozwoju człowieka dorosłego. trzydziesta czasem rewizji i konsolidacji. V i l l a n t np. np. samorealizacji i innych. W miejscu pracy otrzymuje człowiek określone zadanie do wykonania. ułatwiająca porozumiewanie się i obronę wspólnych interesów. jego zdaniem człowieka charakteryzuje dążenie do pełni człowieczeństwa. niemiłego. Maslach) ”Ludzka” praca zaczyna się od poziomu drugiego. tworzącym samego siebie. pogody. lecz wskazuje na realny proces rozwoju człowieka pod wpływem pracy. Długotrwała dokuczliwa praca prowadzi do w y p a l e n i a zawodowego. Związek ten interesująco wyjaśniają H. poszukuje i w miarę możliwości wybiera taką formę pracy. Praca jako zespół czynności służy s a m o r e a l i z a c j i jednostki. budzi się h o m o c r e a t o r. co znaczy. kontaktów społecznych. G. że człowiek jest systemem zamkniętym. jako istota inteligentna. Przykładem ilustrującym może być obojętność pielęgniarek wobec pacjentów. Nie rzadko też wspólna praca kończy się związkiem małżeńskim. kierowca. niestety. V a r e l a. szlachetności.189 ona potrzebą psychiczną. ale charakteryzując rozwój poprzestał na stwierdzeniu. doskonalenia umiejętności. Hasło „Praca uszlachetnia” nie jest jedynie zwrotem propagandowym. jego prestiż osiąga wysoki poziom. Jest czymś zewnętrznym. a nawet frustrującego i stresującego. zasada „okrężnych interakcji”. że rozwój jednego elementu pociąga za sobą modyfikację innych i dostosowanie ich do poziomu tego. że sprawniejsi w nauce lepiej poradzili sobie w życiu. Nabyte umiejętności i spełniane funkcje (pełnione role) wyróżniają go spośród innych pracowników i stają się tym samym cechą jego tożsamości. Człowiek. ale i rodzin pracowniczych. iż dwudzieste lata życia jednostki są okresem nadziei. miłości. W takich przypadkach mamy do czynienia z a l i e n a c j ą p r a c y. Daje znać o sobie chęć coraz bardziej sprawnego działania. wykonując je nabywa umiejętności i zostaje uznany przez otoczenie jako wykonawca X. osobowość wielowymiarową. Wymienione czynniki znacząco wpływają na społeczny wymiar osobowości. która odpowiada jego właściwościom fizycznym i psychicznym. narzuconym. Utrzymują oni. z poszanowaniem parterów współdziałania. nie przyniosły one w pełni zadawalających rezultatów. dobroci i sprawności. oznacza samorealizację człowieka. W miejscu pracy lub poprzez pracę ludzie nawiązują większość swoich kontaktów społecznych.in. pojawia się satysfakcja z wykonywania podjętych czynności i narasta zaangażowanie w proces tworzenia. Jeżeli ten warunek zostanie spełniony. M a t u r a n a i F. osobnik zyskuje uznanie otoczenia.

Co więcej. przebaczającej i budzącej ufność. religijnych.. które to u dorosłych objawia się kultem bohaterów politycznych (przywódców narodowych). W wymiarze ufność-nieufność dokonuje się pierwsze włączenie się dziecka do świata społecznego. Lukę wiedzy z omawianego zakresu częściowo uzupełnia ogólna teoria rozwoju społecznego E. Dorośli muszą umieć wzbudzać u dziecka poczucie pewności siebie. Wynika to i z tego.”( Ericson. W pierwszej z ośmiu prezentowanych faz. wejście do rodziny męża egzemplifikują sytuacje tego typu. s. że cechy osobowości człowieka.wstyd i niepewność. niestety dość często występujący i w naszym społeczeństwie. zgodnie z teorią psychoanalizy. definiuje ją od nowa. idolizm. doceniając egzystencjalną potrzebę ufności.. ale na poziomie dojrzałości. psychiki i etosu społecznego. Ludzkość. Mimo jej nasycenia problematyką rozwoju dziecka. jest przekonany. ”Religia jest najstarszą i najtrwalszą instytucją służącą rytualnemu przywracaniu poczucia ufności w formie wiary. Konieczność współdziałania z odmiennym pod jakimś względem partnerem. w których napotykają specyficzne problemy i rozwiązując je wykształcają i w różnym stopniu utrwalają cechy charakteru. niezależności od matki i granic niezależności. że każda kolejna faza rozwojowa wpływa na treść fazy poprzedniej.56). Patologiczny rozwój tej fazie prowadzi z jednej strony do mizantropii. jej opiekuńczość sprzyja rozwojowi ufności dziecka Objawami tego stanu są spokój. pozwala przezwyciężyć . Ufność w pierwszej fazie odnosi się przede wszystkim do cielesności dziecka. zmiana miejsca pracy. E r i k s o n a. reprezentantki świata zewnętrznego. Wrażliwość rodziców na potrzeby dziecka daje podstawę dla rozwoju nadziej. człowiek dorosły może znaleźć się w sytuacji podobnej. z przełożonym. zawiera ona interesujące charakterystyki wieku dojrzałego. wspólnikiem wymaga rozwiązania problemu ufności w pierwszej kolejności. a w aspekcie społecznym do matki. Emigracja. 1970. Praktyki religijne odpowiadają dziecięcej potrzebie poddania się mocy. ale zawsze wyrażający siłę witalności ludzkiej. Rozwiązuje on wtedy podobny problem. Wyuczone sposoby postępowania w takich sytuacjach stają się trwałymi cechami osobowości. Jego jakość zależy od zachowania matki. nieufności i wrogości wobec ludzi. dotyczy kształtowania się poczucia obowiązku i woli osobniczej i autonomii. Napięcie na linii ufność-nieufność bywa niezwykłym utrudnieniem w nawiązaniu interakcji i podjęciu współpracy. Dzieci i młodzież „przechodzą” przez kolejne fazy rozwojowe. że dorosły weźmie pod uwagę takie aspekty ciała. sam Erikson w jednej ze swych prac przedstawiał je w odwrotnej kolejności. nawet sprzecznych ze sobą. spożywanie i wydalanie bez napięć i frustracji. Poczucie samokontroli wyzwala u niego poczucie dumy i swobodę ekspresji. zgoda na krótkotrwałe nieobecności matki-zaufanie. H. Kształtują wiarę w absolutną i nieuniknioną sprawiedliwość. Faza druga rozwoju „przebiega” w wymiarze autonomia. pewność powrotu. Autor ten. niezbędnej do trwania i życia. Jest to tzw. Jest oczywiste. a z drugiej do u b ó s t w i a n i a. niezbędne dla rozwoju autonomii. sportowych. zadowolenie. ukształtowane w dzieciństwie funkcjonują w zmodyfikowanej formie także u ludzi wieku dojrzałego. Ale układ sekwencji faz nie jest sztywny.190 tożsamości. z jaką borykało się dziecko. współmałżonkiem. Uwagi te wskazują raczej na tendencje rozwojowe osobowości niż na realne procesy jej kształtowania się. Odpowiada ona freudowskiemu stadium analnemu. W efekcie w każdym „wycinku” rozwoju ludzkiego mamy inny zestaw cech danej fazy. Problem włączania się ludzi dorosłych do biegu świata konkretnej społeczności występuje w niektórych sytuacjach z niebywałą siłą. których nie dostrzegało dziecko. uwzględnia inne cechy odniesień wymienionych przez Eriksona. nadała jej instytucjonalny wyraz tworząc religię. podstawowym problemem dziecka jest ufność.

Jest to czas ekspansji językowej i ruchu. Wypaczonym rytualizmem jest legalizm. Odpowiada ona potrzebie poczucia przynależności Do określonej kategorii ludzi czy kręgu ideowego. ma ono oznaczać zarówno prokreację jak i produktywność. twórczość. zbliżającej się śmierci. Faza trzecia. Daje to szansę zastąpienia „ja” przez „my”. nabycia umiejętności pracy i dokładnego posługiwania się narzędziami techniki. co stworzyła miłość lub przypadkowy wysiłek twórczy. Nadmierne wymagania i zawstydzanie przy okazji treningu czystości prowadzi do zaniku wstydu lub skrytości. „okresem burzy i naporu” i charakteryzuje się poszukiwaniem ludzi i idei przewodnich życia. o kształtowania poczucia fachowości. Młodzi ludzie w tym okresie przeżywają kłopoty scalania różnych wątków własnej tożsamości i poszukiwaniem odpowiedniej ideologii.stałego odgrywania roli innej osoby. Faza ósma. chęć jego utrwalenia i przekazania innym. W życiu dorosłych problematyka tej fazy znalazła instytucjonalny wyraz w zasadzie prawa i porządku. Niebezpieczeństwem skrajnego utożsamienia się z ideą lub grupą może być nietolerancja i bezwzględność sądów i działań. Niepowodzenia w działaniu prowadzą do poczucia winy. Niezdolność rozwiązania problemów tej fazy skutkuje izolacją. Piąta faza rozwojowa bywa inaczej nazywana „kryzysem tożsamości”. unikanie autentyczności. Symbolicznie określa się ją jako „stadium życiodajności”. Rozpacz rodzi się z poczucia stagnacji. określana dramatycznie jako „integralność i rozpacz” wieńczy życie jednostki. wpływają na kształtowanie się zalążków sumienia. bezsensu poczynań życiowych jednostki. obiektu uwielbienia. Ostatnią fazę życia. naśladowania i ogrywania ról osób dorosłych. Przeciwieństwem twórczości jest negacja. pedantyzm i formalizm – osobowość pedanta. Ważną rolę odgrywa przy tym wierność. fałszywości i przebiegłości. jednej z trzech dotyczącej tylko wieku dorosłego. niezdolnością do dzielenia prawdziwej intymności. ogólnie: zdolność powoływania do życia istot ludzkich. zarówno wobec przyjętej ideologii jak i osoby. którzy są kompetentni. świadomego stawiania celów. zaabsorbowaniem sobą i w narcyzmie. W krańcowych przypadkach przybiera ona postać autorytaryzmu. wyolbrzymianiem różnic miedzy „moim” a „obcym”. wytworów. Dążenia afiliatrywne wyrażają siłę witalną w tym okresie. Idzie w niej o rozwinięcie i podtrzymanie identyfikacji z tymi. Erikson proponuje szerokie rozumienie tego określenia. idei i wyższych stanów własnej tożsamości. Nieudane próby w tym zakresie lub narzucenie dziecku obrazu osoby nieudolnej przez otoczenie prowadzi do zrodzenia się kompleksu niższości. rozwoju inicjatywy przeciwstawnej poczuci winy. Są one postawą zadowolenia z przebytej drogi życiowej i uznania celowości i sensu życia w ramach społecznego ładu. dający pierwszeństwo literze nad duchem prawa. wzajemne oddanie się i przeżywanie miłości stanowi główną treść tego okresu. odmowa włączenia pewnych grup ludzkich w obręb swego oddziaływania. przeprowadzające rozprawy według odwiecznych rytuałów sądowych. rywalizacji. Spaczenia rozwojowe w tej fazie prowadzą do nadmiernego poczucia winy. Niebezpieczeństwem z drugiego bieguna jest przesadna dokładność. Miłość. Fazę czwartą określa wymiar pracowitość-poczucie niższości. . Bliskość i izolacja stanowią wymiar szóstej fazy. Fazę tę charakteryzuje życzliwa troskliwość wobec wszystkiego. Siódma faza rozciąga się w przestrzeni między twórczością a stagnacją. tak istotnej w życiu człowieka dorosłego. zmienności kolei losów ludzkich i wynikającej z tego niespójności działań ludzkich. Integralność wyraża poczucie spójności i pełni. następującej po ukształtowaniu się tożsamości jednostki. zespolenia się z innym człowiekiem i ukształtowania „skonsolidowanej tożsamości”. zadręczania się lub do „postawy aktorskiej” . na straży której stoją sądy.191 własną niemoc. Krótko rzecz ujmując jest to czas uczenia się pracy.

Patologicznym stanem jest zarówno nadmierna rozpacz jak i wybujała mądrość. wkraczają one w sferę trudno kodyfikowalną. naśladowania innych. Człowiek jest istotą społeczną. Koncepcja Eriksona. Badania empiryczne prowadzono metodą dylematów moralnych.określają granice zachowań dopuszczalnych i niedopuszczalnych. religijne. Nie dostrzegają oni innych aspektów moralności. a proces wchodzenia w świat ludzi dorosłych nazywa się uspołecznieniem. ukazuje skomplikowany obraz osobowości człowieka dorosłego z perspektywy rozwojowej. Jednak założenia uniwersalizmu. skłania do postawienia pytania: kogo przedstawił Erikson? Człowieka w ogóle. że opis dotyczy drugiej opcji. pochodząca z zewnątrz. dających postawę charakterystyki wspomnianych sześciu faz. który badając genezę i rozwój norm moralnych u dzieci wyróżnił trzy fazy tego procesu:1) prelogiczną. W praktyce jest to mądrość typu retro połączona z uporem właściwym temu wiekowi. Podążąjąc śladami Piageta wyróżnił Kohlberg trzy poziomy rozwoju moralnego (przedkonwencjonalny. One też są najmocniej zakorzenione w osobowości człowieka. Znaczy to. Pigeta. a raczej pseudomądrość. że uczestnik życia zbiorowego musi nabyć umiejętności społecznych i przyswoić normy regulacji współżycia między ludźmi. że straszenie potwornymi karami piekielnymi było podstawową metodą utrzymania ładu moralnego w niektórych . rzecz święta. np. czy też człowieka kultury zachodu XX wieku? Wiele wskazuje na to. że w zamierzeniu miała przedstawiać mechanizmy rozwoju dzieci i młodzieży. co skłania do ostrożności w przejmowaniu jego wizji. odwołują się do sumienia. nauczycieli i innych osób. Konkludując powiedzmy. ukazująca formy ujawniającej się siły życiowe w rozwiązywaniu podstawowych sprzeczności ludzkiej egzystencji. moralność jawi się dziecku jako narzucona przez dorosłych. której trzeba przestrzegać. typowe dla orientacji psychoanalitycznej. Nawiązał on do badań i poglądów J. występuje u osób. bowiem są interioryzowane od najwcześniejszych lat życia i wspierane przez normy religijne i prawne. 2) heterenomiczną. konwencjonalny i moralności zasad) oraz sześć faz rozwojowych. sposób uzasadnienia norm. K o h l b e r g. spełniają tym samym rolę regulatorów. obyczajowe. Mimo. W tym ujęciu rozwój moralności jest procesem poznawczym. Grzech i strach. Tę ostatnią charakteryzuje Erikson jako „niemądre udawanie. Jednak najszerszy zakres stosunków międzyludzkich obejmują normy moralne. przyczyniła się ona bez wątpienia do pogłębionego rozumienia motywów działań człowiek dorosłego i jego relacji ze środowiskiem. przestrzega je na zasadzie przykładu. moralności heteronomicznej. Faza I. że o poziomie rozwoju człowieka dorosłego świadczy rodzaj uznawanych norm moralnych i konsekwencja w ich przestrzeganiu. Trudnego zadania przedstawienia problemu rozwoju moralnego ludzi podjął się amerykański psycholog L. Kryterium wyod-rębnienia zarówno poziomów jak i faz była jakość rozumowań moralnych. że uzasadnienia układają w sześć odrębnych grup. U dzieci jest to lęk przed karą ze strony rodziców. które uzasadniają konieczność przestrzegania norm obawą przed karą. który wiele lat temu popełnił przestępstwo ale obecnie jest wzorowym obywatelem społeczności? W rezultacie badań stwierdzono. Jean Delumeau wykazał w swym monumentalnym dziele pt. U dorosłych jest to lęk przed służbami ładu społecznego i lęk przed grzechem. w niej tkwi siła życia i ona jest przekazywana pokoleniu młodych. moralność traktuje się jako rezultat umowy.192 kumulacji doświadczeń przenika mądrość. moralne – każde w swoim zakresie. Normy prawne. Jedynie lęk nieprzyjemnych skutków naruszenia norm skłania ludzi tego typu do zachowań moralnych. dziecko nie rozumie jeszcze istoty norm. 3) autonomiczną. że jest się mądrym” i nazywa sapientyzmem. czy należy postawić przed sądem człowieka.

Faza II. . o najwyższej wrażliwości moralnej. Warszawa. 1961 r. . Tak jak dążenie do piękna nie potrzebuje uzasadnienia. bo opinia społeczna tego się domaga.H. J. Poziom moralny jednostki jest jednym z wyznaczników jakości i skuteczności jej funkcjonowania w społeczeństwie.L. Likona (ED): Moral development and behavior.a V i VI egzemplifikują moralność zasad. Szewczuk. Również ocena wartości człowieka dorosłego kształtuje się głównie na podstawie jego moralnego funkcjonowania. Weber.w: T. to on naruszy mój. Fazy I oraz II zalicza się do stadium przedkonwencjonalnego. Niektórzy znawcy wpływu moralności na życie społeczne (M. występują już w wieku dziecięcym. bo inni oczekują zachowań zgodnych z moralnością. Faza VI. a trójka ostatnich kształtuje się w późniejszych okresach życia. PWN. spełniania oczekiwań innych. konformizmu. 1980 r. interesu osobistego. Przy takim rozumieniu istoty norm moralnych ich przestrzeganie wynika z racji porozumienia społecznego. Należy przestrzegać norm moralnych.L. New York. 1976 . Witkowski: Rozwój i tożsamość w cyklu życia. traktując obowiązek jako podporządkowanie się prawu. K a n t. 1975 r. faza obowiązku. . że typ moralności.H. Należy przestrzegać norm moralności ze względu na mój interes. Warszawa. Rotter) zaznaczają. Pierwsze trzy fazy. WP. Jest to typowy sposób rozumowania wielu amerykanów. 1990 r. . McClelland. w :T. Lektura zalecana: L. nie wynikającym z indywidualnego poczucia. Tomaszewski (red): Psychologia. Warszawa. Maturana.W. zawartego w imię ochrony dóbr stron porozumienia.Reidl. Ten typ moralności zalecał E. Kohlberg: Moral stages and moralization. Faza V. jej właściwości dobrze oddaje hasło „Żyj sam i daj żyć innym”. Eriksona. określa poziom jego rozwoju cywilizacyjnego. zdaniem Kohlberga. F. Do takiego rozumienie moralności dochodzą tylko nieliczne. - . którzy traktują moralność jako atrakcyjną samą przez się. Nie dotrzymania umowy przez którąś z nich zwalnia pozostałe z konieczności podporządkowania normom. PWN. Wołoszynowa: Psychologia ogólna i rozwojowa. . najwyższego poziomu rozwoju moralności. PZWS. jako wartość samoistną. należy respektować normy moralne ze względu na konieczność utrzymania ładu społecznego i sprawności funkcjonalnej systemu społecznego. odpowiadająca samorealizacji w rozumieniu Masłowa. dominującej w danym społeczeństwie. Warszawa. 1980 .London.Z. bo jeżeli ja naruszę czyjś interes. odwołująca się do strachu i przymusu. charakteryzuje ludzi. autonomii moralnej. Studium koncepcji E. Faza IV. Najmniej korzystna z tego punktu widzenia jest moralność heteronomiczna. D. Varela: Autopoiesis and Cognition: The Realisation of the living. tak dobro moralne pociąga swą atrakcyjnością. umowy społecznej. Mika: Społeczne podstawy zachowania.193 społeczeństwach europejskich aż do połowy XX wieku.S. III i IV do konwencjonalnego. 1969 r. Faza III.Toruń. Skuteczność moralnej regulacji zachowań przy takim poziomie rozwoju rozumienia moralności jest niezbyt wysoka. Psychologia człowieka dorosłego. Pietrasińki: Rozwój człowieka dorosłego. . w jednakowym stopniu rozłożonym na wszystkich. The cognitive-developmental aproach.

swoich współpracowników. Zgodnie z najnowszym. We wprowadzeniu do psychologii można je jedynie zasygnalizować. . ich treść zmienia się w zależności od kontekstu użycia. Mimo ich upowszechnienia poddana badaniom 30-osobowa grupa specjalistów od terapii. z zachowań obscenicznych (Z i m b a r d o). umysłowa lub nerwowa. . co siła faktu wymaga uproszczeń i skrótów. jego zmienność w podobnych sytuacjach. Do wyróżnienia zaburzenia psychicznego pomocne są następujące wskaźniki: . utrudniających diagnozę i ich klasyfikację (A.patrz: A. zwanym skrótowo DSM-IV występuje aż 230 rodzajów zaburzeń. nauka nadal przeplata się z intuicją i sztuką empatii. Zostali oni przyjęci na oddziały psychiatryczne i przypisano im poważne zaburzenia psychiczne. L e w i c k i) zajmuje się opisem i wyjaśnianiem przyczyn zaburzeń psychicznych. W tej subtelnej „materii”. Wielu ludzi cierpi z powodu zaburzeń psychicznych. Badacz ten skierował do kilku szpitali ludzi zdrowych. Tymczasem granica pomiędzy nienormalności a stanem normalnym jest płynna. Stan taki określa się wieloma terminami: anormalność. tak jak przejście od nocy przez świt do jasnego dnia. Poza tym w dziale tym szczególnie wyraźnie występuje rozbieżne rozumienie terminów.niekonwencjonalność. Problemy kryjące się pod tytułowym hasłem tego rozdziału są domeną zainteresowań psychologii klinicznej. To nie ułatwia budowy zwartego i klarownego obrazu problemów i stanu badań w tej dziedzinie. większość cierpień w stanie zaburzeń jest znana niemal każdemu człowiekowi z chwilowo odczuwanych dolegliwości. specjalistycznego działu psychologii. gdy „chorzy” następnego dnia informowali personel lekarski.194 Rozdział XIV Psychopatologia i psychoterapia. obowiązującą w Polsce. wydanym w 1994 r. Dzieje się tak m. Psychopatologia (nie wszyscy specjaliści używają tego terminu. może być względnie pewną podstawą diagnozy. Wymownym ostrzeżeniem przed nadmierną pewnością w tej dziedzinie jest eksperyment D.dyskomfort obserwatora. że są zdrowi. Niektóre z nich mają konotację (zabarwienie uczuciowe) negatywną.in.nieprzystosowanie społeczne. W zarysie podział ten pokrywa się z Międzynarodową Klasyfikacją Zaburzeń (ICD-10). Sklasyfikowano je w 17-tu grupach. amerykańskim kompendium wiedzy o zaburzeniach. Opracowania te zmierzają do uporządkowania terminologii i ułatwień diagnostycznych. K ę p i ń s k i). niezrozumiałe zachowania.doświadczanie długotrwałego cierpienia lub lęku. To skłania cierpiących do skrywania swych dolegliwości i unikania poradni specjalistycznych. Co więcej. który nazbyt kojarzył się z psychoanalitycznym rozumieniem zjawiska. . Żaden z przestawionych wskaźników wzięty pojedynczo nie stanowi dostatecznej podstawy kwalifikacji stanu do kategorii „zaburzenie” i żaden nie jest warunkiem koniecznym wystąpienia zaburzenia. Zostali oni zwolnieni dopiero po interwencji eksperymentatora. wzbudzającą nieprzychylne nastawienia społeczne.nieprzewidywalność zachowania. choroba psychiczna. sprzeczność ze standardami. To . Określeniem tym zastąpiono obecnie dawniej używany termin „nerwica”. M a y e r). wynikły np. posługująca się podręcznikowymi charakterystykami zaburzeń. rozpoznała poprawnie jedynie 83% dolegliwości pacjentów (D. Z a b u r z e n i a l ę k o w e. a dokładniej konfiguracja kilku objawów. R o s e n h a n a. z powodu dużej różnorodności objawów zaburzeń psychicznych.irracjonalność działania. przyjmowano to za kolejny dowód występowania choroby. działanie wbrew własnym interesom i normom społecznym. Unikanie stosowania ostrych granic podziału jest w tej wersji wymogiem kultury współżycia i orientacji humanistycznej. wyjątkowość zachowania. Dopiero zestaw. . . G. Dlatego też teorię psychologiczną musi wspierać doświadczenie lekarza lub psychoterapeuty. a tym samym do nasilania się cierpień. jaka stanowią zaburzenia psychiczne.

ma miejsce wtedy. Powieki wydają się ciężkie. asthenos= słaby) szybko się męczy. czuje się on najbardziej zmęczonym po dniu pracy. chociaż jej nazwa sugeruje mylnie występowania jakiegoś niedomagania w funkcjonowaniu układu nerwowego. bowiem wiadomo. H i s t e r i a to zaburzenie psychiczne znane od czasów starożytnych. leczenie staje się niezbędnym. Jeżeli trwa długo. opisywanych przez Freuda i jego zwolenników. wieczorem zazwyczaj czuje się lepiej niż z rana. Jedną z właściwości histerii jest jej wielopostaciowość objawów. hystera=macica) w obrębie ciała. miewają także dokuczliwe marzenia senne. niekiedy chory narzeka na opadanie powiek. L ę k p a n i c z n y charakteryzuje się gwałtownymi. zgłaszając się do lekarza spisują je na kartce. Lęk jest jednym z osiowych (zasadniczych) elementów wielu zaburzeń psychicznych.195 zaciemniało istotę rzecz. wygląda na mocno znużonego. np. Dolegliwość ta objawia się również w postaci bólu mięśni. zawrotami głowy. Wielość dostrzeganych symptomów chorobowych jest dla nich kolejnym źródłem lęków i zmartwień. stale się śpieszy. L ę k b e z p r z e d m i o t o w y. np. jakby obręczy wokół głowy. nieoczekiwanymi napadami silnego lęku. Jego występowanie uzasadnia wprowadzenie kategorii „zaburzenia lękowe” dla określenia wielu odmiennych objawowo dolegliwości. Zaburzenie potencji objawia się u mężczyzn przedwczesnym wytryskiem. Napięcie mięśni twarzy powoduje „sztywność” mimiczną. Oto niektóre z nich. Pogląd ten utrzymywał się do XX wieku. Kołatanie serca wywołuje niepokój i lęk. Według psychoanalityków jest on powodowany nieświadomymi impulsami wcześniej wypartej agresji. że neurastenicy źle sypiają. czuje się mocno osłabiony. Silne bóle w okolicach serca lub jamy brzusznej są podobne do tych. a także różnorakie objawy fizjologiczne. Trwają one krótko. Wynika to z faktu. by nie zapomnieć. najmniejszy szmer dekoncentruje i odwraca uwagę od wykonywanej czynności. Neurastenik ( gr. brzucha. u kobiet-brakiem orgazmu. Wszystko go rozprasza. koszmarne sny. Neurastenik odwrotnie. W owej epoce przypisywane je jedynie bezdzietnym kobietom i tłumaczono ich występowanie wędrówką „złaknionej” płodu macicy (gr. Gdy Freud na jednym z posiedzeń psychologicznych przedstawił przypadek mężczyzny-histeryka. głowy. W pracy zazwyczaj jest chaotyczny. dawniej określany jako nerwica lękowa. Świadomość ich pojawienia się wywołuje napięcie i lęk. niekiedy negatywnie nastawiony do ludzi i świata. mdłości. powtarzają się dwa. Ostatnie odczuwa cierpiący jako ucisk okalający. poceniem się. N e u r a s t e n i a jest zaburzeniem typowo psychicznym. które są . że nerwicę można wywołać eksperymentalnie. Może on dotyczyć konkretnej sfery życia. trudnościami zapamiętywania. że neurastenik nie rozumie czytanego tekstu albo skierowanej do niego wypowiedzi. Zostaje osłabiona selekcyjna funkcja uwagi. często budzą się i z trudem zasypiają. Neurastenicy z reguły odczuwają liczne dolegliwości cielesne. towarzyszy temu poczucie zamętu i pustki w głowie. w sytuacji braku zagrożenia. W sferze psychiki ta forma zaburzeń objawia się niemożnością skupienia uwagi. jest stale rozdrażniony. około trzech minut. Ringela przedstawił listę 96 dolegliwości. podejmuje sprzeczne decyzje. budzące lęki. zdrowia dziecka itp. Objawia się wzmożonym biciem serca. trzy razy w miesiącu. zobojętniałego na wydarzenia zewnętrzne. ich sen jest płytki. Zmęczenie człowiek zdrowego narasta w ciągu czasu pracy. najsilniej dokucza mu zmęczenie poranne. jeszcze nie dopuszczano takiej możliwości. gdy człowiek odczuwa lęk bez żadnego widocznego powodu. Słaba koncentracja uwagi powoduje. „udawanie” symptomów innych chorób. został wyśmiany. impotencją. utraty majątku. nie odwołując się do mechanizmów. zwilgoceniem dłoni i innymi. Jeden z pacjentów austriackiego terapeuty E.

czyli nachylenia ciała do przodu pod kątem prostym. Z tym się łączy ich wielka podatność na sugestię. Wykorzystują je ciągle grając coraz to inną rolę. Okazało się. Wyrazistymi objawami histerii są k o n w e r s j e. Konwersje dzielimy na trzy grupy: ruchu (motoryki). a pochodny termin „konwersja” oznacza przeobrażenia napięć emocjonalnych w somatyczne symptomy dolegliwości. gdyż ludzie nie lubią gwałtownych przejść od miłości do nienawiści lub odwrotnie. Histerycy przejawiają wyraźną tendencję do zachowań teatralnych. W chwili napadu histerycznego chory czubkiem głowy i piętami opierał się o podłoże i wyginał się brzuchem do góry. Dzisiaj ta forma konwersji występuje niezmiernie rzadko. wydzielanie siary. C h a r c o t a (1825 . Przy tym uczucie te są wyraziste. uznawanych w średniowieczu za dowód opętania przez diabła. jakby podleganie modzie. M. gwóźdź histeryczny. Wyróżniającym się zjawiskiem jest parastezja. pozy często są jaskrawo nienaturalne. jakby szukali coraz to nowego wyrazu swoich odczuć i stanów psychicznych.Za czasów sławnego francuskiego neurologa i psychiatry. która miała zwyczaj pojenia psa ze szklanki. komunikatem o zaistniałym konflikcie wewnętrznym. interesującą jest przy tym ich zmienność w czasie. głuchotę histeryczną i niewrażliwość innych zmysłów lub nadwrażliwość zmysłową. poszczególne kończyny lub objawiać się w postaci „znaków diabelskich”. występujący często u więźniów a objawiający się prymitywizmem zachowania. od radości do głębokiego smutku. czucia i wyższych form zachowania. Jedna z pacjentek Freuda. że siła ich konfliktów wewnętrznych jest tak intensywna. występuje zjawisko regresji. gdy musiała to zrobić. J. połowy ciała). zmiany funkcjonowania gruczołów mlecznych.. Cechą charakterystyczną osób dotkniętych histerią jest zmienność emocjonalna. Występują w niej wizualnie dostrzegane objawy a także zatrzymanie miesiączki. Ich gesty. Bóle głowy są tak intensywne. Według klasyfikacji ICD-10 do grupy pierwszej zaliczamy niedowłady i porażenia ( np. Osobnik taki szybko przechodzi od pobudzenia do depresji. że jest to nieświadomy. podobne do występujących w normalnych ciążach. wyparty protest przeciw zachowaniu guwernantki. niewrażliwych łat na ciele. przykurcze stawów (nienaturalny układ nóg). Zaburzenie wyższych form zachowania dobrze ilustruje zespół Gensera.1893) często spotykano tzw. Wielu z nich dysponuje bogatym zestawem form gestykulacji. Emocje i uczucia histeryków są infantylne.196 spowodowane zmianami organicznymi. dramatyzacji sytuacji. Chora odczuwa niekiedy bóle. jak w przypadkach guza mózgu. Znane są „rękawiczki” i „pończoszki” histeryczne. kurcz pisarski (zaciśnięta ręka. cofnięcie się do stanów wcześniejszego rozwoju. Może ono obejmować połowę ciała. „graniem” . zmiana. Dość często takimi miejscami bywają gardło i pochwa. Zaburzenia czucia również przejawia się na wiele sposobów. Interesującym przypadkiem jest kamptokornia. W języku łacińskim conversio znaczy odwrócenie. Histeria jest swoistą ekspresją napięć wewnętrznych. Psychologowie i psychiatrzy znają liczne formy konwersji. przesadne. Zachowują się tak. Ponieważ z reguły są to ludzie wrażliwi. Ta forma konwersji najczęściej występuje u żołnierzy pod wpływem silnych napięć frontowych. że zmusza do poszukiwania coraz to innych dróg ujścia napięć. wyjątkowo charakterystyczne obejmują szczyt głowy. zawężenie pola widzenia. występująca w przypadkach ciąży histerycznej. tworząc łuk. Do tej grupy zaburzeń zalicza się również pomniejszone lub powiększone widzenie przedmiotów. niemożność przełykania (dysfagia). kurcz przełyku (kula histeryczna). niekiedy przesadnie intensywne. kończyny. miny. łuki histeryczne. jest to tzw. niemożność pisania). możemy przeto przypuszczać. 21-letnia dziewczyna nie chciała pić ze szklanki i cierpiała. określające miejsca pozbawione czucia. wesołkowatym nastrojem. Utrudnia to kontakty z otoczeniem. Mają one zmienną lokalizację.

Zwykła chodzić zawsze na tę mszę. Osoba ta była protestantką: pod wpływem pewnego znanego duszpasterza odnalazła drogę do Kościoła katolickiego.androfobia. każdy przedmiot i każde zjawisko. Ramka nr 20 „Pewna 32 letnia kobieta od pewnego dnia każdego miesiąca odczuwała nieznośne bóle głowy ilekroć chciała wyjść z ławki w celu przyjęcia komunii świętej. zacinanie. N początku XVIII wieku w jednym z żeńskich zakonów wszystkie mniszki czuły się przemienione w kotki. . a przy tym zakochała się w tym duchownym. obawa destrukcji.hydrofobia. Ringel.brontofobia. jeżeli widok kogoś wzbudza napięcie. s.55. obawy niespodziewanego zetknięcia się z obiektem lęku. . chory najczęściej wie o tym. Są to zaburzenia lękowe irracjonalne. miauczały. pojawi się ślepota histeryczna itp. . przed zabrudzeniem. a nawet agresji wobec obcych. . przed piorunami.agorafobia. aczkolwiek trudną do weryfikacji tezę przedstawia E.. o cechach dziecięcych. za: E. a rezygnacją uznawaną rozumowo za obowiązek. Oto kilka odmian fobii: . F o b i e. Interesującą. którą odprawiał „jej” duszpasterz”. Chory odczuwa trudności mówienia. stąd też nasila się on wyraźnie w stanach znacznego pobudzenia emocjonalnego. Od histerii. przed obcymi. poruszały się jak kotki. Freud rozróżniał histerię konwersyjną i lękową. a jednak boi się. Ksenofobia jest jedną z fobii społecznych. przed wodą. na skutek patologicznego uwarunkowania. wierzy itp. . przybierającą niekiedy formą epidemii. niedojrzałą. A tym może być. zachorowaniem. co uniemożliwiało jej przyjęcie sakramentu. lęk przed otwartą przestrzenią. cierpiący boją się znaleźć na moście. nieczystościami. Jego zdaniem histeria znajduje swój konwersyjny wyraz w zaburzeniu pracy narządu. Do tej kategorii zaburzeń zalicza się jąkanie. Jeżeli nie chce się odejść od kogoś. zaraźliwą. 1992 r. bezradnością życiową. zaburzenia lękowego. Warszawa. tiki. jakby świadczących o niedorozwoju. który najlepiej symbolizuje występujący konflikt psychiczny. lęk połączony ze wstrętem przed mężczyznami. Interesujący przykład konwersji jednostkowej na podobnym tle mamy w ramce nr 19. że nic mu nie grozi ze strony obiektu lęku. Mimo to występuje u niego lęk z powodu wyobrażeń. wolną od objawów somatycznych. wypowiadając się krzywi. Na zadane pytania osoby takie udzielają zaskakujących i bezsensownych odpowiedzi. . wystąpi drętwienie lub paraliż nóg. Zawsze dochodziło do ciężkiego konfliktu wewnątrz psychicznego pomiędzy jej skłonnością. Była to jedna z form histerii zbiorowej o podłożu religijnym. Dopiero analiza pozwoliła zrozumieć.ksenofobia. .mizofobia. PWN. lek przed chorobami. Niekiedy występuje tendencja do nadmiernej gadatliwości. poci się. Przyczyna lęku jest choremu znana.aichmofobia. w których daje ona znać o sobie. przed ostrymi przedmiotami. nadyma. jak doszło do tego symptomu. . czerwienieje. Nieprzerwany potok słów służy rozładowaniu napięcia. należy odróżnić osobowość histeryczną. Fobie społeczne (lęk przed oceną. Jej charakterystykę znajdzie Czytelnik we fragmencie.nozofobia. Ringel: Nerwica a samozniszczenie. Z minionych czasów znamy histerię zbiorową.197 roli głupiego. wpływających znacząco na życie zbiorowe. Cyt. może on unikać sytuacji. Bywa ona przyczyną nietolerancji. dotyczącym zaburzeń osobowości. Histeria przybiera różnorodne formy.

