1

Czesław Matusewicz

Wprowadzenie do psychologii

Janinie i Michałowi poświęcam.

Lublin 2005

2

„Znajomość ludzi jest domeną, której nikt nigdy nie opanuje do perfekcji, i nawet najwytrawniejszy znawca ciągle przyłapuje się na błędach”. A.Schopenhauer Słowo wstępne Prezentowane opracowanie zostało pomyślane jako pomoc dydaktyczna dla studentów, rozpoczynających trudny proces przyswajania zawiłych zagadnień wiedzy z dziedziny zwanej psychologią. Tak pojęte zadanie wymaga odpowiedzi na dwa podstawowe pytania: co należy opisać, by studiujący wyrobili możliwie dokładne wyobrażenie o psychologii i, po drugie, jak należy opisać charakteryzowane zjawiska, prawidłowości i nurty myślenia, aby spełnić postulat komunikatywności przekazu. Dokonano w nim selekcji materiału na podstawie kryterium znaczenia, to jest przedstawiono wszystkie osiągnięcia myślicieli i psychologów-empiryków, trwale, zdaniem autora, wpływające na procesy badań psychologicznych. W tym zestawie znalazły się trudne problemy sformułowane jeszcze przez filozofów starożytnych, ale mimo licznych prób psychologów współczesnych, nie rozwiązane do dnia dzisiejszego. Przykładem mogą to być pytania o istotę człowieka i psychiki istot żywych. Wiemy na ten temat o wiele więcej niż starożytni myśliciele, ale nadal daleko nam do wyjaśnienia tych zagadek natury. Z dorobku psychologów nowożytnych uwzględniano przede wszystkim inspirujące teorie, koncepcje metodologiczne i pomysłowe eksperymenty. Wspólną właściwością tych trzech elementów jest to, że wyznaczały one kierunki poszukiwań i torowały drogę kolejnym pracom badawczym, wzbogacającym wiedzę o procesach psychiki człowieka. Pytanie o to jak należy opisać ukazywane zagadnienia może wydawać się nie na miejscu. Wiadomo przecież jakimi prawidłowościami rządzi się komunikacja interpersonalna, istnieją liczne publikacje i „instrukcje” podręczne na ten temat. Rzecz jednak nie sprowadza się do umiejętności technicznych przekazu. Problemy psychologiczne są tak powikłane i tak wzajemnie przenikające się, że trudno je uporządkować zgodnie z logiczną zasadą wynikania lub następstwa czasowego. Najczęściej badania najnowsze ukazują zagadnienia bardziej dokładnie i wszechstronnie niż starsze. Wynika to m. in. z posługiwania się nowoczesną aparaturą techniczną, lepszego przygotowania metodologicznego, wyższego poziomu wykształcenia psychologicznego badaczy i innych. Zdarzają się jednak i takie sytuacje, że nowe badania ukazywały doniosłość wcześniejszych koncepcji, niedocenianych należycie w czasie ich powstawania. Należało je przypomnieć. Niekiedy z prezentowanym wątkiem głównym kojarzą się uboczne. W takich sytuacjach stosowano metodę grona, tzn. charakterystyki wątku wiodącego i wskazywania na jego różnorodne powiązania uboczne. Praktycznie owe powiązania są demonstrowane w postaci tzw. ramek, jako ciekawostki lub wyróżniające się konsekwencje. Przyjęcie tego sposobu prezentacji miało zapobiec uproszczeniu obrazu narastania wiedzy, przedstawianego niekiedy symbolicznie jako ciągła linia wznosząca. Inną ważną kwestią wyboru metody prezentacji problemów danej nauki jest jakość języka narracji. Wydaje się rzeczą oczywistą, że język profesjonalistów, w czystej postaci, jest zbyt trudny, a nawet niedostępny osobom rozpoczynającym studia z danej dyscypliny. Chcąc ułatwić im przyswajanie specjalistycznych wiadomości próbuje się niekiedy przedstawiać prawa naukowe i wizje naukowców w kategoriach języka potocznego. Ułatwia to zapewne przyswajanie

3

informacji, ale nie sprzyja opanowaniu terminologii naukowej. Z powyższych powodów przyjęto w niniejszym opracowaniu zasadę posługiwania się językiem profesjonalnym, a środkiem ułatwiającym jego rozumienie mają być w miarę jasne i przejrzyste definicje oraz przykłady stosowania wprowadzanych terminów. Mam nadzieję, że taki sposób przekazania wiedzy o psychologii i badaniach psychologicznych okaże się użytecznym i ułatwi rozpoczynającym studia przyswajanie dorobku tej dyscypliny naukowej, a także zapewni Czytelnikom poczucie satysfakcji z racji poznania tego, co było dotychczas (jeżeli było!) nieznanym i tajemniczym. Na zakończenie trzeba powiedzieć czego Czytelnik nie znajdzie w przedkładanej pracy. Nie ma w niej omówienia koncepcji metodologii ani poszczególnych metod badań psychologicznych. Wymagają one dokładnej i wyczerpującej zarazem prezentacji, niemożliwej do realizacji w syntetycznym wprowadzeniu. Nie ma w niej nawet pobieżnej charakterystyki psychologii stosowanej, wzbogaconej dziś i ciągle wzbogacanej o liczne specjalizacje. To wykracza poza zakres wprowadzenia ogólnoteoretycznego W obiegu czytelniczym w Polsce znajdują się obszerne, a nawet bardzo obszerne amerykańskie opracowania „Wstępu do psychologii”. Zawierają one wiele cennych informacji szczegółowych, dobre ilustracje graficzne i wiele przykładów zaczerpniętych z codziennego życia amerykańskiego. Te ostatnie nie zawsze są czytelne dla polskiego odbiorcy. Dla osób zainteresowanych tymi pozycjami podaję ich wykaz. Oto on: E.R. Hilgard: Wprowadzenie do psychologii, PWN, Warszawa, 1967 r. D. G. Myers: Psychologia, Wyd. Zysk i Sp., Poznań 2003 r. Ph. Zimbardo: Psychologia i życie,PWN, Warszawa, 1999 r.

CZĘŚĆ I Rozdział I Psychologia przednaukowa Nie wiemy kiedy pojawiły i jak się kształtowały pierwsze pojęcia i wyobrażenia psychologiczne, właściwe naszej kulturze. Domyślamy się, że proces ten miał miejsce w latach 4500-3000 p.n.e. Trudno jednoznacznie przypisać autorstwo tych wytworów, być może są one dziełem najstarszej kultury greckiej, ale nie można też wykluczyć zapożyczenia od innych ludów (ludu), w tym od Egipcjan. Prehistoryczni Grecy, podobnie jak ludzie wszelkich czasów doświadczali bólu, radości, zmęczenia, euforii, smutku itp. Obserwowali ludzi w sytuacji pracy, na wojnie, w trakcie wymiany dóbr, zabawy i innych. Dostrzegali różnice między nimi. Jedni byli niezawodni w boju, uczciwi w handlu inni wręcz odwrotnie. Trzeba było nauczyć się określać i dostrzegać wspomniane różnice dla celów praktycznych. Ludziom czasów starożytnych znajomość psychiki człowieka była równie potrzebna, aczkolwiek w różnym zakresie, jak nam, współczesnym. Zainteresowania starożytnych Greków człowiekiem i jego psychiką nasiliły się w czasach przechodzenia od „starego” do „nowego porządku” (ustroju niewolniczego), czasach chaosu walk i niepewności. W okresie „siedmiu mędrców” pojawiły się maksymy o treści psychologicznomoralnej, które miały zastąpić starą, obyczajową regulację zachowań ludzi w zmiennych sytuacjach społecznych. Radzono np. zachowywanie umiaru, kierowanie się rozsądkiem, potępiano rozkosze („Rozkosze są śmiertelne, cnoty nieśmiertelne”) i inne. Ta praktyczna wiedza sprowadzała się w zasadzie do tzw. mądrości życiowej, pozwalała unikać

4

niebezpieczeństw współżycia zbiorowego. Pomagała odróżnić osobnika groźnego od łagodnego, wrogiego od nastawionego przyjaźnie, pobudzonego od spokojnego. Ułatwiała opowiedzenie się po właściwej stronie, dokonania właściwego wyboru drogi życiowej. Znajomość psychiki ludzkiej była równie potrzebna, choć w różnym zakresie, ludziom czasów prehistorycznych, starożytności jak i nam, współczesnym. Gromadzono obserwacje o ludziach metodą anegdotyczną, zwracano uwagę na wyjątkowo barwne przypadki, nie przestrzegano zasady systematyczności w obserwowaniu, mimo to osiągnięty poziom wiedzy i umiejętności jej wykorzystania wzbudzają nasz szacunek.. Ilustruję tę myśl treść ramki 1. Ramka 1 Agamemnon, dowodzący wojskami greckimi pod Troją, po wieloletnim, bezskutecznym obleganiu miasta, opuszczony przez zagniewanego Achillesa, dysponował wojskiem o niskim morale. Wojownicy myśleli raczej o domowych pieleszach, niż o walce z przeciwnikiem. Chcąc pobudzić ich zapał do walki postanowił użyć pomysłowego fortelu. Zwołał, mianowicie, sekretną naradę dowódców oddziałów i uzgodnił z nimi, że on na zgromadzeniu wojennym zaproponuje opuszczenie placu boju i powrót do domów, a oni temu przeciwstawią się. Zachęcą także, posługując się chwytliwymi i zawczasu przygotowanymi argumentami, swoich podwładnych do podobnego czynu. Pomysł zrealizowano, a rycerze uniesieni honorem wzbudzili u siebie zapał do boju. Takiego rozwiązanie problemu nie powstydziłby się współczesny psycholog społeczny, bowiem zostały tu wykorzystane zasady reaktancji i dysonansu postdecyzyjnego (patrz str. 223 ), opisane dokładnie w połowie XX wieku. Wzbudza to uznanie, a nawet podziw dla ówczesnych ludzi, że dysponując tak prostymi metodami, dochodzili oni do tak wysokiego poziomu wykorzystania wiedzy psychologicznej. Wyobrażenia starożytnych Greków o psychice ludzkiej są interesujące dla współczesnego psychologa i z tego względu, że to właśnie one stały się podstawą, punktem wyjścia dalszych dociekań i badań w tej dziedzinie nauki. Wiemy jak trudno wyzwolić się z raz przyjętych wyobrażeń i przekonań , utrwalonych stereotypów myślenia i odczuwania. Świadczy o tym na przykład przekonanie o pechowej liczbie 13 , trwające ponoć około 30 wieków lub o szczęśliwej liczbie 7, młodsze o 5 wieków. Szczególny wpływ na myślenie psychologiczne wywarło greckie pojmowanie duszy (psyche). Utożsamiano je z tym, co dzisiaj nazywamy życiem. Starożytny Grek dzielił świat na ożywiony i nie ożywiony, a temu pierwszemu przypisywano duszę, czyli czynnik ożywiający, sprawczy. Występował on według tych mniemań zarówno u ludzi, zwierząt jak i u roślin. Powodował trwanie organizmu jako całości. Opuszczał ciało wraz z ostatnim tchnieniem, dlatego też skojarzono na trwałe duszę z tchnieniem, duchem. Od momentu opuszczenia ciała następował jego rozpad, śmierć. Ale życie nie ustawało, bo sądzono, że jest ono wieczne, a jedynie jego konkretne formy zmienne i zniszczalne (śmiertelne). Nie znano więc nieśmiertelności indywidualnej, nieśmiertelna była jedynie zasada życia. Człowieka w czasach, o których mowa, traktowano jako mikrokosmos, w nim miały uwidaczniać się te same właściwości i prawa, które rządzą całym kosmosem. Z tego punktu widzenia przypisywano duszy ludzkiej takie, które według danego myśliciela charakteryzowały całość istniejącą. Jednak niemal powszechnie upatrywano w niej źródło ruchu, czynnika ożywczego wobec ciała. H e r a k l i t np. dowodził, iż jest ona ogniem, gdyż w naturze jedynie ogień jest żywy, ruchliwy. A życie jest ruchem, wieczną zmiennością. ( Ciekawe, że do dzisiaj o człowieku

5

żwawym, ruchliwym mówimy, iż ma w sobie ogień!). D e m o k r y t z kolei, utrzymywał, że dusza, podobnie jak cała materia, jest zbudowana z atomów. Jednak jej atomy są bardzo drobne, gładkie (koliste), niezmiernie ruchliwe, i właśnie dlatego ożywiają organizm. Zdolność do autogennego ruchu, jak widać, traktowano jako podstawową cechę organizmów żywych, tożsamą z psyche. W najwcześniejszych koncepcjach psychologicznych nie dostrzegano substancjalnych różnic pomiędzy duszą i ciałem, i jedno i drugie uznawane za materialne. Prezentowano pogląd, który nazywamy m o n i z m e m m a t e r i a l i s t y c z n y m . Duszy przypisywano odmienną i szlachetniejsza funkcję nośnika życia i nie dostrzegano dalszych właściwości, różniących ją od ciała. Czucie np. rozumiano jako ruch cząsteczek wewnątrz ciała wywołany ruchem przenikających doń cząsteczek zewnętrznych. W tym kontekście sformułowano zasadę, że podobne działa na podobne, tzn. ogień (światło) działa na ogień cielesny (błyski w oku), powietrze działa na odpowiednie cząstki w uchu, określony smak pokarmu zależy od tego, jakie drobiny przenikają przez pory języka itp. Zapatrywania te poddał gruntownej modyfikacji P l a t o n (427-347 p.n.e.) i to on wypracował przesłanki poglądów i teorii dominujących aż do końca XVII wieku. Niekiedy wykorzystują je także psychologowie współcześni. Przede wszystkim wzbogacił o wiele nowych elementów pojęcie duszy. W dialogu pt. Fajdros pisał „Bo to, co wiecznie się rusza nie umiera. Tylko to, co inne rzeczy porusza, a samo skądinąd ruch bierze, mając koniec ruchu ma też koniec życia... Skoro tedy się pokazuje, że nieśmiertelne jest to, co samo siebie porusza, wolno powiedzieć zupełnie śmiało, że to właśnie jest istota i pojęcie duszy”. Z założenia, że dusza sama z się może być źródłem ruchu wyciągnął Platon wniosek, że jest ona nieśmiertelną. W jego interpretacji znaczyło to, że dusza może istnieć i realnie istnieje poza konkretnym ciałem. Znaczy to, że prócz świata obserwowalnego zmysłowo musi istnieć świat niematerialny, duchowy, zdaniem Platona doskonały. Jest to pogląd o charakterze d u a l i z m u , zaliczany do kategorii i d e a l i z m u o b i e k t y w n e g o . Dusza przez pewien czas przebywała w świecie „ prawdziwego bytu”, w świecie idei. I właśnie stamtąd wyniosła wiedzę racjonalną o takich zjawiskach jak doskonałe piękno, dobro, sprawiedliwość itp. Jest to wiedza o ideach i w swej istocie jest wiedzą wrodzoną. A zatem możemy zasadnie uznać Platona za ojca n a t y w i z m u , czyli poglądu o istnieniu wiedzy wrodzonej, nie pochodzącej z doświadczenia. Pogląd ten jest przedmiotem sporów do dnia dzisiejszego. Platon sądził, że dusza nie jest jednolitą, że składa się z trzech elementów: rozumu, pożądliwości i popędliwości. Pierwszy, lokowany w głowie, występuje u ludzi ceniących przyjemność poznawania, wiedzy, a takimi są mędrcy. Drugi, czerpiący przyjemność z przeżywania emocji, lokowany w sercu, charakteryzuje ludzi walki, rycerzy. Trzeci, najsilniej występujący u rolników zlokalizował Platon w podbrzuszu. Każdego człowieka można charakteryzować na zasadzie przewagi jednego z tych elementów. Pierwszy jest racjonalny i szlachetny, godny osiągania, stanowi cel zabiegów tych, którzy doskonalą siebie. Pozwala on panować nad sobą, zachowywać równowagę emocjonalną, zbliżać się do doskonałości, jest wręcz ideałem. Dzięki niemu człowiek dąży do prawdy, dobra i piękna, przekracza granice naturalnej rzeczywistości, pociąga go t r a n s c e n d e n c j a . Dwa pozostałe są irracjonalnymi, nie zasługującymi na szacunek, z tym, że popędliwy zyskał w oczach Platona wyższa ocenę niż pożądliwy. Ostatni, najniżej stojący w platońskiej hierarchii został przedstawiony niemal wyłącznie w kategoriach negatywnych. Ludzi o duszy pożądliwej

Niektórzy uznają go za ojca psychologii. Przypisywanie wyższości przeżyć duchowych (racjonalnych) nad cielesnymi. Ostatni. Arystoteles był przekonany.. walczą w nim niekiedy zupełnie przeciwstawne tendencje. ulegające przemianom. „O duszy”. a że każdy z nich chce mieć tego więcej. surowym krytykiem metody spekulatywnej. pasą się tam i parzą. a nie dusza. pędzi tam. Po jego śmierci przestaje istnieć i jedno.” Jasnym zatem staje się to. tezie tej nadał jednak swoistą interpretację. nie trzeba używać na niego bata. konstatacji dochodził on poprzez operacje myślowe. Jego zdaniem istota rzeczy znajduje się poza zasięgiem zmysłowych zdolności poznawczych i jest dostępna jedynie poznaniu racjonalnemu. czynnik twórczy. łączącym duszę (formę) i materię (ciało). ku stołom. I to jest główna myśl poglądu. pozory. zwanego h y l e m o r f i z m e m . Ten fragment opisu poglądów Platona nasuwa nieodparte skojarzenie z jednym z głównych wątków prac Zygmunta Freuda. Ba! Nawet pozwalają sobie na nieprzyzwoitości z bogami. Jednak uniknął uproszczeń. pt. że dusza. odżywianie). ale nie jest ich sumą. czarnego i białego. jedzą pokarmy powszechnie pogardzane.. zwane s p e k u l a c j a m i . „. gdzie niesie go popędliwość. daje się kierować słowem.patrzą zawsze w dół i schylają się ku ziemi. że na jakiejś uczcie obżerają się niemiłosiernie. rozmnażanie. jak widać. Platon nie cenił poznania zmysłowego. pozwalające uchwycić jedynie zjawiskowość.6 porównuje Platon do bydła. śmieje. i drugie. Człowiek jest właśnie takim bytem. Czarnego z kolej rozpiera bezczelność i buta. więc kopie jeden drugiego i bodzie żelaznymi rogami i kopytami i zabijają się nawzajem. myśli. Ten „czarny koń” niekiedy pojawia się w nas zupełnie nieoczekiwanie w sposób zaskakujący. odpowiadałby wizji arystokracji ducha. Jego zdaniem w duszy rozumniej zawierają się elementy wegetatywne i zmysłowe . jakim miałby być według Platona człowiek godny szacunku.. spółkują nieprzyzwoicie z osobami godnymi szacunku i podłej kondycji. Prezentuje on zatem r a c j o n a l i z m p o z n a w c z y . ponieważ napisał pierwszą książkę. spotykanych u poprzedników. forma i materia istnieją jedynie jako ściśle połączone ze sobą w postaci realnych bytów. uczy się. zawsze słucha woźnicy. Człowiek zgodnie z poglądem Platona jest istotą dynamiczną. Dlatego też jego poglądy mają charakter s p e k u l a t y w n y . Był rzecznikiem e m p i r y z m u p o z n a w c z e g o .. Zgodnie z tradycją uznał Arystoteles istnienie trzech rodzajów duszy. uczucia. a jego psychologia i podobne do niej pod tym względem noszą nazwę spekulatywnych. bo „do głosu” dochodzą różne elementy duszy. to on. zalecał prowadzenie dokładnych obserwacji zjawisk psychicznych i określanie warunków ich powstawania i funkcjonowania. Zgodnie z założeniami hilomorfizmu funkcje psychiczne przypisywał Arystoteles człowiekowi.duszę zwierzęcą uznał jako bogatszą o spostrzegania. Nie zważa na słowa ani na ukłucia. nową jakością. Duszy roślinnej przypisał jedynie funkcje wegetatywne (wzrost. nie obca i nam współczesnym. doskonalszą niż pozostałe. określał je jako ciemne. długą tradycję. jest ona jakby ich syntezą. Istnieje więc jedynie materia ukształtowana. pięknej rasy. Filozof ten i poeta zarazem porównuje człowieka do rydwanu zaprzęgniętego w dwa konie. a duszę człowieka potraktował jako rozumną. Podobnie jak kwadrat zawiera w sobie dwa trójkąty prostokątne. Czyni to dzięki właściwościom . odczuwa. ma. Wybitną postacią w dziejach psychologii był A r y s t o t e l e s (384-322 pne). poświęconą w całości problematyce psychologicznej. Ludziom dobrym i szlachetnym śni się niekiedy. nie słucha woźnicy „bo ma kudły w uszach”. popędy i zdolność poruszania. a kiedy ujrzy zjawę miłosną prycha i staje dęba i w dzikich podskokach pędzi przed siebie. Do swoich stwierdzeń. Prezentował orientację przyrodniczą. Byłby to osobnik ukształtowany według arystokratycznego ideału.

jednych obdarzył dobrą wolą i przeznaczył do zbawienia. Koncepcja ta odegrała znaczącą role w psychologii. oddaje naszą istotę. uznał hilemorfizm . a człowiek nie może jej zmienić. okrągłości. nie ma swego organu jak poszczególne zmysły. jest pierwszą przyczyną ruchu. w uświadamianiu doznawania (argument samowiedzy) oraz formowaniu marzeń sennych i przeżyć fantazyjnych. Rozum czynny jest natomiast nieśmiertelny. Zdaniem W. Augustyna dotyczy prymatu woli nad rozumem. T o m a s z z A k w i n u . Z analizy postrzegania zmysłowego wywiódł Arystoteles koncepcję z m y s ł u w s p ó l n e g o . kierowania człowieka ku odpowiednim celom. Jest to słynna teoria p r e d y s t y n a c j i . Św. Otóż zabiegi ludzkie. nie wynikające z woli boskiej. Mówienie. że dusza muruje. lecz chciał poznawać jedynie Boga i duszę. jest przy tym śmiertelny. zanika wraz ze śmiercią człowieka. jak wynika z tego rozumowania. swoista odpowiedniość duszy i ciała. Jest taktowany funkcjonalne. czystą energią. tzn. czym jesteśmy.7 (zdolnościom) duszy. Poznając tę ostatnią wsławił się wnikliwymi opisami własnych przeżyć. Augustyn był uzdolnionym pisarzem i dobrym obserwatorem. na wiele wieków. W koncepcji Arystotelesa ciało przestało pełnić rolę wiezienia duszy (Platon) a nabrało pozytywnego znaczenia. Do bardziej skomplikowanego kryterium odwołuje się przedstawiany autor rozróżniając rozum bierny i czynny. Takie rozumienie istoty ciała umożliwiło Arystotelesowi przedstawienie zasad funkcjonowania zmysłów. A u g u s t y n i św. drugi Arystotelesa. bowiem. Istnieje. np. sprzedaje czy przędzie. Jego funkcję widział w łączeniu jakości danych w więcej niż jednym zmyśle. przedstawiania zjawisk oraz subiektywnych przeżyć i zapoczątkował metodę i n t r o s p e k c j i . że Ludzie łączą się z Bogiem nie poprzez jego poznanie. Wnikają z niej ważne wnioski psychologiczne. gdyż ta nie jest dla niej odpowiednią. że dusza myśli jest tak samo niedorzeczne jak utrzymywanie. Augustyn ostrzega. sformułowania zasady relatywizmu w spostrzeganiu (doznanie jest znajomością różnicy). drugich do potępienia. choć działa podobnie do nich. lecz dzięki chęci zjednoczenia się z nim. Sądził on. Tatarkiewicza koncepcja rozumu czystego stanowi metafizyczny wtręt w przyrodniczym systemie poglądów Arystotelesa i świadczy o niekonsekwencji myśliciela. Istotą człowieka poddanie się woli Boga i pokora. Zainicjował tym samym rozważania psychologiczne w duchu w o l u n t a r y z m u . trudnych do zrozumienia. np. Wola jest wyrazem natury człowieka. tchnieniem ożywiającym. Zyskując znaczną popularność przyczynił się do zahamowania badań „przyrodniczych” w psychologii. Początkowo były źródłem inspiracji. nie mają żadnego wpływu na los zabiegającego. Pierwszy z nich przystosował dla potrzeb Kościoła nauki Platona. aby człowiek chcący coś w sobie naprawić „nie przypisywał tego własnej mocy”. przypisuje mu twórca koncepcji zdolność oświetlania rzeczy ciemnych. Bóg. Do poglądów Platona i Arystotelesa nawiązywali w swych rozważaniach psychologicznych dwaj wielcy przedstawiciele psychologii chrześcijańskiej: św. Jedną z bardziej znanych tez św. Tomasz był przekonany. poglądy w nich przedstawione dominowały w kulturze europejskiej przez następnych kilkanaście wieków. niż Platona. dotyczących ciała. tzn. Wola wyraża to. Nie jest to wyraźnie przedstawiony element psychiki. Dzieła Arystotelesa były szczytowym osiągnięciem nauki starożytnej Grecji. dusza ludzka nie może połączyć się z materią kamienia. tworzenia sztuki i dociekań poznawczych. badania psychiki poprzez wgląd w samego siebie. dzięki niemu przebiegają wszystkie operacje myślenia. że poglądy Arystotelesa bardziej nadają się do adaptacji dla potrzeb Kościoła. Pierwszy funkcjonuje poznawczo. Odpowiednio do funkcji odróżnia Arystoteles rozum praktyczny i teoretyczny. Św. przeto musi pochodzić od Boga. a później czynnikiem hamującym nowatorstwo w nauce. Utożsamił on duszę z arystotelesowską formą. Stworzy tym samym wzorzec f e n o m e n o l o g i c z n y c h opisów psychologicznych. Znaczącą rolę w poglądach Arystotelesa odgrywa rozum.

Chociaż więc jakieś ciało może być jedną z zasad życia .) sądzili. a więc ruchu.137-138. I chociaż można by w rozmaity sposób wykazać błędność tego poglądu.8 swego poprzednika. Na nich miał się kończyć proces doznań.to jednak żadne ciało nie może być nigdy naczelną zasadą życia. Ciało więc żyje lub jest zasadą życia nie dzięki temu.Oto jej próbka: „Starożytni filozofowie (. art. Jasne jest bowiem. o jakimś zestawieniu numerycznym. a nie tylko poszczególne jego części. Psychologii ogólnej pisał: „Zmysł wspólny łączy i centralizuje wszystkie zmysły. Jest to klasyczny pogląd d u a l i z m u p o z n a w c z e g o .1. skupia poszczególne wrażenia i przeprowadza ich uwspółrzędnienie. To zaś. że materia nie może oddziaływać na duchowy intelekt. Tomizm został uznany za oficjalną doktrynę filozoficzną i psychologiczną Kościoła Katolickiego. która wykazuje powszechniej i pewniej. M. że dusza nie jest jakkolwiek bądź zasadą funkcji życiowych... a scholastyków skazały na bezproduktywne roztrząsanie problemów. kształtu” str. nadmierna drobiazgowość i liczne tautologie doprowadziły do wyeliminowania metody scholastycznej ze sfery badań naukowych. w którym to pojawiły się ostatnie spekulatywne koncepcje psychiki ludzkiej. ale nie o ich syntetyzowaniu (. że jest właśnie takim a takim ciałem.) scholastycy nazwali (zmysł wspólny . Do ostatnich zaliczył zmysł wspólny. Okres psychologii przednaukowej zamyka wiek XVII. a nadto sprawia. Zgodnie ze swą orientacją filozoficzną utrzymywał Tomasz z Akwinu. że żadne ciało nie jest zasadą życia ani nie jest żyjące dlatego. Samo spostrzegania. Nie może nią być żaden zmysł zewnętrzny. że jest ciałem. bo wtedy można by mówić tylko o ułożeniu wrażeń obok siebie. wprowadził przeto rozróżnienie zmysłów zewnętrznych i wewnętrznych. że jest aktualnie takim a takim ciałem. prof. czucia uwarunkowanych działaniem bodźców materialnych. „Rozszczepianie włosa na czworo”. z tą modyfikacją.jak np. dr Józef Pastuszka. że dusza jest jakimś ciałem. nierozwiązywalnych tą metodą. poszczególne czynności zmysłowe ujmuje jako wykonywane przez odnośne narządy. że dusza nie jest ciałem. Poznanie intelektualne realizuje się dzięki m e t o d z i e s c h o l a s t y c z n e j (scholastyce). będącymi narzędziami duszy.. w ten bowiem sposób duszą mogło być i oko jako zasada widzenia: podobnie przedstawiałaby się i z innymi organami. że dusza (forma) może istnieć niezależnie od materii. Dusza więc. pamięć. którą nazywamy jego aktem. Oczywiste jest bowiem. Kwestia 75. jako środki operacji intelektu miały być niezależne od treści zmysłowych. serce jest zasadą życia zwierzęcia . dzięki czemu ujmuje cały przedmiot. a zatem jest nieśmiertelna. wyobraźnię. Ks. ale z powodu tego.) sensus communis przypisując mu następujące funkcje: dzięki niemu podmiot poznający uświadamia sobie wykonywanie poszczególnych czynności zmysłowych jako własnych wrażenia te różniczkuje i zespala w całość. Jedną z wybitnych postaci tego okresu był Kartezjusz (René . ponieważ ogranicza się tylko do właściwych sobie jakości zmysłowych. zdolność oceniania. bo wówczas wszelkie ciało byłoby ożywione lub byłoby zasadą życia. przestrzeni. ani zmysły zewnętrzne razem wzięte. Pojęcia. otrzymuje ono od jakiejś zasady. lecz aktem ciała”. czucia. w wydanej przez KUL w 1957r. że poznawane są wspólne przedmioty zmysłowe (sensibilia communia). będące syntezą poszczególnych wrażeń. to jednak obierzemy tylko jedną drogę rozumowania. nie jest ciałem. Stąd jego znaczna popularność (a także liczne próby reinterpretacji) w czasach współczesnych. Ramka 2. że jest ciałem.C.. która jest naczelną zasadą życia. zakłada istnienie takiej władzy autonomicznej.

I w tym jego wielka zasługa. ale co. że stawał się oczywisty. na ogół błędnymi. Jego słynne stwierdzenie „Cogito. z doznań zmysłowych i samoobserwacji. podzielna i duchowa. bowiem substancja jest niepoznawalna. przyczynił się także do wzrostu zainteresowań problemami budowy i funkcjonowania organizmu ludzkiego. Znaczący wpływ na stan psychologii przednaukowej wywarli angielscy przedstawiciele e m p i r y z m u p o z n a w c z e g o . że „nie ma niczego w umyśle. takie jak wielkość. Doznania zmysłowe nie zawierają ż a d n y c h d a n y c h o s u b s t a n c j i m a t e r i a l n e j . ergo sum” jest ilustracją takiego postępowania. Taką absolutną pewność zyskiwał. Wiedza nasza wywodzi się z doznań zmysłowych. czego nie było w zmyśle” stała się hasłem rozpoznawczym lockowskiego systemu poglądów. a miejscem kontaktów miała być szyszynka! (jedyny nieparzysty element mózgu). Łącząc powyższe doszedł do wniosku. uznawanych za wrodzone nie są powszechnie znane. Jak wyjaśnić zgodności tego typu? Kartezjańskie rozważania ten temat wywołały szeroki rozgłos i stały się zalążkiem doktryny. zapach. niepodzielna. materia. Teza. w najbardziej radykalnej formie głosi. dokonanym przez Harveya. jakie dane zawierają w sobie doznawane wrażenia? Odpowiedź była jasna i wiele znacząca. podobnie jak dwa zegary nastawione na tę samą godzinę. uproszczony i błędny opis funkcjonowania ciała doprowadził Kartezjusza do odkrycia odruchu. Z tego punktu widzenia zwalczał on pogląd natywizmu. że istnieją we wszechświecie dwie niezależne od siebie i jakościowo różne substancje. „Wielokrotnie pokazywałem – pisał . co się kryje za doznaniami zmysłów nie wiemy. mięśnie działały jak cięgna lub postronki. Wątpił w świadectwo zmysłów.9 Descartes). powodowały otwarcia klapek (dla przepływu tchnień ożywiających) w przewodach nerwowych. np. Umysł. Dowodzili oni. lecz jedynie określać ich tendencje. gdy sąd był tak jasny. biegnących od komory mózgowej. wątpił w słuszność określonej tezy aż do momentu uzyskania całkowitej pewności.że umysł może pracować niezależnie od mózgu”. L e i b n i z a ). Poznając cokolwiek doznajemy wrażeń i na tej podstawie tworzą się wyobrażenie. żyjący w latach 1596-1650. Serce funkcjonowało jak pompa. intelekt to wg Kartezjusza „rzecz myśląca”. napędzana ciepłem. umieszczanymi na fontannach. pobudził badania naukowe zarówno z zakresu psychologii fizjologicznej jak i psychologii poznawczej. ciężar i doznania subiektywne takie jak barwa. kształt. czyli ruchu wykonywanego nieświadomie. Jednak występuje zgodność czynności cielesnych i przeżyć psychicznych. nerwy przewodziły tchnienia życiowe. A taki ład ustanowił Stwórca (teoria harmonii wprzód ustanowionej G . nie mogą więc charakteru tworów wrodzonych. że czynności cielesne można wyjaśnić czysto mechanicznie. W konsekwencji uznał zwierzęta za maszyny. Pogląd ten. W . że szereg pojęć (w jego terminologii idei). pojęcia i uogólnienia. za niepodważalny dowód swego istnienia uznał fakt myślenia. . zwanej p a r a l e l i z m e m p s y c h o f i z y c z n y m . Dowodził on. Poznajemy tylko proste jakości. jego zdaniem. kości były dźwigniami. pokazywał. Poznał zasady mechanicznych ruchów. substancja rozciągła. tzn. odczucia. a zwłaszcza John L o c k e i Dawid H u m e . że dusza i ciało działają równolegle. Ten m e c h a n i c y s t y c z n y . ukłuciu towarzyszy doznanie bólu. smak. Kartezjusz pasjonował się modnymi wówczas figurami poruszanymi wodą. Przyswoił także wiedzę o krwiobiegu łącznie z opisem. Jedynie impulsy wychodziły od duszy. W swych dociekaniach zastosował Kartezjusz metodę s c e p t y c y z m u . że wszelka wiedza pochodzi z doświadczenia. Dusza nie miała wpływać na konkretne czynności ciała. tym prawom. Myślenie nie miało nic wspólnego z materią. czyli podstawy poznania racjonalnego. Łączą się one w swoistą całość jedynie w organizmie człowieka. ciało ludzkie też podlegało. Kartezjusz swoimi koncepcjami. przy wodotryskach.

10 Hume prezentował bardziej radykalne poglądy. zgodnie z którą wygląd zewnętrzny jest odbiciem wnętrza. Pod wpływem Galla zaczęto poważnie badać lokalizację funkcji (tzn. wyraźnie ujawnia się ono np. w trakcie uczenia się wiersza.Arystoteles: O duszy .nr 10. czasami zdarzają się znamienne powroty do niedocenionych w swoim czasie badań. Najczęściej nowe odkrycia lub teorie są mozolnie przygotowywane przez poprzedników. która leży bezpośrednio pod nią. że umysł był w mniemaniu Huma strukturą poznawczą. Głosząc takie poglądy przygotował podstawy do nowoczesnego pojmowania psychologii jako nauki o procesach i zjawiskach psychicznych.W. ale i inni specjaliści. Znaczny udział mieli w tym lekarze. w średniowieczu Arnaldus z Villanowa (lekarz kataloński) upowszechniał wiedzę o sztuce życia i naturalnych czynnikach wpływających na „stany duszy i umysłu”.J. według praw a s o c j a c j i . Dorobek przednaukowy psychologii tworzyli nie tylko filozofowie zainteresowani problematyką człowieka.R Stachowski: Skąd się wzięła nazwa „psychologia”. 2) styczności w przestrzeni. wyobrażenia i pojęcia (w terminologii Huma idee) łączą się w większe całości w ściśle określonym porządku. nie występują ostre granice. Uwolnił ją do dywagacji o duszy jako substancji. Określano właściwości psychiczne ludzi na podstawie obrazu dna oka. W XVI wieku popularną była teoria fizjonomiki. . Twierdził. również wyróżniającego rozwoju zlokalizowanej w tej partii mózgu funkcji psychicznej. uczuć czy wspomnień. Szewczuk: Historia kłopotów człowieka z duszą. czyli „nauki” o budowie czaszki ludzkiej. Poglądy te.1998 r. Osoby. czynności) psychicznych w mózgu Ale tu już zaczyna się psychologia naukowa. Jego zdaniem kształt wypukłości na niej świadczy o wyraźnym rozwoju tej partii mózgu. . podobnie jak w przyrodzie. wypukłe oczyzdolności do języków obcych. wysokie czoło (wiadomo!). wyobrażenie Pałacu Kultury przywołuje w pamięci Warszawę. Literatura zalecana: . jego zdaniem. Co więcej. Innym.1963 r. funkcjonującą według praw asocjacji. Zakwestionował on zarówno istnienie substancji materialnej jak i duchowej. Podstawowymi z nich są: prawo styczności w czasie. Jego zdaniem wrażenia. stanów psychicznych ( Bartelomeo Della Rocci). PWN. Iskry. dowodzi to. W XIX wieku lekarz austriacki. CZĘŚĆ II Psychologia naukowa. czego rzeczywiście doznajemy mówiąc „dusza” sprowadza się do różnorodnych przeżyć: spostrzeżeń. Już w czasach starożytnych opracowano klasyfikację temperamentów (Hipokrates).zdolności intelektualne. bardzo znaczący wątkiem psychologicznym w pacach Huma była koncepcja praw kojarzenia. mające guz potyliczny są uzdolnione matematycznie. np.Platon: Uczta . Franz Joseph Gall opracował i spopularyzował teorię f r e n o l o g i i . Charaktery. Warszawa 1972 r. W nauce. Pieter: Historia psychologii. To. a niekiedy przypadek naprowadza na . pragnący poznać jego skomplikowaną naturę. 3) prawo podobieństwa oraz 4) związku przyczynowego. Warszawa. zmarszczek na czole czy też linii na dłoni. Prawa te miały rządzić ładem przeżyć nawet w czasie marzeń sennych. że pojęcie substancji jest wytworem wyobraźni. nie mające wartości naukowej. odegrały ważną role inspiracji badawczej. a uznawanie jej realności oznacza wykraczania poza fakty. Widzimy więc.

wystarczają do porozumiewania się sytuacyjnego. Weryfikacja praktyczna polega z kolei na sprawdzaniu zgodności twierdzenia z rzeczywistością. natomiast w naukach empirycznych kwestia jest bardziej złożona. Pozornie izolowane fakty z różnych dziedzin wiedzy (życia) często pozostają w ścisłej zależności i wyjaśniają to ogólne zasady powiązań (zależności). a tym samym ukazują zasadność jej uprawiania i wykorzystywania wyników w praktyce. Jednym ze sposobów realizacji tej czynności jest porównywanie zgodności nowych twierdzeń z dotychczasowy stanem wiedzy. ponieważ nie wiadomo co w nim znaczy „myślę”. co znakomicie zwiększa wiarygodność uzyskiwanych rezultatów. zazwyczaj wieloznaczne i niejasne. Potoczne określenia. bo myślę” jest w sytuacji codziennej komunikatem czytelnym informacyjnie. Psychologowie-naukowcy podjęli trud przezwyciężania wieloznaczności tradycyjnych terminów i trwa on do dnia dzisiejszego. Wszystko to świadczy o zawiłościach rozgraniczania tego. Obowiązuje w niej zasada r a c j i d o s t a t e c z n e j . jak to określa twierdzenie. ktoś utrzymuje. sprawdzania uwarunkowań otrzymanego wyniku badań. tzn. S y s t e m a t y c z n o ś ć to kolejna cecha naukowego podejścia badawczego. Czynności sprawdzające wykonują z reguły ludzie spoza zespołu autora odkrycia lub przedstawionej teorii. Obiektywność prawd naukowych zapewnia się także poprzez wielokrotne powtarzanie czynności dochodzenia do rezultatów. Byłaby to weryfikacja teoretyczna. Określenie naukowe musi być jednoznaczne. niezależnej od subiektywnych wyobrażeń i przekonań. Dzięki nim realizuje się p o s t u l a t w i e l o k r o t n o ś c i obserwacji badanego zjawiska. Przy poznawaniu dedukcyjnym wymogi sprowadzają się do stosowania niezawodnych reguł wnioskowania. Wyróżnikiem nauki jest również specyficzny język. stopień zrozumienia istoty rzeczy. czyli wypracowania wskaźników orientacji w sferze wyobrażeń o świecie. używany w celu zapewnienia maksymalnej precyzji sformułowań. bardzo . Twierdzenia naukowe są poddawane systematycznej w e r y f i k a c j i . Może to być zastanawianie się. To pozwala osiągnąć głębszy. w stosunku do wiedzy potocznej. Bardzo ważną rolę w procesie dochodzenia do prawdy obiektywnej odgrywa dobór metod. W nauce wykorzystuje metody o dużym stopniu niezawodności. Jeżeli rzeczy mają się tak. Natomiast naukowo byłby to przekaz bałamutny. Jeżeli np. Wtedy to Wilhelm Wundt założył w Lipsku pierwszą w świecie pracownię wyposażoną w aparaturę do badań eksperymentalnych. Nauka bowiem stawia sobie jako cel podstawowy dążenie do prawdy obiektywnej..11 właściwy trop poszukiwań. dopóki nie zostaną one należycie udowodnione. że nie należy uznawać danych sądów za prawdziwe. to do wykazania fałszu tej informacji wystarczy jej konfrontacja z dobrze uzasadnioną w fizyce zasadą zachowania energii. zarówno eksperymentu laboratoryjnego jak i naturalnego. Przedstawione właściwości poznania naukowego dowodzą większej wiarygodności nauki niż poznania potocznego. Niemniej takie rozróżnienie jest niezbędne ze względu na potrzebę określenia wiarygodności wyników poznawczych. Pierwsze sygnały o naukowym traktowaniu problematyki psychologicznej pojawiły się w II połowie XIX wieku. to jest ono prawdziwe. Nauka tworzy system i w wielu przypadkach zjawisko staje się zrozumiałe jedynie w kontekście systemu. W takich sytuacjach p o s t u l a t k r y t y c y z m u zostaje spełniony bez zastrzeżeń. a zatem bardzo krytyczni wobec jego osiągnięć. Nawiasem mówiąc. wyciąganie wniosków. analizowanie lub wyobrażenie czegoś. czyli sprawdzaniu. np. Za formalną datę powstania odrębnej dyscypliny naukowej uznaje się r o k 1 8 7 9 . niezależne od kontekstu. niekiedy rywalizującego. „Myślę co teraz Jaśko robi”. Powiedzenie „Nie przeszkadzaj. że skonstruował perpetuum mobile. co przednaukowe od naukowego. Niemniej wielkimi zaletami poznawczymi charakteryzują się metody eksperymentalne.

12 skromną w świetle współczesnych standardów. Postępowanie analityczne jest jednak niezbędne. Trzeba więc było zastosować inny niż fizykalny wzorzec metodologiczny. co w efekcie przyczyniło się do powstania wielu programów uprawiania psychologii. by następnie przejść do poznawania bardziej skomplikowanych problemów pomiaru czasu przebiegu procesów psychicznych Wundt uprawiał psychologię empiryczną. Wundtyzm w psychologii. zaprzestanie sporów o istotę duszy a zajęcie się s t a n a m i i p r o c e s a m i p s y c h i c z n y m i . że ilościowe aspekty świata zewnętrznego przedstawia fizyka. Przedstawiony sposób postępowania badawczego. jakości dźwiękowe. fala akustyczna lub pobudzenia wewnątrz zmysłowe. np. barwy. Prócz doznań zmysłowych prostymi. Mamy zatem wrażenia wzrokowe. Według Wundta przedstawia się on następująco: doznane wrażenia jakiegoś przedmiotu łączą się ze sobą. a nawet przez pewien czas. Badał np. całość ta podlega osądowi i w rezultacie mamy już niemal . też rozmaicie rozumianymi. Idąc tym tropem. W tym przypadku metody fizykalne zawodziły bowiem pozwalały określać jedynie parametry ilościowe. czterech smaków. przewodnictwo nerwowe. czyli doznanie zmysłowe prostych jakości. ogólnie. a więc przedstawić proces tworzenia się psychiki. w r a ż e n i e . natomiast jakościowe . Łączenie się atomów w cząsteczki. odwracając kolejność czynności. atomem psychicznym jest . zdaniem Wundta. wielkości. kształtu. Do wyróżnienia tych psychicznych atomów dochodzi badacz drogą a n a l i z y . już jako profesor. dotykowe i inne. Z biegiem czasu zmienił swe zainteresowania i po przeniesieniu do Lipska zajął się uprawianiem psychologii. Wundt był przekonany. zwanych kierunkami w psychologii. w rzeczywistości funkcjonują one w obrębie większej całości. a przy tym zróżnicowane całości stanowi z kolei jeden z zasadniczych procesów rzeczywistości. dając w efekcie spostrzeżenie. Najprostszym elementem. charakterystyczny dla szkoły wundtowskiej. według Wundta. Pierwotne przygotowanie zawodowe wywarło jednak wpływ na dobór tematyki badań i metod jej penetracji. ruchy odruchowe. Zajął się zagadnieniem doznań zmysłowych. psychice. używanych w chemii. II Główne kierunki psychologii. poznamy również tajniki życia psychicznego. Wundt był też autorem jednego z pierwszych. stosując początkowo typowe metody tej ostatniej. gdyż dzięki niemu. smakowe. Te właśnie działania stanowią istotę programu badań psychologicznych. prowadził wykłady z fizjologii na uniwersytecie w Heidelbergu. Jego poznanie pozwoliło zrozumieć wiele z otaczającego nas świata. Wrażenia różnią się jakością i intensywnością. możemy dokonać syntezy. Psychologia świadomości. Pracownia ta przekształciła się w roku 1892 w pierwszy na świecie instytut psychologii. Ich wspólną cechą była rezygnacja z założeń metafizycznych. elementami są również uczucia. określa się mianem psychologii atomist ycznej. wyobrażenie smaku czekolady. Wundt jako medyk z wykształcenia specjalizował się w dziedzinie fizjologii. przedstawionego przez Wundta. słuchowe. Uznał wiec paradygmat (wzorzec) nauk chemicznych za przydatny do prezentacji jakościowych różnic stanów psychicznych. nowożytnych programów badań psychologicznych. Trzeba zatem określić psychiczny odpowiednik atomu i procesu łączenia się atomów. w większe.chemia. np. to z kolei zyskuje zabarwienie uczuciowe. dziedziną z pogranicza psychologii i fizjologii. Rozdz. a dokonując pomiaru intensywności doznań napotkał problem określania jakości zjawisk psychicznych. Jego inicjatywa znalazła wielu naśladowców i konkurentów. wywołują je bodźce zewnętrzne. „Atom” jest jednym z podstawowych pojęć. nie dającymi się rozłożyć na mniejsze. 1.

to umiejętność odkrywania nowych prawd. rozumianą h e u r y s t y c z n i e . W przypadkach bardziej skomplikowanych tworzą się konstelacje asocjacyjne (skojarzeniowe). że koncepcja duszy substancjalnej jest zbędnym ornamentem metafizycznym. jak już wiemy. że przebiega on w ramach większej całości i podlega jej oddziaływaniu. że Wundt był jednym z reprezentantów p s y c h o l o g i i a s o c j a c y j n e j . wyniki uzyskiwane tą metodą miały być konfrontowane z danymi. aby być czymś więcej. że tworzą ją elementy. że Wundt bardzo wysoko cenił eksperyment i przyczynił się do rozwoju metod eksperymentalnych w psychologii.154). np. Uwzględniając powyższy wątek powiemy. co nazywamy psychiką. Po pierwsze badania introspekcyjne mieli prowadzić ludzie właściwie przygotowani. Konfrontacja rezultatów otrzymanych metodą subiektywną i obiektywną zmusiła Wundta do zajęcia stanowiska wobec problemu p a r a l e l i z m u p s y c h o f i z y c z n e g o . porządkowania materiału). poprzez dane zmysłowe. Uwzględnianie zatem tej paralelności sprzyja gromadzeniu wiedzy o psychice ludzkiej.całość procesów psychicznych . Pieter: Historia psychologii. Warszawa 1972 s. jak tylko maksymą niezbędną jedynie dopóty. znający terminologię psychologiczną i prowadzący obserwację systematyczną. uczuciowego zabarwienia spostrzeżeń itp. a nie do metafizycznej istoty rzeczy. ale przyjął zasadę paralelizmu psychofizycznego. zasada paralelizmu psychofizycznego nie może sobie rościć do tego pretensji. nosi nazwę i n t r o s p e k c y j n e j . że np.” )Cyt. PWN. że ogranicza się wyłącznie do faktów. (Heurystyka. działanie bodźca świetlnego wywołuje w nerwie wzrokowym określone procesy chemiczne a temu towarzyszą właściwe przeżycia psychiczne. sposób umożliwiający niesprzeczne wzajemne połączenie czysto obiektywnego przyrodoznawstwa z subiektywnym stanowiskiem psychologii. Huma. Powiadał on. Jednak wundtowska metoda badań różni się zasadniczo od tradycyjnie wyobrażanej introspekcji. Świadomość i jej stany poznajemy bezpośrednio. a Wund expresis verbis stwierdza. aby połączyć ze sobą wyniki empirycznrgo przyrodoznawstwa z wynikami empirycznej psychologii. Odrzucił on. Spostrzeżenia. Proces ten dokonuje się dzięki ludzkiej możliwości wglądu w siebie. uczucia. że żadne z tych stanowisk nie zawiera pełnej rzeczywistości. pamięć. tezę o równolegle przebiegających procesach w dwu odrębnych jakościowo substancjach. kartezjańskiej. ale również i dlatego. Ramka 3 „Zasada paralelizmu psychofizycznego nie jest bynajmniej zasadą metafizyczną. . Proces łączenia się elementów określił Wundt terminem „kojarzenie”. a więc inaczej niż obiekty świata zewnętrznego. dopóki o to chodzi. Jest nią nie tylko dlatego. został jednak uzupełniony o tezę. Opis jego przebiegu przedstawiał się podobnie jak u D.nazywa Wundt ś w i a d o m o ś c i ą .13 kompletną strukturę psychiczną. ze względu na preferowaną metodę badań. Psychika zatem to tyle co świadomość. Wundt zatem prezentował stanowisko introspekcjonisty. zdolności samoobserwacji. po drugie. Jest to bowiem wyłącznie sposób patrzenia. za J. Kojarzenia mogą następować pod wpływem aktu woli. Ze względu na tę właściwość systemu Wundta (i podobnych) określa się je mianem p s y c h o l o g i i a n a l i t y c z n e j . za względu na które musi być bezpośrednio empirycznie postulowana. że zasadniczo odnosi się do bezpośrednio danej rzeczywistości zjawisk. Dodajmy nawiasem to. Wobec tego jednak. Takie rozumienie psychiki czyni zbędnym pojęcie duszy. lecz wyłącznie zasadą heurystyczną. a jego psychologia. Mimo. Profesjonalnie nazywa się on i n t r o s p e k c j ą . uzyskiwanymi metodami obiektywnymi. wola . stanowi ona zwartą całość i jest odpowiednikiem znaczeniowym tego. poznawane pośrednio.

nauki o osobowości. tworzy nową jakość. Proces ten dobrze ilustruje powstawanie dzieł sztuki. poprawności uogólnień teoretycznych i trafności doboru metod badawczych. Ribot. Każde połączenie elementów psychicznych daje w efekcie coś więcej. w terminologii Wundta „masa apercepcyjna”. Jeszcze wyraźniej aktywny charakter świadomości podkreślił Wundt tworząc teorie s y n t e z y t w ó r c z e j . Ten sposób widzenia działania świadomości pozwolił Wundtowi przezwyciężyć poglądy radykalnego empiryzmu o biernym charakterze umysłu. Nie dawał też możliwości uprawiania niektórych działów psychologii ogólnej. Psychologia aktów F. Ebbinghaus. obyczajów i innych. Volkerpsychologie {Psychologia ludów) proponował poznawanie wytworów ludzkich w postaci kultury. Był to program a k t u a l i s t y c z n y . natomiast ubiegłe doświadczenia. że wyodrębnianie i składanie elementów doznań zmysłowych nie prowadzi do poznania psychiki. co zewnętrzne. jak zmienne społeczne wpływają na myślenie. O. zainteresowanymi zoopsychologią. czyli wytwory aktywnego umysłu (świadomości). kryminalistyce. Treści wyraźnie przeżywane leżą w polu świadomości. uczucia i zachowania jednostki. Wgląd introspekcyjny siłą rzeczy musi dotyczyć tego. wielkiej złotej góry. Pojawiają się w niej coraz to nowe doznania. W swojej 10 tomowej pracy pt. Brentano. Jamesa. Badając . a więc przedstawia to. Nurt ten na pewien czas określił kierunek badań psychologicznych i model myślenia psychologicznego Jednak nie na długo. lub różnic indywidualnych Nie stwarzał możliwości poznawania tego. Brentano zakwestionował wundtowski cel badań psychologicznych. Uzyskał niebywały rozgłos w całym świecie. Wudtowski program badań psychologicznych pozwalał zatem poznawać świadomość (psychikę) „na bieżąco”. w których połączenie znanych elementów jawi się jako nowy. w USA-bardzo aktywny E. Właściwymi dla tego celu byłyby metoda obserwacji i b a d a n i a w y t w o r ó w . prawa. Sądził. która ma inne właściwości niż energia fizyczna i nie da się wyjaśnić działaniem prostych praw mechaniki. Meuman. np. tworzą się zmieniające się konfiguracje. czyli subdyscypliny zajmującej się tym. aczkolwiek problem ten znalazł się w kręgu zainteresowań Wundta. przedmiotem dyskusji salonowych. w którym.14 Świadomość nie jest tworem zastygłym. bowiem jest to domeną fizjologii. dotyczące wyboru celu badań. Dobrze oddaje ten stan rzeczy określenie „strumień świadomości”. nie był natomiast pomocny w służbie zdrowia. niż tylko ich mechanicznie pojmowaną sumę. nieznany dotychczas obraz. Wyżej przedstawiony program badań dotyczy problemów psychiki jednostek. Wundt oprócz tak rozumianych działań przedstawił także model badań z zakresu psychologii społecznej. Niedostatkiem wundtyzmu była niewielka przydatność praktyczna. 2. zaproponowane przez W. Kulpe. we Francji Th. w Niemczech popularyzowali go tak wybitni uczeni jak H. jego użyteczność sprowadzała się w zasadzie do sfery nauczania. niejako oświetla ją to. np. że postrzegamy świat na miarę indywidualności. Titchener. Zgodnie z nią umysł nie tylko postrzega świat zewnętrzny. Pojawiły się przeto liczne reakcje krytyczne. jak pieczęć w wosku. Doświadczenie powoduje. religii. statycznym. ale wytwarza obrazy nowe. nie mówiąc już o pracujących ze zwierzętami. E. co a k t u a l n i e dzieje się „świadomościowo”. Wundtyzm był w swoim czasie wydarzeniem naukowo-kulturowym. Takie „przeobrażenie” zawdzięczamy energii psychicznej. co nieświadome. Jego zdaniem psychologia nie może zajmować się badaniem wrażeń. odciskają się właściwości i relacje świata zewnętrznego. Następstwem jej działania są „rezultanty psychiczne”. na co świadomość jest skierowana. I to jest zasadnicza myśl t e o r i i a p e r c e p c j i . niekiedy tworów nieistniejących. B.

Takie podejście nazwano introspekcją f e n o m e n o l o g i c z n ą . Przeżycie winy bezpośrednio przerywa związki pomiędzy osobą i światem innych ludzi. Odczuwając winę osoba doświadcza wyobcowania. gdzie formy są nierealne i mgliste. orzekania. Doskonały akt przedstawienia dawał poczucie piękna. 2001 Brentano nie negował znaczenia metod eksperymentalnych. jej istocie. Odczuwając winę ktoś karze siebie. Moustakas: Fenomenologiczne metody badań. nastawieniem duszy (Brentano powraca do stosowania tego terminu) na obiekty spostrzegania. że obserwujące Ja jest tym. relacja między nimi ma charakter nierozłączności. Przedstawiony pogląd stał się ideową i metodologiczną podstawą brentanowskiego programu badań psychologicznych. w przekonaniu tego autora. wyróżnił trzy rodzaje aktów: 1) przedstawienia. czyli u k i e r u n k o w a n i a jej duszy na wybrany przedmiot. gdy ktoś doświadcza poczucia winy. hipoteza naukowa lub wytwór fantazyjny. posługując się nietradycyjnym kryterium. Jego pierwszoplanową cechą jest i n t e n c j o n a l n o ś ć . jest on unikatową cechą psychiki. On. Ból jest jedyną realną rzeczywistością. Jej istotę. Cyt. automatycznie. Yoder: Opis przeżycia winy „Poczucie winy jest odczuwane jako intensywna i przenikająca wszystko rzeczywistość. W porównaniu z nim wszystko inne blednie. podobnie . Być może najbardziej znaczącym składnikiem jest odczuwalne oddzielenie od własnego Ja. sprawnie oddając subiektywny stosunek jednostki do przedmiotów intencjonalnych zbliżały do dobra. Akty miłości i nienawiści. Uznawał je raczej za metody pomocnicze. Osoba zatopiona w winie działa bezmyślnie. niejasno spostrzegane.15 wrażenia psychologowie koncentrują swą uwagę na przedmiotach. powab-brzydota.. jak robot. Zaufanie do siebie zastępuje niepewność. nie mogą zatem być ani prawdziwe oni fałszywe. Przedmiotem aktu może być obiekt fizyczny. Metodą badań psychologicznych miała być w tym programie introspekcja. a w konsekwencji na treści wrażeń. Postrzeganie Ja ulega zmianie. łączące w sobie uczucia i wolę. Akt nie występuje w świecie fizycznym. Znaczy to. np. 2) sądy i 3) akty miłości i nienawiści. że akt jest zawsze skierowany na przedmiot.. Sądy dotyczyły porównań. stanowią a k t y p s y c h i c z n e . Badając je koncentrujemy się nie na przedmiocie. nie istnieją akty bezprzedmiotowe. które jest poddane obserwacji. Świat dla osoby przeżywającej poczucie winy jest obcym światem-w stanie zawieszenia. rozumowania lub uczucia. Nie daje to podstaw do właściwego rozumienia zasad funkcjonowania psychiki. czasami w sposób drastyczny. Poprawny sąd dawał poczucie obcowania z prawdą. Pierwsze jedynie przedstawiają. Brentano.niedołęstwo”. Miała ona umożliwić szczegółowy opis przedstawień. że ich stosowanie umożliwi poznanie psychiki ludzkiej.Ona stoi na uboczu i ze wstrętem i pogardą spogląda na siebie jak na Innego. sądów lub uczuć. lecz na psychice. za: C. Najbardziej bolesne strony poczucia winy wiążą się z relacja do siebie.. Pozytywne strony są spostrzegane jako nierzeczywiste. aczkolwiek nie sądził. przypominania a rezultaty tych aktów miały podlegać ocenie z punktu widzenia prawdy i fałszu. Konkretny przypadek zastosowania tak pojętej metody zawiera ramka 4 Ramka 4 P. chimera. Jednocześnie jasno uświadamia. To często prowadzi do samo odrzucenia i nienawiści do siebie. Aby zrozumieć jego istotę trzeba właściwie zinterpretować pojęcie aktu. Trans Humana. dać odpowiedź na pytanie „Jak przeżywam?”. pojęta jako obserwacja aktów określonej osoby. zaradność.