Niekiedy na widok świętych obrazów opanowują chorego myśli o treści seksualnej. ani momentu utracenia kontaktu z kolegą. czynności kompulsywnych i fobii. Poczuciu temu towarzyszy świadomość obcości przymusu. pamięć wydarzenia lub przestaję działać uwaga w trakcie wykonywania czynności. Jest to przypadek a m n e z j i d y s o c j a – c y j n e j. w którym lęk pojawia się pod wpływem poczucia choroby i bólu. zawodowej. Oto np. które wykonujemy codziennie. Jednak. U kobiet niekiedy pojawia się impuls zabicia nowonarodzonego dziecka. W nowoczesnej klasyfikacji zaburzeń psychicznych hipochondria nie jest uwzględniana jako samodzielna jednostka. izolowanie się. ananke= konieczność. „odszczepieniu” niektórych funkcji psychicznych od świadomości. Owe poczucie choroby jest wyraźnie przesadzone. Chory np. Nawet tylko możliwość zachorowania wywołuje lęk. B. trzech mężczyzn na jeziorze łowiło ryby z łódki. bluźniercze. traktuje się ją jako objaw występujący w wielu zaburzeniach. zwane także nerwicami natręctw. Z a b u r z e n i a d y s o c j a c y j n e polegają na zaniku. . każda drobna niedyspozycja wywołuje obraz zagrożenia. szoku psychicznego. ale musi je wykonać. Zawadzki do zaburzeń dysocjacyjnych zalicza także somnabulizm. Przykładem czynności kompulsywnych może być przecieranie co parę minut klamki u drzwi (bakteriofobia) lub powtarzające się mycie rąk.. łapanie się za portfel –częste sprawdzanie czy aby się nie zgubił. występującego łącznie lub w jednej z trzech form: myśli natrętnych. niż do wyjątku. Konkretne formy zaburzenia wiążą się z właściwościami sytuacji. Dwaj pozostali nie pamiętali ani chwili zatonięcia łodzi. ale impuls wyzwala lęk i wymusza formy zachowania zapobiegawczego w postaci chowania przedmiotów ostrych. Doznania interoreceptywne i mioceptywne są w świadomości hipochondryków pełniej reprezentowane niż bodźce eksteroceptywne. Utonął również jeden z rybaków. np. W zaburzeniach psychicznych takie połączenia kilku elementów należy raczej do reguły. lekarza czy podpisał receptę itp. nie reaguje na zmianę sytuacji. H i p o c h o n d r i a jest zaburzeniem. Czynnościom tym towarzyszą fobie. spotyka się przypadki zaburzeń czysto hipochondrycznych. narzucające się lęki. Z a b u r z e n i a o b s e s y j n o – k o m p u l s y w n e . Chory zdaje sobie sprawę z ich bezsensowności. łódź przewróciła się i zatonęła. Aktora może męczyć powracająca myśl o tym czy nie opuścił fragmentu kwestii. Świadomość bezsensu takiego czynu powstrzymuje od jego wykonania. Zanika np. by nie pozostawać sam na sam z dzieckiem Czynności kompulsywne są podobne do tych.198 występowaniem publicznym) utrudniają lub uniemożliwiają nawiązywanie kontaktów społecznych i sprawne funkcjonowanie wśród ludzi. Dzieje się tak pod wpływem silnego przeżycia. charakteryzują się odczuwaniem przymusu (gr. W odmianie dysocjacyjnego zaburzenia uwagi objawy nie są tak wyraziste jak w amnezji. Bojaźń zakażenia się powoduje ograniczenie kontaktów społecznych. ale nie reaguje na bodźce otoczenia. Zaburzone zostają głównie podzielność i przerzutność uwagi. nasilają się do stopnia irracjonalności. dotyczącej wypowiedzi. zachowania. obrazoburcze. Dokuczliwe są myśli swawolne. zapraszania osób trzecich. przeznaczenie). nie odpowiada na pytania. co wywołuje potęgujący się lęk przy ich kolejnych powrotach. Ta przewaga wyraźnie uwidacznia się w sytuacji obniżonej aktywności. Myśli natrętne mogą koncentrować się wokół ciągłej kontroli siebie. dokładnie wykonuje jakąś czynność. Pozostałe wydarzenia pamiętali dobrze. w zaburzeniu stają się zbyt częstotliwe. zdaniem B. Zawadzkiego. gdyż „zaniedbanie” wywołuje silny lęk. czyli wykonywanie czynności motorycznych w czasie snu. wykonanych czynności.

przestaje nęcić. bez związku z kontekstem sytuacyjnym. podzielenie umysłu. Czechowa. Według niektórych znawców problemu dolegliwość ta występuje często u artystów. załamani. czują się przemęczeni. nie pamięta kim właściwie jest. Pod wpływem silnego przeżycia. stwierdzono ją m. gdy trwa przez dłuższy czas. nawet pożyczonymi. Oznacza to dezintegrację procesów psychicznych i zdolność poprawnego reagowania na sytuacje życiowe. Zaburzenia dotyczą postrzegania. stosuje urojone środki zapobiegawcze. po niej znowu depresji i cykl się powtarza. Cierpiący w tym stanie odczuwają przygnębienie. świadomość) sugeruje. zamknięci w sobie. Depresja występuje pod wpływem smutnych. entuzjastyczni. Życie traci swój urok. Dostojewskiego i wielu innych. bez ciągu logicznego. może zmieniać się zarówno w cyklach krótkich jak i długotrwałych (+ 3-miesięcznych). przybiera nowe nazwisko i imię. Czasami schizofrenicy mówią do siebie w obecności innych. najczęściej występuje ona u osób w wieku 45-55 lat. pesymistyczne nastawienie wobec przyszłości. Emocje zazwyczaj są płytkie. zwane także p s y c h o z ą d w u b i e g u n o w ą (Ah. Myślenie schizofreników jest chaotyczne. Niekiedy są to wypowiedzi osób. El Greco. podejmuje nową pracę zazwyczaj gorszą od wcześniej wykonywanej i stan ten trwa tygodniami. W stanie manii są twórczy. Czas trwania danego nastroju zależy od wielu cech jednostki. że jakieś siły zewnętrzne czyhają na jego zdrowie.. co prowadzi do opóźnienia w rozwoju. orientacyjnie ponad dwa tygodnie. niekiedy latami. komentują zachowania. Depresja dziecięca często przekształca się w chorobę sierocą. szastają pieniędzmi. religijną lub polityczną. u Mozarta. Staje się ona zaburzeniem. że prześladują ją Marsjanie. w niektórych rodzinach ujawnia się ona u 1018% osobników.maniakalnych zmienia się radykalnie wraz z nastrojem. szoku. a w drastycznych przypadkach-do śmierci dziecka. naprzemiennością nastroju. rwane. a jej objawy zaostrzają się. wydają różnorakie polecenia. jedna z cierpiących osób uroiła. bojaźliwi.schidzei= rozczepiać i phrein=dusza. Zachowania osób depresyjno. że jest rozszczepienie. czasami jest przekonany. Jest to zaburzenie dziedziczne. źle sypiają. Np. są zatem kłopotliwe we współżyciu. urazu osobnik oddala się od miejsca zdarzenia. Po fazie depresji następuje faza euforii (manii). Na depresję cierpią częściej kobiety niż mężczyźni. płaczą w sytuacjach pogodnych. Z a b u r z e n i a n a s t r o j u objawia się w postaci depresji (zaburzenie afektywne jednobiegunowe) i psychozy maniakalno-depresyjnej (zaburzenie afektywne dwubiegunowe). pozostając w swym zamkniętym świecie. . zniechęceni. stając się problemem społecznym. sytuacja tragiczne wywołują niekiedy śmiech. Cierpieniem tym jest dotkniętych około 1% osób populacji ludzkiej. miesiącami. spowolnienie aktywności. skłonni do zabawy i hulanek. tam zaczyna nowe życie. pod ochroną strun. a w nocy sypiała pod fortepianem. głosy są dokuczliwe. prezentują niską samoocenę. Znane są przypadki powrotu pamięci po upływie 30-tu lat. Bywają rozdrażnieni. Cierpienia zdaje się nie mają końca. ten nieład terminologiczny!) charakteryzuje się zmiennością. wyjeżdża niekiedy na znaczną odległość. Zaburzenie afektywne dwubiegunowe. in. Zaburzenie myślenia przyjmuje formę urojeń. przejawiają się one głownie w postaci halucynacji. więc chroniła siebie nosząc we dnie duży turban na głowie. Dotyka ona około 15% populacji współczesnego świata zachodniego i stale nasila się. gniewają się bez powodu. nieprzyjemnych zdarzeń niemal u każdego człowieka i jest to stan normalny. W depresji są wyciszeni. chory przedstawia siebie jako postać historyczną. Shakespeare’a.199 F u g i (ucieczki) dysocjacyjne są przypadkami szerokiego zaburzenia pamięci. Nazwa (od gr. Emocje schizofreników są nieadekwatne do sytuacji. z którymi osobnik od dawna nie utrzymuje kontaktów. doba staje się dla nich zbyt krótką. S c h i z o f r e n i a jest ciężka postacią zaburzenia psychicznego.

4. że ludzie go nie rozumieją. Szakespeare’ów i inne znakomitości. Typy schizofrenii wyróżnia się ze względu na dominację określonej cechy. niespójnych wypowiedziach. Pierwsze przypomina stan letargu. Istnieje kilka odmian zaburzeń schizofrenicznych. wtedy płaczą. zachowuję się aktorsko. co innym jest obojętne.200 oddające obojętność wobec świata. Typ paranoidalny. mściwi. 3. są gruboskórni i niedoceniają jego wrażliwości. bezcelowa aktywność przeciwna nakazywanej. krzyczą. poczucie głębokiej krzywdy. Typ zdezorganizowany (hebefreniczny). pielęgniarza. Są to ludzie niezwykle uparci. aczkolwiek niesłusznie. poza osłupieniem u ludzi tej choroby występuje negatywizm. wzrusza go to. Osobowość schizoidalna wyróżnia się tym. „arystokratycznie”. że występują u nich deliria histeryczne. Jego wrażliwość jest selektywna. co do tego. Mamy więc: 1. wielkiej postaci. nastawieni wobec nich. niezmiernie opanowany. najmniejszy gest niedocenienia powoduje długotrwałą obrazę. Osobowość paranoiczna cechuje ludzi podejrzliwych. unikający kontaktów z innymi ludźmi. 2. Niekiedy występują u nich napady histeryczne. to długotrwały bezruch. wśród chorych tego typu spotyka się Piłsudskich. nieuświadamiane pragnienia seksualne. Są oni niezmiernie wrażliwi na punkcie własnego znaczenia. opór przeciw wszelkim poleceniom. traktują innych z góry. nieuznających „odruchu serca”. bywa. Żywią silne. Z tego powodu sądzi. Osobowość histeryczną charakteryzuje się regresją do wcześniejszych i prymitywnych form zachowania. nieufnych wobec innych. Zdarza się. występuje mania wielkości. 3. jest to kategoria „inne”. stan zamroczenia. trwające kilka godzin. Urojenia są konsekwentnie logicznie rozwijane. o wielorakich objawach. upatrujący w zachowaniach bezinteresownych zalążka intrygi przeciw nim. Jezusów. Charakterystyczne dla tego zaburzenia są o s ł u p i e n i e i k a t a t o n i a. że osobnik o tych właściwościach jest zamknięty w sobie. dążący konsekwentnie do spełnienia zemsty. giętkość woskowa. aż do absurdu. Występują urojenia ksobne. w którym dominuje najczęściej określona cecha patologiczna . spowolnionego działania. gestykulują. nie objawiający wzruszeń. 2. wielcy i utalentowani. egoistycznie i manipulatorsko. Dokonano ich specjalistycznej klasyfikacji. w wyniku tego izoluje się od innych i oddaje marzeniom. Osobnicy paranoiczni zachowują się wyniośle. Mamy więc: 1. występuje przewrażliwienie i wybujała zazdrość o partnera i wiele podobnych. nieśmiały. a nawet celowego gnębienia. bezładnym. drugie. tak by wykluczyć wszelkie wątpliwości. Z tego powodu określenie zaburzonej osobowości często pokrywa się z nazwą zaburzenia. Są przekonani o swojej dobroci i o tym. urojeniowy. że inni są wrogo. dramatyzują sytuacje. o chaotycznym myśleniu. że oni są „ponad”. starający się nie zwracać uwagi na siebie. Typ katatoniczny. Cechy schizoidalne nabierają wyrazistości wraz z upływem lat życia. . Ludzie o takiej osobowości pragną zwracać na siebie uwagę innych. nieodpowiednim do sytuacji zachowaniu. Z a b u r z e n i a o s o b o w o ś c i charakteryzują się złożonym układem cech. nie zwracając uwagi na otoczenie. płytkością przeżyć emocjonalnych. nie szanują jego uczuć. Typ niezróżnicowany. mniej wyrazistych niż w typach poprzednich. w którym fantazje wynikłe z pragnień są utożsamiane z rzeczywistością. płytkiej uczuciowości. np. zachowują się zalotnie. że treści wypowiedzi telewizyjnych są odbierane jako przekaz osobisty. stanowiąca rezerwę klasyfikacyjną. utrzymywanie kończyn w pozycji uformowanych przez innych. urojenia wyjątkowości.

W wersji patologicznej rozwija się zespół cech sprzecznych wzajemnie. rygorystycznie przestrzegającym nakazy norm prawnych. typowa u osób gwarowo zwanych „łamagami”. 6. inteligencji praktycznej. Ludzie tacy boją się zboczyć z narzuconej drogi. 9. Osobowość lękowa jest zdominowana przez zgeneralizowane i stałe poczucie niepokoju. Nie mają ambicji. pogardy dla innych. Osobowość narcystyczna jest w istocie rzeczy hipertrofią normalnej cechy miłości własnej. przestawienie kwiatka na inne miejsce niż jemu przeznaczone wywołuje napięcie i oburzenie. tak jakby strugali patyk lub ciosali kamień. z byle czego robią przedmiot docinków. za swój los obwiniają innych. połączona z agresją. Osobowość nieadekwatna. moralnych. W niektórych przypadkach występuje u nich zaburzenie typu b o r d e r l i n e. skłonni do masochizmu. nie występują też u nich żadne zaburzenia psychiczne. lęku przed nadchodzącymi zdarzeniami. sztywnym w ocenach. unikającym improwizacji. ich emocje nie są ustabilizowane. nadzwyczaj przezornym. 5. zawyżoną oceną własnej osoby. są ulegli społecznie i konwencjonalni. Osobnicy narcystyczni nie są skłonni do empatii. Osoby o takiej psychice mają utrudnione kontakty społeczne. Osoby takie są przesadnie pedantyczne. darczyńców nie cierpią.Zawadzki). 10 Osobowość zależna występuje u osób niesamodzielnych. Czabała). są łatwowierni. Osobowość obsesyjną (anankastyczną) przypisujemy ludziom niezwykle skrupulatnym. nie mają wyrzutów sumienia. Wybujały narcyzm charakteryzuję się nadmierną koncentracja na sobie. Ucieczka w fantazje. nie szanują praw i uczuć innych ludzi. brakuje im sprytu życiowego. nie planują działań w długiej perspektywie czasu. reagują na nią gwałtownymi wybuchami gniewu. nie respektują oni żadnych regulacji życia społecznego. jednak nie są to jednostki sprawne. niepohamowaną potrzebą pochwał przy jednoczesnym poczuciu niskiej wartości. ich wrażliwość moralna nie osiągnęła niezbędnego poziomu do regulacji zachowania w społeczeństwie. domagają się pomocy. od innych oczekują uznania i podziwu w zamian niczego nie ofiarowują. dokuczliwi we współżyciu. 7. odwołujący się do uczucia litości. miejsce pracy lub mieszkanie musi być u nich utrzymane we wzorowym porządku. złośliwi. Szczegółowa charakterystyka osobowości tego typy zawiera ramka nr 20. prezentują mistrzostwo w obniżaniu zapału. Osobowość chwiejna emocjonalnie jest zbliżona do osobowości histerycznej. przekorze. powodujący dezorganizację zachowania. rozmyty obraz samego siebie. marzenia jest następstwem tego stanu rzeczy. Ludzie o takiej osobowości nie cierpią krytyki. częściej jednak wyróżniana jako odrębny typ (Cz. obyczajowych. są egoistyczni. są to ludzie zdrowi fizycznie.201 4. Niekiedy towarzyszą temu skłonności samobójcze. nigdy siebie. psuciu planów działania. postępują nieudolnie i niekonsekwentnie. Drudzy są zawistni. a także zmienne pojmowanie siebie. W literaturze specjalistycznej określa się ją również terminem „bierna” i rozróżnia się odmiany biernej-uległej i biernej agresywnej. co powoduję trudności współżycia i nawiązywania kontaktów z ludźmi. Czasami w tej wiązce cech znajduje się też złośliwość. czyli niejasne poczucie tożsamości. Osobowość antyspołeczną prezentują ludzie wrogo nastawieni wobec społeczeństwa. niepobłażliwym. biernym oporze. niekiedy z nią utożsamiana (B. 8. Pierwsi są przyjaźni. Z reguły czują się pokrzywdzeni. Swą . Dokonują przestępstw lub zbrodni na zimno. oczekujących wsparcia ze strony innych. ich poziom aspiracji kształtuje się poniżej przeciętnego. nie znoszą ich przewagi i zdolności samodzielnego decydowania. Są nadmiernie krytyczni. szybko się męczą. ich zdolności do przeżyć miłości są ograniczone.

Te rysy charakteru ujawniły się w osobowości Taylora od wczesnego dzieciństwa. zwykł sporządzać listę atrakcyjnych i nieatrakcyjnych dziewcząt. Wyrastając w zamożnym domu. Zauważywszy. W niektórych przypadkach obie wiedzą o swoim istnieniu.. tak aby każdej móc poświęcić jednakową ilość czasu. był człowiekiem bez reszty zaprzątniętym kwestią kontroli. Mniej więcej od dwunastego roku życia Taylor miał okropne nocne koszmary i cierpiał na bezsenność. że najbardziej . pedofilach. Thigpen i Cleckey (Trzy twarze Ewy). Był to człowiek pełen obsesji. Na co dzień mówimy o sadystach. twórca „naukowego zarządzania”. w którym obowiązywały surowe purytańskie wartości (szczególną uwagę zwracano na pracę. Pierwsza była spokojna. w innych osobowość pierwotna nie wie o istnieniu wtórnej. pisali o takich przypadkach Dostojewski (Sobowtór). kompulsywny. Ramka nr 21 „Frederyk Taylor. Człowiek normalny zmienia w różnych sytuacjach swe zachowanie. ruchliwa.Stevenson (Dr Jekyll i Mr Hyde). Nawet gra w palanta podlegała starannej analizie. np. bowiem ilość cech psychopatycznych i socjopatycznych liczy się w setkach. Bycie takim. np. makiawelistach.202 zależność kompensują mniemaniem o wybitnych zaletach i talentach własnych. jakim mnie sobie życzy szef staje się standardem pracowniczym w niektórych firmach. Gogol (Nos). U osób o takim zaburzeniu następują. które. A jako dorastający młodzieniec. przeciwna. ma wyjaśnienie przyczyn ich powstawania. W czasie spacerów po okolicy młody Fryderyk nieustannie kontrolował sprawność swoich nóg. zanim poszedł na tańce. Interesujące jest to. zmiany osobowości. a Fryderyk zastanawiał się pod jakim kątem należy uderzać piłkę. Taylor szybko nauczył się poddawać surowej samodyscyplinie. 11 Osobowość wieloraka (mnoga) jest zaburzeniem fascynującym literatów. jak sądził. że wraz ze przemianą osobowości następują zmiany procesów nerwowych i fizjologicznych. „osobowość na życzenie”. W rezultacie zmiany z reguły pojawia się osobowość. Taylor nalegał. aby pole do gry zostało dokładnie wymierzone i aby zachować odpowiednie odległości między pozycjami poszczególnych graczy. kierowała nim nieubłagana potrzeba ograniczania się do ścisłych reguł i panowania nad wszystkimi aspektami swojego życia. druga wyzywająca. Ta sama drobiazgowa procedura dotyczyła godzin snu. Przyjaciele z lat dziecinnych wspominali o „naukowej” skrupulatności. piromanach i wielu innych. niż opis i klasyfikacja typów zaburzeń. Przyjmując luźne kryterium kwalifikacyjne listę zaburzeń można powiększać niemal bez ograniczeń. W tej sytuacji większe znaczenie. W znanym przypadku Ewy Białej na jej miejsce pojawiała się Ewa Czarna. jaką wnosił do gier i zabaw. że wraz z rozwojem cywilizacyjnym pojawiają się coraz to nowe cechy patologiczne. częstotliwość uderzeń serca. kleptomanach. jak można pokonać możliwie największą odległość przy wydatkowaniu minimum energii lub jak można najłatwiej przeskoczyć przez płot albo jaka jest idealna długość laski spacerowej.). Przed rozpoczęciem gry w baseball upierał się. nieśmiała i łagodna..(. natomiast „mnodzy” zmieniają osobowość. Wiemy. aby wszystko podporządkować ścisłym przepisom i drobiazgowym regułom. będą na zabawie. nie podlegające świadomościowej kontroli. aby odkryć. nawet gdyby te dokładne co do centymetra pomiary miały zabrać większość słonecznego przedpołudnia. uzasadniających żądania pomocy. zalotna. dyscyplinę i zdolność panowania nad emocjami). obliczając siłę uderzenia oraz korzyści i niekorzyści uderzeń zbyt silnych lub zbyt słabych. Wyliczanie typów zaburzeń osobowości daje jedynie przybliżony obraz zjawiska.

niż w grupie narodzonych w czasie pokoju.” Cyt. Obecnie uznaje się zaburzenie za uwarunkowane genetycznie. Z punktu widzenia freudyzmu przypadek Taylora to klasyczna ilustracja obsesyjnokompulsywnego typu osobowości o podłożu analnym. np. występujący pod wpływem stresu. Stwierdzono. strach przed niektórymi istotami. Depresja wynika z osłabienia funkcji bocznego odcinka kory czołowej (zakrętu obręczy) i zawężenia uwagi do sfery uczuć smutku. że uszkodzenie różnych partii mózgu wywołuje specyficzne zaburzenia psychiczne. Spędzanie nocy poza domem przysparzało mu więc trudności. jest zatem zawężana dzisiaj do bardzo specyficznych przypadków zaburzeń. Ogólnie rzecz biorąc istnieją cztery kategorie przyczyn zaburzeń psychicznych i osobowościowych. Ważną rolę w regulacji funkcjonowania organizmu odgrywają hormony. Pierwszą stanowią czynniki genetyczne i wrodzone.in. powoduje zaburzenie rozwoju osobowości dziecka. za: G. A. a w hotelach. na przykład rozpinał na dwóch kojach płócienne prześcieradło.238-239. że wielu przestępców przeżyło trudny poród i powikłania porodowe wpłynęły niekorzystnie na ich psychikę. surowy ojciec mieli się przyczyniać do powstawania nieświadomych konfliktów. Niedobór testosteronu w organizmie matki. aby chłodziło mu głowę. jeżeli pojawia się ono u bliźniąt monozygotycznych lub u większości członków danej rodziny. .. Wśród chłopców urodzonych w Niemczech w czasie ostatniej fazy wojny wystąpił znacząco wyższy odsetek homoseksualistów. Oziębła. z zwiększoną recepcją dopaminy w pewnych okolicach kory mózgowej. Zaburzenia kompulsywne pojawiają się w następstwie nadaktywności szlaku nerwowego. skonstruowała „uprząż” z rzemieni i drewnianych klocków. Eksperymentował również z innymi sposobami przezwyciężania koszmarów sennych. czasami usiłował spać podparty szufladami wyciągniętymi z hotelowego biurka(.. palenie papierosów zwiększają ryzyko pojawienia się zaburzeń. dzięki której budził się. kiedy leży na plecach. ilekroć groziło mu przybranie tej pozycji. PWN. niedoczynność przysadki mózgowej i niedobór hormonu wzrostu jest przyczyną infantylizmu. pająkami pełnił przystosowawczą funkcję ochronną. np. 1999 r. poczucia winy. Ten punkt widzenia zaczął tracić na znaczeniu wraz z rozwojem wiedzy o funkcjonowaniu mózgu. zerwanie połączeń płatów czołowych z ośrodkami ruchowymi powoduje porażenia histeryczne.. Występowanie schizofrenii ma związek m.203 dręczące sny ma wtedy. Od czasów Freuda przyczyn różnorodnych zaburzeń psychicznych upatruje się w niewłaściwych relacjach społecznych w rodzinie dziecka. Morgan: Obrazy organizacji.). Raine wykazała. Nowoczesne metody badawcze stwarzają możliwości poznania zależności pomiędzy właściwościami genów a niektórymi zaburzeniami psychicznymi. kompleksów To one stanowią podłoże psychopatologii człowieka dorosłego. Niektóre nasze zachowania ukształtowały się u zarania ewolucji gatunku ludzkiego. gdzie było zbyt mało poduszek. psychoanalityczna interpretacja. wiodącego od płata czołowego do jądra ogoniastego. Drugą grupę przyczyn zaburzeń upatruje się w czynnikach bilogiczno-organicznych. Ich niedobór powoduje rozmaite skutki negatywne. Właściwie przez całe swoje życie walczył z bezsennością i stosował różne pomysły na ułatwienie zasypiania. Np.s. Do kategorii czynników wrodzonych zaliczamy te. które wpływają na rozwój i stan płodu w łonie matki lub w trakcie porodu. Warszawa. podparty wieloma poduszkami. Obecnie dochodzi niekiedy do przerostu tej funkcji i pojawiają się fobie lub rozwija się osobowość lękowa. Trzecia. W podeszłym wieku wolał sypiać w pozycji na wpół siedzącej. albo nadopiekuńcza matka. Alkoholizm matki.

czyli trafnego rozpoznania istoty zaburzenia. Psychoterapia. że w dzieciństwie człowieka zostały zrepresjonowane myśli i uczucia społecznie nie aprobowane. Rozluźniony pacjent mówi o każdej. Przyczyny zaburzeń psychicznych. Podobnie funkcjonuje przeniesienie. behawioralna i poznawcza. czyli określenie prawdopodobnego przebiegu choroby w przyszłości i efektów terapii. czyli mechanizmów jej przebiegu. Dzieje się tak po przejściu na emeryturę. Nie ingeruje ona w strukturę fizyczną lub chemiczną organizmu.204 Czwartą kategorię wyjaśnień prezentują zwolennicy szeroko pojętego ucznia się. że nie mogą być sprowadzone do paru formułek wyjaśniających przyczyny ich powstawania. Psychoterapia daje ludziom cierpiącym: a) nadzieję poprawy. w danej chwili przychodzącej mu myśli. P s y c h o a n a l i z a jest metodą przywracania świadomości treści wypartych. Nie idzie tu jedynie o nazwanie choroby i jej przypisanie do odpowiedniej kategorii w systemie ICD-10 lub w jakimś innym. triady poznawczej (A. W dodatku różnie one skutkują w każdym przypadku jednostkowym. pozwala eliminować nie tylko objawy. Jedną z nich. Pamiętać też trzeba. które z różnych powodów nie uzyskują niezbędnej ilości wzmocnień. co jest domeną zabiegów medycznych i farmakologicznych. jest metoda wolnych skojarzeń. lecz o rozpoznanie struktury zaburzenia. czyli skierowanie na . Zrozumienie tego. przeprowadzce do obcego miasta itp. Aby osiągnąć wspomniany cel należy zastosować odpowiednie metody.Beck). Wskazówką istotności staję się opór pacjenta. że psychoterapeuta ma nad amatorami przewagę wykształcenia specjalis-tycznego Na poprawnie prowadzoną psychoterapię składa się ciąg następujących czynności:1) diagnozowania. Psychoterapia jest jednym ze sposobów przeciwdziałania zaburzeniem psychicznym. Depresja zgodnie z tą wizją pojawia się u osób.Jacson).2) wskazania przyczyn. a terapeuta wyłapuje z tego wszystkie istotne treści. niechęć mówienia o treściach wypartych. nasilenie empatii i zaufania. one są silnie osadzone w nieświadomości. b) zmianę obrazu siebie i świata c) poprawę relacji z otoczeniem. Niektóre zaburzenia osobowości (osobowość lękowa. że podobne korzyści oferują szamani. że wyżej przedstawione wątki występują niemal we wszystkich odmianach zabiegów tego typy. utracie eksponowanego stanowiska. które doprowadziły do jej powstania. bądź reakcji w warunkowaniu instrumentalnym. Wynika ona z założenie. W. ale i ich podłoże. tzn. Dodajmy. w przypadkach fobii. jest warunkowane wieloma przyczynami. Istnieje kilka rodzajów psychoterapii. dotyczące danego zaburzenia i tą drogą dochodzi do rozpoznania przyczyny choroby. Warto jednak pamiętać. Wyżej przedstawione uwagi są jedynie wskazaniem kierunków poszukiwania uwarunkowań tych zjawisk. uświadamia pacjentowi przyczynę jego cierpienia i radzi jak w nowy sposób interpretować przeszłe wydarzenia. Badania porównawcze wielu form psychoterapii pokazały. 3) prognozowania. Psychoanalityk wydobywając je. ludowi bioterapeuci (S. modele demonstrując je przyczyniają się do ich upowszechnienia. uznawaną za znak firmowy psychoanalityków. uzdrowiciele. Najbardziej znane i najczęściej stosowane to: psychoanaliza. „grzeszne”. że każde zaburzenie pojawia się w następstwie splotu okoliczności. negatywnego obrazu siebie. co było źródłem choroby. Z tego punktu widzenia niektóre zaburzenia psychiczne jawią się jako wynik niewłaściwego warunkowania bodźców. negatywnego obrazu aktualnej rzeczywistości i pesymistycznego spojrzenia na przyszłość. humanistyczna. przynajmniej zmniejszenia cierpień. tak różnorodne i tajemnicze. Depresja może także być następstwem tzw.4) zastosowania skutecznych metod leczenia lub oddziaływania na pacjenta. antyspołeczna) kształtują się pod wpływem obserwacji. np.

Pomaga świadomie decydować o sobie i wybierać właściwe wartości życia. Nieprzystosowanie i różne dysfunkcje psychiczne mają miejsce wtedy. zgodnie z przemyślanym wyborem pacjenta. by na bodziec wywołujący lęk wytworzyć reakcję spokojną. tym samym przyczyniało się do popularności i znaczenia metody. Terapia humanistyczna. z pełną akceptacje jego odrębności jako istoty ludzkiej. zmieniając stronę fizyczną osoby zmienia się jej świadomość. co potencjalnie dobre w jednostce. Nowe Ja pacjenta ma wyłaniać się świadomie. powstałych na tym tle. ”Gdy rozszerzam klatkę piersiową czuję się potężnym. modyfikowana pod wpływem różnorodnych zabiegów i nowych doświadczeń. Wersja terapii egzystencjalnej jest bardziej pogłębiona teoretycznie. May. Nie narzuca mu swoich wizji. Bycie razem stwierdza R. Tę orientację terapeutyczną reprezentują L. ułatwianie samorealizacji. Obiektem oddziaływanie terapeutów tej orientacji jest świadomość. W o l p e. Np. znaczy bycie w tym samym świecie. May. żywionych w dzieciństwie wobec rodziców. Dlatego też terapeuci tego kierunku unikają wyszukanej terminologii fachowej i żargonu poszczególnych szkół psychologicznych. unikania konfrontacji z własną egzystencją. Poznanie świata dokonuje się przez bezpośrednie doświadczenie.Binswanger. Terapeuta chcąc pomóc cierpiącemu musi zrozumieć świat pacjenta. Zaburzenia neurotyczne. Wspomniany już R. W terapii idzie o to. zatem bardzo kosztowną. Van Kaam i inni. M. Ta całość jest stale w nim obecna i nie ma nic wspólnego z dziecięcymi kompleksami. To podkreśla teraźniejszość terapii i jej humanistyczny charakter. rzeczową. jest formą pośrednią między terapią a wychowaniem. stanowiący nierozłączną całość ze światem. Boss. Do nurtu terapii humanistycznej zalicza się również terapię gestalt. skoncentrowana na osobie C.205 psychoanalityka uczuć miłości lub nienawiści. np. są wyuczone i wynikają z wadliwego uwarunkowania lub deficytu uczenia. a jego właściwości mogą być opisane jedynie w języku doznań. Psychoanaliza jest terapią długotrwałą. E. opracowaną przez F. gdy na dany bodziec osobnik reaguje np. Ujawnienie tych uczuć pomaga psychoanalitykowi zrozumieć istotę napięć. Jej najbardziej znanymi przedstawicielami są H. w jej właściwym zaspokajaniu ma pomagać terapeuta. Jednak współczesne badania rozwoju psychiki podważają podstawowe przesłanki psychoanalizy. Korzystanie z niej nobilitowało swego czasu bogate damy amerykańskiego „society”. Terapeuta ma za zadanie doprowadzenie klienta (nie pacjenta!) do stanu pełnego rozwoju jego dobrych cech. ich zdaniem. a co sądzić o zabiegach terapeutycznych psychoanalityków w przypadkach zaburzeń psychicznych.Minkowski. bez . na ogół jednak ujmuje się ją w szerszym kontekście teoretycznym egzystencjalizmu i określa się jako egzystencjalno-humanistyczną. zajmują się oni teraźniejszością i przyszłością. Terapeutów humanistycznych nie interesuje przeszłość klienta. Rogersa. istniejący tu i teraz. Głównym ośrodkiem tak uprawianej terapii jest Instytut Gestalt w Cleveland. Jej celem jest pobudzanie rozwoju. wynikłych z uszkodzenia struktur mózgu Czytelnik sam potrafi właściwie ocenić. Poznanie i kształtowanie swego „bycia”. USA. twardym człowiekiem” – ta wypowiedź pacjenta ilustruje istotę zabiegów gestalt. nauczenie się świadomego wyboru wartości i dobrego współwystępowania w świecie jest potrzebą człowieka. silnym lękiem.A. aktualnym uwarunkowaniem myśli i uczuć. T e r a p i a b e h a w i o r a l n a jest ukierunkowana na eliminowanie niepożądanych zachowań metodami wypracowanymi w teorii uczenia się. T e r a p i a h u m a n i s t y c z n a bywa niekiedy kojarzona jedynie z orientacją maslowowsko-rogersowską. E y s e n c k i J. Zmiana świadomości dokonuje się z poszanowaniem integralności i niezawisłości pacjenta. P e r l s a. lecz wspiera to. widząc w nich metodę maskowania siebie . Egzystencjaliści rozpatrują człowieka jako niepowtarzalny byt w świecie.

Mowrer jedną z form terapii behawioralnej . PWN. jest tzw. tuleniem w ramionach ukochanego. Zauważono. M. to piorun zamiast brontofobii zacznie wzbudzać miłe wspomnienia lub oczekiwania.. Warszawa. W Polsce podobne zasady i techniki oddziaływań zastosował w latach 70-tych XX wieku H. cudowną wycieczką. twierdzi. Postępują odwrotnie. E. PZWL. wykazał. Strelau (red): Psychologia. . ale zawodna w społeczności otwartej. Metoda okazała się skuteczna w zakładach zamkniętych. warunkowania awesyjnego. 1975 r.Rosenhan. wymienialnymi na atrakcyjne dobra. L Garfield.J. relaksacje osłabiają lub eliminują związek danego bodźca z lękiem. PZWL. Kratochwil: Psychoterapia. Warszawa. Np. którą opuścił mąż. Kepner: Ciało w procesie psychoterapii gestalt.A. polegająca na ćwiczeniu właściwych schematów interpretacji zdarzeń skutecznie obniża poziom depresji.E.J. 1997 r. że cierpiący na depresję nie stosują obrony Ja. Poczynania te zakończyły się kompletnym fiaskiem. Wykorzystuje się w niej zasadę utrwalania zachowania wzmacnianego (nagradzanego). . Warszawa. PTP. dotyczących pacjenta. wykazanie zasadności innego myślenia jest jednym z celów tak pojętej terapii. że żaden mężczyzna już nią się nie zainteresuje itd. . np. Warszawa. PIW. A. Terapia poznawcza. reagującym alarmem pod wpływem zawilgocenia. A. Po kilkakrotnym skojarzeniu moczenia się z obudzeniem dolegliwość ustępowała. I. Warszawa. Kępiński: Psychopatologia nerwic. 1974 r. Gdańsk. Ta odmiana psychoterapii jest ukierunkowana na modyfikację sądów o sobie i wydarzeniach. Seligman: Psychopatologia.S. Zasady warunkowania klasycznego wykorzystuje się w technikach odwrażliwiania.S. w leczeniu alkoholizmu i innych. wystąpienie piorunów skojarzy się parokrotnie z czymś przyjemnym. 1990 r. W iście amerykańskim stylu zastosował O.D. niż ludzie zdrowi. w której nie występuje skuteczny system wzmocnień. Warszawa. że ona teraz jest nic niewarta. W przypadkach enuresis (uporczywe moczenie nocne) układał dziecko do snu na materacu. seks. kobieta. Jeden z jej twórców. że sobie nie poradzi. sprowadzająca się do nagradzania zachowań pożądanych żetonami. stosowana wobec dzieci upośledzonych umysłowo.Cz. Warszawa. 2000 r. Jakubik: Zaburzenia osobowości. podręcznik akademicki. . Lektura: . Warszawa. Również warunkowanie instrumentalne ma zastosowanie w terapii. .A. Jankowski: Od psychiatrii biologicznej do humanistycznej. 1992 r. np. C. PWN. 1972 r . Jedna z technik. H. 1994 r. Czabała i inni: Podstawowe zaburzenia psychiczne. a własne sukcesy przypisują korzystnym zbiegom okoliczności. Houts). a nawet schizofrenicznych. Wyd. według którego reakcje antagonistyczne wobec lęku. Muszyński w procesie wychowania moralnego. Nazywa się to przewarunkowaniem lub przeciwwarunkowaniem.206 silnej emocji negatywnej. Bergin (red):Psychoterapia i zmiana zachowania. Jest to zgodne z teorią hamowania wzajemnego Wolpego. T e r a p i e p o z n a w c z e. Ellis. np. Pusty Obłok. E. relaksacji. . P. że to już koniec szczęścia. L. . w: J. Eliminacja myślenia katastroficznego. niepełnosprawnych. jedzenie. GWP. że wiele problemów zdrowotnych wynika z niewłaściwego myślenia. . 1991 r.K. gospodarka żetonowa. Jeżeli np. dzieci miały zyskiwać wpisy do notesu za każdy dobry uczynek. Ringel: Nerwica a samozniszczenie. skuteczność tej techniki ocenia się na 75% ( A.

207 Rozdział XII Język i komunikacja między ludźmi. sądzi. Najwięcej ludzi (dane z 1991r. wskazywania miejsca położenia pokarmu. wyżej. jedną z nich jest język polski. nie wykształcił języka i systemu komunikacji zbiorowej. przekazując potomstwu cechę dobrego posługiwania się głosem. zapis. że w początkowej fazie dominująca rola przypadała funkcji reprezentacyjnej. zyskali przewagę nad innymi i przyczynili się do ich zagłady. N. Taką spotykamy jedynie u człowieka. prócz mózgowego programu sterowania. Dzieci szybko opanowują reguły gramatyczne nie w wyniku uczenia się. prawo od czegoś). tzn. jak tego chciał B. mianowicie homo sapiens. Wiemy. Świadczy to o genetycznym podłożu zdolności językowych. hindu (338 mil. Za odrębny język uznaje się taki. odległość (blisko. C h o m s k i. S k i n n e r. daleko). u niektórych istot także wykształciły się specyficzne mechanizmy orientacji. tzn odpowiednia budowa krtani. Reguły gramatyczne i inne kompetencje językowe pojawiają się podobnie jak zachowanie seksualne. To z kolei wymagało wykształcenia umiejętności i zasad porozumiewania się. przy tym uczenie się każdego z nich przechodzi typowe stadia (jednego wyrazu. którym posługuje się minimum 100 000 osób. Mowa stanowi jego formę fonetyczną. pozwalającej określać wzajemne wobec siebie położenie obiektów (tu. dialekty. wybitny amerykański znawca problemów języka. odpowiadająca za rozwój gramatyki języka. kierunek ich usytuowania (w lewo. Innymi słowy porozumiewający się musieli dysponować podobnym zasobem informacji o języku. Braille’a i innych. który żył na Ziemi przez około 3 miliony lat. rozwiniętych zdań). przedtem. tam. obiektach i swoim środowisku. C l a r k uwypuklają role porozumiewania się pomiędzy jednostkami i grupami osób. następnie angielskim (485 mil. sygnalizowanie pojawienia się drapieżnika lub nieprzyjaciela itp.) i hiszpańskim (331 mil). programowania. Zwolennicy wyjaśniania ewolucyjnego różnią się rozumieniem szczegółów procesu powstawania języka. Pojawiły się też w języku morfemy określające sekwencje czasowe (teraz. W świetle biologii wykształcenie się unikatowych organów mowy i języka nie jest czymś nadzwyczajnym. że zdolności językowe ludzi wykształciły się w drodze ewolucji pod wpływem doboru naturalnego. że istniej wrodzona struktura w mózgu. Doskonalenie form przekazu doprowadziło do wykształcenia zasady relatywności. Jak doszło do ukształtowania wspomnianych narzędzi mowy i języka? We współczesnej lingwistyce dominuje pogląd. Istnieje około 5 000 odmian języka naturalnego.formę graficzną. W sytuacjach codziennych w użyciu pozostaje język n a t u r a l n y. Pozwala ona wydawać wielce zróżnicowane dźwięki w szybkim tempie. H. pozornie zjawisko czysto społeczne. jest uwarunkowany biologicznie. migowego. Język. że każde dziecko można nauczyć dowolnego języka naturalnego. Morse’a. Dzięki temu język stał się dobrym narzędziem komunikacji międzyosobniczej i środkiem przekazu doświadczeń. niżej). np radarowej u nietoperzy czy termicznej u kleszczy. Rozwój cywilizacji umożliwił wprowadzenie do obiegu społecznego wiele języków s z t u c z n y c h: matematyki. potem). Język w tym rozumieniu spełniał ważną rolę instrumentu koordynacji działań zbiorowych.). Np.) posługuje się językiem chińskim (845 milionów). Homo erectus. X komunikując Y-kowi: „Zbliża się niedźwiedź” . wypracowania podzielanych podstaw komunikowania się. „mowy telegraficznej”. Do posługiwania się językiem. gwary. potrzebny jest także aparat wykonawczy. w wyniku zaprogramowania genetycznego (w języku psycholingwistyki: przyswajania). Osobnicy jednej z gałęzi hominidów. nie sprostał więc wyzwaniu silniejszego odgałęzienia gatunku ludzkiego i wyginął. H. Jedni są przekonani. Oprócz tego występują liczne narzecza. Inni np. ujednolicenia rozumienia słów prze nadawcę i odbiorcę. Ludzie posługują się różnymi odmianami języków.. lecz dojrzewania.

M e a d.termin wszedł w obieg języka potocznego. Najbogatszym słownictwem posługują się handlowcy. np. Od najwcześniejszych lat życia ludzie uczą się tzw. Proces ten wynika z potrzeby nazywania (oznaczania) nowych.”. to są wszelkiego rodzaju wyrazy postaw: podziękowania. jak to wykazał G. życzenia. są to próby skłonienia adresata do wykonania określonej czynności. Zdaniem Searle’a istniej następujące akty illokucyjne: 1) Stwierdzenia (Assertives) wyrażają one przekonania mówiącego o stanie rzeczy. 4) wyrażone życzenie . dwuletnie używa już około 150 wyrazów. znaczy warstwa. Skłania do tego rozwój nauki. 3) określona całość w postaci sensownego zdania (akt lokucyjny). Ludzie nie tylko przyswajają słowa istniejącego już leksykonu. poznają syntaktykę. podkreślając fakt młodości i braku doświadczeń tej grupy ludzi i tak zostało. W drugim przypadku pytający skłania partnera do udzielenia określonej informacji. Nazwy takie pojawiają się jako zapożyczenia z języków krajów.. Język spełnia w życiu ludzkim istotne funkcje. „rower” od firmy Rower. kim jest niedźwiedź dla człowieka. Otóż zgodnie z tym tokiem myślenia na akt mowy składa się: 1) ciąg dźwięków. słownika umysłowego. 4) Ekspresje.208 musi być przekonany.”. kultury i techniki. Dziecko 15 miesięczne operuje przeciętnie 20 słowami. dokonywało się. że Y wie. m. jednak język jest zjawiskiem wieloaspektowym. szacuje się. pragnienie lub intencja mówiącego. że proces ten liczy od 70 do 200 milionów lat. ustalanie znaczeń słów. in.Inną formą jest propozycja typu” Mogę cię podrzucić samochodem do pracy?”. a w języku nie było terminu oznaczającego grupy młodych władców.Niektóre słowa pospolite wywodzą się z nazwy wytwórcy. przeprosiny. tomograf. S e a r l e. wykształcenia. Przebiegał od form prostych do bardziej złożonych. np.noga. zbitek słownych nie uporządkowanych zgodnie z regułami składni. Przyswajają znaczenie poszczególnych słów (semantyka). np. 5) dokonania . 5) zachowania odbiorcy wypowiedzi. np. Doskonalenie. „co znaczy zbliża się”. w których dokonano wynalazku lub odkrycia bądź jako twory sztuczne. opanowanie umiejętności posługiwania się nim wymaga także uczenia się. Akty illokucyjne oddają właściwości funkcjonalne języka. W Polsce po 1989 r zarząd telewizji opanowała grupa 30-latków. Czasami zbieg okoliczności przyczynia się do wyłonienia trafnego określenia.pisać. Rozwój języka nie trwa zbyt długo ( w wymiarze procesów ewolucji). dotychczas nie doświadczanych zjawisk lub nie spotykanych obiektów. rysować). a jego znaczenie uściślił J. dynamiczny. łacińskich albo z ich łączonej kompozycji (tom w języku gr. Wrodzone struktury mózgu ułatwiają przyswojenie reguł gramatycznych. a ten zwrotnie musi odczytywać intencje nadawcy. odcinek. casting. Człowiek nie wykształcony posługuje się zasobem około 2 000 słów. Termin „illokucja” wprowadził do obiegu angielski filozof J. otwórz drzwi!” Albo „Czy to prawda. nabywają wiedzy o języku. A u s t i n. ogólnie określone jako illokucje (akty illokucji). co należy robić w takiej sytuacji. inne oddają funkcję przedmiotu. Zasób przyswojonych słów zależy od wieku. „Jan poszedł na spacer. Język naturalny jest żywy. że Piotr pracuje w telewizji?”. Język w tym ujęciu jest formą aktywności dwu stron: mówiącego i słuchającego. graphein. rolę poszczególnych wyrazów w zdaniu. umiejętność poprawnego pisania..” Jeżeli nie zapomnę. Nadawca musi uwzględniać właściwości odbiorcy. Przypuszczalnie najwcześniej pojawiła się forma p r o t o j ę z y k a. ale tworzą też nowe. i jakie jest przekonanie środowiska. opanowują sztukę wymowy (fonologia) oraz ortografię. I.” Jutro pożyczę ci książkę. 3) Zobowiązania (Commissives) dotyczą aktów przyszłych. gratulacje. czyli składnie zdań. H. „Janie. hulaj. z wyższym wykształceniem od 6 do 10 tysięcy. nazwane perlokucją (akt perlokucji). np. 2) Dyrektywy. filozof amerykański. w procesie interakcji między ludźmi. dziennikarze. powstałe ze słów greckich. zawodu. prawnicy.”. 2) wypowiedziane słowa. Ktoś żartobliwie użył określenia „pampersi”. lub warunkowo. podlega przemianom. W języku polskim do niedawna nie było takich słów jak bulimia.

lecz od języka.”. umożliwiło przekaz informacji z pokolenia na pokolenie. S a p i r a i B. K o m u n i k a c j a s p o ł e c z n a. R o s c h. znających tylko dwa określenia barw. H. Idolami młodzieży stają się osoby pokazujące się w telewizji. bywa nawet i tak. za H. służą w takiej sytuacji pozbawieniu języka funkcji komunikacyjnej. chociaż niekiedy błędnie utożsamiana z zachowaniami językowymi. W przeciwieństwie do nich Indianie meksykańscy nie rozróżniają śniegu. Ich zdaniem natura jest kalejdoskopowym strumieniem wrażeń. Dopóki ludzie posługiwali się jedynie językiem mówionym ich kontakty ograniczały się do najbliższych sąsiadów. Liczne wypowiedzi. środki masowej komunikacji umożliwiają bez opuszczania domu obejrzenie np. poprawne językowo. jest fenomenem o szerszym zakresie. internetu i opracowanie języka programistów doprowadziło do komunikacji globalnej. dotyczy bogactwa określeń śniegu. Jednak stwierdzenie. przestrzeń i czas przestały być czynnikami utrudniającymi komunikowanie się interpersonalne. „Niedostateczny”(ref. wypowiedź sędziego piłkarskiego „Spalony!”. Komunikacja. Clark) Język jest skarbnicą wiedzy. którymi się posługują. że emocje są różnie opisywane w języku japońskim i angielskim. 6) Werdykty (Verdictives). lodu i zimna-wszystko to określają jednym terminem. H. Sprzeczność wyników badań w tym zakresie nie doprowadziła. co świadczy o sile wpływu . wpływa ona na strukturę społeczną i wiele procesów psychospołecznych. jest słowną (symboliczną) reprezentacją świata. lub egzaminatora „Bardzo dobry”. Wynalezienie komputera. prowadzone wśród mieszkańców Nowej Gwinei. do opisu granic poprawności hipotezy Whorfa. I tak Chińczyk dostrzega w świecie działanie dwu przeciwstawnych sił y i n i y a n g. Markus i S. myślenie współczesnych ludzi kształtuje się głównie pod wpływem przekazów komunikacji masowej. że postrzegają oni odcienie barw podobnie jak Amerykanie. albo urzędnika USC „Nadaję ci imię Jan”. Nie są to rzadkie przypadki w dyplomacji. ale nie jest z nią równoznaczny. W. np. Poza tym języka używa się jako środka zapobiegania procesowi komunikowania. interesach. Badania E. powstanie języka pisanego poszerzyło zakres kontaktów. Język naturalny jest jednym ze środków komunikacji społecznej. które są nazwane w językach. opracowanej przez E. Ten sam rodzaj wpływu komunikacyjnego modeluje zachowania ludzi. Istnieją poza językowe formy komunikacji. Procesy komunikacji mają przemożny wpływ na bogactwo i jakość naszych treści poznawczych. Komunikacja między ludźmi jest jednym z podstawowych procesów społecznych. Klasyczny przykład. Różnorodność istniejących języków legła u podstaw hipotezy relatywizmu językowego. To podważa hipotezę relatywizmu językowego. Kitayama wykazali. że opisy słowne nie oddają istoty doznawanych odczuć. Obraz świata zależy zatem nie od właściwości rzeczywistości. jak dotychczas. wypowiedź policjanta „Aresztuję pana” lub sędziego: „Ogłaszam wyrok sądu.209 (Effectives) charakteryzują wykonaną czynność. K e m p t o n). Niekiedy ludzie porozumiewają się wspaniale wyczuwając wymowę sytuacji. ale nie postrzega w stylu chińskim objawów zarówno yin jak i yang. Jednak w innych badaniach nie uzyskano tak jednoznacznego rezultatu (P. Hipoteza ta znalazła częściowe potwierdzenie w innych badaniach. że język określa sposób widzenia świata jest przesadne. W pierwszym istnieje więcej przymiotników wyróżniających emocje interpersonalne. sądach. występującego w języku Eskimosów. Język jawi się wówczas jako nieadekwatne narzędzie komunikacji. Machu Picchu. który ją opisuje. typu samozadowolenie. Europejczyk rozumie zasadę ich wyróżnienia. np. duma. podany przez Whorfa. wykazały. W h o r f a. natomiast w angielskim występuje bardziej liczny zestaw określeń emocji dotyczących podmiotu. różne odcienie sympatii. K a y. a ludzie wyróżniają z niej te elementy.

Koło się zamyka: dostęp do kultury i procesu jej tworzenia będą nadal miały osoby z kręgu rodzin uprzywilejowanych. N a d a w c ą może być zarówno konkretna osoba. Dzieci z rodzin robotniczych. Jednostki informacji wskazują poziom redukcji niepewności. Dużą popularność zyskał przejrzysty model cybernetyczny. Poeta lub malarz. wykorzystująca walory słowa. ale umożliwiający przekazanie nieograniczonej ilości znaczeń pozostaje w użyciu obiegowym ludzi wykształconych. w efekcie tego procesu występuje „zysk poznawczy” recipienta. Niezmiernie istotnym czynnikiem są intencje nadawcy. Możemy kodować przekaz w określonym języku naturalnym lub sztucznym. współbrzmienie doznań nadawcy i odbiorcy komunikatu. Komunikacja w życiu społecznym występuje w trzech odmianach. Są to: 1) komunikacja werbalna. o niewielkiej liczbie wariantów znaczeniowych. opracowany przez G. . Do pełnienia tej roli niezbędne są pewne środki i umiejętności operowania nośnikami przekazu. operująca układami ciała i 3) komunikacja pozawerbalna. W pierwszym rozumieniu traktuje się komunikację jako szereg aktów przekazu informacji. sytuacyjny. nie rozumieją przekazów formułowanych w kodzie rozwiniętym i w następstwie tego nie radzą z nauką szkolną. dosłowny (wprost). niekiedy są rozbieżne lub przeciwne. np. emocjonalny. bitach lub bajtach. Niekiedy pokrywają się one dokładnie z intencjami twórcy. głównie wywodzących się z warstw wyższych. rzeczowy. Przekazywana informacja jest określana w jednostkach wymiernych. To proces operowania niewymiernymi ilościowo symbolami. co świadczy o zawiłościach tak rozumianej komunikacji i o stopniu trudności w jej badaniu. Powiada się. ironiczny. posługująca się wskaźnikami wokalnymi. Obowiązuje on też w szkołach publicznych. wzbudzania odczuć. o czym w następnej partii rozdziału. jeden bit równa się redukcji niepewności o ½. ukazuje on przepływ informacji ze źródła do odbiorcy i zawiera 5 elementów. w procesie przekazu może być dawkowana i określana ilościowo. A kontrola procesu i treści komunikacji zapewnia sprawowanie władzy nad odbiorcami komunikatów. M i l l e r a. We współczesnej literaturze specjalistycznej najczęściej występują dwa rozumienia komunikacji społecznej. nastrojów i myśli. o wysokiej kulturze i tylko nieliczne. posługując się wierszem albo obrazem nie przekazują informacji. przychodząc do szkoły z utrwalonym nawykiem posługiwania się kodem ograniczonym. określona grupa społeczna. aluzyjny.210 komunikacji na zachowanie. Właściwości nadawcy w znacznym stopniu wpływają na skuteczność przekazów informacji. Po modyfikacji i uproszczeniu przedstawia się on następująco: n a d a w c a ~ k o d~ k o m u n i k a t ~ o d b i o r c a. one określają cele zabiegów komunikacyjnych i ich społeczną wartość. B e r s t e i n a.. Badający przedstawiane zjawisko wypracowali wiele modeli opisujących strukturę i przebieg komunikacji. Dodatkowego znaczenia problemowi kodu dodały prace B. W drugim rozumieniu komunikacja to złożony proces wymiany znaczeń. 2) niewerbalna. Znany jest kod urzędowy. lecz wzbudzają określone przeżycia psychiczne. K o m u n i k a c j a w e r b a l n a. wystarczający do porozumienia się w sytuacjach codziennego życia jest powszechnie używany w rodzinach warstw niższych. koło literatów jak i urządzenie techniczne. jednak sprawę komplikuje to. trudny do opanowania. Kod rozwinięty. polski może być użyty w kilku lub kilkunastu kodach. że polega ona na przepływie informacji od źródła do odbiorcy. że język naturalny. który wyróżnił kod rozwinięty i ograniczony oraz powiązał to rozróżnienie z procesem odtwarzania kultury. Bajt to 1 000 bitów. celem którego jest uzgodnienie. Kod ograniczony. K o d z pozoru jest zjawiskiem prostym. bardzo inteligentne jednostki wywodzące się z warstw niższych. co jest równoznaczne z utratą szans na awans społeczny. np. konkretny i abstrakcyjny i inne. ale tylko z pozoru.

R o k e a c h a zamkniętego stanu umysłu. rodzice. Jego zdaniem właściwymi określeniami byłyby reprezentacja i prezentacja (przedstawienie się). Jego analiza dotyczyła sytuacji fece to face. K. Jeżeli odbiorca ją zaakceptuje. postawa ciała. nadawca osiągnie swój cel. O d b i o r c a komunikatu. subtelnego lub implikacyjnego. raport). Znacznie bardziej skomplikowane są komunikaty dotyczące osób i stosunków interpersonalnych. czyli składnik sprawozdawczy. G o f f m a n. Z niego wynikają uprawnienia. Do zasiłku zyskują uprawnienia bezrobotni. Musi on dysponować sprawnymi środkami odbioru przekazu i umiejętnościami dysponowania nimi. zwolennik funkcjonalnej koncepcji Goffmana. Pierwszy jest nośnikiem informacji w tradycyjnym rozumieniu. zatracają zdolność samodzielnego myślenia i oceniania. Reprezentacja podlega weryfikacji z punktu widzenia prawdy lub fałszu i pokrywa się znaczeniowo z „raportem”. Ulegają one wpływom jakiegoś autorytetu. że terminy zaproponowane przez Batesona nie oddają istoty rzeczy w sytuacji komunikatu aluzyjnego. Występują wtedy s z u m y k o m u n i k a c y j n e. „ustawia” bowiem w określony sposób na szczeblach hierarchii społecznej nadawców i odbiorców. F r e u d) przed informacjami podważającymi zasadność ich wizji świata (konserwatyści) lub świadczącymi niekorzystnie o ich osobie (wielu z nas). Nadawca przesyłając komunikat wykonuje zatem dwie czynności jednocześnie: przekazuje informację rzeczową oraz określa swoją wizję więzi z odbiorcą. wyróżnił w nich treść (content. dotychczas nieznanej informacji. sądzi. lecz zawiera w sobie treści dynamizujące życie społeczne. pierwotnie pominięty przez Millera. Powyższe sformułowania dowodzą.Oba te elementy pełnią swoiste funkcje. określający stan rzeczywisty oraz ustosunkowanie (command). odgrywa aktywną role w procesie komunikowania. to dochodzi do sporów o sformułowania. Jeżeli Jan mówi Pawłowi: „ Ten papier jest zadrukowany”. Nadawca kontaktując się z innymi i tworząc odpowiedni komunikat p r z e k a z u j e (gives) informację i jej u d z i e l a. Natomiast to. zawiera treści przekazywane odbiorcy. nauczyciele. drugi prezentuje nadawcę. przybierające . Jednak często mamy do czynienia z zakłóceniami w komunikacji. zakreśla ramy interakcji pomiędzy nadawcą i odbiorcą (ami). lecz uzasadnieniu. dostarcza (gives off). podobnie jak nadawca. odbiorca musi chcieć je rozpoznać i przyjąć postawę gotowości przyjęcia komunikatu. Niektórzy stosują mechanizmy obronne (A. Osobnik upośledzony umysłowo lub niewykształcony nie dysponuje takowymi i nie może odbierać komunikatów o skomplikowanej treści. Również motywacja do odbioru przekazywanych treści odgrywa znaczącą rolę.211 Komunikat. określa stan rzeczy. Są to ludzie według M. interakcji bezpośredniej. D a n c i g e r. a w konsekwencji bronią się przed przyjęciem każdej. niestety. Tak w zarysie przedstawia normalny akt komunikacyjny. analizując przekazy tego typu. Ta prezentacja definiuje sytuację. określane zgodnie z panującym w danym społeczeństwie systemem normatywnym. do wydawania poleceń przełożeni. U wielu adresatów występują. że komunikat nie jest jedynie środkiem transmisji informacji. jeżeli odrzuci rozpocznie się walka o korzystną dla każdej ze stron definicję sytuacji. G. to przekaz ten jest prostą informacją o nałożeniu farby o kształtach liter na papier. by świadczyła ona o walorach rozmówcy. wyraz nastawienia nadawczy wobec rozmówcy lub sugestię istnienia lub wytworzenia określonej relacji między nimi. Służą do tego celu środki pozawerbalne typu ton i styl wypowiedzi. lub przynajmniej kompromisową definicje sytuacji. o korzystną dla stron. W szeregu sytuacji ludzie prezentują się jako uprawnieni do tego w odpowiedni sposób. gestykulacja i inne. co określa się jako „prezentacja” nie podlega weryfikacji. nie zawsze zgodnie z ich wyobrażeniami o sobie samych. różnorodne blokady dopływu informacji. Z innego punktu widzenie potraktował problem komunikatu E. Jeżeli tak się stanie. B a t e s o n. Zgodnie z tą wizją rozmowy ludzkie i dyskusje są stałymi próbami zmieniania definicji sytuacji tak.

Wiele ludzi odczuwa trudności percepcyjne w przypadku dłuższych komunikatów. wikarego czy magistra-asystenta. Pierwsze są uwarunkowane stanem organizmu nadawcy lub odbiorcy (choroba. dotyczących przekazu komunikacyjnego. wysoka lub niska temperatura. tym skuteczniejszy przekaz. w gruncie rzeczy formalną determinantą skuteczności komunikatu jest r e d u nd a n c j a. Duży stopień wiarygodności zyskują autorytety moralne.. Przy wyciszonych innych czynnikach ujawnia się prawidłowość: im wyższe kompetencje. Okazuje się. E. S c h u m a n). konkurencyjne przekazy i inne). A b r a h a m s ukazali złożoność tego zjawiska. Komunikacja nabiera znaczenia tylko wtedy. prośby. zgodnie z jego intencją. Spełnia ona ten warunek wtedy. drugie niejasnością komunikatu lub stanem otoczenia (hałas. Wiarygodne mogą być instytucje. Jednak oddzielne walory elementów nie zapewniają skuteczności przekazu jako całości. którzy z różnych względów nie poznali i nie żywią zamiaru poznania argumentów rzeczowych. że wiarygodność jest wnikliwie kontrolowana przez odbiorców i jeżeli osoba. przejrzystość komunikatu. A r o n s o n i D. taką kiedyś była BBC. chociaż warunkują ją właściwości wszystkich elementów ciągu komunikacyjnego. Z tego też względu komunikaty zakończone zwięzłą pointą są bardziej skuteczne od tych. kardynała. kryminalista. traci zaufanie. Polskiemu Radiu ufa. E. Logiczność.). Kilka innych czynników wpływających na poziom skuteczności komunikacyjnej można przypisać zarówno nadawcy jak i komunikatowi. jak nadawca. że doświadczenie ludu wyraża zbiorowe przekonanie o nikłej trwałości ludzkiej pamięci. ale skutecznie wpływają na przyswajanie komunikatu (D. dwustronność argumentacji (podanie argumentów za i przeciw jakiejś tezie). obietnicy itp. Specyficzną. zawierającej niezmienioną treść. Co zatem decyduje o skuteczności przekazu komunikacyjnego? Przede wszystkim w i a r y – g o d n o ś ć źródła informacji. lecz jej powtórzeń. Można przypuszczać. gdy jest s k u t e c z n a. religijne. podnosząca poziom skuteczności może być przypisana równie sensownie twórcy albo wytworowi (komunikatowi). szybko traci zaufanie adresatów. W języku łacińskim redundantia znaczy nadmiar. Istnieje szereg metod podnoszenia wiarygodności. interpretuje treść komunikatu dokładnie tak. nastawienie życzeniowe itp. tym bardziej (w założeniu) wiarygodny. Wiarygodność ma szczególne znaczenie dla tych odbiorców. Zaufanie rzadko występuje w izolacji od kontekstu. roztargnienie. Prokurator np. nawet bardzo wiarygodna przekazuje komunikat korzystny dla siebie. H. I odwrotnie. należą do nich posługiwanie się tytułami. W a l s t e r. jeżeli argumentuje na rzecz wzmożonej ochrony dzieci przed przestępcami. dopiero ich łączny wpływ decyduje o skuteczności lub jej niedostatku. gdyż po czwartym powtórzeniu występuje efekt znużenia i redundancja przestaje podnosić efektywność przekazu. W niektórych regionach Polski redundancja utrwaliła się w obyczaju trzykrotnego powtarzania uzgodnienia. który zachęca do zwiększenia bezpieczeństwa w miejscach publicznych jest wiarygodny. . I jest to właściwe rozwiązanie. zbytek a także powódź. K o m p e t e n c j e nadawcy i częściowo odbiorcy pozostają wprost proporcjonalne do skuteczności przekazu komunikacyjnego. Cechę skuteczności przypisujemy aktom komunikacyjnym jako całości. Większe zaufanie budzą wypowiedzi generała.212 postać szumów wewnętrznych lub zewnętrznych. gdy odbiorca rozumie. około 65% słuchaczy. W przekazie informacji mamy również do czynienia z nadmiarem. Ale staje się takim. jak to pokazują sondaże. profesora niż odpowiednio kaprala. lecz gdy zaczyna zachęcać do wzmocnienie organów sprawiedliwości. który mówi o potrzebie bardziej humanitarnego traktowania przestępców nie jest wiarygodny. społeczne. ale nie informacji. jasność. Zazwyczaj są to powtórzenia w nieco zmienionej wersji słownej. im wyższy. w którym dokonuje się akt komunikacji. W skrajnych przypadkach szumy mogą nie tylko utrudnić ale i uniemożliwić komunikacje między stronami. które nie są kończone zwięzłym zamknięciem. przemęczenie.

współżycia z ludźmi. podejmują ryzykowne działania lub biernie obserwują igranie z niebezpieczeństwem innych.213 F u n k c j e k o m u n i k a c j i to kolejny aspekt tego zjawiska. z reguły intensywnych. że jednostka przeżywa dane stan emocjonalny w określonym stopniu intensywności. przytrzymaj parasol!”. Wśród nich mamy: 1) f u n k c j ę i n f o r m a c y j n ą służącą przekazywaniu wiedzy o świecie. warunkach podróżowania po drogach Polski i innych. znając działanie środków wyrazu. że dostrzega się osobę. wydarzeniach lokalnych. cenach walut. smutek. niekiedy utożsamiana z batesonowskim „command”. muzyków. iż pragnie się podtrzymywać znajomość. z góry do dołu i z dołu go góry. podniecenie czy przygnębienie. sąsiadach. zazwyczaj jednak sprowadzająca się do prostych komunikatów typu: „Padaj młotek!” lub „Bądź dobry. sekwencji czasowej poczynań zbiorowych i szereg innych. Oprócz tego informacja na poziomie jednostkowym służy zaspakajaniu ciekawości ludzi. Pierwszą stanowią empiryczne badania przepływu i skuteczności komunikatów. Ich wszystkich łączy pragnienie wzruszeń. przeżywanych jednostkowo lub grupowo. jest jedną z ważnych umiejętności społecznych. słowne i niewerbalne. korygująca przekaz wyjściowy. może „na chłodno” skomponować dzieło np. Środki masowego przekazu każdego dnia informują odbiorców o decyzjach rządu. koordynowanie ich aktywności. Dzięki niej wiemy. że autor tworząc doznawał wzruszenia. Ludzie pragną informacji o swoich bliskich przebywających poza domem. Występuje wtedy zjawisko s p r z ę ż e n i a z w r o t n e g o. pojawiających się aktualnie w nowej postaci. Brak takiego sygnału budzi pytanie: ”Co się stało? Obraził się za coś czy co?”. wzruszające. Ludzie realizując z oddaniem komunikację fatyczną zyskują życzliwość adresatów komunikatu i zjednują przyjaciół. Przechodząc obok znajomego ludzie odczuwają potrzebę pozdrowienia albo wypowiedzenia paru słów. Wytwory poetów. malarzy mogą być wysoce ekspresyjne. przeżycia ekscytujących doznań. Bardziej subtelni udają się na spotkania poetyckie. Płyną one w dwu kierunkach. Treść tych wypowiedzi nie odgrywa istotnej roli (może być to banalna wzmianka o pogodzie). działaniach ludzi i przypadkowych zdarzeniach. że dane osoby przeżywają radość. czyli odczuwają potrzebę wiedzy ogólnej. są niekiedy ciekawi świata. podobnie jak na poziomie ogólnospołecznym. W niektórych przypadkach jest to informacja zwrotna. co znaczy. Niektórzy ludzie poszukują silnych wrażeń. stają się podstawą określonej działalności jednostek. niekiedy lekceważona jako pustosłowie. Prowadzi się je przyjmując perspektywę . będzie więc to informowanie o celu działania wielkich grup ludzkich. wieczory muzyczne lub spektakle teatralne. Na poziomie zainteresowań psychologii społecznej będą to funkcje dotyczące jednostek i małych grup. podziału kompetencji działających. ważny jest jedynie sygnał. istota której sprowadza się do uzewnętrznienia stanów psychicznych. 2) f u n k c j ę e k s p r e s y j n ą. 4)funkcja pragmatyczna. Informacje te. 5) f u n k c j a f a t y c z n a ma charakter czysto społeczny. postanowień administracyjnych. jednocześnie przekazują informację o tym. Wyrazy ekspresji. Na poziomie ogólnospołecznym komunikacja ściśle się wiąże z działaniem. służy nawiązywaniu lub podtrzymywaniu więzi społecznej. obejmują one wiele tradycyjnych kwestii. Współczesne badania problemów komunikacji dotyczą dwu grup zagadnień. przeciwdziała deprywacji poznawczej. co wcale nie musi (aczkolwiek może) świadczyć o tym. 3) f u n k c j a i m p r e s y j n a komunikacji służy zaspakajaniu ludzkiej potrzeby wzruszenia niecodziennych doznań. lecz wolne od dodatku informacyjnego. pragną wzmożonego wydzielania adrenaliny. jest to komunikacja dwukierunkowa. ułatwiających wykonanie prostych czynności życiowych. Artysta. Zdolność i umiejętność komunikowania fatycznego.

W znacznym stopniu stanowi ona element komunikacyjny wspólnoty ludzkiej. W życiu dorosłych doznania taktylne także są nośnikiem bogatych treści emocjonalnych. niezależny od zróżnicowania kulturowego. np. kinezję (operowanie ruchem) i mimikę. ułatwiający porozumienia w sytuacjach niedostatku umiejętności językowych. intelektu. usytuowania osobników względem siebie oraz odległości i dystansu między nimi. Patrząc z odległości 15-20 cm. godny zaufania (P. że bliskość fizyczna pomiędzy osobnikami jest wyrazem bliskości psychicznej: zaufania. mocno powiązane z kontekstem sytuacyjnym. z tego też powodu bywa nazywaną „mową ciała”. jakby przeciwstawną „mowie ducha”. ułatwia przełamywanie barier. natomiast spontaniczne tyrady bezpośrednie są formalne chaotyczne. zdaniem Halla. której przekroczenie bez zgody zainteresowanego jest traktowane jako przykra ingerencja z zewnątrz. niechęć i nienawiść wzajemna odzwierciedla się przez zwiększony dystans między. studiuje nośność komunikacyjną tytułowych haseł prasowych lub mikro jak w przypadku poznawania roli zwrotów używanych w listach. są intencjonalne. kierowane do określonej grupy osób. Przy wąskim rozumieniu do środków komunikacji niewerbalnej zalicza się operowanie przestrzenią (proksemika). przyjaźni. współgra z doznaniami dotykowymi w tworzeniu atmosfery ciepła psychicznego i poczucia bezpieczeństwa. cztery odmiany dystansu. tym bliższy dystans zachowują oni między sobą. naczynia krwionośne oka. Osoby pozostające w tej relacji przestrzennej wykorzystują intensywnie doznania dotykowe i węchowe. ograniczają i modyfikują doznania wzrokowe w następstwie zbliżenia widzianego obiektu. Do środków komunikacji niewerbalnej wiele odmiennych jakościowo czynników. sposób ubierania. dokuczliwy. Wykazano także . uczesania i inne.gestykulację. ludzie dokładnie widzą zmarszczki i pory skóry. a . upodobań artystycznych). T. Komunikaty pośrednie jak np.. usta i zęby wydają się niepomiernie duże. reklamowe charakteryzują się precyzyjnie dobranym do potrzeb przekazu językiem i stylem komunikatu. P r o k s e m i k a. Jedynie ciepły stosunek emocjonalny do osoby nie pozwala widzieć tych „ułomności” twarzy. Dotyk jest pierwszym zmysłem kontaktu ze światem zewnętrznym dziecka. H a l l stwierdza. każdy silniejszy dźwięk jest obierany jako rażący. Wyczuwalne ciepło ciała wzmacnia siłę doznań emocjonalnych. W dystansie intymnym ludzie posługują się ściszonym głosem. I odwrotnie. wystrój wnętrz. od doboru mebli poczynając na dekoracji ścian kończąc. Bardeen). K o m u n i k a c j a n i e w e r b a l n a jest ewolucyjnie starszą siostrą komunikacji werbalnej. Przy szerokim jej rozumieniu zalicza się do nich architekturę ( wyraz potęgi władzy. Szept i krótkie frazy wyczerpują komunikacje słowną w takim układzie. a nos. ściślej powiązaną z biologiczną naturą człowieka. Jeden z pionierów badań proksemicznych E. miłości. P i e r w – s z ą z nich stanowi dystans intymny. Świat poznawany dotykowo. że granice człowieka nie pokrywają się z powierzchnią jego skóry i że otacza go przestrzeń osobista. Drugą konstytuują dociekania roli i różnic komunikacji pośredniej i bezpośredniej.Kontakt dotykowy stwarza atmosferę bliskości. czyli nauka o komunikacyjnym operowaniu przestrzenią ukazuje rolę w tym procesie osobistej przestrzeni człowieka. Osoby dorosłe unikają prezentacji swojej osoby w dystansie intymnym. W kontaktach między ludźmi występują. w interakcjach typu face to face. Im bliższe relacje psychiczne między jednostkami. emocjonalne. Doznania dotykowe stanowią podłoże pierwszych przeżyć emocjonalnych. w tym językowego. co dobrze widać poprzez pryzmat rytualnych powitań i tańca towarzyskiego. z wyłączeniem innych zmysłów jawi się jako bardziej ciepły.214 makro.

przełożony i podwładny. W pomieszczeniach zamkniętych wynosi on około 15 m. W kontaktach międzynarodowych dochodzi na tym tle do zabawnych nieporozumień i zachowań. znaków religijnych. R. przywódców państwowych. jest niemal zawsze odbierane jako zachowanie niewłaściwe i wyzwala zachowanie obronne. portretów wybitnych postaci nigdy nie wiesza się na dolnych płaszczyznach ścian. krętactwo. czwarte. poruszać w końcu odsunął papierosy na połowę stołu Fasta. utrzymywany dla podkreślenia ważności osoby. wykorzystywaną do eksponowania osób znaczących w danym społeczeństwie. Układy tego typu informują o relacjach między konkretnymi jednostkami. np. Klasycznym przykładem dystansu społecznego jest regulaminowa odległość żołnierza meldującego się przełożonemu. oddalanie. . analogiczne po lewej i tak ciągnie się przeplatane wartościowanie społeczno-przestrzenne. w pewnym momencie położył paczkę papierosów na partnerskiej połówce stołu. F a s t a. Ich usadowienie przy stole przedstawia niżej zamieszczony schemat. neutralny emocjonalnie. Interesujący pod tym względem jest „eksperyment” J. rywalizacja. okazując w ten sposób szacunek i poważanie im należny.. Miejsce po prawicy uznaje się za bardziej zaszczytne. to dystans społeczny.. symboli narodowych. Wystarczy przypomnieć określenie „lewe zarobki”. Przyjaciel początkowo zaczął się wiercić. Dystans publiczny jest c z w a r t ą odmianą. przy nr 3 zmaganie się. lewy. atakowany i atakujący w określonej sprawie. Wielkie znaczenie społeczne ma różnicowanie prawy-lewy. Osoby takie umieszcza się na podwyższeniu. niekiedy bardzo wyraźnie. utrzymują między sobą większy dystans personalny. kolejne leży przy nim po lewej stronie. „ Wysoko umieszczony” w języku proksemiki jest równoznaczny z „wysoko ceniony”. bo odczuł naruszenie granicy jego dystansu personalnego. w kawiarni. stanowiska. w otwartych około 30 m.215 jednocześnie spełnia funkcję wskaźnika zewnętrznej granicy dystansu intymnego. D r u g ą odmianą jest dystans personalny. Najbardziej zaszczytnym jest miejsce przy gospodarzu po prawej jego stronie. Rewersyjnie „dół” jest znakiem upadku (X dołował poniżej krechy!) i określeniem obiektów i stanów niskiej wartości. byłoby to odebrane jako lekceważenie godności osób i symboli. Naruszenie granicy dystansu personalnego. cofanie się.zło. który siedząc z przyjacielem w knajpce przy małym stoliku. ludy południowe skracają go. Przy stoliku nr 1 ma miejsce konwersacja np. T r z e c i a odmiana. Zasady te są opisane w kodeksie dyplomatycznym. przestrzega się ich skrupulatnie w praktyce dyplomatycznej i na zwykłych przyjęciach w domach „wyższych sfer”. Zachował się tak. tzn. W jednostkach wymiernych rozciąga się on plus minus od 0 do 40 cm. bohaterów wielkich wydarzeń itp. Anglosasi np. Prawy symbolizuje dobroć. S o m m e r wykazał. trzecie po prawej oddalone o jedno pole. prawość. wynikającej ze statusu społecznego. podobnie jak intymnego. Ten wskaźnik wielkości jest typowym wytworem kulturowym. niż po lewej stronie. Wynosi ona 3 metry. machlojki. przy drugim współpraca. taki jaki utrzymują między sobą nieznajomi. np. szlachetność. zmienia się w zależności od typu kultury. że p r z e s t r z e n n e o r i e n t a c j e ludzi wobec siebie zależą od właściwości lub charakteru wykonywanych czynności. szacunku i innych. tak typowa dla studentów w sytuacjach przedegzaminacyjnych. wynoszący zgodnie z naszymi kulturowymi standardami 75-130 cm. Tak sadowią się wobec siebie klient i adwokat. VIPów ustawia się na trybunach lub sadowi za stołami prezydialnymi uwzględniając dwa kryteria: bliskości i umiejscowienia wobec gospodarza.