W . spostrzeżenie.forma. wypadkowych sił. czyli poglądu. ułożonych warstwowo wywołają spostrzeżenie kwadratu. to spostrzeżenie ruchu jest wynikiem działania pola sensorycznego jako całości. Jest to tzw. postać. Pole to ze swej istoty jest dynamiczne i działa według praw pola fizycznego (postaciowcy z upodobaniem stosowali prawa fizyki przy interpretacji zjawisk psychicznych). Z tego też powodu współcześni mu nazywali go neoscholastyką. jak dźwięki w melodii. że pokazywane w tachistoskopie (protoplasta rzutnika) dwie nieruchome kreski. W początkach psychologii naukowej wundtowska psychologia treści i czysta psychologia aktów Brantany były wiodącymi i jednocześnie ostro konkurującymi ze sobą programami badań. Jednak bardziej uchwytne rezultaty poznawcze pierwszych zapewniły im zwycięstwo. swoistym aktem.Rogersa. przesuwania się jednej kreski ku drugiej. a także dał znać o sobie w terapii skoncentrowanej na pacjencie C. znany każdemu bywalcowi kina. .16 jak matematyczne przydatne do przedstawiania wielkości ekstensywnych. Elementy składowe zmienią się. Cztery odcinki linii równoległych. egzystencjalistrycznej. Z przedstawionych przesłanek wynika podstawowa zasada psychologii postaci. Postaciowcy. fachowo zwany s t r o b o s k o p o w y m . że daną melodię można zagrać na różnych instrumentach muzycznych. przecież nie zawierającego się elementach linii. Psychologia postaci. Psychologia postaci. zagwizdać itp. izolowane włókno nerwowe. z a s a d a p r y m a t u c a ł o ś c i n a d c z ę ś c i ą . struktura) pojawiła się jako forma sprzeciwu wobec wundtowskiej wizji procesów psychicznych. Bardziej wnikliwych argumentów przeciw „atomizmowi” w psychologii dostarczył Wertheimer. Zatem ruch nie pochodzi z wrażeń demonstrowanych linii. reprezentowani przez M . K . 2. humanistycznej (patrz str. Całość psychologiczna zyskuje właściwości postaci. a całość. pobudzenia z oddzielnych kresek jakby nawzajem przenikały się. W e r t h e i m e r a . Brentanizm rozproszył się na wszelkie kierunki psychologii fenomenologicznej. zwana również gesztaltyzmem (z niemieckiego gestalt . To sugerowało istnienie w mózgu złożonego systemu powiązań nerwowych i pobudzeń-jak to określił Wertheimer. cenne otwarcie nowej perspektywy badawczej. Skoro tak. izolowanych włókien. ). lecz jest sposobem postrzegania. Postrzeganie ruch pozornego podważało zasadność takiego myślenia. Cenna była brentanowska krytyka niedostatków psychologii treści. K o f k ę i innych skłaniali się raczej ku poglądom Brentano i z tego nurtu czerpali inspiracje dla własnych badań. Przede wszystkim podważyli oni atomistyczną koncepcję psychiki (świadomości). v o n E h r e n f e l d s . nie zawiera się w nim żaden z elementów kresek. ale wystąpił też powrót do średniowiecznych terminów i rozważań o duszy. zaśpiewać. bo ona zawsze zawiera w sobie nową jakość. wywołany działaniem bodźca. Konsekwencją wykrycia zjawiska phi było odrzucenie „zasady stałości”. K o h l e r a . Ch. Ocena znaczenia tego kierunku nie jest jednoznaczna. W mózgu łącząc się miały tworzyć całość. druga skośna przy ekspozycji z szybkością 60 milisekund dają wrażenie ruchu. zjawisko phi. że z elementów nie da się stworzyć całości. Dowodzili. że każdy impuls. zawodne przy charakterystyce intensywności przeżyć.poprzecznych. ruch pozorny. nie pobudzania poszczególnych. czyli melodia będzie tą samą. który badając postrzeganie ruchu wykazał. na polską szkolę psychologii K. przewodzi do mózgu. jedna pionowa. oddzielne. Twardowskiego. twórca teorii j a k o ś c i p o s t a c i o w y c h wykazał.

światła i innych parametrów świata fizycznego. krzyż maltański. puchar i dwa profile). do wykrycia figur odwracalnych (np. zaskakująco.. prezentowany w teście pierścień z niewielką szczeliną spostrzegamy z reguły jako zamknięty. Dzięki elastyczności występuje ułatwienie „przerzutnośći” z pola . całości ukształtowanej). jasno i ciemnoszary. Przedstawioną wyżej zasadę zastosowano również do interpretacji czynności myślenia. Wertheimera pt. R. ustawiono dwa karmniki dla kur. Brak niejako „uzupełniamy” nie dostrzegając jego zaburzającej roli. Kwestia ta stała się przedmiotem wielu eksperymentów. sens. R u b i n . a w jego miejsce wstawiono białoszary. położenie (bliżej postrzegającego) i inne. czy przez odwołanie do doświadczenia. Po opublikowaniu książki M. że pole spostrzegania nie jest chaotyczne. F. Przychodzi ono zazwyczaj niespodziewanie.in. Akt ten nazwał Kohler i n s i g h t e m . Zasada pregnancji otworzyła postaciowcom perspektywę badań motywacji zachowań ludzkich. W momencie. staje się olśnieniem. Kury znowu pobiegły szukać pokarmu w pojemniku jaśniejszym. zachowanie ich nie podlegałoby zmianie. Psychologowie postaci. a także zbliżyła ich do psychologii ewolucyjnej. Pokarm umieszczano w jasnoszarym aż do czasu utrwalenia się u kur nawyku poszukiwania jedzenia właśnie w tym miejscu. umieszczałyby pokarm tylko w karmniku jasnoszarym. Następnie usunięto karmnik ciemnoszary. czyli zgodnie z interpretacją postaciowców luka. Charakteryzując postać przypisano jej właściwość p r e g n a n c j i . że całość pola spostrzegania nadało sens zachowaniu kur. badając cechy całości. doprowadzić do zamknięcia całości. Tak przedstawia się zasada pregnancji w procesie spostrzegania. przedstawiając koncepcję figury i tła. Czyli dążenie do zamknięcia. że organizm dąży do uzyskania optimum funkcjonalnego. Z jego obszernych i dokładnych badań empirycznych wynikało. frapujących swoją zagadkowością. Np.17 formy. Jasne jest więc. że postać jest pierwotną w stosunku do elementów i nie można z nich „wywieść” jej właściwości. gdy pojawia się problem. uzyskania pełni znaczenia lub optymalności. tzn. czyli poglądem o istnieniu wrodzonych cech psychiki. Teoria insightu wywołała wśród psychologów burzliwą dyskusję i znacząco przyczyniła się do intensyfikacji badań nad myśleniem.. lecz zorganizowane według zasady wyróżniania figury (postaci. struktury. Gdyby spostrzegały one jedynie elementy. nie uzyskuje się go także drogą skojarzeń. Myślimy wtedy. Productive Thinking skoncentrowano się głownie na badaniu myślenia twórczego. następuje rozwiązanie problemów. stanu równowagi wewnętrznej przygotowali postaciowcy grunt pod teorię homeostazy W. Ta koncepcja zainspirowała dalsze badania nad właściwościami pola spostrzegania i doprowadziła m. Figurę zawsze postrzegamy jako wyróżniającą się na bezkształtnym tle. N. podkreślali to. Figurę wyróżnia kontur. Nie jest ono dedukcyjnym dodatkiem. później dopiero kojarzone ze sobą. Prymat całości (postaci) nad częścią zademonstrował również E . brakujące ogniwo w całości. dotyczących spostrzegania głębi. przede wszystkim wzrokowego. Mayer wyeksponował rolę elastyczności i płynności w procesie twórczego myślenia. pełny okrąg. Aby go rozwiązać trzeba je znaleźć. Cannona (patrz str. W jednym z eksperymentów Kohlera badano funkcjonowanie percepcji zwierzęcej. Początkowo gesztaltyści demonstrowali powyższą zasadę na przykładzie spostrzegania zmysłowego.) . Jasne.. a jaka jest jej funkcja w organizmie jako całości? Odpowiedzią. że już doznania zmysłowe są całościowe i mają określone znaczenie. konturów. Już noworodek reaguje na układ rysów twarzy ludzkiej jako znaczące wskaźniki określonych zdarzeń. gdy osobnik myślący dostrzega brakujący składnik całości. Przyjmując takie rozumienie całości (postaci) gestaltyści opowiedzieli się za umiarkowanym n a t y w i z m e m . jaśniejsza barwa.

niż energetycznego rozumienia natury motywacji ludzkiej. psychologii ekologicznej (człowiek w środowisku) i psychologii ogólnej (myślenie twórcze). że na pytanie „Która linia z kartki B jest równa linii z kartki A?” odpowiedzą jeden po drugim. tworzących grupę opiniodawczą i uzgodnił z nimi. jej właściwości wywołują odpowiednie zachowanie poznawcze. Płynność zapewnia zwiększanie ilościowych zasobów czynników. mający jednak wiele cech specyficznych. 4. zupełnie nieświadoma zmowy eksperymentatora i w sytuacji presji grupowej miała wypowiedzieć swoje zdanie o wielkości odcinków. trzeci 6 cm. nieco zabarwionym rosyjskim pawłowizmem. reagowanie w odpowiedni sposób. A n g e l l a (promotora doktoratu Watsona). Okazało się. Pierwszy długości 2 cm. że presja grupy „całości” działa tak silnie. Opracował on system poglądów. użytych w sporze z introspekcjonistą Titchenerem i prac I. Z racji wymogów specjalizacji dobrze opanował stosowanie metod obiektywnych. znaczącego tyle. Ogół wektorów i potrzeb jednostki tworzy przestrzeń życiową człowieka. Niektóre tezy psychologii postaci leżą u podstaw współczesnych badań z zakresu psychologii społecznej (procesy grupowe). Na kartce A narysowano pionowy odcinek linii prostej. W latach 80-tych ubiegłego wieku obserwowano swoisty renesans psychologii postaci. Pod wpływem argumentów J. działające jako wektory o określonych siłach. o zróżnicowanych walencjach ( znaczeniu. że aż 36% badanych (tych 9-tych) utraciło zaufanie do świadectwa własnych zmysłów. zaczerpnięte z fizyki. że . długości 4 cm. przejściową i peryferyczną. co zachowanie. Behawioryzm. One to skłaniają jednostkę do dążeń w odpowiednim kierunku. zgodny z ogólnymi założeniami tego kierunku. Jest to p s y c h o l o g i a t o p o l o g i c z n a . wartościach). Słuchała tych wypowiedzi 9-ta osoba. a zachowanie człowieka jest próbą przywracania równowagi. Szczególne znaczenie w nurcie psychologii postaci ma K . L e w i n . że trzecia. A i B. Ascha. głównie obserwacji zachowania zwierząt i eksperymentu. drugi 4 cm. zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych AP. Twórcą b e h a w i o r y z m u był John W a t s o n . jest ona częścią pola szeroko rozumianego.18 na pole w poszukiwaniu brakującego ogniwa całości. Kierunek ten jest wytworem głównie amerykańskim. Między sferami istnieją napięcia. Doceniono tam większą przydatność praktyczną tego kierunku. specjalizujący się w dziedzinie zoopsychologii. na kartce B trzy odcinki. Autor przygotował dwie kartki. Jednostka ludzka nie jest jedynie „polem psychicznym”. a także pojęcia matematyczne (topologia) dla celów analiz psychologicznych. środowiska fizycznego i społecznego. Wyróżnił w nim sferę centralną. mogących uzupełnić braki w całości . W tajemnicy przed badanymi eksperymentator dobrał 8 pozorantów. P a w ł o w a doszedł Watson do wniosku. motoryczne i emocjonalne.W. powodują one aktywację organizmu. R. niż niektórych innych. Nazwa tego nurtu wywodzi się od angielskiego słowa behaviour. Takie rozumienie przestrzeni życiowej daje podstawę do raczej fenomenologicznego. Lewin pojmował psychikę jako dynamiczny układ pola o zróżnicowanych sferach. Ramka 5 Jednym z przykładów zastosowania metodologii lewinowsko-gesztaltowskiej w badaniach społecznych jest klasyczny eksperyment S. A w nich istnieją osoby i obiekty. W systemie tym autor wykorzystał pojęcia pola i wektora.

dzięki coraz to większej popularności poglądów Watsona. siła nacisku na skórę itd. Holt prezentował pogląd przeciwny).19 podstawową przeszkodą w uprawianiu psychologii jako nauki ścisłej i obiektywnej jest pojęcie świadomości i introspekcyjna metoda jej badania. stało się obiegowym w psychologii i stopniowo wyparło te. Formuła S – R nawiązuje do tradycji asocjacjonizmu i koncepcji działania odruchu. tzn. fakt zależności organizmu od środowiska. Relacja S – R ( S=stimulus. Łączne oddziaływanie wielu bodźców tworzy sytuację stymulującą. przede wszystkim atakiem na introspekcjonizm i jego nadmierne zaufanie do samoobserwacji jako metody badań naukowych. z a c h o w a n i e . Powszechnie jest znane jego radykalne przekonanie o dominującym wpływie środowiska na zachowanie ludzi-rzecz jedynie w doborze metod. że dane. Procesy kojarzenia bodźca i reakcji w mózgu nie są dostępne obserwacji. Z tego względu behawioryzm nazywano psychologią bez duszy. Sam eksperymentował w tej dziedzinie. szczura. Watson prezentował się jako zwolennik e m p i r y z m u p o z n a w c z e g o . Znaczyło to. a także reakcje celowe. a więc jest dowodem niekonsekwencji logicznej Watsona. zatem można je kształtować zgodnie z potrzebami np. Behawioryzm był. są tylko wyuczone. watsonowsko rozumiane „zachowanie” nie zostało precyzyjnie określone i może znaczyć zarówno każdą reakcję. Badacz ten odrzucał poglądy fenomenologów. dokładnie prześledzić uczenie się zwierzęcia. powiada Watson. nie uznawał wpływu znaczenia. Reakcja występuje bezpośrednio po zadziałaniu bodźca w formie ruchu. B. miłości i gniewu. rozumiane jako reakcje na bodźce ze świata zewnętrznego. jak i ogół reakcji. Główną metodą kierowania zachowaniem miało być warunkowanie. w tym wydzielanie gruczołów. a szczególnie wyraziście podkreślał to Pawłow. Formuła S – R oddaje. Przedmiotem badań psychologów miało być. według Watsona. subiektywistycznie określane elementy psychiki. np. E. Wypracowanie i zastosowanie praktyczne metod kierowania zachowaniem ludzi traktował jako istotne i pilne zadanie. czyli wzbudzanie silnych emocji wrodzonych i kojarzenie z nimi neutralnych bodźców. Reakcje wyuczone siłą rzeczy muszą być plastyczne. a to stanowi jeden z warunków uprawianie nauki. Przedstawione rozumienie zachowania. W obu przypadkach jako istotną traktowano kwestię kojarzenia bodźca i reakcji. akustyczne. Watson traktował psychologię jako naukę stosowaną. właściwej reakcji na dany bodziec. bowiem organizm odpowiada na bodźce środowiska. bodziec. . emocji. Nie trzeba dodawać. jaką wówczas stawała się psychologia. fantazjowania. R=reakcja) stała się podstawową kwestią. rozumiane jako czynności motoryczne. Watson odrzucił tę interpretację. bowiem nie podlegają kontroli innych. uwarunkowane przeżyciami psychicznymi. Wyjątkiem są reakcje emocjonalne lęku. I tylko to jest dostępne obserwacji badacza. (Inny behawiorysta. Niestety. natomiast możemy. że ich połączenie dokonuje się w mózgu. użyteczną. działają one jako nośniki energii zewnętrznej. Tradycyjnie sądzono. np. Uważał.Na organizm działają więc fale świetlne. uzyskiwane drogą introspekcji są niesprawdzalne. że określony bodziec ma właściwość wywoływania odpowiedniej reakcji. W układzie tym nie było miejsca na świadomość i inne. interesującą behawiorystów. fizycznej. instytucji wychowawczych. Jest to warunkowanie klasyczne w wydaniu behawiorystycznym. utrzymując. wydzielania gruczołu bądź przybiera formę r e a k c j i w e w n ę t r z n e j w postaci myślenia („cichego mówienia). reakcję ruchową jak i ogół reakcji ruchowych. jak widać. Dlatego też odrzucił je jako zbędne i przeszkadzające rozwojowi nowej dyscypliny naukowej. że istnieje bezpośrednia zależność bodźca i reakcji. według Watsona. że ostatnia forma została wyróżniona na podstawie zeznań introspekcyjnych. sensu bodźca na zachowanie. Ogólnie rzecz biorąc nie ma reakcji wrodzonych. Jest to pogląd zwany centryzmem. wcześniejsze.

że wyeliminował on z nauki. Interesujące jest to. specjalnym świecie. Pawłowa. Pierwszą reprezentuje B. Czasami pojawia się reakcja bez poprzedzenia wyraźnie działającym bodźcem. że mieniący się przełomowym nurtem behawioryzm Watsona nie odbiegał w wielu kwestiach od psychologii tradycyjnej. że aktualnie najbardziej znaczące odmiany powstały jako rezultaty radykalizacji i łagodzenia pierwotnej radykalności. teorie osobowości i inne. drugą E. Skinner zdawał sobie sprawę z tego. . P. prawidłowo rozwiniętych. Analizował np. Nie negował on istnienia i regulacyjnej roli psychiki. zajmując się jedynie opisem tego. Jego zdaniem badacz powinien interesować się jedynie faktami dającymi się obserwować i opisywać. Co więcej. Watson: Psychologia z punktu widzenia behawiorysty) Skuteczność zalecanej metody sprawdził Watson na 11-to miesięcznym chłopczyku o imieniu Albert. T o l m a n . S k i n n e r .na podstawie ruchów krtani. ust. wypracował Watson zestaw tzw. Nastąpiła generalizacja bodźca. w jego mniemaniu. Skinner zmierzał do wyeliminowania z psychologii wszystkich terminów. gdy przy kolejnych pokazach rozlegał się silny hałas (Watson uderzał młotkiem w metalową sztabę) to Albert już na sam widok szczura reagował lękiem. na żebraka lub złodzieja”. głównie ruchów. substytutów cielesnych. Tak przedstawia się słynny behawiorystyczny manifest Watsona (J. co na „wejściu” i tego. Pierwsze występuje wtedy. które odnoszą się do nie obserwowalnych desygnatów. co na „wyjściu”. neurofizjologiczne hipotezy I. Watson jest jednym z przedstawicieli radykalnego nurtu w behawioryzmie. prawnika. lecz S nie jest dostępne obserwacji. myślenie. Krytycy prac Skinnera zaznaczają. którą uprawiał. Miały one wskazywać na przebieg procesów psychicznych. lecz również odrzucił wszelkie koncepcje hipotetyczne.20 Ramka 6 „Dajcie mi tuzin zdrowych niemowląt. Nie tylko nie używał pojęcia świadomość. Jeden z jego uczniów żartobliwie powiedział. kupca. Entuzjazm wyrosły na tle tworzenia nowego obrazu psychologii uniemożliwił mu krytyczne spojrzenie na szereg oczywistych uproszczeń. mówimy o nim wtedy. artystę. i. Jedynym dopuszczalnym wyjaśnieniem może być korelacyjnofunkcjonalne. Zachowanie sprawcze jest bardziej „tajemnicze”. jednak. królika i innych owłosionych obiektów. heurystykę. że Skinner bada pusty organizm i to oddaje istotę rzeczy. języka. Dlatego też obserwacja ruchów uznawał za dobrą metodą poznawczą. determinizm. jedynie odrzucał terminy nieopisowe jako nieprzydatne do wyjaśniania zależności. gdy R pojawia się w następstwie działania S i gdy oba człony są dostępne obserwacji wzrokowej. podobne reakcje wystąpiły na widok futra. pojawianie się obrazów wzrokowych w zależności od skurczy mięśni ocznych. przybierających postać ruchów. Dopuszczał istnienie ruchów wewnętrznych (ukrytych). określone właściwości procesów i zjawisk psychicznych.F. lub nie istnieje. Z biegiem czasu okazało się. z mogę losowo wybrać jedno z nich i wyszkolić go na dowolnego specjalistę: lekarza. Zachowanie chłopca uległo zmianie pod wpływem uczenia się. Niestety. nie są znane dalsze losy Alberta. gdy możemy obserwować R. i pozwólcie mi wychowywać je w moim własnym. Przywiązując wielką wagę go obserwacji wzrokowej. a gwarantuję. np. kauzalizm. Współczesny behawioryzm znacznie odbiega od pierwotnej wersji. Dziecko początkowo nie bało się białego szczura. tak. Biorąc to pod uwagę badacz ten wyróżnił dwie odmiany zachowania organizmu: r e a k t y w n e i s p r a w c z e . że nie zawsze można obserwować oba człony relacji S – R. niemniej obserwowany ruch wyrażał.

Prezentowany autor jest twórcą założeń programowych i metod n a u c z a n i a p r o g r a m o w a n e g o . zostaje wzmocniona stwierdzeniem „Dobrze!”. Uznanie celu jako fenomenu psychicznego. Jeżeli jest ona poprawną. że zwierzęta dążą w wielu przypadkach do celu. Przypadki tego typu zdarzają się też w środowisku naturalnym. zwane skrzynką Skinnera. Taki człowiek może nabrać pewności (i często nabiera!). Wielu psychologów utożsamia wzmocnienie z nagrodą. w drugim o to. drugie dla instrumentalnego. że zachowanie zwierząt.21 Wyodrębnienie zachowanie reaktywnego i sprawczego pozwoliło Skinnerowi i jego współpracownikom precyzyjnie odróżnić warunkowanie k l a s y c z n e od i n s t r u m e n t a l n e g o . Pojęcie zachowania instrumentalnego pozwoliło behawiorystom włączyć się w nurt badań skomplikowanych zachowań społecznych. a R oznacza zmienne zależne. a odpowiadający oczekiwaniom eksperymentatora nagradzano dawką pokarmu. Skinner uściślił rozumienie bądź co bądź podstawowego w systemie behawiorystów pojęcia „w z m o c n i e n i e ” . Zakwestionował on pogląd. już bez ingerencji eksperymentatora. Jest to mechanizm. chciał je wykorzystać dla kształtowania ludzi sprawnego społeczeństwa. gołębia). ułatwiający przystosowanie do środowiska. że komuś raz i drugi czarny kot przebiegł drogę i po każdym przypadku przydarzyło się mu jakieś „nieszczęście”. wpływającego na zachowanie. która zwiększa prawdopodobieństwo powtórnego wystąpienia nagrodzonej reakcji. W efekcie tego zaproponował on modyfikację uwzględniającą wpływ stanów psychicznych na jakość wspomnianej relacji. Pierwsze jest typowe dla zachowania reaktywnego.. Skinner badania swe prowadził z myślą o praktycznych aspektach. W jego interpretacji przybrała ona postać S-O. by pojawiła się nieznana (nie występująca) dotychczas reakcja. a także osobowości człowieka. w którym przypadkowo wykonany ruch badanego zwierzęcia (szczura. jest przede wszystkim reaktywne. co znaczyło. Skinner. Metoda ta wymaga komputerowego przygotowania zestawu pytań i odpowiedzi do wyboru. to w terminologii Tolmana zmienne niezależne. T o l m a n a wyraża dążenie do unikania uproszczeń i jednostronności. W pierwszym przypadku idzie o to. pozwalające właściwą drogą zmierzać do upragnionego pokarmu lub miejsca legowania. kształtowania się przesądów i uprzedzeń społecznych. Z racji eksponowania roli celu w zachowaniu istot żywych tolmanowski behawioryzm zyskał miano celowościowego. poprawnie reagującymi automatami. . Takie zachowanie jest przypadkowym w kontekście relacji organizm-środowisko. by bodziec neutralny przekształcić w podnietę. Działalność naukowa E . mapy poznawcze. Bodźce (S). a zwierze wzbogacało repertuar zachowań. Symbol O psychologowie odczytują jako zmienne pośredniczące. nagradzając ruchy obrotowe wygłodzonego gołębia. Uczący się zaznacza właściwą jego zdaniem odpowiedź. Dla badania ostatniego skonstruował Skinner urządzenie. spotyka się z dezaprobatą. Ta triada terminologiczna uzyskała szeroki rozgłos i stała się użytecznym paradygmatem metodologicznym. Wyobraźmy sobie. a tym bardziej ludzi. uwarunkowane przez bodźce środowiskowe. że reakcje na określony bodziec modyfikują stany organizmu. występują u nich tzw. nauczył go tańca à la walczyk. że czarny kot przynosi nieszczęścia. musiało doprowadzić Tolmana do zakwestionowania zasadności formuły S – R.R. że Skinner był posądzany o skłonności faszystowskie. W ten sposób reakcja zastała w z m o c n i o n a .Jest nim tylko taka nagroda. W przypadku człowieka często kojarzy się je ze zmiennymi osobowości. jeżeli błędna. w przekonaniu Skinnera. Po tych słowach nie zdziwi Czytelnika informacja. W tym sensie ludzie staliby się zunifikowanymi. Dostrzegł to. Skuteczne stosowanie mechanizmów warunkowania miało doprowadzić do występowania w sytuacjach społecznych tylko reakcji aprobowanych.

że niektóre cech organizmu są dziedziczne. świadomość. których desygnaty nie są obserwowalne. Odsłanianie zębów było użyteczne w walce. I d e a r ó w n o w a g i z e w n ę t r z n e j ( h o m e o s t a z y ) odgrywa nadal istotną rolę w myśleniu psychologów. często akcentowane przez psychologów zorientowanych biologicznie. L. który jest strukturą niepodzielną funkcjonalnie niezbędnych części składowych. Stała się ona także skutecznym antidotum na e p i f e n o m e n a l i z m . głównie amerykańskiej. rozluźnienie mięśni odsłaniających z kolei przybiera formę uśmiechu. Środowisko nie działa na pojedynczy organ zmysłowy lub na wyizolowaną funkcję psychiczną. 5 Darwinizm w psychologii. sprawniejsze. D a r w i n a . Działa ono h o l i s t y c z n i e (całościowo) na cały organizm. że korzystne właściwości utrwalają się i są przekazywane następnym pokoleniom.taka była opinia Darwina. Z form prostszych rozwijają się bardziej skomplikowane. Darwin sądził. Osobniki słabe giną. Wykształcone wyrazy emocji są bardzo trwałe. czyli danych obserwacyjnych. czyli pogląd traktujący psychikę jako nic nie znaczącą ozdobę istoty ludzkiej. Organizmy walczą o byt. Wśród nich poczytne miejsce zajmują sformułowane przez K. Ruchy mimiczne są wyrazem przeżywanych emocji. podkreślający wielkie znaczenie tzw. Do tych myśli Darwina nawiążą reprezentanci psychologii funkcjonalnej. by umiarkowanym natywistą. Przy tym olbrzymie nakłady na naukę w USA umożliwiały prowadzenie licznych i niekiedy bardzo kosztownych eksperymentów. Funkcją np. Istota ewolucji polega m. Druga połowa XIX wieku była okresem powstawania wielu znaczących dla psychologii prac i idei naukowych. Organizm z kolei zwrotnie oddziałuje na środowisko wpływając na kształtowanie równowagi między nimi. Walka ta jest siłą napędową rozwoju form życia.in. Darwin przedstawił nową koncepcję relacji organizm-środowisko. Jej siła i popularność służyła także rozpowszechnianiu tego stylu myślenia. który w pracy „O pochodzeniu gatunków” przedstawił i uzasadnił teorie ewolucji. Dodatkowo metodologię behawiorystyczną wzmocniło Koło Wiedeńskie. Takie nastawienie dominuje we współczesnej psychologii. Jej celem jest p r z e t r w a n i e . ponieważ są składnikiem struktury organicznej nie podlegającej znaczącym przemianom. W pracy pt. Jednak w świetle jego teorii pojawił się nowy problem: czy nabyte w trakcie życia jednostki korzystne dla gatunku cechy są przekazywane potomstwu czy też zanikają. silne. dobrze przystosowane do środowiska rozmnażają się i opanowują coraz to nowe połacie Ziemi. czyli filozoficzny ruch neopozytywistyczny. zarówno jednostkowy jak i gatunkowy. Psychologia ewolucyjna. świadomości jest kontrolowanie przebiegu czynności złożonych. np. „Wyraz emocji u człowieka i zwierząt” pokazał on w jak skomplikowany sposób działa mechanizm dziedziczenia. zdań protokolarnych. i na tym. Hull zaakceptowali w końcu używanie terminów. służących wyjaśnianiu procesów psychicznych. ale pojawiły się one w wyniku przekształceń ruchów użytkowych. Środowisko przestało być zestawem stymulatorów wymuszających na organizmie właściwe mu zachowanie. Takie rozumienie istoty organizmu i oddziaływania środowiska wykluczyło przeciwstawianie ciała i psychiki i traktowanie ich jako istniejących równolegle. a stało się czynnikiem kreującym jego właściwości. .22 Behawioryzm stał się znaczącym elementem kultury amerykańskiej. Jest to stanowisko s u r w i w a l i z m u . Mimo tego wsparcia neobehawioryści tacy jak Tolman czy C. Zgodnie z nią gatunki istot żywych podlegają stałej przemianie.

Jej wyróżniającą cechą jest badanie i opis funkcji. Woodwortha. na podstawie dziejów wybitnych angielskich rodzin napisał prace pt. ujmowanej ilościowo. że świadomość. Program działania w tej wersji nazwał eugeniką. Bo kto i czyje cechy miałby kwalifikować do reprodukcji. J a m e s .S. W. E. W efekcie zapewne doszłoby do przymusowej eutanazji. S. A n g e l l . Jakson). J . psychologowie rozwojowi ( W. Psychoanaliza. Nabyte w życiu jednostkowym i korzystne biologicznie cechy psychiczne są przekazywane z pokolenia na pokolenie. Loeb i inni). twórca funkcjonalnej teorii myślenia. Od tego czasu ruch testologów tworzy jeden z filarów psychologii stosowanej. L. jeden z wybitnych psychologów amerykańskich podkreślał. Galton interesował się dziedziczeniem cech ludzi genialnych.. J. G a l t o n . Współkształtowały ją również poglądy Brentano i filozofów-pragmatystów. Nie jest ona właściwą. Geniusz dziedziczny.1 9 3 9 ) . popularyzator ewolucjonizmu. D e w e y . Odwołanie się badacza do którejś z tez prekursora było już wystarczającą podstawą uznania takiej przynależności. w jego ślady poszedł A. skutki mogły być potworne. Rozwinął się ruch zwany darwinizmem. tworzone z myślą o potrzebach medycyny. uzdolnioną literacko przy tym niezwykle spostrzegawczą. Materiał dowodowy jego twierdzeń pochodzi głównie z obserwacji pojedynczych pacjentów lub tzw. sytuacji życiowych. Przedstawiony został obrazowo. Heckel). Inaczej rozumiano funkcjonalność w szkole kolumbijskiej. pomysłową. bez przestrzegania rygorów typowo akademickiej prezentacji problemów i sposobów ich rozwiązywania. Z darwinizmem dość luźno wiąże się amerykańska psychologia funkcjonalna. twórca chicagowskiej szkoły funkcjonalnej twierdził np. Romanes. to istnieje możliwość doskonalenia istot ludzkich poprzez sterowanie przekazem cech. Jej zwolennicy dążyli do poznawania funkcjonalnej zależności. Myśli Freuda transponowano na sztuki teatralne.Spencer. a przede wszystkim F . . Do prac Darwina odwoływali się zoopsychologowie (G. inspirowały one powstawanie licznych analiz z zakresu kultury i sztuki. Była to szkoła o profilu metodologicznym. pomiędzy badanymi elementami. Freud był osobą o bujnej fantazji. Intencje autora były wspaniałe.Od jego nazwiska wywodzi się druga nazwa kierunku: freudyzm. Skoro tak. neurofizjologii (H. zajmujących się psychologią i naukami pokrewnymi. R . Hall. 6. Binet. pojętą jako strumień doznań. akceptująca formułę R=f (S x O). Kolejną wybitną postacią nauki amerykańskiej był J. w swobodnym stylu. jakie spełniają stany i procesy psychiczne w realnym środowisku.23 Poglądy Darwina wywarły silny wpływ na wielu uczonych. rozumuje Galton. a także jako „organ” sterowania układem nerwowym. Miało ono służyć koordynacji potoku aktywności organizmu w środowisku. To samo dotyczy dyskwalifikacji cech. To właśnie on opracował pierwsze testy pomiaru inteligencji. reprezentowanej przez R. Morgan. J. H. Jego podstawowe założenia. Aby wykazać rozmiary różnic w poziomie inteligencji geniusza i człowieka przeciętnego musiał opracować dobre sposoby pomiaru tej cechy. Nazwa kierunku wywodzi się od stosowanej metody analizy przeżyć pacjenta. że funkcją widzenia jest ułatwianie wykonania różnych czynności motorycznych. bowiem zawęża zakres nurtu do poglądów samego Freuda. świadomości adaptowania do nowego otoczenia itp. Uzyskał przeto szeroką popularność wśród laików. a psychoanaliza ma liczne grono wybitnych reprezentantów jej różnorodnych odmian. Preyer. S. (słynne określenie „strumień świadomości”) należy rozumieć jako efektywny środek walki o byt. wypracował wiedeński lekarzpsychiatra Zygmunt F r e u d ( 1 8 5 6 .

dążenie. np. czyli oczyszczenia psychiki z niepożądanych myśli lub wyobrażeń. proces ten przebiega poza świadomością. Procesy psychiczne poza tym są ciągłe. W leczeniu tych dolegliwości stosował Freud metodę analizy (p s y c h o a n a l i z y) przeżyć. W późniejszej . procesy organiczne i psychiczne rozumiał jako przekształcanie form energii. odrzucenia) Na szczęście miłość bywa odwzajemniana i wtedy przekazana energia zostaje zwrócona. Natomiast treści nieświadomości są niedostępne retrospekcji. życzenie. poetycko zwany Erosem.24 Jedno z podstawowych twierdzeń Freuda dotyczyło istoty psychiki. a przez to traci pewną ilość skierowanej na siebie. które istnieją obok świadomości są p r z e d ś w i a d o m o ś ć i n i e ś w i a d o m o ś ć. histeria. stany nerwicowe. Zakochany przenosi energię na osobę ukochaną. uwarunkowanych psychicznie. Dzieje się tak. zanik czucia. o czym obszerniej we fragmencie o osobowości. Treści przedświadomości mogą być bez trudu przywołane do świadomości. prowadzi do wystąpienia konwersji. musi znaleźć swe naturalne ujście. natomiast świadomościowe nie mają tej właściwości. (jest to koncepcja tzw. Znaczy to. Znajduje się one w tzw. przez świadome przeżycie ich treści osiągał stan katarsis. to zmniejszy się ilość energii narcystycznej i odwrotnie. energia toruje sobie drogę zastępczą. Mamy wtedy do czynienia z osobowością narcystyczną. takich jak niedowład kończyn. W przypadku powstania blokady ujścia naturalnego. Jakość energii nieświadomości jest uwarunkowana biologicznie. a takim czynnikiem według Freuda są stłumione pragnienia. Brett). d e t e r m i n i z m u p s y c h o l o g i c z n e g o ) Zatem zachowanie człowieka. Każde przeżycie i każde zachowanie ma w przekonaniu Freuda swą przyczynę psychiczną. czyli objawów cielesnych. Może dziwić to. Ze względu na ukierunkowanie energii Freud wyróżnia libido p r z e d m i o t o w e . podobnie jak proces jej przepływu. (Poczucie niskiej wartości często wynika z oceny społecznej. które ukierunkowuje energię na zewnątrz organizmu i libido n a r c y s t y c z n e . niekiedy opisywany jako główny popęd życia. W języku psychologii libido opisuje się jako przejaw działających popędów (G. zaczerpniętym z łaciny i znaczący tyle. że są tak niemiłe lub kłopotliwe.S. że miłość do drugiego człowieka i innych ludzi wzbogaca psychicznie tego. Zablokowanie naturalnego kanału przepływu energii. które w przeszłości doprowadziły do powstania urazu lub wydarzenia traumatycznego i uświadamiając ich przyczynę. Podział energii na obiekty zewnętrzne i na samego siebie dokonuje się na zasadzie rachunku ilościowego. że nie chcemy ich ujawnienia nawet przed samym sobą. gdy przypominamy zapomnianą nazwę jakiejś miejscowości. Energia fizyczna (fizjologiczna) może przekształcać się w energię psychiczną. co pociąg. że Freud nie dostrzegł faktu. Ilustracją może tu być unikanie bez powodów określonych miejsc. czasowa ślepota i inne. kierujące energię na samego siebie. Energia wytworzona nie ginie. Freud był konsekwentnym zwolennikiem prawa zachowania energii. jej fizyczna forma powstaje w wyniku procesów przemiany materii. stanie wyparcia. który nie zdaje sobie sprawy z tego. Lindzey) lub instynktów (G. Tymi czynnikami psychicznym. że psychika nie sprowadza się do świadomości. Nieświadomość jest siedliskiem energii. Freud wyciąga z tej kalkulacji rachunkowej zaskakujący wniosek: zakochany z powodu utraty energii żywi poczucie niskiej wartości swojej osoby. a więc takie. urazy. Jeżeli więcej skieruje się jej na obiekt zewnętrzny. określa ją termin l i b i d o . rozumiany szeroko. a próby ich wydobycia napotykają na opór. jest od niej „bogatsza” o pewne elementy. o czym konkretniej za chwilę. informację prasową lub coś podobnego. kto ją przeżywa. ale nie „świadomościowo”. co robi i dlaczego tak właśnie postępuje jest uwarunkowane psychicznie. Pogląd ten wpłynął na rozumienie wielu zjawisk psychicznych. Podkreślał on. lub jedynie wybiórcze zapominanie pewnych imion. przypomnieniu.Podstawowym popędem według Freuda jest popęd seksualny.

25

fazie twórczości, pod wpływem wydarzeń wojennych wprowadził Freud do treści libido również popęd agresji, który symbolizuje Thanatos, mitologiczny bóg śmierci. Popęd ten był również przedstawiany jako tendencja powrotu życia organicznego do materii nieorganicznej. Libido, energia seksualna, rządzi się zasadą przyjemności. Jednak nie występuje ona wyłącznie w postaci przyjemności erotycznej. W ujęciu Freuda „seksualne” znaczyło tyle co „przyjemne doznanie cielesne”(C.Thomson, 1965)). Niemniej dostrzegał on element erotyczny w działaniu każdego organu. Libido jest więc wielopostaciowe, zmienia się na przestrzeni życia ludzkiego, prze-chodzi przez różne fazy rozwojowe, jest obecne w przeżyciach dziecięcych i osób podeszłego wieku. Z powyższego powodu przypisano Freudowi tzw. p a n s e k s u a l i z m, czyli upatrywanie motywów seksualnych we wszelkich formach zachowania. Niektóre wątki teorii Freuda skłaniały do przyjęcia takiej interpretacji. Sądził on np. że motyw seksualny leży u podstaw powstania religii. Ludzie pierwotni, według niego, żyli w hordzie, na czele której stał potężny ojciec-przywódca, podporządkowujący sobie wszystkie samice. Młode, dorastające samce, spychane na margines hordy, zazdrosne o samice w końcu zbuntowały się, połączyły swe siły i zamordowały ojca, zjadając jego ciało. Dominując w hordzie odczuwali podziw dla zamordowanego ojca, uczta totemiczna stała się wyrazem identyfikacji z zamordowanym, przejęciem jego siły. Dało to początek kultowi religijnemu Wielkiego Ojca, moralności, a także stało się motywem trwania wszelkich organizacji.( K. Pospiszyj.1991,G. Morgan, 1999)). Od czasu mordu ojca trwa do dzisiaj tłumienie popędów, ich moralna restrykcja. Energia libido znajduje zatem wyjście zastępcze w postaci twórczości kulturowej, w poezji, malarstwie, rzeźbie. Co więcej, cała cywilizacja jest skutkiem zastępczego ujawniania się tłumionej energii libido.(H. K. Wells,1968). Proces psychicznego rozwoju ludzkości (filogenetyczny) jest powtarzany w rozwoju ontogenetycznym, Freud opowiedział się zatem za teorią rekapitulacji, kompleks Edypa, wątek wiece znaczący w teorii freudowskiej, występujący u chłopców, jest tego dowodem. Interesujące jest to, że mimo druzgocącej krytyki ze strony psychologów R.Sears) i antropologów (M. Mead), teoria kompleksu Edypa jest nadal żywotna wśród psychologów-praktyków. Zarzut panseksualizmu jest nie w pełni trafny, bowiem Freud uwzględniał motywację innego typu niż seksualna. Identyfikacja np. rozumiana jako pogłębione naśladownictwo dokonuje się w wyniku rozpoznania możliwości zaspokojenia potrzeb dzięki formom zachowania, przejętym od osoby naśladowanej. Podobnie tendencja do powtarzania (przymus powtarzania) nie jest motywowana stanem libido. Niemniej gros postępków i czynów ludzkich warunkują motywy libidalne, tłumione i skrywane, a jednak silne i niemożliwe do wyeliminowania. Nieprzyjemne treści, wyparte do podświadomości, znajdują ujście w zachowaniach kompulsywnych. Słynna metoda terapii psychoanalitycznej tzw. w o l n y c h s k o j a r z e ń polega na wydobywaniu z nieświadomości treści treumatycznych i ponownym ich świadomym przeżywaniu. Pacjent w swobodnej atmosferze relacjonuje wszystkie nasuwające mu się myśli, opisuje „bieg myśli”, skojarzenia. Psychoanalityk stara się rozpoznać te, które zostały wyparte i uświadomić pacjentowi ich treść i znaczenie w powstawaniu zaburzenia. Uświadomienie przyczyn dolegliwości psychogennych miało być zabiegiem ozdrawiającym, prowadzącym do katarsis, uwolnienia od przykrych napięć. Pogłębione rozpoznanie analityczne, jakiemu poddał Freud marzenia senne, pomyłki językowe, tzw. „przejęzyczenia”, zapominanie nazwisk osób nie lubianych, gubienie przedmiotów w dowolny sposób kojarzących się z czymś lub kimś niemiłym, doprowadziło do wniosku, że te i im podobne zachowania są uwarunkowane m o t y w a m i n i e ś w i a d o m y m i . Wymykając się kontroli świadomości przybierają one różne formy wyrazu przeżyć nieświadomych.

26

Ramka 7 „Freud nie był może rygorystycznym naukowcem ani pierwszorzędnym teoretykiem, lecz był cierpliwym, drobiazgowym, bystrym obserwatorem oraz wytrwałym, zdyscyplinowanym, śmiałym, oryginalnym myślicielem. Ponad wszystkie zalety jego teorii wybija się jedna-stara się ona rozpatrywać ludzi z krwi i kości, żyjących po części w świecie realnym, a po części w świecie marzeń i fantazji, pełnych konfliktów i wewnętrznych sprzeczności, a jednak zdolnych do racjonalnego myślenia i działania, motywowanych przez siły mało im znane i przez aspiracje wykraczające poza ich możliwości, na zmianę tępych i bystrych, sfrustrowanych i zadowolonych, pełnych nadziej i rozpaczających, samolubnych i altruistycznych; krótko mówiąc skomplikowane istoty ludzkie. Wielu ludzi uważa, że taki obraz jednostki odznacza się głęboka trafnością” cyt. z C.S. Hall, G. Lindzey: Teorie osobowości, PWN, Warszawa 1994 r., str.73.

Freud zainicjował i przyczynił się do rozwoju ruchu psychoanalitycznego, początkowo bardzo skromnego, w pierwszych spotkaniach brały udział tylko cztery osoby, z biegiem czasu o zasięgu międzynarodowym. Wraz ze wzrostem uczestników ruchu rosła różnorodność interpretacji twierdzeń psychoanalitycznych, pojawili się pierwsi desydenci. Podważali oni głównie zasadność freudowskiej orientacji biologiczno-libidalnej. Wybitnymi przedstawicielami psychoanalizy, partnerami dyskusji Freuda, byli C a r l G . J u n g i A l f r e d A d l e r . Pierwszy z nich jest uznanym twórcą teorii z b i o r o w e j n i e ś w i a d o m o ś c i , która jest spuścizną doświadczeń setek pokoleń naszych przodków i wciąż funkcjonuje w naszych umysłach. Składają się na nią m. in. a r c h e t y p y , czyli wrodzone, ewolucyjnie utrwalone w świadomości pokoleń skłonności. Przykładami mogą być archetyp matki, siły, energii, szybkości, boga-słońca i inne. Znajdują one swój wyraz w symbolach i działaniach symbolicznych. Adler, początkowo bliski współpracownik Freuda, później oponent, podważył znaczenie panseksualizmu, jego zdaniem dominującym motywem ludzkiej aktywności jest d ą ż e n i e d o m o c y („wola mocy”). W późniejszych pracach akcentował d ą ż e n i e do w y ż s z o ś c i, a termin ten zawierał również wątek-postulat doskonalenia. Adler wyraźnie podkreślał rolę k o m p l e k s u n i ż s z o ś c i jako motywu dążenia do mocy, wyższości, znaczenia. Drugie pokolenie psychoanalityków, nastawione reformatorsko w stosunku do freudyzmu, reprezentują m.in. K a r e n H o r n e y , H a r r y S . S u l l i v a n , E r i c h F r o m m i E r i k H . E r i k s o n . Ruch stworzony prze nich nosi zbiorczą nazwę n e o p s y c h o a n a l i z y . Cechą charakterystyczną nurtu jest przywiązywanie dużego znaczenia do społecznych uwarunkowań zachowania ludzi. Wynika to ze wspaniałego rozwoju badań społecznych (psychologii społecznej), pozwalającego właściwie rozumieć wpływ tego czynnika na psychikę i zachowanie ludzi. K. Horney dostrzegła znaczenie poczucia bezpieczeństwa, opracowała teorię l ę k ó w n e u r o t y c z n y c h , wynikających z niezaspokojenia potrzeby bezpieczeństwa. Sullivan podkreślał znaczenie s t o s u n k ó w i n t e r p e r s o n a l n y c h dla rozwoju ludzkiej jaźni. Jeżeli są niewłaściwe, wywołują lęki społeczne. Ludzie, broniąc się przed nimi, stosują środki ochronne, np. kłamstwa. Ogół środków ochronnych tworzy jaźń danej jednostki. Fromm, autor słynnej książki pt. „Ucieczka od wolności” krytykując totalitaryzm stwierdzał, że poznanie psychiki człowieka musi być oparte na analizie jego potrzeb. Człowiek jest istotą biologiczno-społeczną, żyjąc w warunkach cywilizacji zatracił biologiczną orientację i nie wypracował niezawodnej orientacji społecznej. Fromm był przekonany, że podstawą ostatniej może być jedynie miłość twórcza (lepiej być niż mieć), uwidaczniająca się we wzajemnej

27

opiekuńczości i trosce. Fromm opracował teorię t r a n s c e n d e n c j i oraz typologię osobowości ludzi współczesnego świata, akcentując walory typu twórczego. Erikson wykorzystując założenia teoretyczne psychoanalizy opracował teorię rozwoju osobowości człowieka. Wyróżnił on 8 faz rozwojowych na podstawie kryterium ważnych do rozwiązania problemów życiowych danego okresy życia i kształtowania się tożsamości jednostki. Psychoanaliza w rezultacie prac drugiego pokolenia twórców stała się humanistyczną i zorientowaną społecznie. 7. Psychologia humanistyczna. Psychologia humanistyczna bywa określana jako „trzecia siła” ze względu na to, że jej reprezentanci poddali gruntownej krytyce poglądy behawiorystów i psychoanalityków, dwu najbardziej znaczących nurtów psychologicznych drugiej połowy XX wieku. W wyniku tej właśnie krytyki kształtowały się niektóre przeświadczenia twórców tego kierunku. Na jego ostateczny kształt wpłynęły również fenomenologia, egzystencjalizm, potrzeby współczesnej psychoterapii i tradycja humanistyczna. Łatwo zatem domyślić się, że nie jest to kierunek jednolity, spójny teoretycznie. Wybitnymi przedstawicielami psychologii humanistycznej są: A b r a h a m M a s l o w , C a r l R o g e r s , J . T . F . B u g e n t a l , C h a r l o t t e B u h l e r , R o l l o M a y i inni. Ich poglądy różnią się w kwestiach szczegółowych, łączy natomiast podzielane przekonanie, że przedmiotem psychologii winien być człowiek jako całość „Człowiek jako taki jest czymś więcej niż sumą swoich części”- (J. F. T. Bugental), wrażenia lub reakcje można opisywać i mierzyć, będzie to wiedza (pożyteczna!) o przedmiocie wrażeń lub reakcji, ale nie o człowieku. Człowieka należy poznawać innymi metodami, pozwalającymi wykorzystać różne źródła informacji o nim. Psychologia -powiada Maslow- dojrzała już do tego, by odpowiedzieć na najważniejsze pytania, stawiane od wieków przez humanistów. A są to: jakim jest „dobre życie?”, co to znaczy „dobry człowiek?”, jak nauczyć ludzi wybierać „dobre życie”? Odpowiedź znajdziemy badając i obserwując różne gatunki istot, żyjących w naturalnych warunkach. Organizmy mając swobodę wyboru pokarmu zawsze wybierają właściwy, a szkodliwy dla niego odrzucają. Podobna zdolność regulacyjna występuje u noworodków ludzkich, organizm niemowlęcia sprawnie reguluje czas snu, jedzenia, wydalania i inne. Organizm wyraża „mądrość ciała”, kieruje się zasadą homeostazy preferuje istotne dla niego wartości. Jednak wspomniana mądrość ciała nie jest doskonałą, np. wyczucie zapotrzebowania na witaminy często zawodzi. Ludzie chorzy psychicznie albo upośledzeni umysłowo zazwyczaj dokonują błędnych wyborów, szkodzą sami sobie. Zaliczamy ich do grupy „źle wybierających”, ich organizmy nie mogą wskazać tego jakie wartości stanowią o dobrym życiu i dobrym człowieku. Natomiast organizmy „dobrze wybierających” (good choosers) niezawodnie pokazują istotę dobrego życia i dobrego człowieka. Dobrze wybierających charakteryzują, zdaniem Maslowa, następujące właściwości:1) klarowna, bardziej dokładna percepcja rzeczywistości, 2) większa otwartość na doświadczenie, 3) pełniejsza integracja, zwartość i spójność (unity) osoby, 4) wzmożona spontaniczność, ekspresywność, żywotność, pełnia funkcjonalna,5) wyraziste Ja, ukształtowana tożsamość, autonomia, niepowtarzalność, 6) niezależność sądu, obiektywizm, wykraczanie poza Ja, 7) odkrywczość i twórczość, 8) zdolność łączenia tego, co konkretne z tym, co abstrakcyjne; pierwotnych i wtórnych procesów poznawczych itp.,9) demokratyczna struktura charakteru, 10) zdolność miłowania.

28

Osoby dobrze wybierające swój emocjonalny stosunek do życia opisują następującymi określeniami: spokój, szczęśliwość, nawet euforia, rozkoszowanie się życiem, smakowanie jego odcieni, radość, ufność wobec ludzi i siebie, wyzbycie się lęków i inne. Organizm ludzki aby funkcjonować musi zaspakajać zarówno potrzeby biologiczne, uwarunkowane jego strukturą, jak i psychiczne, o bardziej zróżnicowanej genezie. Potrzeby muszą być nieustannie zaspakajane, gdyż deprywacja prowadzi do słabości, chorób lub zahamowania wzrostu. Ludzie zdrowi, dobrze wybierający są wolni od tego typu dolegliwości. Potrzeby człowieka mają strukturę hierarchiczną, obrazowo przedstawia ją tzw. Piramidka Maslowa. Tworzy ją pięć klas potrzeb, u podstaw znajdują się potrzeby fizjologiczne, następnie bezpieczeństwa, szacunku (prestiżu), afiliacji i na szczycie potrzeby samorealizacji. Hierarchiczność potrzeb oznacza, że mogą one być zaspakajane w ściśle określonej kolejności. Jako pierwsze, według mniemania Maslowa muszą być zaspokojone potrzeby fizjologiczne, a więc pokarmu, napoju, powietrza (tlenu), snu, wypoczynku i inne. Po ich wyciszeniu do pewnego poziomu do głosu dochodzą potrzeby bezpieczeństwa i ten mechanizm powtarza się aż do szczytu piramidki. Charakteryzując ten układ potrzeb wprowadza Maslow istotne rozróżnienie między nimi. Potrzeby samorealizacji nazywa potrzebami wzrostu, natomiast pozostałe potrzebami niedoboru. To rozróżnienie podkreśla odmienność motywacyjną obu wyróżnionych grup. Motywy kształtujące się pod wpływem potrzeb niedoboru tracą swą siłę po zaspokojeniu danej potrzeby, natomiast siła motywacji samorealizacji, rozwoju osobniczego działa stale i nasila się w miarę postępu, osiągnięć na tej drodze postępowania. Samorealizacja zapewnia doznania wielu emocji pozytywnych, a o tym wie każdy, kto opanował upragnioną nową sprawność. Samorealizacja to również aktualizacja możliwości jednostki, to jej pełny rozwój. Maslow wyraźnie podkreśla, że samorealizacje występuje u ludzi dobrze wybierających, natomiast źle wybierający są niezdolni lub zdolni w nikłym stopniu do samorealizacji. Celem i zadaniem psychologii humanistycznej, a szczególnie psychoterapii jest wspomaganie dążeń do samorealizacji Rogers wyeksponował kilka innych elementów psychologii humanistycznej. Interesował go organizm jako nośnik doświadczenia osobniczego. Nie psychika, ale cały organizm jest tym nośnikiem doświadczenia. Gromadzone w nim doświadczenie może być świadome, wyrażane symbolicznie, słownie i nieświadome. To ostatnie nazywa Rogers subcepcją, czyli percepcją bez świadomości. Mogą to być jakieś skłonności (bias), nie uświadamiana tendencyjność lub iluzja. Całość doświadczenia organizmu wyznacza jego pole fenomenologiczne, czyli indywidualny układ orientacji. W układzie tym najważniejszym elementem jest ja jednostki. Relacja ja i organizmu decyduje o sprawności i zdrowiu psychicznym jednostki. Jeżeli istnieje odpowiedniość, człowiek funkcjonuje dobrze, w przypadku jej baraku występują zaburzenia. Ostatnie może pojawić się np. w rezultacie niewłaściwych ocen dziecka ze strony rodziców , nauczycieli lub innych osób. Podobnie działa niezgodność pomiędzy ja realnym, a ja idealnym, rozziew między nimi prowadzi do napięć psychicznych i szeregu zaburzeń funkcjonowania jednostki w społeczeństwie. Układ orientacyjny jest niepowtarzalny, subiektywny, trudno poznawalny dla obserwatora zewnętrznego. Psycholog-terapeuta dzięki empatii „zbliża się” do jego poznania, ale pełni wiedzy o nim nie osiąga. Z tego m. in. powodu Rogers wypracował metodę terapii, polegającej na pomaganiu pacjentowi w kierowaniu procesem doskonalenia własnego organizmu. Jest to t e r a p i a z o r i e n t o w a n a n a k l i e n t a . Pozwala ona unikać narzucania pacjentowi schematów akceptowanych przez terapeutę i respektować indywidualność pacjenta. Rogers, opisując rolę psychologa w grupie terapeutycznej nie używa określenia „prowadzący” lecz z re-

29

guły posługuje się terminem „facilitator”, wskazującym na to, że jego zadaniem jest ułatwianie przebiegu jakiegoś procesu lub wykonania danej czynności.