E. a ich elementy pozwalają tworzyć liczne kombinacje umieszczenia ciała w przestrzeni. Jednak pamiętajmy. . W japońskiej sztuce h a r a zaleca się stanie mocno na ziemi. napina mięśnie i rodzi poczucie niepewności. Wskaźnikami postury są wyprostowanie. że niektóre gesty wykonujemy głową. Postawy i postury danej osoby informują postrzegającego o jej otwarciu na innych lub zamknięciu. Pożądanymi postawami są takie. towarzyszący wypowiedzi „Nie szkodzi!” może być nieświadomym wyrazem klapsa wymierzonego sprawcy. W Polsce łatwo rozpoznajemy osoby pochodzące z Podhala. To daje poczucie pewności i sprzyja postawie asertywnej. rozmawiających ze sobą. do tyłu. np. opuszczenie albo uniesienie rąk. Ludzi poddanych systemowi zastraszania w byłym ZSSR rozpozna każdy. Byłoby to jednak niezgodne z duchem języka.świadczy o zbytniej pewności siebie (najczęściej zawodnej). Postawy takie prezentują osoby nieufne. Postury otwarte świadczą o dynamizmie i swobodnej ekspresji jednostki wolnej od lęków społecznych i napięć. Aby uniknąć tak niemiłej sytuacji już kilku ludzi. G e s t y i g e s t y k u l a c j a. mimo woli i ich treść pozostaje wykonawcy nieczytelną. 131). dążeniach ekspansywnych. utrzymywania środka ciężkości ciała nisko. Skulenie się. Te ostatnie wyrażają ukrywane stany emocji lub myśli. Szeroko otwarte ramiona na powitanie gościa informują o gotowości do kontaktów z przybyszem. a nawet tułowiem. palców. dlatego też określenie „mowa rąk” lub „język rąk” bywa utożsamiana z „gestykulacja”. które powodują rozluźnienie. napięte emocjonalnie. rąk i ramion lub ogólnie: „kończyn górnych”. jakim ona była poddana. dlatego też bywają niewerbalnym przekazem informacyjnym o regionalnym pochodzeniu osoby i wpływach wychowawczych. Poprawnie powinniśmy mówić o gestach dłoni. arogancji. Większość gestów wykonują ludzie rękoma. stoi i siedzi. założenie nogi na nogę i inne. wychylenie tułowia do przodu lub tyłu. Wymowa takiej orientacji jest jednoznaczna: lekceważę cię. tworzy koło. tzn. P o s t u r y i p o s t a w y c i a ł a pokazują to w jaki sposób człowiek chodzi. założenie nogi na nogę i skrzyżowanie rąk jest czytelnym komunikatem o treści „Zostawcie mnie w spokoju!”. pozostańmy zatem przy zgrabnym zwrocie „mowa rąk”. nawet nie znający elementarnych prawd psychologii. Pochylenie do przodu. nastawione obronnie wobec innych. Postawy ciała wpływają na właściwości psychiki człowieka i jednocześnie są wyrazem stanów psychicznych. skrzyżowanie. S c h e f l e n a istnieje około 30 postur. w okolicach brzucha. Gesty mogą być wykonane świadomie i nieświadomie. Postury i postawy są wyuczonym sposobem odpowiadania na stymulacje środowiskową. O związku postaw ciała i stanów psychiki mówią też figurki kreskowe Sarbina i Hardycka ( str. zmniejszają napięcia różnych partii mięśni. ukłony i nogami (wielorakie krzyżowanie nóg-sygnały zamknięcia lub obrony). wyróżnia je charakterystyczny chód i postawa.216 Nr 1 X Y Nr 2 x y Nr 3 X Y Orientacją dobrze znaną z życia codziennego jest ustawienie się lub odwrócenie się do kogoś tyłem. Zdaniem A. jeden z bardziej popularnych i lubianych układów komunikacyjnych. niechęci do nawiązania kontaktu. Pojawiają się one spontanicznie. Gest klaśnięcia w dłonie po usłyszeniu „Przepraszam za potrącenie!”.

b) ilustratory. Istnieją tzw. najczęściej całej ręki. flegmatyka. R. bębnienie palcem po stole.L. czyli formy komunikacji niewerbalnej interpretującej gest jako formy ruchu. znanych w kulturze europejskiej. groźby. Ch. ”mową” zaznaczający swą obecność wśród innych. wyrazu dominacji. Może to być np. melancholika. wykonując bezsensowne gesty lub dyskutant nie mający nic do powiedzenia. Istotnie. Niemniej ruch jest ważnym składnikiem komunikatów niewerbalnych. gesty puste. „R u c h j e s t p r z e k a z e m” to hasło zwolenników kinezji. Trudno sobie wyobrazić gesty radości człowieka siedzącego w kucki lub niepewnie stojącego na nogach. według autorki. są osadzone w kontekście proksemicznym. Wyodrębnili oni: a) emblematy. występują one w ścisłym powiązaniu z posturami i postawami. autorzy wyróżnili trzy ich odmiany: 1) jaźni. np. Gesty choleryków. np. Gesty nie są izolowanymi komunikatami. gesty poklepywania. 3) adaptatory społeczne. oszczędne i powściągliwe. służą one zjednywaniu partnerów lub wzmacnianiu istniejącej więzi psychospołecznej.2) adaptatory przedmiotowe. Klasyfikacja ta więcej mówi o typach ludzi i ich sposobach gestykulacji niż o właściwościach gestów. Gest radości w takiej sytuacji może wyrażać zupełnie inną treść.217 P. Są to pocieranie czoła. wiążą się z ruchem stawów i palców. zachęcające do wypowiedzi. ukazujący wielkość złowionej ryby (Taaaaka ryba!). z rozmachem. ważna role w komunikacji między ludźmi. są zamaszyste. Znany jest gest wędkarza. przeprowadzoną na podstawie kryterium funkcji. afiliacji. głaskanie po brodzie. J. powstrzymujące przemieszczanie. nagły ruch . np. B u r g o o n traktuje gesty jako sygnały potrzeb i klasyfikuje je według potrzeb występujących na co dzień. np. pobudzenia seksualnego i inne. zmniejszyć dokuczliwość rozmowy itp. mówca. robienie ludzików z papieru i inne. obejmowania. Bolesne słowo. np. Nie okazał się on jednak tak użyteczny. „przysobne”. brania pod lub za rękę. Przejawia się on w gestach i jest samodzielnym nośnikiem informacji. c) regulatory. gest przepuszczenia i inne. spełniające funkcję wizualnego obrazowania treści werbalnych. bezradne rozłożenie rąk. a on czyta go bez zrozumienia. I odwrotnie. szczególnie w sytuacjach wyjątkowych. Można ją przeprowadzić według rozmaitych kryteriów. osłaniające wnętrze. wojny. nie wyrażające żadnych emocji. zainteresowania.B i r d w h i s t e l opracował nawet słownik ruchów (kinów). np. E i s l e r-M e r t z proponuje wydzielić cztery grupy klasy gestów. gesty-sygnały głodu. podskakiwanie jako wyraz radości. skinienie głową jako zastępujące użycie słowa „tak”. takie jak obracanie długopisu. uniesiona ręka i dłoń skierowana do nadchodzącego lub nadjeżdżającego. skrócić czas samotności. Ekman i W. właściwych dla każdego tradycyjnie pojmowanego temperamentu. Są to gesty sympatii. sangwinika bardziej stonowane. wywołujące silne przeżycie wywołuje gwałtowne poruszenie. e) adaptatory. Bardziej rozwiniętą klasyfikację. K. Występują one u ludzi pozbawionych wszelkich motywacji w danej sytuacji. zaproponowali P. pomagające przygotować siebie do zachowania w skomplikowanej sytuacji. np. czyli ruchowe znaki przekazywanych treści w akcie komunikacyjnym. czyli środki przysposobienia jednostki do otoczenia. Prawdopodobieństwo poprawnego ich odczytania nasila się przy interpretacji całościowej mowy ciała. d) wskaźniki emocji. Maja ona za zadanie przystosowanie sytuacji do oczekiwań jednostki. Friesen. układanie zapałek. jak oczekiwano. klasyfikacji. Ich charakterystyka wymaga sensownego pogrupowania. wykonywane na wysokości klatki piersiowej. któremu napisano tekst. Ten sam postulat odnosi się do związku gestów i stanów psychicznych. być parodią takich odczuć. mechaniczne. pragnienia. Wiele gestów rytualnych wzbogaca tę kategorię zjawisk. E k m a n naliczył 30 000 gestów. zimna stanowią liczną grupę i odgrywają. odpowiednik słownika umysłowego.

Układ mięśni twarzy człowieka jest mimicznym wyrazem przeżywanych emocji. że zmiana wielkości źrenicy świadczy o przeżywanych emocjach. Wykazał on. wyrażające zdziwienie. Bierach. Warstwa środkowa (emocjonalna) biegnie od górnej linii warstwy dolej do linii brwi-środek ucha. V. Bardzo czytelne są wyrazy oczu. najmłodszej ewolucyjnie warstwy mózgu. W przypadku kompozycji muzycznych zależność komplikują indywidualne gusta i upodobania. kontrolowane przez różne partie mózgu. ponuraka. świadczy o energii człowieka. nabierała szczególnego znaczenia komunikacyjnego i stała się podstawowym środkiem wyrazu emocji. obejmuje. H. Birkenbihl i A. nazywa się strefą witalną i wyraża dążenia do działania. unikając kontaktu nieświadomie informuje go. W wyrazach mimicznych twarzy występują elementy krótkotrwałe. Komunikaty przekazuje się nawiązując kontakt wzrokowy (eye contact). pobudzeniu organizmu (po przekroczeniu pewnego poziomu o patologii). kontrolowana nerwowo przez śródmózgowie. Zainteresowanie obiektem wywołuje ruch ku niemu. Spoglądający prosto w oczy partnera komunikuje mu. że jest normalnie. Oddają one cechę wrażliwości i siłę uczuć. Fakty te wystarczająco podbudowują tezę. H e s s. że ruch jest przekazem. Ich zdaniem istnieją trzy warstwy twarzy. skojarzone z cechami osobowości jednostki. Obniżona ruchliwość jest sygnałem słabości albo choroby. strachu. przykry impuls wzbudza odruch cofnięcia się. pionowe i poziome bruzdy na czole. profesor Uniwersytetu Chicagowskiego. kręci. gdy jedyną przyczyną odmienności będą doświadczenia zawodowe. najpełniej wyraża emocje i subtelne uczucia. jego uporze i konsekwencji w dążeniu do celu. Interesującą rzeczą jest to. Interesującą hipotezę.V. Mimika człowieka. im dłuższy kontakt wzrokowy. sferę czoła i jest pod kontrolą kory mózgowej. zaskoczenie. życzliwie nastawiony do niego. Exline). Warstwa dolna. dotyczącą wyraz mimicznego przedstawiają wspomniany wyżej A. skąpca) lub właściwe dla osób pełniących określone role społeczne. przyjemności. uśmiech wykształcił się z agresywnego szczerzenia zębów). Oczy rozbiegane świadczą o niepokoju i nieszczerości. Według A. ludzie częściej spoglądają na osoby lubiane niż na obojętne i nie lubiane. zaskoczenia. staje się alertem. zmieniając się ewolucyjnie (np. i wyrażające odmienne stany emocjonalne. połączona nerwami z pniem mózgu. układ ust. że oko jest „zwierciadłem duszy” (Shakespeare) i i rozpoczęto badania wskaźników emocji wyrażanych via oko. Zarówno smaki przyjemne jak i nieprzyjemne wywołują ten skutek. Trzecia. Jej powiększenie wskazuje na przeżywanie silnych emocji radości. aczkolwiek słabo podbudowaną dowodami empirycznymi. warstwa intelektualna. podniecenia. związane z chwilowym nastrojem i trwałe. in. Portrety mimiczne posterunkowego i naukowca po ich 30-to letniej pracy zawodowej będą wyraźnie się różniły nawet wtedy. tworzące „grymas mimiczny”. J. zdumienie. Empiryczne badania mimiki jako środka komunikacji niewerbalnej dotyczą głównie oczu i ust.o zaniepokojeniu (R. Wskaźnikiem emocji są m. Kierunek patrzenia świadczy o sympatii i zainteresowaniu. Przyjęto założenie. aż 55% emocji wyrażamy poprzez układy mięśni twarzy. Zeddies. że coś skrywa. M i m i k a. wzbudza szybką reakcję orientacyjną. skierowane w górę. tym dobitniej informuje o sile . niemieckiego badacza problemów mimiki. mataczy.218 podrywa. Wzmożona ruchliwość świadczy o żywości. ograniczona od góry linią przebiegającą wzdłuż ust do nasady czaszki. charakterystyczny dla pewnych typów ludzkich (wesołka. Pionierem badań w tej wersji był E. Spojrzenia skierowana w dół informują o baraku zainteresowania rozmową lub rozmówcą. Czas trwania kontaktu wzrokowego również komunikuje o zainteresowaniu i sympatii. że pod wpływem bodźców innej modalności niż wzrokowy również występuje zmiana wielkości źrenicy. B i e r a c h a.

Birdwhistel. co śmieszy ludzi jednego społeczeństwa nie zawsze jawi się śmiesznym w innym. podzielany świadczy o podobieństwie przeżywania określonych treści (wspólnota śmiechu) i wzajemnym zrozumieniu. Cutrow). O znaczeniu komunikacji niewerbalne świadczą dane A. . wywołany zostaje impulsami korowymi. jak np. nie regulującymi pracy mięśni wokół oka. Komunikacji niewerbalnej przypisuje się kilka istotnych funkcji. jak dowodzi V. dążyli do rozszerzenia jej autonomicznej funkcji. że większość form komunikacji niewerbalnej przebiega poza sferą świadomości czyni z niej dobry instrument kontroli intencji i prawdziwości komunikatów słownych. Usta są kolejnym istotnym elementem mimiki. Mruganie i przymykanie oczu komunikuje o rozczarowaniu. a histeryczny. niekiedy łzawienie i efekty foniczne Występują różne odmiany śmiechu: szczery. Słynny przypadek niezgodności form komunikacyjnych w przemówieniu prezydenta Nixona doprowadził go do utraty władzy i niesławy. P e a s e). grzecznościowy jest sygnałem układu formalnie poprawnego. Śmiech jest wieloaspektowym zjawiskiem. Np. I nie jest on w swych obliczeniach osamotniony (A. Jednak bardziej „bogatym” środkiem przekazu jest śmiech i uśmiech. przydatnym do demonstracji pozornej życzliwości wobec innych. pod wpływem zimna. dobiegając do autobusu. Ważne przy tym jest to. że 55% treści komunikowanych jest przekazywanych środkami niewerbalnymi. B i r k e n b i h l. oczywiście. Przy tym. Śmiech jest komunikatem o zaangażowaniu i gustach ludzi. przyjemnych odczuć. zyskała w świetle współczesnych badań na znaczeniu. Wydęcie warg informuje o lekceważeniu. Obie odmiany uśmiechu są. Uśmiech taki zanika niemal natychmiast po ustaniu stymulacji go wywołującej. Zagryzanie . pojawiający się pod wpływem impulsów z pnia mózgu i jest komunikatem. Uśmiech towarzyski sprowadza się jedynie do uniesienia kącików rozwartych ust. by gesty i inne sygnały niewerbalne pasowały do osoby. który stwierdził.silnego napięcia emocjonalnego. Zakochani wpatrują się wzajemnie w oczy niemal bez przerwy. towarzyszą mu charakterystyczne otwarcie ust. przymykanie oczu. Jest mocniej od śmiechu powiązany z procesami fizjologicznymi.o złości albo doznawanym bólu. Z punktu widzenia komunikacji niewerbalnej wyróżniamy uśmiech naturalny. zawodzie (R. Niespójność tych elementów osłabia skuteczność komunikacji. sztywny. Mówcy o ruchliwej mimice i odpowiadającej treści przekazu gestykulacji są skutecznymi nadawcami i wysoko cenionymi fachowcami. Kongruencja obu form wzmacnia siłę przekazu. nośnikami innych treści informacyjnych. skurcze mięśni brzucha. idei. ale i na widok miłego znajomego. Natomiast funkcja wspomagająca. Uśmiech nie jest „młodszym bratem śmiechu”.219 zainteresowania. Jest to uśmiech spontaniczny. ilustracyjna komunikatów werbalnych. M e h r e b i a n a. Niektórzy. uśmiechem Duchenne’a i uśmiech towarzyski. Uśmiechamy się np. Nie był to pomysł realny i „zmarł śmiercią naturalną”. jest uwikłany w całokształt życia społecznego. jest aktem w pełni świadomym. zwany od nazwiska odkrywcy jego neurologicznego mechanizmu. niż spełni zadania komunikacyjne. To. Śmiech jest uwarunkowany społecznie i kulturowo. rytmiczne ruchy mięśni krtani. Po zaistnieniu zanika powoli. odrzuceniu czegoś: partnera. Miała ona zastąpić w wielu sytuacjach komunikację werbalną. chęć ukrycia jakiegoś stanu rzeczy. J. Znaczenie nie do przecenienia w komunikacji między ludźmi ma neurologiczne zróżnicowanie ośrodków regulacji komunikacji werbalnej i niewerbalnej. starzec wykonujący w trakcie przemówienia modne młodzieńcze gesty raczej się ośmieszy. jest jakościowo różnym od niego. To. często nieuświadomianym. rozbieżność wskazuje na mijanie się z prawdą. śmiech nerwowy dowodzi zakłopotania osoby śmiejącej się. świadomie formułowanych. W pierwszym występuje zgodność dwu elementów: skurczu mięśni wokół oczodołu i unoszących kąciki ust oraz rozwierających usta. propozycji.

220

odgrywają one szczególna rolę. Rzeczowe informacje, przekazywane werbalnie, tworzą obraz świata, natomiast nośniki niewerbalne informują o informacji, dokładniej: o stosunku nadawcy do przekazywanej informacji. Jeżeli X wypowiada zdanie „Policja bije studentów.”, to posługując się intonacją może wyrazić on entuzjazm wobec takich poczynań, aprobatę, dezaprobatę, skrajne oburzenia lub obojętność. Wprowadzając czynnik niewerbalny można nadać jednemu sformułowaniu słownemu kilka, a nawet kilkanaście znaczeń, odczuwanych subiektywnie. Semantycy polscy (T. Kotarbiński, K. Ajdukiewicz, M. Ossowska) trafnie rozróżniali denotacje i konotację słów i całych zbitek słownych. Denotacja oddaje treść słowa, terminu lub frazy, natomiast konotacja wyraża zabarwienie emocjonalne. Można ją ukazać posługując się zarówno słowem, jak i środkami niewerbalnymi. Słowa „rumak”, „koń” „szkapa” znaczą to samo, ale ich konotacja różni się zasadniczo, kształtuje się od bardzo pozytywnej, poprzez neutralną do negatywnej. Również mamy gesty zachwytu, obojętności lekceważenia. Konotacja poszczególnych słów, określeń i ilustracji niewerbalnych nie zależy jedynie od subiektywnego odczucia, została ona utrwalona w świadomości społecznej, „żyje” w przekazach poetyckich, legendach, obrazach malarskich. Dlatego każdy nadawca musi się liczyć z tym kontekstem kulturowym, inaczej może być niewłaściwie zrozumiany lub niezrozumiany w ogóle. Powyższe stwierdzenie nie traci znaczenia mimo to, że istnieje wiele form komunikacji niewerbalnej, uwarunkowanych biologicznie, wspólnych wszystkim ludziom. Jednak ta uniwersalność jest ograniczona i modyfikowana kulturowo. Badania S.C o u r c h a u r e i E. M a – r o t pokazały, że nawet w niewielkiej obszarowo Europie zróżnicowanie sygnałów niewerbalnych jest tak duże, że można wyróżnić 12 odmiennych „plemion”. K o m u n i k a c j a p o z a w e r b a l n a (paralingwistyczna) dokonuje się poprzez użycie środków wokalnych lub graficznych nie związanych z przekazem treści słowa. Powiemy inaczej, że język pozawerbalny charakteryzuje nie to, co się mówi, lecz to, jak się mówi lub pisze. Owe „jak” staje się zamierzonym lub niezamierzonym komunikatem, sygnałem doniosłości lub miernego znaczenia przekazywanej informacji. Może też być znakiem (oznaką) stanu umysłu, np. napięcia emocjonalnego, przeżywanego przez nadawcę. W odczuciu odbiorcy wypowiedź ściszona jest czymś innym niż wypowiedź głośna. Wypowiedź głośna, przekraczająca przyjętą w danej społeczności granicę normalności, jest uznawana za naruszenie dobrych obyczajów, przypisuje się je ludziom źle wychowanym. Większość narodów Europejskich nie lubi Amerykanów i Niemców z powodu ich hałaśliwego zachowania (E. T. Hall). Nawet Anglicy, bardzo bliscy kulturowo Amerykanom, nie tolerują ich głośnego mówienia, a sami wypracowali technikę ukierunkowanego przekazu wokalnego, wolną od dokuczliwego nadmiaru decybeli. Tempo mówienia również spełnia rolę komunikatu pozawerbalnego. Normalna szybkość mówienia wynosi w naszej kulturze około 120 zgłosek na minutę, przy takim tempie wypowiedzi słuchacz koncentruje się na jej treści, natomiast mowa szybka lub nadmiernie spowolniona wywołuje zainteresowanie formą lub osobą mówcy. Mowa szybka z reguły świadczy o podnieceniu lub zdenerwowaniu mówiącego, spowolniona najczęściej służy podkreśleniu wagi przekazywanych treści. Tonacja, intonacja, akcent, modulacja głosu, rytm wypowiedzi, wysokość głosu podkreślanie końcówek również są nośnikami informacji. Pełnią one role modyfikatorów recepcji treści komunikatu. Modulacja głosu lub zaakcentowanie jakiegoś fragmentu wypowiedzi zwraca uwagę słuchacza, a przeto zwiększa skuteczność przekazu komunikacyjnego (M. Argyle).

221

Odgłosy typu hm,hm, aaa, ejee, yhyy,oho, aha! hu,hu.hu, pomrukiwania, sapania, westchnienia, gwizdania, jęki uzupełniają zestaw fonicznych środków parajęzyka. Niektóre z nich stają się elementem stylu wypowiedzi, np. aktualnie jest modne naśladowanie wysławiania się Amerykanów z charakterystycznym yhyy. Inne są bardzo pomocne w sytuacjach zakłopotania, wymamrotanie wtedy „hym, hym” daje chwilę czasu do namysłu i wybrania właściwej formy reakcji. Niektóre przydźwięki są spontaniczną, odruchową reakcją emocjonalną i są oznakami stanów różnorakich psychicznych. W wersji graficznej środkami pozawerbalnymi są kursywa, rozstrzelenie napisy, podkreślenie, użycie cudzysłowu, zwrotu obcojęzycznego zamiast słowa rodzimego i inne. Pełnią one rolę swoistych wskazówek jak należy rozumieć dane słowo lub wypowiedź. Środki komunikacji niewerbalnej i pozawerbalnej towarzyszą większości aktów komunikacji werbalnej. Dowodzi to ich funkcjonalności. Okazuje się, że kanał komunikacji werbalnej ma za małą pojemność i trzeba ją powiększać przez używanie nośnika nie i poza-werbalnego. Poza tym komunikaty niewerbalne okazują się niekiedy bardziej oszczędne, przyśpieszają komunikację. Aby o tym przekonać się wystarczy porównać opis i gest przedstawiający wielkość i pojemność dzbana. Literatura zalecana - A. J. Bierach: Komunikacja niewerbalna, Astrum, Wrocław,1997 r. - V. F. Birkenbihl: Sygnały ciała. Astrum, Wrocław, 1998 r. - L. Grzesiuk, E. Trzebińska: Jak ludzie porozumiewają się? PWN, Warszawa 1978 r. - P. Harvey: Komunikacja w grupie, Zysk i Sp. Poznań, 2000 r - I. Kurcz: Język a reprezentacja świata w umyśle, PWN, Warszawa, 1097 r. - E. T. Hall:Ukryty wymiar, PIW, Warszawa, 2976 r. - Z. Nenki: Komunikacja międzyludzka, Kraków, 1996 r. - W. Tłokiński: Mowa. Przegląd zagadnień dla psychologów i pedagogów, PWN, Warszawa, 1982 r.

Rozdział XIII Zachowania społeczne człowieka. Człowiek jest istota społeczną, żyjącą wśród innych i z innymi ludźmi. Formy tego współżycia i problemy z tego wynikające są przedmiotem zainteresowań subdyscypliny psychologicznej zwanej psychologią społeczną. Rozwija się ona bardzo dynamicznie, charakteryzuje się niebywałym bogactwem tematycznym i różnorodnością metod badawczych. Ilość publikacji już przekroczyła poziom 20 tysięcy rocznie. Dowodzi to faktu, że współczesne życie ludzkie coraz to bardziej komplikuje się, rozwój techniki i cywilizacji w ogóle stwarza nowe sytuacje i nowe problemy, np. takie jak uzależnienie od internetu. Sztuczne środowiska bytowania, wielkie aglomeracje wymagają od jednostek takich form zachowania, których nie wytworzyła ewolucja

222

uwarunkowana czynnikami biologicznymi. W tej sytuacji coraz większego znaczenia nabiera rozeznanie naukowe problemów i poradnictwo w zakresie zachowań społecznych. Z bogatej problematyki psychologii społecznej przedstawiam Czytelnikowi trzy grupy zagadnień: 1) społeczeństwo > jednostka, 2) jednostka > społeczeństwo, 3) jednostka > jednostka. I. W p ł y w s p o ł e c z e ń s t w a n a j e d n o s t k ę. Problemy wpływu społecznego. Biologiczne wyposażenie naszego organizmu nie zapewnia nam człowieczeństwa. Słuszności tej tezy dowodzą przypadki tzw. dzieci wilczych i porzuconych. W roku 1920 pastor hinduski A. I. S i n g h odnalazł w jamie wilczej dwie dziewczynki, wychowywane przez wilczycę. Mimo ludzkiego wyglądu dziewczynki zachowywały się jak wilczątka, chodziły na czworakach, pokarm zbierały ustami bezpośrednio z ziemi, wydawały niezrozumiałe dźwięki gardłowe, nie reagowały na ludzką mowę. Po zabraniu ich do mieszkania pastora nie rozwinęły się w istoty ludzkie, mniejsza dziewczynka wkrótce zmarła, a starsza mimo, że żyła dłużej, nie stała się człowiekiem w powszechnym rozumieniu tego słowa. Dzieci porzucone to zazwyczaj dzieci nieślubne, ukrywane przed rodziną lub przed otoczeniem sąsiedzkim. Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych w jednej z posesji toruńskich przez 4 lata ukrywano w szopie chłopczyka, w USA dziewczynkę imieniem Anna przez podobny okres czasu trzymano na strychu. Dzieciom tym podawano pokarm, ale nie nawiązywano z nimi żadnych kontaktów społecznych. W tej sytuacji dzieci żyły w sensie biologicznym, ale nie rozwijały się psychicznie i społecznie. Po przebadaniu szeregu podobnych przypadków stwierdzono, że brak kontaktów społecznych w pierwszych 3-4 latach życia na trwale upośledza rozwój jednostki. Kontakty społeczne, wzajemne oddziaływanie ludzi na siebie, wpływają na rozwój człowieka zarówno w sensie filogenetycznym jak i ontogenetycznym. G.H. M e a d przedstawił, szeroko dzisiaj akceptowaną tezę, że ewolucja człowieka, jego przekształcenie z istoty biologicznej w psychospołeczna dokonało się pod wpływem komunikacji i interakcji. Kluczową rolę w tym procesie odegrało przekształcanie się gestów w symbole. Dla zwierząt gest jest sygnałem, na który następuje odruchowa reakcja. Człowiek w pewnym momencie zaczął interpretować sygnały, nadał im znaczenie. Zrozumiał np., że nie każde uniesienie ręki jest sygnałem uderzenia, że może to być tylko ostrzeżenie. Dzięki temu zaczął się wczuwać w rolę innego, wyobrażać stan partnera i dostosowywać do niego własne zachowanie. Wczuwanie się w rolę innego, wyobrażanie jego przyszłych zachowań i jednoczesne reagowanie na zmiany w jego sposobie bycia, doprowadziło do powstania umysłu, czyli procesów świadomości i samoświadomości. Oznaczenie działań i zamiarów słownymi symbolami umożliwiło interakcję symboliczną, tzn wywoływanie określonych reakcji dzięki rozumieniu treści słowa, które stało się elementem świadomości społecznej. Tak w wielkim skrócie przedstawia się treść teorii interakcjonizmu symbolicznego Meada. Przedstawiony proces ewolucyjny nie zakończył się w nieokreślonej przeszłości, on trwa nadal. Każdy nowy wynalazek, każde nowe zjawisko kulturowe i społeczne uruchamia nowe procesy umysłu. Przyswajamy coraz to nowe umiejętności, znaczenie nowych słów i fraz językowych, inspirujemy nawzajem coraz bardziej wyszukane formy zachowań towarzyskich, wynajdujemy niezliczone odmiany form rozrywkowych. Aby o tym się przekonać wystarczy prześledzić zmienność programów wielkich imprez sportowych, np. olimpiad. W procesie wzajemnego oddziaływania, interakcji kształtujemy współczesny umysł naszego gatunku. P r o c e s s o c j a l i z a c j i. Encyklopedyczna definicja socjalizacji określa ją jako „ proces i rezultat procesu przekazywania jednostce systemów wartości, norm i wzorów zachowań obowiązujących w danej zbiorowości, a także określonych umiejętności , w tym zwłaszcza

223

związanych z opanowaniem narzędzi...oraz wejściem w świat społecznych instytucji...” (Skróty moje-C.M.).Nowa encyklopedia powszechna PWN, t.5. Bardziej lakonicznie powiemy, że socjalizacja polega na uspołecznieniu, czyli na wzbogacaniu jednostki biologicznej o społecznie określoną strukturę osobowości. Z punktu widzenia funkcji społecznej socjalizacja jest procesem normatywnego przygotowania jednostek do współdziałania w ramach systemu społecznego. Wspólnota norm społecznych tworzy podstawę odniesienia, jest warunkiem koniecznym, chociaż niewystarczającym, współdziałania jednostek o obrębie całości społecznej. Proces socjalizacji nie jest oddziaływaniem jednostronnym, obligatoryjnym narzucaniem dziecku lub nastolatkom wizji świata, uznawanej przez pokolenie starszych. Socjalizowana jednostka występuje w tym procesie jako podmiot, nawet małe dziecko chętnie naśladuje jednych, odrzucając wzorce zachowań innych osób. W miarę przybywania lat podmiotowość osób socjalizowanych nabiera coraz większego znaczenia. Osobnik nie tylko podlega oddziaływaniu społecznemu, ale i sam zaczyna oddziaływać na społeczeństwo. Między innymi i z tego powodu rozróżniamy socjalizację pierwotną i wtórną. K.J.T i l m a n n, niemiecki znawca problemów socjalizacji, odmianę pierwsza utożsamia z wychowaniem w rodzinie, w trakcie którego dziecko przyswaja podstawowe wartości kultury, natomiast socjalizację wtórną realizują instytucje społeczne, takie jak szkoły, kościoły, a także dokonuje się ona spontanicznie w grupach rówieśniczych i koleżeńskich. Niekiedy opis socjalizacji uzupełnia się terminem „socjalizacja trzeciego rzędu” odnosząc ją do ludzi dorosłych. Dokonuje się ona także pod wpływem czynników makrospołecznych: ekonomicznych, politycznych, kulturowych, tworzonych przez tych, na których zwrotnie wpływają. Socjalizacja dorosłych jest przykładem dialektycznej zależności jednostkowego podmiotu i bytu społecznego. Psychologa społecznego szczególnie interesuje aspekt socjalizacji zwany procesem interioryzacji. Polega on na uwewnętrznieniu wartości, norm, opinii, wzorów działania, uznawanych w danej społeczności. W trakcie tego procesu przekształcają się one z faktu społecznego w subiektywne treści, osobnik przestaje postrzegać je jako zewnętrzne, narzucone, a traktuje jako głębokie własne przekonania. Proces interioryzacji jest procesem kształtowania treści życia psychicznego jednostki. Interioryzacja dokonuje się pod wpływem wielu odmiennych czynników i jest realizowana różnymi metodami. T. P a r s o n s rozróżnia interioryzację bezpośrednią, dokonującą się pod wpływem słownych przekazów treści norm społecznych i pośrednią, realizowaną przez naśladownictwo, utożsamianie się z osobami znaczącymi i ideami oraz przez pełnienie ról. Ciągle należy pamiętać, ze socjalizacja, w tym interioryzacja, nie jest jedynie narzucaniem jednostce wzorców społecznych, lecz stanowi proces współtworzenia osobowości jednostki w ramach danego społeczeństwa. Pojęcie „interioryzacja” służy również wyjaśnianiu niektórych zjawisk psychicznych. H. Eysenck sądzi np. że zachowania przestępcze i osobowość aspołeczna są następstwem niewłaściwie prowadzonej socjalizacji i niedostatecznej interioryzacji norm moralnych i wzorców przeżyć emocjonalnych. Z tego powodu u ludzi tak socjalizowanych nie wykształciły się uczucia wyższe i zdolność empatii, współczucia. W p ł y w o b e c n o ś c i i n n y c h. Poprzez pryzmat socjalizacji widoczny jest proces globalnego oddziaływania społeczeństwa na jednostkę. Psychologów społecznych jednak bardziej interesują zależności pomiędzy wyodrębnionymi elementami społecznymi a zjawiskami i procesami psychicznymi. Jedną z nich jest zależność zachowania od obecności innych.

224

Wielu z nas mogło zauważyć, że ludzie oglądając komedię przy pełnej widowni częściej i wyraziściej się śmieją niż wtedy, gdy odbierają ją samotnie lub w towarzystwie nielicznych widzów. Podobne zjawisko występuje również w sytuacjach zajęć akademickich. Zaangażowanie słuchacza jest silniejsze, gdy słucha wykładu razem z innymi zainteresowanymi treścią przekazu. Dostrzeganie skupienia, napięcia uwagi u innych wzmacnia siłę recepcji danej jednostki. Następuje „jakby zarażenie” słuchaniem. Nazywa się to e f e k t e m a u d y t o r i u m. Jego wyrazistość zależy od wielu czynników, m.in. od jakości kontaktu mówca (aktor)słuchacze, stopnia wypełnienia widowni, odległości pomiędzy siedzącymi słuchaczami, temperatury pomieszczenia i innych. Ludzie zachowują się inaczej w sytuacji prywatności i publicznej, tzn. w obecności innych. W sytuacjach publicznych osobnik jest obserwowany bądź w zakresie wyodrębnionej czynności, bądź całościowo, jak np. w czasie prezydenckich debat telewizyjnych. B. R. S c h l e n k e r i M. F. W e i g o l d stwierdzają, że im bardziej wnikliwie obserwuje się jednostkę, tym większa występuje u niej tendencja do manipulowania wrażeniem, jakie wywiera na obserwatorach. Stara się ona w takich przypadkach wypaść jak najbardziej korzystnie w oczach obserwatorów i zaprezentować cenione jej zdaniem wartości. W sytuacji publicznej ukazuje ona raczej swe Ja idealne, niż Ja realne, raczej swe kulturowo ukształtowane oblicze, niż odruchy emocjonalne, uwarunkowane biologiczną strukturą organizmu. Dlatego też jej wypowiedzi są krótkie, formułowane w stylu oficjalnym, gesty powściągliwe, maska mimiczna prezentuje oficjalną życzliwość. W sytuacjach publicznych jednostka częściej maskuje swe oblicze niż je ujawnia. Znał tę prawdę już F. Bacon, który radził poznawać prawdziwe oblicze człowieka obserwując go w sytuacjach prywatności. Psychologowie wiele uwagi i energii poświecili badaniu zjawiska f a c y l i t a c j i s p o – ł e c z n e j. Termin ten w sensie dosłownym wskazuje na ułatwienie wykonywanej czynności pod wpływem obecności innych. W sensie naukowym określa on bądź 1) zmianę poziomu wykonania czynności pod wpływem obecności innych, bądź 2) wzmocnienie reakcji dominującej pod wpływem obecności innych (D. G. M y e r s). Są to różne aspekty tego zjawiska. Również „inni” mogą być jedynie biernymi obserwatorami albo współ wykonawcami, tak jak np. kolarze jadący w peletonie. W drugim przypadku posługujemy się terminem koakcja i jest to jedna z odmian facylitacji Prowadzone ongiś badania szybkości pedałowania kolarzy (N.T r i p l e t t, E. M e u m a n n) i ilości wiązanych oczek w sieci rybackiej ( J.F. D a s h i e l l) wykazały, ze ludzie, pracując w obecności innych, wykonują czynności na wyższym poziomie. Osiągane rezultaty były wyższe nawet o 30% w stosunku do wyników pracy, uzyskiwanych w sytuacji samotności. Dalsze badania m. in. J.P e s s i n a, R. W. H u s b a n d a, a także Dashiella, dostarczyły przekonywujących dowodów na to, że obecność innych niekiedy także obniża poziom wykonawstwa czynności. Zaistniałą sprzeczność rezultatów wyjaśnił R. Z a j o n c, tworząc współczesna teorię facylitacji społecznej. Jego zdaniem obecność innych ułatwia wykonanie czynności dobrze utrwalonej, a utrudnia uczenie się. Czynności dobrze utrwalone, mają najczęściej prostą strukturę, wymagają standardowej reakcji. Taka właśnie reakcja nazywa się dominującą i ona i ona pojawia się, gdy osobnik zaczyna wykonywać czynność tego typu. Natomiast w przypadku uczenia się lub wykonywania czynności skomplikowanej nie występuje reakcja dominująca i z wielu możliwych trzeba wybrać właściwą. Napięcie spowodowane obecnością innych w pierwszym przypadku usprawnia wykonawstwo, w drugim obniża jego poziom. Jest to stwierdzenie zbieżne z prawem Yerkesa-Dodsona. Zostało one także wsparte eksperymentalnie (Z a j o n c, S a l e s).

dlaczego ludzie mają lepszy apetyt. W skutek tego osobnik w obecności innych dobrze wykonuje zadania łatwe. Druga. najsłabiej „jedynie obecność”. specjalistów z dziedziny czynności wykonywanej. które bywają niespodziewane i zaskakujące. E. Wyjaśnienie mechanizmów ich funkcjonowania zapewne wzmocni teorię Barona. opracowaną z punktu widzenia psychologii poznawczej. Jednak wpływ obecności osób podobnych nasilał się wraz ze wzrostem liczebności obserwatorów. C o t t r e l l a odwołuje się do działania lęku. Dlaczego obecność innych wpływa na poziom wykonania czynności? Jedna z odpowiedzi. dlaczego zespoły sportowe częściej wygrywają spotkania u siebie niż na wyjeździe. zdaniem Zajonca. zapowiedź sprawdzania wyników wykonawstwa przez profesora X. Nie wiąże się to z oceną. Najsilniej oddziałuje obecność autorytetów. że facylitacja występuje również w świecie zwierząt i że jest to ewolucyjnie wykształcony mechanizm przystosowawczy. To jednak nie znaczy. Interesującą. urzędnicy pracują w obecności innych. Pod wpływem obecności innych. to podobny efekt wystąpi również wtedy. Starają się unikać niemiłej charakterystyki i dlatego podejmują wzmożony wysiłek. a także przyniosło wymierne korzyści praktyczne. Pogląd Zajonca wspierają zwolennicy psychologii ewolucyjnej. a pogarsza wykonanie czynności skomplikowanych.S. albo wyeliminowaniem. zwiększonej czujności. dowodząc. która ułatwia właściwe reagowanie na zaskakujące bodźce. A te u każdego człowieka są ograniczone. np.225 Ale jacy inni wywołują napięcie i dlaczego? W wyniku dyskusji i analiz przyjęto cztery wersje obecności innych. jest natomiast nieprzydatne w sytuacji „jedynie obecności”. stałych lub okazjonalnych obserwatorów. Pobudzenie takie jest zgeneralizowaną reakcją na zachowania żywych organizmów. jednak w różnym stopniu. gdy pojawią się dystraktory mechaniczne. gdy spożywają posiłki w towarzystwie innych. . że liczna widownia może wywołać tremę zakłócającą wykonanie nawet czynności dobrze utrwalonych. często niekorzystnie. gdyż występuje ono także w przypadkach „jedynie obecności”. udzielona przez N. Istotnie. Wyjaśnienie to dobrze tłumaczy wpływ obecności innych na poziom wykonania w przypadkach od drugiego do czwartego. W tych kategoriach możemy interpretować zachowanie w pełni nasyconych kur. Czwarta. interpretacje facylitacji społecznej przedstawił R. migające światło itp. Jego zdaniem obecność innych zwraca na nich uwagę wykonującego określoną czynność. tym samym pochłania część jego zasobów poznawczych. ułatwiające wystąpienie reakcji dominującej. trzecia –osób o wysokim autorytecie. Poznanie mechanizmów facylitacji społecznej pozwoliło zrozumieć pewne zjawiska społeczne. że każda forma obecności innych wpływa na poziom wykonawstwa czynności. Kontaktując się z nimi. ochraniający organizm przed niszczącym zaskoczeniem. „jedynie obecność” sprowadza się do fizycznego bycia przy wykonawcy. które po pojawieniu się przy karmniku kury głodnej pochłaniają dodatkowo około 1/3 wagi już spożytego pokarmu (E. B a y e r). człowiek przybiera postawę gotowości. Warunek ten spełniają osoby głuchonieme. B a r o n. w której ocenianie nie może mieć miejsca. nieokreślone pojęcie „zasoby poznawcze”. w tym z innymi ludźmi. dzieci itp. następuje niespecyficzne pobudzenie organizmu wykonawcy. np. K n o w l e s wykazał. że teoria ta jest ostatecznym rozwiązaniem problemu facylitacji. Pomieszczenia w nowoczesnych biurowcach są dostępne obserwacji. to symboliczna obecność innych. niewidzące. Jeżeli obecność innych działa jedynie jako czynnik rozpraszający uwagę.in. B. Jej słabym punktem jest m. Okazało się. typu hałas. te przewidywania potwierdziły się. to obecność osób podobnych do wykonawcy. Pierwsza. a ludzie boją się negatywnych ocen ze strony obserwatorów. Siła wpływu podobnych i obecności symbolicznej ukształtowała się na zbliżonym poziomie. Inni niemal zawsze oceniają czynności wykonawcy. trudnych. który ma być środkiem przeciwdziałania możliwym ocenom niekorzystnym.

w grupach formalnych niż nieformalnych. Specyficzna formą facylitacji społecznej. Jeżeli np. Co to znaczy w praktyce? Wydajność i jakość wykonanej pracy w zakładach produkcyjnych. stosujących system indywidualnej odpowiedzialności wykonawców. że w sytuacji czynu grupowego wysiłek był mniejszy aż o 18%. Podobne rezultaty otrzymali B. pobudzająca wykonawców. wśród mężczyzn niż wśród kobiet. to siła ciągu grupowego powinna być większa niż suma sił 10-ciu ciągów indywidualnych. gdy wykonują czynności łatwe. jest na niższym poziomie niż w tych. w postaci . że robią to indywidualnie i wtedy. np. Osobnik w grupie. C h e n. Okazało się. że wydajność w przemyśle tych krajów była niższa w przybliżeniu o 30% w niż porównywalnych krajach kapitalistycznych. W byłym ZSSR i krajach Demokracji Ludowej wykonawstwo anonimowe spowodowało. że mrówka pracowita wywiera korzystny wpływ na „koaktankę” i że skutki wpływu są relatywnie trwałe. tak jak kolarz w peletonie. w których wytwór nie jest oznakowany symbolem wykonawcy. znającego problemy facylitacji społecznej i próżniactwa społecznego. A l l p o r t a pokazują. gdy są przekonani. Klasyczne badania eksperymentalne F. by przez symboliczną obecność innych wpływać na poprawność zachowania kierowców. Grupa badaczy. dobranych na zasadzie „jedna leniwa i jedna pracowita”. skonstruowała aparat do mierzenia siły ciągnięcia liny i badała z jaką siłą ciągną zawodnicy wtedy. że ciągną jednocześnie z innymi. np. C. przyjacielskich. przyuczając chłopów do nowych zawodów przemysłowych. pozbawionych tradycji industrialnych. Występuje ona w sytuacjach „równoległego” działania dwu lub wielu osobników. Podobną metodę ułatwień stosuje się w przemyśle. Stoły w nowoczesnych czytelniach są ustawiane tak. że osobnicy pracując niezależnie obok siebie osiągają lepsze rezultaty. reakcje wykonawcze dominujące. jest koakcja. H. że tak nie jest. Badacze ci nazwali opisywane zjawisko próżniactwem społecznym. Policjanci ustawiają na poboczach dróg tekturowe sylwetki funkcjonariuszy „drogówki”. kierowana przez A. Zjawisko to jaskrawiej występuje w kulturach indywidualistycznych niż kolektywistycznych. Przy prostych zadaniach nie jest wskazane wykonawstwo anonimowe. występującego w roli organizatora pracy ludzkiej? Jeżeli zadanie do wykonania jest proste. Interesujący i precyzyjny eksperyment dotyczący koakcji przeprowadził chiński badacz S. Sposób ten stosowano budując ośrodki przemysłowe w regionach rolniczych. by czytelnik nie dostrzegał innych i nie obniżał poziomu wykonania trudnych czynności przyswajania wiedzy. Pewna doza anonimowości. Jeżeli obecność innych korzystnie wpływa na poziom wykonania czynności łatwych. gdy obok doświadczonego i wydajnego pracownika ustawia się robotnika o niskiej sprawności. to korzystna będzie obecność innych. 10 osób ciągnie linę. Okazało się. w których wytwórca jest znany personalnie. gdy myślą. T e o r i a p r ó ż n i a c t w a s p o ł e c z n e g o. obniża ona poziom wykonawstwa. „wozi się” i oszczędza swe siły kosztem innych. wypełniają test skojarzeń. jak już wspomniałem. Badał on zachowanie par mrówek. rozpoczynających budowę mrowiska. Przy zadaniach trudnych obecność innych nie jest pożądana. L a t a n e.226 Pracują wydajniej. że krzyczą jednakowo głośno w obu sytuacjach. Okazało się. przy rozwiązywaniu problemów matematycznych. Znamy to zjawisko np. z obserwacji par studentów wspólnie przygotowujących się do egzaminu. Inghama. H a r k i n s badając siłę krzyku krzyczących razem z innymi i indywidualnie. jednak dźwięki generowane indywidualnie były silniejsze. to należałoby oczekiwać wyższych efektów pracy wykonej zbiorowo w stosunku do sumy indywidualnych efektów tejże grupy ludzi. Badani sądzili. a wyniki ich pracy pogarszają się przy czynnościach trudnych. Czego należy oczekiwać od psychologa. W i l i a m s i S. K. sprzyjające próżniactwu społecznemu. Zatem w obu odmianach facylitacji występuje ta sama prawidłowość.

który pytał swych respondentów co zrobiliby. badawczych i innych. Podobnie dzieje się w tłumie opanowanym emocją gniewu. tym większe poczucie bezkarności i większa skłonność do działań okrutnych. poczucie tożsamości i zachowanie. Przekonywująco ukazuje to zjawisko eksperyment Ph. Bogata i silna stymulacja zewnętrzna powoduje skierowanie uwagi na czynniki zewnętrzne. Niektóre formy obecności innych szczególnie silnie oddziałują na psychikę jednostki. że przy utrzymanej tożsamości strój nie powodował różnic w zachowaniu studentek. Śpiewy i tańce rytualne wojowników. sądach i przekonaniach. R. że wojownicy kultur. pozostałe występowały anonimowo. zgromadzonych opanowuje jedno pragnienie osiągnięcia celu wspólnego. R. staje się trybikiem zbiorowej machiny. D e i n d y w i d u a c j a. małym miasteczku kalifornijskim. że stopień anonimowości w metropoliach jest wyższy niż w małych miasteczkach. Zarówno anonimowość jak i ograniczenie samoświadomości wykorzystuje się w pewnych formach działań społecznych. zachowanie staje się bardziej impulsywne i emocjonalne. a więc naruszenie norm społecznych winno być tam częstsze niż w małych miejscowościach. Osłabia się kontrola przeżyć. kosztem koncentracji na swych ocenach. K. Proces i stan utraty indywidualnej kontroli zachowania i jednostkowej tożsamości nazywa się deindywiduacją. Uczestnictwo w tłumie powoduje także ograniczenie samoświadomości. Armie współczesne mają jednolite umundurowanie. W a t s o n na podstawie danych antropologicznych stwierdza. Okazało się. Okazało się przy tym. Połowa dziewcząt każdej grupy miała identyfikatory.227 grupowej współodpowiedzialności jest wskazana przy wykonaniu zadań trudnych. Rezultat był taki. Zbiorowa emocja opanowuje wtedy umysły jednostek. które wypracowały techniki deindywiduacji bojowników. Zanikają wtedy odrębności jednostkowe. Aby zweryfikować hipotezę zakupił dwa stare samochody i ustawił jeden w Nowym Yorku. M u l l e n). w tym mundur. Liczne ludy malowały i malują twarze wojowników i stroją je w pióropusze tak. one kierują ich ujednoliconym zachowaniem. Jednostka jakby wtapia się w całość. jednostka w tłumie czuje się bezkarną. najczęściej ich mordowali. natomiast w Polo Alto po trzech tygodniach auto pozostawało w stanie nienaruszonym. gdyby mogli stać się niewidzialnymi. Ponad 50% badanych stwierdziło. żołnierze są krótko strzyżeni. drugą. D o w n i n g ubrali jedną grupę studentek w stroje Ku-Klux-Klanu. Szokujące są dane badań D. lęku lub żądzą zysku. projektowych. D o d d a. ich rytmiczne poruszanie się i pokrzykiwanie wzbudzają poczucie jedności z grupą. okrutnie traktowali jeńców.. a drugi w Polo Alto. Strój. Maskowanie indywidualności. ż dokonaliby czynów społecznie niedozwolonych. anonimowość i ograniczenie samoświadomości.). jest bodźcem sytuacyjnym wpływającym na samoświadomość. np. umożliwia mordowanie niewinnych ludzi tak.. że w Nowym Yorku po trzech dniach dokonano 23 kradzieży. Im większy tłum. w następstwie tego zanika poczucie indywidualnej odpowiedzialności. Anonimowość ułatwia popełnianie czynów aspołecznych. linczów ( B. Z i m b a r d o. J o h n s o n i L. by maskowały cechy indywidualne. Przyjął on. jak w przypadku mieszkańców wietnamskiej wioski My Lai w czasie wojny wietnamskiej (A r o n s o n). W stanie deindywiduacji jednostka działa anonimowo. natomiast występujące anonimowo studentki ubrane w strój Ku-Klux- . zostawiając jedynie karoserię samochodu.pielęgniarek. Łatwiejsze jest wtedy usprawiedliwienie własnego działania zaistniałymi okolicznościami („wszyscy robili to samo. Zadaniem eksperymentalnym było po prostu potraktowanie prądem koleżankę. W kulturach nie stosujących tych metod obowiązywały zasady bardziej łagodnego postępowania. np. że wskaźnik ilości takich wypowiedzi jest podobny w grupie studentów i kryminalistów.

pociąga za sobą daleko idące konsekwencji psychologiczne. rozpaczy. by budzili grozę i sami działali agresywnie. w przypadku grupy małej osoby ją tworzące pragną pozostawać razem. Dwaj psychologowie amerykańscy. H a r e’a. Czynnikiem dodatkowym jest kolor stroju. M y e r s informuje. Innych Polaków postrze-gają jako osoby należące do tej samej grupy. podstawowy podział grup) większego znaczenia nabiera zbieżność przekonań. są rozrzuceni po całym święcie jednak mają poczucie wspólnoty. Jeżeli grupa należy do kategorii „wielka”. śmierci. to znacznie więcej niż obecność innych. często kontaktują się ze sobą. . niemoralności. ponurości.228 Klanu uderzały prądem (oczywiście fikcyjnie) silniej i dłużej niż przebrane na pielęgniarki i dziewczyny z identyfikatorami. rozmawiają. wobec grup obcych są nastawieni niechętnie . bardziej licznych (Jest to według A. Czerń jest symbolem zła. a osoby do niej należące są rozproszone przestrzennie. szczególnie czarnego. z pozoru nieistotne zróżnicowanie na „my” i „oni”. iż samo ubranie czarnej kurtki może nasilić agresję ubranego. „czarnych diabłów” na motorach czy enkawudzistów. W grupach pierwotnych. że teza ta znajduje potwierdzenie w przypadku stroju skinheadów. zawsze występuje pewien rodzaj więzi. „Nam” z reguły przypisuje się jakieś cechy pozytywne. we wspólnocie społecznej.. a nawet wrogo. „im” ludzie przypinają jakoś łatkę o nieprzyjemnej wymowie. o grupach obcych „oni”. amerykańskiego znawcy problematyki grup. że eksperymentalnie udowodniono.(W. Dlatego też często spotykamy d e f i n i c j e g r u p y j a k o z b i o r u l u d z i. D. pozostaje wtedy więź duchowa. Jest to dowodem wpływu ubioru jako bodźca kontekstowego na zachowanie. Z grupą własna ludzie identyfikują. W Średniowieczu katów ubierano na czarno po to. intymność relacji i to one określają siłę wpływu grupowego. organizują wspólne imprezy rozrywkowe itp. W grupach wtórnych. Z tego też względu wpływ grupy na jednostkę występuje pod wieloma postaciami. Takie grupy. Silna więź charakteryzuje grupę zwartą. jakim jest grupa. O grupach własnych zazwyczaj ludzie mówią „my”. że hokeiści i futboliści. niezależnie od różnicy działających mechanizmów. Byt społeczny.m i. badający zachowania sportowców w okresie 15 lat stwierdzili. do których jednostki przynależą i tę przynależność akceptują są ich grupami w ł a s n y. To. Patrioci polscy np. i dokonuje się dzięki różnorodnym mechanizmom psychicznym. ma miejsce silna więź emocjonalna. m i ę d z y k t ó r y m i i s t n i e j e w i ę ź p s y c h o s p o ł e c z n a. Ale czy sprawdza się w innych przypadkach? W p ł y w g r u p y n a j e d n o s t k ę. ciemnych mocy podziemia itp. odrębnej wobec innych grup patriotycznych. interesów itp. z reguły liczących niewielu osobników. Między członkami danej grupy. smutku. P. upodobań. Wydaje się. przeciwstawnymi grupom o b c y m. grający w czarnych strojach popełniają więcej fauli niż zawodnicy ubrani w stroje o innych barwach. Obie formy relacji kryją w sobie wiele istotnych problemów badawczych i dotyczących współżycia między ludźmi. Kopaliński: Słownik symboli).

powstających ad hoc.229 Identyfikacja z grupą otwiera jednostkę na wpływ grupy. Jednostka zostaje ukształtowana według wzorca grupowego. że wszelkie działania na rzecz grupy jest uwarunkowane genetycznie i ma na celu rozprzestrzenianie genów własnych i bliskich krewnych. składających się z osób zupełnie sobie obcych. a podobieństwo rodzi sympatię. Jeżeli dodatkowo jest to grupa o wysokim statusie społecznym. T u r n e r prezentowali studentom abstrakcyjne obrazy W. C. szkolnej. Dostrzegane podobieństwo do innych osób z grupy własnej skłania ją do postrzegania siebie jako tę. Zgodnie z teorią doboru krewniaczego W. pokazujący. „My” jesteśmy nawzajem podobni do siebie. która ma podobne cechy społeczne jak i pozostałe osoby z grupy. Poczucie przynależności grupowej powoduje zachowania faworyzujące grupę własną. autor pracy pt. że zaistniały poważne trudności w wyborze kandydatów do nagród. ma daleko idące konsekwencje w procesie identyfikacji. zależna od dynamiki sytuacji życiowych. że wszyscy są tacy sami. to świadomość przynależności do niej podnosi samoocenę jednostki Wszystko to powoduje. Klee. Osoby badane obu grup miały same zaproponować kandydatów do nagrodzenia oraz podzielić pieniądze pomiędzy grupami. R. Dokonanie kategoryzacji i podziału na grupy wywołuje e f e k t h o m o g e n i c z n o ś c i g r u p y o b c e j. zatem zapewnia poczucie bezpieczeństwa. D a w k i n s. tzn. H a m i l t o n a najchętniej pomagamy najbliższym krewnym. Tożsamość społeczna. a w konsekwencji faworyzowani. Teoria ta efektownie tłumaczy zachowania pomocne i altruistyczne wobec krewnych nie wyjaśnia jednak podobnych zachowań w przypadkach grup nominalnych. Mimo to wpływa ona na świadomość i zachowanie jednostki. Jest ona znana. T a j f e l i J. opartej na rozpoznaniu swoich cech psychicznych. Następnie badani wykonywali pozorowane zadania. Ci. Jest to z j a w i s k o s t r o n n i c z o ś c i w o b e c g r u p y w ł a s n e j. tym mniejsza skłonność do ich wspiera-nia. Osoby z każdej grupy proponowały tylko kandydatów z grupy własnej. osiedlowej. że opinie. R. S e g a l a. zwyczaje. jest bardziej zmienna. gdy o „przynależ-ności” do grupy decydował jedynie rzut monetą lub kolor oczu osób kwalifikowanych. a dzieląc pieniądze wyraźnie faworyzowały swoich. Ten proces poznania społecznego. Okazało się. twierdzi. Użyte określenia grup pozwalają odróżniać grupę własną od obcej. skrypty zachowań grupy własnej są akceptowane. Jak można tłumaczyć takie zachowania? Jedną z przyczyn jest kategoryzacja społeczna. Kandinsky’ego i P. przejmowane i stosowane w różnych sytuacjach życiowych. Grupa własna zawsze jawi się jako bardziej atrakcyjna pod pewnym względem niż grupy obce. regionalnej itp. Tworzy się w ten sposób społeczna struktura tożsamości osoby. Mocnym wsparciem tego poglądu jest wynik badań N. L. Odzwierciedla się w niej przynależność do różnych grup: rodzinnej. nawet rasowo. niezróżnicowanego postrzegania osób ją tworzących. którym bardziej się podobał obraz Kandinky’ego utworzyli jedną grupę . co opowie-dzieli się za obrazem Klee utworzyli drugą. zatem ludzie grupy własnej są bardziej sympatyczni. a im dalsze pokrewieństwo. a zatem gorsi. za wykonanie których zleceniodawcy wyasygnowali pewną sumę pieniędzy na nagrody. różni od „nas”. ułatwiający orientację w gąszczu zjawisk społecznych. C i a l d i . ci. Samolubny gen. Podobne zachowania wystąpiły również wtedy. O obcych mówi się. H. w przeciwieństwie do tożsamości psychicznej. że zachowanie na rzecz rodzeństwa jest silniejsze u bliźniaków monozygotycznych niż dwujajowych. wyrażające zbliżone upodobania artystyczne malarzy i prosili zebranych o określenie swych upodobań. nie zasługujący na wyróżnienia Wywyższenie grupy własnej podnosi samoocenę jednostek do niej przynależących.

I jest to jedna z form wpływu społecznego. Wyraziście ukazano to zjawisko w klasycznym eksperymencie Ascha. Układ ten zmieniano w kolejnych próbach. w środowisku pracy odczuwana presja grupy może być znacznie skuteczniejsza. oznakowane cyframi od 1 do 3. Dziewiątka odpowiadających została usadowiona przy stole tak. osoba naiwna. 2= 10 cm. za wyrażone opinie nie groziły im żadne przykre konsekwencje. że jest to „człowiek elastyczny. względnie wzmacniało daną teorię. mimo to wielu z nich zacho-wało się zgodnie z wzorcem grupowym. R o k e a c h np. o zamkniętym umyśle. W realnych sytuacjach. jest to jedna z form występowania konformizmu. że konformizm jest właściwością ludzi autorytarnych. że zmiana form zachowania i upodobniania do zachowań innych może nastąpić w wyniku refleksji . Na kartce A widniał odcinek prostej o długości 10 cm (w oryginale 10 cali).230 n i badał ilość pojawiających się emblematów sportowych w strojach studentów. co potwierdzało. . ale nie jedyna.nie sportu. jedynie 25% nie uległo presji grupy w żadnej próbie. spostrzegał długość odcinków i słyszał wypowiedzi grupy ośmiu osób. Podobnie R. uczenia się lub dojrzewania. jeden po drugim. Okazało się. kojarzymy je z przestrzeganiem reguł współżycia społecznego. drudzy stwierdza z uznaniem. A s c h a konformizm określono jako modyfikację i wypaczania sądów pod wpływem presji grupy. Jaka zatem byłą jego odpowiedź na zadane pytanie? Według danych Ascha 1/3 w ponad połowie prób badawczych zachowała się konformistycznie. 3=8. osoby młode i wykształcone. nie znający umowy eksperymentatora z ośmiu pozostałymi uczestnikami badań. M. Jeżeli człowiek wbrew rozsądkowi lub niezgodnie ze swoimi przekonaniami zachowa się tak. że pierwszych ośmiu było pozorantami. jak oczekuje grupa. W drugim przypadku uwypuklano z konformizmu jedynie to. Badanym studentom pokazywano dwie kartki A i B. O X-ie jedni powiedzą z pewną dozą lekceważenia. I tak linia 1=8 cm. kibiców czołowych drużyn akademickich futbolu amerykańskiego. Zadaniem badanych było udzielenie odpowiedzi na pytanie: ”Która linia z kartki B jest równa linii z kartki A?” Rozróżnienie wielkości tych odcinków normalnie nie sprawia ludziom najmniejszego kłopotu. Pamiętać należy. Mogą sprzyjać interesom społeczeństwa jako całości lub powodować skutki negatywne. fak-tyczny obiekt badań. z jaką kibice dopingują swoją drużynę w trakcie jej zmagań sportowych. że jest to „chorągiewka na dachu”. Grupa zwycięska podnosi samoocenę osób z nią się utożsamiających. że badanymi Ascha byli studenci. E. mówili nieprawdę stwierdzając. występują nie tylko w dziedzi. określimy go konformistą. Konformizm Zjawisko konformizmu i w opracowaniach naukowych. np. Osobnik dziewiąty.5 cm. tzw. Świadczy o tym również siła zapału. Wyżej opisane mechanizmy mają charakter ogólnospołeczny. że linią równą do tej z kartki A jest 3-cia a kartki B. że po każdym zwycięskim meczu ilość strojów z emblematami gwałtownie wzrastała. Asch wprowadził jednak pewne utrudnienie. Jednak warto pamiętać. radzący w każdej sytuacji” W opracowaniach naukowych ukazywano konformizm jako fakt eksperymentalny bądź przedstawiano go z punktu widzenia teorii określonego autora. podobnie jak w życiu potocznym bywa różnie przedstawiane i rozumiane. A tradycyjnie nie kojarzymy tych procesów z konformizmem. uległych wobec autorytetów. Właśnie uleganie p r e s j i grupy jest cechą wyróżniającą konformizm od innych czynników upodobniania zachowania swojego do zachowania innych ludzi. na kartce B wyrysowano trzy odcinki. a po porażkach malała. podkreślał. tzn. C i a l d i n i przedstawia konformizm jako zmianę zachowania polegającą na upodobnianiu go do zachowania innych osób. zachowującymi się zgodnie z poleceniami eksperymentatora i oni. W oryginalnych badaniach S. Istotnie.

o wysokiej samoocenie i wysokim statusie. by całkowicie zanikły ślady presji grupy. Konformizm jest stopniowalny. są konserwatystami. Węzłową kategorią w tych wywodach jest ”przewaga”. inne prezentują k o n f o r m i z m w e w n ę t r z n y. młodzież. np. przywiązani do starych zasad i norm. Wiemy z historii jak nieugięcie bronili swych . dotyczący trwałości konformizmu. Jednak ich wpływ na zachowania ludzi wyraźnie się różnicuje. sprawnie przetwarzający informacje. Grupy niejednolite. Dotyczy ona poznawczych przyczyn konformizmu. Większość ludzi lokuje się pomiędzy tymi krańcami. przekazu tradycyjne-go. tzn. a liczba zachowań konformistycznych spada do 10%.231 Eksperyment Ascha był wielokrotnie powtarzany i modyfikowany. nigeryjskiej lub dowolnej innej. mieszane np. w innych sytuacjach kierują się własnym rozpoznaniem. 3. Jego wyniki zostały wielokrotnie potwierdzone. o wysokim statusie społecznym. D. silnie zaangażowani na rzecz bronionego poglądu. Wykraczanie poza istniejący stan rzeczy traktują jako dokuczliwość. Następnie powtarzamy zabieg z pozorantami nr 2. naukowcy. Interesujący jest wątek.W wyniku zabiegu nie będzie już wśród badanych osób instruowanych przez eksperymentatora. wybitni politycy-reformatorzy. a także zwarta nasilają zachowania konformistyczne jednostek. że trzeba wymiany trzech pokoleń po pozorantach (pokolenie to 8 osobowy zestaw). gdyż normalnie ludzie korzystają z obu źródeł wiedzy. o wysokim ilorazie inteligencji. Podo-bnie grupy niejednomyślne. Zadziwiająco trwałe są niektóre ślady konformizmu w psychice ludzkiej. zachowują się zgodnie z presją grupy tylko w obecności osób z grupy. nie lubią zmian. pragnący postępu społecznego. C a m p b e l l wykazał. Czy w tej sytuacji i ewentualnie jak długo pojawiać się będą odpowiedzi konformistyczne? Okazuje się. czyli własnego doświadczenia. refleksji. przemyślenia i 2) społecznego. Taki człowiek gdzieś na końcu świata zachowuje się tak. pozostawiając osobę naiwną. o silnej potrzebie sukcesu. z jedną kobietą wśród pozorantów-mężczyzn wywierają słabszą presję. Niektóre osoby przejawiają k o n f o r m i z m z e w n ę t r z n y. tworzy wymiar dwubiegunowy. że ludzie korzystają z dwóch źródeł wiedzy: 1) indywidualnego. aż do 8-mego. Dawanie przewagi źródłom społecznym przyczynia się do nasilenia zachowań konformistycznych i jest to k o n f o r m i z m i n f o r m a c y j n y. Te grupy ludzi dokonują zmian w społeczeństwach. Najsilniejszą presje wywierają grupy liczące od 3 do 16 osób. T. nowatorscy. odnoszący sukcesy w przeszłości. Nonkonformistami najczęściej są ludzie kompetentni. pozostaje niezmienny i wtedy. ale uznawanie przewagi któregoś rodzaju wiedzy określa typ orientacji. obiegowych przekonań itp. lub pozostając w odległych miastach kontaktują się ze sobą drogą radiową. jak w swojej wiosce polskiej. występuje u nich pełna interioryzacja zapatrywań grupowych. Okazało się. czwarty w kolejności pozorant mówi prawdę o długości od-cinków. czyli powszechnej wiedzy innych. a w skrajnych przypadkach jako naruszanie świętości. Jakie są przyczyny takiego zróżnicowania orientacji ludzi? Częściowa odpowiedź na to pytanie znajduje się już w tekstach dwu powyższych fragmen-tów. tym samym osłabia presję grupy. Wyobraźmy sobie następującą procedurę eksperymentu: po wypowiedziach pozorantów i osoby badanej wyprowadzamy pozoranta nr 1. tzn. Natomiast uznanie wyższości źródła indywidualnego sprzyja nonkonformizmowi. Na jednym krańcu znajduje się nonkonformizm na drugim konformizm. Nonkonformiści to ludzie kierujący się własnym rozeznaniem stanu rzeczy. Udowodniono. gdy uczestnicy przebywają w izolowanych kabinach. a także uzupełniono obraz presji grupy na jednostkę. że poziom konformizmu nie zależy od bezpośredniości kontaktów badanych. że grupa atrakcyjna. opinie grupy stają się ich osobistymi opiniami. Konformiści z kolei są zamiłowani w tradycji. nowych doznań i doświadczeń. zorientowani na tworzenie i twórczy. poszukujący nowych rozwiązań problemów życia. Zazwyczaj są to twórcy kultury. do mądrości ojców i dziadów.

a lęk przed ośmieszeniem jest bardzo intensywny. a takich ludzie nie lubią. że różnice w zależności od płci najczęściej ujawniają się wtedy. Tradycyjnie sądzono. D o o b na podstawie podobnego eksperymentu wykazali. Również emocje pozytywne skłaniają do zachowań konformistycznych. nieprzyjemny. trzeci uporczywie trwał przy swoim przekonaniu. wywołujący napięcie nerwowe i fizjologiczne (pocenie się. S c h a c h t e r w jednym ze swych eksperymentów ukazał mechanizm ich pojawiania się i intensyfikacji. a obawy przed nimi skłania ku konformizmowi. który nie podzielił zapatrywań grypowych.232 przekonań patriotycznych partyzanci poddani presji hitlerowskich prześladowców. przejawiający się w automatycznym podporządkowaniu normom społecznym. gdy grupa wywiera nacisk. Wyważone stanowisko współczesnej psychologii oddaje tekst w ramce nr 22 Ramka nr 22 „Różnice podatności na wpływy wynikające z płci są nie tylko małe. Drugą grupę przyczyn zachowań konformistycznych stanowią emocje. a jego ukłon był skierowany do osoby. że nie był to znajomy. S. konsekwentnie wykluczając nawet zasłużonych odmieńców. że dwu pierwszych pozostawiono w spokoju. Znalazł się on w położeniu dewianta. I jest to jedna z bardziej dokuczliwych kar społecznych. odnoszącego znaczące sukcesy i innych. J. idącej tuż za nami. Ludzie chętnie zachowują się zgodnie z życzeniami osób lubianych i atrakcyjnych. Skutek był taki. Odczuwają to osoby „atakowane” jako stan dokuczliwy. w badaniach . N. Długotrwały spór wśród naukowców i zwykłych śmiertelników dotyczył wpływu płci na konformizm. W każdej grupie społecznej występują oczekiwania przestrzegania określonych norm zachowania. przyspieszona akcja serca i inne). przedstawiających badanie norm obowiązujących w kolejkach lub dotyczących zachowań w wagonach metra nowojorskiego. L. outsiderom grupa przydziela trudne lub nieprzyjemne zadania do wykonania. jest podstawą wysokiej samooceny i samozadowolenia. wywołują tym samym u nich dokuczliwy stan deprywacji społecznej. Zachowania konformistyczne jednostki bywają źródłem dumy. Ludzie z reguły unikają kontaktów z osobami różniącymi się od nich. natomiast do nagród proponuje osoby prawomyślne. Interesujących ilustracji i dowodów na rzecz tej tezy znajdzie Czytelnik w pacach S. po paru dodatkowych argumentach zmienił zdanie i zgodził się z grupą. że lęk przed sankcją grupy jest jedną z przyczyn zachowań konformistycznych. Dewianci są ośmieszani. Są to głownie obawy i lęki różnej intensywności. Eagly (1987) i Becker(1986) wykazali. Ich naruszenie pociąga za sobą różnorakie sankcje. odmieńca. Swoistym kuriozum jest konformizm bezrefleksyjny. że kobiety są bardziej konformistyczne. Jeden z wprowadzonych natychmiast zaakceptował propozycję grupy. gdyż pragną ich aprobaty. w jakim ty podporządkujesz się tej presji (jak np. Czasami np. dopiero później uświadamiamy sobie. M i l g r a m a. nadaje się im niemile brzmiące przezwiska. zgodnie z panującym zwyczajem odwzajem-niamy ukłon. na ulicy ktoś nam się kłania. a widzowie mogą wprost obserwować stopień. zwanemu k o n f o r m i z m e m n o r m a t y w n y m. Znamy z życia codziennego liczne przypadki tego typu. Nonkonformizm słabnie w sytuacjach wieloznacznych lub nieokreślonych. a więc nie narusza istotnej normy społecznej. Dane te wskazują. natomiast cała energia grupy została skierowana na przekonanie pozoranta. naśmiewa się z różnych form zachowania. drugi początkowo krytycznie nastawiony. zasychanie w ustach. uznania. że odmieńcom. ale zależą też od typu wywieranej na ludzi presji społecznej. Świadomość tego. że „Jestem osobą. która nigdy nie kłamie”. pod wpływem działania autorytetu o wysokim prestiżu. F r e e d m a n i A. Trzech pozorantów wprowadzono do grupy osób dyskutujących o rozwiązaniu problemu X.