Ramka 8 Wypowiedź Charlotty Buhler na zjeździe Towarzystwa Psychologii Humanistycznej, rok 1973. „Zaczęłam się interesować psychologią na początku tego stulecia. Najbardziej fascynowało mnie pytanie, czego dotyczy ludzkie życie? Wierzyłam, że psychologia odpowie mnie na nie. Pamiętam sarkastyczną uwagę mojego nauczyciela psychologii w ostatniej klasie liceum: psychologia nie jest tym, czy sądzisz, że jest. Nie powie ci ona nic o życiu. Dowiesz się tam o zmysłowych reakcjach na bodziec i o procesie uczenia się. Byłam okropnie rozczarowana i powiedziałam: dobrze, to ja uczynię ją badaniem życia ludzkiego...przy jej pomocy będziemy mogli odpowiedzieć sobie na pytanie jak żyć, po co żyć i w jaki sposób nawiązywać kontakty z innymi ludźmi. W mojej pracy badawczej koncentrowałam się głównie na dwu problemach: Czego ludzie naprawdę w życiu chcą i jak przebiega proces kontaktów międzyludzkich”. Cyt. za Z. Rosińska: Psychologia humanistyczna, s.241 Literatura zalecana: - E. Kosnarewicz, T. Rzepa: Skrypt z historii myśli psychologicznej, DSS, Szczecin, 1995 r. - M.G. Jaroszewski: Psychologia XX wieku, PWN, Warszawa, 1985 r. - Z. Rosińska, Cz. Matusewicz: Kierunki współczesnej psychologii, PWN, Warszawa, 1987 r. - C. Thomson: Psychoanaliza, narodziny i rozwój, PWN, Warszawa, 1965 r. - T. Tomaszewski: Główne idee współczesnej psychologii, Wyd. „Żak”, Warszawa, 1998 r. - R. Stachowski: Historia psychologii: od Wundta do czasów najnowszych, w: J.Strelau(red): Psychologia, podręcznik akademicki t.I.,GWP, Gdańsk, 2000 r.

tworzone na statkach kosmicznych. Mózg człowieka ukształtował się w procesie ewolucji.nakazy wykonawcze. że w warunkach typowych mózg wykorzystuje jedynie niewielki procent swoich możliwości. wymagających nadzwyczajnego wysiłku. względnie sprawnie poznaje świat zewnętrzny. Mózg ludzki. np. a napotyka największe trudności przy poznawaniu samego siebie. zwiększa się podaż tlenu do krwi. nośniki informacji do mózgu. Informują o działających na organizm bodźcach środowiska lub o stanie organizmu. Funkcjonalnie obwodowy układ nerwowy dzieli się na s o m a t y c z n y u k ł a d n e r w o w y . że pisząc nie wykraczamy poza granicę kartki papieru. W wyniku jego interwencji krew odpływa z organów wewnętrznych do mięśni. Środowisko naturalne charakteryzuje się znaczną zmiennością. zmienia się rytm oddychanie. poprzez interneurony. że mózg przede wszystkim przystosował się do pełnienia swej roli w warunkach naturalnych. Po ustaniu zagrożenia znowu kontrolę przejmuje układ parasympatyczny i sytuacja wraca do normy. niezbędnej dodatkowej mobilizacji sił organizmu. Współczesny stan wiedzy pozwala bez ryzyka pomyłki stwierdzić. że procesy i stany psychiczne człowieka zależą od funkcjonowania mózgu. Komunikacja między neuronami czuciowymi i ruchowymi dokonuje się głównie pośrednio. napiętych mięśniach. Stanowią one bardzo liczną grupę pośredniczącą w przekazach i interpretacji impulsów nerwowych. jego położeniu w przestrzeni itp. . jakby układami odwodowymi. Mózg a psychika. Mózg jest elementem układu nerwowego. Pod wpływem tego stanu pobudzenia w korze mózgowej zapada decyzja wyboru odpowiedniej reakcji organizmu. Impulsy te powstają w r e c e p t o r a c h . Zrozumiałą przeto jest rzeczą. istnieje między nimi współdziałanie niezbędne np. trwającym miliony lat. kontrolujący pracę mięśni szkieletowych i a u t o n o m i c z n y u k ł a d n e r w o w y . który dzieli się na o ś r o d k o w y i o b w o d o w y u k ł a d n e r w o w y . Ośrodkowy tworzą mózg i rdzeń kręgowy. Jego struktura i funkcje powstawały i doskonaliły pod wpływem oddziaływania środowiska zewnętrznego. które mogą być aktywowane w nowych. funkcjonujący umysł. to. Pierwsze przewodzą impulsy nerwowe. ziemskie i te sztuczne. czyli zakończeniach nerwów w zmysłach. Szacuje się. że człowiek świetnie sobie radzi w tak odmiennych środowiskach jak naturalne i cywilizacyjne. Nie są to drogi izolowane od siebie. Obwodowy układ nerwowy tworzą włókna neuronów czuciowych (aferentnych) i ruchowych (eferentnych). normalne funkcjonowanie organów wewnętrznych. Włókna ruchowe przewodzą impulsy z mózgu do mięśni i gruczołów przenoszą informacje. Układ autonomiczny z kolei dzieli się na układ s y m p a t y c z n y i p a r a s y m p a t y c z n y .30 Część III Szczegółowe zagadnienia psychologii Rozdział III. uruchamianych w przypadkach zagrożenia. Co więcej mózg „dysponuje” znaczącymi rezerwami. dotychczas nie mających znaczenia konfiguracjach cech środowiska. w regulowaniu zakresu i siły ruchu przy zmieniającym się położeniu ciała w przestrzeni. W mózgu znalazło to wyraz w postaci mechanizmów „awaryjnych”. wzrasta częstotliwość uderzeń serca. Paradoksalnie mózg. nadal stanowi największą tajemnicę natury. po charakterystyce niektórych właściwości układu peryferyjnego. że siadając na krzesło nie opadamy zbyt szybko lub to. ustają procesy trawienia. Natomiast sympatyczny działa w sytuacjach zagrożenia. mimo znaczących postępów nauki w tej dziedzinie. Odrębną kwestią jest zakres i głębia poznania tego związku. W organizmie pełni on rolę organu sterującego procesami wewnętrznymi i zachowaniem w środowisku zewnętrznym. w jakich powstawał. opiszę go w drugiej kolejności. Sprawności pierwszego zawdzięczamy np. Ten ostatni kontroluje standardowe. Potwierdzeniem tego poglądu jest fakt. narasta pobudzenie emocjonalne i inne.

np. lecz „dobudowywały” do struktur już funkcjonujących nowe. pozwala to na szybkie reagowanie w sytuacjach zagrożenia organizmu. trzecia. jak już wspomniałem. Tworzy ona niezmiernie pofałdowaną. rozumienie symboli i inne. wpływa na motywację zachowania. Zakodowane w postaci impulsów nerwowych docierają do mózgu poprzez rdzeń kręgowy. natomiast przodomózgowie. śródmózgowie i tyłomózgowie. wzgórze. W pniu są zlokalizowane ważne z punktu widzenia psychologii ośrodki. jest on bardziej zróżnicowany w stosunku do pierwszego. ciemieniowy i potyliczny. o dużej powierzchni powłokę dwu półkul: lewej i prawej.. Trzeci. MacLean. kształtował się w długotrwałym procesie ewolucyjnym. Kora mózgowa jest większa niż reszta centralnego układu nerwowego. c i a ł o m i g d a ł o w e reguluje poziom agresji i zachowania seksualne. że oba opisy funkcjonowania warstw czy też bloków mózgu uzupełniają się wzajemnie. zlokalizowany w płatach czołowych odpowiada za koncentrację i natężenie uwagi. że mechanizmy ewolucji nie działały na zasadzie zastępowania starego nowym. Pierwszy z nich reguluje poziom energetyczny. w jego obrębie znajdują się pola wzrokowe. druga kontroluje podstawowe czynności biologiczne. skroniowy. Znamienną rzeczą jest to. a dalsze przekształcenie pierwszego wyłoniło kresomózgowie i międzymózgowie. tonus pracy mózgu jak całości. tyłomózgowie i śródmózgowie tworzą p i e ń m ó z g u . Stanowi ono zbiór komórek nerwowych zapewniających łączność pomiędzy półkulami. M o s t reguluje procesy snu. który jest jakby łącznikiem pomiędzy nerwami obwodowymi a mózgiem. analizuje doznania sensoryczne. oddychanie i inne. układ siatkowaty kontrolujący niespecyficzną aktywację. marzeń sennych i budzenia się. Niemniej jest on częścią centralnego układu nerwowego i ma do spełnienia poważne funkcje scalania pobudzeń. utrudniających lub uniemożliwiających normalne funkcjonowanie organizmu w otoczeniu.31 Komórki nerwowe. Drugi odgrywa zasadniczą rolę w analizie i przechowywaniu informacji. móżdżek. Rozwój ten doprowadził do przekształcenia się pęcherzyków pierwotnych w przodomózgowie. kora mózgowa umożliwia myślenie abstrakcyjne. połączonych ze sobą spoidłem wielkim. funkcjonalnie uzupełniających się (A. jako część struktury limbicznej odgrywa zasadniczą rolę w procesie zapamiętywania i przechowywanie zapamiętanych treści. W efekcie tych skomplikowanych przemian mózg współczesnego człowieka składa się z trzech wyspecjalizowanych bloków. Na każdej półkuli wyróżniamy cztery płaty: czołowy. ciśnienie krwi i poziom cukru we krwi. . działają jak czujniki przekazujące informacje o zagrożeniach zewnętrznych lub zaburzeniach wewnątrz organizmu. jedzenie. płynących z nerwów obwodowych. słuchowe i innych wrażeń zmysłowych. że w czaszce człowieka (oprócz nerwów) mieści się mózgowie. aczkolwiek uwypuklono w nich różne elementy. koordynuje ruchy ciała. ze skupiskiem komórek zwanych j ą d r a m i . Wydaje się. a także realizację czynności odruchowych. akcję serca. Uszkodzenie przedstawionych struktur prowadzi do zaburzeń zachowania lub procesów percepcji. złożony strukturalnie. planowanie przyszłości. R. Nie pretendując do specjalistycznej precyzji neurofizjologów powiedzmy. najnowszy twór ewolucji. stanowi około 2/3 jego masy i zawiera mniej więcej 70% komórek nerwowych układu. bowiem pełni rolę „gościńca” przewodzącego pobudzenia nerwowe. tzn. Mózg. czynności seksualne oraz emocje. nazywanym też c i a ł e m m o d z e l o w a t y m . bardziej sprawne i wyrafinowane. utrzymuje temperaturę ciała. Najstarsza reguluje procesy autonomiczne. rozmieszczone w receptorach zmysłów i w organach ciała. Nieco inaczej opisuje funkcje trzech warstw mózgu P. uformowane z dwu półkul nazywamy mózgiem. którego dwie części. układ limbiczny. H i p o k a m p . Łuk odruchowy zamyka się na poziomie rdzenia kręgowego. Łuria). zatem kontroluje pracę mózgu w aspekcie orientacji w otoczeniu i świadomych dążeń. np.

kształtów i schematów. zdolności werbalne. z reguły bardziej dotkliwe dla mężczyzn. m. Są one wyspecjalizowanymi ośrodkami kontroli czynności psychicznych. W każdej półkuli mózgowej są rozmieszczone odmienne funkcjonalnie zespoły komórek. Jeżeli np. że w jej obrębie mieści się także ośrodek kontroli emocji negatywnych. natomiast mężczyźni tylko wtedy. związane z podejmowaniem decyzji. Jessel) mówią dobitnie i wprost o płci mózgu. W prawej mieszczą się ośrodki kontroli doznań wizualnych. rozpoznawania twarzy. to do lewej. czy był skierowany do półkuli prawej czy lewej. aby naturalnie żeńską strukturę mózgu zmienić w schemat męski. Witleson stwierdziła. gdy był skierowany do prawej. tak i tożsamość płciowa jego mózgu zaczyna się kształtować dopiero po pewnym czasie. 1993. że uszkodzenie tych samych partii mózgu powoduje różne skutki u kobiet i mężczyzn. Dominacja ta jest uwarunkowana genetycznie (9%) bądź patologicznie (1% populacji).in. a także bardzo liczne funkcje ruchowe. Ramka 9 „Tak jak sześciotygodniowy płód nie dawał się rozpoznać jako męski lub żeński. Niektórzy autorzy (A. Jeżeli płód jest genetycznie żeński. obie półkule różnią się dodatkowo ze względu na płeć osobnika. jak się wydaje. Przyjrzyjmy się teraz płatom kory mózgowej. ośrodka emocji. w sensie dosłownym zmieniający umysł rozwijającego się osobnika. Tradycyjnie mówimy o lokalizacji funkcji psychicznych w poszczególnych płatach. postrzegania przestrzeni i relacji przestrzennych. np. które determinuje inne zmiany fizyczne – działania hormonów” Cyt. graficzne. W płacie czołowym są zlokalizowane złożone funkcje poznawcze. stosunkiem jednostki do innych ludzi. podstawowy schemat mózgu nie ulega żadnym zasadniczym zmianom. Jessel: Płeć mózgu. np. w dodatku poszczególne układy komórek są rozproszone w na większej przestrzeni kory. a także (może w związku z tym) jest bardziej podatny na uzależnienia od nikotyny i alkoholu. Poza tym ta półkula wyspecjalizowała się w kontroli operowania pojęciami abstrakcyjnymi i myślenia abstrakcyjnego. U normalnych dziewczynek mózg rozwija się w sposób naturalny według schematu kobiecego. Tak jak wykształcenie się męskości zależało od występowania hormonu męskiego. konkretne działania i emocje pozytywne.Mniej jest leworęcznych Azjatów niż Europejczyków i Amerykanów. D.in. jeżeli w prawe. I rzeczywiście. S. m. to impuls nerwowy bólu dotrze do prawej półkuli. tak też potrzebne jest działanie o radykalnym charakterze.za A. Mówiąc najogólniej. poprawnego ułożenia w trakcie wymowy słów. Nieco zaskakującym jest to. widzenia i słyszenia. PIW. Wiadomo również. W tak skomplikowanej strukturze. zbyt proste zróżnicowania są mało prawdopodobne.Moir. a także spostrzegania całościowego. Proces ten. naturalny model mózgu jest. planowaniem działania. Świadczy to o dominacji prawej półkuli w kontroli motoryki ciała i niektórych czynności poznawczych. jest rezultatem tego samego zjawiska. pamięć słów i liczb.37-38.32 Każda z półkul kontroluje inną część ciała: prawa lewą połowę a lewa prawą.Moir. zgodnie z zasadą naprzemienności. mniej jest kobiet niż mężczyzn. Mózg leworęcznych silniej reaguje na niektóre leki. Inaczej dzieje się z chłopcami. Lewa półkula odpowiada za sprawność języka. D. spostrzeganie szczegółów. U kobiet podział funkcji między półkulami jest mniej wyraźnie określony. żeński. jaką jest mózg. s. Ciało jest tam reprezentowane niejako do góry . że przekaz wzrokowy informacji o pewnym ładunku emocjonalnym kobiety odbierały niezależnie od tego. Około 10% współczesnej populacji ludzi stanowią leworęczni. skaleczymy się w lewe przedramię.

Jednak badania. kontrolującego całą kończynę dolną. uczenie się a także za szereg specyficznych doznań i procesów. że terapia zaburzeń przynosi widoczną poprawę czynności itp. in.Goldsteina i innych wykazały. To. Jest tak. przez J. Płat skroniowy kontroluje procesy słyszenia. co zewnętrzne wobec mózgu jest rzutowane na wspomniane pola i mniej lub bardziej precyzyjnie w nich lokalizowane. rozpoznawania przedmiotów poprzez dotyk i inne.Lashleya. lecz lokalizacja nie jest punktowa. . Okazało się. Pojawiła się w tym kontekście koncepcja a n t y l o k a l i z a c y j n a . K. mięśni i ścięgien. Wyróżnia się w nim pola odbierające wysokie i niskie tony. Jeżeli uwzględnimy jeszcze istnienie komórek hamujących poszczególne ruchy. Opisane pole odbierają impulsy nerwowe z otoczenia organizmu lub jego struktur somatycznych. odpowiadające za syntezę doznań różnych zmysłów. jest wyspecjalizowany w przetwarzaniu informacji dostarczanych przez zmysł słuchu. P. Płat ciemieniowy odbiera informacje sensoryczne. inteligencji umieścić w jakimś konkretnym ośrodku. np. pole kontrolujące ruchy kciuka jest prawie równe wielkości pola. dzielonego w pionie. Taka wizja odpowiadała psychologom postaci i reprezentantom różnych wersji holizmu. niezmiernie rozbudowanej sieci komunikacyjnej wewnątrz mózgu. że utrata jednego z płatów nie wpływa znacząco na słyszenie. prowadzone m. Zamykając wątek zróżnicowania funkcjonalnego poszczególnych partii mózgu powiedzmy o samej idei lokalizacji funkcji psychicznych w mózgu. powoduje zanik widzenia w odpowiednich połowach siatkówek. ruchami palców stopy rządzą komórki położone u wierzchołka mózgu. Ważne motorycznie części ciała mają bogatszą reprezentację korową. Odpowiadała ona wyobrażeniom psychologów asocjacyjnych. np. Flourense`a. następnie ruch zostaje rozłożony w polu 4 na skurcze poszczególnych mięśni. W płacie potylicznym szczególną rolę odgrywa pole p r ą ż k o w a n e . pochodzących z siatkówek jest dość skomplikowana. ruchu i innych sformułowano pogląd. zgodnie z którą mózg działa jako niepodzielna całość. Swoistą syntezą tych zapatrywań jest koncepcja lokalizacji d y n a m i c z n e j . czyli całościowego rozpatrywania problemu. Oprócz nich występują obszary k o j a r z e n i o w e .33 nogami. jak w polu 4. ściśle określoną i dokładnie zlokalizowaną reprezentację w mózgu. upatrujących w procesie kojarzenia elementów istoty procesów psychicznych. Lokalizacja impulsów. Uszkodzenie w obrębie płata ciemieniowego mogą prowadzić do utraty zdolności określania pozycji rąk lub nóg (przy zamkniętych oczach). pochodzące z receptorów skórnych. Każda część tego pola kieruje jednym z ruchów. Penfielda. Za tą koncepcją przemawia również fakt rozpoznawania coraz liczniejszych powiązań między ośrodkowych. Jest to koncepcja w ą s k o l o k a l i z a c y j n a . lecz rozproszona. Z tego względu układy te nazywa się obszarami lub okolicami p r o j e k c y j n y m i . mieszczące ośrodki widzenia. Jej zwolennicy pokazują. Pod wpływem odkryć ośrodków mowy. który przeprowadził wnikliwe i dokładne badania lokalizacji ośrodka ruchu. Doznania każdego z naszych uszu jest reprezentowane w obu płatach skroniowych tak. będziemy mieli prawie dokładny schemat zawiłości lokalizacyjnych. że każda czynność organizmu ma swoją. że uszkodzenie połowy pola prążkowanego. Nie da się np. Inne uszkodzenie wspomnianego pola powoduje to. K. że widzenie staje się „szczelinowym”. że w wielu przypadkach funkcje uszkodzonego ośrodka przejmują inne partie mózgu. że uszkodzenie określonego pola nie zawsze prowadzi do utraty zlokalizowanej w nim funkcji psychicznej. sięgnięcia po szklankę herbaty dokonuje pole 6 (wg oznaczenia Brodmana). ruchem całej kończyny znowu kieruje pole 6. że analizy niezbędnego ruchu. Dobrą ilustracją powyższej tezy są odkrycia W.

Dane wzroku rozpoznają wolną przestrzeń. pozwalają penetrować środowisko na odległość. Poznań.A. Warszawa. umożliwiają tym samym rozpoznanie zewnętrznych wyznaczników ruchu. aby spełniać swą rolę musi otrzymywać odpowiednie dane o otoczeniu. Powonienie spełnia podobną rolę.A. które wyłapują ważne dla życia organizmów danego gatunku wskaźniki stanu otoczenia. Masowe badania tą metodą pozwoliły dość dokładne opisać stan pracy mózgu zdrowego człowieka. jak skierowane do danej osoby życzliwe słowo zaktywizuje odpowiedni ośrodek w mózgu. a także orientacja przestrzenna. Mechanizmy ewolucji wykształciły takie organy zmysłowe. Gdańsk. intelektualna lub społeczna jest o ułamek sekundy poprzedzana aktywnością wyspecjalizowanej partii mózgu. np. 1993 r.A. Jessel: Płeć mózgu. nawet warstw głęboko położonych. Taka jest biologiczna rola zmysłów. GWP. słuchania muzyki. że konkretna podejmowana czynność ruchowa. . Nowoczesne metody poznawcze pozwalają pokazać to. a także określać niektóre właściwości obiektów zewnętrznych. Zmysł smaku chroni przed łyknięciem trucizn i zachęca do spożywania smakowitych kęsów. unikanie niebezpieczeństw. u epileptyków czy osób autystycznych. poprzez porównania. Pokazują również okolice o zaburzonych czynnościach jakie pojawiają się np. Dzięki tym technikom mózg został udostępniony obserwacji. Zmysły skórne (dotyku. Zanim wypowiemy np. kumulacji doświadczeń licznych pokoleń.J. skąd płyną dźwięki zapowiedzi czegoś pożądanego. unikać kolizji z przeszkodami. emocje. Przyrząd zwany elektroencefalogramem pozwala rejestrować aktywność elektryczną zarówno pojedynczych komórek nerwowych jak i całych pól mózgu. Dzięki temu możliwe staje się wyszukiwanie pożywienia. . mózg to zaprogramuje. Literatura zalecana: . Lublin. . centrala sterująca zachowaniem organizmu w otoczeniu.R. Dowodzi to ścisłego powiązania pracy mózgu i funkcji psychicznych. Dzięki nim pojawiła się możliwość rejestracji prądów czynnościowych w mózgu. w trakcie wykonywania różnych czynności. Rozdział V Zmysłowe procesy poznawcze. uczucia:analiza neuropsychologiczna. życzliwe słowo. 2003 r. znajdującymi się na drodze organizmu. Skanery i urządzenia do rejestracji rezonansu magnetycznego pozwalają przedstawiać graficznie stany pobudzenie różnych partii mózgu. Herzyk:Mózg. . tym samym umożliwiły. D. I jedno i drugie służy właściwemu przystosowaniu do życia w warunkach środowiska oraz kontroli procesów wewnątrz organicznych. diagnozowanie różnego rodzaju dysfunkcji w konkretnych przypadkach.PWN.34 Zarysowany obraz pracy mózgu pokazuje liczne związki pomiędzy układem nerwowym a psychiką człowieka.D. D. Słuch ostrzega przed zbliżającym się drapieżnikiem lub walącym się drzewem i wskazuje miejsce. bólu. Grayson: Nerwy i mózg ludzki. Warszawa. Wyd. . jednej z bardziej owocnych metod badawczych. Mózg. temperatury) również informują o korzystnym lub niekorzystnym dla organizmu stanie wewnętrznym lub zewnętrznego środowiska. która w dodatku została niewyobrażalnie wzbogacona dzięki działaniu czynników kulturowych. Atena.1966 r.2000 r. Również można pokazać to. Wydobywa je w procesie przetwarzania informacji z doznań zmysłowych. Bragdon. Gamon: Kiedy móżg pracuje inaczej. Carter: Tajemniczy świat umysłu. 1999 r. Rozwój techniki i jej wykorzystanie w nowoczesnych metodach badań pozwala jeszcze bardziej przekonywująco ukazać istotę tej relacji. UMCS. PIW. Moir.

działającego na zakończenia nerwowe w zmysłach. twarda warstwa chroniąca wnętrze oka przed mechanicznymi uszkodzeniami.Im więcej pochłania.) Z doznań wzrokowych czerpie człowiek około 75-80% informacji o świecie. w pierwszych latach naszego życia. Dana zmysłowe są mentalną. Dostarczają przesłanek do rozumienia świata. tzn. równo ułożonych komórek. To ukazuje znaczenie życiowe receptorów oka. ich zachwianie prowadzi do zaburzeń w jego systemie. zwana a k o m o d a c j ą . gdyż zmysły skórne dostarczają wiele wrażeń (dotyku. zbudowanym z 1000 warstw idealnie przezroczystych. a każde jej naruszenie jest sygnalizowane poprzez doznania zmysłowe. substancję absorbującą różne długości fal światła. Soczewka jest unikatowym tworem natury. „być oczkiem w głowie” itp. Modalność wrażeń Proces poznania zmysłowego zaczyna się od doznania w r a ż e ń . zwanych r e c e p t o r a m i . stanowią treść świadomości człowieka. „oko zwierciadłem duszy”. oprócz wspomnianej funkcji biologiczno-adaptacyjnej. swędzenia). Co więcej. niemniej tradycyjnie mówimy o modalności pięciu zmysłów: wzroku. zimna. Człowiek (w sensie gatunku) jest wzrokowcem. dotykanego itd.35 Zmysły są kanałami kontaktowymi z otoczeniem.w konsekwencji . ciężaru itp. Wrażenia różnią się m o d a l n o ś c i ą . umożliwiającymi poznawanie jego właściwości i . W innej konwencji możemy zdefiniować wrażenie jako doznanie prostej jakości. jest to wiedza z autopsji. oko w jego życiu ogrywa nadzwyczaj istotną role i jako organ widzenia plasuje się wysoko w powszechnej skali wartości ludzkich („chronić coś jak źrenicę w oku”. w jaskrawym świetle słonecznym zwęża się. Ludzkie doznania zmysłowe. Pamiętać należy. Przywołajmy zatem te doświadczenia.„Zasłonka” ta reguluje wielkość ź r e n i c y . Regulacja ta. Relację tę reguluje z a s a d a r ó w n o w a g i o r g a n i z m u i ś r o d o w i s k a . W ciemnościach źrenica rozszerza się. wrażenia wzrokowe. Gałkę oczną otacza r o g ó w k a . chroniąc nerw wzrokowy przed nadmiarem stymulacji. Stanowi ona podstawę wyróżniania świata widzialnego. A to w następstwie wywołuje odpowiednie. smaku. słyszanego. określonej barwy. zawierający melaninę. Oko ma względnie prostą budowę. . gorąca. zawieszona na mięśniach rzęskowych. bólu. Tuż za źrenicą znajduje się s o c z e w k a . wielkości. pełnią rolę poznawczą. słodyczy.kształtowania pożądanej dla życia relacji organizm-środowisko. Zmysł wzroku. wychodzących z wewnętrznych ścian bocznych gałki ocznej. regulujących jej krzywiznę (grubość). umożliwiają zaspokojenie potrzeby wiedzy i ciekawości świata. np. O zmysłach tych i zróżnicowanych wrażeniach zmysłowych dowiadujemy się bardzo wcześnie. tym ciemniejsza tęczówka oka. a także wzbudzają silne emocje i subtelne uczucia. o dużym ładunku subiektywnej pewności. kolistego otworu w centrum tęczówki. dostosowawcze reakcje organizmu. zwiększając dopływ fal świetlnych do receptorów. za nią znajduje się t ę c z ó w k a . Jej funkcja jest analogiczna do nastawiania odległości w aparacie fotograficznym. barwny i nieprzezroczysty mięsień. subiektywną reprezentacją świata. słuchu. łaskotania. zapewnia właściwą ostrość widzenia przy zmianie odległości wobec widzianego obiektu. że każdy żyjący organizm wymaga właściwych dla siebie warunków egzystencji. węchu i dotyku (zmysły skórne). czyli subiektywnego odczucia bodźca. Jest ich więcej niż nazw zmysłów. sposobem istnienia i prezentacji właściwości świata.

Wyróżniamy na niej dwa rodzaje receptorów: czopki i słupki (pręciki). Widzenie cech przedmiotów. Są to wyspecjalizowane komórki nerwowe we wzrokowej okolicy mózgu. Będzie natomiast wystarczająco intensywny dla słupków. W przypadku zbyt silnego zakrzywienia. układ pionowy i horyzontalny i kilka innych. łączenia krzywizna i linii prostych. Wykryte proste cechy nie tworzą mozaiki. subiektywnie odbierane jako wrażenia. liczą około 6-7 milionów i są wyspecjalizowane w odbiorze światła dziennego (intensywnego). Powoduje to. kąta nachylenia linii. One też umożliwiają nam widzenie barw. Z daleka mogą nie rozpoznawać znajomych. Wyobraźmy sobie literkę B. pszczoły widzą różne odcienie ultrafioletu. Wiesel wykryli i opisali k o m ó r k i p r o s t e . Komórek tych jest relatywnie dużo. Ich postrzeganie obiektów jest rozmazane. dostrzec drut telefoniczny z odległości 0. np. patrząc na obiekty dalej położone mrużą oczy. cały proces nie jest kontrolowany. jest ich około 120 milionów. chcąc dostrzec światło słabo świecącej gwiazdy. Osoby krótkowzroczne widzą dobrze przedmioty bliskie oku. gdyż jej promień wpadający przez źrenicę wprost na żółtą plamkę nie pobudzi czopków. bywają na początku znajomości posądzani o zarozumiałość i oschłość w kontaktach społecznych. lecz łączą się w stopniowo w coraz to większe całości. mamy w niej kilka prostych elementów. Rejestrują one występujące cechy automatycznie.. elementarne cechy obiektów otoczenia organizmów. Aby dostrzec jej kształt muszą połączyć się doznania komórek wykrywających linie proste poziome.36 Dysfunkcje soczewki prowadzą do zaburzeń ostrości widzenia. prócz plamki żółtej. w centrum siatkówki znajduje się niewrażliwa na działanie fal świetlnych ś l e p a p l a m k a . Cechuje je niebywała czułość. A to wpływa niekorzystnie na ich społeczną ocenę. z tego względu nazywa się je także d e t e k t o r a m i cech. że zachowanie takich osób staje się niepewne. chociaż inne istoty żywe wykorzystują takie możliwości. W nocy. rozmieszczone w plamce żółtej. W wyniku ich działania doznajemy wrażeń kształtu. Tę światłoczułą. czyli wyprowadzenie nerwu wzrokowego z wnętrza oka. Proces ten przebiega w . Miarą wrażliwości ostatnich jest fakt dostrzegania nocą. pochylają się do przodu i wyglądają jakby przygnębieni. inna na łuk krzywizny. reaguje na krótki odcinek linii prostej. wielkości. tyle ile prostych elementów geometrycznych występuje w otoczeniu. promienie świetle załamują się tak. Są receptorami nocnego widzenia. gazetę trzymają ją niemal przy nosie. Jedna komórka np. pozwalają np. Pierwsze. że obraz przedmiotu pada przed siatkówką. Na dnie oka. Przestrzeń wewnątrz gałki wypełnia ciało szkliste. W efekcie osoby z takimi wadami oka cierpią na dolegliwość krótkowzroczności lub dalekowzroczności. nie odczuwamy widzenia przedmiotów tak. Zmysł wzroku człowieka jest wrażliwy tylko na fale świetlne długości od 380 do 780 nm. Nie reaguje on na światło pozostałych długości fal. czyli właściwymi receptorami. krzywizny. reagujące na ściśle określone. wielowarstwową powierzchnię oka nazywamy s i a t k ó w k ą . przy dobrej widoczności. vis a vis źrenicy. jak to sugerują obrazy Seurata. marszczą nos.5 kilometra. Hubel i T. a nadmierne spłaszczenie z kolei powoduje przesunięcie obrazu poza siatkówkę . latarni z odległości 50 km. Opisywane komórki wykrywają cechy przedmiotów. a dno oka i ścianki boczne są usiane licznymi komórkami nerwu wzrokowego. W słupkach i czopkach dokonuje się przemiana energii słonecznej (pośredniczą w tym procesy chemiczne) w impulsy nerwowe. Dwaj amerykańscy nobliści D. jakby spowolnione. czytając (bez okularów) np. Pręciki (słupki) są o wiele liczniejsze. są rozmieszczone na całej powierzchni siatkówki. ich wrażliwość na światło jest około 100 000 razy wyższa niż czopków. musimy lekko przechylać głowę. nieostre. przebiega poza świadomością. ogólnie właściwości przestrzennych przedmiotów. pionowe.

jakby występujące między tymi zasadniczymi. artysty i teoretyka widzenia form malarskich. Widzimy świat barwny. Nas interesuje w tym przypadku jedynie kwestia widzenia konturu przedmiotów. wysyłające promienie świetlne długości od 470 do 650 są pełniej reprezentowane w naszej świadomości. niebieską i żółtą oraz wtórne (powierzchniowe). „ 560 – 575 „ „ „ „ żółtozielonej. Jakość doznania ściśle odpowiada długości fali. zieloną. W grotach. Strzemińskiego. „ 450 – 470 „ „ „ „ niebieskiej. niż u ludzi o ostrym wzroku. „ 575 – 590 „ „ „ „ żółtej. bezbarwne. przedmioty nie są barwne.37 wielkim uproszczeniu następująco: pobudzenia dwu lub kilku komórek są łączone w całość „wyższego rzędu” przez komórki odbierające sygnały z kilku komórek prostych. inni nie dysponują tą cechą. zapewne z powodów większego ich znaczenia dla orientacji w środowisku naturalnym. „ 510 – 560 „ „ „ „ zielonej. H. „ 470 – 480 „ „ „ „ błękitnej. Ostatni punkt świetlny widzą jako nieco rozsiany krąg świetlny. Zdaniem W. W języku potocznym barwę przypisujemy przedmiotom. a ich impulsy są przetwarzane i scalane na poziomie kory mózgowej. te osoby mają ostry wzrok. uznajemy ją za cechę przedmiotu. Widzenie barw. nawiązując do tego stwierdzenia opracował teorię . że rozpoznajemy przedmiot widząc jedynie nieliczne jego cechy. Obiekty świata. Jedni widzą kontury wyraziście. Ich widzenie konturów przedmiotów jest rozciągnięte. „ 610 – 690 „ „ „ „ czerwonej. Th. Oczy ludzkie nie są jednakowo sprawne w tej dziedzinie. W efekcie tworzy się schemat przedmiotu. Odpowiedniość tę przedstawia niżej prezentowane zestawienie: Fale 380 – 450 nm wywołują wrażenie barwy fioletowej. „ 590 – 610 „ „ „ „ pomarańczowej. „domyślając” się reszty. Y o u n g wykazał. zielone i czerwone otrzymuje się światło białe. Hipoteza jest interesująca. To fale świetlne „zabawiają się” wyglądem przedmiotów. świadczą one o powszechnym w owym czasie konturowym widzeniu obiektów rzeczywistości i o zmienności form widzenia. a w konsekwencji prowadzi to do tego. von H e l m h o l t z. „ 490 – 510 „ „ „ „ zielonobłękitnej. że wyświetlając równocześnie światło niebieskie. W rzeczywistości sprawa jest bardziej skomplikowana. podziwiamy bogactwo odcieni kolorów. Wrażenia wywoływane działaniem fal z krańców skali są słabo zróżnicowane. Zatem detekcja niektórych cech przestrzeni też pozostaje gorszą. „ 690 – 780 „ „ „ „ purpurowej. one tylko odbijają fale świetle pewnej długości. Podobne efekty uzyskuje się mieszając barwy (zjawisko addycji) lub farby. „ 480 – 490 „ „ „ „ błękitnozielonej. Wrażenie barwy pojawia się pod wpływem działania na receptor wzroku określonej długości fali świetlnej. aczkolwiek niesprawdzalna. natomiast te ze środkowej części dają różnorodność odcieni. Widząc przedmioty wyróżniamy ich kontury. W zestawie barw wyróżniamy barwy podstawowe. odległość między widzianymi punktami jest u nich większa. zamieszkiwanych kiedyś przez ludzi pierwotnych zachowały się rysunki konturowe. pochłaniając pozostałe. zalicza się do nich czerwoną. który powtarzany utrwala się w mózgu.

twierdzącego. to ujrzymy nasz obraz w tonacji zielonej. Ich pobudzenie wywołuje wrażenie barwy niebieskiej. Byłoby to wyjaśnienie wystarczające. Kluczem do rozwiązania problemu stało się dla niego zjawisko p o w i d o k u . Dzięki temu drugiemu etapowi w procesie widzenia barwnego daltoniści nie wrażliwi na zieleń i czerwień widzą kolor żółty. Okazuje się. zatem i płodu. że widzenie barw przebiega dwuetapowo. podziwiając błękit nieba nie ujrzymy tego obszaru jako żółtego. Mieszanie fal świetlnych w różnych proporcjach daje wrażenie różnych barw pośrednich (wtórnych). zwaną t e o r i ą p r o c e s ó w p r z e c i w s t a w n y c h potwierdzają współczesne badania empiryczne. Początkowo miało wykształcić się widzenie barw niebieskiej i żółtej. czyli niewrażliwości na barwy czerwoną i zieloną. Łatwo je zaobserwować w warunkach domowych. że wynika ona z zaburzeń funkcjonowania czopków „czerwonych” i „zielonych”. a jest inaczej . Ale obok błękitu precyzyjnie wyróżnimy żółtą barwę słońca. Podobnie przedstawia się relacja barwy niebieskiej i żółtej. bardzo rzadko niebieskiej i żółtej. Tą wadą wzroku jest dotkniętych około 5% mężczyzn i około 0. kierowcy . Daltoniści nie mając możliwości takiego „mieszania” nie powinni widzieć barwy żółtej. a niewrażliwi na żółtą i niebieską aż o dwa. zwaną t e o r i ą t r z e c h b a r w lub teorią Younga-Helmholtza. H e r i n g. że człowiek pierwotny postrzegał świat achromatycznie. bywa ono dziedziczne. Zaburzenie widzenia barw może wynikać np. To przeczy teorii Ladd-Franklina. Etiologia zjawiska jest złożona. w których procesy jednostkowe warunkują efekt w postaci właściwości psychonerwowych. Ma ono istotne znaczenie praktyczne. wrażliwych na działanie fal świetlnych różnej długości. Zróżnicowanie funkcjonalne czopków potwierdził empirycznie G. że daltonizm jest zaburzeniem widzenia barw. Jeżeli będziemy przez pewien czas wpatrywali się w obraz o tonacji czerwieni. Bowiem wiadomo. że czerwień i zieleń są ze sobą w pewien sposób współzależne. że niewrażliwość na barwy żółtą i niebieską jest o wiele rzadsza niż całkowita ślepota na barwy. W a l d. np. zielonej lub czerwonej. Teorię Heringa.38 widzenia barwnego. a także spowodowane urazami lub schorzeniami. czopki reagują na fale określonej długości. gdyby nie fakt. bowiem uniemożliwia daltonistom wykonywanie niektórych zawodów. Jest to wada nieuleczalna. jako czarno biały i że w trakcie ewolucji kształtowało się widzenie barwne. Obiegowo mianem daltonistów określa się ludzi nie postrzegających czerwieni i zieleni.5% kobiet. Nie postrzegający barw czerwonej i zielonej byliby zatem opóźnieni o jeden etap ewolucyjny. że mamy tu przykład nadmiernej uniwersalizacji ewolucyjnego wyjaśniania wszelkich zjawisk psychicznych. zieleń wiosennych traw nie postrzeżemy ich jako czerwonych. Jak można wyjaśnić tę zagadkę? Zadania tego podjął się E. Stosuje się je nawet takich przypadkach. Zasada dopełniania dotyczy także bieli i czerni. Wydaje się. L a d d-F r a n k l i n a. Okazało się. Jako ciekawostkę potraktujmy przypuszczenie C. są barwami d o p e ł n i a j ą c y m i . z niedoboru pewnych elementów w organizmie matki. że barwę żółtą otrzymuje się mieszając zielone z czerwonym. Można przypuszczać zatem. najczęściej czerwonej i zielonej. a następnie przeniesiemy wzrok na białą ścianę. Znaczy to. co stanowi podstawę wrażeń określonej barwy. Zgodnie z nią w siatkówce oka występują trzy rodzaje czopków. a następnie czerwonej i zielonej. Dodajmy. Widząc np. wyróżnionych przez Helmholtza. Powszechnie jest znane zjawisko d a l t o n i z m u . że w procesie postrzegania barwnego występuje zasada wyłączania czopków wrażliwych na barwę dopełniającą wobec kolorystyki obiektu spostrzeganego. Teoria trzech barw jest prostą i elegancką. Wrażenia tej barwy są zatem niezależne od jednego z trzech rodzajów czopków.widzą obiekty żółte. współczesny psycholog amerykański. Pary te nawzajem dopełniają. ale jej subiektywne przeżycie jest efektem przetworzenia tych danych na poziomie mózgu. nie tłumaczy jednak niektórych aspektów widzenia barwnego.

ale jednocześnie poważna. barwa czerwona jest podniecająca. aktywizująca. organie o bardzo skomplikowanej budowie. . Wyróżniamy w nim u c h o z e w n ę t r z n e. kowadełko i strzemiączko). wypełnionej płynem. mierzona dynamometrem. filmowców i drukarzy. Słuch. zielony spowalnia. kolor i therapeia-opieka. radosna. odpowiadające za utrzymywanie równowagi ciała. Badania naukowców francuskich dowiodły. skłaniająca do zadumy. maszynisty suwnicowego. bądź podniecających odpowiednio do wskazań diagnostycznych. które poprzez kanał słuchowy kieruje fale dźwiękowe do u c h a ś r o d k o w e g o. są one odbierane jako drania przedmiotów. na niej lokuje się n a r z ą d C o r t i e g o. Ramka 10 Zdaniem wielu artystów i znawców sztuki. barwa żółta jest ciepłą i spokojną. odpowiednika siatkówki w oku. wzrasta przy oświetleniu czerwonym. kojarząca się z błękitem nieba. Kolor czerwony przyśpiesza rytm pracy serca. nie powiązane z procesem słyszenia. co wzbudza impulsy nerwowe. wytwarzających fale głosowe o częstotliwości od 20 do 20 000 Hz. a także ze smutkiem i tęsknotą. stanowiącym właściwy receptor słuchu. że ich nie odbieramy. Barwy mają duże znaczenia praktyczne jeszcze w innym sensie. ze zbiorem k o m ó r e k w ł o s k o w a t y c h. głośnością (siłą) i jakością. pomarańczowa jest wesoła. jest przeciwstawieniem radosnej niewinności bieli. potęgę. wrażenia słuchowe. który przekazuje drgania do ś l i m a k a. a czerń kojarzy się z emocjami pozytywnymi. Właściwość kolorów w postaci wpływania na nastroje człowieka wykorzystuje się także w psychoterapii. leczenie). ( cykli na sekundę). czerń w naszej kulturze jest symbolem smutku i żałoby. bogata w skojarzenia. Wnętrze ślimaka pokrywa cienka b ł o n a p o d s t a w o w a. Hz nie są słyszalne. energię. Jest ich około 30 000. Słyszane dźwięki charakteryzują się trzema cechami: wysokością. W niektórych kulturach azjatyckich biel jest wyrazem smutku. zwanej chromoterapią (od greckiego chroma-barwa. Siła nacisku mięśni dłoni. wprawiająca w dobry nastrój. krętej rurki. kojarzy się z pełnią życia. przytulną. symbolizuje nadzieję. Ze ślimakiem są połączone k a n ał y p ó ł k o l i s t e . są przenoszone na układ trzech małych kosteczek (młoteczek. co nie znaczy. Dźwięki poniżej 20 Hz i powyżej 20 tys. zielona jest barwą uspakajającą. krew. ogień. fiolet jednocześnie przyciąga i odpycha. a zmniejsza się przy świetle niebieskim. tam drgania b ł o n y b ę b e n k o w e j. Pokazuje to opis zamieszczony w ramce nr 10. niebieska również spokojna.39 samochodu. np.Istota poczynań sprowadza się do poddania pacjenta działaniu barw uspakajających. znajdującej się w u c h u w e w n ę t r z n y m. ożywiająca. Natomiast światło zielone sprzyja wysiłkowi długotrwałemu. Kolory pomieszczeń pracy wpływają na poziom i szybkość narastania zmęczenia. Przepływ płynu w ślimaku powoduje falowanie k o m ó r e k w ł o s k o w a t y c h. Przeciwnie . Receptory słuchu są rozmieszczone w uchu. przekazywane do mózgu i odbierane jako doznania słuchowe. Pozbawia ich także przeżyć estetycznych uwarunkowanych „grą kolorów” dzieł malarzy. że barwy wywierają wpływ na procesy fizjologiczne. Goethego. Człowiek doznaje wrażeń słuchowych w rezultacie działania na receptor słuchu wibracji przedmiotów. symbolizuje zdrowie.

popełniają więcej niż przeciętnie błędów. Najniższa w nim częstotliwość nazywa się podstawową. trwającą kilka godzin. rozmowa. Jest to miara wypracowana w Laboratorium Telefonicznym Bella. odbierać piękna gry na skrzypcach.wysokiego. odgłosy w przeciętnym biurze. W wielu krajach wprowadzono prawne ograniczenia dopuszczalnej głośności urządzeń. wysokie flet (2 050 Hz). cichobieżny samochód. np. bardzo silny dźwięk. hala fabryczna. Wysokość dźwięku nie jest jednak prostą odpowiedzialnością parametrów częstotliwości. cichy szept. a bardzo wysokie skrzypce (około 3 070 Hz). a z jakiej odległości usłyszysz Ty.). Pod wpływem nadmiernej głośności środowiska obniża się też wrażliwość słuchu ludzi w nim pozostających. wybuch bomby. start concorde’a. mała daje odczucie niskiej wysokości dźwięku. Powyższe powody uzasadniają konieczność prowadzenia walki z hałasem. słyszy szept z odległości 90 metrów. miej wydajni w pracy. praca świdra pneumatycznego. Decybele 0 18 20 40 60 70 80 90 100 110 120 130 140 160 200 Zjawisko próg słyszalności. wyrażająca wielkość fizycznego ciśnienia powietrza na bębenek. Etiopczyk. szmer mieszkania. Również jednorazowy. są zestresowani). wybuch rakiety może nieodwracalnie zniszczyć receptor słuchu. pogłos. nie słyszą popiskiwania dzieci. używanych w miejscach pracy i zamieszkania ludzi. Stałe przebywanie w środowisku o dużej głośności (powyżej 85 decybeli) powoduje trwałe uszkodzenie słuchu. próg bólu. Osoby pracujące np. ruchliwa ulica.40 W y s o k o ś ć dźwięku zależy od częstotliwości. samolot odrzutowy. Przy jego niskiej wysokości różnicę tonu zauważamy już przy małej zmianie częstotliwości. Destrukcji ulegają komórki włosowe. W skali tonów fortepianu ostatnia jest o 140 razy większa od właściwej dla dźwięków niskiej wysokości. a także jako czynnik obniżający poziom sprawności ludzi (narażeni na hałas są m. tworzących dany dźwięk. natomiast przy wysokiej niezbędna jest zmiana bardzo znacząca. nie mogą więc np. a wyższe harmonicznymi. rakiety. traktowanym jako szkodliwe dla zdrowia zanieczyszczenie środowiska. żyjący w środowisku naturalnym. Orientacyjną skalę głośności w decybelach przedstawia niżej zamieszczone zestawienie. G ł o ś n o ś ć lub siła dźwięku mierzy się w decybelach. np. szanowny studencie (mieszkańcu) wielkiego miasta w Polsce? Już dwugodzinna ekspozycja na dźwięki o sile około 100-120 decybeli wywołuje często głuchotę stymulacyjną. zespół rockowy ze wzmacniaczem. przędzalnia. Jeżeli ostatnia jest . J a k o ś ć albo barwa lub tembr dźwięku jest zależna od wzajemnego stosunku tonów częściowych. głośniejsze dźwięki wywołują ból.in. przejeżdżający pociąg. a one nie regenerują się i nie mogą być „poprawiane” chirurgicznie. wielka. o rozmaitej amplitudzie i częstotliwości. w przędzalniach albo w kuźniach fabrycznych po kilu latach pracy nie słyszą wysokich dźwięków. I tak na przykład niskie dźwięki wydaje kontrabas (około 40 Hz. potężny grzmot.

Świetnie np. Wielu ludzi. g ł u c h o t a n e r w o w a. W ten sposób zapewniamy dopływ do mózgu dodatkowych danych o różnicach odległości źródła od uszu w różnych położeniach. że różnica wysokości dźwięku docierającego do ucha stanowi wskaźnik dla lokalizacji dźwięku. Jednak ta nieznaczna różnica czasu zadziałania bodźca wystarcza. Fizycy dokładnie rozpoznali zjawisko Dopplera. Jak to się dzieje? Dwa mechanizmy układu nerwowego służą realizacji tej funkcji psychicznej. ma słuch upośledzony. czyli chaotyczne tony. by klasnął w dłonie w miejscach równo oddalonych od lewego i prawego ucha (ustawiając się z przodu. Pierwszy polega na wykorzystaniu różnicy czasu docierania dźwięku do lewego i prawego ucha. wzmacniającego siłę bodźca dźwiękowego. Jeżeli źródło dźwięku znajduje się np. niż dochodzące z bliska. występującą pod dwoma postaciami. przyjemne dla ucha. a zbliżającego się narasta. jak np. Człowiek jest wzrokowcem. Ph. nie uporządkowane wokół częstotliwości podstawowej. Lokalizacja źródła dźwięku.41 wielokrotnością podstawowej. gdy błona bębenkowa zostaje uszkodzona (mechanicznie albo w wyniku procesu chorobowego) lub kosteczki ucha środkowego zatracają zdolność drgania w wyniku czego pobudzenie nie dociera do komórek włosowatych. W takich i podobnych sytuacjach nadzwyczaj pomocną jest słuchowa zdolność lokalizacji źródła dźwięku.000 027 sekundy wystarcza do by zlokalizowania położenia źródła dźwięku. niestety. charakteryzuje uszkodzenie komórek włosowatych lub nerwów prze- . drapanie żelazem po szkle. Myśliwy np. to bodziec akustyczny pobudzi receptor lewego ucha z minimalnym opóźnieniem w porównaniu z prawym. ale bywają takie sytuacje. Ten wspaniały mechanizm zawodzi w pewnych sytuacjach. Zimbardo utrzymuje. że już różnica wielkości 0. czy też w oddali. g ł u c h o t a p r z e w o d z e n i o w a. Wystarczy zamknąć oczy i poprosić kolegę. orientujemy się w tym. słysząc chrząkanie dzika w gęstym lesie nie określi przy pomocy oka miejsca jego przebywania. Tę wadę można niwelować przez zastosowanie aparatu słuchowego. Każdy z Czytelników może sam przekonać się o tym. Ta właściwość funkcjonalna receptora słuchu pozwala nam zrozumieć nasze zachowanie w sytuacjach niepewności miejsca. z którego dochodzi dźwięk: wtedy mimowolnie zaczynamy poruszać głową. Czułość tego układu orientacji jest tak wielka. Podobnie sprawa ma się z głośnością (siłą) dźwięku. wykonując prosty eksperyment. że nie bardzo wiemy skąd dochodzi do nas odgłos klaskania. Na podstawie tych wskaźników mózg lokalizuje poruszające się źródło dźwięku. ma miejsce wtedy. Okazuje się. Drugi mechanizm lokalizacji źródła dźwięku sprowadza się do wykorzystania wskaźnika wysokości dźwięku. Dźwiękom harmonicznym przeciwstawiamy szumy. dźwięk postrzegamy jako współbrzmienie. że wysokość oddalającego się dźwięku obniżą. Są one odbierane jako niemiłe. to wrażliwość naszego ucha zasługuje na określenie: fenomenalna. Mamy wtedy do czynienia z głuchotą. Finezyjna struktura aparatu słuchu może zostać uszkodzona lub z upływem lat życia obniżyć swą sprawność. Dźwięki dochodzące do nas z daleka mają niższą wysokość. Jeżeli tak jest. Drugą. tyłu lub klasnął nad głową). napadniętego z tyłu nie ochroni nawet bardzo dobry wzrok. by mózg przeanalizował dane i określił położenie źródła dźwięku. po prawej stronie. że trudno jest zlokalizować położenie źródła dźwięku jeżeli znajduje się ono w równej odległości od uszy. a okaże się. czy grzmi w pobliżu nas. że wzrokowo nie można zlokalizować miejsca danego zdarzenia. Polega ono na tym. Pierwsza. ustawiając uszy w różnych odległościach do domniemanego źródła dźwięku.

T e o r i a m i e j s c a. Problem ten próbowano rozwiązać tworząc t e o r i ę w ę d r u j ą c e j f a l i. W przypadku tej dolegliwości jedynym.1 sek. przenoszone na komórki włosowate. potrafią oni na podstawie smaku określić rok produkcji wina. gorzkiego. Teoria ta nie wyjaśnia faktu odbierania wysokości dźwięków powyżej 400 Hz. opracowana prze H. To wyjaśnia możliwość odbierania dźwięków o wysokiej częstotliwości mimo powolności pobudzeń pojedynczych neuronów. zwłaszcza gorzkie (potencjalnie bardzo niebezpieczne. dotyczące określonego aspektu tego zjawiska. grożące zatruciem) jest niezmiernie wysoka. wrażenia smakowe. Zgodnie z nią fala głosowa wędruje wzdłuż błony usznej i pobudza maksymalnie tę jej część. wrażliwe tylko na obecność substancji jednego smaku: słodkiego. a nawet winnicę. Wewera. dotyczy rozróżniania wysokości dźwięku. Okazuje się. Konkurencyjną wobec przedstawionych jest t e o r i a c z ę s t o t l i w o ś c i (telefoniczna). Bella. że przy tonach wysokich błona najsilniej drga u podstaw ślimaka. który reaguje na jej skład chemiczny. wyjaśniającej problem słyszenia. wystarczy 0. gdzie je wyhodowano. Helmholtza. Sprawni kucharze są zdolni tworzyć niezwykłe kompozycje smakowe. przy tonach niskich u wierzchołka. zaproponowaną przez G. powodując salwę pobudzeń. która jest najbardziej wrażliwa na daną wysokość dźwięku. Bekesy’ego. każda z nich jest bardziej przydatna przy rozumieniu pewnej grupy faktów. G. bowiem wiadomo. Człowiek obiera cztery podstawowe wrażenia smakowe: słodkiego. gorzkiego i słonego. Uzupełnieniem tego wywodu jest t e o r i a s a l w y. że pojedynczy neuron może reagować nie częściej niż 300-400 razy na sek. Już 0. są sygnałem dla mózgu. kwaśnego. Różne miejsca pobudzonej część błony ucha. rozsianych na powierzchni języka. opracowana przez A. przy tym wrażliwość na bodźce. kwaśnego lub słonego. Nie ma jednolitej teorii słyszenia. Drgania określonych miejsc. z których je wytworzono. zawartość substancji dostającej się na zasadzie dyfuzji do wnętrza kubeczka jest odbierana przez receptor włoska. Z dna kubeczka wyrasta malutki włosek. podobnie jak struny harfy. drgają pod wpływem działania dźwięków różnej wysokości. przynajmniej niektórych ludzi. gatunek winogron. opracowana przez E. Reakcje na pojawienie się podniety o danym smaku są bardzo szybkie. jak dotychczas. sposobem jej przeciwdziałaniu jest zabieg chirurgiczny wszczepienia sztucznego ślimaka. Ale doznania smakowe. Niektóre z tych receptorów są wyspecjalizowane. e z 30 000 kom Zmysł smaku. G. Zgodnie z nią impuls nerwowy powstaje tylko pod wpływem szczytu działającej fali. Inne reagują na dwa lub więcej rodzaje bodźców. Kiperzy z kolei demonstrują wysoki poziom czułości tego zmysłu. Receptorami smaku są kubki smakowe. że obie główne teorie uzupełniają się. są przebogate. umieszczone w brodawkach. Bekesy udowodnił. które jednak stanowią jedynie kompozycje wymienionych czterech smaków. a jej częstotliwość jest dla mózgu sygnałem rozpoznawczym dźwięku. Teoria Bekese’go uzupełnia i konkretyzuje zapatrywania Helmholtza. Według niego fale o dużej częstotliwości wywołują sekwencyjne pobudzenie neuronów.. do jego rozpoznania. Są natomiast teorie cząstkowe. Teorie słyszenia.004 % chininy w roztworze jest wykrywana! W ten przemyślny sposób organizm człowieka został .42 wodzących impulsy do mózgu.

Twierdzi ona. W rzeczywistości to oni nie są w stanie go wyczuwać. również niektóre ssaki rozpoznają „zapachowo” obiekty z dużej odległości. ponieważ mamy zatkany nos. Zróżnicowanie to wynika z odmiennych funkcji węchu u człowieka i organizmów niższego szczebla ewolucyjnego. że bez życiowego przygotowania nie wyczuwamy smaku tłuszczu. nazwy i emocje. a nie produktach) akcentuje się ich smak niebiański. Według Lindy Bartoshuk reakcje na gorycz .). kwaśne i słone są wrodzone. ale pobudzenie może wystąpić pod wpływem 8-miu molekuł substancji zapachowej. Po drugie. a sęp padlinę z 40-tu. w których to (reklamach. przy zamkniętych oczach nie jesteśmy w stanie rozróżnić smaku jabłka i surowego kartofla! Przy silnych przeziębieniach nie smakuje nam jedzenie. Interesującą rzeczą jest to. białka. Mają jednak zdolność szybkiej regeneracji. słodycz. Zapachy odbieramy dzięki receptorom (włoskom).ale już 1/3 powierzchni kory mózgu psa (200 milionów komórek na powierzchni 80 cm kw. natomiast wyróżniania wielu smaków uczymy się kojarząc w jedno ich właściwości. niedźwiedź polarny zwęszy fokę z odległości 20 km. samicy z odległości 10 km. Preferencje smakowe są bardzo zróżnicowane. Ryś np. znajdującym się w komórkach nabłonka jamy nosowej. wraz z wiekiem zmieniają się upodobania smakowe. identyfikacji potomstwa ( foki w tysięcznym stadzie bezbłędnie odnajdują swoje małe na podstawie właściwości zapachowych).. smak wszystkich smaków odwołując się do przyjemności. Hilgard). które poprzez jamę ustną mogłyby przedostać do przewodu pokarmowego. subiektywne. określonych na podstawie doświadczeń z poza dziedziny smaków. starzy ludzie często narzekają na to. Mimo to węch u człowieka jest zmysłem o relatywnie niewielkim znaczeniu. Widzimy to w reklamach produktów spożywczych. śnieżny.43 ewolucyjnie zabezpieczony przed destrukcyjnym działaniem szkodliwych chemicznie czynników . W przypadku uszkodzeń brodawek językowych ich funkcje przejmują komórki z głębi jamy ustnej. bowiem smakowo . że słodkowodny węgorz ma ich około 3 mild ! Niektóre owady wyczuwają zapach. . że potrawy nie mają smaku. jakie wzbudzają. Do wywołania wrażenia zapachu niezbędne jest pobudzenie 40-tu komórek. Ostatni posługują się węchem przy określaniu kierunku poruszania. praktycznie ich wymiana następuje co 7-10 dni. ( 5 milionów komórek na powierzchni 5-14 cm kw.) i aż 100% kory mózgu ryby (E.Szacuje się. Już starożytni powiadali. witamin. że wrażliwość smakowe pogarsza się wraz z wiekiem. dymu papierosowego i innych czynników. Jednak ich walorom odżywczym szybko przydajemy dodatnie oceny emocjonalne i traktujemy jako smaczne. Kubki smakowe nie są odporne na szkodliwe działanie alkoholu. Ośrodek węchu zajmuje 1/20 powierzchni kory mózgowej człowieka. Przede wszystkim wiadomo. Zatem ludzie z uciętym językiem (kiedyś stosowano taką karę) nie są pozbawieni doznań smakowych. że tysiące odmian smaku nie mają należytej reprezentacji językowej. a więc węch nie wzmacnia doznań smakowych. np. Zasięg naszego węchu określamy raczej w metrach. Dzieci i młodzież bardziej lubią produkty słodkie. Mimo tych właściwości zmysł smaku wymaga niekiedy „ wsparcia” przez wzrok i węch. Mimo to warto wskazać na niektóre prawidłowości. wielu odmian skrobi. że o gustach nie należy dyskutować. kwasów. wyczuwa obecność swej ofiary z odległości 5 km. ludzie dojrzali rozkoszują się smakami pikantnymi lub kombinacjami smakowymi. Węch. rajski.

stanowiących 70% całości. małpiątka pozbawione możliwości dotykania matki przeżywają negatywne emocje. Pytanie o mechanizm funkcjonowania zmysłu węchu pozostaje. np. kwaśny. że wdychane cząstki są jednocześnie nośnikami promieniowania podczerwieni i właśnie ono wywołuje wrażenia zapachowe. C. Wcześniej przedstawione zmysły wzroku i słuchu są zmysłami d y s t a n s o w y m i. C r o c k e r a mamy cztery podstawowe zapachy: piżmowy (zapachy wonne). gdyż badania zmysłu węchu jest niezmiernie trudne. masowane ręką matki. bez jednoznacznej odpowiedzi.Ta klasyfikacja naukowca nie pokrywa się z odczuciami ludzi. że wrażenie węchowe jest następstwem wspomnianej reakcji pomiędzy smakowaną cząstką jakiejś substancji a receptorem smakowym i wyznawców t e o r i i f e r o m o n ó w. Odgrywa on szczególna rolę w rozwoju człowieka i zwierząt i kształtowaniu relacji społecznych. spalenizny. a nawet regresji. zimna. Wielość funkcji węchu u zwierząt doprowadziła do ukształtowania aż tak skomplikowanego w swej budowie organu zmysłu. Niemowlęta ludzkie szybciej się rozwijają jeżeli są dotykane.poczucia bólu. do odpowiedniej partii mózgu gadów. Wśród znawców problematyki mamy zwolenników t e o r i i r e a k c j i c h e m i c z n e j. a mając do wyboru sztuczną matkę karmiącą albo dotykającą. świadczy fakt występowania w naszym genomie genów nieczynnych. Rozstrzygnięcie nie zapadnie szybko. m. nacisku. bowiem ich receptory znajdują się w skórze. zwłaszcza świadczących o gotowości seksualnej samicy. U zwierzą pozbawionych pieszczot matki obserwuje się obniżenie wydzielania hormonu wzrostu. tulącą wybierają tę ostatnią. kawy i kaprylowy (kozi). Do grupy tej zaliczamy z m y s ł d o t y k u. O zastoju rozwojowym węchu. Pozostałe zmysły. Przeciętny człowiek rozróżnia od 4 do 10 tysięcy zapachów. odpowiedzialnego za doznania węchowe.lokalizacji i łaskotania. prawdopodobnie najstarszy ewolucyjnie ze wszystkich zmysłów. zmysł bólu.in. utrzymujących. np. a także swędzenia. octu. W życiu codziennym wyróżniamy większą ilość odrębnych i podstawowych zarazem doznań tego typu. że jedną z istotnych funkcji dotyku jest . Możemy zatem powiedzieć. a specjalista. ilościowo przewyższających liczbę samych zmysłów. o czym świadczy duże podobieństwo części mózgowia ludzkiego. Dotyk np. głaskane. Natomiast węch u człowieka. b ó l u i t e m p e r a t u r y. U niektórych zwierząt wykształcił się w procesie ewolucji narząd Jakobsona (przylemieszowy). Ci drudzy sądzą. ze względu na trudny dostęp do receptorów. temperaturywrażeń ciepła. Ich pobudzenie wywołuje wiele zróżnicowanych wrażeń. projektujący zapachy dezodorantów lub perfum aż 30 tysięcy. Węch u człowieka zatracił funkcje zmysłu orientującego w otoczeniu i już we wczesnych fazach ewolucji prawdopodobnie służył jedynie do rozpoznawania pokarmów.44 rozpoznawania zagrożeń i obcego terytorium. a pond to bólu! Jednoczesne pobudzenia komórek kilku receptorów skórnych daje wrażenie wilgotności lub suchości. natomiast dotyk należy do grupy zmysłów k o n t a k t o w y c h. zarówno dzieci jak i dorosłych. Według E. U ludzi. a dokładniej w różnych warstwach skóry. Dotyk odgrywa ważną rolę w rozpoznawaniu właściwości otoczenia. „dostarcza” wrażeń wibracyjnych. Określamy je zbiorową nazwą z m y s ł ó w s k ó r n y c h. pozostał w stanie bliskim pierwotnego. mieszczący się w jamie ustnej i służący do odbierania specyficznych zapachów. dotykanie wzajemne wzmacnia więź uczuciową. jak dotychczas. np.

zaznaliśmy rozkoszy aż do bólu. kiedy indziej przeżywamy ból tępy. W r a ż e n i e b ó l u nie jest przeżyciem jednorodnym.45 emocjonalne rozpoznanie sprzyjających partnerów w środowisku i kształtowanie tendencji propulsywnej do miłego. a na plecach aż 68 mm. Niektórzy ludzie cierpią jednak z powodu wystąpienia konkretnego bólu. Wrażliwość na ból jest wrodzoną.. niepowodzenia-ogólnie: z zaburzenia poprawnych relacji społecznych. reumatycznego. natomiast stopień jej jednostkowego zróżnicowania określają zarówno czynniki genetyczne jak i nabyte doświadczenie życiowe. a doznawany ból. znamy też ból nękający. rozkoszy. Ich rozmieszczenie nie jest równomierne. wywołuje natomiast w r a ż e n i a n a c i s k u. mózg różnicuje te sygnały według kryterium siły zagrożenia. Natomiast patologiczną jest już niemożność przeżycia emocji pozytywnych bez kojarzenia ich z bólem. Powiadamy. Odległość między nimi wynosi zaledwie 1 mm . W niektórych przypadkach nie występuje pobudzenie receptora bólu. na czerwonej części warg 5 mm. które nie przewodzą impulsów nerwowych bólu o innym charakterze. mniej alarmowych. Funkcjonalnie ból jest dla organizmu sygnałem zagrożenia zewnętrznego lub wewnętrznego. bowiem na nim jest największe zagęszczenie komórek tej wrażliwości. jest jakby wrodzoną umiejętnością.. Kobiety wykazują większą . czyli ból psychiczny. przekazywaną poprzez cienkie włókna nerwowe (włókna c). który to ruch ułatwia rozpoznanie powierzchni dotykanej. zaistniałym po zewnętrznym uszkodzeniu ciała mózg otrzymuje niemal natychmiastową informację. Najbardziej wrażliwym na dotknięcie jest czubek języka. Znaczącą role w rozpoznawaniu właściwości obiektów odgrywa d o t y k o w a w r a ż l i w o ś ć w i b r a c y j n a. dokuczliwy mimo niezbyt dużej intensywności. z reguły jest to sygnał bezpośredniego zagrożenia zewnętrznego. zadowolenia. np. głęboki. że „. który zazwyczaj sygnalizuje nam zaburzenia funkcjonowania organów wewnętrznych. Wibracje powstają w następstwie względnego ruchu obiektu i zmysłu. np. O bólu. Natomiast nauczenie się czytania alfabetu Braille’a. kształty proste i krzywizny. na przedramieniu już 40 mm. zawodu życiowego. a dotykanie pleców cyrklem lub nożycami o rozpiętości ramion poniżej 60 mm odczuwamy jako jedno dotknięcie. Dla porównania: podobne odległości na poduszce palca wskazującego wynoszą 2 mm. Przedstawiony fakt tłumaczy dlaczego językiem wykrywamy drobniutkie skazy na zębach. Możemy mieć zamknięte oczy i zatkane uszy a mimo to odczujemy zaistniałe dotknięcie w jakimś miejscu ciała. już na poziomie odruchu Możemy zatem zasadnie powiedzieć. Dotykanie powierzchni nieruchomej nie stanowi dostatecznej stymulacji dla powyższej funkcji.. że ból odgrywa doniosłą role w procesie utrzymywania przy życiu jednostek i gatunków.” I ta właśnie domieszka bólu czyni rozkosz bardziej wyrazistą i intensywną. bowiem komórki wrażliwości dotykowej są rozsiane w różnych punktach skóry. Zmysł dotyku pozwala również rozpoznawać właściwości obiektów świata zewnętrznego. rozróżniają zatem cierpienie ściśle związane z bólem somatycznym i niezależne od niego. Z tego powodu rozpoznanie powierzchni jakiegoś przedmiotu przez przesuwanie po nim palców nie jest trudne. Niekiedy doznajemy bólu ostrego. Wrażenia dotykowe zawsze odnosimy do konkretnego miejsca na powierzchni naszego ciała. W dodatku podobnie jak ból przeżywamy cierpienie. Często jest on pożądanym dodatkiem do przeżywanych uczuć i emocji radości. Co więcej.5 do 1 mm i oddalonych od siebie przerwami kilkumilimetrowymi wymaga długotrwałych ćwiczeń Trzecia istotna funkcja zmysłu dotyku ujawnia się poprzez s y g n a ł y l o k a l i z a c j i bodźca. kolistość i formy kanciaste. odrzucenia społecznego. na policzku 11 mm. dlatego też lokalizacja dotykania nie jest jednakowo dokładna na całej powierzchni ciała. czyli układu kropek wypukłych od 0. nieustanny. sprzyjającego organizmowi otoczenia. Łatwo rozróżniamy powierzchnię gładką i chropowatą.serca wynika z poczucia niewdzięczności. Sygnały te inicjują błyskawiczne działania. Nie jest to jedyna funkcja bólu.