Dzieje się tak na przykład wtedy. S. bowiem badanymi byli ludzie dobrze przygotowani do rozwiązywania tego rodzaju problemów. za E. w tajemnicy przed innymi. że kanadyjscy studenci kierunku zarządzania podejmując decyzję grupowo są skłonni przeznaczyć większą sumę pieniędzy na ratowanie upadającego. których nas nauczono. Polaryzacja grupowa G l e n W h i t e w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku pokazał. Z a v a l l o n i (1969 r. Tak kształtuje się polaryzacja w sytuacji podobnych nastawień osób uczestniczących w podejmowaniu decyzji. W sytuacjach tego rodzaju różnice pomiędzy kobietami i mężczyznami dotyczące ich podatności na wpływy właściwie znikają. serce i umysł. Aronson.) nazwali to zjawisko p o l a r y z a c j ą g r u p o w ą. czy odpowiada tak samo jak reszta badanych). Nie można w tym przypadku mówić o błędach wynikających z braku wiedzy. mówi się np. dość szybko następuje ujednolicenie opinii grupowej. Wilson. że proces taki przebiega względnie szybko i parokrotna wymiana zdań i następuje zbliżenie zapatrywań. Jeże przed rozpoczęciem pracy w grupie osobnicy są nastawieni na rozwiązania ryzykanckie. s. badania nad konformizmem podobne do eksperymentów Ascha). czy zachowujemy się konformistycznie czy nie. mając na myśli podział według określonego kryterium na przeciwstawne ugrupowania. którą zamierzali podjąć indywidualnie. posługując się stymulacją komputerową wykazał. ścierania się i uzgadniania opinii. Występuje wtedy tzw. Te dwa rozumienia polaryzacji grupowej nie pokrywają zakresowo. Na ten rodzaj nacisku społecznego kobiety istotnie częściej reagują konformistycznie niż mężczyźni. Cyt. Trzeba jednak pamiętać. w powstałych tym sposobem subgrupach następuje polaryzacja (radykalizacja) stanowisk. chociaż . w których tylko my wiemy. Procesy zachodzące w grupie powodują. że wielkość różnic związanych z płcią jest stosunkowo niewielka”. co prowadzi do zróżnicowania lub podziału grupy. układ dynamiczny. że może to wynikać ze społecznych ról mężczyzny i kobiety. Poznań. Bardziej skomplikowany problem występuje wtedy. W socjologii ten stan zróżnicowania w obrębie całości nazywa się polaryzacja. i kobiety w sytuacjach publicznych. Zdarzają się jednak pewne sytuacje. gdy słuchamy. 1997 r. Zysk i S-ka. to podejmą decyzje grupową o wyższym poziomie ryzyka niż prezentowali indywidualnie na „wejściu”. jak reagują. o polaryzacji społeczeństwa. Natomiast przy zróżnicowanych nastawieniach dyskusja w grupie radykalizuje zapatrywania opozycyjne. Kobiety uczy się. Przyczyny zatem należy upatrywać we właściwościach działalności grupowej. Eagly (1987) sugeruje. Jeżeli natomiast rozpoczynając działanie w grupie będą reprezentować nastawienie ostrożne. które są właściwe danej płci (np. kiedy każdy może zobaczyć. że decyzje i działanie grupowe są bardziej radykalne niż realizowane pojedynczo. gdzie każdy z uczestników wiedział. źle zaprojektowanego przedsiębiorstwa niż osoby podejmujące decyzję indywidualnie. 295. N. prezentują zwykle takie zachowania. w jakim stopniu zgadzamy się z jego argumentami.233 Ascha. kiedy inna osoba wygłasza mowę o treści sprzecznej z naszym punktem widzenia. Wspomniana radykalizacja działa w dwu kierunkach. M o s c o v i c i i M. a następnie rozstrzygamy. by były skłonne do zgody i dawały wsparcie innym. mężczyzn natomiast-by byli niezależni w obliczu bezpośredniego nacisku społecznego. T. Jeżeli nastawienia nie były bardzo zróżnicowana. R. że i mężczyźni. gdy grupę tworzą osoby o różnych nastawieniach wobec sposobu jego rozwiązania lub podjęcia działania. L a t a n e. Eagly sądzi. to pod wpływem wymiany zdań w grupie podejmą decyzje bardziej ostrożną niż ta. Akert: Psychologia społeczna.

a poziom jego akceptacji zależy od siły grupy cedującej. a także w naszych zespołach orzekających. zawodu. uzależnia polaryzacje od siły wartości osiąganych dzięki działaniu grupowemu. zachowuje się podobnie jak konformista lecz pod wpływem odmiennej motywacji. a także i to. urzędnicy ministerstw finansów inaczej „widzą” wysokość podatków niż podatnicy. Osobom takim przypisujemy autorytet. że orzekający po naradach w grupie radykalizują swe sądy o należnej wysokości kary za dokonane przestępstwo. jest dążenie członków grupy do podkreślenie różnic pomiędzy grupą własną a grupą (ami) obcą (ymi). zwiększa się między nimi dystans społeczny. w którym głos przywódców nie wyznaczałby postępowania obywateli itp. eksponowana w teorii wartości kulturowych. organizatora akcji społeczne i innych. szkoły bez posłuszeństwa uczniów wobec nauczycieli. P o s ł u s z e ń s t w o. W efekcie kształtują się specyficzne opinie grupowe. Jedno-cześnie wiadomo. Druga . podobnie jak grupy w sytuacji konformizmu. Przewaga nakazującego posłusznemu wyko-nanie określonych czynności.234 występują w nich pewne elementy wspólne. oporu wobec nakazującego. W obu przypadkach na zachowanie osobnika decydujący wpływ wywierają czynniki zewnętrzne. H o c k). które ma wiele cech wspólnych z konformizmem. Z doświadczeń własnych i z obserwacji potocznych wiemy. W grupie pojawia się więcej i bardziej zróżnicowanych argumentów niż występuje w świadomości jednostki. państwa. że poszukuje się chętnych do udziału w eksperymencie badającym pamięć. R. Ostatecznie uczestniczyło w nim 40 osób. a w grupach przestępczych lub gangach młodzieżowych kształtują się normy zachowania daleko odbiegające od ogólnie przyjętych w danym społeczeństwie. że posłuszeństwo odgrywa istotną rolę w różnych dziedzinach życia. potwierdzoną wielokrotnie w badaniach eksperymentalnych. Cel badań był jednak zupełnie inny. jest to. uwypuklaną w teorii identyfikacji grupowej. jest wyrazista. W praktyce ma to kapitalne znaczenie. Siła grupy w tym przypadku zostaje zcedowana na określoną jednostkę: ojca. Polaryzacja grupowa występuje w amerykańskich ławach przysięgłych. Jest to forma wpływu grupy na jednostkę drogą perswazji. Jednostka posłuszna ulega autorytetowi. Jego doświadczenia zalicza się do grupy 40 badań. Nakazujący reprezentuje wobec niego siłę grupy. Po przybyciu do laboratorium Uniwersytetu Yale uczestnika eksperymentu spotykał inny . W grupie spolaryzowanej (socjologicznie) albo między grupami spolaryzowanymi (psychologicznie) nasila się rywalizacja. Trudno sobie wyobrazić wojsko. Ich przebieg przedstawiał się następująco: zamieszczono w prasie ogłoszenie informujące. Jak to się ma do zasady sprawiedliwości?! Jakie są przyczyny polaryzacji grupowej? Specjaliści z dziedziny tej problematyki wskazują na trzy podstawowe. pojawia się tendencja izolacjonizmu. wyksz-tałcenia i płci. urzędnika. wybranych z pośród zgłaszających się. Zjawisko uległości wobec autorytetu opisał na podstawie interesujących eksperymentów Stanley M i l g r a m. Trzecią przyczyną. Jaka zatem jest istota zjawiska i jakie cechy je charakteryzują? Posłuszeństwo jest zjawiskiem. lecz symbolicznie. ograniczające rolę osobowości „posłusznego”. Innymi słowy w grupie podnosi się wartościowość decyzji lub dziaania. w którym nie słuchano by rozkazów przełożonych. które zmieniły oblicze psychologii (R. Byli to ludzie różnego wieku. bo oto związki zawodowe mają zupełnie inne poglądy na sprawę płac niż gremia rządowe. jednak nie bezpośrednio. iż niekiedy żądanie posłuszeństwa prowadzi do nieposłuszeństwa. Pierwsza z nich sprowadza się do oddziaływania informacji. Prawidłowością. że w niektórych sytuacjach ludzie bywają nadmiernie posłuszni i wykonują polecenia amoralne lub nawet zbrodnicze.

Skala intensywności kary wynosiła od 15 do 450 wolt. sugerowano. Wypuście mnie!” Mimo protestów i krzyków ucznia prowadzący badania nakazywał dalsze i coraz ostrzejsze karanie.01% procenta użyje kar maksymalnych. zbiorowością jednostek odpowiedzialnych i że u nich uleg-łość wobec autorytetu. a po uderzeniu 150 wolt wołał: „Już wystarczy! Wypuście mnie! Mówiłem. w którym na pulpicie stołu miał przyciski do włączania „karzącego” prądu i regulator jego napięcia. że nauczycielem zawsze zostawał przybywający. Instrukcja i zalecenia eksperymentatora zachęcały do stosowania surowych kar i intensyfikowania ich po każdym kolejnym błędzie ucznia. że mam kłopoty z sercem! Serce mnie boli! Wypuście mnie. sprawdzano podłączenie do prądu. Uwzględniając zarzuty tego typu Milgram przeprowadził badania w pomieszczeniach biurowych zrujnowanej dzielnicy miasta i wyniki. nagranej według schematu eksperymentu. silne. że nie karano realnego ucznia. niebezpieczne i XXX (groźne?. że wątpiono w trafność metody. iż mamy do czynienia z artefaktem. pokazywano podłączenie elektrod do ciała ucznia. Przed ogłoszeniem wyników pytał Milgram psychiatrów i studentów psychologii o to jakie przewidują wyniki. by za każdą pomyłkę karać uderzeniem prądu. jej poziom intensywności wzrastał ze szczebla na szczebel o 15 wolt. asystent eksperymentatora). więc nauczyciel mógł być przekonany. Celem badania miało być sprawdzenie zapamiętania skojarzeń par słów. Respondenci sądzili. że jest chory na serce i nie znosi uderzeń prądem. że eksperymentator wszystko przemyślał i wie. Losowanie było tak przygotowane. Rezultaty eksperymentu były rażąco niezgodne z przewidywaniami i były zupełnym zaskoczeniem. że przedmiotem badania będzie wpływ karania na eliminowanie błędów w uczeniu się. W końcu uczeń przestał odpowiadać.235 współuczestnik (w rzeczywistości pozorant. Po tym zabiegu zaznajamiano badanego z urządzeniem do karania. Po dojściu do kary o sile 120 wolt uczeń sygnalizował odczucie bólu. I jedynym celem badania było poznanie tego. zostawał w pomieszczeniu. Okazało się. Polecał brak odpowiedzi traktować jako błąd i karać odpowiednio surowo. Uczeń. przedstawiające działanie prądu jako słabe. proszę! Coś dzieje się z moim sercem! Odmawiam dalszego uczestnictwa. a 80% kontynuowało badania po tym jak uczeń przestał odpowiadać. w hitlerowskich Niemczech jest niemoż-liwa. że mniej niż 4% badanych będzie karało ucznia. gdy ten przestanie odpowiadać. że aż 65% procent badanych (26 z grupy 40 uczestników) posłużyło się karą maksymalną. Rezultaty były tak szokujące. Następnie prowadzący badania dokonywał losowania. przeznaczonym dla niego. okazały się zbliżone do otrzymanych w laboratorium uniwersyteckim. a za kolejną jeszcze silniejszym szokiem.5%) wystąpiły dopiero przy karze o sile 300 wolt. lecz nauczyciel otrzymywał odpowiedzi i sygnały o zachowaniu „uczącego się” z taśmy. Sceptycyzm wobec omawianych rezultatów wynikał również z przekonania Amerykanów. od którego przybysz dowiadywał się. a tylko 0. Mówiono. że są oni narodem racjonalnym. taka jaka miała miejsce np. Karę można było stopniować. śmiertelne?). Duma . Pierwsze odmowy (5 osób=12. Od nauczyciela eksperymentator wymagał. jak silnie działa na badanych autorytet i jak intensywnymi karami posłużą się badani pod wpływem nacisku autorytetu. natomiast nauczyciel przechodził do przyległego pokoju. że błędy ucznia są zupełnie naturalne. mimo obskurnego otoczenia. ciąg słowny był długi. Prowadzono go do pokoju ucznia (nauczyciel nie miał widzieć objawów cielesnych karania). Gdyby nie to oczarowanie zachowali by się inaczej. że badani ulegli magii laboratorium naukowego oraz przekonaniu. Dodatkowo na tablicy skali znajdowały się napisy jakościowe. mimo protestów. mającego określić który z nich będzie „nauczycielem” a który „uczniem”. Czytelnik już zapewne domyśla się. czego żąda od nauczycieli. intensywne. zgodnie z normami społecznymi.

W. z reguły zwalniają demonstrując niechęć do uległości (B. Z tego też powodu przywódcy różnych sekt i kościołów chętnie rekrutują i włączają do swych szeregów „owieczki”. dotyczące wpływu autorytetu na zachowania „kozłów”. T. kierowcy słysząc sygnał klaksonu. Większość. bliski załamania nerwowego . Po dwudziestu minutach pozostał z niego drżący i jąkający się wrak. poczynione w czasie trwania eksperymentu: „Obserwowałem dojrzałego i początkowo zrównoważonego biznesmena. R e l a c j e m i ę d z y o s o b n i c z e. że w społeczeństwach „owieczki” stanowią 65% populacji i grupa badanych Milgrama odzwierciedla ten stan rzeczy. II. R u b a c k). niekiedy maskowane i ubierane w szaty zwodnicze.” Niestety. że motywem uległości wobec autorytetu jest chęć uzyskania aprobaty społecznej.. czy też presja autorytetu jest tak silna. od zachowań pomocnych po agresję i zabójstwa. C i a l d i n i nazywa „kozłami”. Przeciwieństwem posłuszeństwa jest opór. że odrzucają oni nawet zalecenia lekarzy (E. Również nie stosowano kar wtedy. że nawet „kozły” pod jego wpływem zatracają osobowościową regulację zachowania? Za drugą interpretacją przemawia spostrzeżenie Milgrama. Taką zapewnia kierujący badaniami. który wszedł do laboratorium uśmiechnięty i pewny siebie. Milgram udowodnił. Również nie są mu znane żadne badania empiryczne.236 narodowa uniemożliwiała przyjęcie informacji naruszających pozytywny obraz własnej grupy narodowej. u jednych osób jest wysoki u innych niski. że relacje interpersonalne układają się w dwu ortogonalnych płaszczyznach (dymensjach): 1) m i ł o ś ć – n i e n a w i ś ć i 2) d o m i n a c j a .D o w d). nacisk na realizację zachowania narzucanego. a eliminują „kozłów”. J. Jeżeli spojrzymy na wyniki eksperymentu Milgrama z punktu widzenia teorii reaktancji. Jeżeli zwiększa się nacisk na akceptację określonej postawy lub podjęcie nakazanego zachowania. a nie gwarantują asystenci i koledzy badanych. Ale . że stosowaną procedurą badawczą naruszył normy moralności i mógł spowodować niekorzystne zmiany zdrowotne u osób badanych. Liczne badania potwierdziły ten fakt.. modyfikując odpowiednio ich schematy. Ujmując rzecz bardziej fachowo powiemy. ze opisywane zachowania nauczycieli występuje t y l k o p o d w p ł y w e m a u t o r y t e t u prowadzącego badania. to pojawia się interesujące pytanie: dlaczego wśród „nauczycieli” było tak mało „kozłów”? Czy dlatego. Pierwszych R. Informacje o tym problemie znajdzie Czytelnik w następnym rozdziale. Jeżeli np. stojący na wysokim szczeblu drabiny prestiżu społecznego. nakazujący przyśpieszenie jazdy. dają się powodować sobą. W serii eksperymentów. czy do „owieczek”. że pierwotnie otrzymane dane pokrywają się ze współczesnymi. R. Problemy jednostka-jednostka są równie bogate i różnorodne jak grupa-jednostka. zgodnie z którą ograniczenie swobody. Milgramowi zarzucano również to. wywołuje efekt przeciwny. Tymczasem również badania powtórzone po 20-tu latach od pierwszego eksperymentu pokazują. form relacji międzyosobniczych sprowadza się do działania tych sił. np. nieposłuszeństwo. Zakazana możliwość jawi się bardziej atrakcyjną.p o d p o r z ą d k o w a n i e (submisja). gdy polecał je asystent lub inny uczestnik sesji badawczej. drugich „owieczkami”. Ich rozpiętość wyznaczają bieguny od miłości do nienawiści. nie uderzano prądem. Wynika z tego. Natomiast „owieczki” szybko ulegają wpływom autorytetów. piszącemu te słowa nie jest znana osobowość biznesmena i nie wiadomo czy należy on do „kozłów”. jeżeli nie wszystkie. Poziom reaktancji jest właściwością subiektywną. o karanie prosił sam uczeń. Siła oporu u „kozłów” niekiedy bywa tak duża. B r e h m opracował t e -o r i ę r e a k t a n c j i. to obserwuje się narastanie oporu. od ubóstwiania po deprecjację innych. Są one niekiedy jednoznacznie wyraziste.

dziecka do rodziców i między rodzeń-stwem nakazują normy systemu pokrewieństwa.in. Miłość rodzicielska. lecz istota pozostaje ta sama.in. T forma sympatii wzajemnej podlega daleko idącej regulacji społecznej. Ten punkt widzenia tłumaczy genezę miłości w ogóle. m. Jednym z czynników kształtujących relacje interpersonalne jest s y m p a t i a w z a j e m n a. np. jednak nie będzie to określenie wyczerpujące. w których obowiązek opieki nad nowonarodzonym powierza się ojcu. J. braterska lub siostrzana. ale są także kultury. autentyczności zachowania. La G a i p a utrzymuje. jest środkiem do zapewnienia trwania gatunkowego i jednocześnie wynika z upodobań i gustów ukształtowanych kulturowo. P r a t t o i inni. a to tworzyło dobry nastrój. W naszej kulturze dziecko pozostaje pod przemożnym wpływem matki. W układzie wzajemności. pozytywny stan uczuciowy. W układach większych od diady relacje są bardziej skomplikowane. że bardziej potrze-bujemy pewności. Relacje ukształtowane pod wpływem miłości charakteryzuje intymność. L e a r y F. lecz nie wyjaśnia przyczyn jej pojawiania się w konkretnych . Osoba przyjaciela musi spełniać szereg oczekiwań. Tym samym określają specyfikę danej relacji. poświęcania dla partnera i inne. W e b e r. Jeżeli osoba A darzy sympatią osobę B. akceptacji odrębności partnera. a nawet trwalsza od miłości zakochanych. bliskość psychiczna i fizyczna. są one znaczącą siłą społeczną i wyraźnie wpływają na intensywność i trwałość uczuć tego typu. szacunku wobec niego i uznania jego ważnej roli w istniejącej relacji. że pomoc otrzymamy niż samej pomocy). ale także je ukierunkowują na wybrane osoby. Łączenie się w grupy zwiększało prawdopodobieństwo przetrwania i zaspokojenia podstawowych potrzeb.T r i v e r s utrzymują. Jednostki w nią zaangażowane nie tylko doznają emocji pozytywnych. że przyjaźń wymaga otwartości i szczerości wobec partnera. chęć ciągłego przebywania z sobą. Można ją scharakteryzować w kategoriach technicznych jako uczucie pozytywne. M. Th. Przyjaciół się wybiera. wybierający i wybrany jednocześnie decydują o wzajemnej relacji. Jakie czynniki wpływają na pojawianie się sympatii między ludźmi? Wielu psychologów. że sympatia jest efektem działania ewolucyjnie utrwalonego mechanizmu. M i ł o ś ć i s y m p a t i a w s t o s u n k a c h m i ę d z y l u d z k i c h. R. silna więź wzajemna. podobnie liczne prowadzą do wzajemnej niechęci lub wrogości. L. Istnieje wiele powodów kształtowania się bliskich związków międzyosbniczych. w diadzie ukierunkowanie ma charakter zwrotny. zachowań pomocnych (Epikur powiadał. Uczucie to ma uwarunkowanie zarówno biologiczne jak i kulturowe. Kanadyjski badacz J. wolna od wpływu czynnika seksualnego. bywa równie silna i trwała. Jedną z nich jest miłość dwu osób płci odmiennej. W życiu występują liczne formy sympatii wzajemnej. Jednak dominującą rolę odgrywa w nim pociąg seksualny. Miłość rodzicielska. bowiem sympatia wzajemna jest formą relacji międzyosobniczej. Przyjaźń między ludźmi jest kolejną odmianą sympatii wzajemnej. Skojarzenie zostało zakodowane i jest przekazywane z pokolenia na pokolenie.237 zawsze odgrywają istotną rolę. co podkreślają m. Psychologa społecznego interesują zarówno formy takich powiązań jaki i przyczyny ich powstawania. a nawet intrygującą. Ta wielowymiarowość i wielowarstwowość czyni problematykę interesującą. to B również żywi podobne uczucie do A. W y m i a r m i ł o ś ć – n i e n a w i ś ć. spontaniczności. jest to akt dwustronny. Nadają im status uczuć przypisanych.

jak to wykazują badania socjologów. Po trzecie. Wyjaśniając podobne problemy psychologowie społeczni wskazują na kilka czynników-przyczyn takowych wyborów. współpracownicy z fabryki lub biura. Bardziej lubimy te litery alfabetu. Tak zwani ludzie przeciętni. B o r n s t e i n. a rzadko oglądamy swoje fotografie.T v e r s k y). jaki przeprowadziłem w latach 70-tych wśród studentek prawa i psychologii UAM pokazały. że spotyka się przyjaciół zamiesz-kałych w odległych od siebie miejscowościach. biznesmenów lub dziennikarzy. która jest blisko”. że bardziej sympatyczne. F. F e s t i n g e r a. B l a c k a. koledzy z klasy szkolnej lub grupy studenckiej. chociaż obie są do siebie podobne pod wieloma względami. co wykazali R. R.) zadziałało prawo dystansu funkcjonalnego. K a l i c k). Jedną z nich jest w y g l ą d z e w n ę t r z n y. 22% z zamieszkałymi o jeden lokal dalej. że przyjazne kontakty częściej nawiązywano między lokatorami przyległych mieszkań. Oprócz czynników związanych z „kompleksem bliskości” na sympatię wzajemną wpływa wiele innych przyczyn. cieszące się większym wzięciem są te. Rzecz jasna. z osobami bliskiego otoczenia spotykamy się częściej niż z pozostałymi. że „Uroda jest więcej warta niż list polecający”. "Kiedy nie jestem blisko tej. S c h a c h t e r a i K.ś c i s p r z y j a j ą n a w i ą z a n i u s y m p a t i i t y l k o w t e d y. Już w starożytności mówiono. Działa tu prawo d y s t a n s u f u n k c j o n a l n e g o. z którymi najczęściej się stykamy. które przedstawiały zdjęcia po operacji (M. np. Jest to sytuacja podobna do poszukiwania wyjaśnienia zjawiska. wykazały. pociągające. K l e i n i Z. że r ó ż n e s y t u a c j e i e l e m e n t y r z e c z y w i s t o. nasze inicjały. Z a j o n c. Badania L. Jednym z nich jest bliskość przestrzenna.238 przypadkach. ulicy. Mimo.głosi znana maksyma. że nasze kontakty z osobami bliskiego otoczenia będą trwały przez pewien okres czasu. W tym kontekście pojawia się pytanie: w jaki sposób odległość fizyczna oddziałuje na proces psychiczny kształtowania się sympatii między ludźmi? Mała odległość fizyczna zwiększa dostępność wzajemną. Studenci amerykańscy. M. kocham tę. a 10% z pozostałymi lokatorami. z 10-ma mieszkaniami każdy (pięć na każdym poziomie) i zasiedlanymi losowo zgłaszającymi się lokatorami. Przekonywująco ukazali to zjawisko m.wtedy wyjaśniający też sięga po informację najłatwiej dostępną (A. specjalistów z zakresu problematyki międzynarodowej. Wyniki sondażu. Po drugie. Stwierdzenie to nie dotyczy ludzi mobilnych. dzielnicy miasta. zabudowanym 17-ma dwukondygnacyjnymi domami. Człowiek potrzebuje kontaktów z innymi (potrzeba afiliacji) i chcąc je nawiązać zwraca się przede wszystkim do najbliższego otoczenia. Aż 41% przyjaźni nawiązano między najbliższymi sąsiadami. np. że łatwiej kultywować przyjaźń lub spotkać obiekt miłości w bliskim otoczeniu niż w obcym mieście lub innym kraju. np. Po czwarte. R. A przewidywanie takie usposabia przychylnie wobec partnera przyszłych spotkań. ale najczęściej nić sympatii łączy sąsiadów z bloku. spotykając się często ludzie dostarczają wzajemnej gratyfikacji. bo siebie często widzimy w lustrze. g d y s t a n e m w y j ś c i o w y m n i e j e s t u c z u c i e n i e c h ę c i l u b n i e n a w i ś c i. S. co znaczy. że odległości pomiędzy wejściami do poszczególnych mieszkań były niewielkie (wahały się od 7 do 25 m. prowadzone na osiedlu Westgate West. przewidujemy. którą kocham. dobierają partnerów życiowych i nawiązują przyjaźnie z ludźmi najbliższego otoczenia społecznego. że najbardziej pożądanymi cechami kandydata na . W. Pamiętać jednak należy o tym. dlaczego zakochaliśmy w osobie X a nie Y. Częstotliwość ekspozycji osób lub obiektów nasila sympatię i przywiązanie do nich. stwierdzili. L . oceniający urodę kobiet przedstawionych na fotografiach z przed i po operacji plastycznej. Pozdrowienia lub zwrot grzecznościowy „Jak leci?” wpływają na pozytywne postrzeganie osoby spotykanej. Mogą to być sąsiedzi.M o r e l a n d i inni. Nawet bardziej lubimy nasz lustrzany obraz niż rzeczywisty. in. K u n d a.

czyli komplementarność. 2) bogactwo. Liczne badania pokazują. wizjoner. Ludzie kulturalni lgną do kulturalnych. ale słaby wykonawca. że niektórzy ludzie maja komplementarne cechy osobowości i stwierdza się. a w innych z komplementarności potrzeb. przeprowadzone w szkockim Glasgow. P o d o b i e ń s t w o osoby postrzeganej do nas często staje się powodem naszej sympatii do niej. Pasażerowie z reguły unikali zajmowania miejsca obok szpetnej osoby. Przyjaciele. Mądrość ludowa głosi. Również lubimy osoby. Pozytyny streotyp zawodowy rzutuje na ocenę innych cech. prostaczkowie najlepiej się czują wśród swoich. Sądzą. W czasie podróży pociągiem jazda do tej samej miejscowości może stać się powodem wyróżnienia osoby o podobnym punkcie docelowym jazdy. malowali siniaki) i jeżdżąc z nią obserwowali zachowania ludzi w kolejce miejskiej. zainteresowania i upodobania. namowy. czyli promieniowania jednaj cechy na całą strukturę osobowości. W psychologii powiada się. . Piękny wygląd zjednuje sympatię i ułatwia życie. interesu. których my lubimy. Charakteryzowali oni osobę na oszpeconą (rysowali na twarzy blizny. którzy nas lubią. że przeciwieństwa przyciągają się. np. prezentują podobne postawy. ze urodzie towarzyszą takie cechy jak mądrość. Nie tylko te istotne cechy psychiczne mają ważkie znaczenie w tej kwestii. Działa ona np. że nauczyciele wyżej oceniają dzieci ładnie wyglądające. wpływają na pojawianie się sympatii. 3) mądrość. w sytuacji gdy szefem instytucji jest człowiek pomysłowy. Polacy lubią Polaków. B u l l a. postaw czy interesów. Poza ta grupą pozostają małżeństwa zawierane pod wpływem innych motywów. Francuzi Francuzów.239 męża są:1) uroda. to może zrodzić się u Czytelnika odczucie sprzeczności informacji. których partnerzy kierowali się motywami podobieństwa lub dopełniania. gdyż w niektórych przypadkach sympatia między ludźmi wynika z podobieństwa. trudno zazwyczaj uwierzyć. Działając razem osoby te świetnie uzupełniają się i tworzą na tej podstawie więź przyjaźni. Lubimy tych ludzi. że dany ksiądz jest kłamcą lub prawnik złodziejem. Jest to efekt aureoli. że uzupełniające się cechy często wpływają na kształtowanie się przyjaźni lub tylko sympatii wzajemnej. Ludzie stereotypowo przypisują osobom o pięknym wyglądzie inne pozytywne cechy. lecz nie ma zdolności dostrzegania celów działania grupowego. niektóre małżeństwa funkcjonują dosko-nale dzięki wzajemnemu dopełnianiu. Jeżeli zarówno podobieństwo jak i przeciwieństwa. że około 70 % małżeństw tworzą osoby podobne do siebie. Jakby dopełnieniem powyższych informacji są wyniki badań V. katolicy i Muzułma-nie bardziej lubią współwyznawców niż osoby innej religii. H u s t o n a i R. Podobne wyniki otrzymała M. konieczności i wielu innych. Nie jest to jednak naruszenie zasad logiki. pozostałe dobierają się na zasadzie komplementarności. Ludziom np. Relacje te da się wyinterpretować jako specyficzne odmiany podobieństwa tonacji uczuciowej lub ukierunkowania uczuć. kochający się małżonkowie bardzo często prezentują podobne zapatrywania na wiele kwestii. Prawidłowość tę nazywa się z a s a d ą k o m p l e m e n t a r n o ś c i. Efekt podobieństwa jest wyraźnie widoczny w przypadkach wielu wspólnych cech charakteryzujących osoby. znamiona. sprawność i inne. sędziowie wymierzają przystojnym lub urodziwym przestępcom niższe wyroki. T y s z k o w a badając ustosunkowanie do inwalidów. które lubią tych. również różne elementy sytuacyjne mogą wpływać na spostrzeganie podobieństwa. a jego podwładny ma cechy dobrego organizatora i wykonawcy. którzy pracując w rolnictwie ulegli wypadkowi deformującemu wygląd twarzy. Podobnie. Uwidocznione wskaźniki procentowe odnoszą się jedynie do tych małżeństw. Szacuje się. dobro. urzędnicy chętniej załatwiają sprawy osobom „o gładkich licach”.

żywić wzajemne uznanie. mimo to. osoba o wysokim statusie jest atrakcyjną ze względu na prestiż. a innych u przedstawiciela postmodernizmu. zachwyt. jeżeli ktoś je pielęgnuje i ujawnia zyskuje tym samym sympatie innych. przyjaciół. Niezbędna jest wtedy pomoc innych ludzi. niektórym osobom publicznych przypisujemy cechę atrakcyjności. M. D. Atrakcyjność interpersonalna może ujawnić się w układzie sympatii wzajemnej lub przybrać formę sympatii jednostronnej. Atrakcyjność jednostronna może ujawnić się nawet wobec osoby nieznajomej. Osoby tak określane nie tyle wzbudzają uczucie zaliczane go kategorii „miłość”. wygód i władzy. podziwiać siebie. F o a . cech charakteru. dobierają się według kryterium podobieństwa. prawdomówność. W życiu codziennym zdarzają się rozmaite sytuacje zagrożenia. 5) usługi. ale brakuje w tym pierwiastka osobistego. innych właściwości oczekiwano u osobnika epoki wiktoriańskiej. Ludzi lubią i cenią pewne cechy osobowe. Atrakcyjność jest następstwem naszej oceny określonych walorów osoby. oczywiście. Będzie to przypadek atrakcyjności wzajemnej. szczerość (cechy moralne). bowiem umożliwia „pławienie się w jej blasku”. służą informacjami praktycznymi. a jacy mniej skłonni . twórców teorii zasobów. W o j c i s z k e) Interesującą odmianą sympatii jest a t r a k c y j n o ś ć człowieka. czar. a już zaistniałe osłabia i cywilizuje. Kontakt z nią jest pożądany. Podziwianiu. J. zdolność i umiejętność osoby obdarzania innych miłością i ciepłem we wszystkich czasach i we wszystkich kulturach była wysoko ceniona. a kiedy drugim. Człowiek na ulicy może doznać ataku serca. zdolności społeczne i inne. ich brak lub odrzucenie wywołuje równie silne emocje negatywne (B. uczestników imprez zabawowych. której je przypisujemy. uczciwość. wobec osoby jedynie atrakcyjnej utrzymuje się zazwyczaj pewien dystans. Z a c h o w a n i a p o m o c n e.„zasługą”. jacht. np. Sympatia w relacjach między ludźmi nie sprowadza się jedynie do przeżyć emocjonalnych. realizuję się dobór uzupełniający (J. Pozwala zapobiegać napięciom interpersonalnym. Jeżeli role wymagają odmiennych zdolności. Zestaw pożądanych cech ulega pewnym modyfikacjom wraz ze zmianą wyobrażeń o istocie człowieka. że nigdy nie spotkaliśmy ich osobiście. pośliznąć i skaleczyć. osoby mogą być atrakcyjne wzajemnie. uwielbienie. Stosunki między ludźmi zabarwia tonacją życzliwości.240 Jeżeli podobieństwo i komplementarność występują obok siebie jako siły konkurencyjne. lubienie. O. Ujawnienie zestawu cech pożądanych wzbudza silne emocje dodatnie. dacza na wybrzeżu ciepłego morza itp dodają atrakcyjności posiadaczowi jako że ludzie pragną współkorzystać z dóbr tego rodzaju. towarzyszą uczucia ciepłe. W innych okolicznościach może ucierpieć z powodu działania nieprzyjaznych sił natury. L. 4) dobra typu samochód. 3) zasób informacji. C a r l s m i t h. to uzasadnionym staje się pytanie o to kiedy ludzie kierują się pierwszym. S e a r s) Sympatia do określonej osoby może być jej własną. właśnie one określają walory osoby atrakcyjnej. albo stać się ofiarą złodzieja lub zbrodniczego napadu. ale także poczucie humoru. F o a i U. kojarzący się z poczuciem bezpieczeństwa i niezależności. jaki roztacza wokół swojej osoby. wpływa także na sposoby i skuteczność działania. a jednocześnie nie tworzyć pary przyjaciół lub zakochanych. co podziw. Czy chętnie udzielają oni takiej pomocy? Od czego ona zależy? Jacy ludzie są bardziej. Do grupy najwyżej cenionych cech zaliczamy sprawiedliwość. obiekt marzeń i pragnień wielu ludzi nadają posiadaczom grubego portfela niekiedy wyjątkowej atrakcyjności. małżonków w układzie partnerskim. Są to: 1) miłość. 2) status. F r e e d m a n. zaspakajają głód wiedzy. 6) pieniądze. Zdaniem E. Dwie np. pogodę ducha. Prawidłowość jest taka: jeżeli ludzie pełnią podobne role. osoby skłonne do świadczenia usług i umiejące je realizować są szczególnie atrakcyjne dla osób o niezaspokojonych potrzebach osobistych. ludzie o bogatym zasobie informacji są użyteczni. środek zapewniający dostępność do wielu dóbr.

D a r l e y. podobnie jak pierwsze. zobowiązane go udzielania pomocy. Zachowania pomocne zależą od wielu czynników sytuacyjnych i osobowościowych. Przyczyny nie udzielania pomocy jak i motywy zachowań pomocnych okazały się tak samo skomplikowane jak wiele innych zjawisk psychologicznych. Poznajmy niektóre z nich. silne poczucie odpowiedzialności. zachłanność księży. Stereotyp kobiety jako pracownika mniej wartościowego niż mężczyzna wyraźnie wskazuje z kolei na inną właściwość tego zjawiska. że ludzie chętniej pomagają osobom podobnym do nich.prostackich itd. Rosjan. Również na większe prawdopodobieństwo pomocy mogą liczyć osoby bliskie. a nie okazują chęci pomocy niepodobnym do nich. Do nielicznych wyjątków stereotypu pozytywnego należy „Anglik gentelman”. Z tym uzupełnieniem. np. Okazuje się. przekupstwo urzędników. Włochów. bywają różnej intensywności. N i e c h ę ć i n i e n a w i ś ć w s t o s u n k a c h m i ę d z y l u d z k i c h. np. Mamy szewski poniedziałek (szewc pijaczyna). normalne rodzeństwo. powodujące jedynie unikanie osoby nie lubianej lub agresję na poziomie czynnej destrukcji. że rodzice są bardziej skłonni udzielać pomocy dzieciom niż dzieci rodzicom. zawodo-wych. badania których zainicjowali B. Francuzów. krętactwo prawników. wcześniej doznana pomoc ze strony innych (działa zgeneralizowana zasada wzajemności). Dla wygody narracji nazwijmy je ogólnie nienawiścią. Formy występowania uczuć nienawiści oraz przyczyny je warunkujące były przedmiotem licznych badań psychologicznych. Są one przy tym zabarwione emocjonalnie. laskę inwalidy. amerykańscy studenci nie pomagają zbierać przypadkowo upuszczonych ulotek wyborczych.tchórzliwych. Ludzie chętniej udzielają pomocy. Poznawczo są to uproszczone i schematyczne wyobrażenia osoby. M. przejawiającą się na poziomie zachowania jako przyznawanie kobietom niższego niż mężczyznom wynagrodzenia za taką samą pracę. Ludzie żywią wobec siebie nie tylko uczucia przyjazne. Decyzja udzielenia pomocy jest wynikiem skomplikowa-nego splotu tych czynników. utrwalone w naszym umyśle pośrednio. jeżeli zachęcają one do głosowania na kandydata nie akceptowanej przez nich partii. Szkoccy sprzedawcy np. dobry nastrój. Niemców określamy jako butnych. Sformułowania te wskazują na występowanie nieuprawnionej generalizacji. ale także niechętne. Stereotypy mianowicie stanowią w niektórych przypadkach podstawę dyskryminacji. Szanse uzyskania pomocy maleją. Jednym z łagodnych objawów niechęci wobec innych są s t e r e o t y p y. które noszą koszulki z napisem „Popieram gejów”. Niekiedy . jeżeli widzą oznaki „słabości”. a większość stereotypów narodowych. przypisywanie cech niektórych jednostek grupom i charakteryzowania jednostek na podstawie istniejącego wyobrażenia grupy. gdy w pobliży znajdują się oficjalne służby. Takiemu zachowaniu sprzyja znajomość terenu.kochliwych. zielony liść na szybie samochodu i inne. gdy udzielnie pomocy wiąże się z ryzykiem. Jedna z nich ma ścisły związek z wyżej omawianą problematyką sympatii. regionalnych wyraża niechęć powodowaną jakąś cechą ludzi traktowanych stereotypowo. topografii lotniska. Ostatnie. bez osobistego rozpoznania. gdy pojawia się niepewność co do natury zdarzenia. z olbrzymią przewagą zabarwienia negatywnego nad pozytywnym. gdy wzrasta ilość obserwatorów zagrożenia ( jeden świadek nie może oglądać się na innych). L a t a n e i J. nie chcą rozmieniać pieniędzy osobom. unaoczniony przykład innych.241 do udzielania pomocy? Te i inne problemy kryją się pod hasłem zachowania po mocne. w Polsce można było obserwować rozmaite objawy niechęci do kupujących skandalizujący tygodnik „Nie” i samego tygodnika. bliźniacy są bardziej altruistyczni wobec siebie niż tzw.

którzy praktycznie doświadczyli dyskryminującego działania uprzedzeń.(B. którzy je poznają. tępi) służyły zapewnieniu taniej siły roboczej. opisów osadzonych w świadomości społecznej. Przykładem może tu służyć słynny przesąd o „szlachetnym dzikim”. Niektórzy Polacy. o zróżnicowanym statusie społeczny i dostępie do dóbr oraz zaszczytów. W USA przesądy rasowe (Murzyni leniwi. których interesom służą. nieświadomością (marzeniami sennymi). Przesąd jako błąd zaburza p r o c e s y a t r y b u c j i. albo stronniczość w postrzeganiu przyczyn. reakcjami warunkowymi. akceptującą zasadę nierówności społeczno-ekonomicznej. A r o n s o n) W relacjach społecznych niekiedy jedynie przynależności do określonej grupy ludzi wyzwala postawę przesądną. wiedzą ci. G. brakiem nadziei na lepsze życie i innymi. J. Stereotyp i uprzedzenie przyswoili oni z opisów dawnych zachowań janczarów i innych wojowników armii tureckiej. zamieszkiwanie w nędznych warunkach. wykorzystany przez J. Mimo istnienia wielu aspektów ekonomicznej funkcji uprzedzeń byłoby wielkim uproszczeniem pomijanie innych właściwości tego zjawiska W jednej z teorii uprzedzeń mówi się o „zasłużonej reputacji” jako podłożu uprzedzeń. sformułowany na podstawie powierzchownych przekazów marynarskich. kradnąc samochody w krajach Europy Zachodniej. Deprecjacja ideowa tych grup pozbawiała je moralnych podstaw walki o równe traktowanie z grupami uprzywilejowanymi. niechlujni) i etniczne (imigranci niewykształceni. obyczajowo. typowym dla nich.242 dyskryminacja np. błędami pamięci. ale zapytani o to jacy są Turcy odpowiadają natychmiast: „Okrutni”. Niektóre osoby nie wpuszczą X-a do mieszkania tylko dlatego. Niekiedy są one tworzone śiwdomie przez tych. niewłaściwe skojarzenie. przyczynili się do powstania mniemania. Z a w a d z k i) Zgodnie z tym tokiem myślenia proces kształtowania uprzedzeń inicjują przedstawiciele grupy (obiektu przesądu). o negatywnym zabarwieniu emocjonalnym. Uprzedzenia pojawiają się niekiedy jako wynik błędu poznawczego. Zazwyczaj uprzedzenie utożsamia się z wrogą bądź negatywną postawą wobec jednostek lub grupy ludzi. odporną na zmiany. autor pracy pt. A l l p o r t. Jaka doza niechęci kryje się za takimi sformułowaniami. inne nie podejmą rozmowy z człowiekiem o włosach koloru miedzi. Godzą się oni na wykonywanie gorszej pracy.(G. Niektóre uprzedzenia są przyswajane przez dzieci i młodzież w procesie akulturacji. że jest Cyganem. przypisywanie przyczyn zjawiskom społecznym. Powoduje tendencyjność. Ukształtowała u nich osobowość poddańczo-niewolniczą. nietrafna interpretacja prowadzą do postaw tego typu. W sytuacjach . magią myśleniem alogicznym. Psychologia przesądu dostrzega związki tego zjawiska z wierzeniami pierwotnymi. historycznie. religijnie. opartą na niepewnych lub fałszywych przesłankach. gonionych do ciężkiej pracy starało się od niej „wykręcić”. staje się zagrożeniem życia osób z grup społecznie słabszych. U p r z e d z e n i a (przesądy społeczne) są zjawiskiem. co dało asumpt do twierdzenia o ich powszechnym lenistwie. J a h o d a. Rousseau’a w krytyce społeczeństwa uprzemysłowionego. ale kształtuje emocje tych. religijna w Irlandii czy polityczna w Turcji przybiera postać intensywnej nienawiści. nie domagają się praw do kształcenia. ale nieakceptowanym zachowaniem. Częstotliwość występowania uprzedzeń wzrasta w społecznościach zróżnicowanych etnicz-nie. Mylne spostrzeżenie. Jednak jest ono bardziej złożone i wielowątkowe niż te ostatnie. bo „rudy jest wredny”. Uprzedzenie takie jest pozbawione treści. Wielu Murzynów. Uprzedzenia są bowiem ideowym instrumentem walki o ekonomiczny interes grupowy. Większość Polaków lub Amerykanów nigdy w życiu nie widziało Turka. że „Polak to złodziej”. mającym niektóre wspólne cechy ze stereotypami. E. niezaspokojonymi potrzebami mas ludowych.