Na szczęście . W a l l a. że receptory bólu w tym miejscu przestały istnieć. oglądanie atrakcyjnych obrazów itp. w innych akurat odwrotnie. czyli podawanie cierpiącemu substancji charakteryzowanych jako przeciwbólowe. Po amputacji np. Głębokie przekonanie o celowości takiego postępowania „wypiera” ze świadomości doznania bólu. Świadczy to o wpływie norm kulturowych na przeżywanie bólu. niż sportowcy innych dyscyplin.sterujący takim ruchem. że doświadczenia modyfikują przeżycia bólu. Szczenięta. po odwróceniu uwagi od bodźca bólu. że kobiety nigeryjskiego ludu Jaruba nie krzyczą pod wpływem bólów porodowych. Z b o r o w s k i. gdy zostaną podrażnione komórki bólowe. że pod jego wpływem tworzymy obraz czynników i miejsc grożących bólem lub ból wywołujących. B o d ź c e k o n k u r e n c y j n e w o b e c b ó l u n i w e l u j ą l u b o s ł a b i a j ą j eg o d z i a ł a n i e. niż pochodzenia włoskiego lub żydowskiego. Sygnalizują one położenie przestrzenne części ciała oraz wykonywane ruchy. ich stymulacja elektryczna. naturalna substancja łagodząca natężenie bólu. Amerykanie pochodzenie anglosaskiego są bardziej odporni na ból. Mechanizm ten wykorzystuje się w terapii bólu. wy-puszczone na wolność pchały mordki do ognia tak długo. w mózgu wydziela się endorfina. bowiem wykonanie np. M e l z a c k a w sztucznych warunkach. chronione przed doznaniami bólu. świadczące o przemożnym wpływie procesów zachodzących w mózgu na doznania bólu. a mózg . Tama taka może utworzyć się również pod wpływem aktywności określonych partii mózgu. zwana t e o r i ą t a m y lub wrót. na podstawie tych sygnałów określa wzajemne położenie tych mięśni i sekwencję ich aktywności. aż się sparzyły boleśnie. Pod wpływem przekonania o działaniu leku. Wiadomo też. b ó l f a n t o m o w y . boks) są wyraźnie mniej wrażliwi na ból. ale neutralnych leczniczo. Dlaczego tak się dzieje? Próbą odpowiedzi na to pytanie jest teoria mechanizmu bólu. uniemożliwiając jednocześnie intensywny dopływ impulsów bólowych. Niejako odwrotnym paradoksem jest nie odczuwanie bólu mimo działania silnych bodźców. Wrażenie bólu pojawia się zazwyczaj. Fakt ten dowodzi tego. niż mężczyźni. M. np. W r a ż e n i a k i n e s t e t y c z n e pochodzą z p r o p r i o c e p t o r ó w. a także i tego. psycholog amerykański. Jednym z takich zjawisk jest tzw. przewodzonym drogą nerwów grubych (A). opracowana przez R. wywołujących ból. mimo to. lekkie pocieranie miejsc bolących a także odwracania od niego uwagi (znany „chwyt” pielęgniarek). Mimo przebicia dłoni grubymi gwoźdźmi ludzie ci nie krwawią i nie odczuwają silnego bólu. podobnie jak w przypadku rzeczywistego uszkodzenia ciała. M e l z a c k a i P.myślenie o rzeczach przyjemnych. stawiając tamę innym pobudzeniom. Powyższe konstatacje są zgodne z wynikami badań porównawczych przeżywania bólu w różnych środowiskach społecznych i kulturowych. odczuwany w części ciała usuniętej chirurgicznie. otworzą wcześniej zaistniałą tamę. wykazał. nogi pacjent wciąż czuje dochodzące z niej dokuczliwe bóle. Jednak występują liczne sytuacje paradoksalne. chociaż jest to typowa reakcja kobiet sąsiedniego plemienia (i nie tylko).Jeżeli w trakcie tego zadziałają inne pobudzenia odpowiedniej intensywności.46 odporność na ból przewlekły. Impuls ostrego bólu poprzez nerwy c (droga szybkiego przekazu) dociera bezpośrednio do mózgu. Znany jest filipiński zwyczaj krzyżowania młodych mężczyzn w okresie Świąt Wielkanocnych. Zgodnie z nią włókna nerwowe nerwów skórnych mogą jednocześnie przekazywać do mózgu tylko pewną ilość impulsów. Jest to złożony system sygnałów. Znana jest metoda placebo. hodowane przez R. jednego kroku wymaga współdziałania około 200 mięśni. Skutecznie zmniejszają intensywność odczuwanego bólu masaż okolic wokół bólowych. w niektórych kulturach przeważają informacje minimalizujące jego dokuczliwość lub grozę. czyli receptorów rozmieszczonych w mięśniach i stawach. że uprawiający sporty kontaktowe (zapasy.

który przy poruszeniach głowy lub przechyłach ciała w określonej płaszczyźnie naciska na komórki włoskowate błony wewnętrznej kanału. parę centymetrów od mojej twarzy. czwartek zawsze był zielony”. oglądana jawi się drobiazgiem. O czym każdy z nas może przekonać się stawiając pierwszy krok po rannym przebudzeniu. Te i podobne niespójności poznania zmysłowego są korygowane w procesie interpretacji treści wrażeń. 2004 r. Gdy słyszę słowo „czwartek” .nr 4. „widzę” jego barwę i kształt jakby na ekranie. Nacisk i siła nacisku są przekazywane do mózgu w postaci impulsów nerwowych. jednak każdy z nich jest swoiście autonomiczny. mam kłopot z uczeniem się. Przedmioty np. .. głową do góry. Wykonując stójkę uruchamiamy „alarm” wysyłany z tego receptora. W konsekwencji różne wrażenia bywają niespójne poznawczo. Podrażnienie skóry prądem elektrycznym wywołuje bądź wrażenie pieczenia. płynących z prioprioceptorów nie jest uświadamiana.Gdy słyszę jakiś dźwięk. Zimy kawałek żelaza zmysły skórne odbierają jako wilgotne. bądź swędzenia. kiedy w pierwszej klasie mama pytała mnie w środę. Jednoczesne pobudzenie przyległych komórekreceptorów zimna i ciepła daje wrażenia gorąca.pisze M. która zazwyczaj kupuje podręczniki potrzebne do egzaminów. Kiedy pożyczam te książki od niej. że modalność doznań zmysłowych nie sprowadza się do prostego rozróżnienia wrażeń wzrokowych. Kanały to trzy owalne rurki. Przy zamkniętych oczach rozpędzanie samolotu pasażerowie odbierają jako jego wznoszenie. Ramka 11 Interesującym i intrygującym zarazem jest zjawisko synestezji (od greckiego syn-razem. I nawet gdy pomyślę o czasach szkoły podstawowej .. ustawione w trzech płaszczyznach i wypełnione płynem (endolimfą). słuchowych i innych lecz kryje w sobie bardziej znaczące i skomplikowane zagadnienia. leżących u podstaw kanałów. spełniający swą wyjątkową funkcję. nigdy się nie zmieniają. Punkty zimna reagują bowiem jednako na temperaturę bardzo wysoką i bardzo niską. zawsze widzę je zabarwione na zielono.. Informują one o położeniu przestrzennym poszczególnych części ciała. Nie robi notatek. czyli jednoczesne odczuwanie dwu lub kilku wrażeń. wrażenia synestetyka są stałe. bo stwierdzam. zaś zmysł równowagi o układzie całego ciała. że użyła złych kolorów dla oznaczenia słów! Jak słowo rozpoczynające się na literę „p” można podkreślić innym pisakiem niż niebieski? Dlaczego do słowa „charakter” użyła zielonego. wydaje się wielką. a innej pani dźwięk dzwonka u drzwi jawi się w postaci niebieskich kółek. jednocześnie i aistesis –odczucie). Syntetycy widzą jednostkowe słowa jako zabarwione na dany kolor. wykryta językiem. skoro jest ono fioletowe?. a dokładniej woreczków przedsionkowych. Zmysły naszego organizmu dostarczają niezbędnych informacji do sprawnego funkcjonowania w środowisku fizycznym. znajdujące się błędniku ucha. w płaszczyźnie którego dokonuje się ruch. Receptorem równowagi są k a n a ł y p ó ł k o l i s t e oraz p r z e d s i o n e k.47 dla nas większość impulsów.. Rolą przedsionka. Jest ona uwarunkowana właściwością receptora zmysłu. Nie da się ich w żaden sposób nauczyć. Dziurka w zębie. tylko podkreśla najważniejsze rzeczy kolorowymi paskami. który znajduje się na wysokości mego czoła. informujących o położeniu ciała w pionie. jest dostarczenie impulsów. niż poznawane wzrokiem. dla pewnej plastyczki słowo Bożenka jest żółte. „Mam na studiach koleżankę. Cagara (Charaktery. Powyższe fragmenty tekstu pokazują. np. poznawane tylko dotykiem wydają się większymi.). Na tej samej zasadzie powstają impulsy informujące o przyspieszeniu w ruchu liniowym. Praca prioprioceptorów jest ściśle powiązana ze z m y s ł e m r ó w n o w a g i. jakie lekcje mam następnego dnia.

a nawet 4 milisekundy. bodźce trwające jedną tysięczną sekundy. działając na różne receptory wywołują wrażenia różnej modalności. stanowiące nośnik informacji dla ośrodków mózgowych. np. Bodźce bardzo słabe nie wzbudzają aktywności receptorów. a energię bodźca może przetworzyć na impulsy nerwowe. że dany zmysł jest czuły tylko na określony rodzaj stymulacji. Wrażliwość zmysłów Kolejnym wielkim zagadnieniem psychologii doznań zmysłowych jest relacja siły bodźca i jakości wrażenia. właściwe jedynie dla danego zmysłu. bodźce słabe wywołują wrażenia niewyraźne. zmienia się w zależności od stanu organizmu. ż pojęcie przygotowawcze. im słabsze bodźce dany osobnik dostrzega. aż my iskry. są one niezauważane. a nawet destrukcyjne. Przyczyny nie rejestrowania ich w świadomości mogą być zupełnie różne. jest ona zróżnicowana interpersonalnie i tym wyższa. Zajonc wykazali. W jakim sensie? S. Znaczy to. że bodźce podprogowe modyfikują w określony sposób procesy poznawcze. „willa”. Z oka np. bodźce bardzo silne są dokuczliwe. choroby. Współcześnie omawiane zagadnienie traktujemy jako problem t r a n s d u k c j i . Jest to jedna z metod postępowania w tej dziedzinie. a 50% wskazań najsłabszego bodźca uznaje się za wskaźnik progu wrażliwości. Może to być zbyt mała siła bodźca. A. Jeżeli zachodzi potrzeba dokładnego określenie wielkości progu wrażliwości. a także od nastroju.Wie o tym każdy. np. występujące bezpośrednio po nich. badający mechanizmy przekształceń na poziomie zmysłu. wtedy wykonuje się serię prób. . mimo to wpływają na niektóre stany i procesy psychiczne.Stwierdzenie Millera zawierają się w dwu uogólnieniach: 1)Różne bodźce. nazywanych również subminimalnymi.48 co znaczy tyle. że nie docierają one do świadomości.. czyli zdolności zmysłów do przekształcanie fizycznej energii bodźca w fizjologiczne pobudzenie nerwowe. kto się uderzył w oko. Według J. zmęczenia. Wrażliwość nie jest cechą stabilną. W badaniach eksperymentalnych eksponuje się np.M i l l e r a miała to być „specyficzna energia zmysłowa”. mgliste. z ucha słuchowe i żadne inne. zainteresowania itp. że podprogowe bodźce torujące (priming) wpływają na interpretację treści bodźca rozpoznawanego. Marcel stwierdził. Zajmuje się tym wyspecjalizowany dział fizjologii wrażeń. lub nazbyt krótki czas jego trwania. nastawienia. należącego do tej samej klasy. Zdolność dostrzegania bodźców o małej intensywności określamy jako w y s o k ą w r a ż l i w o ś ć . Ich właściwością jest to. Jej przeciwieństwem jest niska wrażliwość. pochodzą impulsy wywołujące wrażenia wzrokowe. np. „budowla”. J. Ramka 12 Intrygującym i budzącym powszechną ciekawość jest problem bodźców podprogowych. Murphy i R. że pobudzając zakończenia nerwu wzrokowego prądem elektrycznym. demonstrowane podprogowo przyśpiesza rozpoznanie bodźca właściwego. 2) Te same bodźce. Analogicznie próg wrażliwości w badanej populacji można określić na podstawie podobnego wskaźnika dostrzeżeń najmniej intensywnego bodźca.. a mimo to działają na psychikę. działając na ten sam receptor wywołują takie same wrażenia. albo działając nań środkami chemicznymi lub mechanicznie zawsze doznamy wrażenia wzrokowego (błysku światła). dla celów zawodowych. wstępnej syntezy zmysłowej i nerwowych ośrodków integrujących. np. Bodziec najniższej intensywności wyznacza p r ó g w r a ż l i w o ś c i jednostkowej. Znaczy to.

zwany f a z ą r e f r a k c j i. by mogły ustalać bezwzględną wartość siły bodźca. że pod wpływem reklamy podprogowej wzrasta spożycie popcornu i coca-coli nasiliły się obawy tzw. ale szybkość przewodnictwa nerwowego nie zależy od intensywności działającego stymulatora. Najmniejsze dostrzegane różnice określają wielkość tego progu. W. jeżeli płonie 40. Zmysły człowieka nie są tak doskonałe. to różnicę intensywności światła zauważymy po dodaniu jednej dodatkowej. tymczasem funkcjonują one w ramach całości. Th. np. Gdybyśmy dołożyli mały ciężarek. jej potrzeb. Określa się jego wielkość przez porównanie dostrzegalnych danym zmysłem różnic między dwoma wielkościami.3). poprosimy kogoś o zamknięcie oczu i włożymy mu do ręki monetę 5-cio złotową. by pojawiło się wrażenie zmiany jego siły. wynikłe z tego. Np. jeżeli płonie 10 świec. to odczuje on różnicę ciężaru. przystosowuje się do zmian w środowisku. Informacje prasowe. F e c h n e r (lekarz i matematyk) zależność tę ujął w następująca formułę: arytmetycznemu przyrostowi wielkości wrażenia odpowiada geometryczny przyrost siły bodźca. bowiem. Komórka funkcjonuje na zasadzie „wszystko albo nic”. Wielkiej Brytanii i w USA reklama podprogowa została zakazana lub zagrożona sankcjami. Po nim następuje stan bezczynności. Jest to p r a w o W e b e r a . Sytuacja jest dość intrygująca. jednego grosza zmiana obciążenia ręki nie zostałaby odczuta. która polega bądź na a) obniżaniu wrażliwości (podwyższaniu progu) w sytuacji długotrwałego działania bodźca. to działa według jednostopniowego programu „pobudzenie”. wykrywają różnice „skokowo”. Od czasu. Organizm ludzki jest elastyczny. Jeżeli np. jeżeli została pobudzona. po przyroście o uchwytną dla nich wielkość. słabe i jaskrawe oświetlenie.F e c h n e r a. Zwiększając więc siłę bodźca nie przyśpieszymy jego recepcji. H. że przedstawiana prawidłowość zmienia się zależnie od nastawienia osoby badanej. Jest to problem badany przez psychofizyków. jak dotychczas. np. że perswazja podprogowa wpływa na zachowanie ludzi. W e b e r wykazał. że wielkość ledwie dostrzegalnej różnicy siły bodźca jest stałą wielkością ułamkową jego siły początkowej. Busha. W Australii. Jednym z objawów tej właściwości jest a d a p t a c j a z m y s ł o w a. to dla takiegoż efektu trzeba dodać 4 świece. a ich sprawność w pewnym stopniu określają potrzeby tej całości. zawodzi w przypadku bodźców słabych i bardzo silnych.Vicary (sprytny bałamutnik) ogłosił. Późniejsze badania wykazały. zwalczająca kontr kandydata demokratycznego zawierała podprogowe hasło „szczury” skutecznie nasilają wspomniane obawy. temperatury pomieszczenia. jak widzieliśmy. Pojawia się zatem pytanie: o ile musi wzrosnąć siła bodźca. E. którzy wykryli szereg prawidłowości. a następnie dołożymy do niej dwu złotówkę.1 (w zaokrągleniu) jego wielkości wyjściowej ( dla zmysłu słuchu –0. występujących w tej dziedzinie. szarych obywateli. np. że jest to prawo uniwersalne okazało się bezzasadnym. np. bądź b) na przystosowaniu receptora do zaistniałych warunków. różnicuje siłę bodźca. nie ma ani jednego przekonywującego badania naukowego potwierdzającego tezę. Komórka nerwowa receptora. . Przekonanie Fechnera. Oddaje ono prawidłowość w zakresie bodźców średniej intensywności. zwężenia lub rozszerzenia źrenicy. a także warunków zewnętrznych panujących w czasie badań. Stała wielkość przyrostu intensywności bodźca dla światła wynosi więc 0. G.49 Sprawą powszechnego zainteresowania jest perswazyjna rola oddziaływania podprogowego. gdy J. Drugim wskaźnikiem wrażliwości zmysłu jest p r ó g r ó ż n i c y . że w czasie prezydenckiej kampanii wyborczej reklamówka G. który potraktował zmysły jako niezależne od organizmu „czujniki” doznające. że są oni manipulowani przez dysponentów środków masowego przekazu. W tym kontekście ujawnił się błąd Fechnera.

W psychologii zjawisko to nosi nazwę d e t e k c j i s y g n a ł ó w. pomija wszelkie inne dźwięki. Podkreślmy to. szybciej rozstrzygają wątpliwości pojawiające się w sytuacji możliwości różnego kwalifikowania. W ten sposób natura chroni organizm przed działaniem czynników destrukcyjnych. niebezpiecznych czy korzystnych zależy nie tylko od sprawności danego zmysłu. utrzymują się dłużej. W lawinie dźwięków poszumu wiatru zwierzęta potrafią wyłapać odgłos kroków myśliwego. To wystarcza żabie do precyzyjnego wykonywania ruchów chwytania much. Reaguje on na cztery wskaźniki: ostrą granicę między jasnym i ciemnym. kanty i inne. nawet wtedy. inne są neutralne. Ilustruje to dobitnie zjawisko nazwane z angielska efectem coctail party. I tak: kontrolerzy lotów na lotnisku muszą bezbłędnie odczytywać sygnały radaru... że symbole osobiste są czymś bardzo ważnym. Jest to jedna z właściwości bufora sensorycznego. człowiek w sytuacji dubbingu wyróżnia głos aktora języka macierzystego.Znaczy to. inaczej zwanego pamięcią sensoryczną ( ultrakrótką. Sperlinga postrzegany szereg liter. że wrażenia są doznaniami w skali „mikro”. takich jak np. niż nie zaznaczony. Niektóre z nich mają istotne znaczenie życiowe. wyróżnionych dźwiękiem utrzymywał się w buforze dłużej. sensu. smaku i węchu. działa tu zasada wyróżniania tego. Innymi słowy od jego interpretacji. Spostrzeżenia. gdy z niejednoznacznego obrazu trzeba wydobyć istotną informację. Np. ikonograficzną) . gdy zostały one wypowiedziane na sali przyjęć w odległym od nich miejscu. to spostrzeżenia należą do klasy „makro”. że w buforze dokonuje się wstępna elimi- . Ma ono istotne znaczenie praktyczne. czyli znaki drogowe. ruch obiektu. Ryzykanci np. W procesie ewolucji zwierzęta i człowiek wykształciły wspaniały mechanizm różnicowania zmysłowego bodźców istotnych i małoważnych. Jeżeli przyjmiemy. Budowa układu sygnałów detekcji jest niezmiernie skomplikowaną. krzywizny. Ułatwia on znakomicie utrzymanie równowagi w środowisku. Za rozpoznanie konkretnych cech „odpowiadają” wyspecjalizowane pojedyncze komórki receptora.50 Zdolność adaptacji jest inna dla różnych zmysłów. zwłaszcza w takich sytuacjach. Zauważono. co ważne. Zmysły ludzkie rozpoznają wiele właściwości obiektów zewnętrznych. o zatartych granicach wskaźników na „tak” i na „nie” decyzja o zakwalifikowaniu wskaźnika do klasy neutralnych. a także nastawienia jednostki wobec świata i wielu innych indywidualnych właściwości psychiki. w eksperymencie G. napastnika albo ofiary. ciemność i .wypukłe krawędzie. ich p r ó g d e c y z y j n y (r e a k c j i) jest niższy. Jeżeli jakiś czynnik dodatkowo podkreśla ich ważność. W oku ludzkim funkcjonuje około 125 milionów detektorów! Świadczy to ilości wskaźników. słuchu. w którym utrzymują się do 300 milisekund. które tworzą podstawę orientacji człowieka w otoczeniu. ale także od rozumienia jego roli sygnalizacyjnej. natomiast bardzo powoli zmysł bólu.W sytuacjach niejednoznacznych. a nawet kierowca samochodu w zatłoczonym reklamami mieście musi wyróżnić z tego szumu regulatory ruchu. Impulsy od nich płynące (droga z dołu do góry) docierają do b uf o r a s e n s o r y c z n e g o. niż u ludzi ostrożnych. W naturalnych warunkach na organizmy żywe działa jednocześnie wiele różnorodnych bodźców. lekarze osłuchując pacjenta dążą do wykrycia symptomów choroby. wypukłości. O złożoności i wszechstronności ludzkiego systemu orientacji w otoczeniu świadczy też znien ność wrażliwości pod wpływem subiektywnego wyczulenia i zdolność wyłapywania bodźców ważnych z potoku nieistotnych szumów. Rozpoznano go względnie dokładnie w przypadku oka żaby. łatwo adaptuje się zmysł wzorku. że w czasie takich spotkań ludzie wyłapują z gwaru głośnych rozmów dźwięk ich imienia lub nazwiska.

Widzenie przedmiotów w trzech wymiarach nazywamy s p o s t r z e g a n i e m g ł ę b i. przepaści. że mając na siatkówce oka płaski obraz spostrzegamy głębię? Czy ludzie. a sprawa sprowadza się do ustalenia zakresu oddziaływania poszczególnych czynników. doznania prostych jakości. jak dotychczas precyzyjnie określić roli czynników wrodzonych i doświadczenia w kształtowaniu sprawności spostrzegania głębi. Przestrzeń nie działa na nasze zmysły poprzez bodźce. skręcamy we właściwą ulicę orientując się po wyglądzie narożnika domu itp. I jedno i drugie stanowisko znajduje potwierdzenie w faktach. że zarówno 6-cio miesięczne niemowlęta . na obiekty szybko zbliżające się. Sprawne oczy umożliwiają . głębokości i wysokości wzrasta wraz ze wzbogacaniem doświadczenia. od s p o s t r z e ż e ń. Ogólnie poznanie zmysłowe jawi się zatem jako efekt dwu dróg: „od dołu do góry” i „od góry do dołu”. zbitki istotnych cech przedmiotów. Człowiek i inne kręgowce wytworzyły ewolucyjnie zdolność postrzegania odległości. rozpoznajemy nadające się do użytku w żuciu codziennym. energia światła lub fali głosowej. pokazały. dzięki którym. pewnej całości. po kształcie i kolorze. Nie potrafimy. np. łatwo wyróżnialnych. uznający przemożną rolę doświadczenia w kształtowaniu określonych cech.. Są to wskaźniki zagrożenia.G i b s o n. nie wdając się w szczegóły. wykorzystującej wzrokowe urwisko (jest to blat stołu z umieszczonym pod szkłem papierem w kratę biało-czarną. niż od zmysły wzroku. Niezmienniki w procesie spostrzegania prowadzą od umysłu do obiektu. Spostrzeżenia i proces postrzegania dotyczą konfiguracji bodźców. W naszym umyśle zostały zakodowane odpowiednie schematy. czyli zwolennicy poglądu o wrodzonym charakterze różnorodnych cech psychiki ludzkiej. zatem obiekty im odpowiadające jawią się jako sygnały do danego postępowania. Świadczyłoby to o istnieniu wrodzonych zdolności spostrzegania głębi. Nazywamy je niezmiennikami. Ta prosta forma syntezy rozgranicza wrażenia. dowodzą. a spostrzeżenia bardzo znacząco określają tę ostatnią. W takich przypadkach postrzeganie jest nastawione na rejestracją cech dominujących. na niebezpieczne ukształtowanie tereny. Zbierając grzyby rozpoznajemy te. tworzą „drogę od góry do dołu”. nie ma energii przestrzennej takiej jak np. jak i jednodniowe koźlęta. Badania E. Nieco inaczej postrzegają głębię ludzie o sprawnej dwójce oczu. Każdy z nas nauczył się w ciągu życia szeregu niezmienników.51 nacja doznań nieistotnych. Nie mówimy przeto o wrażeniu głębi. którzy stracili jedno oko też widzą trójwymiarowo? Przyjrzyjmy się tym zagadnieniom. że połowa jego daje złudzenie przepaści). Dla kur takim niezmiennikiem jest schemat figury jastrzębia (krótka szyja. niż osoby jednooczne. bardziej zależnym od mechanizmów interpretacyjnych mózgu. Wyróżniamy wskaźniki dwuoczne i jednooczne widzenia głębi. a głównie wyuczona. wysokości i głębi. Jak to się dzieje. przydatne do spożycia. Zwierzęta instynktownie silnie reagują na kształt podobny do drapieżnika. a nie pojedynczych cech Jest to zdolność po części wrodzona (szczególnie widoczna u zwierząt). wydłużony ogon). Spostrzeganie głębi. lecz o spostrzeżeniu. pod wpływem praktyki. muszą więc być szybko rozpoznawalne. a także synteza na poziomie zmysłowym współwystępujących elementów znaczących z punktu widzenia orientacji w otoczeniu. że sprawność oceny odległości. wykonanym tak. Jednak zwolennicy e m p i r y z m u. I takie stanowisko prezentują n a t y w i ś c i. czyli zmysłowej reprezentacji przedmiotów. jego dostrzeżenie powoduje natychmiastową ucieczkę. kurczęta i inne zwierzęta spostrzegają głębię przepaści i unikają niebezpieczeństwa upadku.J.

czy oddalając się . ustawionymi w odległości paru centymetrów od siebie. że przedmioty bliskie zostają za nami. Znaczącym wskaźnikiem jest także wskaźnikiem g r a d i e n t s t r u k t u r y p o w i e r z c h n i o w e j. przedmioty mniejsze są bardziej oddalone (słupy linii telefonicznej). Również gra światła i cieni ułatwia spostrzeganie głębi. Różnica obrazów na siatkówce jest więc wskaźnikiem spostrzeganej głębi. Jeżeli spostrzegamy przedmiot daleki. wyróżniamy kilka jej form. a także sportowcom. perspektywa s z c z e g ó ł ó w. Te pozorne zagęszczenie jest wskaźnikiem odległości. Wskaźnik konwergencji jest bardziej efektywny przy postrzeganiu z niewielkiej odległości. 3-4 metrów. r u c h. albo są nieruchome. czyli pozwalające nakładać i porównywać obrazy odbierane niezależnie przez każde oko. w różnym stopniu napinają się lub rozluźniają. Obiekty bliskie widzimy pod kątem. Jedną z istotnych cech spostrzeżeń jest ich stałość. Rozróżniamy kilka form jej występowania. Takie obrazy nałożone na siebie są spostrzegane jako trójwymiarowe. Doświadczymy jej patrząc na biegną ce prosto tory kolejowe. a dalekie jakby przesuwają się razem z nami. W tej dziedzinie występuje słyszenie stereofoniczne. czy zobaczymy ją w pozycji placka. trzymanej między palcami spostrzeżemy ją jako krążek metalu określonej grubości. to odnosimy wrażenie. np. Podobny efekt stereoskopowy uzyskamy robiąc zdjęcia dwoma aparatami. bez detali. Wreszcie t r z e c i m wskaźnikiem dwuocznym jest stopień k o n w e r g e n c j i. niż poprzednie. wykonującym niektóre zawody. gdy poruszamy się w jakimś kierunku. to zjawisko pozornego zbiegania się linii równoległych na horyzoncie. odległości i oświetlenia. tym bardziej rozwarty kąt pomiędzy liniami od oczu do spostrzeganego przedmiotu. Perspektywa l i n i o w a. uwarunkowane różną odległością uszy od źródła dźwięku. postrzegające głębię. trawa chodnika. Perspektywa p o w i e t r z a („sina dal”) obniża jasność i nasycenie barwy spostrzeganego obiektu. czyli zbieżności ustawienia gałek ocznych. D r u g i m dwuocznym wskaźnikiem spostrzegania głębi jest akomodacja soczewki Mięśnie rzęskowate.52 widzenie s t e r e o s k o p o w e. Im bliższy obiekt. czyli poprawność rozpoznania cech przedmiotów niezależnie od kąta widzenia. Wskaźniki jednooczne spostrzegania głębi stanowią liczniejszy zbiór. Wykorzystując te właściwości buduje się dzisiaj „komputerowe oczy”. ponieważ każde oko postrzega obiekt pod innym kątem. Ważnym wskaźnikiem jest perspektywa. zasłaniający przedmiot postrzegamy jako bliższy od zasłanianego. Talerz. Zaliczamy doń n a k ł a d a n i e s i ę. Stałość spostrzeżeń. to linie od oczu do przedmiotu stają się niemal równoległe. którą mamy opłacić nabywany tytuł. Obrazy te nieco się różnią. Stałoś kształtu postrzeganego przedmiotu utrzymuje się niezależnie od zmiany kształtu jego obrazu na siatkówce oka. im dalsza od nas np. I niezależnie do tego. Kupując gazetę w kiosku spoglądamy na monetę. Perspektywa z m n i e j s z a j ą c y c h się r o z m i a r ó w. Zdolność stereoskopowego widzenia jest niezbędna ludziom. dalekie przedmioty spostrzegamy w zarysie. Na co dzień często doświadczamy działania s t a ł o ś c i k s z t a ł t u. leżącą na dłoni. Podobnie postrzegamy głębię w modalności słuchu. kierowcy ciężarówki. zawodny przy wielkich. co stanowi dla mózgu podstawę określenia odległości przedmiotu od oka. niezależnie od tego czy widzimy go siedząc przy stole. ustawiające soczewki na odpowiednią ostrość widzenia. motorniczego tramwaju. Mózg na podstawie tych minimalnych różnic określa głębię przedmiotu i odległość wobec niego. tym gęstsza się wydaje. czy w pozycji krawędzi blaszki. grającym w kręgle lub golfa.

niezależnie od tego czy znajduje się on w miejscu nasłonecznionym. dalsze od nas słupy. Dzieci. czy w prawo. są dociekliwi. Zielona koniczynka pozostaje zieloną w środku słonecznego dnia i . a drugi jako biały. Niezależni od pola polegają głównie na własnym rozeznaniu sytuacji. drudzy sygnałami pochodzącymi z wewnątrz organizmu i tych nazywamy niezależnymi od pola. Dzieje się tak. Przy spostrzeganiu wielkości przedmiotów z pewnej odległości zderzają się wskaźniki wielkości rzeczywistej i perspektywicznej. co X bliskie. w rezultacie pochylenia czy pokręcenia głową. Dodajmy. Występuje tu zjawisko w i e l k o ś c i p e r s p e k t y w i c z n e j. że obraz na siatkówce oka maleje wraz ze zrostem odległości spostrzeganego obiektu Jednak gdybyśmy chcieli narysować linię telefoniczną wzdłuż drogi. w ruchu.W i t k i n e m nazywamy zależnymi od pola. mimo spłaszczania jego obrazu na siatkówce w miarę wzrostu odległości między spostrzegającym i obiektem spostrzeganym. mimo. S t a ł o ś ć p o ł o ż e n i a z kolei pozwala nam stwierdzać. czy w cieniu. przechyleni w lewo. Biały papier odbija 9-krotnie więcej promieni światła niż czarny.53 od niego. Czarny aksamit spostrzegamy jako jednakowo czarny. poszukują informacji zwrotnych. wymiary przedmiotów odległych oceniają wyraźnie mniej dokładnie. Mimo to pierwszy widzimy jako czarny. Zależni od pola łatwo i chętnie ulegaj opinii otoczenia. to oddalone od nas na kilometr spostrzeżemy jako tej samej wielkości. Czynnikiem modyfikującym stałość postrzegania jasności przedmiotów jest kontrast. co stojące niedaleko od nas. określenie konturu Polski. stojące na równinie przy prostej drodze. S t a ł o ś ć w i e l k o ś c i to właściwość spostrzegania odległych przedmiotów typu X jako jednakowej wielkości. Nieco dłuższego czasu wymaga np. spostrzegamy jako okrągły. niezbyt towarzyscy. że obiekt spostrzegany nie zmienił swego położenia. musielibyśmy rysować jako mniejsze o pewien ułamek wielkości od słupa je poprzedzającego. Gdy spojrzymy na słupy telefoniczne. mimo funkcjonowania w ich psychice zasady stałości wielkości. własnych sądach. Spostrzegany kształt przedmiotów pozostaje niezmiennym. że jasność przedmiotów nie zmienia się mimo zmiany intensywności oświetlenia. a dokładność spostrzeżonej wielkości jest kompromisem między nimi. niż biały o zmroku. niż dorośli. Pewne odchylenia od reguły stałości kształtu występują przy spostrzeganiu obracających się przedmiotów o nieregularnych kształtach. tych za H. niezależnie od tego czy patrzymy na nie stojąc na nogach. gdyż dotyczą stylów orientacji w otoczeniu fizycznym i społecznym. podobnie jak stałość jasności nie ulega zmianie przy wahaniach intensywności oświetlenia. czy z odległości 3 m. że różnice te są bardzo istotne. Jednak im bogatsze doświadczenie w danej dziedzinie. że stałość jasności występuje niezależnie od rodzaju barwy. W serii interesujących eksperymentów Witkin wykazał. S t a ł o ś ć j a s n o ś c i charakteryzuje się tym. obróconego o 90o. Interesujące jest to. czy na głowie. Szare na tle czarnego postrzegamy jako jaśniejsze niż szare na tle białego. że obraz na siatkówce zmienił się np. Stałość położenia obiektu ustalamy na podstawie sygnałów różnych zmysłów: wzroku oraz równowagi i proprioceptywnych. lubią. gdy ktoś ukierunkowuje ich poczynania. S t a ł o ś ć b a r w y. Stałość spostrzeżeń kształtu chroni nas przed zaburzeniami orientacji w otoczeniu uwarunkowanymi zmianami usytuowania naszego ciała w przestrzeni. tym bardziej spostrzegana wielkość zbliża się do rzeczywistej. to kolejne. To wszystko dowodzi istnienie związku pomiędzy właściwościami spostrzegania a osobowością człowieka. że jedni kierują się głównie wskaźnikami wzroku. ogólniej: skomplikowanych powiązań elementów struktury psychicznej. I znowu jest to wbrew prawu optyki. mówiącemu. ale czarny papier w słońcu odbija wielokrotnie więcej promieni słonecznych.

czy też modele percepcyjne umysłu.in. -to. Zawsze postrzegamy tylko konkretny wycinek naszego otoczenia. W konkretnych sytuacjach nie mamy praktycznie trudności w rozróżnianiu obu tych elementów. że kształtują się one w trakcie nabywania doświadczenia. Nasz umysł. Rubin. narzucającym się chaosem bodźców. ale już po paru minutach znowu będziemy widzieli śnieżną biel. Bogaty i pogłębiony poznawczo zestaw kryteriów rozróżniania figury i tła przedstawił duński psycholog. obiekty styczne postrzegamy jako jedno ugrupowania. elementy jakby poruszające się w jednym kierunku traktujemy jako jedność. np. co na zasadzie omówionych praw łączy się w określoną całość wyróżniamy jako f i g u r ę. Dla jednych ludzi jest on względnie zawężony. pozostała część pola stanowi t ł o. uzupełniamy brakujące elementy znanej nam całości. Figura ma wyraźnie określone granice. pokazują zarys trójkąta lub kwadratu. To. Efektem tego jest o r g a n i z a c j a p o l a s p o s t r z e g a n i a. Aby o tym przekonać się. wystarczy na kawałku paska czerwonego papieru nakreślić parę linii białych. słabo widzących. nie znają ich sensu. kwadratu. co zmienne. 2) zagęszczenia. że są one wrodzonymi cechami umysłu. ale nie umieją nazwać tych kształtów. stanowi narzucającą się w spostrzeżeniu jedność. Nie jest ono jedynie natłokiem wrażeń. Przedmioty codziennego użytku z reguły postrzegamy jako figury na jakimś tle. co stałe. np.54 wieczorem. 5) zamykania (domykania). A t k i n s o n a pokazały. -to. co wysunięte do przodu odbieramy jako figurę. tłem to. Przebiega też ono podobnie jak uczenie się innych sprawności. Organizacja pola spostrzegania. 4) wspólnej drogi. Jedni dostrzegają na swoim wycinku liczne cechy obiektów. co porusza się jest figurą -to. 6) dobrej figury. to tylko przez moment wyda się on nam zielonym. wyda się nam jaśniejszą. że dostrzeganie figur w polu nie ustrukturalizowanym poprawia się w wyniku uczenia się. niż zakreślona na czarno. podlegająca następującym prawom: 1) bliskości. ”nijakie”. jego wyposażeniem poznawczym. To. Badania m. Ilustrują je rysunki nr1-6 Otwartym pozostaje problem istoty przedstawionych praw. D. dla ułatwienia orientacji w otoczeniu. koła. niedosłyszących. 7) symetrii. Tło jest niewyraźne. Zwolennicy natywizmu utrzymują. . Pole spostrzegania nie jest jednolite. Rzecznicy teorii uczenia się. a na drugim parę czarnych. Współczesna wersja tego problemu sprowadza się do pytania o zasady przetwarzania informacji: czy służą temu wzorce układu zewnętrznego. porządkuje doznania. obiekty o liczniejszych cechach wyróżniamy. 3) podobieństwa. gdy popatrzymy na śnieg przez zielone okulary. -partia pola bardziej zróżnicowana stanowi figurę. obiekty podobne traktujemy jako odrębną klasę. Czerwień zakreślona na biało. lecz jest swoistą organizacją postrzegania. dla innych względnie szeroki. Więcej. co człowiek ogarnia swoimi zmysłami w danym fragmencie rzeczywistości nazywamy p o l e m p o s t r z e g a n i a. E. Oto niektóre z nich: -figurą jest z reguły mniejsza część pola spostrzegania. Stwierdzenia te przemawiają na rzecz empiryzmu poznawczego. że operowani ludzie dorośli po odzyskaniu zdolności widzenia spostrzegają czarne plamy na białym tle. H e b b a wykazały. wyróżniamy układ w pełni oddający właściwość ideału. inni tylko bardzo wyróżniające. drugoplanowe. szerzej empiryzmu poznawczego. Badania R. co jaśniejsze postrzega się jako figurę -figurą jest to. Kontrast z otoczeniem i w tym przypadku modyfikuje regułę. specyfikujemy.

Mamy tu do czynienia z wpływem perspektywy. Linie te wchłaniają obramowanie kwadratu. również jest spostrzegany naprzemiennie. czy ułożenie włosów też skutecznie maskuje usterki urody. które nie znały tego rysunku. O wiele więcej trudności sprawia pokazanie klarownych figur na tle w przypadku pozostałych zmysłów. wyróżniając figury i tło. Jeszcze wyraźniej widzimy tę właściwość w przypadku „teściowej i narzeczonej” (rys. że zmysły ludzkie nie są ewolucyjnie przystosowane do ich uwzględniania w swych „komunikatach”. „rozmywają” jego wyrazistość. Figurę określa bądź biel. że figura i tło są zjawiskami spostrzegania wzrokowego. Co więcej. że 60% z pośród nich w pierwszym spojrzeniu dostrzegło „narzeczoną”. Oba wskaźniki są percepcyjnie znaczące. Skutecznym sposobem „ukrycia” obiektu jest upodobnienie jego części do otaczającego tła. niż dwie poprzednie. że mogą być one odbierane jako dwa różne obiekty. W pewnych układach cech figura może zniekształcać lub zaburzać spostrzeżenie przedmiotu. łudzą. dominujący smak cocktailu lub sałatki możemy określać jako figurę na tle pozostałych komponentów. stosowanego w różnych dziedzinach praktyki ( w wojsku. „Wiatraczek”(rys 8). przedstawiający wielokąt może być widziany bądź jako płaszczyzna o wielu kątach. Pierwsze spostrzeżenie figury wynika. Ilustracje 7-9 pokazują ich istotę i różnorodność Kielich lub dwa profile (rys 7) mogą na przemian jawić się jako figura lub tło. zdolność postrzegających zakwalifikowania ich do konkretnej kategorii okazuje się zawodną. Rysunek 12-ty pokazuje jak za piuropuszem linii można ukryć figurę kwadratu. Ich właściwością jest to. Okazało się. Złudzenia zmysłowe. bądź czerń. stąd trudność jednoznacznej kwalifikacji. Staje się . natomiast nie zmieniła się liczebność grupy 60-cio procentowej. Poznaliśmy dotychczas kwestie dotyczące ułatwień (wyróżnianie figury) lub utrudnień (maskowanie ) dokładnego spostrzegania obiektów. Byłaby to interpretacja błędna. Przy powtórnej percepcji 5% osób uprzednio widzących „teściową” dostrzegło „narzeczoną”. Ilustracja 9-ta jest bardziej skomplikowaną. przesyłanych do mózgu. Np. niemniej jednak i w tym zakresie przedstawiona prawidłowość daje znać o sobie. Badano osoby. z działania elementów drogi „ z góry do dołu”. Z kolei przemienność widzenie profili lub kielicha zdaje się wynikać z ustawienia oczu na elementy bliższe lub dalsze. bowiem prawidłowość ta dotyczy wszystkich zmysłów. Jadąc pociągiem słyszymy uderzanie kół wagonów o złączenia szyn i mimo woli układamy je rytmicznie. bądź jako bryła. czyli naszej skłonności do uznawania pewnych obiektów otoczenia za ważniejsze od innych. spostrzeganie powtórne w tych samych warunkach nie doprowadza do korekty obrazu. Odpowiednie nakreślenie brwi. Interesującym zjawiskiem są figury odwracalne. których nasze zmysły nie rozpoznają właściwie. usługach kosmetycznych). lub struktury podobne. Raz spostrzegamy bryłę jako prawo lub lewo skrętną (wyraźny wpływ kierunku spojrzenia). jak się wydaje. łowiectwie. pomalowanie ust. W procesie postrzegania mamy również do czynienia z figurami wieloznacznymi. Złudzenia zmysłowe z kolei są zjawiskiem mylnego spostrzegania. innym razem mały kwadracik jawi się jako wysunięty ku nam. a 40% „teściową”. Relacje między elementami spostrzeżenia nie pokrywają się wtedy z relacjami rzeczywistymi. Istnieje pewien typ układu cech rzeczy lub właściwości procesów.11). bądź jako położony w głębi struktury. Rysunek 10-ty. bowiem spotykamy tu naprzemienność zwielokrotnioną. Znaczy to. Mamy więc stan nierównowagi percepcji podobnych kształtów.55 Opisane kryteria wyróżniania figury mogą sugerować to. Ze zjawiskiem tym spotykamy się w sytuacjach maskowania. ale w tym przypadku figury nie wyróżniamy ze względu na sens (wszystkie skrzydełka są jednakowe) lecz na barwę.

Jeżeli popatrzymy nań przez zaćmione szkiełko. na każdy upadek kamienia.Dwa równe odcinki linii prostej uzupełnione na zakończeniach „wąsami”. Patrząc w górę nie dostrzegamy żadnych wskaźników odległości. Podobnie poprawnie spostrzeżemy jego wielkość patrząc przez długą rurkę. że złudzenia prawie zawsze dotyczą układów wytworzonych przez człowieka.Oba kółka znajdujące się w środku swoich skupień są jednakowej wielkości. lub pochylając się głęboko. Złudzenie ruchu. że postrzegamy je jako wypukłe. Intrygującym od wieków i zagadkowym jest złudzenie księżyca. przeprowadzone przez E. Widzimy go nad horyzontem większym. Inna hipoteza ( L. w odstępie czasowym poniżej 0. postrzegamy go większym od zawieszonego nad nami.13} powstaje m. W pracowniach psychologicznych demonstruje się złudzenie ruchu w postaci rozwijającej się spirali lub „wodospadu”. ma jakiś wpływ na pojawianie się przedstawianego złudzenia. Natura nie toleruje takiej rozrzutności i takiego braku efektywności. 15) Złudzenie kierunku. tak by widzieć księżyc przez rozstawione nogi. cywilizacyjnych. Układ nerwowy musiałby wtedy osiągnąć niebywałe rozmiary.56 to zrozumiałym po stwierdzeniu. różnicy nie dostrzeżemy.16. Kaufmana i I. że ustawienie gałek ocznych. Występuje taka sama reakcja na w s z y s t k i e ciche pluski wody. Jednak badania te nie wyjaśniają uwarunkowania różnicy wielkości złudzenia. ale jakże płodna poznawczo!) Badania eksperymentalne spostrzegania sztucznego księżyca. pionowe lub horyzontalne. a w pionie. Długie linie równoległe. powszechnie znane z reklam ulicznych osiąga się między innymi odpowiednią sekwencję świecenia żarówek. upadki . spostrzegamy jednak a jako wyraźnie większe. patrząc ku horyzontowi napotykamy ich wiele. na każdy plusk wody. Rocka) traktuje złudzenie księżyca w kontekście spostrzegania odległości.2 sekundy. głośne pluski. występującej u dzieci i dorosłych. znanym z dwu wersji. Podobne w swej istocie jest złudzenie Ponza (rys. Tradycyjnie wyróżniamy kilka rodzajów złudzeń. Złudzenie opisane przez Poggendorfa (rys. Różnorodność świata. Koncentracja linii między równoległymi a) powoduje. Wytworzyła ona mechanizm reagowania w określony sposób na całą kategorię bodźców. Ta ułomność zmysłów nie stanowiła więc zagrożenia ani utrudnienia egzystencji w warunkach naturalnych. poprzecinane krótkimi kreskami idącymi w przeciwnych kierunkach jawią się jako pochylone ku sobie. Złudzenie wielkości (rys. Powszechnie znamy złudzenie złamanej łyżeczki. Kształt przedmiotów też bywa postrzegany złudnie. np. Boringa. Działają tu wskaźniki wielkości perspektywicznej.17). jego bogactwo spowodowały to. in.14). pokazują. zwróconymi na zewnątrz lub do środka są postrzegane jako nierówne. (Pozycja to niewygodna. Kategoryzacja percepcyjna. nad nami mniejszym. a czas reagowania wydłużyć się poza granice funkcjonalności. Widząc księżyc jako bardzo oddalony. Wyobraźmy sobie nieskończone trudności funkcjonowania organizmu w przypadku konieczności odpowiadania niepowtarzalną reakcją na każdy odmienny bodziec. dłuższą jawi się ta z wąsami na zewnątrz. włożonej do szklanki z herbatą. Złudzenie długości ilustrują linie Mullera-Lyera (rys. pod wpływem kontrastu . natomiast skupienie ich nad i pod liniami powoduje spostrzegania linii jako wklęsłych. że w procesie ewolucji powstał i rozwinął się mechanizm oszczędnego reagowania na bodźce otoczenia. Z podobnym efektem spotykamy się w złudzeniu Heringa (rys. Linia prosta. opisane prze Zollnera. poprowadzona przez dwie linie równoległe z przerwą w przestrzeni między nimi „traci” ciągłość i jawi się w postaci dwu linii równoległych.18) ilustruje podobne zjawisko. przedstawia rys.

R. Bodźce podobne są postrzegane jako przynależne do kategorii. że niektóre stroje „pogrubiają”. Reagują natomiast gwałtowną ucieczką w przypadku lwa. Kategoryzacja percepcyjna jest więc ujednoliceniem reakcji na wspólną właściwość pewnego zbioru bodźców. Podobne do czego? A. inaczej w jednym wymiarze. Przenikanie cech różnych wymiarów w trakcie formowania się kategorii znają doskonale elegantki i eleganci. . określając wagę bryłek metalu porządkujemy je zgodnie z ich siłą ciążenia. małych kamyków itp. twórca t e o r i i p o z i o m u a d a p t a c j i utrzymuje. Dla tego. kto chodził do szkoły odległej od domu o 3 km. którego ciężar mamy określić. Mechanizm kategoryzacji występuje na różnych poziomach rozwoju ewolucyjnego organizmów. Antylopy np. sklep oddalony o 2km będzie „bliski”. Znajdujące się poniżej jego traktuje jako słabe. J.. Teoria poziomu adaptacji wyjaśnia proste przypadki omawianego zjawiska. Falkowski. nie reagują na każde zbliżenie się lwa. tworzą zbiory podobnych) i traktują taką całość jako jednolity bodziec. Helson powiada. Przedmioty o znacznej wadze kategoryzujemy jako ciężkie. a inne na drapieżność. Ciężarek. Co więcej. Pojawia się jednak pytanie dotyczące kształtowania się kategorii. nastawionego na polowanie. H. towarzyszącego incydentalnie.drapieżnika. ma jednocześnie jakiś kolor. Szersze zastosowanie ma t e o r i a a k c e n t u a c j i H. Dzieci postrzegają dzban napełniony cukierkami jako większy od podobnego. coś w rodzaju środka skali i wszystkie bodźce danego rodzaju porównuje do wielkości punktu zerowego. Zdarza się jednak tak. o zróżnicowanych cechach. względnie jej intensywności itp. wiedzą. Nieco innym niż kształtowanie kategorii jest zagadnienie włączania do nich nowych bodźców. E i s e r. W pierwszym przypadku przymierzamy kolejne doznania do najwcześniej utrwalonego. że w takich przypadkach następuje adaptacja zmysłu. postrzegana wielkość bodźca podstawowego wymiaru zmienia się pod wpływem wskaźników wymiaru przypadkowego. H e l s o n. że zdecydowana większość bodźców jest wielowymiarowa. Tajfela. Okazuje się np. inne „wyszczuplają”. w niektórych przypadkach pasą się spokojnie. segregując włóczkę uwzględniamy różnice barwy. zawodzi jednak przy bardziej skomplikowanych. chociaż obiektywnie oba egzemplarze ważą dokładnie tyle samo. natomiast dalekim będzie dla tego. że ten sam bodziec raz jawi się jako intensywny. Podkreśla się w niej to. powołując się na liczne badania eksperymentalne. Jednak kategoryzacja nadal pozostaje pochodną właściwości bodźca. że jest to zjawisko powszechne. a kiedy indziej jako słaby. niepodobne są z niej wyłączane. powyżej jako silne. silnie odbijające światło jako jasne. Czerwone światło na skrzyżowaniu ulic w nocy wydaje się intensywnym. że dysk pomalowany na czarno sportowcy spostrzegają jako cięższy od białego. Inne więc są ich reakcje na obecność. wyróżnia dwa modele porównań: 1) p r o t o t y p o w y i 2) e g z e m p l a r z o w y. Prototyp jest zatem jakby stałym punktem odniesienie w procesie kategoryzowania zmysłowego. a w południe słonecznego dnia ledwo dostrzegalnym. stwierdza. słabo jako ciemne itp. że są one jednoznacznie uwarunkowane właściwością bodźca. Procesem tym rządzi zasada „podobieństwa pod pewnym względem”. angielski specjalista z zakresu problemów kategoryzacji. Ludzie. kto nawet mniejsze odległości pokonywał korzystając z usług komunikacji miejskiej. jakby nie widząc zagrożenia. inne służą maskowaniu jego nadmiaru. ale napełnionego wodą. kontekst powoduje jakby przyłożenie miary do innego fragmentu bodźca. o mniejszej jako lekkie. Każdy z nas na podstawie swego doświadczenia i możliwości ustala „punkt zerowy”. jedne jakby dodają wzrostu. zarówno w sytuacjach naturalnych jak i w laboratoriach strukturalizują bodźce (tzn. Dzieje się tak niezależnie od modalności struktury.57 wielkich kamieni.

wzorzec pojmuje się w nim jako efekt nie jednego. 1984 r. lecz wielu (wszystkich) percepcji danej właściwości. niewiedza) bądź w postaci a p e r c e p c y j n e j.M. Warszawa. Dwa ważne wnioski płyną z analizy problemu kategorii percepcyjnych.GWP.1999). w tym kategoryzacji. dzieje się tak najczęściej po udarze mózgu. „obiekty długie” itp. ale reszta jest pierzasta. Po drugie. Dolna część wydaje się solidna. . Norman:Procesy przetwarzania informacji u człowieka. PWN. Znaczyłoby to. Podkreślono w nim zmienność kategorii zmysłowych i rolę wzbogacanego doświadczenia. że kategorie tych obiektów są zakodowane w mózgu w odpowiednich układach. Te i inne uszkodzenia mózgu powodują utratę zdolności spostrzegania i rozpoznawania pewnej kasy obiektów. PWN. np. cierpiący nie rozpoznaje jedynie zwierzą. że kategorie percepcyjne nie są prostym odwzorowaniem właściwości bodźca. Vernon: The psychology of perception.R. swojej matki. 1999). Penquin Books. Wprowadzenie do psychologii. Sterberg: Psychologia poznawcza WSiP. T.58 W modelu egzemplarzowym eksponuje się wpływ każdego doznania zmysłowego na wzorzec. Jest to model sumaryczny. swoistych segregatorach jakoś oznakowanych. gdy ma miejsce słaby odbiór bodźców. Czasami agnozja dotyczy tylko przedmiotów jednej kategorii. to stwierdzenie. Od zakresu uszkodzeń mózgu zależy jakość i bogactwo objawów agnozji. „owoce”. UG. w następstwie otępienia i innych. impulsy nerwowe nie docierają do mózgu lub są niewłaściwie łączone.T. sposoby rozumienia siebie i świata. J. ”imiona osób”. Znaczy to. bądź a s o c j a c y j n e j. Materska. wypadkową właściwości bodźca. Gdańsk. Warszawa.D.A. . że w życiu codziennym jest więcej osób sumujących doświadczenia. Lindsay. że „Nie ma pojęcia. Gdańsk.M. 1997 r. niż posługujących się prototypem wczesnego i znaczącego doznania. Nie układa się to w coś logicznego. może ulec zaburzeniu. kategorie percepcyjne z racji swych właściwości syntetyzujących stanowią przejście od postrzegania zmysłowego do myślenia. Gdy jednemu z chorych pokazano marchewkę i zapytano „Co to jest?” odpowiedział. Tyszka (red): Psychologia poznania. Przedstawiony proces spostrzegania. Maruszewski: Psychologia poznania. a także czynników subiektywnych. nos uznawał z pełnym przekonaniem z a chochlę do zupy. (Carter. wobec którego porównujemy kolejne jakości. jeden z pacjentów zdjęcie psa określił jako obraz mężczyzny z „niezwykle gęstą brodą”(Carter. nie rozpoznają twarzy osób znanych (prosoagnozja). kontekstu. Dotknięci percepcyjną agnozją wzrokową nie potrafią dopasować do siebie identycznych przedmiotów. Agnozja asocjacyjna jest następstwem zaburzenia rozumienia. Pierwszy. 2001 r. 1985 r. chyba że chodzi o rodzaj szczoteczki”. Literatura zalecana . Warszawa. a poprawnie postrzega przedmioty nieożywione. że poznanie zmysłowe nie jest fotografią świata fizycznego. Wydaje się. są przygotowaniem do operowania pojęciami.P. lecz są syntezą. . Kolańczyk: Procesy orientacyjne. D. nie narysują zarysu przedmiotu. . Cebula bała dla niego rodzajem naszyjnika. Występuje wtedy a g n o z j a (dosł. 2001 r. lecz stanowi skomplikowany system orientacji w świecie. 1962 r. Pierwsza występuje wtedy. np.. rozpoznania sensu obiektów. Mylą też obrazy obiektów. . np. . Uszkodzenie partii mózgu danego „segregatora” powoduje zaburzenie postrzegania obiektów w nim reprezentowanych.

Pojawia się więc problem różnic i podobieństwa zarówno mechanizmów je wytwarzających jak i obu ich wytworów. marzycielstwo jest też procesem wyraźnie odmiennym w stosunku do wyobrażania.59 Rozdział V Wyobraźnia. Zróżnicowanie w wersji wytworów jest znacznie bogatsze. aczkolwiek różniące się między sobą. mechanizm ten „wprowadza się w ruch” pod wpływem procesów zachodzących w naszym umyśle. że jego psychika jest zubożona o ten element Kiedy indziej mówimy: „Zawiodła wyobraźnia Y-ka” i znaczy to. mają tę wspólną cechę. liczba jest wytworem mnożenie. Niekiedy terminów „ wyobraźnia” i „fantazja” używa się zamiennie. a nasze dobre w nim funkcjonowanie zawdzięczamy skomplikowanemu. pobudzenia energetycznego. że umożliwiają przetwarzanie informacji zmysłowych. że Y jest wyposażony w wyobraźnię. Przy tym wyobrażenia często są bardzo podobne do spostrzeżeń. bez funkcjonującej pamięci: budzimy się rano i nie wiemy gdzie jesteśmy. Dzięki nim system orientacji w otoczeniu zostaje wzbogacony i uelastyczniony. natomiast fantazja silnie kojarzy się ze światem fikcji. gdy mamy na myśli element struktury psychicznej człowieka. jak i wtedy. semantyczna). Łatwo możemy wyobrazić(!) nasze kłopotliwe życie np. nierealności. uwaga. znaczy to. że nie umiemy powrócić do niego. spotykamy na korytarzu jakąś osobę i nie wiemy czy to krewna. natomiast wyobraźnia jest psychogenną. ostrzegające przed niepożądanym. Te ostatnie są wytworem wyobraźni i są wynikiem procesu wyobrażania. czy nieznajoma. sąsiadka. ubarwiające życie i te niedobre. Mechanizm wyobraźni operuje treścią spostrzeżeń. częściej jednak różnicuje się ich znaczenie. Fantazjowanie. ale ten mechanizm nie zadziałał z jakiegoś tam powodu . ale nie są jego składnikiem. bowiem wyobraźnia z reguły dotyczy realiów (wyobraźnia przestrzenna. Wyobraźnia O wyobraźni możemy mówić zarówno wtedy. oddalamy się od miejsca spoczynku i okazuje się. Przytoczone rozróżnienie dwu znaczeń terminu „wyobraźnia” można zilustrować następująco: niekiedy powiadamy ”X jest pozbawiony wyobraźni”. W tym sensie używamy formy rzeczownikowej nazywając fantastą człowieka oderwanego od rzeczywistości. o czym obszerniej w dalszej partii tekstu. ale nie jest elementem mnożenia. pozwalają tworzyć plany i dyskontować doświadczenie dzięki wspomnieniom. Pozwalają wielokrotnie przeżywać zdarzenia minione i te radosne. podchodzimy do drzwi i nie pamiętamy dokąd one prowadzą. że samo poznanie zmysłowe nie jest wystarczające dla zapewnienia poprawnej orientacji w otoczeniu. świadomość. aktywującego receptor danego zmysłu. Podstawową różnicą pomiędzy mechanizmami jest to. W tym kontekście staje się oczywistym to. są w mniejszym stopniu zależne od aktualnie oddziaływującego otoczenia. Ostatnie jest zasadne merytorycznie. Wyobrażenia. Procesy spostrzegania i wyobrażania biegną . gdy chcemy ukazać mechanizm wytwarzania w y o b r a ż e ń. a bardziej od potrzeb organizmu. podobnie jak np.Sens obu wypowiedzi jest zdecydowanie różny. Jest wielce prawdopodobne. że spostrzeżenia pojawia się pod wpływem stymulacji. że będąc na pustyni będziemy sobie wyobrażać lodowce alpejskie lub kąpiel w jeziorze. Wykazane w tytule mechanizmy psychiczne (w dawnej terminologii władze psychiczne). artystyczna. w przeciwieństwie do spostrzeżeń. Poszerzają one perspektywę poznawczą o przeszłość i przyszłość. wieloaspektowemu systemowi psychiki.