niekiedy utajony. K o n f l i k t y m i ę d z y l u d ź m i. Walka toczy się wtedy przy użyciu środków religijnych w postaci ekskomuniki. musi nastąpić korekta błędnych poglądów na temat osób będących obiektem uprzedzeń ( osiągnięcie tego jest bardzo trudne. W dziedzinie społecznej toczy się walka o uznanie prymatu bądź sprawiedliwości społecznej. Konflikt może występować między jednostkami i między grupami. że kontakty wzajemne grup uprzedzonych eliminują uprzedzenia (h i p o t e z a k o n t a k t u). muszą zadziałać normy społeczne umożliwiające odrzucenie uprzedzeń. utrzymania bezpieczeńs-twa na zamieszkiwanym osiedlu. Z tego punktu widzenia rywalizacja np. W sytuacjach uczenia się łatwiej niż np. konflikt między zwolennikami wartości indywidualistycznych i kolektywistycznych. Istnieje wiele form konfliktu i wiele definicji tego zjawiska. po trzecie. jednak tylko po spełnieniu aż sześciu dodatkowych warunków. poznawane osoby traktuje się jako wyjątek) i po szóste. a wnioski wykorzystali w praktyce. Po pierwsze. wyklęcia. Posłużymy się za M. Podobnie może działać obawa przegranej. natomiast jej przeciwnik uzna je za brutalny faul. po piąte. Do często spotykanych zdarzeń społecznych należy k o n f l i k t w a r t o ś c i. Wzmac-niają je również zdarzenia jednostkowe. utrwalając ich treść. po drugie. in. W wielu społeczeństwach wartości są opisywane w języku religii.(E. ale także prześladowań. Ostatni. potępienia. to ilość przypomnień sięgnie milionów. Konflikty wartości wybuchają także w . ludzie z uprzedzonych grup muszą mieć wspólny cel działania. I o tak rozumianych konfliktach będziemy mówili w dalszych fragmentach tekstu. Stwierdzono. wojen i rzezi religijnych niewiernych. Mimo wszelkich trudności zanotowane pewne sukcesy w zwalczaniu uprzedzeń rasowych w szkołach. nawet gdy jest uzasadniony. Uprzedzenia są odporne na zmianę. kontaktujący się muszą być jednakowo traktowani (jednakowy status). nietolerancja wzajemna). dlatego.243 niejasnych ludzie uprzedzeni tłumaczą przyczyny zdarzeń na korzyść osoby należącej do ich grupy i pomniejszają zasługi obcych. Konflikty wybuchają i pociągają za sobą walkę o uznanie określonej wartości za dominującą. czyli zestaw uogólnionych zasad wyboru celów życia i dążeń jednostek oraz grup jako całości. wymagają przeciwdziałania. często racjonalizacje stanowią przeszkody nie do pokonania. że równość ogranicza wolność jednostek przez nakaz respektowania praw innych osób. Aronson). Przy tym należy pamiętać. są zbyt wysokie. że są wielok-rotnie powtarzane. po czwarte. nie wyraża się w formie otwartej walki. musi wystąpić wzajemna zależność. bądź wartości (prawa) własności. prawnymi względnie regulaminowymi. W każdej większej grupie społecznej wypracowano właściwy dla niej system wartości. że konflikt może być jawnie manifestowany (konflikt jawny) lub przybrać postać konfliktu utajonego. Zderzenie zawodników w czasie meczu kibic drużyny potraktuje jako ostre wejście. Psychologowie społeczni podjęli badania tego problemu. Wiadomo. Trwa. Wystarczy. Koszta społeczne tego stanu (wrogość między ludźmi. trudno je wyeliminować m. ż 1% ludzi z populacji będzie używało w kontaktach z innymi określeń przesądnych. równości bądź wolności osobistej. O s s o w s k ą określeniem konfliktu jako sprzeczności między dwoma lub wieloma osobami. pracy było spełnić wymagane warunki. np. ale może nią się stać. nie zmienia to jego jakościowej charakterystyki. gdyż powstrzymuje stronę (y) obawa przed sankcjami społecznymi. dwu tenisistów na korcie nie jest konfliktem. gdy zaistnieje między nimi wrogość. zgodne z tendencją odczuć osób przesądnych. zabarwioną antagonistyczne. muszą zaistnieć nieformalne kontakty.

pieniądzpozbawiani resztek zasobów. ze osobnik dąży do unicestwienia oponenta. Konflikty nabierają ostrości. Konflikt wartości przybiera na sile w sytuacjach zagrażających ich istnieniu. uprzedzeń. że ulewa . ich formy radykalizują. estetyczne i religijne.244 ramach jednej religii. a postawy ujawniają się jedynie pod wpływem czynników zewnętrznych (prośby. ale działań nie podejmują. intelektualnym. sprawiedliwość-doświadczający bezprawia. a w każdej z nich funkcjinują odrębne wartości. a więc niższego rzędu. Jeżeli z kolei wyobrazimy.drugi. nieprzemyślanej walki. niekiedy konflikty dotyczą wartości instrumentalnych. niekiedy określany jako niezgodność charakterów. emocjonalnym i behawioralnym. Konflikty tego typu są z reguły długotrwałe. do głosu dochodzą wtedy „ślepe” i jednocześnie niszczycielskie emocje. nakazu). co niedostępne lub zakazane zyskuje na walorach. możemy posłużyć się skalą orientacyjną. jaki oni budzą. Trwając. które jakie są następstwem dysonansu poznawczego. osoby ujawniają swe postawy. Jeżeli mamy jedną dobrze płatną pracę i dwu osobników o nią się ubiegających. różnicowania. niekiedy strony zapominają o przyczynach konfliktu a toczą walkę w imię nieustępliwości. próby poszukiwania kompromisu. to objęcie stanowiska przez A pozbawia tej możliwości osobnika B i jest to potencjalnie sytuacja konfliktowa typu „niepodzielność”. Z tego względu zatracają niekiedy więź z realnym światem. Natomiast poziom agresji i eksterminacji wyklucza takie działania. Jedyną specyficzną formą jest unikanie lub porzucanie strony konfliktu. prowadzi do traktowania ludzi zgodnie ze stanem emocji. piąty. Często wybuchają one w następstwie nieporozumień. Niezwykle trudno je wygaszać. zachowują się pod wpływem czynników sytuacyjnych. Formy konfliktu postaw i jego przebieg zależą od intensywności emocji. urażonych ambicji itp. emocje są bardzo słabe. chaotycznej. to antylokucja (nie ujawnianie). Na poziomie behawioralnym występują różnego rodzaju dokuczliwości wzajemne. społeczne. na poziomie antylokucji i deklaracji mogą być stosowane metody negocjacyjne. Istotę konfliktu postaw określa jednak intensywność przeżywanych w tym kontekście emocji. Pierwszy. Muzułmanie mają szyitów i sunnitów i każdy nurt broni swoich wartości. poziom eksterminacji osiąga taką siłę postaw. Chrześcijaństwo podzieliło się na cztery wielkie odłamy i mnóstwo sekt. są zjawiskiem subiektywnym. polityczne. głosi teoria reaktancji. postrzeganego jako przeciwnik. Aktywność ludzka występuje w różnych dziedzinach. a nie na problemach. K o n f l i k t i n t e r e s ó w występuje w dwu typach sytuacji: niepodzielności dobra i ponoszenia kosztów. K o n f l i k t p o s t a w. wywołując konflikt właściwego charakteru. poziom deklaracji. że powodują nieustanne nastawienie wrogie i agresywne wobec drugiej strony konfliktu. Nie mamy dobrej miary siły postaw. tzn. trzeci. Allporta. Konflikty postaw rozgrywają się głównie w sferze psychiki. deklarują określone działania. Co więcej. przybierają niekiedy formę ostrej. zwalczając uznawane przez innych. wyzwala zachowania zbliżone do tych. zaproponowaną przez G. poznawcze. Intelektualnie jest odbierany jako dokuczliwa sprzeczność pomiędzy przekonaniami stron konfliktu. racjonalnego wyjścia z zaistniałej sytuacji. Każda z tych odmian może stać się obiektem walki. a ich żywiołowość i spontaniczność powoduje koncentracje na osobach. Jego zdaniem istnieje pięć stopni intensywności emocji rządzących postawami. To. Wyróżnimy za G. określających jedynie sposób postępowania w określonej sytuacji. A l l p o r t e m wartości ekonomiczne. Wolność najbardziej cenią ludzie zniewoleni. czwarty. emocje są na tyle silne. od uszczypliwości słownych poczynając na utrudnianiu zaspokajania potrzeb życiowych kończąc. stają się konfliktami irracjonalnymi. przebiega na poziomie trzech komponent postaw.

245

zniszczyła drogę prowadzącą do dwu sąsiadów i trzeba ponieść koszta jej odbudowy, to zrozumiemy istotę konfliktu związanego z kosztami. Zasada „To nie ja, to on” zdaje się rządzić konfliktem tego typu. Niekiedy pewne formy zachowania, np. napad, oszustwo natychmiast wywołują starcie. Z reguły jednak konflikt interesu narasta, podlega prawom dynamiki procesów. L. R. P o n d y wyróżnił pięć faz narastania konfliktu. Pierwsza to faza latentna, ukryta, w trakcie jej trwania narastają sprzeczności, tworzy się obiektywna podstawa konfliktu. Faza druga charakteryzuje uświadomieniem, intelektualnym rozpoznaniem istoty sprzeczności, w trzeciej następuje formułowanie żądań i dobór form nacisku, w fazie czwartej toczy się otwarta walka o rozstrzygnięcie sprzeczności i faza piąta jest czasem zagospodarowania rezultatów konfliktu oraz budowy nowego ładu. Schemat ten oddaje właściwości przebiegu konfliktów małżeńskich jak również konfliktów interesu grupowego np. w zakładach pracy. Jest rzeczą zrozumiałą, że zachowanie ludzi w sytuacjach konfliktowych określają intensywność konfliktu i właściwości fazy sporu. Jeżeli wzrasta ilość pretendentów do określonych dóbr i konflikt osiągnie minimum fazę drugą, narasta wtedy ilość i intensywność zachowań wrogich wobec jednostek i grup, zabiegających o dostęp do wspomnianych dóbr. W Kalifornii Chińczycy w pewnym okresie czasu byli wysoko cenieni za dobre i rzetelne wykonywanie powierzonych im prac. Z chwilą pojawienia się kryzysu na rynku pracy i bezrobocia, narosłą wobec nich niechęć i agresywność, z tej racji, że konkurowali z białymi o miejsca pracy. Analogiczne zjawisko występuje aktualnie w Niemczech, narastające bezrobocie wzmaga niechęć i wrogość wobec obcych. Ożywają też uprzedzenia i złośliwe charakterystyki przybyszów. Uaktywnia się mechanizm „kozła ofiarnego”, zrzucania winy za własne niepowodzenie lub złą sytuację na pozornych winowajców, łatwo dostrzegalnych i słabych, nie zdolnych do odwetu. W miarę zwiększania się ilości osób zainteresowanych określonym dobrem wzrasta niechęć i wrogość miedzy ludźmi. Jednak konflikt interesów ma też dobrą stronę: zanika wraz z przedmiotem starcia. W przeciwieństwie do konfliktu postaw nie utrwala się w psychice ludzkiej. A g r e s j a w k o n t a k t a c h s p o ł e c z n y c h. Agresja może być elementem przesądów, konfliktów rywalizacji, ale może też występować jako specyficzna forma zachowania wobec innych ludzi. O agresji wobec innej osoby mówimy wtedy gdy ktoś inten-cjonalnie zadaje ból lub cierpienie innej osobie. Te dwa czynnika, intencja i skutek, muszą działać łącznie, samo zadanie bólu np. przypadkowe uderzenie może być dalekie od agresji. W życiu społecznym występuje wiele form zachowań agresywnych. Wyróżniamy agresję bezpośrednią, skierowaną na obiekt wrogości, na człowieka, zwierze, a nawet przedmiot oraz agresje pośrednią, realizowaną przez uszkadzanie lub niszczenie otoczenia obiektu agresji. Może to być trzaskanie drzwiami w gabinecie dyrektora lub wywalania miski z pokarmem psa. W innym wymiarze rozróżniamy agresję skierowaną na obiekt, źródło agresji i agresję przemieszczoną, w której agresja nie jest skierowana na źródło, przyczynę tego stanu, lecz na obiekt zastępczy. Ofuknięty w pracy urzędnik, nastawiony agresywnie może swój stan wrogości wyładować besztając kierowcę autobusu za nazbyt gwałtowne hamowanie, łamiąc barierkę na osiedlu lub przygadując komuś z bliskich. Ustępując z drogi ludzi agresywnych zazwyczaj oszczędzamy sobie wiele kłopotów. Warto też pamiętać, ż istnieje wiele nieszkodliwych dla innych sposobów rozładowania agresji, jednym z nich są ćwiczenia fizyczne i gry sportowe. Ze względu na środki realizacji agresji mówimy o agresji fizycznej i słownej. Pierwsza sprowadza się do naruszenia nietykalności człowieka interpretowanej w kategoriach prawa, druga wyraża się poniżeniem godności ludzkiej przez użycie określeń pogardliwych i nieprzyzwoitych. A język ludzki w tej dziedzinie daje wiele możliwości!

246

Kryterium celu zachowań agresywnych pozwala nam wyodrębnić agresję instrumentalną od emocjonalnej, wywołanej gniewem. Agresja instrumentalna jest realizowana „na zimno”, nie towarzyszy jej intensywne przeżywanie emocji negatywnej, aczkolwiek są one czasami pozorowane aktorsko po to, by zastraszając osiągnąć pożądany cel. Taką formą agresji stosują rodzice, nauczyciele i przełożeni w pracy. Jakie są przyczyna występowania agresji w relacjach miedzyosobniczych? U niektórych zwierząt agresja jest reakcją instynktowną (K. L o r e n z), teza o istnienie takiego mechanizmu u człowieka wydaje się wątpliwą (B. W o j c i s z k e). Ludzie reagują agresywnie pod wpływem frustracji, czyli blokady dążenia do osiągnięcia założonego celu. Siła agresji będzie większa jeżeli przeszkody na drodze do celu będą powodowane arbitralnymi decyzjami określonej osoby, albo wynikały z jej niechęci. Dokuczliwość zachowania innych jest kolejną przyczyną agresji interpersonalnej. Możliwości w tej dziedzinie są nieprzebrane, dokuczliwym może być wścibstwo, natręctwo, nie przestrzeganie przyjętych sposobów bycia, wgląd i zapach osoby itp. Podobne skutki wywołuje ograniczania swobody ruchów i wolności. Prawie zawsze ludzie reagują agresją na agresję lub prowokację z drugiej strony. Agresji niektórzy także uczą się obserwując zachowania innych, zwłaszcza osób znaczących. Wymienione czynniki powodują, że w relacjach między ludźmi ujawnia się złość, wrogość i agresja.

W y m i a r d o m i n a c j a – s u b m i s j a. Powyższy wymiar, podobnie jak miłość-nienawiść jest znacząco obecny w życiu ludzkim. Dominacja w opinii niektórych ludzi jest dobrem pożądanym, wartością samą w sobie. Świadczy o tym istnienie rozmaitych układów hierarchicznych, systemów symboli wysokiej pozycji, zajmowanej w takim układzie, a także tocząca się nieustannie walka o wybicie się ponad innych. Jedni osiągają ten cel siłą (prostackie to działania!), inni dobrocią, a jeszcze inni posługując się mądrością i sprytem. Zasada stopniowalnej dominacji jest podstawą organizacji życia społecznego wielkich zbiorowości ludzkich. D o m i n a c j a. Istnieje wiele dziedzin życia zwierząt i ludzi, w których dominacja odgrywa szczególnie ważną rolę. W świecie zwierzęcym przywódcą stada zostaje najsilniejszy, zwycięski samiec, zdolny do zapewnienia bezpieczeństwa samicom i potomstwu. Dominacja w tym przypadku wyznaczają mechanizmy biologiczne, wrodzone. W pewnym stopniu ten mechanizm działa także u ludzi. Badania E. I. M e g a r g e e pokazują, że studenci pracujący w diadach częściej wybierają przywódcę o cechach męskich, dominującego niż o cechach „kobiecych”. W układach społecznych wyłanianie przywódcy jest sprawą bardziej skomplikowaną, niemniej nawet przywódcy demokratyczni, nie mówiąc o autorytarnych, przejawiają minimum dominacji. W typ kontekście dominację często utożsamia się z władzą, do zdobycia której niezbędne jest poparcie innych. Uzyskuje się je nagradzając zwolenników lub obiecując im nagrody, karząc lub zastraszając nie popierających (J. R. P. F r e n c h, D.C a r t w r i g h t), a także tworząc koalicje, skuteczne zapewniające dominację w grupie (T. C a p l o w). M a x W e b e r opisał trzy odmiany dominacji:1) tradycyjna, występuje np. w rodzinie patriarchalnej, w której ojciec podporządkowuje sobie pozostałych członków rodziny, 2) racjionalno-prawną, wynikająca z legitymizacji prawnej, jest to na przykład dominacja urzędnika nad petentem, 3) dominacja charyzmatyczna, uwarunkowana cechami osobowości jednostki

247

dominującej. Z psychologicznego punktu widzenia ostatnia jest najbardziej interesująca, bowiem odwołuje się do więzi psychicznej, natomiast dwie pierwsze-do więzi społecznej. Przy tym jest to więź niezwykle silna, dająca szerokie prerogatywy osobie dominującej, nawet panowanie psychiczne nad uległymi. Charyzma, albo charyzmat osobisty wynika w głównej mierze z podzielania najwyższych wartości z osobami zdominowanymi. Do tej kategorii wartości należą dobro, prawda, piękno, uczciwość, a także sposób ich prezentowania, czar osobisty. Naukowych recept na kształtowanie charyzmy nie ma, umiejętność taka jest sztuką wykorzystania wrodzonych cech osobistych. Trudno osiągnąć wysoki stopień charyzmatu, ale minimum dominacji nad inna osobą jest dostępne wielu ludziom i wielu podejmuje takie próby. W tym celu stosują oni zabiegi, które możemy nazwać technikami zyskiwania przewagi. J. J. J a c c a r d wymienia 40 form zachowania, odpowiadających tej charakterystyce. Jedną z nich jest korzystne dla osobnika definiowanie sytuacji. Polega ono na przyjęciu i przekazaniu partnerowi kontaktu takiej interpretacji sytuacja, która ukazuje interpretatora w pozytywnym świetle. Wiadomo, każdy kontakt miedzy kilkoma osobami można rozumieć na wiele sposobów, ale tylko jeden albo nieliczne wyeksponują walory osoby. Zwrot „Ładnie pani dzisiaj wygląda!” w sytuacji komplementu daje przewagę komplementującemu. (Jestem pani życzliwy, oceniam pani piękno). Odpowiedź „Ja zawsze ładnie wyglądam” zmienia sytuację i pozbawia komplemen-tującego przewagi. Przy definiowaniu sytuacji, jak to podkreśla E. G o f f m a n, mogą być wykorzystane maski, rekwizyty, dekoracja. Podobnie jak w teatrze ludzie inscenizują sytuacje i sugerując określone ich znaczenia uzyskują przewagę nad recepientami. Dominację nad innymi uzyskuje się przez odpowiednią a u t o p r e z e n t a c j ę. Zdaniem S. P o t t e ra polega ona, nie tyle na typowym dla autoprezentacji ukazywaniu walorów Ja, co na demonstracyjnym okazywaniu naszej przewagi w określonych dziedzinach. Pragnący dominować popisuje się swymi zdolnościami, sprawnościami, dramatyzuje wydarzenia swego życia codziennego, w rozmowie stosuje zabieg „przebicia”. Jeżeli ktoś opowiada o swojej przygodzie samochodowej, reaguje typowym zwrotem: „To nic, mnie to się wydarzyło...!” W dyskusjach grupowych, np. na seminariach studenckich głos zabiera jako ostatni, mądrzejszy o doświadczenia przedmówców, wywiera wrażenie bardziej doświadczonego od innych. Jego świat zdarzeń przybiera ekstra wymiary, wielkości, wyjątkowości, znaczenia. Czasami wzbudza podziw, czasami zazdrość. N i e d o s t e p n o ś ć jest dość subtelnym środkiem uzyskiwania dominacji nad innymi. Jego istota sprowadza się go wykorzystania pewnej inkongruencji (niespójności, nieprzystawalności) elementów psychiki ludzkiej. To, co wyobrażane, niedostępne bezpośredniej obserwacji jawi się jako szlachetne, ciekawe, lepsze od tego, bardziej pożądane od tego, co realnie obserwowane, bliskie i jednocześnie dobre i ułomne. R.C i a l d i n i używa określenia r e g u ł a n i e d o s t ę p n o ś c i sugerując, że zjawisko to występuje w wielu dziedzinach życia ludzkiego i przybiera wiele form konkretyzacji. Spotykamy się z nim w reklamie (ograniczona ilość produktu, limitowany czas sprzedaży, tylko pierwsi klienci mają 50% zniżki itp.), w kolekcjonerstwie (rzadkie okazy zyskują najwyższe ceny), a także w polityce. Na dworach władców od dawna obowiązuje nakaz niedostępności, tajemniczości. Wstęp do ich siedziby obwarowuje się licznymi ograniczeniami, nasila to pragnienie poznania tego wyjątkowego miejsca, a pobyt na dworze uważa się za powód do dumy. Podwładni, jedynie wyobrażając władcę i właściwy mu styl życia łatwiej ulegają wpływowi jego autorytetu niż dominacji naocznych jego przedstawicieli. K o m p a n i e s i ę w c u d z e j c h w a l e to kolejna technika osiągania pozycji znaczącej i

248

dominowania. Wspomniany Cialdini charakteryzuje ją jako utożsamianie się ze zwycięzcą, np. kibiców sportowych z drużyną odnoszącą sukcesy, a wyborców z przywódcą udanych akcji politycznych. W innej wersji możemy mówić o wykorzystaniu autorytetu w celu uzyskania dominacji nad innymi. Ludzie wykorzystują prestiż innej osoby, instytucji, autorytety nadprzyrodzone. Znana jest pouczająca anegdota o biednym Żydzie, który nie prosił Rothschilda o wsparcie pieniężne, lecz tylko o to, by mógł stanąć przy nim na balkonie w czasie, gdy z synagogi będą wychodzili pobożni izraelici. Przedstawienie się „Jestem X, z telewizji VVW” jest równocześnie przeniesieniem autorytetu instytucji na jednostkę dokonującą prezentacji. Najskuteczniejszym jest jednak wparcie się autorytetem najwyższym, boskim. Zabieg ten uprawia się od niepamiętnych czasów. Nie wykluczone, że jednym z pierwszych był Budda, który utrzymywał, że bóg nakazał mu nauczać tych prawd, których naucza. Technika ta, ze względu na swą skuteczność, niebywale upowszechniła się z biegiem czasu. Wielu twórców odłamów i sekt religijnych utrzymuje, że właśnie oni przemawiają w imię jakiegoś boga. J. Smith, autor Księgi mormonów i twórca mormońskiej wspólnoty religijnej utrzymywał, że jest prorokiem boga, bogaty przemysłowiec koreański, pastor Sun Myung Moon nie tylko przemawia w imieniu boga, ale wręcz twierdzi, że jest Mesjaszem. Te dwa przykłady ilustrują zarówno skuteczność metody (obaj prorocy zyskali miliony wyznawców), jak i o jej popularności w różnych okresach czasu. Kapłani w imię Boga nakazują wykonanie zalecanej przez nich czynności, np. egzorcyści używają zwrotu: „W imię Boga nakazuje ci szatanie: wynijdź...”. Dowodzi to przekonania o niebywałej skuteczności tej metody. Również zwykli ludzie, chcąc skłonić kogoś do uleg-łości, odwołują się do tak rozumianej siły. Powiadają: „ Zaklinam cię w imię boskie, nie bądź tak bezwzględny...” Niestety w imię Boga dokonuje się też czynów zbrodniczych, Niemcy rozpoczynali wojnę pod hasłem Gott mit uns (Bóg jest z nami). Odwołanie się do siły wsparcia boskiego, nawet jeżeli funkcjonuje ono tylko na poziomie werbalnym, wzbudza postawę uległości wobec odwołującego się, pozwala mu dominować.

S u b m i s j a. Submisję interpretowano jako wzmożoną sugestywność (Mc D o u g a l l), identyfikację z osobą dominującą (Freud), uległość (K. H o r n e y), podatność na wpływ społeczny (Cialdini). Pominę te zawiłości rozumienia, traktując submisję jako przeciwieństwo dominacji. Ludzie submisywni pragną opieki i wsparcia ze strony partnera życiowego lub interakcyjnego, chcą, by nimi kierowano. Błędem byłoby jednak uznanie ich za jednostki słabe, życiowo bezradne. Submisja jest jedynie inna niż dominacja strategią przetrwania, polega na przerzuceniu ciężaru trosk codziennych na osobnika dominującego, płacąc mu w zamian rozkosznym uleganiem. Z tego punktu wodzenia nie jest to cena wysoka. Ludzie submisywni mają też swoje sposoby skłaniania dominujących do realizacji ich zamiarów i celów. Potrafią doskonale wykorzystywać sztukę proszenia. Umiejętność ta może wynikać z częstszego niż w przypadku ludzi niesubmisywnych posługiwania się tym zabiegiem. W literaturze psychologicznej opisuje się go w kategoriach techniki przed-stawiania próśb. Oto kilka z nich. T e c h n i k a s t o p y w d r z w i a c h polega na poprzedzaniu prośby podstawowej (wielkiej) prośbą małą. J. F r e e d m a n wykazał eksperymentalnie większą skuteczność tak formułowanej prośby od formy tradycyjnie stosowanej. W ogródkach mieszkańców pewnego miasteczka, przez które przebiegała autostrada, próbował ustawić brzydko wyglądające, nieforemne tablice z

249

hasłami ostrożnej jazdy. Prośbę o pozwolenie ustawienia tablicy poprzedził u mieszkających po jednej stronie autostrady wezwaniem o podpisanie apelu o ostrożną jazdę kierowców, mieszkających po drugiej pytał jedynie o zezwolenie postawienia przyniesionej tablicy. Technika prośby poprzedzanej okazała się istotnie skuteczniejsza. Aż 76% tych, którzy podpisali apel zgodziło się ustawić tablicę i jedynie 17 % tych, u których nie stosowano prośby poprzedzającej. T e c h n i k a „d r z w i a m i w t w a r z” jest swoistą odwrotnością techniki stopy w drzwiach. Polega ona na tym, że zainteresowany zgłasza prośbę zbyt trudną do zrea-lizowania. Gdy adresat odmawia, zamyka drzwi przed nosem, proszący powtórnie zgłasza prośbę, tym razem już łatwą do zrealizowania. Bardzo często zostaje ona zaspokojona. W świetle tej prawdy chcąc pożyczyć od znajomego, niechętnie rozstającego się z banknotami, 100 zł nie powinniśmy zgłaszać dosłownie takiej prośby, lecz zabiegać o pożyczenie 1 000 zł i dopiero po odmowie poprosić o te drobne 100 zł. Zbieg taki skutecznie poprzez kontrast obniża znaczenie drugiej w kolejności usługi. T e c h n i k a w z b u d z a n i a p o c z u c i a w i n y. Jeżeli człowiek czuje się winnym danego stanu rzeczy jest bardziej skłonny do zachowań korzystnych dla poszkodowanego niż wtedy, gdy nie ma takiego poczucia. Zdarza się, że ktoś zapomni wykonać obiecaną czynność, np. przynieść do szkoły potrzebną koledze książkę, to jest wielce prawdopodobne, że przyniesie ją do domu ( ile takie zachowanie będzie się mieścić w granicach racjonalności). Człowiek żywiący poczucie winy doznaje dyskomfortu psychicznego. Może to być trwałym efektem zawstydzania, stosowanego w trakcie wychowania, może wynikać z naruszenia normy wzajemności. Niezależnie od przyczyn pojawienia się ludzie redukują go poprzez zadośćuczynienie winie. W y k o r z y s t a n i e d o b r e g o n a s t r o j u p a r t n e r a. Jedna z sentencji głosi, że „radość jest emocją współdziałania”. Od człowieka będącego w dobrym nastroju oczekujemy zachowań przyjaznych, partnerskich i z takimi na ogół się spotykamy, bowiem psychika ludzka nie toleruje sprzeczności. Ludzie doświadczeni życiowo dyskontują tę prawidłowość i jeżeli mają jakąś prośbę do osoby X, zgłaszają ją wtedy, gdy X jest w dobrym nastroju. Wyższych umiejętności wymaga t e c h n i k a i n g r a c j a c j i, pozyskiwania czyjejś sympatii, wkradania się w łaski. Aby to osiągnąć ingracjator musi wzbudzić dobry nastrój u osoby, o której względy zabiega. Arsenał środków w tej dziedzinie jest imponujący, ingracjatorzy posługują się komplementami, pochlebstwami, potakiwaniem, opowiadaniem dykteryjek, ploteczkami o znakomitościach itp. Wyczerpujący opis różnorodnych technik znajdzie Czytelnik w podręcznikach z zakresu psychologii społecznej. Zauważmy na zakończenie tej partii informacji, że submisja i dominacja są wobec siebie komplementarne, ludzie o takich orientacjach mogą stanowić pary doskonałych przyjaciół lub dobrane małżeństwo. W wymiarze miłość-nienawiść jest to niemożliwe, nienawiść wyklucza współpracę. Relacje między ludźmi nie stanowią czystych form. Z reguły są kombinacjami różnych wątków. Możemy sobie wyobrazić dominację o zabarwieniu miłosnym i nienawistnym, submisję osoby kochającej i nienawidzącej partnera. Te motywy mieszane decydują w ostateczności o charakterze relacji między ludźmi I n t e r a k c j e, czyli współdziałania i równoczesne współoddziaływania ludzi na siebie stanowią typ relacji o motywach mieszanych. Można je opisywać w różnych kategoriach. Najprościej wyobrażali je behawioryści traktując interakcje między dwoma osobami jako wymianę bodźców. Na każde zachowanie (bodziec) osobnika A wystąpi reakcja osobnika B, ta z kolei stanie się bodźcem dla A itd. Rezultatem interakcji będzie realizacja jakiegoś celu

K r e b s wykazał.M. Również zwolennicy ewolucyjnej interpretacji . rywalizującego dyrektora. Zasada ta bywa też różnie interpretowana. Takim postępowaniem wzbudzają niechęć. Interakcja pomagających z potrzebującymi pomocy przebiega w płaszczyźnie miłości. pomysłowości. Odwrotnie. Odzwierciedla się ona w obyczajach wielu ludów. Empirycznie stwierdzono. W następstwie tej taktyki mogą pojawiać się niekorzystne pokłosia (R. H. podkreśla się. Strategię rywalizacyjną najczęściej stosują ludzie dominujący. Społeczeństwo stworzyli ludzie. To im przypisuje się zasługę tworzenia historii (T. lepiej od przeciętnych rozumiejąc istotę zachodzących procesów.W. usługa lub dar muszą być odwzajem-nione (A. ale miłości własnej W procesach interakcji ludzie realizują różne strategie postępowania. Strategia współpracy jest wyrazem respektowania interesów wszystkich stron interakcji. Rywalizacja ma i swe dodatnie strony. bohaterów. lecz jest środkiem tworzenia dóbr przewyższających sumę wytworów jednostek współpracujących. Ktoś płacąc 100 000 za obraz malarza X może być przekonany o korzystnym zakupie. które wydają się bezinteresownymi lub altruistycznymi. W negocjacjach np. czas pracy np.250 (interakcja ukierunkowana na cel) lub wytworzenie określonego stanu (interakcja spontaniczna). Inna interpretacja uwypukla korzyści współpracy. konkretne jednostki tworzące je zgodnie ze swymi oczekiwaniami i wyobrażeniami wywarły wpływ na jego właściwości. przewodników ludzkości. a jest ich wiele. ekonomicznie. inicjatywy. krok po kroku kształtuje się system władzy. otrzymana pomoc. Pierwsza charakteryzuję się dążeniem do maksymalizowania korzyści własnych kosztem strat innych ludzi. inni powiadają. o których uznanie zabiegamy. jest ona potężną siłą motywacyjną skłaniającą ludzi do wytężonej pracy. C a r l y l e. partner rywalizacyjny zmierza do zagarnięcia wszystkich korzyści. B l a u’a. gdy pytamy o to jakie jednostki i jak zaznaczyły swe znamiona w społeczeństwie. W negocjacjach przybiera formę dążenie do kompromisu. G. Najczęściej spotykamy strategię rywalizacji i kooperacji (współpracy). M e a d). dzielenia dóbr według formuły fifty-fifty. Bardziej pogłębioną wizję przedstawiają zwolennicy teorii wymiany społecznej. ż współpraca nie jest „grą o sumie zerowej”. Nie należy pojęć „zysk” i „strata” rozumieć wąsko. Natomiast rozbieżności pojawiają się wtedy. dokonują syntezy doświadczeń masowych interakcji i postulują odpowiednie sposoby efektywnego działania. formy życia rodzinnego dostosowuje się do struktury demograficznej. Według rozpowszechnionej wersji. gdyż bardzo ceni walory estetyczne tego dzieła. W związku z tym wiele energii muszą poświęcać na obronę własnej osoby lub pozycji społecznej. jest realizacją sprawiedliwości egalitarnej. pozostawiając kontrpartnera w sytuacji kompletnie przegranego. Jedni podkreślają rolę wielkich ludzi. Uwzględnia się w nich typowe potrzeby i oczekiwania. G o u l d n e r). interakcje ludzi tworzą podstawy regulacji współżycia społecznego (G. opracowanej przez P. procesami wymiany społecznej rządzi z a s a d a p r z e w a g i z y s k u n a d s t r a t a m i. D. S t i r n e r)). nawet te. Jest ona podstawową siłą ustroju kapitalistycznego. Udzielenie pomocy bywa często sposobem zapewnienia sobie spokoju wewnętrznego i podniesienia oceny własnego Ja. pewni swych sił. niewrażliwi na odczucia innych ludzi. III J e d n o s t k a – s p o ł e c z e ń s t w o. w krajach klimatu gorącego dostosowuje do tolerancji termicznej organizmu człowieka. ż codzienne współdziałania. że ludzie najchętniej udzielają pomocy osobom atrakcyjnym lub tym. D a w s o n). Interakcje podlegają prawom wymiany społecznej. Jest to truizm nie budzący wątpliwości. należy uwzględniać również aspekt subiektywny. Reguluje ją zasada wzajemności. a nawet wrogość innych. Wybitne jednostki. że takie nastawienie niekorzystnie wpływa na pracę koncepcyjną np.