Wydaje się to oczywistym w przypadku plastyków. Staję w kolejce i sobie wyobrażam miłą obsługę. Artyści np. ontotropowa tendencja doznań ejdetycznych . czując silną potrzebę sprawnego załatwienia ważnej sprawy i widzę nasrożoną biurokratkę. doznań ejdetycznych nie należy utożsamiać z przypominaniem. szczególnie wyraziście wyobrażają elementy piękna (tendencja kalotropowa). czyli pozornych przedstawień obiektów i sytuacji. mglistych poprzez rozpoznawalne. Po drugie.60 w odwrotnych kierunkach. aż do bardzo wyrazistych. po trzecie. do urzędu. Niektórzy odpowiedzieli. Nie tylko różnice ale i podobieństwa obu wytworów są przydatne dla dokonania ich charakterystyki. że wyobrażenia te bywają tak dokładnym odwzorowaniem obiektu. przedstawiane w badaniach testami apercepcji (TAT). nie wiedzą o co autor pyta. który liczby widział w postaci wielometrowych szeregów i kolumn. Jaensch. Dzisiaj jesteśmy skłonni ujmować ją w kontekście funkcjonowania pamięci ikonograficznej. świadczyłyby o tym. Po czwarte. mogą być wywołane w dowolnym czasie. „na życzenie”. u pozostałych przybierają one postać od ledwo dostrzegalnych. że . Po drugie. Rozesłał on do 100 osobistości angielskich ankietę. Jest to tzw. których wymagania zawodowe sprzyjają rozwijaniu zdolności ejdetycznych. Wykazał on. Przypadek niejakiego Finkelsteina. mogą ulegać modyfikacjom. że niektórzy ludzie nie żywią wyobrażeń. Pewną szczególną odmianą wyobrażeń bardzo wyrazistych są o b r a z y e j d e t y c z n e. Galton. życzliwej. obrazy u dzieci i młodzież są wyrazistsze. w której prosił o opisanie ich wyobrażeń. po piąte. że i muzycy (Ch. wynikłych z faktu zaburzeń funkcjonowania mózgu. co dokładnie wyobraziłem”). ujmując to w kategoriach filmowców. wydobywaniem z pamięci długotrwałej). Na pojawianie się i jakość obrazów ejdetycznych wpływają zainteresowania i potrzeby. Znawcy zagadnień wyobraźni zgodnie zaznaczają. Wyobrażający przedstawia wtedy obiekt bardzo wyraziście. bywają swoistymi zbliżeniami centralnego obiektu sytuacji. Mozart np. że ich treść z całą pewnością pozostaje w pewnym związku z rzeczywistością. że nie rozumieją pytania. cierpieniom czasu wojny marzenia o szczęśliwym pokoju. z najdrobniejszymi szczegółami. Interpretacje sytuacji niejednoznacznych. a nawet pojęć na zmysłowe wyobrażenie. że mogą być nazwane „kopiującymi”. niż spostrzeżenia. ale okazuje się. Allport wykazał. niż u osób starszych. nędzy życia towarzyszy wyobrażenie raju. R. H. Skłonność do tworzenia obrazów ejdetycznych koreluje ujemnie z wiekiem: im młodszy człowiek tym częściej występują przeżycia ejdetyczne. postrzegana słabość wzbudza wyobrażenia o potędze. bujnych. zarówno spostrzeżeniom jak i wyobrażeniom towarzyszy świadomość. Wchodzę np.(G. są one zależne od naszej woli. mogą one poprzedzać realne sytuacje („Stało się to. Jako pierwszy opisał je w latach 20-tych ubiegłego wieku niemiecki psycholog E. Wskazywałoby to na występowanie transformacji doznań ejdetycznych jednego zmysłu na drugi. Tendencja filotropowa z kolei charakteryzuje się silnym podkreślaniem tonacji emocjonalnej wyobrażanego obiektu. w wyobrażeniach dominuje figura. Fakt indywidualnego zróżnicowania wyobrażeń ze względu na ich wyrazistość zauważył już F. przyjaznej. biurokratka zaczyna przybierać obraz coraz bardziej sympatycznej dziewczyny. a wyniki operacji matematycznych odbierał jako przemieszczenie cyfr. pokazują niejednoznaczność tego związku oraz niektóre prawidłowości jego kształtowania. Berlioz) wiele zawdzięczają zdolnościom ejdetycznym. Gounod. uśmiechniętej.usłyszał w Kaplicy Sykstyńskiej Miserere Allegriego i po powrocie do domu zapisał ten trudny utwór. Jest ważne z powodu konieczności odróżniania tych doznań od halucynacji (omamów). a tło niemal zanika. Wyobrażenia. To świadczyło o tym. bardziej wyrazistych. pojawiających się w czasie posiłków. że zarówno spostrzeżenia jak i wyobrażenia są poznawczą reprezentacją rzeczywistości. Wyjątkiem od rej reguły są artyści.

przynajmniej częściowo. znaczącą cechę. Dzięki wyobraźni możemy wybiegać w przyszłość i. Matematyczna konstrukcja przestrzeni n-wymiarowej przy n nieskończenie wielkim jest niewątpliwie wytworem wyobraźni twórczej. majoryzacja. Wyobraźnia dowolna jest świadomie i intencjonalnie przywoływana. dokonują transformacji wyobrażeń jednej modalności w drugą. czyli wydobywanie wspólnej właściwości wielu pozornie niepodobnych obiektów lub osób. tworząc tzw. Wyobrażając możemy też łączyć poznane elementy. której wytwory nie zawierają żadnych elementów doświadczanej rzeczywistości. animacja i inne). pojawia się na zasadzie „nieproszonego gościa”. półsenni. polegające na zmianie proporcji a przez to podkreślaniu jakiegoś szczegółu lub cechy. W wersji ikonograficznej. np. Pierwsza polega na zdolności przywołania obrazu znanego przedmiotu „pod jego nieobecność”. przekształceń. Wyobraźnia nie kontrolowana zazwyczaj dostarcza wielu przyjemnych doznań. rozmarzeni. najczęściej wtedy. np. Zgodnie z nim wykazujemy wyobraźnię m i m o w o l n ą i d o w o l n ą. czyli uporczywe powtarzanie jakiegoś charakterystycznego wątku. Mogą to być nowe obrazy. gdy mamy nowe. dobrze oddającej pewną. a także szereg form prostszych ( alegoria. gdy jesteśmy bezczynni. akcentowanie. ”On jest Paganinim sałatki pomidorowej”. polegająca na zamianie nazwy rzeczy lub osoby na wziętą od innej. Występuje ona np. czyli łączenie elementów w nowy sposób. a przez to może wpływać demobilizująco na realną aktywność jednostki. m e t o – n i m i a. Proces transformacji ma miejsce nie tylko w przypadku obrazów ejdetycznych. łatwo wciąga w nurt przeżyć. gdyż w wyobraźni możemy „dokomponować” element. Wyobraźnią twórczą w rygorystycznm tego słowa znaczeniu może być tylko taka. Typ wyobraźni. Z punktu widzenia j a k o ś c i w y t w o r u wyróżniamy wyobraźnię o d t w ó r c z ą i t w ó rc z ą. lub muzycy. albo następstwa jednostkowych decyzji organizacyjnych możemy zapobiec wielu mankamentom tak realizowanych działań. Mimowolna działa niezależnie od naszej woli. Wyobraźnia twórcza charakteryzuje się tym. Pojawiają się wtedy marzenia na jawie i „leci film” wyobrażeń. budującego obraz twarzy portretowanych dziewcząt wbrew regułom natury po to. lecz również powszechnie występujących wyobrażeń. praktycznie niemożliwe do przeprowadzenia. w obrazach Pablo Picassa. słowa (pojęcia). którego nie zapamiętaliśmy. dzieła literackie itd. Niemniej przestrzeń. Nie ma pewności. Teoretycznie przedstawiane rozróżnienie jest zrozumiałe. tzn. że wyobraźnia twórcza występuje wtedy. aby ukazać niedostrzeganą dotychczas cechę. czegoś mocno pragniemy. przyczynie się do podniesienia poziomu realizacji określonego celu. lecz mogą być oryginalnym efektem transformacji informacji. przesadne zmiany wielkości. Należą do nich: a g l u t y n a c ja. zaangażowanej w procesach o tych właściwościach nazywamy w y o b r a ź n i ą t r a n s f o r m i c z n ą i przeciwstawiamy jej wyobraźnię i z o m o r f i c z n ą. wyolbrzymianie. h i p e r b o l e. przenośnia. p e r s e w e r a c j a. czyli funkcjonującą w jednej modalności. Wyobrażając sobie skutki uczenia się jedynie z notatek. metamorfoza. Nie jest to odtworzenie pamięciowe. że taka istnieje. hipotezy naukowe. podkład muzyczny filmu.zestawy dźwięków. wymiar. Plastycy np. wyobrazić partnerkę spotkania w sukni innego koloru niż ten. nawet po jego całkowitym unicestwieniu. ilustrując słownie wyrażone wyobrażenia poetów. Osłabiając zatem siłę kryterium nowości powiemy. oryginalne połączenie elementów. że przysparza nowych wytworów. . „oswajać” ją przystosowując do naszych oczekiwań. który miała jej suknia w czasie spotkania.61 obrazy ejdetyczne nie są jedynie kopiowaniem spostrzeżeń. symboliczne n mają na pewnym poziomie swoje odpowiedniki empiryczne. Kolejnego dokonujemy na podstawie k r yt e r i u m d o w o l n o ś c i. wizualnej występuje kilka charakterystycznych sposobów nowego łączenia elementów. t y p i z a c j a. Nie jest to jedyne rozróżnienie typów wyobraźni.

pobudzane przez różne odmiany wyobrażeń. zwane a b s t r a k c y j n y m . A. niezbędną do wysuwania hipotez wykraczających poza granice utrwalonych przekonań. lękliwi. wyobrażał sobie różne możliwe zdarzenia. Niemniej jednak okazały się wielce korzystnymi. jak dotychczas. tak sądu w postaci oglądowej nie wyrazi się bez posłużenia analogami rzeczywistości. Polyshina przedstawia wyobrażenia jako konkretyzację sądów. To janusowe oblicze wyobrażeń doprowadziło specjalistów tej problematyki do sporu o istotę i funkcje wyobrażeń. Indianie z prerii amerykańskich. współczesny psycholog amerykański. Oglądając np. za horyzontem. Jeżeli spojrzy się na wyobraźnię z punktu widzenia psychologii ewolucyjnej. że rola wyobrażeń sprowadza się jedynie do reprezentacji obiektów. nie przyniosły. budowlę gotycką zaczynamy wyobrażać sobie muzykę odpowiadającą nastrojowi wzbudzanemu przez tę budowlę. Jego potomek. zwany a n a l o g o w y m. Wyobraźnia pozwalała ludziom przewidywać przebieg przyszłych wydarzeń. że badacze ostrożni. Nie znaczy to oczywiście. Myśliwy epoki kamiennej. Wyobrażona zbieżność form muzycznych i architektury będzie wytworem wyobraźni. ustawiali się w dogodnych miejscach ubijania stłoczonych zwierząt. abstrakcyjnych. to pojawia się pytanie o funkcje tej struktury psychicznej. reprezentowane głównie przez Z. czyli ład przyczynowo skutkowy. Coraz pełniej np. jednoznacznych rozstrzygnięć. Badania eksperymentalne. A z taką stykał się zarówno człowiek pierwotny jak i zaawansowany w rozwoju ewolucyjnym. które wykształciły jakieś formy wyobraźni (nie wiemy. uniemożliwiającymi obserwację wzrokową. Drugie stanowisko. uznaje wyobrażenia za umysłową reprezentację realnych obiektów rzeczywistości. poprzez stosowane przekształcenia form oglądowych. wyobrażał sobie jego zachowanie za zaroślami. już znacznie później. że wyobrażane procesy są analogiczne do procesów fizycznych lub społecznych. Siła wyobraźni i jej wymowa zależy od trafności doboru środków wyrazu. że doprowadziły do wypracowania kilku nowatorskich metod badania. na jakim poziomie ewolucji ona się pojawia) poszerzyły możliwości rozpoznawania rzeczywistości niedostępnej spostrzeganiu. Einstein opracował teorię względności wyobrażając siebie. co rozumie każdy znaczący artysta. po zachodzie. Wyobrażane konkretne elementy rzeczywistości są jedynie środkiem wyrazu sądu lub pojęcia. Pierwszy. Wydaje się. Pojawianie się odkrywczych hipotez potrzebuje wolnej przestrzeni dla wyobraźni. a jednocześnie ogólnych. Wielu uczonych podkreślało to. głownie przez to. Ukazują one relacje i zależności między obiektami. Podobnie jak myśli nie można wyrazić bez posłużenia się symbolem. dzięki pracy wyobraźni np. S. Zgodnie z tym stanowiskiem podkreśla się także i to. Jest ich niewątpliwie wiele. dotyczące słońca. Zwolennikiem tego poglądu jest m. przez zestawienie wyobrażeń wydobywamy informacje dodatkowe. że organizmy.Kosslyn. . Wyłoniły się dwa odrębne poglądy. Niekiedy zdarzenie rzeczywiste nie wzbudza zainteresowania. Wyobraźnie odgrywa ważną i specyficzną rolę w twórczości artystycznej i naukowej. natomiast jego literacki opis dzięki zgęszczeniu zdarzeń. poznaje się pola mózgowe. skradając się za upatrzonym zwierzem.in. A wyobrażenie obiektu ułatwia jego spostrzeżenie w maskującym kontekście. Wyobrażanie przebiegu i następstw przyszłych zdarzeń nie straciło na znaczeniu i w naszych czasach. podejmowane w celu rozpoznania spornych problemów. nieuchwytne zmysłem określonej modalności. dramatyzacji i innym zabiegom budzi szerokie zainteresowanie a także zyskuje uznanie jako „prawdziwy obraz wydarzeń” W nauce wyobraźnie łączy się z odwagą. prawd ukrytych dla powierzchownych obserwacji. gdyż wyobraźnia ujawnia się w wielu dziedzinach życia i form działalności ludzkiej. a nawet czas przebiegu procesu wyobrażania jest zbieżny z czasem zmysłowego rozpoznania cech obiektu. tradycyjnie rozważni nie stają się odkrywcami. niestety.62 Cechą charakterystyczną wyobraźni twórczej jest ukazywanie. zapędzali okrzykami bizony do wąwozu i dokładnie wyobrażając ich zachowane.

to zmaganie się już dwu równorzędnych sił. u dorosłych mogą być powodowane chęcią podkreślenia swego znaczenia. Nie dziwi nas przeto stwierdzenie Th. że tylko dzięki wyobraźni doceniamy znaczenie przypadkowych obserwacji. Treścią życia jednostek w tej fazie są bajki. U małych dzieci są one zjawiskiem często spotykanym i wynikają z trudności rozróżniania realiów i tworów fantazji. odbierane zazwyczaj z przymrużeniem oka. Gdy przypadkowo zauważył. że promienie przez nie wytwarzane mogą przenikać przez ciała nieprzezroczyste. Natomiast konfabulacje artystyczne. pogrążył w stagnacji. wybitnego psychologa francuskiego. U jednych kontrola rozumu powoduje zupełny . a nawet całych grup ludzkich.Seyle powiada. Tym samym wyzwalają energię na rzecz ich realizacji. gdy badacz abstrakcyjnie sformułowaną hipotezę chce zweryfikować eksperymentalnie. romanse.Ribota. Postawa marzyciela przynosi więcej złego niż dobrego. która odpowiadałaby wszelkim kryteriom dochodzenia do prawd naukowych. Z drugiej jednak strony całkowite oddanie się w marzeniom prowadzi do utraty kontaktu z rzeczywistością. docenił znaczenie tego faktu i wyobraził liczne możliwości jego wykorzystania w praktyce. w dniu 1 kwietnia. posługują się nią jako jednym z instrumentów kształtowania pożądanych relacji jednostka-świat. Wystarczy tu wspomnieć wyobrażenie telefonu komórkowego. oni niemal zawsze są centralną postacią wydarzeń. od mniej więcej trzeciego roku życia do końca adolescencji. są dobrem wielce pożądanym. Ułatwienia w życiu codziennym. to przewaga rozumu. Ribot jest autorem prawa rozwoju wyobraźni..63 jako podróżującego na promieniu światła. iż przenikają one przez czarny papier. emocjonalni mają wyobraźnię „subiektywną”. Osobnik konfabulujący przedstawia fakty niezgodnie z rzeczywistością i jest przekonany. Marzenia o lepszym świecie i własnej przyszłości są tymi wytworami wyobraźni. jak np. zróżnicowana indywidualni. Transformując ich treść na konkretny obraz ułatwia dostrzeżenie szczegółów i zależności między nimi. Faza pierwsza. Bez marzeń o lepszej przyszłości świat zastygłby w bezruchu. ważności lub są następstwem przebytych chorób. Trzeba wtedy wyobrazić taką sytuację. bardzo często były poprzedzone wyobrażeniami lub marzeniami. w trakcie którego ujawniają się odmienne relacje dwu przeciwstawnych skłonności: pierwszej do fantazjowania i drugiej do racjonalizmu. bowiem bogata wyobraźnie tworzy iluzoryczny świat. Jej znaczenie w tej wersji wyraziście ujawnia się wtedy. Ludzie egocentryczni. coraz to wnikliwsza kontrola rozumu nad wyobraźnią i faza trzecia. które w wielu przypadkach określają cele dążeń jednostek. Wyobraźnia ułatwia konkretyzację hipotez sformułowanych w kategoriach abstrakcyjnych. Jego zdaniem rozwój wyobraźni przebiega przez trzy fazy. lub marzenia Ikara i Dedala (raczej całej ludzkości) by wznieść się w przestworza na podobieństwo ptaków. nie powstają natomiast w intencji oszustwa. Do niepożądanych wytworów wyobraźni zaliczamy także konfabulacje życiowe. marzenia miłosne. Ludzie o nastawieniu realistycznym pracę wyobraźni poddają kontroli rozumu. Wzmiankowany wcześniej Th. niż w jakże licznych dziełach artystycznych. wprowadzane dzięki różnorodnym wynalazkom i pomysłom racjonalizatorski. bezradności życiowej i braku skuteczności w działaniu. W sensie następstw są one bardzo podobne do zwykłych kłamstw. fantazyjne przygody. stosują autonarrację. H. są skłonni pomniejszać znaczenie realiów i ograniczeń. Roentgen eksperymentując z ładunkami elektrycznymi nie wiedział. mają na względzie własne pragnienia i oczekiwania. że mówi prawdę. charakteryzuje się niezależnością wyobraźni od kontroli rozumu. że w dziełach techniki i mechaniki użyto więcej wyobraźni. niekiedy zupełnie nie przystający do świata realnego. Faza druga. Funkcjonowanie wyobraźni ściśle wiąże się z właściwościami osobowości człowieka. tworzone z myślą o wzbudzeniu przeżyć estetycznych lub dla zabawy.

Tradycyjnie uważano. Drugą niemniej istotną jest intensywność. frapującej myśli czy goryczy doznanej przykrości. myśleniem. Jest to zasadne tym bardziej. by dokładnie go rozpoznać. Znaczy to. jest jedynie procesem. z j a w i s k u lub p r o c e s i e. Zatem zmiany procesu pociągają za sobą modyfikację rezultatów spostrzegania. podać jej słowną definicję. któremu ona towarzyszy. że pod wpływem ukierunkowania uwagi na dany obiekt spostrzegający pomija różne szczegóły tła. To zjawisko określa się w terminologii naukowej mianem s e n s y b i l i z a c j i i jest ono przedmiotem badań w różnych wersjach. a rozumienie jego istoty zależy od pojmowania obu członów relacji. a mimo to trudno określić jej istotę. lecz odnosi się do naszych odczuć emocjonalnych. Przyjmijmy zatem.ukrywania się przed wrogiem. nie tylko w tej. Innymi słowy: w wyniku spostrzegania powstają spostrzeżenia. być „wytworami” naszego mózgu. Gdy w ciszy wieczornej własnego domu usłyszymy niewyraźny szmer „nadstawiamy ucha”. Nie znaczy to. wyobraźnią. świadomością. że u w a g a. Potocznie mówimy o uwadze „napiętej do ostatnich granic”.myśli itd. Uwaga Znamy ją z autopsji. ukierunkowane uwagą. Praktycznie jest ich tyle. że uwaga jest epifenomenem nie mającym żadnego znaczenia dla właściwości stanów i przebiegu procesów psychicznych. co najważniejsze. skutków jej działania doświadczamy niemal w każdej chwili. G. uwaga jest tak napięta. myślenia. tym wyrazistrze staje się uświadomienie cech obiektu. że ludzie słyszą głośne bicie własnego serca. wspomniana kontrola czyni ją bardziej realistyczną. to k o n c e n t r a c j a p o z n a w c z a po d m i o t u na o k r e ś l o n y m o b i e k c i e. którą prezentowaliśmy.wyobrażenia. a jedną z jej cech jest kierunkowość. co znaczy tylko tyle. Zależność ta występuje we wszystkich modalnościach zmysłowych. u innych. wnikliwiej rozpoznane.64 zanik wyobraźni. tzn. Obiekty te mogą występować w świecie obiektywnym lub mieć charakter subiektywny. Znamienne jest także to. nogach pająka lub kolorze samochodu. na który został ukierunkowany dany proces psychiczny. czyli takimi o których wiemy. Analogiczne zjawisko występuje w przypadku innych procesów. że uwaga nie ma swej treści. wyobrażenia lub myśli stają się wyraziste. wyobrażania. rzucającego snop światła na . bowiem nie występuje ona poza kontekstem innych procesów psychicznych. że procesy psychiczne. Zawsze pozostaje sprzężona z czymś: spostrzeganiem. że uwaga jest zawsze skierowana na „coś”. W miarę jej „napinania” obniża się próg wrażliwości receptora. np. Sądzono. Możemy skoncentrować się na wyglądzie drzewa. pamięcią. mają określone cechy. Można zatem traktować ją jako właściwość pewnego stanu wszystkich procesów psychicznych. spostrzeżenia. że poziom jej intensywności osiągną nieprzekraczalny pułap. ile autorów piszących na ten temat. Uwaga jest wyjątkowym elementem psychiki. A owe „napięta” nie jest charakterystyką uwagi. są tym samym procesami uświadomionymi. Zarówno wyraziste przeżywanie treści doznań zmysłowych jak i sensybilizacja wskazują na istnienie związku pomiędzy uwagą a świadomością. emocjami. skupiając się na rozeznaniu tego. a także na przeżywanym uczuciu. że im większe natężenie uwagi. Mietzel porównuje uwagę do reflektora. lokują się w jakimś miejscu przestrzeni itp (pomijam tu problemy samoświadomości). Pod wpływem jej działania zmienia się struktura procesu. figury. o silniej wyobraźni.. A może to myszy? W sytuacjach grozy. Dzięki temu treści np. Jest on niewątpliwie bardzo skomplikowany. Eksperymentalnie wykazano. że uwaga wpływa na zmianę wskaźników funkcjonalnych receptorów. że istnieją. natomiast działanie uwagi nie kreuje specyficznego wytworu. Znamy ją doskonale z własnych doświadczeń życiowych.

Jeżeli kierowca na łatwej trasie nie spostrzega wielu detali drogi. albo automatyzmy (a jest ich kilka odmian).. sugeruje. że nagle spostrzegł na uboczu ładną dziewczynę i zwrócił na nią uwagę a jednocześnie pomija detale drogi. silny błysk światła. Podobnie działa nagłe ustanie ciągłej stymulacji. Jeżeli przypomnimy sobie prawdę. Rodzaje uwagi Wyróżniamy dwa rodzaje uwagi: m i m o w o l n ą i d o w o l n ą. gdy przestaje słyszeć dźwięki pracującego silnika. z których istnienia nie zdajemy sobie sprawy”(E. niespodziewane.II.78) Przy takim podejściu zmienia się rozumienie istoty uwagi i wyobrażenie o jej roli w układzie procesów poznawczych. Przypuśćmy. Przedstawiane rozróżnienie wskazuje jedynie na dwa odmienne sposoby pobudzania tego mechanizmu. lot osy tak długo. pobudzają ją intensywne bodźce. że organizm dąży do utrzymania równowagi pomiędzy nim a środowiskiem. w: J. jak np. Strelau(red):Psychologia.. proszeni np. włączenie struktur centrali (mózgu). specjalizujący się w badaniach problematyki uwagi. W świetle dotychczasowej wiedzy mechanizm uwagi możemy traktować jako środek włączania świadomości w określony proces psychiczny. I konkluduje: ”. Prawidłowość ta dotyczy w jednakim stopniu ludzi i zwierząt. o wskazanie granic pomiędzy polami o różnych jednolitych barwach. Nęcka (UJ). że współcześni psychologowie są skłonni łączyć uwagę z procesami nie uświadomianymi. np. To.możliwe jest „zwracanie uwagi” na bodźce. Natomiast wskazanie granic pomiędzy obiektami różniącymi się wieloma cechami wymagało już dłuższego czasu i namysłu. . jasności). uściśleń i rozstrzygnięć wątpliwości. Przyjmując nowatorskie rozumienie napotkamy pewien paradoksalny problem. W następstwie włączenia uwagi następuje wzrost stopnia rozeznania (świadomości) cech obiektu. Nie znaczy to. potężny hałas.65 poznawany obiekt. s. Natomiast procesy przebiegające poza sferą uwagi traktowano jako odruchowe. czynią to niemal natychmiast. na który jest skierowany proces lub wzmożenie kontroli przebiegu procesu jego poznawania. Stany te tradycyjnie przedstawiano. Gdańsk 2000 r. chwilowy zanik kontroli aktywności lub minimalizację doznań zmysłowych. nawykowe. że ustalenie precyzyjnego nowatorskiego rozumienia istoty uwagi wymaga jeszcze wielu badań. to znaczy. A więc siła kontrastu między bodźcami pobudza uwagę. Znaczy to. to co się dzieje? Czy znaczy to. podręcznik akademicki. różne jakośćiowo „uwagi”. Tak nie jest. Z reguły większe napięcie uwagi prowadzi do nasilenia stopnia świadomości (świadomość jest stopniowalna od stanu senności do wyrazistości. co jest groźne lub nieprzyjemne dla nas. pozwala wyraziście uświadomić jego cechy. czynności zrutynizowane. kierowca samochodu „podrywa” się natychmiast. co zaskakujące. Nęcka: Procesy uwagi. to co się stanie? Zinterpretujmy przykład Nęcki o uwadze kierowcy. Jeżeli uwaga kontroluje jakiś nie uświadomiany proces. że uwaga przyczynia się do pogłębienia i wzbogacenia wiedzy o obiekcie. że występują dwa typy uwagi: uświadamiana i nieuświadamiana? A może nastąpił podział uwagi na część świadomą i nieświadomą? Wydaje się. jako zanik działania uwagi. intrygujące nowością też pobudza uwagę mimowolną. że wyłączył on uwagę. jak „urwanie filmu”. Takie przypuszczenia nasuwają wyniki badań eksperymentalnych. Śledzimy np. aż się oddali na bezpieczny dystans. a człowiek dostrzeże w tym samym czasie atrakcyjny obiekt i obdarzy go uwagą. Musimy wtedy przypisać jej „sprawstwo” takich stanów. Badani. E. to zrozumiałe staną się wyżej przedstawione właściwości uwagi mimowolnej. Ogólnie: siła bodźca fizykalnego uruchamia mechanizm uwagi mimowolnej. odurzający zapach itp. że istnieją dwie. Uwaga mimowolna jest zawsze odpowiedzią na wydarzenia w środowisku. Zawsze wzbudza uwagę to. Może to oznaczać również zmianę poziomu przetwarzania informacji. t.

ale także ze względu na ich znaczenie. kształtu. Wrażliwość na nie wzrasta pod wpływem potrzeb. rapu. powtarzalność bodźca itd. Uwagę mimowolną wzbudzają bodźce ze środowiska.66 Dzięki niej organizm otrzymuje sygnały o wszelkich zmianach.dynamiki i ruchu jako czynników silnie działających na uwagę ( ruch w reklamach świetlnych. niż nasycony. Co zatem wiemy o kształtowaniu się uwagi dowolnej? Zarówno badania naukowe jak i codzienna praktyka dowodzą jednoznacznie. Takie zachowanie organizmu nazywamy r e a k c j ą o r i e n t a c y j n ą. Jednym z podstawowych celów reklamy jest zwrócenie uwagi potencjalnego nabywcy na polecany produkt. Jest to zrozumiałe. a organizm recepcyjną. jak w przypadku uwagi mimowolnej. zwrócenie uwagi jest wstępnym krokiem od celu. Nie jest ona wzbudzana przez określone cechy bodźca. występuje u zwierząt i człowieka i jest niekiedy nazywana odruchem bezwarunkowym. „uwaga”. że w układzie dwubiegunowym efektywność funkcjonowania całej relacji zależy od sprawności obu członów. położenia. bowiem w podtekście tego zagadnienia kryje się pytanie o istnienie wolnej woli. O tego czasu synek zaczął zwracać uwagę na . „baczność” uzupełnione wykrzyknikiem. demonstruje wzmożoną gotowość rozpoznania jego właściwości i znaczenia. Po ich wystąpieniu organizm ukierunkowuje receptor zmysłu na źródło stymulacji. inicjującą. zainteresowań i nastawień. poprzez skojarzenie z realną groźbą. Właściwie ocenili oni działanie atrakcyjnych przynęt. poszukujący informacji okaże się bardziej sprawny w tym względzie niż nie poszukujący. regulującej mocy zachowania osób. (piękne dziewczyny przy samochodach). używane w celu ostrzeżenia przed zagrożeniem lub niebezpieczeństwem. Wszelkie systemy alarmowe i ostrzegawcze włączając się wzbudzają uwagę mimowolną. że u wielu ludzi uwaga dowolna powstała z przekształcenia uwagi mimowolnej. barwy). Pamiętać jednak należy o tym. Uwaga dowolna towarzyszy czynnościom zamierzonym. Niektóre stany organizmu (o sprawnych receptorach) nasilają. Prawidłowości funkcjonowania uwagi mimowolnej są szeroko wykorzystywane w praktyce. ono jest tu stroną aktywną. Oto np. nabrały. dynamika w reklamach samochodów. intencjonalnym. Dobry nastrój i takież samopoczucie podnoszą poziom sprawności uwagi mimowolnej. wynika z wystąpienia określonego motywu działania. jaki występuje w następstwie działania fizycznych bodźców powstrzymujących. tato zaprowadził synka do muzeum i pokazał obraz Wyspiańskiego. Specjaliści tej branży wykryli wiele prawidłowości psychologicznych. a to umożliwia mu uaktywnienie różnych form zachowania adaptacyjnego. świadomie ukierunkowanym na jakiś obiekt. Wymawiając cicho hasło „Stój!”z reguły otrzymujemy efekt zbliżony do tego. a także dynamiczność organizacji handlowych). lecz uwarunkowana psychicznie. znających ich znaczenie. by skłonić potencjalnego nabywcę do kupna towaru. Takie słowa jak „stój”. a inne osłabiają siłę działanie bodźców pobudzających uwagę mimowolną. stany przeciwne. dotyczących pobudzania uwagi i technik ich prezentacji. Reakcja orientacyjna u człowieka pojawia się nie tylko pod wpływem fizycznych cech bodźca. estetyki i kolorystyki ( zachwycający wygląd opakowań produktów). Twórcom reklamy idzie o to. Istnienie uwagi dowolnej dowodzi aktywności człowieka i wskazuje na jego twórczą rolę w środowisku. Jest ona wrodzoną. a także choroba powodują jej obniżenie. W relacji organizm-srodowisko w tym przypadku stroną pobudzającą uwagę jest organizm. jakie aktualnie zachodzą w środowisku. Cała klasa wzmiankowanych bodźców powoduje pojawienie się charakterystycznej reakcji. Człowiek głodny łatwiej dostrzeże bodźce świadczące o obecności pokarmu. interesujący się muzyką szybko rozróżni tony jazzu od np. Specjalistów z zakresu psychologii uwagi. kontrastu ( wielkości. a także humanistów innych specjalizacji zawodowych interesuje problem genezy uwagi dowolnej.

a także kulisy polityki i ploteczki z życia w świecie artystów. niemożność jej skupienia. Zjawiska świata. niż uwaga mimowolna . bo uważa i chce uważać na wszystko. Ma to duże znaczenie dla sprawności funkcjonowania w sytuacjach codziennych. że bardzo trudno koncentrować uwagę i zrozumieć informację w sytuacji jednoczesnego działania dwu nakładających się. podobnie brzmiących . w miarę nabywania doświadczenia przestawia się na uwagę mimowolną i reaguje tylko na czynniki zakłócające normalny przebieg jazdy. A jednak i tak wymuszana uwaga mimowolna przekształcała się u niektórych osób w czynnik świadomego sterowania aktywnością własną. Oto ich omówienie. Oprócz ciekawości faktów wykształciła się u człowieka ciekawość zależności. a gdy ją zaspokoimy. Synek przecież mógł zainteresować się malarstwem. a behawioralnie –napięcie mięsni. która jest „siłą napędową” tworzenia teorii naukowych i zwracania uwagi na ich poprawność poznawczą. może objąć większą ilość przedmiotów. a u człowieka osiągnął swe apogeum.ciu elementach jednocześnie. muzealnictwem. I odwrotnie. długotrwałe skupiona na kontroli czynności. Powyższe wskazuje. dziecko zaledwie na 2-3-ech. Koncentracja. 1. Jedynie zbiegiem przypadków pobudzają one naszą uwagę. Nie jest to jednak zależność prosta. wystawiennictwem itp. niezależnie od rodzaju. co odnosi się postaci tego twórcy. inaczej skupienie uwagi. oczarować go. podobnie jak i faktów poznanych. Cechy te znamy zarówno z obserwacji potocznej jak i badań naukowych. wiele dowodów przemawia na rzecz tezy o istnieniu wrodzonego mechanizmu uwagi dowolnej. gdy odnosi się do uwagi jako fenomenu psychicznego. Jednym z silniejszych jest istnienie ciekawości. o przeciętnym natężeniu. pojawiająca się jedynie przy jakimś zaburzeniu jej przebiegu . można opisać w kategoriach cech. Cechy uwagi Uwagę. stajemy się wobec nich.Hebbem nazywamy ją motywacją eksploracyjną. Funkcjonuje ona w dwu wymiarach: pojemności (zakresu) i intensywności. poznawczo oddaje ją dokładność rozpoznania lub odtworzenia. a nie postacią malarza. Ciekawość popycha nas do szukania odpowiedzi na pytanie o zasadność teorii X lub Y. Po drugie. co w otoczeniu jest wyróżnialne. zwracamy na nie uwagę. zaskakująco obojętni. gdy przedstawia właściwości uwagi konkretnej osoby. Skłania ona do penetracji otocznia i dlatego za D . W dawnych czasach nauczano pod przymusem. Jakaś cecha obrazu musiała stać się dla chłopca bardzo silnym bodźcem. Opis taki jest wartościowy poznawczo zarówno wtedy. trafnie nazwana epistemologiczną (D. Przeciwieństwem koncentracji jest rozproszenie uwagi. Beryline). mimowolna może przekształcać się w dowolną i odwrotnie. wymaga większego wkładu energii.Cherry’ego pokazały. z którymi zapoznaliśmy się . bowiem pozwala oszczędnie gospodarować energią organizmu. stają się nam bliższymi. Im wyższa jest intensywność uwagi. Intensywność koncentracji subiektywnie jest odczuwana jako silne napięcie.67 wszystko. Człowiek jest ciekaw faktów. Przeciętny człowiek dorosły może intensywnie skupić uwagę na 4 do 6. E. jak i wtedy. Jest to empiryczne źródło uwagi dowolnej. Początkujący kierowca szybko się męczy. tym mniejszy jej zakres. przykuwały jego uwagę niebotyczne szczyty i głębiny mórz. niewidzialna strona księżyca i nieskończoność kosmosu. co dzieje się na drodze i w samochodzie. postawa ku obiektowi uwagi i inne. mobilizującą organizm do zwracania uwagi na wszystko. Natomiast uwagą rozproszoną. Mechanizm ten pojawił się we wczesnym etapie rozwoju ewolucyjnego. że nie ma sztywnych granic pomiędzy obu rodzajami uwagi. mechaniczna. Badania C. Uwaga dowolna.

czyli sytuacyjnego regulowania poziomu sprawności i koncentracji energii organizmu. Blokada uwagi(?) redukuje napływ informacji. np. w krótkim czasie. a łatwo lub znacznie łatwiej. że napływ informacji jest blokowany także przez . Poznawcze funkcje uwagi są bardziej liczne i trudniejsze do opisania. 2) podniesienia na wyższy poziom sprawności adaptacyjnej organizmu oraz 3) czujności. bagatela. Funkcje uwagi Możemy wyróżnić dwie grupy funkcji uwagi: o g ó l n o b i o l o g i c z n e i p o z n a w c z e. Podzielność. reagowania tylko na bodźce istotne dla organizmu. iż niektóre mechanizmy uwagi. Widok czającego się drapieżcy wyśmienicie oddaje istotę tej funkcji uwagi. W drugim rozumieniu jest ona utożsamiana z blokowaniem nadmiernego napływu bodźców lub informacji. W pierwszym jest ona utożsamiana z segregacją.68 2. wynosi on około 3 sek. przekazów (w sytuacji eksperymentalnej były one nagrane na taśmie i wygłaszane przez tę samą osobę). traktował tę właściwość jako wskaźnik geniuszu. I znowu badania Cherry’ego. 5. traktowane w aspekcie zasady równowago organizmu i środowiska. jedne kwalifikuje do dalszego przetwarzania. Napoleon I np. aż o milion razy! Pamiętać jednak warto. 3. gdy są to bodźce różnych modalności.. wybitny francuski paleontolog. wtedy również ujawnia się ta funkcja uwagi. Pierwsze. Wniosek stąd taki. Ludzie dorośli potrafią uważnie słuchać wykładu prze 20-25 minut i po momencie „oddechu” nadal kontynuować śledzenie narracji. uwaga ze wszystkich bodźców. G. jaki obierają receptory. czyli zdolność obserwowania dwu lub więcej procesów jednocześnie. który stosując metodę osobnego podawania informacji do każdego ucha i polecając śledzenie jednego z tych ciągów. tak charakterystycznego dla ludzi podeszłego wieku. wtedy. że trudno o podzielność uwagi w przypadku wystąpienia dwu szeregów bodźców bardzo podobnych. ich uwaga sprawia wrażenie bezwładnej. że skok zaczajonego drapieżnika na upatrzoną ofiarę będzie maksymalnie precyzyjny i wykonany z taką siłą. tendencja do poszukiwania spójności. Stałość uwagi to zdolność jej koncentracji na jednym przedmiocie przez dłuższy czas. Ujawnia się ona np. Jednak funkcję tę rozumie się na dwa sposoby. sprowadzają się do 1) zapewnienia oszczędnego gospodarowania energią organizmu.Cuvier. chociażby ze względu na rozbieżności w rozumieniu jej istoty. Najczęściej wymienianą i opisywaną jest s e l e k t y w n o ś ć uwagi.Osiągnięcie wprawy w tej wersji wymaga długotrwałego treningu.W. u żołnierza stojącego na warcie. potrafił dyktować jednocześnie 9 listów urzędowych. W warunkach życia cywilizowanego czasami występują sytuacje analogiczne do naturalnych. Różnice indywidualne w ty aspekcie są znaczące. Spostrzegane kształty zmieniają się w takim rytmie czasowym. gdy sprawdzamy sprawność działania zegarka nasłuchując tykania i obserwując ruch wskazówki sekundnika. Łukaszewski sądzi. Trwałość uwagi mierzy się wskaźnikami czasu jej koncentracji. Przerzutność uwagi to zdolność przechodzenia od jednej czynności do drugiej Niektórzy ludzie dokonują tego bez trudu. 4. np. Osłabienie przerzutności uwagi występuje w postaci roztargnienia. Świadczy o tym naprzemienność w spostrzeganiu figur odwracalnych. inne skazuje na wygaszenie. że informacje ciągu nie śledzonego są zasadniczo ignorowane. mogą powodować to. Uwaga powoduje. stwierdził. że z działających na nasze zmysły 100 miliardów bitów informacji na sekundę do świadomości dociera jedynie 100 bitów. Innym przychodzi to z oporami. Stałość uwagi bywa rozumiana również jako konsekwentne jej skupianie do danym przedmiocie przez długie lata. a wielu ludziom utrudnia wykonanie danej czynności każdy drobiazg odwracający uwagę. która daje maksimum gwarancji powodzenia ataku.

na co dzień wykonują korektorzy w wydawnictwie. Jest to czynność bardzo podobna do tej. polecano badanym jednym uchem słuchać uważnie i zapamiętać zdania typu „Ptaszek wyfrunął. . Współczesne badania tej funkcji koncentrują się na poznawaniu wpływu dystraktorów. „koza”. To. To. Przedstawiony model sytuacji wykorzystano także w badaniach eksperymentalnych. po chwili zdajemy sobie sprawę z tego. zagrożenia. jego przeciążenia. Wybieramy w naszym odczuciu odpowiednią reakcje do zaistniałej sytuacji. Zadaniem osoby badanej tym testem było skreślanie wskazanej litery z długiego szeregu liter drukowanych. Czytelnik zapewne pamięta zjawisko refrakcji. lub „więzień”. tym trudniej o realizacje omawianej funkcji. McGoverna. Funkcja w y b o r u w ł a ś c i w e j r e a k c j i ma miejsce w sytuacjach wieloznacznych. jakie badany nieświadomie rejestrował uchem nie słyszącym. opracowano także test jej sprawności (test Bourdona). Funkcja k o n t r o l i c z y n n o ś c i t r u d n y c h. co jedni uznają za trudne. niebanalny układ. innym wydaje się łatwym. obniżyła się jakość pisma. przyczyną trudności.Neisser. Zjawisko to jest znane również z praktyki maskowania. iż trudno powiedzieć czy czyni to dla zabawy. że spostrzegliśmy układ. niewyspanie). Natura wyposażyła nas w mechanizm przynajmniej częściowego ich zmniejszania przez intensyfikację uwagi i świadomościową kontrolę czynności trudnych. Oto widzimy na placyku miasta piękny klomb. Funkcja i n t e g r a c y j n a uwagi występuje w procesie scalania kilku spostrzeżeń w jedno. Niezależnie od tego następstwem ich realizacji jest wzrost ilości popełnianych błędów. czytania ze zrozumieniem tekstu i jednoczesne zapisywanie dyktowanego komunikatu Badanie przebiegu takiej czynności przeprowadził wraz ze współpracownikami U. opisaną ją już w XIX wieku. prowadzonym techniką dychotyczną. Trudność czynności jest zawsze względna. czasowej afunkcjonalności receptorów. Baarsa i K. np. Rzecz jasna w różnych wersjach.” . Równoczesność czynności była przeszkodą. występowania przeszkód lub konfliktów. Szczególnym przypadkiem czynności trudnej jest wykonanie dwu. „ucieczka”. Następnie proszono zinterpretowanie zdania „Ptaszek wyfrunął”. Funkcja w y s z u k i w a n i a dotyczy uwagi dowolnej. czy ze złośliwości. bardzo podobnych do siebie zadań. a do drugiego. że im bardziej zróżnicowane dystraktory. czyli różnorodnych utrudnień. W eksperymencie B. Powiadamy: ”Uważałem. Stwierdził on. jaką zawodowo. a nie mozaikę pojedynczych kwiatów zawdzięczamy integracyjnej funkcji uwagi. na jej skuteczność. Zdaniem T. Z biegiem czasu ćwiczenia wzrastała kontrola czynności i poprawiała się jakość wykonania.69 przepustowość kanałów informacji zmysłowej. Tomaszewskiego mogą one być skutkiem stanu deprywacji organizmu (wygłodzenie. że ktoś nam dokucza w takiej formie. a tempo czytania tekstu znacznie osłabło. Wyobraźmy sobie. nie słuchającego nadawano słowa typu: „dziewcze”. Znają ją dobrze także grzybiarze i urzędnicy przerzucający karty dokumentów w poszukiwaniu tego jednego. Treść interpretacji kojarzyła się ze słowami. że osoby badane w początkowej fazie eksperymentu zapisywały słowa jakby mechanicznie. które wymagają konkretnej reakcji. bezświadomości ich znaczenia. że zachwyca nas połączenie kilku odmian kwiatów w jeden. Dowiedziono. że muszę tak postąpić!” Teorie uwagi.

lecz jedynie osłabione i „zmuszone” do ustąpienia drogi pierwszeństwa informacjom o większym znaczeniu. są przekazywane do dalszego przetwarzania. wszystkie informacje są przekazywane równolegle do komórek syntezy zmysłowej i jeżeli spełniają kryterium pierwszeństwa przekazu. W drugim etapie osłabiania są preferowane informacje zgodne z wzorcami percepcji. Treisman. a istniejące dotyczą raczej poszczególnych jej funkcji. włączają je do ciągu informacji z ucha nastawionego na odbiór. tworzą szeregową strukturę komunikacyjną. Jednak jednocześnie komórki receptorów rejestrują miliony działających bodźców. a odrzucane do nich nie pasujące. ilość ich redukuje uwaga do zbioru sensownych spostrzeżeń. Mimo to prezentowane w nich wyobrażenia mechanizmów uwagi są pouczające. zgodnie z którymi uwaga jest mechanizmem włączania świadomości w proces przetwarzania . Autor ten sądził. Jedną z bardziej znanych jest t e o r i a f i l t r u. wiedzy jednostki o świecie-czubka piramidy. są sygnałem bólu. ale do świadomości przez „nóżkę” dotrą w danym czasie tylko z jednej odnogi. a osłabiane niespójne. Broadbenta. W niektórych przypadkach można je odtworzyć. np. amorficzne. w której dokonuje się przetwarzanie informacji. Obecnie w obiegu naukowym funkcjonuje kilka zalążków teorii p ó ź n e j s e l e k c j i. Tym mechanizmem selekcyjnym jest uwaga Ilustracją wizualną tego modelu może być litera Y (w sytuacji pobudzenia wielu zmysłów lepszą byłby trójząb lub menora). W trzecim etapie procesy przetwarzania są w pełni uświadamiane.70 Nie ma. Uznała też. Anna M. tworząc t e o r i ę o s ł a b i a n i a uwagi. w danym czasie do świadomości mogą docierać tylko w postaci jednej wiązki sygnałów (patrz eksperyment Cherry’ego). jeżeli nie.zostają osłabione i w jakiś sposób zapamiętane. że osłabianie przebiega etapowo. Przyjęła ona tezę. które nie docierają do świadomości nie zostają definitywnie odrzucone. Jest ona odpowiednikiem uwagi. podjęła się zadania usunięcia słabości teorii Broadbenta. jak dotychczas ogólnej teorii uwagi. czyli początkowego etapu pobierania informacji. pozostałe zablokuje uwaga i staną się one przedsionkiem. W pierwszym dokonuje się ona bez udziału świadomości. wzbogacają wiedzę o niej. że badani techniką dychotyczną jednak przetwarzają niektóre sygnały z ucha „niesłuchającego”. Pobór i przetwarzanie informacji oddaje model piramidy. ale z reguły z wieloma błędami. W jej mniemaniu uwaga nie działa na zasadzie „wszystko albo nic”. Dalej są przetwarzane dźwięki układające się w słowa znanego języka. opracowana przez D. selekcje ogranicza do poziomu doznań zmysłowych. by w dalszej redukcji sprowadzić je świadomie przetworzonych rezultatów. eliminacji nie istotnych i doprowadzenia do świadomości znaczących. teoria filtru straciła na znaczeniu.ogranicza przepływ zawartości pojemnika. niż istoty. Dotyczy ona jedynie selektywnej funkcji uwagi. pomijając następne. Podstawę tworzą miliardy informacji sensorycznych w postaci wrażeń. na oba jej rozgałęzienia działają liczne bodźce. Zachodzi przeto konieczność eliminacji nadmiaru informacji sensorycznej. Ze względu na tę cechę teorię Broadbenta określa się mianem teorii wczesnej selekcji. Teoria Broadbenta ma swoje słabe strony. Nóżka litery działa jak szyjka butelki. co ma świadczyć na rzecz teorii osłabiania. która ogranicza przepływ informacji z pojemnika receptorów zmysłowych na wyższe piętra jej przetwarzania. że umysł ludzki funkcjonuje na zasadzie sieci komunikacyjnej. Możliwości recepcji nowych informacji są ograniczone. poczekalnią na drodze do świadomości. nie poleca „Przyjąć!” lub „Odrzucić!” lecz jedynie ustalą hierarchie ważności informacji i pierwszeństwo jej przekazu do świadomości. że informacje zmysłowe. przebiegają wolniej niż na etapach poprzednich. Kiedy okazało się.

Szereg eksperymentów laboratoryjnych dostarczyło pewnych przesłanek do budowy rozwiniętej teorii z tego zakresu. GWP. U badanych zrodził się lęk. I tak rzeczywiście się stało. zwaną metodą podwójnego zadania.s. D. wymyślił też oryginalną metodę badania tego zagadnienia. I działa ona tylko na tym poziomie. że zawiedzie system bezpieczeństwa. że komora zanurzy się w wodzie na głębokość osiemnastu metrów. Gdańsk 2003.223-4.71 danych. strachem przed zbyt szybkim tempem zmian ciśnienia i obawami. Być może badani zdali sobie sprawę z pogarszania się sprawności działania pod wpływem lęku i starali się temu przeciwstawiać.” (H. które wyjaśnia t e o r i a z a s o b ó w uwagi jest słabnięcie jej natężenia w procesie kolejnego wykonywania czynności. M. Miało to znaczyć. Eysenck: Podpatrywanie umysłu. obiektywnie objawia się ono narastaniem ilości popełnianych błędów lub niezbornością wykonania. (Patrz ramka 11) Ramka 13 „ Gershon Weltman a Uniwersytetu Kalifornijskiego zamknął grupę studentów –ochotników w hermetycznej komorze i poinformował ich. otrzymali zadanie polegające na wyszukiwaniu małych otworów w krążkach. Eysenckowie badania i wyniki badań wyżej omawianego problemu. . Dawał np. Dopóki tekst mówiony i zapisywany nie zazębiały się. Kohneman widzi w tym wyczerpywanie zasobów uwagi. sekretarka radziła sobie z zadaniem. Zagadnieniem. Ponieważ badani z eksperymentu Weltmana osiągali prawidłowy poziom wykonania zadania głównego tylko dzięki zaangażowaniu większości swej uwagi. koncentrując uwagę na wykonaniu zadania. którego pojawienie się zapowiedziano. Interesująco opisali H. Teoria zasobów uwagi. że zasoby uwagi zostały wyczerpane. silniej niż w zwykłej. powinno na tym ucierpieć dodatkowe zadanie wykrywania światła. I M. Przy użyciu paru wybiegów (odgłosy syczenia czy odpowiednie manipulowanie wskaźnikami ciśnienia) bez trudu symulowano schodzenie komory w dół. Zadaniem dodatkowym było wykrycie źródeł światła. Weltman stwierdził. jak pod nieobecność lęku.. Kahneman. Dzięki inspiracjom wynikłym z tej teorii wiemy jednak więcej o czynnikach utrudniających jej funkcjonowanie. Tego się nie spodziewano. Czy to wzbogaca naszą wiedzę o samej uwadze? Nie jest to pewne. wywołany uczuciem ograniczenia w małej przestrzeni.. niestresowej sytuacji. Jednak gdy tekst mówiony trzeba było literować. chociażby z powodu nieokreśloności terminu „zasoby”.) Subiektywnie wyczerpanie zasobów odbieramy jako zmęczenie. Świadomość.. Kiedy badani znaleźli się już (rzekomo) na głębokości osiemnastu metrów. sekretarce biegłej w pisaniu na maszynie zadania dodatkowe w postaci powtarzania mówionego tekstu i zapisywanie słów prezentowanych wizualnie. Jej twórca . w sytuacji wywołującej lęk zadanie dodatkowe zostało wykonane tylko w połowie tak dobrze. że lęk nie miał żadnego wpływu na poprawność wykonania zadania głównego. pojawiły się trudności i błędy w odtwarzaniu.

postępowanie adekwatne do sytuacji Świadomościowe przetworzenie informacji w pełni odpowiada wymogom sytuacji.72 „Uwaga jako wrota świadomości” to podtytuł fragmentu z podręcznika psychologii Ph. bowiem zawiera się w niej również wiedza o świadomości przedmiotowej osobnika. 3) szybkiej. Ale czym jest świadomość i jakie są jej funkcje? Człowiek jest świadomy czegoś. często bywa skutkiem poważnego uszkodzenia organizmu. Poziom piąty występuje w czasie płytkiego snu. aczkolwiek w różnym stopniu. intensywnego pobudzenia. gdy zdaje sobie sprawę ze stanu rzeczy. Nawet jeżeli uwzględni się jedynie poziom czujności. chwilowe oderwanie się od rzeczywistości. Poziom czwarty to stan senności. jest stanem maksymalnego zaangażowania świadomości. lekka pomroczność. skłonność do ucieczki w marzenia. comy to trwanie życia bez świadomości. występujące mniej więcej co pół godziny. Z praktyki wiemy jak trudno obudzić niektórych ludzi w pełni ich snu. potwierdzane również w życiu codziennym. Ze względu na ostatni wątek mówimy o świadomości i n t r o s p e k c y j n e j. tzn. powtarzalnych zachowań. kryzysu albo stresu. Pobudzenie to występuje w postaci 1) mobilizacji energetycznej. Taki stan świadomości występuje w sytuacjach wielkiego zagrożenia życia. Czujność albo przytomność to drugi poziom świadomości. świadomość wyraża się w formie marzeń sennych. Świadomość jest najwyższą formą przetwarzania informacji. od najwyższego do jej zaniku. Zimbardo. refleksyjnej. Użycie tego zwrotu świadczy o przekonaniu jego autora (piszącego również). efekcie wglądu we własną psychikę. że istnieje świadomość p e r c e p c y j n a. jak np. wyrażających się poprzez napięcie i wzrost zaangażowania sytuacyjnego. Jednak ich zróżnicowanie jest bardzo różnorodne i bogate. Charakteryzuje go selektywna uwaga. bo zostaje zachowana jedynie słaba wrażliwość na stymulację. To sformułowanie wskazuje. Jest to stan patologiczny. Uwaga prowadzi do wzrostu uświadomienia cech jej przedmiotu lub procesu. to wyróżnimy ich . 2) intensywnych przeżyć emocjonalnych. konfliktu. doświadczać swojej podmiotowości oraz zrozumieć relacje osoby i otoczenia. Świadomość. że istnieje ścisły związek pomiędzy uwagą a świadomością. wypadku. Mieści się na przeciwnym krańcu wymiaru automatyzmy – świadomość. Głęboki sen prawie wyklucza świadomość. Jednak wiele czynności organizmu ludzkiego wymaga. a także o charakterze własnych przeżyć. śpiący z nie przykrytymi nogami może w marzeniach sennych brodzić w zimnej wodzie plaży morskiej. W niektórych przypadkach pojawia się przeciążenie systemu świadomościowej kontroli. Uwzględniając różne poziomy regulacyjnego zaangażowania świadomości amerykański psycholog G. Zróżnicowanie funkcji świadomości ze względu na poziom jej występowania są ewidentne. obiektów świata fizykalnego oraz samego siebie. Marzymy więc kilkakrotnie w czasie nocy. Ostatnie. pewnego ograniczenia sprawności działania i refleksyjności. Pierwsze przebiegają bez kontroli świadomości i są mechanizmami regulacji podstawowych. to właściwość psychiki pozwalająca wyodrębnić siebie z otoczenia przyrodniczego i społecznego. aktywacji i jest następstwem zmożonego działania tworu siatkowatego. świadomościowej. np. w czasie działań wojennych. Marzeniom sennym zawsze towarzyszą szybkie ruchy gałek ocznych (REM). marzeniami lub obawami. przytomności. I wreszcie stan śpiączki.Lindsey wyróżnił siedem poziomów . Inne treściowo wiążą się z naszymi oczekiwaniami. czyli s a m o ś w i a d o m o ś ć jest wyższą formą świadomości. jednak prawie zawsze pamiętamy tylko ostatnie z nich. czuwanie bez napinania uwagi. regulacji wyższego rzędu. Niektóre marzenia senne są rezultatem niedokładnego przetworzenia aktualnie działających bodźców. intensywnej pracy intelektu. Poziom pierwszy. następuje załamanie nerwowe. Dla trzeciego poziomu jest charakterystyczne pewne rozluźnienie.

ponieważ na ich poziomie nie występuje.G. Empirycznym faktem jest to. Swoją drogą silna intelektualizacja życia pozbawia człowieka intensywnych przeżyć radości. powiada. czy tylko dokonuje rozeznania ekspozycji towarów. Świadomość jest czynnikiem emergentnym. Podobne zjawisko występuje w sportach walki. intuicji. ich źródła i przebiegu łagodzą ból i inne emocje. zaczynamy zastanawiać się nad przyczyną niepowodzenia i poszukujemy nowych sposobów dojścia do niego. wyższą formę instynktu. jego sprawności psychicznej. Wykonanie niektórych czynności przebiega stale pod kontrolą jedynie świadomości. ale nie da się sprowadzić do nich. świetny znawca procesów negocjacji. a nie pozostawanie np. Z punktu widzenia psychologii ewolucyjnej jest to mechanizm awaryjny. Intrygującym stanem świadomości. Wstępna kontrola świadomości jest niezbędna do tego.Kennedy. włącza się on wtedy. Jest ona wyraźnie dostrzegalna w przypadkach nabywania nowych sprawności. in. że w procesie tym strony czują siłę partnera negocjacji i ten. I służy organizmowi jako środek przeciwdziałania nagłym. że ludzie niekiedy nie potrafią dokładnie określić jakiegoś stanu rzeczy. Ważną funkcją świadomości kontrola czynności. a nawet jako wrodzone mechanizmy poznawania niektórych aspektów rzeczywistości. M. gualia. że intelektualizacja przeżyć emocjonalnych osłabia ich intensywność. eksplozji namiętności-jaskrawych barw życia. by odpowiadało dyrektywom reguł. bowiem intuicja sama w sobie jest zagadką. Jeżeli nie udaje nam się osiągnąć określonego celu. przeszłość i przyszłość. ludzie działają gwałtownie i nieprecyzyjnie Świadomość poprzez swą funkcję kontrolną wycisza gwałtowność i koryguje niedokładności. który nie potrafi zniwelować przewagi drugiego. przypuszczalnie najstarszego ewolucyjnie systemu regulacji relacji organizm –otoczenie. na poziomie nawyku. ale intuicyjnie są . ucząc się pisania na maszynie kontrolujemy każde uderzenie palca o klawisz. Te skomplikowane operacje mogą przebiegać jedynie na poziomie świadomości i podlegać jej kontroli. porównania swego zachowania ze standardami. komunikowanie na poziomie semantycznym. bowiem nie jesteśmy w stanie wyróżnić tej cechy jako specyficznej właściwości świadomości. wyczuloną świadomość. gdy zawodzą regulacje niższego szczebla psychiki. że znajomość przyczyn emocji. Od czasów Ribota wiadomo. uwzględniającym teraźniejszość. niekorzystnym zmianom w środowisku. czy klient jest poważnie zainteresowany kupnem. Mówiąc o nich posługujemy się liczbą mnogą. m. a według psychologów ekologicznych „dostrajaniu się „ do niego. np. by czynność przebiegała sprawnie i przekształciła się w nawykową. Potwierdzają to współczesne badania empiryczne. wyczuciem. wyobrażenie standardów postępowania zgodnego z tymi regułami. Nie wiele to wyjaśnia. Meichebauma pokazujące. Jako stany subiektywne są one zależne od doświadczenia życiowego jednostki. Inna forma kontroli świadomościowej występuje w przypadku emocji. W społeczeństwie ludzkim obowiązują liczne reguły współżycia. przegrywa. który pojawił się na wysokim poziomie złożoności mechanizmów prostszych. Dobrzy handlowcy wiedzą bez deklaracji słownych to. Qualia przejawiają się w postaci intuicji. Korzystne dla organizmu rozwiązanie problemu życiowego wymaga wówczas przetworzenia informacji właśnie na poziomie refleksyjnym. W sytuacjach społecznych gualia pozwalają wyczuwać nastroje innych ludzi. Traktujemy je jako efekt całościowego funkcjonowania świadomości. G. D. Dokładniej: intuicja jest jedną z form qualiów. Edelman określa je jako subiektywne stany przeświadczenia.73 kilka. niekiedy baz słowa porozumiewać się z inną osobą. Pod wpływem emocji. wyczuwać „potrzebę chwili”. a także wiedzy. Traktuje się ją jako jasne wyobrażenie. empatią itp. spełniającym kilka różnych funkcji są tzw. wyłapanie rozbieżności oraz ukierunkowanie zachowania tak. Do przestrzegania tych nakazów niezbędne jest rozumienie ich uogólnionej treści.

Z powodu niektórych chorób.(Patrz : utwór Goethego pt. w której autor opisywał doznania „po opuszczeniu ciała”. zażywanie narkotyków. Znamy też fakty wpływu świadomości na procesy nieuświadamiane. objawiające się również niezbornością ruchową i ogólnym niepokojem ruchowym Zatrucia. nieświadomość funkcjonują zatem w jednym systemie sterowania organizmem. W tej wersji problemu świadomość jawi się jako wielce subtelny mechanizm regulacji zachowań ludzkich w sytuacjach wyraźnej niepewności. Pierwsi widzieli ją w służbie nieświadomości. przebadał 344 osoby po reanimacji. Frapującym zagadnieniem są obecnie tzw. Mogą to być: zaburzenia orientacji w przestrzeni i czasie. że przeżycia wszystkich badanych były bardzo podobne. kosmonautów w stanie nieważkości i innych. . Świadomość i procesy psychiczne w ujęciu poznawczym. pogłębiające się nawet do poziomu śpiączki. nie znaczy to jednak. obecnie zwolennicy psychologii ewolucyjnej przypisują świadomości funkcje służebne. jak i to. które były w stanie śmierci klinicznej.A. lub nie potrafi wrócić do domu. efekt placebo. które zawsze ma miejsce w sytuacji szoku fizycznego. Zatrucie tlenkiem węgla lub czteroetylkiem ołowiu powoduje stany pomroczne świadomości. zjawisko voodoo i inne. np. odmienne stany świadomości. Euforia może wynikać ze wzmożonego wydzielania endorfin. Mózg. Prawdą jest. że nie uświadamiamy wielu przyczyn naszych zachowań. a w rzeczywistości tylko ugina kolana i „wisi” w powietrzu. Król elfów). Brak bowiem tego elementu pociąga za sobą szereg specyficznych objawów. że zależność jest jednokierunkowa. niemal euforia. myślę. że „coś wisi w powietrzu”.Czuły one.Występuje przecenianie albo niedocenianie upływu czasu. np. . że analogiczne stany występują u pilotów samolotów odrzutowych. Poeci czasami wyczuwają nadchodzącą grozę wydarzeń. Pojawiło się oni po opublikowaniu książki Rajmonda Mooda pt. Pojawiały się one w rezultacie zaburzenia krążenia krwi i niedokrwienia mózgu. Życie po życiu. siada na krześle wyobrażanym. że opuszczają ciało. Holenderski lekarz Pima van Lommel poddał naukowej weryfikacji przedstawiony opis. wykonuje czasami dziwne polecenia. Okazało się. co sugerowało istnienie podobnych przyczyn ich powstawania. Dalsze badania pokazały.. drudzy oddają ją we władzę genów. Kolańczyk: Czuję. choroby układu nerwowego albo osłabienie tonusu kory mózgowej z powodu niedostatecznej stymulacji. osobnik może nie wiedzieć gdzie się znajduje i dlaczego właśnie tam. duru brzusznego występują objawy zaburzenia świadomości w postaci majaczenia. W przeszłości psychoanalitycy. osoba ta poddaje się woli hipnotyzującego. świadomość.74 przekonani. jestem. doznawały wrażenia przeciskania się przez wąski korytarz do jasnego światła. ogarniało ich uczucie intensywnej radości. ale słusznym w przyszłości . iluzji. że odbiega on od standardu. czyli zmysłowego postrzegania przedmiotów lub zjawisk rzeczywiście nie występujących w danym momencie. zaburzają świadomość i powodują pojawianie się halucynacji. że często świadomie tworzymy usprawiedliwienia dla naszych ukrytych zachcianek. wybitni politycy. czyli stany psychiczne osób. z którego parę minut temu wyszedł. niekiedy wbrew opinii większości. Dobrym sposobem ukazania właściwości i funkcji świadomości jest odwołanie się do opisu następstw jej zaburzeń. naukowcy wyobrażają nieznane dotychczas prawidłowości zdarzeń. naturalnych czynników uśmierzających ból. Literatura zalecana. przywidzeń. intuicyjnie opowiadają się za rozwiązaniem niepopularnym. W stanie hipnozy świadomość osoby zahipnotyzowanej nie kontroluje jej zachowania. np. Odzyskując przytomność z przykrością odczuwały „powrót” do świata.

Wszystkie wymienione procesy uczestniczą w pamięciowym przetwarzaniu informacji.W. Fundacja Innowacja. fasola pamiętają cykl świetlny. Są próbą poszerzenia zakresu i przedłużenia czasu trwania treści pamięci jednostek i grup społecznych. Warszawa. Prawda. w: Encyklopedia Psychologii. będące w „centrum” uwagi. Używając określenia np. pamięci zbiorowej.K. Termin „pamięć” jest wieloznaczny. by mogły nadrobić wszelkie braki pamięci. Niektóre rośliny. owadów i innych organizmów o względnie prostej budowie dała podstawy do stwierdzenia. pamięci mechanicznej. co zapamiętaliśmy. więc niektóre inne formy przechowywania informacji nazywa się pamięcią. . historycznej itp. Wrocław. Warszawa 2000 r. zapisu nutowego. przypominania). Z pamięcią ściśle wiąże się proces z a p o m i n a n i a. Pamięć ludzka przechowuje informacje o przeszłych wydarzeniach. obrazu malarskiego. bowiem zmienia się kontekst aktualizowanych treści. Istnienie wspólnej kategorii ukierunkowuje myślenie na poszukiwanie podobieństw. Fundacja Innowacja. „Kto nie ma pamięci. . pamięci zewnętrznej w rozumieniu zapisu dokumentalnego. Wskazanie na „przetwarzanie informacji” jest istotne. po drugie. ( k o d o w a n i a i n – f o r m a c j i). „Żak”. Naider: Reprezentacje i ich reprezentacje. akacja. przypominając modyfikujemy to. sugerującej „wspólnotę istoty”. Pamięć jest właściwością biologiczną i psychiczną. 1998 r. 1991 r. Proste organizmy. -Z. np. że występuje ona na poziomie biologicznym.75 GWP. Pamięć bowiem jest z d o l n o ś c i ą wielostronną. Ilustracją tej myśli może być próba opisu pamięci człowieka jako taśmy magnetofonowej. Rozdział VI. zachowania których regulują tropizmy. . zapamiętują czynności wymuszone przez trening eksperymentatora.Wyd. że nie należy stwarzać bytów odgórnie. Jaki wniosek wynika z tych rozważań Ano ten. tylko niektóre cechy obiektów. są to formy utrwalania i przekazu informacji (albo jej upowszechniania) zarówno w sensie międzyosobniczym jak i międzypokoleniowym. Szewczuk: Uwaga. Pamięć. Jednak ich podobieństwo do pamięci ludzkiej jest zbyt nikłe. nie są aż tak sprawne. Ossolineum. by upoważniało do tworzenia wspólnej kategorii. Jest przetwarzaniem. Nogi. w: Encyklopedia Psychologii. co prowadzi. bowiem pamięć nie jest procesem fotografowania. 1998 r. otwierają swe kwiaty o wschodzie słońca. przez kreowanie nowych lub poszerzania zakresu starych pojęć. Mówimy o pamięci komputera. zamykają o zachodzie. 1998 r. ”pamięć zewnętrzna” trzeba zdawać sobie sprawę z odrębności tego zagadnienia wobec pamięci jednostki ludzkiej. w przypadkach nietrafnego zestawienia desygnatów. Zaborowski: Teoria treści i form samoświadomości. nadmiernie rozszerzony przez odwoływanie się do analogii funkcjonalnej. Gdańsk. nogami musi nadrabiać” głosi ludowe porzekadło. Jedynie ubóstwo języka zmusza nas do używania słowa „pamięć” do oznakowania tych odrębnych zjawisk.J. bowiem ukazuje on na niektóre aspekty procesów wcześniej wymienionych i cechy pamięci jako całości. Młodkowsi: Wyobaźnia. Hodowane w szklarniach po jesiennym wprowadzeniu sztucznego oświetlenia dostosowują się do nowego czasu naświetlenia i „otwierają się” na czas włączanie oświetlenia. p r z e c h o w y w a n i a (magazynowania) oraz w y d o b y w a n i a (przywracania. Te fakty skłoniły . które może być w dodatku rozumiane przynajmniej dwojako: zapamiętujemy wybiórczo. statycznego utrwalania obrazów. niestety. Obserwacja zachowania roślin. przejawiająca się w procesach z a p a m i ę t y w a n i a. w ślepą uliczkę dociekań.

przemiany materii. wyróżnianych społecznie.76 E. nie wiadomo czy są kontrolowane psychicznie na poziomie nieświadomości.Kennedego. występuje szereg jej odmian. Zawierają nakaz trwania i rozmnażania. sensu praw ogólnych. to ironiczne powiedzenie S. że doskonale pamięta to. procesów jak i zróżnicowanie efektów. przynajmniej w pewnych granicach. „kura jest tylko sposobem jaja na zrobienie drugiego jaja”. którym stale jeździ do pracy. Przypominając prawo grawitacji Newtona nie osadzamy jego działania w jakiejś epoce czy w określonym kraju. różniącą się od niej jedynie tym. Pamięć semantyczna. Jednym z nich jest pamięć p r o c e d u r a l n a. bowiem nie potrafimy przeprowadzić granicy pomiędzy pamięcią biologiczną a nieświadomą. podjęliśmy pierwszą pracę i temu podobne. Najwyraźniej pamięć biologiczna występuje w procesie genetycznego przekazu informacji. Uwzględniając kryterium uświadomienia treści wyróżnimy dwa typy pamięci: j a w n ą i u t aj o n ą. z kocich kotek. Jest to pamięć świadoma. które regulują cykliczne powtarzanie wielu procesów: snu. uporządkowaną zgodnie z wizją własnego udziału w zdarzeniach i pamięć z d a r z e ń z e w n ę t r z n y c h. Pamięć epizodyczną możemy uszczegółowić wyróżniając pamięć a u t o b i o g r a f i c z n ą. Jeżeli np. Dobrze pamiętamy g d z i e i k i e d y zdawaliśmy maturę. wyróżnianych zarówno ze względu na specyfikę objawów. Nie jest ona czymś jednolitym. Organizmy żywe są ewolucyjnie wyposażone w „zegary biologiczne”.Są one niezależne od społecznej organizacji czasu. wydalania i inne. Zdecydowana większość badanych Amerykanów w wieku powyżej 50-ciu lat utrzymuje. dotycząca znaczeń słów i określeń. wielce zróżnicowana. Pamięć jako zjawisko psychologiczne jest właściwością jednostki. jest typową pamięcią człowieka zdrowego. by z psich rodziców urodził się piesek. Obrazowo mówiąc pamiętają. Nie wykluczone. że przebiega poza świadomością. X nie wsiada do autobusu nr 8. . którzy latami pracują nocami. Różnią się one poziomem świadomej kontroli i odrębną lokalizacją w mózgu. że pamięć jest funkcją m a t e r i i o r g a n i c z n e j. Jest to pamięć funkcjonująca w systemie związków abstrakcyjnych.Squire deklaratywną i niedeklaratywną. Rozwijając tę myśl T. a w sytuacji powstawania zarodka przekazują. jej wyniki i przebieg procesów mogą być opisywane słownie. jedynie rozpatrywane z różnych punktów widzenia. bo dowiedział się o zmianie jego trasy przejazdu. w terminologii amerykańskiego „pamięciologa” L. okazała się niedokładną Typ pamięci niedeklaratywnej to według Squire’a kilka procesów nie podlegających kontroli świadomości a kumulujących doświadczenia. Z kolei pamięć epizodyczna. są dostępne naszemu poznaniu. Świadczy to o ich fascynacją wydarzeniem. Tulving zaproponowała wyróżnienie w pamięci deklaratywnej formy s e m a n t y c z n ą i e p i z o d y c z n ą. poziomu aktywności. jednak cechuje je pewna elastyczność Ludzie. organizm ma być środkiem przekazu genów. że są to zjawiska tożsame. zabarwioną emocjonalnie. Geny zawierają. a śpią we dnie nie zatracają biologicznej pamięci. nie „wiąże” materiału zapamiętanego z czasem i przestrzenią. informacje o strukturze białka organizmu a także o zasadach regulacji tej struktury. Mimo to ich pamięć.Butlera oddaje sens sociobiologicznej interpretacji tej funkcji genów. jest nieodłącznie powiązana z jej egzystencją. W życiu codziennym najczęściej mamy do czynienia z pierwszą. a ich czas i miejsce wystąpienia stanowią podstawowe cechy charakterystyki zdarzenia. E. Heringa do sformułowania tezy. jego zdaniem tożsamej w swej istocie z pamięcią psychiczną. w dodatku odpowiedniej rasy. dotycząca zdarzeń. ale mogą ukształtować rytm snu i aktywności nie pokrywający się z biologicznym. Ribot ogłosił teorię pamięci biologicznej. podobnie jak w ogóle świadków wydarzeń. co robiła w czasie zamachu na J. to w dowolnej chwili podać uzasadnienie swego postępowania. Procesy „zegara biologicznego” przebiegają bez udziału świadomości. koncentruje się wokół znaczących informacji.

które zwracają uwagę. Jeżeli kiedyś nauczyliśmy się pływać. w sytuacji drobnych zakupów codziennych. pod wpływem hipnozy. Powtarzając układanie nabierają wprawy. np. Wynosi on w zależności od sytuacji od 3 do 20 sekund i odpowiada czasowi trwania najczęściej wykonywanych czynności. Czas przechowania treści odebranych jest krótki. czyli niepamięci. ale nie wiedzą.77 czyli czynnościowa. w sklepie przez ułamek sekundy pamiętamy ile trzeba zapłacić za chleb. określa ją zasada (7+-) 2. Wielkość czasu niezbędnego dla dokonania opisanej eliminacji pokrywa się z grubsza rzecz biorąc z czasem utrzymywania tych treści w pamięci sensorycznej (ultrakrótkiej) i wynosi około 100 milisekund. są zgodne z naszymi schematami poznawczymi (obiekty łatwo rozpoznawalne). co nie znaczy. I już tego nie przypomnimy. wymienionymi przymiotnikowo w nazwie. Pamięć k r ó t k o t r w a ł a. Do STM trafiają treści doznań wzrokowych i słuchowych. ale zapytani po chwili czy układali kiedykolwiek takie klocki twierdzą stanowczo. odpowiadają naszym potrzebom i nastawieniom. bowiem nie utrwalone treści pamięci krótkotrwałej znikają na zawsze.. Pamięć utajona wpływa na zachowanie określonej osoby.Sperlinga) Wszystkie bodźce wzrokowe lub słuchowe (głównie te badano) wywołujące wrażenie są rejestrowane w receptorze. zapamiętują więc realizowane operacje. Inny obraz pojawia się. To umożliwia spojrzenie z jednego punktu widzenia. Nie przypominamy tego. uzupełniając brakującą sylabę. Wyraźnie takie funkcjonowanie pamięci możemy obserwować w przypadkach amnezji. O pamięci sensorycznej była już wzmianka przy temacie spostrzeżeń wzrokowych (badania G. Jest to zjawisko m a s k o w a n i a w s t e c z n e g o. często oznaczana symbolem STM (short term memory) charakteryzuje się właściwościami. po wstrząsach lub zapaleniach mózgu. że nie robili tego. czynność myślenia pojawia się bez kontroli świadomości.. Potrafią oni dokończyć słowo. gdy przyjrzymy się systemom pamięci. Można jednak osiągnąć lepsze rezultaty dzięki ćwiczeniu lub ułatwieniu (porcjowanie materiału) zapamiętywania. habituacji i innych. . że porównywalny do podobnego w pamięci sensorycznej. marchewkę i inne. 3) długotrwałej. kobie. a kąpiąc się po prostu płyniemy. że może to być zestaw liter „ta”. Pierwszą jego fazą jest eliminowanie treści nieważnych i dopuszczenie do kolejnej fazy treści istotnych. Podobne mechanizmy pamięci działają w przypadku torowania (priming). Pamięć krótkotrwała pośredniczy pomiędzy pamięcią sensoryczną a pamięcią trwałą. jeżeli zostanie na niego zwrócona uwaga. Po tym czasie ślad pamięciowy zanika. jest kolejną fazą pamięciowego przetwarzania informacji. Aby ukazać bogactwo funkcjonalne pamięci nie wystarczy opisać jej typu. są sygnałami zagrożenia lub przyjemności. Pojawienie się bodźca nowego powoduje wypadanie obrazów bodźców wcześniejszych. kolejne wykonania zabierają im nieco mniej czasu. warunkowania. Znaczy to. 2) krótkotrwałej. występującej np. Pamięć krótkotrwała występuje np. głównie te. Osoby dotknięte tym zaburzeniem pomięci potrafią ułożyć klocki według podanego wzoru. następnie rozpoczyna się proces przetwarzania informacji. ale po wyjściu ze sklepu już nie możemy powiedzieć ile nas kosztowały poszczególne produkty. np. Doniosłym przeto problemem jest to jakie treści sensoryczne są przekazywane do pamięci krótkotrwałej i jakie z niej są przekazywane do utrwalenia. bułki. Jednorazowa pojemność pamięci roboczej nie jest zbyt duża. zwana też r o b o c z ą albo o p e r a c y j n ą . Może jednak utrzymywać się długo. co trzeba zrobić.. że w danym momencie pamiętamy przeciętnie 7 elementów. by myśleć. W niektórych przypadkach odzyskują „szczątkową” świadomość. Dociekliwi badacze wyróżnili trzy s y s t e m y p a m i ę c i:1) sensorycznej. to nie musimy sobie przypominać ruchów pływaka w wodzie. Kodowanie dokonuje się w kodzie zmysłowo-emocjonalnym. która jednak nie zdaje sobie sprawy z tego faktu.

M. Już starożytni Rzymianie sformułowali tezę. Wynika z tego wniosek. Ludzie dążą do tego. Opracował on metodę badania przebiegu zapamiętywania w zależności od ilości powtórek. Dzieła Shakespeare’a. utrwalonym w pamięci. że informacje są porządkowane w układzie znaczeń. .Atkinson i R. Procesy pamięci. kojarzymy go z informacja radiową. sięgającą miliardów bitów. W scenariuszu np. Przypominanie słów. Rezultat kodowania można porównać do scenariusza filmowego lub teatralnego.Newtona. znaczenia terminów. Prusa są kojarzone z pojęciem literatura a np. Fermiego z fizyką. Ucząc się chcemy zapamiętać informacje z podręcznika. Nie zwróciliśmy nań uwagi. W systemie Pamięci długotrwałej „obowiązuje” kod semantyczny. że przypomnienia zdarzenia lub informacji są uzupełniane wytworami mózgu. Kodowania świadome wymaga udziału uwagi i świadomości i jest zawsze zamierzone. w LTM jest on ograniczony jedynie trwaniem życia. symbolicznie oznaczana jako LTM (long term memory) rózni się od krótkotrwałej czasem trwania śladów pamięciowych. że uszkodzenie lewego płata potylicznego prowadzi do zaburzeń funkcjonowania pamięci krótkotrwałej.78 Pamięć d ł u g o t r w a ł a . Była to metoda zgłosek bezsensownych. przypominamy niepozorny odgłos. co opanowały znacznie wcześniej. Jednak po chirurgicznym usunięciu tej części mózgu u małp okazało się. by kodowanie było dokładne i trwałe. tzn bez angażowania uwagi i świadomości bądź świadomie. ale po powrocie do domu usłyszeliśmy w radio informację. pojemnością. że byliśmy na spacerze w lasku podmiejskim i w pewnym momencie dobiegł nas jakby odgłos huku. podobnie jak w bibliotekach uczelnianych. nie naruszając długotrwałej. najpewniej korowy. że „powtarzanie jest matką nauki”. Kodowanie „filarów” powoduje. a hipokamp jest jedynie przekaźnikiem informacji utrwalanych na długo. a szczegóły sytuacyjne dobiera reżyser. Tołstoja. zwrotów powoduje pobudzenie czynnościowe struktur hipokampu. że w lasku podmiejskim policjanci ustrzelili wściekłego lisa. Okazało się. rozkładu czasu powtórek i innych. Bohra. oglądając wystawę malarstwa pragniemy zapamiętać obrazy najbardziej ekspresyjne bądź typowe dla jakiegoś nurtu artystycznego. Proces k o d o w a n i a i n f o r m a c j i. zależnie od naszych potrzeb. Ale o tym jak się on zaśmieje to już decyduje reżyser. Ebbinghaus. czyli zapamiętywania może przebiegać automatycznie. potwierdzili to uczeni. Zasadności rozróżnienia STM oraz LTM dowodzą również badania z zakresu neurologii. Ale jakie powtarzanie spełnia te oczekiwania? Tym problemem zajął się jeden z ojców psychologii eksperymentalnej H. zapisuje się w nim jedynie „filary” sytuacji. Bywa to źródłem pomyłek i błędów. Badacz ten sporządził ponad tysięczną listę zgłosek nie mających znaczenia w języku niemieckim typu k e g . Oznacza to. W tym momencie następuje przetwarzanie informacji. teoretycznie nieograniczoną i systemem kodowania informacji. że istnieje jeszcze inny ośrodek LTM . Praktycy i naukowcy „od zawsze” poszukiwali metod podnoszących trwałość kodowania. efektami przetwarzania informacji. zapisano: ”aktor śmieje się”. że nie pamiętały one materiału przyswojonego przed miesiącem. Wyobraźmy sobie. ale pamiętały to. uznając powtarzanie za jeden ze środków udoskonalania kodowania. utożsamiamy go z hukiem wystrzału policyjnego i w rezultacie automatycznie zarejestrowany dźwięk staje się elementem epizodu. co dowodzi jego znaczenia w trwałym przechowywaniu informacji. Na podstawie tych i podobnych faktów R. Shiffrin sformułowali t e o r i ę p o d w ó j n e j p a m i ę c i. Kodując utrwalamy tylko niektóre cechy zdarzenia czy przekazu informacji. C.

Podobny rezultat osiąga się dzięki rozłożenie zapamiętywania w czasie. może symbolizować jedynkę.cały cykl powtarzał kilka razy i stwierdził. Jednak niektórzy współcześni naukowcy amerykańscy ( np. Badania te pozwoliły Ebbinhausowi wykryć szereg prawidłowości. Każdy z nas wie z własnych obserwacji. Para psychologów amerykańskich. Trwalsze zapamiętanie ma jednak miejsce wtedy. Można to sprawdzić na sobie: uczyliśmy się 22 wierszy z początku Pana Tadeusza. Jest to e f e k t p o z y c j i w s e r i i. Prawdopodobieństwo kolejnego wystąpienia tego. H. może ułatwić wzbudzenie adekwatnej do niego reakcji.. znowu uczył i zapomniał. Herdsona i cyfry przedstawić w postaci dobrze znanych przedmiotów.Hall.pamięć i techne . natomiast ci.5 powtórzeń. a ilość czasu niezbędna do zapamiętania nie jest proporcjonalna do ilości zapamiętywanych zgłosek. opisana w kategorii ilości powtórzeń. Jeżeli osoba zapamiętująca powtórzy tekst większą ilość razy. świeca. sposób).Anderson) widzą też inny aspekt badań tego typu. Abecadło z pieca spadło. J. gdy występuje pogłębione przetwarzanie informacji zapamiętywanej. że każde kolejne uczenie się zapomnianego szeregu wymaga mniejszej ilości powtórek. Dzieciaki bez trudu zapamiętują litery alfabetu poznając wierszyk pt. Istnieją liczne rymowanki ułatwiające zapamiętanie dat. że lepsze zapamiętanie zjawisk powtarzających się jest wskaźnikiem ułatwiającym przystosowanie. że łatwiej się zapamiętuje początek i koniec przyswajanego tekstu. którzy uczyli się algiebry jednorazowo. Aby zapamiętać jakąś ważną datę historyczną możemy skorzystać z sugestii H. wykazała. słoneczko zero. słonko i mamy datę znaną z historii Polski. ale 36 zgłosek wymaga 54 powtórzeń. Watkins pamiętamy najlepiej początek wyuczonego tekstu. ułatwiających zapamiętanie ( mnemotechnika kodowania) bądź przypominanie (mnemotechnika przywołania). czekał aż zapomniał. liczb. Hilgard). Ebbinghaus uczył się szeregu zgłosek. Dowiódł on. Powiadają. że ci. sensu tego. mneme . które do dnia dzisiejszego są zaliczane do grupy psychologicznych praw elementarnych. co powtarzalne. przedstawia się podobnie.. co ilustruje następujące zestawienie: Ilość zgłosek zapamiętywanych 12 24 48 100 200 300 Czas zapamiętania w minutach 1 5 14 37 93 105 Zależność ta. czyli działań o podwójnej stosowalności. Świeca. co wykazali F. czyli oznaczania czynności rytmicznie . Jest to e f e k t r o z ł o ż e n i a w c z a s i e. Bahrick i L.sztuka. a dołek część środkową. a także wzorów. Ma to miejsce w przypadkach stosowania m n e m o t e c h n i k i (od gr. Krytyków tej orientacji badawczej raziła sztuczność. Aby zapamiętać 12 zgłosek trzeba średnio 16. Craik i M. niż zjawiska dotychczas jednorazowego. Młodzieży ułatwia przyswojenie zasad pisowni rymowanka „uje się nie kreskuje” Instruktorzy nauki jazdy z powodzeniem stosują mnemotechnikę akronimów. którzy powtórnie przyswajali te wiadomości pamiętali prawie wszystkie z poziomu szkoły średniej. co się zapamiętuje. Badano zatem kodowanie mechaniczne. niż to wymaga jego zapamiętanie wystąpi e f e k t p r z e u c z e n i a.. pi. czyli względnie trwałego zapamiętania (E. kostka. kostka do gry czwórkę . b u n i uczył się wybranego szeregu takich zgłosek na pamięć (eksperyment na samym sobie). Graficznie można go przedstawić w kształcie rozciągniętej litery U. nie doceniono znaczenia. a zazwyczaj pamiętamy cztery pierwsze. „oderwanie od życia” i daleko idące uproszczenie sytuacji badawczej. po upływie 50-ciu lat nie pamiętali prawie niczego z tej nauki.. okulary dwójkę. szczyty prezentują dobrze zapamiętany początek i koniec szeregu. że zapamiętywanie przebiega w czasie.79 r o n. Zatem dobra pamięć o tym. Wskaźnikiem nauczenia się było bezbłędne odtworzenie szeregu. np. Świeca np. Badania Ebbinhausa i niektórych kontynuatorów dotyczyły cech formalnych zapamiętywanego matriału. trójząb trójkę. Jednak z upływem czasu. co już się powtórzyło jest większe.

powoduje kodowanie semantyczne . Najbardziej efektywnym jest kodowane semantyczne. ułatwia zapamiętanie słów: brzoza. kodowali by ją automatycznie. dym. co z kolei utrwala go w pamięci. To wyjaśniałoby fakt. to uczyni to z trudem. sala.in. Thomsona . Nawet pozorne nadanie sensu zwiększa skuteczność zapamiętania. powiązania logicznego wielokrotnie pomnaża potencjał pamięci. kraniec. że zapamiętanie i przypomnienie są ze sobą ściśle powiązane. utrwala się w pamięci treść i „szata zmysłowa” przekazu. znaczenia. Szczegóły sytuacyjne procesu silnie wpierają jej utrwalanie. odwołującą się do rozumienia związków uczyni to z łatwością. bowiem pozwala ona łączyć wszystkie procesy pamięci w jedną funkcjonalną całość. a po lądowaniu miast rówieśnika spotkał dziadka. a do zapamiętania 480 sylab z poematu Don Juan Byrona wystarcza tylko 8 –em. że informacja do zapamiętania jest głębiej przetwarzana. gdy informacje te nie dotyczyły zagadnień związanych z wodą. Podkreślenie tego związku nadaje teorii Tulvinga waloru uniwersalności. tę intelektualną zabawę pozostawiam Czytelnikowi. Np. ż nurkowie. przy dużym nakładzie pracy.Zgodnie z nią kodowanie treści zawsze następuje w określonym kontekście. Clarka badani lepiej zapamiętali słowa połączone anegdotycznym tekstem niż wymienione słownikowo. jak mówię” Znaczy to. Jeżeli człowiek o przeciętnej pamięci zechce zapamiętać mechanicznie 30–to cyfrowy szereg.80 brzmiącym skrótem PZZ (przyhamuj. że ludzie lepiej pamiętają znaczenie wypowiedzi niż jej formę. zredukuj. bijąc f a l a m i b r y z g i unoszącego się d y m u z s a l i konferencyjnej m i a s t a wojewódzkiego położonego na k r a ń c u wsi”. Natomiast posługujący się pamięcią logiczną. że dostrzeżenie sensu. Nawet te fantazyjne łączniki pomiędzy słowami do zapamiętania powodują. z których jeden.M. zdanie „B r z o z a pędziła s a m o c h o d e m siedem razy w górę. Uchwycenie sensu. Czytelnik może to sprawdzić posługując się następującym szeregiem: 581215192226293336404347505457. fala. lepiej je przypominali w zanurzeniu. gdy kontekst przypominania odpowiada kontekstowi kodowania. że upływ czasu zależy od układu odniesienia. Nierozumiejący tezy Einstejna. niż na powierzchni. Wsparta ilustracją losu bliźniaków. nawet wtedy. że w pamięci funkcjonują dwa systemy kodowania i tego typu sytuacjach oba są pobudzane. Jako ciekawostkę można podać informację. ale s e n s był taki.Paivio) przypuszczają ( nie jest to pogląd powszechnie akceptowany). którzy zakodowali informacje pod wodą. Akronim NWM ułatwia gimnazjalistom zapamiętanie nazwisk trzech pierwszych prezydentów Polski. Tulving. Popularyzatorzy nowatorskich teorii naukowych korzystają z tej metody zarówno dla ułatwienia czytelnikowi zrozumienia treści jak i jej zapamiętania. Łatwiej przypominamy różnorakie treści wtedy. m.E. V. niż pojedynczo zapamiętywane bodźce typu zgłosek bezsensownych. Niektórzy badacze ( I. że do zapamiętania 36 zgłosek potrzeba 54 powtórzeń. Przykłady. MZK. Łatwość zapamiętania tej instrukcji wynika również z naszych przyzwyczajeń do operowania tego typu skrótami (PZU. Bowera i M. rozumienie organizuje kodowany materiał w określone struktury. Zasada logicznego uporządkowania liczb jest łatwą do wykrycia. W eksperymencie G. Przy takim kodowaniu ma miejsce podwójne wiązanie. Prawdę tę potwierdzili naukowcy. . o czym świadczy to. miasto. Ważną treść dotyczącą kodowania i pamięci w ogóle zawiera z a s a d a s p e c y f i c z n o ś c i k o d o w a n i a sformułowana przez E. niż pozostający na Ziemi. To dowodzi również i togo. pobudzenie wyobraźni dynamizuje i pogłębia proces kodowania. Prawidłowość ogólna jest taka. Te związki logiczne są tworzą w mózgu liczniejszą sieć powiązań. PKP). kosmonauta szybko poruszając się w przestrzeni starzał się wolniej. Od wieków jest znana zasada konkretyzacji treści semantycznych. zakręć). bryzgi. Często zdarza się nam słyszeć zwrot: ”No.Tulvinga i D. że często przypominamy myśl abstrakcyjną odtwarzając szczegóły okoliczności jej zapamiętania. Begg A. może nie tak powiedział. samochód.

Mówimy wtedy. że występuje pamięć fleszowa. Co zatem przechowuje pamięć. Bahricka pokazały. Loftusów wykazały. a co z niej ulatuje? W modelu pamięci. Również sporne jest poniechanie wyróżniania pamięci krótkotrwałej i długotrwałej jako odrębnych systemów. przypominały raczej marzenia senne. aż pojawi się zapotrzebowanie na niego. co po upływie lat trzech. podrażniając prądem elektrycznym średniej mocy różne partie tych płatów. klęski żywiołowe i inne.Ponad to badacze ci wykazali. W jednym z badań wykazano. S.Panfielda w pamięci są przechowywane aczkolwiek nie zawsze uświadamiane. zaproponowanym swego czasu przez R. Istniej mocne dowody na to. np. podobnie w pamięci. Craika i R. że bardzo łatwo można wytworzyć w laboratorium fikcyjne wspomnie-nia. Wiemy też. w jaki kierunku narastają numery domów ulicy. jednak określenie „głębokość” jest nieprecyzyjne. które ukończyły naukę języka obcego (hiszpańskiego) i nim się nie posługiwały. już po trzech latach zapomniały większość wyuczonych słówek. zatem rezultaty jego badań nie są wystarczająco pewne. kontekstu lub na wewnętrznych np. że studenci psychologii UAM nie pamiętali tego.I. trwa ułamek sekundy. że w pamięci są przechowywane tylko niektóre informacje. że wspomnienia te miały charakter wyobrażeń. Przedstawione usterki osłabiają wartość tej teorii. Badania H. np. Czas przechowywania jest inny w różnych magazynach. tak że osoby po 25 latach od zakończenia nauki pamiętały prawie tyle. Również pojawiały się obrazy wydarzeń jednostkowych. najdłuższy w pamięci LTM. Do takich wniosków doszedł on badając osoby po kraniotomii (chirurgiczne usunięcie części płata skroniowego). 2) akustyczny. nastawienia („Muszę to zapamiętać”). I G. Lockharda do opracowania t e o r i i p o z i o m ó w p r z e t w a r z a n i a. 1) fizyczny. ze osoby. niż autentyczne wspomnienia. np. kołysanki mamy. dotyczący znaczenia. Mniej więcej od tego czasu ustał proces ubytków pamięciowych. Okazało się. zakodowania wielkości albo koloru litery i nie wymagają wielkiej pracy mózgu. przy której mieścił się instytut psychologii i po której chodzili oni nawet kilkakrotnie w czasie dnia. np. Najkrótszy jest w pamięci sensorycznej. szokujące sceny wojenne. że nowe informacje powodują zanikanie wcześniej przyswojonych. Zdaniem autorów w jednolitej pamięci występują trzy poziomy przetwarzania. Pamiętamy doskonale wydarzenia ekstremalne. Ponadto badania przeprowadzone prze E. niekiedy trwający całe życie. z którymi pamięć jest powiązana. Określona chwila utrwala się jak na fotografii. wywołujące bardzo silne przeżycia. zapamiętywania i przetwarzania informacji skłoniła F. że około 8% badanych stwierdzało po stymulacji. I w jednym i drugim przypadku „materiał” czeka. Ale nie pamiętamy wielu cech przedmiotów codziennego użytku. natomiast trzeci jest kodowaniem głębokim. Dwa pierwsze sprowadzają się do czynności prostych. Czy wszelkie informacje są przechowywane przez całe życie? Zdaniem amerykańskiego neurochirurga W. dotyczący cech wizualnych obiektu. P r o c e s p r z e c h o w y w a n i a bywa porównywany do magazynowania. słów i 3) semantyczny. Badacz ten nie miał niestety możliwości sprawdzenia prawdziwości zeznań badanych.81 Złożoność procesów kodowania. angażującym liczne procesy poznawcze. engramów. Poziomy różnią się między sobą głębokością poziomu przetwarzania. że pojawiły się o nich wspomnienia z odległej przeszłości. Pobudzenie . układu sytuacyjnego lub przebiegu zdarzeń. Simona eksponowano zjawisko śladów pamięciowych. zastyga w postaci niezmiennej. Może ono wskazywać na wpływ czynników zewnętrznych. Łączenie trwałości zapamiętania z głębokością przetwarzania jest zasadne. wszystkie ślady pamięciowe. istotnie jest pewna analogia pomiędzy pamięcią a magazynem jakiegoś materiału. niepotarzanych i nieprzypominanych. dotyczący brzmienia np.

podobnie jak hobbyści. że ślad pamięciowy sprowadza się do zmian struktury chemicznej w synapsach. Treść polecenia przypomnienia czegoś często nie pokrywa się z treścią śladu pamięciowego. Schwartza. będzie to znaczyło. Najlepiej wypadli ci. np. co zwiększa ilość glukozy we krwi.in. którzy mieli zapamiętać słowa tylko z jednej listy (3/4 . hamują działania neuroprzekaźników. pierwsza miała zapamiętać słowa z jednej listy. Bywa. Tak rozumiana koncepcja śladu pamięciowego nie daje. przesłanek do wyjaśnienia kilku. wyborze drogi pobudzania śladu. ale nie jest w stanie go wydobyć i przedstawić w formie werbalnej. o to chodziło!” (Nawiasem mówiąc prowadzący turnieje specjalizują się w zadawaniu pytań utrudniających przypominanie. Wielu birbantów po solidnej nocnej libacji nie pamięta wydarzeń tego czasu. w których człowiek jest aktywny i pobudzany wydarzeniami w nich zachodzącymi. że osobnik zapytany o czyjeś nazwisko nie może przypomnieć jego brzmienia i tłumaczy. np. in. popełniały mniej błędów biegając w labiryncie. że wie on. Jednym z nich jest TOT. prowadzone na żółwiach kalifornijskich. Psotka. trzecia z trzech itd. dzięki stałości zainteresowań i zaangażowaniu emocjonalnemu niekiedy zachowują w pamięci niewiarygodną ilość szczegółów. Zwiększona ilość serotoniny wzmaga wrażliwość komórek nerwowych. Pamięć przechowuje przeto prócz śladów informacji również wskazówki naprowadzające na drogi dochodzenia do nich. zgodnym z zasadą specyficzności kodowania. niestety. że silne pobudzenie określonego systemu powiązań nerwowych i znaczne wydzielanie serotoniny wywołuje trwałe. kilka tygodniowe następstwa w postaci „ułatwienia” komunikacyjnego między neuronami. jest to sposób na redukcję wydatku za wygrane odpowiadających). na zręcznym. Wiele wskazuje zatem na to. czyli „mam to na końcu języka”. alkohol.Nie sprawiało to im kłopotu. pytanie turniejowe o potoczną nazwę uwodnionego siarczanu wapnia (gipsu) zastaje skwitowane odpowiedzią „Nie wiem” i późniejszym westchnieniem „Ach. Szczury. Po zakończeniu pracy grupy 6-tej poproszono uczestników badań o zapisanie wszystkich zapamiętanych słów. że ma to na końcu języka. W innych badaniach dowiedziono. Po przedstawieniu każdej kolejnej listy (w grupach od jednej do sześciu) proszono badanych o zapisanie wszystkich zapamiętanych słów eksponowanych. Współcześnie nawiązano do tej koncepcji. wzmaga się wydzielanie hormonów. iż ma je zakodowane w pamięci. może ono również wynikać z niewłaściwego naprowadzania na ślad.Kandela i J. Umiejętność korzystania z zasobów pamięci polega m. u których farmakologicznie pobudzono wzmożone wydzielanie serotoniny. Natomiast ślady pamięciowe z poza sfer zainteresowań osobniczych względnie szybko zanikają. To z kolei ułatwia przechowanie i wzbudzenie wspomnień. zwierzęta. druga z dwóch. Wiadomo również. Zdaniem tych autorów niemożność przypomnienia jakiejś nazwy lub wydarzenia nie świadczy jeszcze o zaniku śladu pamięciowego. Jeżeli przełożymy te konstatacje na język psychologii. Entuzjastyczni specjaliści z określonych dziedzin. że pobudzeniu czynnościowemu neuronów towarzyszy wzmożone wydzielanie neuroprzekaźników (serotoniny) w synapsach. Ilustruje to eksperyment przeprowadzony przez przedstawiana spółkę autorską. że dziedziny. Także pobudzenie emocjonalne wpływa na trwałość przechowania danych w pamięci. m. meble. są trwale reprezentowane w pamięci. że niektóre substancje. Badania E. Ze zbioru 24 słów. a tym samym aktywizuje mózg. Uczestników eksperymentu także podzielono na 6 grup. niż nie pobudzone. próbując określić dokładnie istotę śladów pamięciowych. Tulving i J. powszechnie występujących zjawisk pamięci. a tym samym umożliwia ich pobudzanie słabymi impulsami. Wyjaśnienia tego stanu rzeczy podjęli się wspominany już wcześniej E. narzędzia sporządzono 6 list i kolejno wyświetlano je na ekranie telewizora. Pod wpływem emocji. .82 nerwowe miało pozostawiać w nerwie ślad bliżej nieokreślonej natury (analogia śladów na piasku). wykazały. stanowiących odrębne kategorie. stresu. Znaczy to. Np.

. że ludzie smutni pamiętaj a więcej wydarzeń smutnych. Wykazał to już w latach 30tych angielski psycholog F. którzy zapamiętywali słowa z 6-ciu list (1/3 zapamiętań). najsłabiej ci. Obraz przeszłości. że jest to znajomy. Złudzenie występuje wtedy. czyli czynnie korzystać z naszej pamięci. że zasoby pamięci są uporządkowane. do których zalicza się słowa z list badani przypomnieli niemal wszystkie słowa z list. Uzupełnił je jednak stwierdzeniem. że przekształcenia są ukierunkowane pragnieniami.Bower wzbogacił przedstawiany nurt badań o tezę. że niemal identyczne mechanizmy rozpowszechniania się plotek i pogłosek przedstawił G. polegała na śledzeniu zmian w treści historyjki opowiadanej przez tę samą osobę w różnych odstępach czasowych. Jednak.83 utrwaleń). a radośni radosnych. Pamięć nie przechowuje danych jak magazyn książki. co przypomniane. przypominający i mneme= pamięć).Bartlett. a kiedy indziej jako „czarny”. jest jakby niższym jego stopniem. ale nie jesteśmy w stanie określić jego tożsamości. Obserwujemy to w przypadku przyswajania języka obcego: znacznie szybciej zaczynamy rozumieć to. A jest on wielce zróżnicowany. raz jawi się jako „różowy”. niż mówić. trwa w niej nieustanne przetwarzanie informacji. by pasowały do doświadczenia osoby opowiadającej. gdy stwierdzamy podobieństwo rodzajowe. gdzie go poznaliśmy. który miał ją powtórzyć następnemu. a ten kolejnemu i tak dalej (zabawa w głuchy telefon). co do nas mówią (rozpoznanie).Na takie właśnie rezultaty miały wpływ dwa czynniki: upływ czasu od spostrzeżenia do odtworzenia i długość zapamiętywanego szeregu. Będąc w dobrym nastroju ludzie przypominają wiele zdarzeń miłych. gdy zapoznano badanych z kategoriami. nie jest statycznym układem informacji. J. G. Okazało się. po czym znowu przypominali słowa z list. i te nadrzędne terminy torują szlak do konkretnych śladów pamięciowych. co nas z nim łączy itp. Interesujące jest to. (od greckiego para=niemal. P r o c e s p r z y p o m i n a n i a . ale nie możemy przypomnieć jak się nazywa. że treść historyjki ulega uproszczeniu. zależnie od aktualnego nastroju. Te fakty sugerują analogię pomiędzy pamięcią ludzka a komputerowym układem informacji w pliki. Nie było poprawy wyników w porównaniu z poprzednią próbą. co zapamiętywane i tego. gdy wiemy. gdy znajdą się w stanie depresji wydobywają z pamięci różne przykre wspomnienia. Rozpoznanie jest łatwiejsze niż przypomnienie. niektóre jej elementy zostają wyostrzone. być może według kryteriów podziału na kategorie. jednak niekiedy proces ten zatrzymuje się na rozpoznaniu. aczkolwiek silnie powiązany z wydobywaniem informacji z pamięci. tzn. Przypomnienie. Polecał on badanemu studentowi przeczytać opowiadanie a następnie opowiedzieć ją koledze. przy niezmiennym zasobie danych pamięci. uwypuklone. W sprawnej pamięci rozpoznanie szybko przechodzi w przypomnienie. Znaczy to. Druga metoda. W sensie ogólnym wyróżniamy r o z – p o z n a n i e oraz p r z y w o ł a n i e (przypomnienie). Wręcz odwrotnie. jego poprawność charakteryzujemy stopniem zbieżności tego. Pierwsze występuje wtedy. oczekiwaniami i nastawienieniem osoby przetwarzającej. Dokonuje się też asymilacja wątków. wielokrotnego odtwarzania. Na poziomie rozpoznania funkcjonuje pamięć studentów wypełniających testy wielokrotnego wyboru. W przypadku człowieka wiemy.Allport. lecz mogą być spowodowane niewłaściwym sposobem ich aktualizacji. Wniosek: trudności wydobycia z pamięci określonych informacji nie zawsze wynikają z zaniku śladów pamięciowych. Następnie uczestnicy eksperymentu przez 10 minut wykonywali testy inteligencji. Takie są następstwa pamięciowego przetwarzania informacji. różni od niego w przybliżeniu tak.czyli złudzeniu lub zaburzeniu pamięci. że obiekt jest nam znany. Tak się dzieje w przypadku p a r a m n e z j i. jak mechanizm od efektu jego działania. Bruner ujął te prawidłowości w zgrabną formułę „wychodzenia pamięci poza dostarczoną informację”. a na pytanie o istotę . że przekształca się je tak.

Loftus. W podobnym eksperymencie G. Paramnezja jako zaburzenie charakteryzującym się nie rozróżnianiem faktów rzeczywistych i wyobrażonych. a z trudem przypominamy treści do nich nieprzystające.84 rzeczy odpowiadamy:„Coś w tym rodzaju”. Bruner i L. Wspomniany autor zadawał świadkom wypadku bądź pytanie neutralne: Co pan(i) słyszał(a) w momencie wypadku?. słynny psycholog J. utożsamiano z natychmiastowym przypominaniem obiektu spostrzeganego. o czym dobrze wiedzą i adwokaci i prokuratorzy. w rzeczywistości było ich pięć. trzy czarne i dwa w kolorze czerwonym. co spostrzegane. że 50% badanych widziało na nim Murzyna trzymającego brzytwę. (W czasie prowadzonych badań brzytwa była postrzegana jako symbol murzyńskiej przestępczości. jakby za mgłą. lub wtedy. ataku lęku. Specyficznym zjawiskiem paramnezji jest d e j a v u (już kiedyś widziane). to co jest zgodne z naszymi schematami poznawczymi. Niezwykłość deja vu pobudziła fantazję ludzką. jak dowodzą słynne eksperymenty E. dysynchronizacji pracy półkul mózgowych. Pojawia się więc problem o dużym znaczeniu praktycznym: czy możemy w pełni ufać zeznaniom świadków różnych zdarzeń? Sędziowie podejmując decyzje o wielkiej doniosłości bez wątpienia muszą stosować różne zabiegi uwiarygodniania każdego świadectwa pamięci. jako wcześniej poznaną. wcześniej utrwalony. Postman przez kilka sekund pokazywali badanym karty do gry. Badania te dowodzą. przeszłości i teraźniejszości. P r z y p o m i n a n i e (przywołanie) jest trudniejsze niż przywołanie. zamroczenia). Do prawdy muszą dochodzić przez gąszcz różnorodności. Obraz „już widzianego” przedstawia się wprawdzie niezbyt wyraźnie. dowodzi tego większa ilość błędów popełnianych w trakcie przypominania w porównaniu z przywołaniem. został przywołany z pamięci i uzupełniony tym. lub sugerujące: Czy słyszał(a) pan(i) silny huk w momencie . wspomnień z okresu życia płodowego. Oto np. że były trzy asy. Większość badanych pamiętała. Traktowano je jako dowód reinkarnacji. Jednym z istotnych problemów jest dokładność przypominania. by powiedzieli ile zauważyli asów pikowych. Jakiś element obrazu deja vu . chociaż zmian rzeczywistych nie było. Pokazywał on badanym obrazek z metra. gdy jesteśmy pewni. Niekiedy dołączają do tego konfabulacje. Po zapoznaniu się z zapiskami stwierdził. Badania eksperymentalne dowodzą. trzymający brzytwę i stojący obok Murzyn. Występuje czasami złudzenie źródła. że nie było wśród nich dwóch identycznych zeznań! Sędziowie także mają do czynienia z różnorodnością zeznań naocznych świadków. że nie jest ona zadawalająca nawet z punktu widzenia potrzeb życia codziennego. traktowaniem osób nieznanych jako znajomych. że będąc dzieckiem został porwany.zespół Korsakowa) lub stanami przemęczenia. z którą nigdy przedtem się nie zetknęła. tymczasem wiedział o tym tylko z opowieści piastunki o jego porwaniu. Okazało się. Następnie poprosił 190-ciu słuchaczy-psychologów o przypomnienie i zapisanie przebiegu wydarzenia dla celów ewentualnego postępowania sądowego. Poza tym przypominanie. Zdaniem Tulvinga zjawisko to jest skutkiem błędnej generalizacji. ale prawie bezbłędnie rozpoznali ich fotografie. Osoba go doświadczająca odbiera obiekt lub sytuację. można odpowiednio ukierunkować. że pamiętamy i względnie łatwo przypominamy . A nie jest to łatwe. że coś się zmieniło.) Po pewnym czasie prosił badanych o przypomnienie obrazka. Oto J. o czy świadczy następujące wydarzenie: Jeden z profesorów na zjeździe psychologów w Groningen. Allport ukazał rolę stereotypów w procesie przypominania. A poczucie już widzianego z elementu przeniosło się na całość. w jednej z prób badani nie pamiętali swoich kolegów szkolnych z przed 25 lat.Piaget był przekonany. zainscenizował napad na jego osobę. na którym widoczny był biały mężczyzna. Zaburzenia te mogą być spowodowane chorobą (padaczka skroniowa. a następnie prosili o to. wygłaszając referat na temat pamięci. ale przekonanie o już istniejącej znajomości jest wyraziste.

że pamięta jak po zagubieniu bał się. że trzeba je opowiedzieć. Naukowcy potwierdzają tę starą prawdę. Czy w ten sposób uzyskane przypomnienie zdarzeń jest wiarygodnym świadectwem? Badania E. Wtedy to w Atenach miała miejsce biesiada arystokratycznej młodzieży. są wypierane z pamięci. W pewnym momencie ucztowania posłaniec wywołał poetę na zewnątrz. W tej sytuacji terapeuci podejmują się wydobywania z pamięci dziecięcych przeżyć traumatycznych. Wchodząc np. Prawdę tę wykorzystują pisarze i scenarzyści filmowi. iż już nigdy nie zobaczy swojej rodziny. Znajomy widok zaraz ożywia w jego pamięci ciąg młodzieńczych przygód. Ci. w supersamie zastanawiamy się „skąd to ja znam te osobę”. Zginęli wszyscy uczestnicy spotkania. to określenie okazuje się w pełni zasadne. Duże zainteresowanie budzi obecnie problem molestowania seksualnego dzieci i młodzieży. Jedną z nich jest utrwalanie w postaci zapisu graficznego lub elektromagnetycznego. Loftus wyraźnie podważają ich znaczenie. Jeżeli zaś zapytamy o funkcję takich zapisów. Po sprostowaniu tego przekazu nie chciał uwierzyć. Pisarz lub mówca o sprawnej pamięci natychmiast przypomina słowo niezbędne do wyrażenia myśli. .tak atrakcyjnych. na którą zaproszono także poetę Symonidesa. B o n d i D. rozpoczynając narrację od przyjazdu atrakcyjnego czterdziestolatka do uroczej miejscowości. że człowieka przypominamy w kontekście społecznym. Po dwu dniach jeden z badanych stwierdził.. Jeżeli spojrzymy na sprawę z punktu widzenia miejsca przechowywania. i w tym właśnie czasie zawalił się dach nad pomieszczeniem biesiadnym. Wyraża się ona gotowością przypomnienia wydarzenia lub informacji na zawołanie. wymaga wsparcia dodatkowymi działaniami. Przypominaniu sprzyja kontekst zdarzenia lub utrwalania informacji. Autorka ta poprosiła jednego z członków rodziny badanego nastolatka o przypomnienie mu trzech prawdziwych zdarzeń z czasów jego dzieciństwa i jednego zmyślonego. C. Powiadał: Najbliżej drzwi był X. Stosuje się wtedy mnemotechniki przypominania. Udało się ustalić Symonidesowi. Niekiedy nastręcza wiele trudności. zabiega o przypominanie czyste. Często przypomnienie wymaga pewnego czasu. Metoda miejsc to kolejny sposób mnemotechnicznego ułatwienia przypominania. którzy odpowiadali na drugie pytanie. C. że służą one zachowaniu i przypominaniu (głównie) utrwalonych informacji. B r o c k e t t dostarczyli dowodów empirycznych na to. Znana jest ona od około 2500 lat. mającego recytacją swych wierszy uświetnić spotkanie. przy nim Y a przy Y-ku Z itd..85 wypadku? Po odpowiedzi na pytanie badani określali szybkość. które. iż pamięta dokładnie jak po odnalezieniu go podeszła mama i powiedziała: „Nie rób tego nigdy więcej!” S p r a w n o ś ć pamięci to kolejne zagadnienie. są więc środkiem mnemotechnicznym. polemista ma „pod ręką” ciętą ripostę itp. który identyfikował osoby dzięki ustaleniu ich miejsc w czasie ucztowania. Niekiedy tak utrwalone informacje nazywa się p a m i ę c i ą z e w n ę t r z n ą. mimo to. dokonuje się z pewnym wysiłkiem umysłowym. zagubionym miał się zaopiekować łysawy starszy pan w okularach. obok niego N. Ostatnie było opisem zagubienia chłopca w wielkim pasażu handlowym. fałszywego. do biura od razu przypominamy sobie panią Krysię. że to nieprawda i utrzymywał. określali szybkość jako znacznie wyższą. sprawca wypadku. nie skażone czynnikami chwili. W ten sposób przypomniał imiona wszystkich uczestników. sekretarkę siedzącą za biurkiem Natomiast widząc panią Krysię na ulicy. W praktyce sądowej dąży się do eliminowania pytań sugerujących. to stwierdzimy. więc niełatwo je przypomnieć. Osoba molestowana doświadcza w takiej sytuacji przeżyć traumatycznych. w porównaniu z uznaną przez odpowiadających na pytanie pierwsze. że proces kodowania nie przebiegał zgodnie z tym wzorcem mnemotechniki. ale nie było wiadomo ilu i konkretnie kto. z jaką jechał samochód. zgodnie z teorią Freuda.

Za jedna z nich uznaje się z a c i e r a n i e ś l a d ó w pamięci. że nawet trzymiesięczne niemowlęta intensyfikują pewne formy zachowania. Jak to się dzieje. gromadzą się w niej informacje niezbędne do realizacji zadań aktualnych. nie pamiętają też samego zabiegu. W naszej pamięci istnieją też ślady bardzo trwałe. że osoby. to przy ich przypominaniu będą pojawiać się słówka francuskie. by w końcu prawie zaniknąć. że przepływ prądu przez mózg (elektrowstrząs) niszczy świeże ślady pamięciowe.Bower wykazał. Pamięć jest procesem o znacznej rozpiętości czasowej. niektóre indywidualne gesty i miny. bokserzy nie są w stanie przypomnieć sobie ciosu nokautującego. zapewniające sprawność funkcjonowania organizmów. taka jest jego rola w organizmie. Przyjmując to złożenie i posługując się w swych badaniach metodą bezsensownych zgłosek opracował krzywą zapominania. . utrzymujące się mimo to. Pacjenci leczeni tą metodą z ciężkiej depresji nie pamiętają po zabiegu tego. Specjalizujący się w tej problematyce wyróżnili dwie formy tego zjawiska: interferencję proaktywną i retroaktywną. Nieco szokująco przedstawiają się konstatacje H. Czynniki te lokują pamięć w kontekście niesprzyjającym przypominaniu. Osoby po wypadku samochodowym nie pamiętają sytuacji tuż z przed wypadku. Określa on stan organizmu w trakcie zapamiętywania lub przypominania czegokolwiek. uniemożliwiającą korzystanie z jej zasobów. że wpływ elektrowstrząsu jest tym mniejszy im dłuższy czas upłynął od zapamiętania do przepływu prądu. Wszystko to dowodzi. że najwięcej zapominamy w ciągu pierwszej godziny. że nie ma prostej zależności pomiędzy zapominaniem a upływem czasu. Byłoby to hamowanie proaktywne. jeżeli mają one miejsce w kontekście ich przyswajania. w jakim zapamiętywano wydarzenie wzbogaca treść przypomnienia o prawie 50 % w stosunku do przypominania bez podobieństwa kontekstowego. Do takich należą powiedzonka i piosenki z czasów dzieciństwa. Wspominany już G. że utraciły swoje znaczenie. I n t e r f e r e n c j a . które zapamiętały jakieś informacje będąc w „stanie poalkoholowym” sprawniej je odtwarzały po spożyciu alkoholu. Na pierwszy rzut oka zapominanie wydaje się być wielką wadą pamięci. następnie proces zapominania słabnie. 19 Z krzywej tej wynika. jest kolejną przyczyną zapominania. kiedy i którędy wchodzili do gabinetu. że choroba. Jeżeli np. Ale z ewolucyjnego punktu widzenia jest to zjawisko niezwykle pożyteczne. ale stare pozostają nienaruszone. Zapominanie jest mechanizmem pozbywania się z pamięci zbędnego balastu informacyjnego. Polak opanował język francuski i zaczyna uczuć się słówek języka hiszpańskiego. Z codziennych doświadczeń wiemy. Zapominanie. niż na trzeźwo.(Rys. Weingartnera. że podobieństwo nastroju w czasie przypominania do tego. czyli oddziaływanie wzajemne dwu lub więcej czynników. a także pozostają te. D. Inną kwestią są p r z y c z y n y zapominania. Podobnie jak elektrowstrząsy działają wszelkiego rodzaju urazy. Pierwsza występuje wtedy. że zapominanie jest funkcją czasu. Kontekst wewnętrzny jest jedną z odmian tego zjawiska.86 Rovee-Collier wykazała. W starszych podręcznikach interferencja była nazywana hamowaniem. długotrwały stres nie sprzyjają sprawności pamięci. zatem dawniej utrwalone słówka jakby hamują wchodzenie nowych do świata pamięci. Hebb twierdzi. jak działa mechanizm zapominania? Ebbinghaus i niektórzy inni badacze pamięci sądzili. które straciły swą przydatność.19) Rys. Są jednoznaczne dowody na to. gdy wcześniej przyswojone dane pamięciowe utrudniają lub uniemożliwiają przyswajanie nowych. podobne skutki występują i po urazach „nietypowych”. silny ból.

Błędy kodowania tego typu nie należą do rzadkości. pozostałe tworzą sferę nieświadomości. a warunki jego występowania są dotychczas nieznane. aż do połowy XIX stulecia. sekcje zwłok wykazały występowanie różnorodnych uszkodzeń ośrodków pamięci. po odzyskaniu skradzionego przedmiotu. które wydaje się nam być niemiłym itd. które zostały wcześniej przyswojone. charakteryzującej się zanikaniem pamięci. bowiem wyostrzanie skojarzył jedynie z rozchodzeniem plotek. dokonuje weryfikacji własności. albo prawie nigdy nie zapominają tego. Niekiedy wyraźnie odczuwamy to. Postrzegając wielokrotnie różne przedmioty codziennego użytku często nie dostrzegamy wielu detali ich wyglądu. D.in. Zapominamy o spotkaniu. Zapominamy także z powodu popełnianych b ł ę d ó w k o d o w a n i a. jakie dostał od kochanego i kochającego ojca. tym silniejsza interferencja. Student. określonej inicjałami MZ. B. czy na tarczy zegara było dwanaście oznaczeń cyfrowych. potrafiła dokładnie . z którym właściciel nie rozstawał się od lat. czyli interferencja retroaktywna sprowadza się do usuwania z pamięci starszych danych przez nowe. pamięci. X nie pamięta solidnego lania.) przerwach następuje poprawa wykonania. że nowo przyswojone informacje zatarły te. że wtedy taki właściciel nie pamięta tego. W trakcie zapominania występuje niekiedy r e m i n i s c e n c j a. liczący ponad tysiąc stron był przekazywany z ust do ust przez kilka wieków. Przy ćwiczeniach czynności motorycznych po kilkuminutowych (do 5 min. nie przypomina sobie tego zjawiska. Potrafią oni zapamiętywać nadzwyczajną ilość rozmaitych danych i nigdy. trwa jako treść nieuświadamiana. zagraża utratą dobrego mniemania o sobie. Z jego badań wynika. bowiem pamięć tego wydarzenia zaburzyłaby jego odczucie miłości do ojca. zegarka. Zdarzają się w życiu kradzieże np. Zapominanie motywowane występuje w przypadkach traumatycznych wydarzeń z czasów dzieciństwa. W przypadkach choroby Alzheimera. Często zapominamy nazwiska osób. U. opisuję pamięć pewnej kobiety. co zapamiętali. Bywa. Siła oddziaływania inferencyjnego zależy od podobieństwa zapamiętywanych informacji. Zapominanie bywa tez spowodowane uszkodzeniem lub zaburzeniem funkcjonowania mózgu. wywołuje negatywne emocje zostaje wyparte ze świadomości. współczesny amerykański badacz m. Freuda Jego zdaniem część przeżyć psychicznych jest uświadamiana. niekiedy nie wiedząc dlaczego to robimy..87 Druga forma. zapytany na egzaminie o wyostrzanie treści pamięci. by po kolejnych dniach opadać zgodnie z krzywą zapominania. czy tylko cztery węzłowe. Im większe podobieństwo. zaliczany do najstarszych podań ludowych. ogólniej materiałów. Owe wyparcie nie dopuszcza do przypomnienia tych treści. że ono dotyczy przekazów pamięciowych w ogóle. która mając 29 lat. Aby opisać to zjawisko musimy odwołać się do poglądów Z. mimo. Jednak reminiscencja nie występuje powszechnie. U niektórych ludzi występuje z a p o m i n a n i e m o t y w o w a n e. że poziom zapamiętania następnego dnia po przyswojeniu materiału wzrasta. Im słabsze skojarzenia. we wszelkim zapominaniu. Innym błędem kodowanie jest lokowanie informacji w zbyt niskiej hierarchicznie kategorii. Jest to zjawisko poprawy poziomu zapamiętania bez dodatkowych ćwiczeń (powtórek). co wzbudza lęk. np. Policja. Ramka 14 Pamięć niektórych ludzi ma niezwykłe właściwości. Po zmianie numeru telefonu pamiętany stary numer utrudnia zapamiętanie nowego. Fiński epos narodowy Kalewala. w dodatku po przebytej ciężkiej chorobie. Ballard przedstawił je w postaci wybrzuszonej krzywej zapominania Ebbinghausa. których nie lubimy. Wypieramy je z pamięci. Neisser. Wszystko. tym mniejszy wpływ interferencji na zapominanie. Od stopnia złożoności i trudności nowego materiału i od siły skojarzeń.