zwanej również teorią u r o d z o n e g o p r z y w ó d c y. że za panowania wielkich władców rozkwitały narody. ekstrawertyzm. Nie istnieje więc specjalny zestaw cech przywódczych. w dodatku ci ostatni nie lubią i unikają bardzo inteligentnych liderów. jak i okresu wojny. każda z nich eksponuje określoną cechę funkcjonowania liderów. M a z l i s h.251 procesów podkreślają doniosłe znaczenie jednostek wybitnych. a współcześnie reprezentują ją m. że wielcy przywódcy. W o o d s. w grupach więźniów przywódcami stają się osoby najgorzej przystosowane. Machiavellego. M a n n). występujących u każdego z wielkich przywódców. działając w podobnych sytuacjach. Zgodnie z nią cechy przywódcze stanowią cząstkę organicznego wyposażenia. a każdorazowo są wyłaniani tacy. G o u l d n er i B. Wręcz odwrotnie. np. D. wykształcają się z uzdolnień w procesie wychowania. Psychologowie nie pretendując do rozwiązywania skomplikowanych problemów filozofi-cznospołecznych badają problematykę przywództwa w kontekście funkcjonowania małych i wielkich grup społecznych. że wielcy przywódcy wywierają wpływ na bieg zdarzeń społecznych niezależnie od okoliczności.A. Zgodnie z punktem widzenia teorii urodzonego przywódcy cechy przywódcze są uniwer-salne. H o l l a n d e r). Jeden z historyków społecznych. A to już świadczy o negatywnym wpływie przywódców na akceptowane społecznie procesy dziejowe. mocą swojej osobowości. dobre ogólne przystosowanie. podobnie jak i inne. które by ją potwierdzały. czy też rozkwit narodu czynił władcę wielkim. G i b b) Okazało się także. w której działa przywódca. np. Dowodem prawdziwości tej tezy byłoby znalezienie zestawu cech. Odmienny punkt widzenie eksponuje się w s y t u a c y j n e j t e o r i i p r z y w ó d z t w a Ma ona znakomitego prekursora w osobie N. zarówno jako przywódca czasu pokoju. W niektórych sytuacjach. Znaczyłoby to. mogą być użyteczne w każdej sytuacji. jako kierujący partią polityczną i jako szef wielkiej korporacji przemysłowej itd. Jacy ludzie zostają przywódcami? Jest kilka teorii przywództwa. dominacja. zgodnie z tym punktem widzenia. P. Do określonej grupy włączają się osoby. Można je jedynie doskonalić i zdobywać umiejętność ich życiowego wyko-rzystywania. Sądzono. dobra znajomość psychiki ludzkiej i niektóre inne ( R. posługując się którą przywódca oddziałuje na procesy społeczne. stwierdził.W. prezentowali w wielu przypadkach odmienne cechy osobowości (C. Osobnik wyposażony w takie cechy sprawdzi się. że poziom inteligencji przywódców nieznacznie tylko odbiega in plus od poziomu inteligencji zwolenników. bo ich nie rozumieją (R. Nie ma zatem liderów o stałych cechach . że w tym „bukiecie” właściwości przywódczych znajdują się: wysoka inteligencja. A. in . S t o g d i l l). korporacji przemysłowych.M. B i r d. Upodobania te pełnią rolę czynnika selekcji zarówno szeregowych członków grupy jak i przywódców. którzy odpowiadają wymogom . Niewątpliwie fakt ten wskazuje na istnienie ograniczeń wpływu przywódców na procesy społeczne. Zgodnie z tym tokiem myślenia sytuacja tworzy przywódców. „Wpływ” niekiedy bywa utożsamiany z „władzą”. Również i ta teza nie została potwierdzona empirycznie. którym odpowiada preferowany w niej rodzaj aktywności lub sposób jej realizacji. Jedno z tradycyjnych podejść prezentują zwolen-nicy t e o r i i c e c h. C. współdziałania z innymi i pracy nad sobą. Za przywódcę najczęściej uznaje się osobę określającą cele grupowego działania i wywie-rającego wpływ na ich realizację (E. wykazano. dominujących. Jednak liczne badania zmierzające do realizacji tak pojętego celu nie przyniosły rezultatów. W kręgu ich zainteresowań mieszczą się zarówno zagadnienia przywództwa politycznego jak i organizacyjnego. są wrodzone. a zdolności przywodzenia. odpowiadają oni na zaistniałe zapotrzebowanie w określonym zbiorowisku ludzi i tym samym zjednuję zwolenników. Tylko nie wiadomo czy wielki władca przyczyniał się do rozkwitu. nie da się ich nauczyć. F.

zadanie było jasno określone (ustrukturalizowane). a Francuzi za Joanną D’Arc? Odpowiedź. zaistniała sytuacja określa wymogi wobec pretendenta do przywództwa. więc i cechy przywódców są niepowtarzalne. np. zwana też modelem idiosynkrazji (mieszania. Wyniki przeliczeń tych danych pozwoliły określić niski i wysoki poziom LPC. Ci ostatni wnoszą do tego układu wkład w postaci siły poparcia i w zamian oczekują od przywódcy osiągnięcia pewnych rezultatów. A lub Z ? Dlaczego Żydzi poszli za Mojżeszem.252 sytuacji. ustrukturalizowane lub nieustruk-turalizowane. układy wielu elementów życia niż wielcy przywódcy. zwaną LPC (least prefered coworker = najmniej pożądany współpracownik) sprowadzającą się do opisania osoby. łączenia). Końcowym etapem badania było skorelowanie poziomu efektywności przywódcy z odpowiednim oktantem. Kłopotliwą kwestią dla zwolenników teorii sytuacyjnej jest wyłanianie osoby przywódcy. Teoria transakcyjna. dobre lub złe. J u l i a n). silna lub słaba i zestawiając je każdy z każdym wyróżnił oktanty o różnym układzie tych czynników. W radykalnej wersji przyjmuje się. Możliwy byłby jedynie opis przywództwa osoby X lub Y. Na przykład pierwszy z nich charakteryzował się dobrymi stosunkami przywódcy z członkami grupy. Następnie uwzględniając trzy czynniki (wymiary):1) stosunki między przywódcą a członkami grupy . Autor pragnął uzyskać odpowiedź na pytanie: jacy przywódcy są efektywni w swej działalności? W tym celu opracował metodę badań. a nie C. którym przypisuje się dość skromną rolę realizatorów oczekiwań zwolenników. co z kolei zachęca go do kontynuowania lub intensyfikacji określonej działalności ( E. cech przywódcy i poparcia zwolenników. inne wyjaśnienia również nie dają przekonującej odpowiedzi. Polacy za Piłsudskim. Zgodnie z tym zapatrywaniem większy wpływ na procesy społeczne wywierają interakcyjnie kształtujące się sytuacje. J. Wiadomo. Konkluzja ogólna zawiera się w stwierdzeniu: przywódcy o niskim LPC wykonują zadania bardziej efektywnie w sytuacjach bardzo korzystnych i bardzo niekorzystnych.władza przywódcy silna. H o l l a n d e r. ale dlaczego zostaje nim B. że między przywódcą a zwolen-nikami występuje zjawisko dwukierunkowego wpływu: przywódcy na zwolenników i zwolenników na przywódcę. 3)władza przywódcy. wyraża przekonanie. gdyż prowadzi do wniosku. w sytuacjach średniego znaczenia poparcie i sympatia zwolenników wybija się na plan pierwszy. P. Działalność przywódcy jest stale kontrolowana właśnie z tego punktu widzenia. korzystnych dla popierających. T e o r i a (model) w s p ó ł z a l e ż n o ś c i (contingency) F. Upraszczając powiemy. Podkreśla się w niej. Jednak swoboda wyboru sposobu ich realizacji daje przywódcy szansę bycie „czynnikiem sprawczym” procesów społecznych. Takie stanowisko jest jednak nie do przyjęcia. natomiast przywódcy o wysokim LPC działają efektywnie w sytuacjach średnio korzystnych. E. że przywództwo jest wypadkową zrównoważonych i wzajemnie warunkujących się . F i e d l e r a została sformułowania na podstawie badań empirycznych. Percepcja działań i pozytywna ocena dokonań przywódcy w danej sytuacji zwiększa kredyt zaufania zwolenników i wzrost poparcia przywódcy. z którą badany nie chciałby współpracować i ocenienia jej w kilku wymiarach. że naukowe badanie przywództwa i uogólnianie konkluzji jest niemożliwe ze względu unikatowość każdej relacji lider-zwolennicy. 2) strukturę zadania do wykonania. T e o r i a (model) t r a n s a k c y j n a przywództwa akcentuje problem wzajemnych relacji poznawczych lidera i zwolenników. konsekwentny w skali od 1 do 8-miu. Dokonuje się ona i wyraża poprzez dwa procesy: percepcji i oceniania. przyjacielski. że sytuacje są niepowtarzalne. że prezentowali oni cechy osobowe najbardziej pożądane prze zwolenników odsyła do podważanej teorii cech. władczy. Siła oddziaływania przywódcy na otoczenie zależy od konfiguracji trzech czynników: sytuacji (zadania). że w skrajnych sytuacjach tracą na znaczeniu cechy osobowe przywódcy. W.

decyzje podejmuje niezależnie od zwolenników lub grupy. zupełnie nie licząc się z nimi po zdobyciu władzy. straży pożarnej. klęski żywiołowej itp. Politycznie potępiamy styl autokratyczne jako formę nie uprawnionej dominacji jednostki nad zbiorowością ludzi. Drudzy dbają przede wszystkim o satys-fakcję ludzi. Pierwsi zwracają głownie uwagę na osiąganie dobrych rezultatów działalności. cele działań przywódca uzgadnia w drodze dyskusji ze zwolennikami. Styl demokratyczny. pracowników w zakładzie pracy. że zadowolenie z działalności przywódcy wywiera ważny wpływ na zachowania ludzi z nim współdziałających. S t y l p r z y w ó d z t w a to metoda oddziaływania na zwolenników. Przywódca ustala cel aktywności zbiorowej. z nim współdziałającym. We wszystkich przedstawionych teoriach przywództwa wyraża się przekonanie. Fiedler określa siłę oddziaływania przywódców w zależności od konfiguracji elementów trzech wymiarów. czyli styl swobody działania. Grupa psychologów z Uniwersytetu . realizację zamierzeń i planów. Szczegółowe problemy wpływu przywódców na zwolenników lub osoby zależne ukazują badania stylów i funkcji przywództwa. nie ingeruje w szczegółowe działania wykonawców. L i k e r t. w którym eksponuje się status lidera. w której funkcjonują. profesor powierza asystentom zadania i pozostaje „ na uboczu”. zorientowanych prospołecznie. Klasyfikacja Likerta wzbudziła znaczne zainteresowanie badaczy stylów przywództwa. laissez faire). w której funkcjonuje. że przy-wódcy wywierają znaczący wpływ na życie społeczności. starano się więc ją udoskonalić wprowadzając różne modyfikacje. pozostawiając wykonawstwo osobom kompetentnym. Wyróżnił on przywódców zorientowanych na zadanie i przywódców zorientowanych na ludzi. Uaktywnia się. której przywodzi. rozciągając swą kontrolę nad całością procesów struktury. szeroko stosowaną w psychologii klasyfikację stylów przywództwa zaproponował R.2) styl demokratyczny. ma ona niemal pełnie władzy. zwolenników lub podległych pracowników. W h i t e m wyróżniamy trzy style przewodzenia: 1) autorytarny. Nie zdaje egzaminu w zespołach ludzkich nie respektujących powszechnie przyjętych reguł społecznych. ingeruje w szczegółowe sprawy. jeżeli takie się pojawiają. L i p p i t e m i R. Drugą. Z punktu widzenia efektywności jest to styl wielce skutecznego działania w sytuacjach awaryjnych typu zagrożenia militarnego. w zespołach ratownictwa i innych. Zbyt wielu przywódców tego regionu narzucało arbitralnie społeczeństwom swe decyzje. np. jest również efektywną metodą działania w zespołach ludzi wykształconych. Obserwacje potoczne z perspektywy krajów Europy Wschodniej nie skłaniają do pełnej akceptacji zależności. Z powodzenie stosuję się go w wojsku. aprobowany politycznie. Różnią się one w określaniu siły tego wpływu. w teorii transakcyjnej podkreśla się równoważność wpływu przywódców i zwolenników. 3) styl liberalny (ang. Przedstawione obrazy funkcjonowania przywódców opracowano na podstawie badań w społeczeństwach rozwiniętych demokracji. natomiast w teorii sytuacyjnej rola liderów została wyraźnie pomniejszona i sprowadzona do podejmowania decyzji wykonawczych. Zwiększająca się zdolność przywódcy zaspakajania oczekiwań zwolenników owocuje zwiększonym zaufaniem do niego i poszerzeniem zakresu wolności działań w sferze przewodzenia. Za R. Są przekonani. zjednując zwolenników na czas kampanii wyborczej. narzuconych sytuacyjnie. przedstawianych w wymienionych teoriach. Style przywództwa są oceniana z punktu widzenia dwu kryteriów: politycznego i efektyw-ności oddziaływania. jeżeli nie pojawiają się sytuacje awaryjne. Styl ten stosuje się w wyższych uczelniach. głównie amerykańskim. pilnują przestrzegania obowiązujących procedur. Najsilniej podkreśla się tan fakt w teorii cech. Metody ich wpływu na otoczenie społeczne były tak dobrane.253 wpływów lidera i zwolenników. odpowiedzialnych. by w pełni umożliwiały realizację interesu grupowego i jednostkowego przywódcy. zachęca do ich wykonania. na budowie.

inaczej je realizują przywódcy narodu. że zachowanie zbiorowe określają łącznie dwa elementy: podobne zachowanie i zbieżna motywacja. Skuteczność kar nie jest wysoka. E w a n s. Inną ważną funkcją liderów jest n a g r a d z a n i e. a wysokie LPC ze stylem zorientowanym na ludzi.254 Stanu Ohio wyróżniła przywódców Inicjatorów Struktur i Wzglądu na innych. Przedsta-wienie ich w kategoriach ogólnych jest uproszczeniem przybliżającym jedynie podstawowe problemy z tej dziedziny. A l d e r f e ra. Przywódcy. Lista funkcji przywódców zawiera i takie jak: ochrona zwolenników (grupy) przed z a g r o ż e n i e m z e w n ę t r z n y m. H o u s e). a Fiedler niemal utożsamił niskie LPC ze stylem zorien-towanym na zadanie. rozumiane dwojako: ogólnie i szczegółowo. Według nich przywódca musi a) określić kierunek dążeń zwolenników lub podwładnych. 3) partycypować w decyzjach o sposobach przezwyciężania trudności. realizującą cele wyznaczone przez liderów. Wprowadzane nowe terminy wskazują na to. Zasadnicza różnica występuje pomiędzy zachowaniami zbiorowymi prawnie regulowanymi i . Złożoność zjawiska przewodzenia wyraża się wielością funkcji osób je sprawujących.4) dbać o wysokie osiągnięcia w działaniu. Yukl uznał wymiar centralizacji decyzji (skupiona i rozproszona) za lepiej oddający przedstawiane zróżnicowanie. Wywierają wpływ na wiele procesów społecznych dzięki łączeniu sił jednostkowych w większe układy mocy. Jedną z ważniejszych jest określanie celów dążeń ludzi skupionych wokół przywódcy. Znaczy to. partii politycznych czy organizacji gospodarczych. przeciwdziałaniu rozłamom wśród zwolenników. służące zorientowaniu w tym. jednostki o wyróżnionym statusie społecznym. Jednak i „zwykli” ludzie nie są jedynie bierną masą. We współczesnych systemach nagradzania uwzględnia się dorobek badacz motywacji. F u n k c j e p r z y w ó d c ó w. m. wywierają wpływ na życie tysięcy lub milionów ludzi. poza tym trudność ich poprawnego stosowania powodują. Mamy z nim do czynienia wtedy. T e d e s c h i i S. M a s l o w a. Z a c h o w a n i a z b i o r o w e. R. gdy wiele ludzi kierując się wspólną myślą przewodnią działa razem (J. że wywierają one zróżnicowany wpływ na efektywność i siłę oddziaływań przywódców na bieg zdarzeń społecznych. przez zachowania zbiorowe. przywódca biorąc na siebie winę za niepowodzenia pozwala zwolennikom zachować dobre mniemanie o sobie i swojej grupie jako całości. S k i n n e r a i innych. Istnieje wiele odmian zachowania zbiorowego. wyróżnianych według swoistych kryteriów. L i n d s k o l d). Jest to „f u n k c j a k o z ł a o f i a r n e g o”. Realizacja funkcji przebiega zawsze w konkretnych warunkach społecznych. O znaczeniu tej funkcji świadczy fakt jej szczegółowego opracowania przez kilku znanych naukowców (M. Jednym ze środków jej realizacji jest karanie (f u n k c j a k a r a n i a) osób przyczyniających się do dezintegracji lub rozbicia całości grupy. Funkcja i n t e g r a c y j n a polega na podejmowaniu zabiegów utrwalających zwartość grupy zwolenników. zapewniając je spełnia on funkcję nagradzania ogólnego.lizacji tych czynności. jakimi drogami przywódcy wywierają wpływ na swoich zwolenników i otoczenie społeczne. W tych postulatach zawiera się t e o r i a ś c i e ż k i d o c e l u. że różni naukowcy dostrzegają i eksponują nieco inne cechy orien-tacji na zadanie i na satysfakcję. Zwolennicy oczekują korzyści z racji wspierania przywódcy. G. Znaczy to. dysponuje nagrodami jako symbolami wyróżnień i jako środkiem zachęty do osiągnięć ponadprzeciętnych. b) wspierać ich w dążeniu do realizacji wyznaczonego celu. Poza tym przywódca eksponuje szczególnie zasłużonych aktywistów. że tracą one na znaczeniu. Siła wpływu przywódcy zależy od jakości rea. in. reprezentowania zwolenników w kontaktach z innymi ugrupowaniami (f u n k c j a r e p r e z e n t a c y j n a) oraz ponoszenia kosztów niepowodzeń w działalności zbiorowej.

Jeżeli wynosi ponad 50%. a jego skuteczność krótkoterminową jaką znaczącą. realizowane poprzez komunikację. Dotyczą np. demonstracji oczekiwań. referenda. to zgodnie z zasadą większości staję się nakazem (normą) postępowania w danej społeczności. System ten. apele. zmierzają do udoskonalenia istniejącego stanu rzeczy. Każdy ruch społeczny ma swoje uwarunkowanie. np. Jeżeli są stosowane metody radykalne z użyciem siły. Skutki długoterminowe działań rewolucyjnych są niejednoznaczne i dyskusyjne. S m e l s e r a mogą to być ruchy społeczne zorientowane na 1) normy lub 2) wartości. Przykładem może tu być Wielka Rewolucja Francuska lub ruch o przyznanie praw obywatelskich Murzynom w USA. Natomiast ruchy zorientowane na wartości zmierzają do zastąpienia istniejących podstaw ideowych życia społecznego nowymi zasadami. Do rzadkości należą przypadki ruchu powodowanego jedną przyczyną. z zasad dystrybucji dóbr. plebiscyty. Zachowania zbiorowe nie regulowane prawnie są bardziej skomplikowane zarówno z punktu widzenia celów jak i form. wybory mają precyzyjnie określone reguły postępowania i oceny wyniku. M i l g a m). mechanizm spustowy. Problematyka powyższa bywa niekiedy przedstawiana pod hasłem „zachowania polityczne”. Ruchy stosujące metody perswazji. Stanowi ono splot czynników społecznych i psychicznych. 2) r o z p r o s z o n e z a c h o w a n i a z b i o r o we i 3) t ł u m y . określimy taki ruch jako rewolucyjny. Taki charakter miały w Polsce m. Prawnie regulowane. To bogactwo cech powoduję powoduje. Ruchy zaliczane do pierwszej grupy mają charakter reformatorski. jednak przedstawione procesy mają miejsce nie tylko w serze politycznej. Suma głosów jednostek wyraża ich siłę społecznego wpływu. R u c h y s p o ł e c z n e są zachowaniami zbiorowymi mającymi na celu wymuszenie wprowadzenia lub wstrzymania zmian w życiu społecznym. intensywność. oglą-dających za . politycznej. Mogą to być ruchy o treści ściśle społecznej. obyczajowej.Za Smelse-rem wymienimy sześć najważniejszych. Są dobrym instrumentem wpływania na jakość życia społecznego. czarne marsze młodzieży. in. np. że zjawiska zachowania zbiorowego. nieprzewidywalność. jeżeli sprawnie funkcjonuje. ogólnie pokojowe. niezadowolenie z istniejącego stanu. formę zachowania. Określa się w nich uprawnienie uczestnictwa. propagandę. dobrze znany psychologom motywacji. bez naruszania podstaw ideowych życia społecznego. Z reguły występuje wielowątkowe uwarunkowanie jego narodzin i przebiegu. Jako cechy zachowania zbiorowego często wymienia się spontaniczność. gdy liczne jednostki włączone w układ komunikacyjne reagują jednocześnie i podobnie pod wpływem określonej stymulacji. J. Wyrazistym przykładem takiej formy są zachowania kibiców. plebiscytów sportowych. czas i miejsce jednostkowego wyrażenia swej woli. że nieudolnie prowadzona kontrola ruchu nasila jego intensywność i zasięg. Pierwszy z nich to uwarunkowanie strukturalne wynikające z właściwości systemu społecznego. trzeci to teoretyczne wyjaśnienie przyczyn tego stanu. „wybuchy zbiorowe” itp. drugi stanowią napięcia społeczne. piąty to działania mobilizujące uczestników. Skuteczność oddziaływania ruchu na procesy społeczne zależy od metod działania uczestników. działa wtedy tzw. nieregulowanego prawnie bywa określane jako „zachowania mas”. może wygasić lub osłabić dany ruch. R o z p r o s z o n e z a c h o w a n i e z b i o r o w e ma miejsce wtedy. niski stopień zorganizowania i inne (S. Niezależnie od określeń terminologicznych do tej grupy zachowań zaliczamy: 1) r u c h y s p o ł e c z n e. Zdarza się również. czwarte to wydarzenie lub wydarzenia przyśpieszające ujawnienia ruchu.255 nieregulowanymi. „interakcje kolektywne”. nie wzbudzające stanów wrogości w wielu sytuacjach skutecznie prowadzą do osiągnięcia postawionego celu. religijnej. Zdaniem N. szósty to system kontroli społecznej przeciwstawny spontanicznym zrywom. domagające się skutecznego i szybkiego karania zabójców młodych ludzi.

Jest „jakby anonimowy”. Zachowanie mas jest takie. Następuje unifikacja odczuć. zgromadzenie ludzi podnieconych. Unifikacja prowadzi do uproszczeń i spłycenia tematyki zainteresowań. ludzie stają się obojętni na położenie i los innych. że zapełniają one. Jednak nie jest on tożsamy. wzbudza poczucie ograniczenia swobody i .) utrzymują.. W następstwie zagęszczenia pojawia się również znieczulica moralna. uczestniczyć w imprezach tanecznych. paniczny. T ł u m y . G. którzy z różnych powodów uczestniczą głównie w rozmaitych formach zachowania masowego. Zachowania tego typu bywa tez określane jako z a c h o w a n i e m a s o w e. relacjonowało je w kategoriach użytych w środkach masowego przekazu. agresywność. Psychologowie amerykańscy preferują inną klasyfikację. Masy ludzi pragnie w jednym czasie zajadać pączki. że zagęszczenie powoduje utratę kontroli nad sobą i otoczeniem. tworzą licznie zgromadzeni. W XIX wieku nie myślano o budowaniu stadionów sportowych dla stu tysięcy widzów. chodzić po górach itd. aczkolwiek różne. częściowo się uzupełniają. Obie klasyfikacje. Istnieje wiele rodzajów tłumu. tradycyjnie wyróżnia się tłum agresywny. przez wielu uczestników nie uświadamiany. Masy. a jednocześnie głęboki. np. B l u m e r wymienia tłumy: 1) przypadkowy. pojawia się mechaniczne naśladownictwo i bezrefleksyjny konformizm. Ludzie. 4) aktywny. zwarci przestrzennie ludzie. elitarny stosunek do wytworu sztuki. a nawet podobny do wpływu wywieranego przez przywódców. podejmujący działania przeciwko czemuś. Uczestnicy „zaliczają” imprezę.256 pośrednictwem telewizji mecz piłkarski reprezentacji narodowej. sposobów wypowiadania. Realizuje się ono w tłoku. przechodząc obok siebie nie zwracają uwagi na cierpienie. ż 95% dorosłych Amerykanów. Ujawnia się silne nastawienie egoistyczne. wymuszają specyficzne działania i procesy społeczne. egzemplifikuje go zgromadzenie ludzi na ciekawym odczycie lub wykładzie. Zanika wtedy „prywatność” kontaktu z otoczeniem. Twórcy teorii kontroli personalnej (S. zainteresowań. Owe „Jeeest!” po zdobyciu upragnionego gola słychać na znacznych połaciach kraju. inaczej zachowania zwartych zbiorowości. Zagęszczenie powoduje poczucie przemęczenia i narastanie agresywności. już poprzez swą obecność. zagęszczeniu. H. Zanika poczucie odpowiedzialności. C o h e n i wspr. zapytanych o ważne bieżące wydarzenia. Ludzie uczestnicząc w zachowaniach zbiorowych przyczyniają się do zmiany prywatnych lub elitarnych procesów na masowe. Stwierdzono. 2) konwencjonalny. każde atrakcyjne miejsce. rabunkowy. trudno o taki w uroczym zakątku przyrodniczym. wielu badaczy podkreśla. Nie jest wtedy możliwa kontemplacja dzieła. nie komponowano „oper mydlanych”. W tym ujęciu wyraźniej podkreślono rolę czynników sytuacyjnych w kształtowaniu się tłumu. gdy dziesiątki osób daje w tym miejscu znać o sobie. że ludzie kultury masowej zatracają oryginalność i samodzielność myślenia. następuje jej rozproszenie. strój) i cech psychicznych. Uczestnicząc w różnych formach zachowań masowych ludzie wywierają wpływ na wiele procesów społecznych i psychicznych. a nawet „przepełniają”. Masowy odbiór dzieł sztuki łatwo dostrzec w sytuacji organizowanych wycieczek do muzeów lub galerii artystycznych. taki tworzą gapie zaistniałego wypadku. z takim mamy do czynienia na koncertach muzyki młodzieżowej. pogłębione przeżycie. . kierujący się wspólnym celem i wykorzystujący w działaniu efekt całości. ekspresyjny. Upodobniają się oni do siebie pod względem zamiłowania do odpowiedniego wyglądu zewnętrznego (uczesania. niemoc lub bezradność współ obecnych. Podstawę rozróżnienia stanowi w tym przypadku motywacja zachowania ludzi go tworzących. nabywają z biegiem czasu charakterystycznych cech osobowości. nie projektowano tras narciarskich na lodowcach. religijny. 3) ekspresywny. kolekcjonują wrażenia..

polityki w określonej sferze działalności lub nowych wytworów cywilizacyjnych. formującym się pod wpływem . w sensie ogólnym. Jak to wykazano wcześniej. Nowoczesne podejście do problematyki tłumu. Ursus). Wyjaśnień istoty przedstawianego zjawiska należy zatem szukać w działaniu czynników społecznych. np. pod wpływem zarażenia i chwilowych emocji. Ze względu na ostatni wątek teoria Le Bona bywa nazywana teorią zarażania się. jak w innych sytuacjach. T u r n e r przedstawili wyjaśnienie zachowań w tłumie zwaną t e o r i ą w y ł a n i a n i a s i ę n o r m. W obu przypadkach aktywność tłumu była ukierunkowana na modyfikację elementów rzeczy-wistości. w badaniach J. Uściślając rozumienie tego oznaczenia wyróżnimy trzy odmiany tłumu aktywnego:1) popierający określone działania. które określamy jako jednostkowe.257 Z punktu widzenia wpływu. procesy społeczne. Również wspomniany wcześniej Blumer podkreśla znaczenie czynnika społecznego w postaci interakcji. Odrzucają oni stwierdzenie.3) Tłum żądający. że zachowaniem ludzi w tłumie rządzą takie same prawa. zatem najczęściej ulegają ich presji. francuski psycholog i dziennikarz. budowane na podstawie danych empirycz-nych. w tłumie zanika zdolność logicznego myślenia. jest specyficznym tłumem aktywnym.H. normy w nowych sytuacjach wyłaniają się spontanicznie i są nasycone treścią kontekstu.H. Może to być żądanie nowych praw obywatelskich. a nie w zmienności psychiki. Jedyna różnica wynika z odmienności wyłaniających się norm. największe znaczenie ma określony terminem „aktywny”. L. L e B o n. niskich płac. zachowanie ludzi w tłumie upodabnia się do zachowań osób cierpiących na zaburzenia nerwicowe. jakie wywiera tłum na procesy społeczne. zdaniem ojca psychoanalizy. Władze najbardziej czują się zagrożone aktywnością tłumów protestujących. A l l p o r t a. uciszają je uprawiając kult zamordowanego. po dokonaniu mordu synowie odczuwają wyrzuty sumienia. W rezultacie tego intensyfikują one swe przeżycia. Podobne stany ambiwalencji uczuciowej żywią ludzie w tłumie. K i l l i a n i R. był słynny tłum na Placu Defilad opowiadający się za demokratycznymi przemianami w Polsce. Jest to swoista forma zachęty do realizacji określonej działalności. że tłum z reguły nie jest zgromadzeniem przypadkowym. takim np. że zachowania ludzi w tłumie różnią się od tych. W tłumie. Radom. mieliśmy w najnowszej historii Polski liczne przypadki tłumów o tej właściwości (Poznań. pobudzają emocjonalnie. W świetle tego rozróżnienia klarownie jawi się zarówno kierunek jak i siła wpływu tłumu na procesy decyzyjne władz i. Teoria Z. były one wyrazem niezgody na podwyżki cen produktów. Był on przekonany. nie zostało ucieleśnione. nienawidzą przywódców i z nimi się identyfikują. dają bardziej realistyczny obraz funkcjonowania tłumu. w którym kształtują. nasila się sugestywność i podatność na wpływy manipulatorów (przywódców). Następstwem tego stanu jest znerwicowanie. wolne od subiektywnych nastawień. Freuda wyrosła z krytyki poglądów Le Bona i jest uszczegółowieniem ogólnej tezy Freuda o wpływie libido na zachowanie ludzi. Jednostki przypadkowo dołączając się do tłumu łatwo ulegają zarażeniu panującymi w nim silnymi emocjami. Jedną z nich (najstarszą) opracował G. P i a g e t a. Przyczyny tego stanu rzeczy i charakterystykę zachowań w tłumie przed-stawiają t e o r i e g e n e z y i d y n a m i k i t ł u m u. Wskazują natomiast na to. że tłum jest masą działających irracjonalnie ludzi. wzajemnego oddziaływania osób uczestniczących. ludzie go tworzący domagają się czegoś. najbardziej agresywnych. T e o r i a z b i e ż n o ś c i powstała w wyniku badań F. One kierują nieprzewidywalnym z tej racji zachowaniem tłumu. co jeszcze nie istnieje. 2) Tłum protestujący. M. Od dawna wiadomo. działa mechanizm pierwotnego buntu synów przeciwko ojcu. Jego zdaniem psychika ludzi „zgromadzonych” ulega pod wpływem anonimowości jakościowej przemianie.

aktywnego w sensie wywierania presji na władzę i otoczenie społeczne. a więc osoby nie poczuwający się do odpowiedzialności za losy rodziny. Wspólny interes uczestników oraz podobne doświadczenia i preferencje społeczne stanowią więź pomiędzy jednostkami w tłumie. że pociąga za sobą jednostki z ugrupowania większości i staje się siłą dominującą w danym układzie sił. łączenia sił jednostkowych osób społecznie słabych w celu osiągnięcia zbieżnych celów jednostkowych. M o s c o v i c i. doświadczający poważniejszych i liczniejszych niż osobnicy ustabilizowani życiowo kłopotów i problemów egzystencji. Koncentrują się głównie na problemach tłumu agresywnego. Jest to istotne w kontekście prezentowanej problematyki tego podrozdziału. przeto pomija się szereg istotnych problemów tego zjawiska. aktywnym jest także tłum paniczny. które borykają się z jakąś formą trudności społecznych. dzieci. Okazało się. Czy w tej sytuacji mniejszość jest skazana na dyktat większości? Czy musi ona wyrzekać się swych przekonań. rozpoczynający dorosłe życie. W zachowaniach zbiorowych regulowanych prawnie o podjęciu okreś-lonej decyzji lub rozstrzygnięciu zaistniałego sporu decyduje zasada większości.niekiedy bywa tak. aktywnym. Jest to strategia komunikacyjna. W innych sytuacjach przemożny wpływ na bieg zdarzeń ma siła większości. Do tłumu dołączają przede wszystkim ludzie młodzi. że mniejszość wcale nie jest skazana na podporządkowanie większości. która siłą faktu koncentruje się wokół stanowiska mniejszości. upodobań. Prezentowane teorie nie tłumaczą wielu zjawisk dotyczących tłumu. są świadomi swoich dążeń i tego. Roztrząsanie „za i przeciw”. z racji braku doświadczeń życiowych i niskich umiejętności społecznych. Wzmożona aktywność komuni-kacyjna służy wzmocnieniu wpływu nadawców komunikatów. jest tłum religijny i inne. Wynikami swych badań zachęcił innych do penetracji tego obszaru. preferencji? Czy musi żyć na marginesie wydarzeń społecznych? Czy jest bezradna wobec siły większości? Problemem roli mniejszości w społeczeństwie zajął się francuski psycholog pochodzenia rumuńskiego S. Z doświadczeń życiowych i badań laboratoryjnych wiemy. ratujący się przed zagrożeniem zdrowia lub życia. Mniejszość z reguły operuje mocniejszymi argumentami. skłonne do podejmowania ryzyka. Nie może ona liczyć na konformistyczne poparcie jej żądań. Ale. Do powstającego tłumu dołączają jednostki. analiza zarzutów i obrona stanowiska nasila proces komunikacji. że ludzie rozmowni wywierają większy wpływ na innych niż milczki. więc dopracowuje się pogłębionej i „chwytliwej” argumentacji uzasadniającej zgłaszane żądania. ujawniająca się w postaci presji społecznej.258 agitatorów. Znaczy to. Nasze życie społeczne jest zorganizowane na zasadzie dominacji większości. że działając razem z innymi wzmacniają swą szansę osiągnięcia dotychczas nieosiągalnego celu. Jak to się dzieje? Janie mechanizmy społeczne umożliwiają taką zmianę pozycji? Oto niektóre z nich. Wykorzystując prawa komunikacji mniejszość pobudza dyskusję wokół jej proble-mów i dzięki temu wywiera wpływ na innych. Radykalizacja działań tłumu jest uwarunkowana procesem facylitacji społecznej. zazwyczaj kawalerowie. zazwyczaj w sensie werbalnym. W p ł y w m n i e j s z o ś c i. W tłumie przeważają też mężczyźni. w konsekwencji tego ukształtował się nurt badawczy tego zagadnienia. Mniejszość wnosi zazwyczaj do życia zbiorowego nowe wartości. Przedstawione dane świadczą o tym. Ludzie młodzi. że w przedstawionych teoriach operuje się za wąskim rozumieniem aktywności tłumu. efektu masy czy zwykłej siły fizycznej. stają się przedmiotem dyskusji. Klarownie to przedstawia się . Siła argumentów jest środkiem realizacji wpływu mniej-szości. Jest to strategia przekonywania lub perswazji. teoretycznie rzecz ujmując. są skłonni poszukiwać rozwiązań siłowych. że tłum jest formą działań zbiorowych. Mocne i trafne argumenty budzą zainteresowanie. wręcz odwrotnie.

1991 r. aktualnie dotyczy to małżeństw osób jednej płci. ze skłonnością do ustępstw i kompromisu. teoria i praktyka. nie jest krańcowo radykalne. sprawiedliwości lub poprawności (Cialdini). Cialdini: Wywieranie wpływu na ludzi. Nęcki: Wzajemna atrakcyjność. Warszawa. nie z punktu widzenia idealnej prawdy. B. M. nr 1. 1999 r. Stephan. WSiP. S. Stephan: Wywieranie wpływu przez grupy. PWN. Dotyczyło to np. 1998 r. Wydawnictwo UW. Gdańsk.G. 5) realistycznie. GWP. Moscovici: Psychologia społeczna w relacji Ja. GWP.259 w przypadkach innowacji. nie ma ono na celu korzyści osobistych.1996 r. pracy kobiet jako pilotów. tzn. 2002 r.1978 R. Początkowo praca kobiet na wielu stanowiskach budziła sprzeciw większości. rozwiązań lub oczekiwań. Aronson: Człowiek-istota społeczna. Cz. w przeciwnym przypadku pozostanie nieznaczącym elementem życia społecznego. Lewicka. jednak z biegiem czasu okazała się wartością akceptowaną. Warszawa. Gdańsk. jednak ich duża wartość utylitarna okazała się atrakcyjną dla coraz to większej liczby ludzi. Ogólnie: mniejszość dążąc do swych celów odwołuje się do mechanizmów informacyjnych i normatywnych.W. Matusewicz: Wpływ obecności innych na poziom wykonania czynności. ponawiane mimo przeszkód i niepowodzeń. Literatura zalecana. Warszawa. Karta płatnicza lub podpis elektroniczny zostały życzliwie przyjęte przez nieliczną mniejszość. Przegląd Psychologiczny. E. mniejszość osiągnie swe cele. Warszawa. Ich skuteczność zależy od sposobu czy też umiejętności wykorzystania poten-cjału w nich zawartego. WP. J. Mikołajewska: Wybrane zagadnienia socjologii małych grup. . kapitanów na statkach morskich. 2) prospołecznie.Inni. Podobnie dzieje się w sferze społecznej. Z. 1990 r. C. 3) umiarkowanie. Grzelak: Jednostka i społeczeństwo. 1974 r. W. M Argyle: Psychologia stosunków międzyludzkich. Przedstawione strategie i sposoby działania mniejszości można potraktować również jako warunki do spełnienia w procesie oddziaływania na większość. lecz jest sugerowane w imię interesu ogółu. z nawiązaniem do istniejących norm. Gdańsk. PWN. Warszawa. Siła oddziaływanie mniejszości zwiększa się jeżeli jest realizowane: 1) wytrwale. GWP. Jeżeli zostaną spełnione. Są one znane i stosowane w różnych sytuacjach i dziedzinach życia społecznego. 1986 r.4) w kontekście.

Aby je chronić wprowadzono odpowiednie regulacje etyczno-moralne (nakazy i zakazy). Każda dojrzała dyscyplina naukowa. Są to normy ogólnoludzkie. bowiem usługobiorcy fachowców tych dyscyplin potencjalnie mogą być narażeni na utratę cennego zdrowia. Nie znaczy to. że inne kryteria nie są uwzględniane. wysyłając ludzi w kosmos lub poddając próbnym działaniom leków. natomiast moralne z braku regulacji etycznej. Wiemy. podobnie jak w medycynie. które wymagają. rozstrzygnięć w aspekcie dobra i zła. że etyka jest nauką o moralności. Pojęcie „moralność” jest zatem szersze niż „etyka”. Moralność to ogół ocen i norm funkcjonujących w danym czasie w danym społeczeństwie. Często jednak dyscypliny pokrewne wkraczają na jego teren z wątkiem dodatkowym lub przejmują jakieś szczegółowe zagadnienie do rozpracowania w ramach swoich kompetencji. których one dotyczą. Nie wszystkie z tych norm i zasad zostały skodyfikowane. dokładniej psychologów uprawiających określone badania. zdrowia psychicznego. że problemy etyczne wynikają z konfliktu zasad etyki i potrzeb zawodowych psychologów. Relacje pomiędzy etyką a psychologią są wielo-płaszczyznowe. Etyka (normatywna) zawiera nakaz ich przestrzegania.260 Rozdział XVII Problemy etyczne i moralne psychologów. niektóre dopiero pojawiają się. godzono się na ryzyko utraty zdrowia. Nawiązując do dorobku M. zaczynają funkcjonować. z pominięciem moralnego. W tym kontekście pojawia się pytanie: czy czynności zawodowe psychologów są zgodne z nakazami etycznymi? Czy psychologowie nie popadają czasami w konflikt z zasa