Waarszawa. opisał pamięć rosyjskiego dziennikarza Sz. Należy jednak pamiętać. powodując nadmiar doznań. wybitny rosyjski neuropsycholog. Chlewiński. T. L. Traktujemy je dzisiaj jako swoiste „wybryki natury”.88 odtworzyć to. Jest niezwykle trudne. Nie wykluczone. W podobnych przypadkach hiperpamięć byłaby defektem mechanizmu usuwania z pamięci zbędnego balastu informacyjnego. a po 16 latach powtórzyć je bezbłędnie. a syn (GM). 1963 r. 2001 r. Warszawa. któremu każde słowo kojarzyło się z wieloma wydarzeniami. Jeszcze dobitniej o sile jego pamięci świadczy wykonanie w ciągu trzech minut zadania uszeregowania 50 liczb w układzie pionowym. . jednokierunkowy rozwój trwałości pamiętania. Członkowie pewnej rodziny hinduskiej też demonstrują niezwykłe właściwości pamięci.M. Jagodzińska. Może on utrudniać życie jednostce. Potrafi też powtórzyć wstecz 50 przed chwilą zapamiętanych cyfr. co nauczyciele ze szkoły podstawowej pisali na tablicy. Literatura zalecana: Z. że takich umiejętności łatwo (!) się nauczyć. 1997 r I. Hakała. zacytować dowolne fragmenty podręcznika.. Łuria: O pamięci. Pracując musiała wykonywać codziennie czynności określane dokładną i przydługą instrukcją .PWN. GM utrzymuje. Warszawa.. M. nadmierny. niż my obecnie. Tulving: How many memory systems are there? American Psychologist. Aleksandr Łuria. wykorzystywali walory pamięci. 1985 r. B. że wybitna pamięć jest naturalnym wytworem ewolucji człowieka.GWP. niegdyś student amerykańskiego uniwersytetu. a jej osłabienie w skali masowej jest następstwem udogodnień cywilizacyjnych. że przed wynalezieniem pisma ludzie bardziej intensywnie. Mazurek: Psychologia pamięci. WP. Opisane przypadki świadczą o występowaniu hiperpamięci. Hunter: Pamięć. Gdańsk. nr 40.A. PWN. ze człowiek ten potrafił zapamiętać szereg 3 000 znaków po jednym przeczytaniu. E. potrafi w każdej chwili przedstawić dowolny ciąg 10 cyfr z 30 000 następujących po przecinku liczby pi. 1970 r. fakty i złudzenia. poziomym i po przekątnych. A. Maruszewski: Psychologia poznania. jak w przypadku Sz. Ojciec pamięta wszystkie dzieła Sheakespeara. którego badał w ciągu niemal 30-tu lat i stwierdził. która nie miała granic. Nigdy nie korzystała z notatek ani zapisanego tekstu.

a niekiedy myślenie konkretne potrafią świetnie wykorzystywać w swej działalności zawodowej. i wtedy mamy do czynienia z myśleniem konkretnym (J. Myślenie potocznie utożsamia się z dociekaniem (Zastanawiam się jak to.. tzn. Jeżeli dzieciom w tym wieku przedstawimy słownie informację. Z e i – g a r n i k. B. a wieczorem słońce jest już niepotrzebne”. . powtarzana tysiące razy. niż opisany. Naukowcy. występującym w powiązaniu z innymi procesami tej kategorii. Takie osoby posługują się podobnymi do dziecięcych formami myślenia. zwodzi jednak pozorem prostoty. to.). Różni się jednak od nich zasadniczo. rozwiązywanie problemów. Słowny wyraz jego myślenia wygląda następująco: „Jeżeli jest dzień. nie pasującego do pozostałych. niby łatwa do zrozumienia. Nie.. Ich operacje myślowe sprowadzają do posługiwania się wyobrażeniami. inteligencja. Wieczorem i tak słońce jest niepotrzebne. pamięcią. przypuszczeniem (Przypuszczam. znany szwajcarski badacz rozwoju ludzkiego myślenia określa je czasami jako przedmiotowo-obrazowe). to należy usunąć słońce.. że Arabowie. Określenie inkluzji C do A. rozwiązywaniem problemów (Nagłowiłem się nad . rozumowaniem (Jeżeli pójdę. typowych dla pewnych grup ludzkich. Dzieci prezentowanego stadium potrafią natomiast właściwie określić przedstawione relacje mając wyobrażenie trzech konkretnych osób lub układu przedmiotów.. (po zapaleniu opon mózgowych) łączy w jedną grupę lisa niedźwiedzia i drzewo. realizowanym poprzez pośrednictwo obrazu lub pojęcia. chorych po urazach albo zapaleniach mózgu i niektórych innych zaburzeniach. autorka „Patologii myślenia” opisuje bulwersujące przypadki sposobów myślenia osób. W dzień należy usunąć świecę. Alternatywa ta nie wskazuje na wzajemną zastępowalność obu pośredników.. pominąć rozumienie potoczne lub literackie.).). głównie przedmiotów. iż A jest wyższa od C. Sentencja ta. bowiem jest procesem p o z n a n i a p o ś r e d n i e g o . nie są w stanie wyniku mnożenia dwu liczb przedstawić posługując się operacją dodawania. że człowiek jest istotą myślącą. że dzieci w tym wieku nie są zdolne do stosowania różnych dróg dojścia do celu.). np. dotknięty epilepsją. żarówki i słońca. Zdecydowana większość ludzi dojrzewając i kształcąc się osiąga wyższy. Ten typ myślenia przejawiają dzieci w wieku od 7 do 11 lat (stadium rozwojowe operacji konkretnych). to nie potrafią one wywnioskować. badający problemy myślenia musieli zawęzić rozumienie tego terminu.. można posługiwać się obrazem przedmiotu. świecy. W.). klasyfikacje. gdy A= B+C nastręcza trudności i z reguły bywa nieprawidłowe. P i a g e t. spostrzeganiem. Oto badany K. Myśląc. poziom sprawności myślenia. Szczegółowe informacje na temat właściwości myślenia dzieci w różnych stadiach ich rozwoju (Piaget wyróżnia cztery) znajdzie Czytelnik w opracowaniach z zakresu psychologii rozwojowej. że zaniedbania w kształceniu.89 Rozdział VII Myślenie. Myślenie jest czynnością i zarazem procesem poznawczym. przekonaniem (Sądzę. Myślenie konkretne w postaci patologicznej występuje u osób oligofrenicznych. ma za zadanie wyłączenia z grupy czterech przedmiotów: lampy naftowej. dotkniętych wspomnianymi dolegliwościami.. i bez niego jest jasno.. a później ogłupiająca praca doprowadzają do stagnacji w rozwoju myślenia. a jeśli wieczór. Jednak bywa i tak. wnioskowanie i inne. że studia psychologiczne zaowocują. brak odpowiednich kontaktów społecznych... liczby są zazwyczaj pomijane. Operacje konkretne są n i e o d w r a c a l n e . bowiem nie wykształciły one jeszcze systemu pojęć abstrakcyjnych i umiejętności posługiwania nimi. Mają też trudności rozumienia relacji część-całość. jednego. lecz na odrębność dwu form myślenia. Niesłusznie. Inny z badanych. wykonując operacje poznawcze takie jak porównania. „ bo żyją w lesie” a wyłącza konia. Powiadamy. znaczy to. to (zamyślenie). Chory D. a B wyższa od C. epileptyków. wyobraźnią. a np. że osoba A jest wyższa od B.

gdy uzależniamy naszą pozycję życiową od powodzenia na studiach. pochód wolności w Europie. nazywane również a b s t r a k c y j n y m . jest poziome. pomijając cechy nieistotne. gdy określamy następstwo nie przygotowania przetworów owocowych na zimę. a poza tym tylko za pieniądze można kupić zegarek” a po chwili dodał „i zegarek i pieniądze mogę włożyć do kieszeni”. nie wynikająca jednak ze wspólnoty cech łączonych obiektów. to Y” stosuje się zarówno wtedy. 5) Operacje formalne są o d w r a c a l n e . Przeciwstawienie to jest różnie rozumiane. że przetwarzając treść pojęcia można poszerzać zakres informacji. pieniądze nie są zbędne. następstwem choroby. Piaget nazywa takie zestawienia zbiorami figuratywnymi. O b u c h o w s k i. Dla polityka hołd władcy Prus sprowadza się do faktu uznania zwierzchniej władzy króla polskiego nad elektorem pruskim. Zatem jest to wrodzona właściwość umysłu. np. a także W y g o t s k i j i szereg innych sądzą. wynik mnożenia sprawdzić dzieląc iloczyn przez jedną z liczb mnożonych. przyjmując tezę o ich przeciwstawności. zwłaszcza plastyków. Wspomniany wyżej Goldstein. Dzięki pojęciom możemy myśleć:1) o całej klasie obiektów. że do wniosku myślowego osobnik myślący abstrakcyjnie może dochodzić różnymi drogami.90 mający wydzielić z grupy trzech różnego kształtu zegarków i pieniędzy. nie zgadza się na wydzielenie pieniędzy „Nie. o górach świata. Myślenie konkretne nie jest. G o l d s t e i n a wspomniana detalizacja jest specyficzną cechą ujmowania świata. nie występującym w myśleniu konkretnym. zegarek dla nich i pieniądze łączą się ze sobą. artystycznych zdolności specjalnych. „bo za pieniądze można kupić zegarek”. igła i nitka stanowią jedność „bo nimi się szyje”. jak widać. o wszystkich zwierzętach. Zdaniem K. a w terminologii Piageta o p e r a c j a m i f o r m a l n y m i (faza operacji formalnych). że obie formy różnią się jakościowo. pozwalające wykrywać prawdy trudno dostrzegalne w poznawaniu bezpośrednim. Właściwością myślenia konkretnego jest niezdolność wykrywania abstrakcyjnych zasad klasyfikacji obiektów poznania. wyraża nie tylko zdolność poznawania poprzez obrazy ale i preferencją do wyobrażeniowego operowania informacjami. koncentrując się na znaczącej (cych). ich wzajemnych relacji charakteryzuje właśnie artystów. Pomińmy kwestię „jak się różnią”. natomiast psychologowie zorientowani ewolucyjnie traktują obie formy jako krańce tego samego wymiaru. jego otoczenia. zjawiskiem jednolitym. niezależnym od materiału. jak i wtedy. rozwijana w ramach specjalistycznego kształcenia. Przedstawiając jakieś wydarzenie lub ilustrując jakąś idee. w ujęciu pojęciowym nie sprawia to żadnej trudności. Zawiera się w nich prawda użytkowa.4) Myślenie pojęciowe. o którym myślimy. np. Zdolność dostrzegania wielości szczegółów.2) traktować klasę obiektów abstrakcyjnie. Bez dostrzegania wspólnych cech nie jest jednak możliwe myślenie pogłębione. przedstawiając ten fakt musiał drobiazgowo pokazać szczegóły odświętnego wyglądu króla. Osobnik myślący konkretnie nie jest w stanie przedstawić „człowieka w ogóle”. wynik . zdanie „Wszystkie koty są zwierzętami” przedstawić równoważnie w postaci „Niektóre zwierzęta są kotami”. o człowieku w ogóle. muszą oni posługiwać się obrazami. przedmiot nie pasujący do całości. 3) Myślenie pojęciowe jest jednocześnie formalnym. tzn. np. Bywa swoistą ułomnością. Specyficzna odmiana myślenia konkretnego występuje u artystów. Ludzie tak myślący grupują przedmioty na zasadzie konkretnego związku. Artysta. jak to określa K. bywa świadectwem niedojrzałości zarówno przezwyciężanej jak i utrwalonej. Po pierwsze bez pieniędzy nie można żyć. tzn. a czasami ujawnia się w postaci genialnych. charakteryzujące delegację pruską. Natomiast myśląc konkretnie dodatkowe informacje czerpie się z zewnątrz (pionowo). Schemat „jeżeli X. Może też kontrolować poprawność danej operacji jej przeciwną. co znaczy. jest w stanie poprawnie „odwrócić” relacje między pojęciami. np. świty a także różne detale. Myśleniu konkretnemu przeciwstawia się m y ś l e n i e p o j ę c i o w e. Przyjrzyjmy się zatem właściwościom myślenia pojęciowego. tzn.

że mowa służy do wypowiadania myśli i do myślenia. bardzo trudno wyrazić to poczucie w słowach. K o z i e l e c k i. to nie tylko umieć posługiwać się kapeluszem i umieć nazywać określone przedmioty kapeluszami. w pewnych przypadkach wytworem umysłu. jak sądzę. Ja w ogóle bardzo rzadko myślę słowami.. u k i e r u n k o w a n e na t w o r z e n i e a d e k w a t n e j r e p r e z e n t a c j i ś w i a t a i r o z w i ą z y w a n i e p r o b l e m ó w. J. którą osoba wypowiada. natomiast myślenie ..) nie pojawiły się w jakimś słownym sformułowaniu. Harper.183-4). Odwracalność operacji jest. lecz u mnie wystąpiło to w formie oglądu. umieć mówić o kapeluszach w ogóle. Bez wątpienia jest to istotna funkcja. francuski zwolennik behawioryzmu.G u i l l a u m e. Oczywiście . zdaniem Piageta. zawiera się ona. a nawet obraz rzeczywistości. K.C. a potem mogę próbować wyrazić ją w słowach. Przez wszystkie te lata istniało poczucie ukierunkowania . co nasunęło mu rozwiązanie problemu kolistego połączenia atomów wodoru i węgla w cząsteczce benzenu) i nieuświadomianą pracą mózgu. bowiem tworzy się ją na podstawie informacji. Co pewien czas pojawiają się nowe słowa obiegowe i nowe terminy naukowe. poniekąd wzrokowego”. Jednym z istotnych problemów psychologii myślenia jest związek myśli i słowa. mają kłopoty z myśleniem o przeszłości P. np. poczucia nieadekwatności szaty słownej i myśli. symbolicznego. domysłów. symbolem. Wertheimer: Productive thinking. a nawet oczekiwań. A.W h o r f a język determinuje myślenie. eksponują wytwarzanie i wybór informacji jako podstawową funkcję myślenia. Kekule o wężu łapiącym własny ogon. Z drugiej strony mamy do czynienia z takimi faktami jak trudność słownego przedstawienia pojawiającej się w umyśle idei. zanotowana przez jego biografa. Myśl zatem poprzedzała powstanie słów. dążenie wprost do czegoś konkretnego. wgląd. U podstaw takiego ukierunkowania leży zawsze jakś logika.M. dowodzi.. Niekiedy myślenie określa się jako „rozmowę ze sobą” Wszystkie te wątki wskazują na ścisłe powiązanie myśli i słowa. Kształtowanie się pojęć rozpoczyna wprawdzie od zmysłowego określenia cech przedmiotów i zjawisk.” Szereg badań eksperymentalnych dostarczyło dowodów na to. Obuchowski łączy myślenie pozajęzykowe z takimi zjawiskami jak intuicja. s.. łącząc to słowo z określeniami. a także przypuszczeń. którzy w swym języku nie mają czasowników czasu przeszłego. i959 r. lecz ich istota wyraża się w znaczeniu. Ramka 15 Pozostańmy w kręgu myślenia pojęciowego. Jego zdaniem myślenie pojęciowe jest zlokalizowane na określonym poziomie. co z kolei sugeruje ich powiązanie ze słowem. Znaczącym argumentem na rzecz tezy o istnieniu myślenia bezsłownego jest wypowiedź A. co potrafią nazwać. że łatwiej badanym formułować sądy o tym. Oto cytat: „Myśli te (o teorii względności. inkubacja i faktami dochodzenia do rozwiązań problemów w czasie snu (słynny sen chemika F. lecz stanowczo rzeczy miały się właśnie tak i trzeba to wyraźnie odróżnić od późniejszych rozważań nad racjonalną formą rozwiązania. Zgodnie z hipotezą relatywizmu językowego B.(Cytat za: M. A więc reprezentacja pojęciowa jest zarazem reprezentacja s y m b o l i c z n ą. Myśl jawi się. w określeniu „tworzenie adekwatnej reprezentacji świata”. że m y ś l e n i e p o j ę c i o w e jest to o p e r o w a n i e s y m b o l a m i. Indianie Hopi. Pisze on: „Mieć pojęcie kapelusza. co sugeruje ich empiryczną genezę. jedną z ważniejszych cech myślenia pojęciowego. Einsteina. co świadczyłoby o występowaniu myśli bez szaty słownej.91 potęgowania przez pierwiastkowanie itp. Niektórzy znawcy problematyki myślenia. Uwzględniając powyższe powiemy. które mu przysługują. ale również umieć umieścić to słowo w słowniku. wyrażające nowatorskie idee.

badając jej funkcje poznawcze zaliczymy do procesów tej kategorii. Przyjmując kryterium różnic osobniczych opowiemy się za włączeniem jej do pojęcia „osobowość”. T o m a s z e w s k i e g o czynności myślenia. Będą one przedmiotem opisu w dalszej partii prezentowanego tekstu. a także unikania wieloznaczności. Problemy te. Oto w rozbudowującym się mieście otoczono miejską zabudową kawałek lasu. W ł ą c z a n i e i w y ł ą c z a n i e to czynności zbliżone w swej istocie do definiowania. czyli dokonują się w umysłach ludzi i nie są dostępne obserwacji bezpośredniej. Posługując się wybranym kryterium włączymy bądź wyłączymy ten konkretny las do określonej kategorii. że „X uprościł zagadnienie”. iż w swej czynności myślenia pominął jakiś element istotny dla rozumienia rozpoznawanego zagadnienia. czyli dokładne ustalanie ich treści. czy też park miejski. w terminologii T. w węższym nie obejmuje w n i o s k o w a n i a.park miejski. Analogiczne czynności pojawiają się w prozaicznej praktyce życiowej. Przykładowo „Płock” jest pojęciem jednostkowym (konkretnym). pojawiająca się myśl wpływa na formę wyrazu słownego. Podzielimy je na dwie grupy: rozumowania i wnioskowania. R o z u m o w a n i e w szerokim rozumieniu obejmuje wszelkie czynności myślenia. „Miasto polskie”- . ale formułowanie myśli w słowa też oddziałuje na samą myśl. niekiedy na podstawie danych introspekcyjnych. Operacje myślenia. co znaczy. Z całą pewnością nie można utożsamiać myślenia abstrakcyjnego z operowaniem słowem. Znane są różne metody budowania definicji. to pojawi się zadanie przemyślenia kryterium. Czytelników zainteresowanych tą kwestią odsyłam do podręczników logiki. O ich właściwościach i przebiegu wnioskujemy na podstawie wytworów myśli.92 bezsłowne przebiega na różnych poziomach. pojawia się pytanie: czy to jest nadal las. nie ma więc jednoznacznych rozwiązań. Jeżeli mamy zdefiniowane pojęcie i pojawi się obiekt pod pewnym względem odpowiadający ustalonej definicji. równolegle uaktywniając różne ośrodki mózgu. istnieje wzajemny związek obu czynników. „Miasto mazowieckie. Rozumowanie. Efekty tych czynności mózgu dopiero wtórnie przybierają szatę słowną. na podstawie którego obiekt ten zostanie włączony bądź wykluczony z danej klasy. nie są wystarczająco poznane. Operacje myślenia. „miasto północnego Mazowsza” już ogólnym. Są one zinternalizowane (zinterioryzowane). ale nie tożsame. pod innym jednak z nią niezgodny. Zgodnie z kryterium „naturalnego pochodzenia” będzie to las. czy cechą procesu poznawczego. Dokładność definicyjna jest środkiem zapobiegania bezzasadnego przenoszenia właściwości jednego obiektu na drugi. jak dotychczas. to posługiwanie się pojęciami w procesie tworzenia sądów o rzeczywistości. Dzięki czynności abstrahowania tworzą się pojęcia ogólne ( ma miejsce proces uogólniania) i hierarchiczne układy tych pojęć. ze względu na wykorzystywanie. z reguły wspólnych dla całego zbioru. Psychologowie spierają się o to czy inteligencja jest elementem osobowości.ogólnym drugiego stopnia. Jedną z elementarnych form rozumowania jest d e f i n i o w a n i e pojęć. czyli czynności inferencyjnych. A b s t r a h o w a n i e jest operacją pomijania cech nieistotnych danej grupy obiektów i skupieniu na istotnych. polegających na przekształceniach przesłanek zgodnie z poprawnymi regułami myślenia. Powiadamy czasami. Operacje myślenia są zróżnicowane i relatywnie liczne.

Byłaby to synteza informacji ze zdań szczegółowych. ale miasto w ogóle. „Miasto” ulokuje się już na szczycie układu hierarchicznego wszystkich określeń szczegółowych. poza dotykiem. Synteza jest składaniem w całość. takie zdania: „Studenci Politechniki Warszawskiej zdobyli międzynarodową nagrodę na olimpiadzie elektroników”. relacji: tożsamości. jest siedliskiem kilku innych receptorów zmysłowych. gdy dokonany podział jest rozłączny i wyczerpujący. Jeżeli np. stwierdza się. że człowiek ma pięć zmysłów i nie będzie to klasyfikacja wyczerpująca. że „mamy w Polsce zdolnych studentów”. S y n t e z a jest operacją przeciwstawną analizie i polega na całościowym ujmowaniu problemów lub zjawisk. bowiem skóra człowieka. komparatystyka. aczkolwiek różnie nazywanych. K l a s y f i k a c j a (klasyfikowanie). niemniej przydatną w pracy psychologa. polegająca na rozkładaniu całości na elementy składowe i ich szczegółowym badaniu. Dostrzeżone podobieństwa i różnice stanowią podstawę wnioskowania o badanych zjawiskach. że poziom inteligencji dzieci pierworodnych jest wyższy niż urodzonych w dalszej kolejności. P o r ó w n y w a n i e jest operacją relatywnie prostą. U s t a l a n i e r e l a c j i s e m a n t y c z n y c h między pojęciami. nadrzędności. formułowaniem sądów ogólnych. dotyczących miasta. ale istotnej zależności. Jeżeli np. to abstrahuje od innych zależności. polega na określaniu stopnia styczności dwu lub więcej pojęć. „Studentka Akademii Muzycznej w Poznaniu zajęła pierwsze miejsce na festiwalu w USA” i kilka podobnych. Abstrahowanie umożliwia dokonywanie u o g ó l n i e ń. albo podział logiczny jest czynnością myślenia polegającą na wydzielaniu z zakresu pojęcia ogólnego pojęć podrzędnych. I Tożsamość II Nadrzędność A wobec B III Podrzędność A wobec B A A A B A. Psycholog-tradycjonalista powie. jakie pierwiastki tworzą to. takich jak zamożność rodzin.. ktoś przywoła pojęcie „książka” i zechce zdać sobie sprawę ze znaczenia tego pojęcia. psycholog poprzez czynności analizy określa np. w której jedną z głównych metod badań jest porównywanie. Abstrakcyjne podejście ułatwia uchwycenie jakiejś jednej. czyli ustalanie relacji logicznych. B B . przyczyny popełnianych błędów w pisaniu komputerowym. formułowanie sądów o wszystkich obiektach danego zbioru. podrzędności.. Na podstawie tysiącletnich doświadczeń wyodrębniono pięć możliwych. krzyżowania i wykluczania. dokonując analizy. będzie musiał wymienić wszystkie odmiany książek.93 trzeciego stopnia”. Psychologia porównawcza jest tą subdyscypliną psychologicznej. a także psychikę ludzi normalnych i z objawami patologicznymi. Psychologowie porównują procesy psychiczne ludzi i zwierząt. A n a l i z a (analizowanie) jest kolejną operacją myślenia. stwierdza np. Chemik. Abstrahowanie ma miejsce również w procesie badania zależności. Jeżeli słyszymy np. co umiejący składać. co kupujemy w sklepie jako mleko. Mówiąc o psychologii miasta nie mamy na myśli ani Grójca. to możemy powiedzieć. Graficznie przedstawia to niżej zamieszczony grafik. miejskie lub wiejskie zamieszkiwanie rodziny i inne. ani New Yorku. ale nie jest to proste uogólnianie. Greckie synthetikos znaczy tyle. Czynność klasyfikowania przebiega poprawnie wtedy.

„Kto ma bałagan w głowie. odważnie. różni je „kierunek” rozumowania tzn. Jeżeli opis ten zawiera wiele przymiotników negatywnych. Powiada on. nie wszyscy ludzie poprawnie pojmują relacje semantyczne. niezadowolonym z siebie itd. gdy każde A jest B i każde B jest A. wariat !) korzystać z porad psychologa. Np. gdy niektóre A są B. Interesującą w tym kontekście kwestię porusza G. ustalenie własnej tożsamości wpływa na osobowość człowieka. jego samoocenę. a w konsekwencji na jego zachowanie. Np. ale wszystkie stany świadomości są stanami psychiki. Rozumienie relacji ma dla psychologa istotne znaczenie z kilku powodów. Jeżeli zaś charakteryzuje siebie pozytywnie. I odwrotnie niektóre doznania wzrokowe pojawiają się pod wpływem reklamy. Wykluczanie (negacja) ma miejsce wtedy. niektóre reklamy są odbierane przez zmysł wzroku.94 IV Krzyżowanie V Wykluczanie A A A. biernym. niektórzy ludzie są daltonistami. w terminologii Piageta „identyczność” zachodzi wtedy. Np. Przykładem może być watsonowskie pojęcie „zachowanie”. niektóre są następstwem stymulacji innego rodzaju. Po pierwsze. Krzyżowanie występuje wtedy. B B B Tożsamość. Reguły tej formy myślenia opracował Arystoteles. nabiera zaufania do siebie. np. Wnioskowanie. a niektóre nie są i odwrotnie.M i e t z e l. że przez w n i o s k o w a n i e rozumiemy inferencyjną (prowadzącą do konkluzji) czynność myślenia. A więc występuje tu czynność dedukowania. Stan ten utrudnia komunikację między ludźmi. niektóre nie. Wyobrażenie siebie. niewłaściwe rozumienie relacji uniemożliwia tworzenie poprawnej reprezentacji świata. Przypomnijmy. maksyma ta jest dobrą syntezą rozważań o relacjach semantycznych. dziś dowolnie interpretowane. Podrzędność jest odwrotnością nadrzędności. Po trzecie. Nadrzędność. niektóre B są A . zachowuje się energicznie.a niektóre nie są. Po drugie. niektóre (tylko niektóre) stany psychiki są uświadamiane. gdy niektóre A są B i wszystkie B są A.. człowiek staje się nieśmiałym. i wszyscy daltoniści są ludźmi (zakładamy. gdy żadne A nie jest B i żadne B nie jest A. że wszystkie A byłyby B i niektóre B byłyby A. Konsekwencje każdego z rozwiązań są daleko idące. są zatem notorycznie niejednoznaczne. polegającą na przetwarzaniu treści przesłanek zgodnie z poprawnymi regułami myślenia. A wobec B ma miejsce wtedy. ten błądzi w świecie”. W dodatku pojęcia tworzone przez naukowców powstawały w obrębie różnych szkół i niekiedy zmieniały swe znaczenie w miarę rozszerzania się ich obiegu. że daltonizm nie odnosi się do zwierząt). co bywa powodem błędów w zachowaniu. wiele pojęć psychologicznych wywodzi się z języka potocznego. niektórzy ludzie utożsamiają porady psychologa i psychiatry i w następstwie tego wstydzą się (wiadomo. Klasyczną egzemplifikacją tej czynności jest wnioskowanie występujące sylogizmie kategorycznym. Psycholog może rozważać relację dusza-psychika i uznać je za tożsame lub zaprzeczyć temu. że ludzi tworzą opisowy odpowiednik pojęcia swego „ja”. Formalnie sylogizmy . następcy jedynie je uzupełnili. czyli myślenie dedukcyjne. bywa powodem nieporozumień.

Zobaczmy jakie problemy kryją się za tym określeniem. każda lipa jest drzewem. przynajmniej w jednej przesłance termin średni wzięty w całym zakresie (rozłożony) oraz przestrzegane reguły wnioskowania. Ten układ informacyjny symboli oddaje w istocie rzeczy relacje semantyczne pomiędzy trzema pojęciami (terminami). Mając to na uwadze rozumujący nie może formułować wniosków ogólnych na podstawie przesłanek szczegółowych. spełnia tu funkcje łącznika pomiędzy podmiotem przesłanki większej i orzeczeniem mniejszej lub podmiotem mniejszej i orzeczeniem większej. Jeżeli symbolicznie podmiot przesłanki większej (pierwszej) oznaczymy jako P. prezentują poprawne schematy wnioskowania. są zainteresowani poznaniem istoty i przyczyn popełnianych błędów wnioskowania.ogólne przeczące i literka „o” symbolizuje zdanie szczegółowe przeczące (Niektórzy osobnicy nie są Polakami). Objaśnijmy zasady wnioskowania sylogistycznego posługując się konkretnymi przykładami. że istniej klasa błędów uwarunkowanych czynnikami psychologicznymi. podmiot przesłanki mniejszej jako S orzeczenie jako P. Ajdukiewicza.. ani formułować konkluzji przeczącej na podstawie przesłanek twierdzących. wniosków twierdzących na podstawie przesłanek przeczących. zaczęli posługiwać się terminem p s y c h o l o g i k a. jednak jedynie 24 tryby. K a h n e m a n . to otrzymamy następujący zapis: PaM SaP wniosek SaM Jest to tryb Barbara figury pierwszej. Dlaczego mówimy o powyższych zagadnieniach w podręczniku psychologii? Dlatego. tryby zaś wskazują na rodzaj zdania. Formalnie zapiszemy to następująco: PeM SaM Wniosek PeS To z kolei jest tryb Cesare figury drugiej. terminy są realistyczne (nie puste). Wnioskowanie sylogistyczne. Z.Kotarbińskiego. W związku z tym J. K. Literka „a” . orzeczenie jako M. Prawa logiczne są zatem modyfikowane psychologicznie. P i a g e t. Najprostszą formę sylogizmu zapisujemy następująco: każde drzewo ma korę. „e”. czyli powtarzający się w przesłankach sylogizmu. (Dokładny ich opis znajdzie Czytelnik w podręcznikach logiki T. W dodatku okazało się.95 są uporządkowane w cztery figury i 64 tryby. Czytelnik zapewne już się zorientował w istocie procedury sylogistycznej. Ziembińskiego). literka „i”. Figury określają rozmieszczenie podmiotu i orzeczenia w obu przesłankach. szczegółowe twierdzące (Niektóre są. Logicy uzupełniają ten zestaw praw elementarnych szeregiem wskazówek szczegółowych. . oznacza zdanie ogólne twierdzące. Termin średni. zgodne ze schematami 24 poprawnych trybów jest niezawodne jeżeli przesłanki są prawdziwe (nie występuje błąd materialny). T w e r e s k y i D. Oto inny przykład rozumowania sylogistycznego żaden harley nie jest fordem. pozwalających uniknąć logicznych błędów myślenia i ułatwiających precyzyjne myślenie. zatem żaden harley nie jest z Detroit.). sześć w każdej figurze. że psychologowie. każdy samochód z Detroit jest fordem. zatem każda lipa ma korę. a w ślad za nim A. podobnie jak logicy..

Jednak opinie rozpowszechnione wśród badanych przez Woodwortha i Sellsa Amerykanów. stanowiącej społeczne tabu lub niepoprawność polityczną Np. a człowiek uczciwy nie kłamie. zamiast dopuszczalnymi trzema. np. że gwarantem bezpieczeństwa jest to. za przesłankę wyjściową. Zatem Chińczycy są Mongołami. zatem każde dziecko chodzi do szkoły publicznej”. co ma być wnioskiem. Petitio principi to błędne koło we wnioskowaniu. natomiast w trzech pozostałych relacjach jest logicznie uprawniona. Wszyscy Chińczycy maja skośne oczy. W tym konkretnym przypadku wniosek jest poprawny. co zbudowane z cegły. że dom jest zbudowany z cegły oraz że gwarantem bezpieczeństwa jest dom i wnioskuje. Istota jego polega na tym. Wnioskujący. W kontaktach codziennych często obserwujemy różnorodne przypadki wnioskowania entymematycznego. więzi rodzinnej. Ulegają też wpływowi kontekstu społecznego wnioskując wbrew zasadom logiki. przewodniczący stwierdza: „Wszyscy jesteśmy psychologami. wnioskowanie jest poprawne. że on nie kłamie. Jeżeli przesłanka brzmi „Każde A jest B”. ż również każde B jest A. zatem podejrzany nie skłamał. zatem SaP. Niekiedy błędy wnioskowania sylogistycznego wynikaj a z niewłaściwego rozmienia inwersji (w ujęciu Piageta inkluzji). zatem niektórzy księża powinni być .96 Od wieków znany jest „błąd czterech terminów”. że Chińczycy są Mongołami. Na zebraniu np. co ilustruje kolejny przykład: „Każdy uczeń jest dzieckiem. Gdy przesłanki mają formę twierdząca. skłaniało ich do wyciągania takiego wniosku. Wnioskujący często prezentują tendencję wyciszania treści. badający podejrzanego stwierdza. ale nie wszystkie elementy zbioru B znajdują się w granicach A. Jest to stwierdzenie nie prawdziwe. często przenoszą atmosferę przesłanki ogólnej na wniosek. posługując się takim sylogizmem: Wszyscy Mongołowie mają skośne oczy. niektórzy księża prowadzą rozwiązły tryb życia. jak i błędem formalnym (niewłaściwy tryb wnioskowania). najczęściej pod wpływem silnego zaangażowania emocjonalnego przyjmuje to. wnioskujący utrzymują „atmosferę” i formułują konkluzję twierdzącą. bo jest człowiekiem uczciwym. Efekt atmosfery to nazwa błędy spowodowanego wpływem form przesłanek. Ludzie utrzymują przesłankę w umyśle bądź z przekonania.” Formalnie zrekonstruujemy to następująco: PaM. Zaangażowany uczuciowo psycholog. Przedstawione wnioskowanie jest obarczone zarówno błędem materialnym (nie wszyscy Mongołowi i nie wszyscy Chińczycy mają skośne oczy). to popełnia błąd nie rozróżniania domu w sensie budowli i zjawiska społecznego. Jeżeli jest ona zgodna z prawdą. Jeżeli ktoś stwierdza. więc mamy ukończone studia wyższe. że cały zbiór z małego koła (A) mieści się w zbiorze B. ludzie aktualnie nie są skłonni aprobować wniosku takiego sylogizmu: „Ludzie prowadzący rozwiązły tryb życia powinni być spychani na margines społeczny. Inwersja nie zachodzi również w przypadku nadrzędności A w stosunku do B. pozostającą w umyśle wnioskującego. to ludzie są skłonni sądzić. bowiem są uczniowie szkół prywatnych. Błąd entymematyczny wynika z posługiwania się przesłanką ukrytą. jeżeli odbiega od niej. że wszyscy ją podzielają. pojawia się stwierdzenie fałszywe. Tymczasem tak nie jest. Niski poziom sprawności semantycznej leży u podstaw błędów tego typu. bądź z braku wiedzy o rzeczywistości. że występuje tu generalizacja reguły. że wnioskujący nie dostrzega dwu znaczeń terminu średniego(M) i posługuje się we wnioskowaniu sylogistycznym czteroma terminami. lecz ogólnie wnioskowanie takie jest poważnym błędem. nie zwerbalizowaną. Przypomnijmy sobie koła Eulera i układ podrzędności A wobec B. W każdym przypadku grozi to popełnieniem błędu w myśleniu i (lub) nieporozumieniem w komunikacji między osobniczej. Widać wyraźnie. na ogół relacji. dotyczącej większości relacji. Być może.

Mógł przecież ktoś pożyczyć lub znaleźć pieniądze i bez zarobku wyprawić wielki bal. Może ona przybrać postać indukcji pełnej bądź niepełnej. Są to. i jeżeli q. Badania specjalistów z zakresu psychologii myślenia dowodzą. że implikacja jest fałszywa tylko w jednym przypadku. że przy zarobionych 200 złotych. to jeżeli p. wynikających z niezrozumienia istoty implikacji. L e w i c k a stwierdza. M. również nie podważa układu warunkowego. chociażby z racji przepracowania. Człowiekowi nie zajmującemu się analizą formalną procesu myślenia wydaje się czymś dziwnym stwierdzenie prawdziwości implikacji przy fałszywości obu przesłanek. Stwierdzenie. bowiem niektórzy młodzi ludzi często czują się zmęczeni.97 spychani na margines społeczny”.błąd afirmacji następstwa. opartego na rachunku nazw. p<q –implikacja. Co jest fałszem. gdyby takie pieniądze zarobił. co nie jest logicznie uprawnione. gdy obejmuje wszystkie obiekty indukcji. 1. z 2 . Wróćmy do poprzedniego przykładu. np. to urządzim wielki bal” będzie prawdziwa? Ukazuje to niżej przedstawiony schemat. to r. to q. mianowicie wtedy i tylko wtedy. byłoby (wielkim!) fałszem. Trzeba pamiętać. z 1 . Wnioskowanie indukcyjne. że ludzie często popełniają dwa typy błędów. nie wyprawienie wielkiego balu. „Jeżeli to jest starzec. Będą raczej go łagodzić sugerując iż „Są to nieliczne przypadki”. Na przykład: jeżeli ktoś nie zrobił 200 zł i nie wyprawił balu nie znaczy. że implikacja jest układem warunkowym i że prawdziwości układu nie podważa brak jego aktualizacji (pf. Oprócz sylogizmu kategorycznego. Błąd negacji poprzednika i 2. i Dania i . Jeżeli ktoś kłamie. że w opisanych błędach ujawnia się „ludzka skłonność do odczytywania implikacji jako równoważności”. I to jest istota indukcji. że „To jest starzec” jest egzemplifikacją błędu tego typu. czyli prawdziwości zdania warunkowego. pv qv p<q v pf qv p<q v pv qf p<q f pf qf p<qv Widzimy. występuje s y l o g i z m h i p o t e t y c z n y. to r. Np. w którym v oznacza zdanie prawdziwe. Podobnie wyprawienie balu bez zarobienia 200 zł. Pierwszy polega na uznaniu fałszu następstwa na podstawie fałszu poprzednika. W jakim przypadku implikacja z lwowskiej piosenki: „Jak zarobim 200 złotych. f –fałszywe. to powinien przeprosić Poprawność wnioskowania według tej reguły zależy od właściwego rozumienia implikacji. „Ksiądz też człowiek” itp. że nie byłoby balu. to powinien za to przeprosić. operujący rachunkiem zdań. Np. qf). że „Często czuje się zmęczony”(następstwo) i wnioskowanie. z 3 i wnioskujemy. Pierwsza ma miejsce wtedy. to sprawia innemu przykrość. Drugi błąd wynika z uznania prawdziwości poprzednika na podstawie stwierdzenia prawdziwości następstwa. obserwacją. Typowa jego forma wygląda następująco: Jeśli: jeżeli p. że wszystkim „z” przysługuje cecha „w”. Ta odmiana wnioskowania jest ściśle powiązana doświadczeniem. Na tej podstawie stwierdzamy jakąś właściwość „w” zjawisk z. gdy poprzednik prawdziwy. jeżeli ktoś sprawia przykrość innemu. zatem jeżeli skłamał. to często czuje się zmęczony” i „To nie jest starzec” zatem „Nie często czuje się zmęczony”. a następstwo fałszywe Znaczy to.

zatem indukcyjnie. teorii prawdopodobieństwa i innych. Po telewizyjnych przekazach obrazów katastrof lotniczych ludzie unikają latania samolotami. że prawdopodobieństwo . co przekonująco pokazali wspomniani A. że w kolejnym rzucie serii otrzyma się reszkę jest dowodem popełnienia błędu n i e d o c e n i a n i a r e g u ł p r a w d o p o d o b i e ń s t w a. żegnanie się. każdy rzut jest odrębnym zdarzeniem. McArtur wykazała. Tak się rodzą i utrwalają stereotypy narodowe. niż udokumentowanym prawidłowościom. że po kilku lub kilkunastu orłach będzie reszka. Indukcja pełna jest wnioskowaniem niezawodnym. Np. więc wnioskuje on. To uzasadnia jej przeprowadzanie. Kahneman. pozwalających zwiększać wiarygodność wnioskowania indukcyjnego. W celu podniesienia poziomu niezawodności indukcji niepełnej podejmuje się szereg zabiegów korekcyjnych. Psychologowie amerykańscy w latach 60-tych ubiegłego wieku ankietowali dziesiątki tysięcy studentów po to. nie są w stanie poznać wszystkich Niemców (i odwrotnie). ale nigdy nie będziemy mieli pewności. zatem nie ogolę się i wygram (kolejny) mecz” Niektórzy studenci przed poważnym egzaminem wykonują szereg czynności typu: ubranie szczęśliwego stroju. Dlatego też jest ona wnioskowaniem zawodnym. Stwierdza się. że tak jest. przekraczanie progu lewą nogą. że w kolejnym rzucie odsłoni reszkę. Rzucający monetą po długiej serii orła nabiera przekonania. dające wiedzę niepełną i zawodną. Dzieje się tak mimo to. że przeprowadziliśmy badania 10-ciu rodzin i okazało się. że 60% małżonek pracuje zawodowo. im większa ilość konkretnych obiektów została rozpoznana. ze błąd ten występuje najczęściej wtedy. wniosek taki jest wygodnym w operowaniu skrótem syntetycznym. gdy mają do czynieni z licznym zbiorem bytów jednostkowych. że 5 z pośród 10-tki małżonek pracuje zawodowo. Przedstawiono je w pracach dotyczących teorii doboru próby badawczej. o których orzeka. „Nie ogoliłem się i wygrałem mecz. Większość błędów wnioskowania indukcyjnego jest głęboko „osadzona” psychologicznie. bo nie ma innej metody poznanie właściwości zbiorów o dużej liczebności. zatem wszystkie państwa skandynawskie są państwami demokratycznymi. Tversky i D. Ludzie wnioskują indukcyjnie najczęściej wtedy. Pewność. Pozwoliło to uniknąć tzw. to Y”. Przecież gdzieś może ukrywać się jakiś wróbli albinos. chodzenie trójkami itp. Powiadamy. jednak jej wartość poznawcza nie jest znaczącą. gdy wnioskowanie łączy się z silnymi przeżyciami lęku. Znane są liczne przypadki wnioskowania indukcyjnego typu: „Po zdarzeniu X nastąpiło Y”. na podstawie znajomości kilku lub kilkudziesięciu osób tej narodowości formułują o nich sądy ogólne. błędu wielkości próby. B r z e z i ń s k i e g o. siadanie na podręczniku z przedmiotu egzaminacyjnego. kto uzna oba wyniki jako równie prawdopodobne w następnej grupie badanych popełnia błąd wielkości próby. Z. lub nie wykonują takich czynności jak dziękowanie za życzenie powodzenia. że wniosek jest tym bardziej pewny. Tymczasem wielokrotne rzuty nie są składnikami procesu ciągłego. że bardzo długie serie zdarzają się rzadko. by uprawomocnić wnioski badawcze dotyczące ich właściwości psychicznych. Błąd p r z e c e n i a n i a s i ł y o b r a z u polega na tym. Mimo to indukcja niepełna jest powszechnie stosowana. a częściej korzystają z samochodu jako środka lokomocji. Z jego doświadczeń życiowych wynika. więc prawdopodobieństwo wyrzucenia orła lub reszki dla każdego rzutu wynosi 1/2. że wszystkie wróble są szare. L. pozwalających zwiększyć prawdopodobieństwo wniosku. Otóż ten. Następnie przebadaliśmy 1 500 rodzin i stwierdziliśmy.98 Finlandia i Islandia i Norwegia i Szwecja są państwami demokratycznymi. Jest to wnioskowanie występujące niemal we wszystkich typach przesądów i wynika z i l u z o r y c z n e g o k o r e l o w a n i a. „Więc jeżeli X. Szczegółowe informacje o wspomnianych teoriach znajdzie Czytelnik w pracach J. Polacy np. Naukowcy dysponują aktualnie pakietem subtelnych metod . Indukcja niepełna nie wyczerpuje przeglądu obiektów. Wyobraźmy sobie. że jesteśmy skłonni bardziej ufać wymowie dramatycznych obrazów.

którzy zawsze na pierwszym miejscu umieszczają informacje o pozytywnym składniku. Na wynik wnioskowania indukcyjnego wpływa s p o s ó b p o d a n i a informacji o fakcie. Wnioskujący często porzucają logiczność na rzecz wniosków zgodnych z własnymi przekonaniami. wzbudza uznanie i ludzie wnioskują. „konkurują” skutecznie z regułami wnioskowania. Głoszą np: ” Produkt w 75% beztłuszczowy”. że zbudują gmach opery w Sydney do końca 1963 r. Oto bulwersujący przykład funkcjonowania pewności: w roku 1957 projektanci sądzili. a za nim ukrywają to. Zbudowano go w 1973 r.99 uczestnictwa w wypadku samochodowym jest 26 razy większe niż w katastrofie lotniczej. demonstrują je palacze papierosów. p u n k t z a k o t w i c z e n i a. krytykowany za wzięcie nienależnej premii. że mechanizm ten działa również wtedy. za 7 milionów dolarów. co nie oglądowe. stwierdził. powodujący odczucia dyskomfortu. że pewność określonego stanu rzeczy przewyższa dokładność wiedzy. Problem. Takie właśnie funkcjonowanie ułatwia im pewność własnych przekonań. wypalony papieros nie spowodował szkód „zachęca” do wnioskowania. Wnioskujący sugerowali się wielkością pierwszych cyfr! K o n s e r w a t y z m p r z e k o n a ń to kolejna przyczyna błędów wnioskowania. Tversky wykazał. gdy operujemy materiałem abstrakcyjnym Osoby badane indywidualnie proszono o szybkie podanie wielkości iloczynu a) 8 x 7 x 6 x 5 x 4 x 3 x 2 x 1 lub b)1 x 2 x 3 x 4 x 5 x 6 x 7 x 8. pomijając fakt 25% zawartości tłuszczu. O skuteczności działania sposobu podania dobrze wiedzą specjaliści od reklamy. Mamy tu trzy różne punkty zakotwiczenia dla skali ocen i wnioskowania o wystąpieniu zadowolenia. w życiu rodzinnym. Jest ono szeroko rozpowszechnione. jeżeli są w dodatku wsparte wymyśloną teorią. Ci. Ta mnogość odmian utrudnia określenie jego istoty. A. Podobnie działa na odbiorców tzw. zjawisko codzienne. Rozwiązywanie problemów. stan niepełnej informacji o sytuacji. S i m o n prezentują istotę problemu opisując jego strukturę i proces przetwarzania informacji. Empirycznie wykazano. które wymagają tych właśnie zdolności. Z wielu badań wynika. że takie same rezultaty będą przy następnym i następnym i kolejnym. że wynik szeregu pierwszego był wyższy niż drugiego. niezdrowo odżywiają się. iż nie potrafi wykonywać czynności. Jeżeli natomiast stwierdzi. pozornie ściśle logicznych. że byliby zadowoleni z podwyżki 50 złotowej. Zarabiający 600 zł miesięcznie stwierdzają. . Okazało się. lekceważący zagrożenia pojawiające się w zatrutym środowisku itd. A. Jeżeli chirurg informuje. Pierwsza informacja wyznacza tendencję wnioskowania i niekiedy rodzaj błędów. Mówimy o problemach w pracy. skłania go do wnioskowania. o problemach wychowawczych. co nie pożądane. Średnio 75% badanych żywi pewność. Odwrotną stroną przeceniania obrazu jest niedoceniania tego. że wytworzone u ucznia przekonanie o braku określonych zdolności. że 10% operacji zakończyło się śmiercią chorych. a pewien wysoki urzędnik. że np. za sumę 107 milionów dolarów. że miał udanych aż 90% operacji. a jedynie 63% wykazała dokładną znajomość rzeczy. których miesięczny zarobek wynosi 2 000 zł. Ich zdaniem na problem składają się: 1) stan wyjściowy. Stwierdzenie. różnorakie. Psychologika ujawnia się i w takich.N e w e l l i H. poczuliby się usatysfakcjonowani dopiero podwyżką 250 złotową. skłoni informowanych do ostrożności. że nie rozumie wrzawy z powodu tego „czterotysięcznego ochłapu”. Działania nielubianych polityków ludzie częściej oceniają według kryterium sympatii. działaniach. naukowych i szeregu innych. niż rzeczowych dokonań. Utrwalone przekonania. iż kolejne operacje zakończą się sukcesem. Podobnie jak konserwatyzm działa t e n d e n c y j n o ś ć p r z e k o n a ń.

słabych psychicznie lub (i) społecznie. Wyróżniającą cechą pierwszych jest to. niż ci. gdy trzeba przezwyciężyć zaistniałe sprzeczności. lecz o niemożliwość dokładnego określenia stanu docelowego i czynności prowadzących do jego osiągnięcia. 3) ciąg operacji niezbędnych do osiągnięcia stanu docelowego. gdy pojawia się trudność zastosowania znanej zasady w nowych warunkach. że mają one jedno i tylko jedno rozwiązanie. W tej sytuacji bardziej klarownym wydaje się określenie problemu jako trudnego zadania do rozwiązania. A oni przecież też borykają się z problemami. Rozwiązywanie problemów zamkniętych wymaga dyscypliny logicznej. Skinner. I tak: I stopienia występują wtedy. rozwiązywaniu zadania matematycznego o innym kontekście. twierdzenie matematyczne. gdyż nie wiadomo jak ma wyglądać owe szczęście i jakimi sposobami można je osiągnąć. którzy za nudną pracę otrzymali jednodolarowe wynagrodzenie byli bardziej zadowoleni. Przykładem takiego problemu może być likwidacja głodu na kuli ziemskiej. jego wyobrażenie i pragnienie realizacji. Znany w nich jest stan docelowy. Takie pojmowanie leży . Z innego punktu widzenia wyróżniamy problemy k o w e r g e n c y j n e i d y w e r g e n – c y j n e. L. wizja pożądanego i czynności do niej prowadzące). Jedną z nich zaproponował B. nowych technologii. Tę sprzeczność rozwiązuje i wyjaśnia problem teoria dysonansu poznawczego. Jednak bywa i tak. jak sądzę. Jest ono ukierunkowane na poszukiwanie tego jedynego rozwiązania. jakie mu towarzyszą. że człowiek w sytuacji problemowej nie potrafi określić stanu docelowego lub nie może wypracować niezbędnych operacji unikania sytuacji niepożądanych. budowa kopalń na dnach oceanów i szereg innych. Otwarte niekiedy określa się jako źle zdefiniowane. Problemy zamknięte są jednocześnie dobrze zdefiniowanymi. nowych metod organizacji działań zbiorowych. natomiast otwarte bardziej „wykorzystują” wyobraźnię. którzy otrzymali 20 dolarów zapłaty. u podstaw ONZ-etowskiej pięciostopniowej klasyfikacji problemów. np. tyle. to przedstawia problem otwarty. w badaniach np. znana procedura dochodzenia do niego. Z innego punktu widzenia wyróżniamy problemy otwarte i zamknięte. że dla nich nierozwiązywalnymi. Występuje wtedy konglomerat powikłań. motywacja jej uniknięcia. np. otwierającego zamek patentowy. Nie idzie tu o partactwo definiujących.100 niezadowolenia. że celem ich działań jest osiągnięcie szczęścia ludzi. trzeba jedynie dobrać właściwe czynności i właściwą sekwencję ich realizacji. F e s t i g e r a studenci. z jednej dyscypliny wiedzy. w tym także psychologicznych. . III stopnia dają znać osobie wówczas. Jeżeli pewna grupa ludzie deklaruje. gdy zadanie wymaga nowych zasobów wiedzy z wielu dyscyplin naukowych. w większości przypadków występują właśnie te elementy problemu (niezadowalająca sytuacja. nazywaną od pola stosowalności m y ś l e n i e m k o n w e r. Problemy otwarte z reguły występują we wszelkich utopiach. To tak jakbyśmy poszukiwali w pęku kluczy tego jedynego. gdy ich rozwiązanie wymaga nowej wiedzy. Przedstawiona klasyfikacja klarownie pokazuje związek zadania problemowego ze stopniem trudności. II stopnia pojawiają się wtedy. Istotnie. Odpowiada im forma myślenia. IV stopnia jawią się wtedy. a więc i nowych badań. 2) stan docelowy. Są to typowe sytuacje ludzi bezradnych. V stopnia stają prze ludźmi wtedy. które kryje się w gąszczu różnorakich możliwości. Takim zadaniem było wysłanie człowieka na księżyc. gdy rozwiązanie wymaga nowej wiedzy z różnych dziedzin oraz nowych umiejętności działania.g e n c y j n y m.

Heurystyka jest strategią zawodną. Wyobraźmy sobie. Metoda ta z powodzeniem była stosowana w różnych dziedzinach życia. oczywiście. Aby osiągnąć ten cel podzielił zadanie na trzy szczegółowe: 1) ukończenia studiów. przeprawić się z nim i pozostawić go na drugim brzegu. ale zazwyczaj bardzo skuteczne formy zachowania. bądź zjedzenie kapusty. Interesującą odmianą przedstawianego zjawiska są algorytmy darwinowskie (termin ten ukuła L. walki i innych. krok po kroku nie omijając żadnej czynności z całego procesu dochodzenia do rozwiązania. parę metrów od swego gniazda. po przewiezieniu pozostawić z wilkiem.101 Problemy dywergencyjne mają wiele rozwiązań. Uruchamiają one proste. wrócić po kozę i już z nią dołączyć do wilka i kapusty. Jest ona niezbędną w sytuacjach. zalotów. rozwiązania danego problemu. zebrana grupka osób zgłasza wszelkie pomysły. w których każde odstępstwo od procedury wykonawstwa grozi poważnymi konsekwencjami. Strategie rozwiązywania problemów. Tę. Taką właśnie strategię należy zastosować. wysiadująca pisklęta w gęstwinie traw. upraszczającą zdanie rozwiązania problemu. zrywa się mocno trzepocąc skrzydłami pada. W drugiej fazie ocenia się je i wybiera najlepszy do realizacji.Cosmides). Właściwe w takich przypadkach jest myślenie d y w e r g e n c y j n e. W pierwszej kolejności musi on zabrać do łódki kozę. samotny przewoźnik. gwarantuje „nienaruszalność” przewożonym. burza mózgów (brain storming). aby rozwiązać problem przeprawienia na drugi brzeg rzeki wilka. niezbędne z punktu widzenia przetrwania organizmu. ale wygodną w stosowaniu i w praktyce często wystarczająco dokładna Zadanie ułożenia słowa z zestawu liter uyeyasthkr przy zastosowaniu algorytmu wymagałoby sprawdzenia milionów kombinacji. Podobne w swej istocie formy zachowania prezentują różne gatunki zwierząt. . Odpowiednio do zadań szczegółowych opracował trzy szczegółowe algorytmy. jakby osłabiona. 2) odbycia dobrego stażu zawodowego. wymagają przeto innego sposobu myślenia. gdy zbliża się do gniazda napastnik. Strategia algorytmu jest niezawodną. 3) zdobycie uznania profesjonalisty. zgodnie z ludowym podaniem. kozę i kapustę. które charakteryzuje: 1)dążenie do wytworzenia możliwie wielkiej ilości pomysłów rozwiązania problemu. Jedną z metod myślenia dywergencyjnego jest tzw. Postępowanie algorytmiczne przypomina działanie zaprogramowanego robota. Istnieją dwie podstawowe strategie rozwiązywania problemów: a l g o r y t m u i h e u r y s t y k i. zostawić ją na drugim brzegu. Ma tego dokonać. 3) praktyczna weryfikacja przyjętego rozwiązania. lecz praco i czasochłonną. który powtarzając ciąg czynności zawsze dochodzi do pożądanego rezultatu. że X postanowił zostać dobrym psychoterapeutą. zabierając do przeprawy kapustę. właściwe dla sytuacji zagrożenia. 2) wybór najlepszego z pośród nich. Są to ewolucyjnie ukształtowane i zakodowane w psychice mechanizmy zachowania. Gdy żołnierz nieruchomieje i powstrzymuje odgłos oddechu stosuje darwinowski algorytm unikania zagrożenia ze strony przeciwnika. Stosując pierwszą postępuje się systematycznie. a także ludzie. Takie zachowanie umożliwia jej odciągnięcie drapieżnika od gniazda i ochronę potencjalnego potomstwa. Obecność przewoźnika. W przypadkach złożonych i zawiłych problemów stosuje się metodę pomocniczą w postaci dekompozycji problemu.Zazwyczaj jest to czynność zbiorowa. stanowiące całość algorytmu dochodzenia do założonego celu. wrócić i zabrać wilka (lub kapustę-możliwe są dwa warianty rozwiązania). jakie przychodzą im na myśl. wracając po kapustę musi zabrać kozę i pozostawić ją na miejscu startu. a każdy jego błąd kosztowałby bądź życie kozy. Kaczka. również do celów wojennych. mogący w małej łódce przewieść tylko siebie i jedno ze swych dóbr.

ale dostrzeżona analogia problemu mniejszości w pełni je uzasadnia. stwierdzając. ale ją skonstruował dopiero po konkretyzacji problemu żarzenia włókna. że rozwiązując krzyżówkę nie znamy odpowiedniej nazwy zjawiska. jak w podanym zestawieniu. np. ułatwiającej rozwiązanie naszego problemu. co miało być końcem operacji. Stosując heurystkę pominiemy szereg z nich. Wspólną cechą zastosowania analogii w obu przypadkach jest wzorowanie rozwiązania problemu na wcześniej wprowadzonym w zbliżonej dziedzinie. Bywa np. Domyślamy się. różnica wieku X i Y-ka jest analogiczna do ich wzrostu itp. A n a l o g i a jest zarówno metodą rozwiązywania problemów jak i formą myślenia w ogóle. staje się jej początkiem. przy tym autor pominął go w indeksie rzeczowym. staramy się zbliżyć do niego i spojrzeć nań z innej perspektywy. Myślenie przy użyciu tej formy jest wielce przydatne przy wyobrażaniu zależności jeszcze nie rozpoznanych. Pomocne bywa wtedy spojrzenie na problem z punktu widzenia operacji poprzedzającej rozwiązanie i dalej „cofając się” łatwo już dochodzimy do pierwszego kroku niezbędnego rozwiązania. A. że Szczecin ma układ urbanistyczny analogiczny do paryskiego.. przy porównaniach. Inną metodą heurystyczną jest „p o s t ę p o w a n i e w s t e c z”. Myślenie i już jesteśmy bliżej celu. że termin ten może mieć związek z myśleniem. Niekiedy rozwiązanie problemu wymaga kilku operacji i znaczną trudność sprawia znalezienie właściwej tej pierwszej.. Th. Pozornie wydaje się to działaniem zaskakującym. że były to błędy odczytywania. P o p r a w n e r o z u m i e n i e p r o b l e m u jest warunkiem koniecznym jego rozwiązania i jednocześnie znaczącym ułatwieniem. Jedną z nich jest metoda zwana „b l i ż e j c e l u”. Edison. bo w jednym z podrozdziałów znajdujemy interesujące nas objaśnienie. . Jeżeli nie wiemy w jaki sposób osiągnąć pożądany cel. zagadkowych.2 i 7 niektórzy autorzy pisali bardzo podobnie. studiując podręcznik psychologii. odpowiedniego do układu klatek krzyżówki. Analogia jako forma myślenia występuje np. że ten układ liter tworzy słowo „heutrystyka”. S t y m u l a t o r y. to różnego rodzaju bariery i utrudnienia w realizacji tego procesu. np. wynalazca żarówki. doskonale rozumiał abstrakcyjne zasady jej funkcjonowania. Oto np. Swego czasu psychologowie próbowali wypracować metodę szkolenia maszynistek tak. więc taką kombinację wykluczamy już na wstępie. Ćwiczono więc precyzję ruchów palców. Podobnie postępując z innymi uporządkowaniami szybko dojdziemy do rozwiązania problemu. gdyż pozwala właściwie ukierunkowywać poszukiwania rozwiązań. jednak ilość pomyłek nie malała. natomiast inhibitory. stwierdzamy np. Stosujący strategię heurystyki wypracowali kilka metod jej stosowania. to czynniki ułatwiające bądź przyspieszające rozwiązanie problemu. Przyjrzyjmy się niektórym z nich. by w języku polskim wystąpił taki układ samogłosek i spółgłosek taki. że błędy wynikają z niedokładnego uderzania w klawisze.102 wszystkich jakie one tworzą. To. by zmniejszyć ilość popełnianych błędów w przepisywanych tekstach. Wnikliwsze badania pokazały. Stymulatory i inhibitory w rozwiązywaniu problemów. napotkaliśmy nieznany nam termin „heurystyka”. Sądzono. K o n k r e t y z a c j a to kolejna metoda heurystyczna. więc określamy ilość jej liter i poszukujemy słowa. Zrozumienie istoty problemu pozwoliło szybko go rozwiązać. Np. zaglądamy więc do rozdziału pt. stosowana głównie dla ułatwienia rozwiązywania problemów abstrakcyjnych. jest nieprawdopodobne. naukowiec poszukujący poprawnych metod badania społecznej pozycji kobiet zaczyna studiować metody stosowane w badaniach sytuacji społecznej Murzynów. a maszynistki interpretowały to według własnego uznania.

Inhibitory psychiczne to skłonności do określonego sposobu postępowania. P o p r a w n o ś ć m y ś l e n i a . opiewany przez poetów jako natchnienie. Możemy je podzielić na dwie grupy. Poważne utrudnienie w rozwiązywaniu problemów tworzą zpetryfikowane (skamieniałe) reguły i normy społeczne. pierwsza stanowią inhibitory obiektywne. tzn. Wybujała erudycja nie przyczynia się do podniesienia poziomu sprawności rozwiązywania problemów. poczynając od ekonomicznych na technicznym kończąc. Powiada się. subiektywne. utrzymują. że współczesny system szkolny jest nastawiony na hamowanie spontanicznej twórczości uczniów zmuszając ich do przyswajania narzucanych formułek. czyli stan organizmu wolnego do napięć i lęków. Niektóre zjawiska rzeczywiste są trudne do zbadania z tego względu. że chroni przed popełnieniem błędów formalnych. utrudniające rozwiązywanie problemów. przyjętych metodach gromadzenia danych i ich interpretacji. tylko teoretyczna. B. J. nie eliminuje działania czynników przypadkowych itp. Przeciwstawna jej wiedza „zimna”. zasób wiadomości z dziedziny rozwiązywanego problemu podnosi poziom sprawności rozwiązywania. że towarzyszy mu dobre samopoczucie. Sięganie po n a j b a r d z i e j d o s t ę p n e r o z w i ą z a n i e. np. Przedstawiony stymulator ma i tę zaletę. wykorzystywana w praktyce. czyli teorii twórczej pracy zespołowej. tak zachwalane przez M. Ważne jest przy tym to. jak i łatwego dostrzegania relacji między zjawiskami. I n h i b i t o r y to różnego rodzaju przeszkody i bariery. wiedza o naszym sposobie myślenia. twórca synektyki. twierdzi nawet. jest jednym z stymulatorów rozwiązywania problemów. by była to wiedza „gorąca”.103 B o g a t a w i e d z a. które zostało utrwalone w pamięci. spontanicznych zachowań nowatorskich. chociażby dzięki temu. wyższą skuteczność terapii X nad terapią Y można by określić na podstawie dokładnego rozpoznania ich skutków działania u tego samego pacjenta w tym samym czasie. zaangażowanego w swe działania. niż stymulatorem rozwiązań. Bardzo pomocną w rozwiązywaniu problemów jest natomiast wiedza metaponawcza. tzn. W. ułatwia rozwiązywanie problemów zarówno dzięki zwiększonym możliwościom naśladowania natury. R. Ułatwia ona wybór poprawnej strategii postępowania i skutecznie przyczynia się do elimino-wania błędów z naszego myślenia. W rezultacie tego najczęściej tracimy cenny czas. że napotykając nowy problem w pierwszej kolejności sięgamy po utrwalony schemat i próbujemy go zastosować w nowym układzie. że metody współczesnej nauki nie dają szans ich rozpoznania. Niestety. ideologiczne i religijne. ludzie często pozostają pod wpływem emocji. czyli kierowanie się regułami logiki. uniesienie twórcze lub „flow”. zatem jej tajemniczość i „zazdrość” są inhibitorami rzeczywistymi. Niewątpliwie znajomość reguł logicznych i heurystyki ułatwia rozwiązywanie problemów. Niektórzy specjaliści z tej dziedziny. Jest nim przeważnie takie. że teorii tej nie stworzył. G o r d o n. C s i k s z e n t m i h a l y i. A takiej możliwości nie ma. wynikające z ludzkiej struktury psychicznej lub ukształtowane pod wpływem jednostkowego doświadczenia życiowego. Np. Znaczy to. że natura zazdrośnie strzeże swych tajemnic. natomiast statystyczny obraz poprawy stanu pacjentów nie wyjaśnia dlaczego ona nastąpiła. zdolność podpatrywania naturalnych zjawisk i procesów. S p o s t r z e g a w c z o ś ć. Inhibitorami obiektywnymi są także wszelkie niedostatki środków. a nawet nieco euforyczne uniesienie. silnego osobistego zaangażowania na rzecz określonego rozwiązania i wtedy zatracają zdolność logicznego myślenia. Optymalny s t a n o r g a n i z m u . L e o n a r d. G l o t o n. Popatrzy na niektóre z nich. jest raczej zbędnym obciążeniem umysłu. motywowany walorami czynności. . drugą psychiczne. a analizę nowego problemu i poszukiwanie nowych rozwiązań spychamy na plan dalszy. lecz jedynie odkrył podpatrując sprawnie rozwiązujących problemy. stanowiące utrudnienia w rozwiązywaniu problemów. traktowanej jako wyzwanie właściwego poziomu.

że dotychczas nie wykryto specyficznych cech procesu myślenia twórczego. W nauce może to być sformułowanie odkrywczej hipotezy.oto popularne pytania oddające istotę tego inhibitora.”. że im służy ona do ochrony produktów przed zmrożeniem. W technice będą to wynalazki. odkrywczy eksperyment itp. I jest to często spotykany sposób postępowania. „Co na to powie szef? Czy nie wywali mnie za to z pracy?”. jest rozwiązaniem problemy w niej występującego. powtarzana masowo. Różne są tego powody i nie tutaj jest miejsce dla ich prezentacji. Natomiast dokończenie: „. Z tego punktu widzenia wykrywanie .. boją się wszelkich ocen. dowiadując się. że po kilku próbach wiadomo.104 S z t y w n o ś ć f u n k c j o n a l n a to inhibitor wynikający z naszych przyzwyczajeń i nawyków używania narzędzi. na zasadzie relatywności. inni. gdyby nagle wszyscy ludzie na świecie stracili wzrok?” Jedni odpowiadali. I będzie to wypowiedź nieoryginalna..” Byłaby to wypowiedź oryginalna. wysoka wartość wytworu. to najczęściej dopowiemy „stole”. iż takie działanie ni prowadzi do celu. W jednym z badań zapytano uczestników:” Co by się stało. Oryginalność wypowiedzi określili badani poprzez porównanie z innymi sformułowaniami. Trudno o klarowną. Jeżeli słyszymy niedokończone zdania: ”Przysunął krzesło. Zgadzając się z tezą. aby usiąść przy. Kryterium oryginalności jest zatem częstość skojarzeń. L ę k p r z e d o c e n ą hamuje poszukiwania rozwiązań problemów. Chłodziarki używamy do chłodzenia produktów w niej przechowywanych i dziwimy się Eskimosom. która była gościem wieczoru. Po trzecie.. Myśleniu twórczemu przypisuje się szereg wyróżniających cech. zgodnie z którą istota myślenia sprowadza się do kojarzenia elementów w całość. że nie warto pisać o tej formie myślenia. Jakie cechy myślenia twórczego świadczą o jego odmienności jakościowej wobec procesów powtarzalnych? Po pierwsze. W drugim znaczeniu mówimy o sztywności funkcjonalnej mając na myśli wielokrotne powtarzanie czynności nie prowadzących do rozwiązaniu problemu. wskazują kierunek. aż do wyczerpania akumulatora mimo. Cecha ta zyskuje na jasności w kontekście teorii asocjacyjnej. staliby się przywódcami świata”. Niektórzy autorzy nie włączają do swych rozważań o myśleniu wątku tego podtytułu. Z tego też m. technologie ich wdrażania. Nie jest ono i nie może być „fantazjowaniem myślowym”. Jedną z nich jest o r y g i – n a l n o ś ć. rezultat myślenia twórczego jest czymś nowym. urządzeń lub przedmiotów do wykonania jednej określonej czynności. Niektórzy ludzie żywią lęk zgeneralizowany. nowe wizje sztuki i inne. Myślenie twórcze. nie podzielam poglądu. in. cechą myślenia twórczego jest użyteczność społeczna. Po drugie myślenie twórcze zawsze odnosi się do kultury danego kręgu kulturowego. odmienne jakościowo od wytworów reproduktywnych. nowatorskim. którzy już poprzednio byli niewidomymi. że nie znano by barw. że widzą realne możliwości rozwiązania dokuczliwych problemów zawodowych lub organizacyjnych. w sztuce nowe formy prezentacji rzeczywistości. bowiem rezultaty myślenia twórczego. wyznaczają je ramy społeczno-kulturowe. Z tego powodu tysiące urzędników „nie wychyla się”. inni boją się ocen ze strony przełożonych lub osób opiniotwórczych. im rzadsza. dostarczenie dowodu na rzecz określonego poglądu.gwieździe filmowej. nie kontekstową definicje tego terminu. tym większa oryginalność. że byłoby wtedy wiele potknięć. Warto. kierowcy nie mogąc uruchomić silnika wielokrotnie włączają starter. Niektórzy np. w jakim winni podążać ludzie doskonalący swoje umiejętności myślenia. mimo. nie cierpią ekspozycji społecznej. a za najbardziej oryginalną uznano odpowiedź: ”Ci.. powodu wynalazcy i odkrywcy we współczesnych społeczeństwach są wysoko cenieni.

P r z y g o t o w a n i e rozpoczyna się od dostrzeżenia problemu Nie każdy człowiek ma rozwiniętą zdolność dostrzegania problemów. P ł y n n o ś ć jest kolejną cechą myślenia twórczego. W ich następstwie może pojawiać się intuicyjne wyczucie rozwiązania problemu. Polega on na nagłym i niespodziewanym dostrzeżeniu rozwiązania („Aha!” reakcja). podobnie jak w figurach odwracalnych. O l ś ń i e n i e (ang. gdy jego oponenci twierdzili. I n k u b a c j a to faza dojrzewania pomysłu rozwiązania. słynny Sherlock Holmes. Ujawnia się ona przy rozwiązywaniu łamigłówek. D u n k e r i L. Procesy nieświadome przyczyniają się do uporządkowania zależności i przygotowują rozwiązanie problemu. pisał. trwa ona czasie gromadzenia wiedzy o problemie i poprzedza jego rozwiązanie. S z e k e l y traktują jako istotę myślenia twórczego. Piaget nie . Znane są liczne przypadki „olśnień” naukowców (np. Kolumb wykazał giętkość myślenia. ale i w czasie snu. jego zdaniem mózg człowieka pracuje nad rozwiązaniem problemu nie tylko w stanie czuwania. że chce szykując wyprawę dokonać rzeczy niemożliwej. to oczekujemy od niego giętkości myślenia. sądził.H. K e r s t e n) lub doświadczeniem osobistym (A. można przedstawić jako realizację zasady oryginalności. Im więcej jednostka zgłosi pomysłów. wolnego od rygoryzmu reguł rozumowania. Potocznie określamy te właściwość zwrotem „otwarty umysł”. J. Jest to zdolność zmieniania zasad podejścia do problemu. Myślenie twórcze nie jest aktem. Taką zdolność prezentował m. jakby postawienia jajka na stole. S e y l e nazywa „widzeniem obwodowym” Polega ono ma dostrzeganiu cech i zdarzeń marginalnych. W e r t h e i m e r. Poincare) i artystów. poczynając od J. co H. Czasami wymienia się dodatkowo cechy wyróżniane zgodnie z założeniami teorii (A. Ważne jest przy tym spostrzeganie nie tylko tego.105 cechy latentnej (ukrytej). tak typowe dla intuicyjnego stylu poznawczego. Einstein). Wyróżniamy w nim kilka faz. Badani rysują talerz. K. lecz skomplikowanym procesem. ale niekiedy bardzo istotnych dla rozwiązania problemu. Cecha płynności jest szczególne pożądana w procesie myślenia dywergencyjnego. a późniejsze dzieła były jedynie rozwinięciem tych pomysłów. natomiast u ludzi twórczych osiąga ona bardzo wysoki poziom. istotą rozwiązania. drugi akcentował w nim doniosłą rolę intuicji. krótkotrwałym zrywem. Pierwszy przypisywał myśleniu twórczemu cechę przerzutności z poziomu logiki na poziom fantazji i odwrotnie. insight) albo w g l ą d. Specjaliści tej problematyki. Goethe np. niedostrzeganej dotąd struktury. Jeżeli dajemy komuś zadanie zbudowania czterech trójkątów z sześciu zapałek. Jej miarą jest ilość wytwarzanych w danej jednostce czasu pomysłów rozwiązania jakiegoś problemu lub zadania. słońce itp. Wyróżnia on cztery fazy („cztery stadia myśli twórczej”):przygotowania. spostrzeżeniu. olśnienia i weryfikacji. B. że trójkąty muszą leżeć w jednej płaszczyźnie. że wgląd jest właściwym rozwiązaniem problemu. na co świadomie jest skierowana uwaga. narzucającego się stereotypowego rozwiązania. największą jednak popularność zyskała propozycja Grahama W a l l a s a. M. że obserwował u siebie „nagłe przebłyski”. którą to czynność K. Twórcy maja w znacznym stopniu wykształcone to. twórca tego terminu.in. Znany test płynności myślenia jest realizacją zadania narysowania jak największej ilości przedmiotów o podstawie koła w ciągu minuty. G i ę t k o ś ć albo e l a s t y c z n o ś ć myślenia jest przeciwnością sztywności funkcjonalnej. Wymienione cechy należą do zestawu klasycznych charakterystyk myślenia twórczego. stuknął jajkiem w stół i je postawił. C a r p e n t e r. tym większa płynność charakteryzuje jej myślenie. Teorię inkubacji sformułował W. D e w e y a przedstawili liczne koncepcje ich wyróżniania i opisów. zwłaszcza w fazie zgłaszania pomysłów. zazwyczaj niedocenianych. koło samochodowe. Rozwiązanie problemu wymaga bowiem odrzucenia przeświadczenia. inkubacji. odrzucania oczywistości.

że efekty myślenia kształtują się również pod wpływem czynników społecznych. mimo. którego składnikami są: kodowanie. Nie zdziwi przeto Czytelnika fakt. Występuje ona bądź w postaci weryfikacji teoretycznej.błędami myślenia grupowego. że myślenie życzeniowe występuje u ludzi. Człowiek jest istotą społeczną. ale bardzo przydatnym w dydaktyce. Wyróżnienie czterech faz również jest uproszczeniem. Zgodnie z nią w procesie twórczym trwa ciągła interakcja założonego celu rozwiązania i „struktur próbnych” (hipotez rozwiązania) przy pomocy których myślący zmierza do osiągnięcia celu. R. Po wybuchu II Wojny Światowej ludzie w Polsce byli przekonani. pracując w grupie. Wniosek zyskał aprobatę władz. działające pod wpływem stresu. Myślenie symboliczne. Doszedł on do wniosku. natomiast faktem była klęska oddziałów desantowych. J. L. przypuszczalnie rozumienia zależności. że alianci szybko rozgromią agresora. Castro. bądź praktycznej. a błędy tego procesu . że insight (wgląd) jest tylko zewnętrznym wskaźnikiem procesu psychicznego. Tymczasem nic na to nie wskazywało. których schematy poznawcze w wielu fragmentach są nieukształtowane i niewyraźne. ze jest intelektualnym procesem poznawczym. bez tradycyjnie ukształtowanych norm. że ludzie. kiedy indziej przypadek spełnia funkcję inkubacji itp. ludzie tak myślący nie wyciągają wniosków logicznie uzasadnionych. przebiega czasami pod wpływem emocji i czynników społecznych. a zwłaszcza grup społecznych. stąd też nie należy tej fazy traktować jedynie jako szablonowego porównania efektu myślenia i rzeczywistego stanu rzeczy. względnie izolowane. że wgląd niczym nie wyróżnia się w stosunku do innych elementów procesu poznania. współdziałania z innymi. ale współcześni psychologowie poznawczy proponują wyjaśnienia bardziej realistyczne. Ta sytuacja stała się źródłem inspiracji dla amerykańskiego psychologa I. W praktyce występują różne warianty myślenia twórczego. Można upatrywać w pojawieniu się wglądu wpływu nieświadomości. N ę c k a w swej teorii interakcji twórczej. powstania nie było. J a n i s a do podjęcia badań przyczyn tak rażącego błędu w ocenie sytuacji. nawzajem wspierając zapatrywanie dominując. że nie potrwa ona dłużej niż 2-3 miesiące. jego działania i myślenie najczęściej przebiega w sytuacjach społecznych.106 podzielał poglądu postaciowców i sądził. czyli sprawdzenia przewidywania w konkretnych zastosowaniach. Grupa doradców J. a wojna trwała sześć lat. charakteryzujących sytuację problemową. W e r y f i k a c j a jest fazą zamykającą proces myślenia twórczego. cały proces możemy przedstawić sobie jako stopniowe zbliżanie się do rozwiązania.R e y k o w s k i sądzi. porównywanie i kombinowanie. Emocje powodują. czyli sprawdzenia zgodności rozwiązania z stanem wiedzy. . Kennedy’ego doszła swego czasu do wniosku. że nawet mały desant armii amerykańskiej na Kubie wywoła tam powstanie i doprowadzi do obalenia rządu F. że pojawia się tzw. W trakcie weryfikacji często wprowadza się istotne poprawki i uzupełnienia. zachodzi w nim proces selekcji. niekiedy po dostrzeżeniu problemu od razu pojawia się jego rozwiązanie. Szczególnie silny wpływ wywierają grupy zwarte. Myślenie pod wpływem takich czynników nazwał on m y ś l e n i e m g r u p o w y m. dokonano inwazji. m yślenie ż y c z e n i o w e. Istota olśnienia sprowadza się do odrzucenia zbędnych elementów. Również zasada sekwencji faz myślenia nie musi charakteryzować myślenia twórczego. Ich miejsce zajmują emocje i myślenie nabiera znamion „życzeniowości”. lecz formułują je zgodnie ze swymi oczekiwaniami. Interesująco to ujął E. Proces myślenia twórczego jest zjawiskiem skomplikowanym i wszelkie sztywne opisy z natury rzeczy musza być uproszczeniem. Sternberg sądzi. ujednolicają swe poglądy. napięcia sytuacyjnego.

unikania powtórnego popełnienia błędu. Z innej perspektywy (ideowej. Dodajmy do tego informację. Przechodząc badania testem osobnik winien . Wysoki poziom czynnika g miał warunkować ponad przeciętne rezultaty w czynnikach s. Inteligencja niemal powszechnie jest rozumiana jako zdolność. dotycząca społecznej użyteczności wojska. Problem z jej definiowaniem polega na tym. B r e e r. poznawczej) postrzegają i rozwiązują problemy ludzie ze szczytów hierarchii społecznej. S p e a r m a n wyróżnił inteligencję ogólną. Drugą stanowią ci. autor zestawu testów do badania inteligencji. badających zjawisko inteligencji. Od czasów Spearmana pojęcie inteligencji ogólnej stało się powszechnie używanym. racjonalnego myślenia i efektywnego radzenia sobie w otaczającym środowisku” Ph. Jeden z pierwszych naukowców. specific ).107 M y ś l e n i e p e r s p e k t y w i c z n e z kolei jest uwarunkowane. angielski psycholog Ch. inteligencja to „Ogólna zdolność korzystania z doświadczeń i wykraczania poza dostarczone informacje o środowisku”. poprawionego w 1955 i unowocześnianego w1981 r. które najpełniej wyrażają funkcjonowanie inteligencji. R. W. B e r r y l i – n e popularyzują pogląd. że zdolność tę różni autorzy pojmują odmiennie. Z i m b a r d o podaje definicję bardziej zwartą. rozwiązywanie problemów dają najlepsze podstawy oceny inteligencji jednostki. oznaczonego symbolami WAIS-R (Wechsler Adult Inteligence Scale-Revised) . powstałe poza sferą nauki i z tej racji nie wymagające definiowania. K. M a n n h e i m a. K. jakości wykonywanych czynności. którzy eksponują zasadne przystosowanie do sytuacji. Składa się on z jedenastu odrębnych testów. M. R o t h m a n po uzyskaniu odpowiedzi 661 uczonych na pytanie z ankiety co uważają za „ważne składniki inteligencji” stwierdzili. in. Znana jest rozbieżność wniosków. natomiast objawia się ona w działaniu. niż osoby z dolnych jej szczebli.J. Potocznie mówimy. ośrodek rozumienia w mózgu. według K. pozycją społeczną myślących. general). P. W e c h s l e r. J. znany amerykański badacz inteligencji oraz jego współpracownicy (D. który to czynnik miał jego zdaniem występować we wszystkich zdolnościach specjalnych(czynnik „s” ang. Salter.7% rozwiązywania problemów. L o c k e i inni. Pierwszą prezentują ci. ze niektórzy autorzy traktują pojęcie inteligencji jako naturalne. że 99. Sensownym staje się zatem pytanie o typ czynności. P i a g e t. Inteligencja nie jest bytem takim jak np. Wagner i inni) porządkując chaos definicyjny wyróżniają trzy tendencje definiowania inteligencji. symbolicznie oznaczoną jako czynnik „g” (ang.S i l l a m y inteligencję pojmuje jako „Zdolność rozumienia relacji między elementami sytuacji i dostosowania się do nich tak. R. namysł w działaniu.3% respondentów uznało zdolność abstrakcyjnego myślenia. że rozumowanie. którzy istotę inteligencji upatrują w zdolności uczenia się. N. Zatem ten sam problem zyskuje inne rozwiązanie u ludzi różnych pozycji społecznych. Przytoczone informacje pokazują złożoność uwarunkowań i form konkretyzacji ludzkiego myślenia. opracowanego w 1939 r. E. 97. a 96% uczenia się. Inteligencja. definiuje ją następująco: ”Inteligencja to ogólna zdolność jednostki do celowego działania. nabyte w trakcie wykonywania zadań także wpływa na rezultaty myślenia. a trzecią ci. S n y d e r m a n i S. Myśl tę w formie ogólnych teorii prezentują m. J. społecznej.S t e r n b e r g. Niektórzy np. by osiągnąć swój cel”. którzy akcentują refleksyjność. Indywidualne doświadczenie społeczne. Podobne przekonanie legło u podstaw konstrukcji najbardziej znanego testu inteligencji. czyli prób sprawności intelektualnej. że „Punkt widzenia zależy od punktu siedzenia”. wyprowadzanych przez wojskowych i studentów. Detterman. D. Konkluzja tych badań zawiera się w tezie. że 2/3 uczonychrespondentów upatruje istoty inteligencji w funkcjonowaniu czynnika g.

„wiedzę ukrytą”. inna inteligencja społeczna. 7) intrapersonalnych. niezależnych od siebie. drobni przedsiębiorcy czy spekulanci giełdowi. Niektórzy z nich utożsamiają inteligencję praktyczną z inteligencją społeczną. wywołało dyskusję i spory wśród zwolenników tej koncepcji. W kulturze europejskiej wysoko ceni się walory i sprawność intelektu. Ta specyficzna zdolność przekuwania idei w czyn byłaby inteligencją praktyczną. G a r d n e r. Tam jest to miarą inteligencji. Pierwsze dwie formy są zbliżone do tradycyjnych ujęć. wysoko ceni się zdolności muzyczne i ruchowo-taneczne. że w teście Wechslera. co kształtuje nauczanie szkolne. Drugim następstwem był postulat wypracowania nowych testów inteligencji. umiejętnościami wykonawczymi. czyli rozumieniem ludzi. ich upodobań i skłonności. ale nie potrafią ich wcielać w życie. wspólnoty terytorialnej itp. autor koncepcji wielorakich inteligencji. a nawet w rodzinie. a także zjednywania ich dla realizacji swoich celów. zdolnością logicznego porządkowania zdarzeń. ów mistrz dowcipu i refleksji. umiejętnie operujących nastrojem w czasie biesiad i uroczystości. zakładu pracy. osoby wybitne albo wyróżniane są eksponowane. np. czyli czynnik g. Na wyspie Bali. dostrzeganiem podobieństw i operowaniem symbolami. bo przecież w różnych kulturach odmienne zdolności ceni i kształtuje. rodziny. Po pierwsze uwypukliło związek inteligencji z kulturą. a osiągający sukcesy jako handlowcy. operowaniu pojęciami i działaniu praktycznym (inteligencja kontekstualna). Jeszcze inni z gotowością do działania. 4) muzycznych. W każdej z wymienionych czynności ujawnia się. inteligencji. 6) interpersonalnych (społecznych). mimo różnorodności prób. W kulturach kolektywistycznych ceni się działanie na rzecz grupy. W kulturach indywidualistycznych preferuje się wzorce sukcesu jednostkowego. nie mierzy jej żaden ze stosowanych testów. a szerzej nowej metodologii pomiaru inteligencji. sprawnością arytmetyczną. Wprowadzenie pojęcia „inteligencja praktyczna” było w pełni zasadne. 5) cielesno-kinestetycznych. natomiast trzecia stanowi nową jakość. Demonstrują ją ludzie w tradycyjnym rozumieniu mało inteligentni. Nie trzeba dodawać. występujących w postaci zdolności: 1) językowych. Wiadomo. rozumieniem słów i relacji przestrzennych. 3) przestrzennych (orientacja w przestrzeni. Można ją określić jako „chłopski rozum”. Jego zdaniem inteligencja przejawia się w trzech dziedzinach: myśleniu twórczym. wykonać daną czynność. zdolnością wpływania na ich zachowanie. Przeciwko takiemu rozumieniu inteligencji zaprotestowali psychologowie amerykańscy młodszej generacji. jest number one towarzystwa. W różnych typach kultury preferuje się odmienne wzorce przystosowania społecznego. Do tej sprawy wrócimy po prezentacji testów inteligencji.108 wykazać się zasobem wiadomości. Innym reprezentantem nowatorskiego spojrzenia na problem inteligencji jest H. Wspomniany wcześniej R. Inni utożsamiają z wiedzą praktyczną. nie wynosi się jej ze szkoły. 2) logiczno-matematycznych. spostrzegawczością.Sternberg zaproponował triarchiczną teorię inteligencji. Jego zdaniem istnieje siedem. Nie trudno zauważyć. pracy. transformacja układów przestrzennych). zdolnością zapamiętywania. nie występuje ona w postaci formalnej i jest bardzo przydatna w praktyce. . Gruzini zaś obdarzają najwyższym szacunkiem mistrzów słowa. Tamada. Rywalizacja stanowi podstawę kształtowania relacji między osobniczych w szkole. nie radzący sobie z nauką szkolną. jakiś element inteligencji. aczkolwiek w różnym stopniu. bada się niemal wyłącznie to. że niektórzy ludzie potrafią trafnie rozumować i formułować problemy. czyli rozumienia samego siebie. że w każdym z tych typów kultury niezbędne są inne zdolności przystosowawcze. a przede wszystkim jak najlepiej. Takie rozumienie inteligencji pociągnęło za sobą dwa poważne następstwa. gdzie komunikacja społeczna odbywa się poprzez muzykę i taniec. jednak precyzyjne określenie jego znaczenia okazało się bardzo trudne. wiedzą jak.

Niedożywienie.109 Inteligencja A. szybko uczący się wyzwala liczne działania środowiska. Współcześnie nikt z poważnych naukowców nie opowiada się za takimi rozwiązaniami. Kanadyjski neuropsycholog Donald O. Badania inteligencji bliźniaków monozygotycznych pokazują. Osobnik np. ich współ warunkowanie rozwoju inteligencji. Ten typ inteligencji bywa nazywany g e n o t y p e m i świadczy o biologicznej sprawności mózgu. B o u c h a r d. co przekonywująco przedstawił J. Środowiska bezrobotnych i biedoty są „wylęgarnią” ludzi o zaniżonym poziomie inteligencji. np. np. wieku. że człowiek rodzi się z umysłem typu tabula rasa. autor najnowszych badań podobieństw inteligencji bliźniąt (52 pary przebadane!) podaje interesujący przykład angielskich bliźniąt: ”Jedna z sióstr miała wyraźny akcent londyńskiej ulicy. ale także wśród innych przedstawicieli nauk i praktyki społecznej. a w jakim środowisko. Tak przedstawia się sprawa z punktu widzenia formalnego. Symbol A oznacza możliwości wrodzone i potencjalne zarazem intelektu. ale również walory otoczenia poczynając od prenatalnego na elementach cywilizacyjnych życia codziennego kończąc. a w dalszych fazach życia nie sposób wyizolować tego czynnika spośród innych. in. W tym kontekście pojawia się pytanie: w jakim stopniu za poziom inteligencji odpowiadają geny. bowiem nie ma sposobu określenia ich parametrów u noworodka. pokazują. S z c z e p a ń s k i w swych rozważaniach o konsumpcji. a środowiska jako jedynego czynnika aktywnego. dramatycznie obniża poziom inteligencji dzieci. korelacja cech inteligencji wynosi 0. W XVIII i XIX wieku sądzono. B. Środowisko aktualnie pojmuje się szeroko. ż wszyscy ludzie rodzą się równymi sobie. lecz obu przypisuje się cechę aktywności.teorie preformacji i empiryzmu genetycznego. druga wyrażała się jak dama” Pierwsza wychowała się w domu robotników i rzuciła szkołę w wieku 16 lat. TH. pokazują one. uwzględnia się nie tylko kulturę. np. po zaadaptowaniu przez różne rodziny. nie broni też teorii dwu czynników (nie zależnych od siebie) sformułowanej przez W. głownie amerykańskie. wpływających na poziom inteligencji. że czynnik genetyczny odpowiada w 30 do 75% za poziom zmienności inteligencji jednostki. że podobieństwa ich poziomu inteligencji są bardzo wysokie. Dzisiaj powszechnie uznaje się wzajemne oddziaływanie środowiska i natury. praca. gdy są wychowywane osobno. mogły bowiem zaistnieć społeczne utrudnienia w jej rozwoju.Ten ostateczny rezultat nazywa się f e n o t y p e m. sposób czynnik genetyczny wyzwala procesy społeczne. A przy tym . Składa się na nią genotyp i różnorodne oddziaływania środowiskowe (wychowanie. nie są one mierzalne. W ten m. druga kształciła się w elitarnej szkole prywatnej.72. samokształcenie). H e b b wprowadził rozróżnienie inteligencji A i B. Liczne badania. natomiast meritum kwestii zamyka się w pytaniu o wpływie dziedziczności i środowiska na poziom rozwoju inteligencji osobniczej. O ważności tych czynników świadczą dane empiryczne. Po elektryfikacji i upowszechnieniu telewizji poziom inteligencji dzieci z górzystych terenów stanu Tennessee wzrósł w ciągu 10 lat o 10 punktów. Relacje między A i B są dość skomplikowane. Nie traktuje się zatem wyposażenia biologicznego jako jedynie potencji. Inteligencja B przedstawia ostateczny wynik rozwoju tej zdolności. Nawet wtedy. Wysoki poziom B też jednoznacznie nie określa roli genotypu i fenotypu. Pytanie to zyskało szeroką popularność i wywołało liczne i ostre spory nie tylko wśród psychologów. że inteligencja bliźniaków jest z reguły nieco niższa niż nie-bliźniaków. profesor University of Minnesota. biernego podłoża. ideę. Niski poziom inteligencji B nie musi oznaczać niskiego poziomu inteligencji A. wspierające jego proces uczenia się. Poszukując poprawnej na nie odpowiedzi trzeba odrzucić skrajne poglądy natywistów. S t e r n a w latach 20-tych ub.

zapowiadający potworność eutanazji i nierealistyczny. którzy ustanawiają reguły życia społecznego. czyli uszlachetniania ludzkości poprzez rozmnażanie ludzi dziedziczących cechy pozytywne i eliminację tych. np. tzn w latach 23-25.G a l t o n ogłaszając postulat eugeniki. S e l i g m a n: O inteligencji prawie wszystko. dla kuzynów 0. którzy dziedziczą cechy negatywne. jesteś na równi pochyłej”. bo ludzie „szlachetni” czasami też płodzą „kryminalistów”. Inteligencja płynna wyraża zdolność uczenia się. jej poziom ujawnia się w operacjach przestrzennych. to za niski poziom inteligencji i nieporadność życiową określonych grup ludzkich odpowiedzialność ponoszą ci. bowiem ich sytuacja życiowa została określona przez geny. (Podaję za: D. łamigłówkach. jest wynikiem procesów biologicznych. a więc elity społeczne. Poziom inteligencji przeciętnego 60latka plasuje go w 15-tym centylu wśród dwudziestolatków. niż u bliźniaków monozygotycznych. „Biologia. Jeżeli natomiast przyjmie się pogląd. znawca prezentowanej problematyki. Inteligencja płynna i skrystalizowana. że poziom inteligencji jest uwarunkowany przede wszystkim czynnikami społecznymi. po 60-tce mają osłabioną pamięć. a w konsekwencji nieporadność życiowa. ładnie ujął ten problem jednym zdaniem-aforyzmem: ”Jeśli masz trzydzieści lat. Z tego powodu wiek człowieka wielu teoretyków i praktyków uznaje za najbardziej wiarygodną wskazówkę poziomu jego zdolności poznawczych.) Prawidłowość ogólna jest taka: im bliższe pokrewieństwo. C a t t e l l. Dlaczego spór o wpływ czynników rodzonych i dziedziczności jest tak intensywny i długotrwały? Trwa on już niemal półtora wieku. Współcześnie za sporem o wpływie dziedziczności kryje się rozumienie przyczyn nierówności społecznej. takimi jak warunki bytowe. Mózg 60. Chcąc uniknąć tej odpowiedzialności niektórzy rządzący chętnie przyjmują pogląd o wrodzonym charakterze inteligencji i innych zdolności i genetycznym uwarunkowaniu nierówności społecznych. dostępność kształcenia i inne. Był to postulat niebezpieczny.dwu lat. różnego rodzaju testach technicznych. Tymczasem badania inteligencji wykazują wyraźnie obniżanie się sprawności przetwarzania informacji i formułowania sądów wraz z . Poziom inteligencji płynnej zmienia się wraz z wiekiem człowieka. Korelacja dla rodzeństwa wynosi 0. ż ludzie starsi. a wyniki w tradycyjnych testach inteligencji są gorsze o 15%. jak widać. Jeżeli niski poziom inteligencji. twórcy prawa stanowionego nie ponoszą winy za los ubogich i słabo radzących. kształtowania nowych wizji świata. a później stopniowo zaczyna obniżać się. ale nie zdolność myślenia. tym wyższa zbieżność poziomu inteligencji spokrewnionych. nowych metod rozwiązywania problemów. Powyższe rozróżnienie wprowadził R.latka waży przeciętnie o 6% mniej niż 20-latka. to los” powiadają zwolennicy koncepcji dziedziczności.15 i. Nie zależy ona od zasobu słownictwa i wiadomości szkolnych. Innymi słowy potomstwo ludzi o wysokim poziomie inteligencji nie zawsze dziedziczy po rodzicach tę cechę. A. jest znacznie niższa. zapoczątkował go F. Świadczy ona o sprawności mózgu i jego gotowości operowania dowolnym materiałem fenotypowym. kryminalistów. wyróżniając w czynniku g przedstawiane odmiany. Potocznie sądzi się. kształtują ład społeczny.40. Osiąga on swoje apogeum w okresie młodości. Prawdę tę potwierdzają liczne badania i obserwacje.110 wszystkim różnica ich ilorazów inteligencji wynosiła tylko jeden punkt”. Dzieci europejskie w wieku 3-4 lat opanowują język japoński w ciągu +.Wszystko to dowodzi obniżania się poziomu inteligencji płynnej wraz z upływem lat życia. myślenia abstrakcyjnego. człowiek dorosły na realizację tego zadania potrzebuje 7 lat.Jansen. to organizatorzy życia społecznego.

co mierzy test inteligencji” I nie jest to żart ani drwina. Z tego powodu niektórzy psychologowie dopatrzyli się związku pomiędzy typem zadań testowych a ujawnianymi zdolnościami (inteligencja C). czyli umożliwiającymi mierzenie poziomu inteligencji i porównanie wyników pomiaru z innymi wynikami pomiaru podobnego. Warszawa. jej ubytki w ciągu upływu lat nie są tak znaczące jak inteligencji płynnej. Inteligencja skrystalizowana to zdolność wykonywania zadań dobrze rozpoznanych. 1993. rozumienia słów i tp. profesora Harvard University. umożliwiające określenie ogólnego poziomy inteligencji. inteligencja skrystalizowana. ale nie daje szans wygranej w rywalizacji biologicznej z osobnikami lepiej przystosowanymi do otoczenia. składający się z 11 podtestów. do grupy drugiej zalicza się wszelkie testy wiadomości. W strukturze inteligencji skrystalizowanej zawiera się silny ładunek tego. Świadczy o tym również fakt wyraźnego obniżania poziomu inteligencji w okresie poprzedzającym śmierć naturalną. W życiu zbiorowym ludzi znaczenie obu odmian jest w przybliżeniu równoważne. Określenie „inteligencja C” kojarzy się z wypowiedzią E. że „Inteligencja jest tym. E. Przykładem testów pierwszej grupy mogą być test Klocków K o h s a i Progresywnycb Matryc R a v e n a. Takim zestawem jest test W e c h s l e r a. Wynika to między innymi z nagromadzonej wiedzy i bogactwa doświadczeń. a jej różne właściwości ujawniają różne typy prób. Czytelnika zainteresowanego tym problemem odsyłam do pracy: J. są testami psychometrycznymi. Prócz testów jednostkowych psychologowie stosują zestawy (baterie) kilku testów. co D. Zdaniem P. opartych na wyćwiczonych schematach rozwiązywania problemów. Osoby aktywne umysłowo.B o r i n g a. ściśle powiązana z rozwagą.111 przybywaniem lat życia. G o l e m a n nazywa inteligencją emocjonalną. czyli testów. pozwalających posługiwać się licznymi wzorcami rozwiązywania problemów. przyswojonymi w przeszłości. S i m o n e m zadania opracowania metody identyfikacji dzieci . Zapewnia ona wystarczającą sprawność funkcjonowania na wysokim poziomie. A to właśnie ułatwia wysoki poziom inteligencji płynnej. Pamiętać jednak należy i o różnicach indywidualnych. w porównaniu z biernymi umysłowo. testy inteligencji dzielą się na dwie grupy: a)badające inteligencję płynna i b)badające inteligencję skrystalizowaną. czyli zestawu zadań sprawdzających różnego rodzaju zdolności. To z kolei daje podstawy do tworzenia odpowiednich definicji tego zjawiska. Boring podkreślał fakt wielowątkowości inteligencji. Do pomiaru inteligencji używa się testów inteligencji. Pierwsze próby pomiaru inteligencji oraz wprowadzenie do psychologii pojęć „test” i „testy inteligencji” były dziełem F. który na zlecenie ówczesnego ministra oświaty w rządzie francuskim podjął się wspólnie z pedagogiem Th. Jednak upowszechnienie testowania zawdzięczamy A. Oświadczył on. I jest to jeden z filarów powodzenia w działalności ludzkiej. Pomiary inteligencji. dobrze służy doborowi właściwych metod realizacji procesów społecznych. G a l t o n a . utrzymują wysoki poziom inteligencji płynnej. dłużej. Brzeziński. ćwiczący mózg w rozwiązywaniu problemów. PWN. Jest ona względnie trwała. Inteligencja płynna jest czynnikiem dynamizującym życie społeczeństw. współczesnego psychologa angielskiego. Dynamika inteligencji jest jednym z ewolucyjnych mechanizmów preferowania i utrwalania korzystnych dla gatunku zmian wyposażenia jednostkowego. albo testów jednostkowych. czyli zdolnością rozumienia emocji własnych i innych ludzi oraz kierowania nimi. Hornowska (red): Skala Inteligencji Wechslera WAIS-R. K l i n e’a. B i n e t o w i. Testy inteligencji są jedną z odmian testów psychologicznych.

14% dysponuje inteligencją poniżej przeciętnej (II 70-85). S t e r n zaproponował formę ilościowego zapisu poziomu inteligencji. T e r m a n wprowadził mnożnik 100. bo około 68%.5% mamy ludzi opóźnionych w rozwoju. określony stopniem trudności rozwiązanych zadań. podzielonych na grupy o różnym stopniu trudności. ang. Przedstawia to wykres nr 2. według księgi Guinnessa.5% szczyci się inteligencją bardzo wysoką. o II od 85 do 115. wyznaczały normę.112 opóźnionych w rozwoju intelektualnym. Na podstawie badań empirycznych ustalano poziom trudności zadania. (II 130-145). geniusze. Niemiecki psycholog W. osiągnęła ona 230 punktów. Wyniki pomiaru poziomu inteligencji testem Wechslera w populacji układają się zgodnie a krzywą dzwonową. Mianowicie wskaźnik wieku umysłowego. a 0. Wykres 2 . M. niezdolnych samodzielnie utrzymać się przy życiu. kierowanych do nauczania w szkołach o specjalnych programach. o różnych stopniach trudności. jest ludzi o inteligencji przeciętnej. Aby uniknąć operowania ułamkami Amerykanin L. Dziecko. Te. Opracowano też normy poziomu umysłowego dla dzieci w wieku od 3 do 13 lat. zaliczano do grupy poniżej normy. najwięcej .Około 2. należało podzielić przez wiek życia. które rozwiązywało 80% dzieci danego rocznika. Marylin vos Savant. większość z nich dotyczyła zdolności rozumowania. liczony w miesiącach. osiągają poziom powyżej 145 punktów i w przybliżeniu tyluż jest głęboko upośledzonych. IQ) i takim właśnie wskaźnikiem posługują się dzisiaj psychologowie na całym świecie. które nie radziło z zadaniami swego wieku. a rezultat tych operacji nazwał ilorazem inteligencji (symbolicznie II. około 14% prezentuje poziom inteligencji powyżej przeciętnej (II od 115 do 130) i około2. jeżeli natomiast rozwiązywało zadania rocznika starszego określano jako ponad przeciętne. Test Bineta w pierwszej wersji składał się z 30 różnych zadań.1 ludzkości. Test poprawiony zawierał większą ilość zadań. Rekord poziomu IQ dzierży.

. W populacji Murzynów jest około 2. Druga hipoteza łączy wysoki poziom inteligencji z faktem wiekowych prześladowań Żydów. silniejsi. efekt F l y n n a. Okazuję się. lekarza. stymulacja intelektualna sprzyja rozwojowi inteligencji. Przy czym struktura inteligencji ludzi różnych ras nie jest jednakowa. Od dawna toczy się spór o jego wymowę w kontekście właściwości ras ludzkich. w tym wynagrodzeń za pracę. Np. wysoki poziom wymagań. z którego wywodzą się twórcy testu. aby zostać kierowcą ciężarówki trzeba osiągać poziom inteligencji 85 pkt. nakazuje zachowanie ostrożności w interpretowaniu wymowy tego wskaźnika. Wykryto w wielu krajach tzw. I M. Pojawia się zatem problem: czy wspomniany efekt oddaje rzeczywisty stan rzeczy. ale fakt większej ilości urodzeń w warstwach ludzi ubogich.i wyższy. słabsi ginęli. czyli uwzględniających zmienność zjawiska w czasie.. co dodatkowo komplikuje interpretację problemu różnic inteligencji. Prześladowania powodowały swoistą selekcję. a także pogorszenie rezultatów w testach szkolnych. Wśród laureatów Nobla z dziedzin nauk ścisłych 30% stanowią uczeni pochodzenia żydowskiego.. bardziej inteligentni. pozostawali i przekazywali te cechy potomstwu. Ludność żydowska w USA stanowi 2% ogółu mieszkańców. Rozkład gratyfikacji społecznych. niż innych Dzieci żydowskie w USA prezentują wyższy poziom II niż pozostałych grup narodowościowych. Drugi aspekt dotyczy kultur narodowych. że II Murzynów jest średnio niższy o 15 pkt. Pomiar II jest przynajmniej dwojako uwikłany w kontekst kulturowy. . Tradycyjne metody pomiaru II są dziś krytykowane z różnych punktów widzenia. że przeciętny poziom II ludzi niektórych narodowości jest wyższy. Jakie przyczyny powodują taki stan rzeczy? Jedna z hipotez wyjaśniających odwołuje się do wpływu rodzinnych metod kształcenia i wychowania. czy czynniki środowiska? Okazuje się także.a w roku 1930 wynosił 76 pkt. w których panuje przekonanie. podczas gdy w populacji białych liczebność ta wynosi 16%. niż Amerykanie i Anglicy. Podobne w przybliżeniu właściwości charakteryzują Ormian. wysokości II z reguły owocuje wzrostem wysokości zarobków o 15-20%. H. czy też jest następstwem niedokładności pomiarów inteligencji.113 Do wykonywania skomplikowanych czynności zawodowych wymaga się w społeczeństwie odpowiedniego przygotowania i poziomu inteligencji. Wskaźnik II jest uwikłany w wiele znaczących społecznie kontekstów. Obecnie (przełom wieku XX i XXI) przeciętny wynik badań II wynosi 100 pkt. że wielkość fizyczna osoby świadczy o wysokim statusie społecznym. Jakie są przyczyny takiego zróżnicowania?. do napisania doktoratu-120-125 pt. adwokata” oczywista dla dziecka europejskiego. Wczesne nauczanie. Po pierwsze niektóre zadania testowe zawierają ukryte treści kulturowe kręgu. Jak widać i w tej wersji występuje konfrontacja orientacji środowiskowej i natywistycznej. układanie. czyli zmianę średniego poziomu inteligencji na przestrzeni lat. ale w grupie najbardziej uzdolnionych osiągnęła 10%. We współczesnych wersjach testów zmierza się do maksymalnego eliminowania podtekstów kulturowych. Do ukończenia studiów niezbędne jest minimum 115 pkt. Różnica in plus 10 pkt. Ludzie o poziomie II 60-65 mogą wykonywać proste czynności typu zamiatanie. tragarza. Czy decydują o tym geny. może sprawiać trudność wyboru dziecku afrykańskiemu z krajów. odpowiedź na pytanie „ Człowiek o silnych ramionach nadaje się najbardziej na: krawca. dobrzy lekarze i prawnicy osiągają z reguły poziom II w granicach 125 pkt. Interesujące rezultaty otrzymano w wyniku prowadzonych w kilkunastu krajach porównawczych badań podłużnych..5% osób o II powyżej 115 pkt. Niektóre badania pokazują. Podniesienie poziomu życia i upowszechnienie kultury przemawia za realnością wzrostu przeciętnego II. zwłaszcza Chińczycy i Japończycy osiągają lepsze wyniki w testach inteligencji. że ludzie rasy żółtej. pozytywnie koreluje z poziomem inteligencji.

Berline: Struktura i kierunek myślenia. Nieco inne aspekty badań testowych II zakwestionował R. b) ustalić relację między nimi. Warszawa. Warszawa. istotą inteligencji. Z. 1969 r. Warszawa. w tym czasu reakcji alternatywnych i potencjałów mózgowych. zachowujący się nieinteligentnie w jednej sytuacji. może demonstrować wysoką inteligencję w innej. jeżeli ma możliwość. Jest on przekonany.1993 r. Inteligencja kształtuje się w relacji właśnie do tego otoczenia. WSiP. wprowadzoną przez J. B. a zmodyfikowaną przez E. 2003 r. e) sformułować właściwy sąd. 1969 r. c) określić ich podobieństwa. to musimy wykonać następujące kroki myślowe: a) ustalić treść pojęć. że bardziej znaczące różnice inteligencji ludzkiej występują w procesie rozwiązywania zadań testowych. PWN. wybiera sobie takie środowisko. mamy porównać dwa pojęcia. W. w pełni wykorzystując swą inteligencję. f) poprawnie go wypowiedzieć. PWN. zdaniem tych badaczy. Zeigarnik: Patologia myślenia. Gdańsk. że błędem jest określanie II inteligencji niezależnie od konkretnej sytuacji. Modernizacyjne propozycje mierzenia II. S t e r n b e r g. Takie metody badania inteligencji pozwalają. PTP. H. ale trudne do stosowania w praktyce. Są też one bardziej diagnostyczne niż czasami przypadkowe rezultaty. 1995 r. PZWS. H e n d r i c k s o n ó w z Instytutu Psychiatrii w Londynie. i A. Warszawa. uniwersalnie. Materska. są zasadne. 1969 r. Literatura zalecana D. Jeżeli np. że nie przybiorą one postaci wygodnej w stosowaniu użytkowym. w którym się urodziło. zdaniem Eysencków. Okazuje się. Człowiek inteligentny. d) określić różnice. Sternberg zakwestionował także sensowność określanie II na podstawie uzyskanych wyników testu. w którym w którym będzie mógł działać efektywnie. niż mniej inteligentne wykonują pozostałe czynności.Sternberg: Psychologia poznawcza. Warszawa. Tyszka: Psychologia i poznanie. Nie znaczy to. Jego zdaniem człowiek. PWN. R. T. PWN. określić jej czysty poziom. Metody te służą pomiarowi szybkości przetwarzania informacji w mózgu i to jest. Seligman: O inteligencji prawie wszystko. E. ale szybciej.Lewicka: Aktor czy obserwator:psycholologiczne mechanizmy odchyleń od racjinalnosci W myśleniu potocznym. I M. wolny od zafałszowań kulturowych. GWP. 2001 r.114 E y s e n c k o w i e zachęcają do określania poziomu inteligencji na podstawie obiektywnych badań. że ludzie o wyższym II więcej czasu przeznaczają na rozpoznanie problemu. 1992 r. Eysenck: Podpatrywanie umysłu. zarówno w pierwszej jak i drugiej wersji. Twierdzi on. Pietrasiński: Myslenie twórcze. D.J.E r t l a (Kanada). M. P. Prostota aplikacyjna tradycyjnego testu Wechslera jest konkurencyjna w stosunku do proponowanych rozwiązań nowatorskich. Warszawa. M. Wynika to z faktu dziedziczenia cech i wczesnego dziecięcego przystosowania do otoczenia. Rozdział VIII Uczenie się. . Zgodnie z tą sugestią zaproponował on metodę analizy procesu rozwiązywania zdań testowych. przy zastosowaniu różnorodnych technik pomiaru. Warszawa.

nie są jedynym wskaźnikiem efektów uczenia się. występują one bez nagradzania czynności uczenia się. stykają się z procesem uczenia się. w którym ludzie nabyli zdolności obserwacji. bowiem niekiedy występuje u c z e n i e u t a j o n e. wypowiadania pierwszych słów. Zmiany zachowania. starości itp. Przyglądając się potomkom śledzili uczenie się chodzenia. ważny. nowych umiejętności. Uczenie się definiowano odwołując się zarówno do właściwości procesu jaki skutków jego realizacji. które wynikają z działania środków farmakologicznych. Niemniej jednak pozwala ona zawęzić zakres pojęcia „uczenie się” do następstw doświadczenia. zmieniających się warunkach. Podane sformułowanie wskazuje na skutki uczenia się. Co więcej. w niektórych przypadkach jest on zaskakująco dokładny. Rodzice. właściwego dla niższych form rozwoju ewolucyjnego. utrwalanie. Skutki takiego uczenia się pozostają w sferze mentalnej. siłą faktu współuczestniczyli w tym procesie. a nieco później pierwszych kroków samodzielnego zdobywania pożywienia. Innymi słowy definicja pozwala wykluczyć z grupy wskaźników uczenia się takie zmiany zachowania. zmęczenia. Zdolność uczenia się jest u człowieka i wielu gatunków zwierząt uwarunkowana genetycznie. występującą pod w p ł y w e m d o ś w i a d c z e n i a (E. H i l g a r d. Nie należy jednak niedoceniać sprawności instynktu. a także przyswajanie wiadomości. zachodzące w ich otoczeniu. zatem bliższe prawdy jest określenie eksponujące czynność. Trzeba też pamiętać. Zgodnie z nią nie zalicza się do uczenia się czynności wykonanych jednorazowo. jak i zdolność uczenia się. to miało miejsce zmiana zachowania. następującej bezpośrednio po czynnościach uczenia się. Zapewnia ona właściwe przystosowanie do środowiska i jest wyższym stopniem regulacji adaptacyjnej w stosunku do mechanizmów instynktu. W przypadku człowieka byłoby to zaspokojenie czystej ciekawości. Przytoczona definicja nie spełnia wymogów jednoznaczności. Wskazywano na kojarzenie. Tymczasem uczenie się jest procesem. np. nie ujawniające się w postaci zmiany zachowania. Z i m b a r d o). świadczący o „mądrości natury”. Instynkt bowiem to wyposażenie organizmu w sztywny program reagowania w typowych sytuacjach całego życia. Ta wersja definicji ma też tę zaletę. z którym człowiek miał do czynienia w praktyce. że u c z e n i e s i ę j e s t p r o c e s e m w z g l ę d n i e t r w a ł y c h z m i a n z a c h o w a n i a p r z e z n a b y w a n i e d o ś w i a d c z e n i a. są elementem potencjalnym sprawności. gdy zwrot nie zostanie zapamiętany. Z. przeciążenia. owocujące niekiedy zupełnie niespodziewanie w różnych nieprzewidzianych okolicznościach. odurzających. nabywanie wiedzy. nie powiązanego z procesami otoczenia. W ł o d a r s k i proponuje uściślenie definicji przez wyłączenie z uczenia się wszelkich zmian zachowania. Ph. obserwowane po czynnościach uczenia się. G. . M a r – q u i s. ale uboczny produkt tej podstawowej aktywności. modyfikację. że wiele gatunków zwierząt jest wyposażona zarówno w mechanizmy instynktu. trening. R. ale nie będzie ona trwałą. mówiące. D. nawyków i przyzwyczajeń. nie przekładają się natychmiast na czynności wykonawcze. dojrzewania. że eliminuje rozumienie uczenia się jako woluntarystycznego aktu. Uczenie się postrzegano również jako pochodny proces działania. Liczne próby autorskich definicji okazały się nieprzydatnymi i aktualnie najczęściej określa się u c z e n i e jako w z g l ę d n i e t r w a ł ą z m i a n ę z a c h o w a – n i a. opiekując się potomstwem. Uczenie się jest najstarszym procesem psychicznym.115 Od czasu. Dzięki niej organizmy uzyskują możliwość elastycznego reagowania na różnorodne procesy. „Uczący drugich sam się uczy”powiada przysłowie. wynikających wyłącznie z działanie receptorów i efektorów. zarówno określenie „względnie trwała” jak i „doświadczenie” mogą być interpretowane na wiele sposobów. nieprzydatny w nowych. jeżeli ktoś odpowiedział na pozdrowienie Litwina „Łaba diena”.

Repetitio est mater studiorum (powtarzanie jest matką uczenia) powiadali starożytni. Ludzie. Ludzie o wadliwych lub uproszczonych mapach poznawczych. czyli właściwą wizję relacji w obrębie struktury świata. mówimy o zaspokajaniu potrzeby eksploracji otoczenia. np. ujawnia się w praktyce życia codziennego. Pojawia się tu ciekawy problem wielkości odstępu czasowego. dobre wykształcenie szkolne. wybitny twórca zrębów psychologii amerykańskiej działanie styczności ujął w formę zasady działania mózgu: ”Gdy dwa elementarne procesy mózgowe zachodzą razem lub bezpośrednim następstwie. a pojawiające się wyobrażenie przywodzi wspomnienie dźwięku nazwy. a nieco dłuższa przerwa następująca po nich już przerywa kojarzenie i otwiera możliwość tworzenia nowej struktury. jak w przypadku uczenia się wiersza. Formy uczenia się. Jaka wielkość upływu czasu stanowi wskaźnik graniczny? Czy jest on stały czy zmienia się zależnie od okoliczności? . Znaczenie koncepcji Tolmana. przebiegały drogę do pokarmu szybciej (niekiedy bezbłędnie). ułatwiająca sprawne wykonanie czynności. którzy przyswoili lub wytworzyli poprawny układ znaków. Powtarzając zgłoski lub słowa. zapamiętany wiersz. Trzy kropki. W. niż podobne szczury. doprowadzamy do styczności czasowej zakończenia słowa pierwszego z następnym. wysoki poziom inteligencji jednostki sprzyjają tworzeniu i osiąganiu takiego stanu rzeczy. że szczury. np. że w umyśle istot żywych tworzy się w wyniku rozpoznania otoczenia system znaków. w obrębie którego elementy są kojarzone. Wielokrotnie powtarzana styczność obrazu (wzrokowego. wówczas przy ponownym wystąpieniu jednego z nich. prowadzącej do celu dążeń organizmu. dotykowego) przedmiotu i dźwięku jego nazwy prowadzi dokładnie do tego. uwzględniając również organizmy zwierzęce. Identyczne przekonanie żywił Ebbinghaus. Skutki działania mają swój początek w myśli. ma on tendencję do przekazywania swego pobudzenia na drugi”(Zasady psychologii). funkcjonują sprawnie. następnie wygłodzone w ciągu 48 godzin i wpuszczone do labiryntu. u wyjścia z którego ustawiono skrzynkę z pokarmem. a także uczenia utajonego.116 ogólnie. Od wieków stosowane i najwcześniej poznane jest uczenie się asocjacyjne. Zauważył on. swoista mapa poznawcza. adekwatną do rzeczywistości mapę poznawczą. następujące po sobie w krótkim odstępie czasu łączą się w znaczącą całość (litera s). badając ilość powtórek niezbędnych do zapamiętania określonej ilości bezsensownych zgłosek. struktura asocjacyjna. o czym pisał James: dźwięk nazwy aktualizuje wyobrażenie przedmiotu. czyli uczenie przez powtarzanie. Mądre wychowanie rodzinne. które przebywały przez pewien okres czasu w labiryncie i których nie uczono wtedy pokonywania trasy od startu do wyjścia. tego zaś z kolejnym itd Powstaje tym sposobem łańcuch skojarzeń. nie uwzględniających zależności pomiędzy sprawnością myślenia a efektywnością działania albo dostrzegający wroga w każdym obcym najczęściej są narażeni na niepowodzenia życiowe. T o l m a n. I jest to jedna z poznawczych koncepcji uczenia się. co nazywamy powodzeniem życiowym. Ciekawym przykładem uczenia się asocjacyjnego jest przyswajania alfabetu Morse’a Zapamiętanie znaczeń układu kropek i kresek dokonuje się w tym procesie zarówno na zasadzie styczności w czasie jak i przestrzeni. które jednak wcześniej nie przebywały w labiryncie Ten i podobne eksperymenty doprowadziły Tolmana do sformułowania hipotezy. J a m e s. Takie właśnie skutki uczenia się obserwował i opisał E. doświadczają tego. Mechanizm kojarzenia leży u podstaw uczenia się nazw przedmiotów i czynności.

Organizm psa. na który został uwrażliwiony genetycznie. W układzie eksperymentalnym proces ten wywołano podając pokarm tylko po zaświeceniu się żarówki białej. Te proces przekształcania BO w BW. Jest to odruch wrodzony. Proces skojarzeń jest trudno sterowalny. Pies nie reagował na stymulację tego typu. zostaje pobudzony działaniem b o d ź – c a b e z w a r u n k o w e g o (BB). nie warunkując bodźców świetlnych innych kolorów.natomiast psychologowie amerykańscy preferują określenie „reakcja bezwarunkowa”(RB). początkowo reagował na światło każdego koloru. Jednym z nich jest g e n e r a l i z a c j a b o d ź c a. Pies zaczyna wtedy się ślinić. P. twórcy eksperymentalnej metody badań warunkowania. bowiem odbywają się one poza świadomością. P a w ł o w o w i. alfabet Morse’a jeden osobnik skojarzy trzy kropki z trzema legendarnymi braćmisłowianami: Lechem. a jeszcze inny. Pawłow nazwał go o d r u c h e m b e z w a r u n k o w y m (OB). Znaczyło to. laureatowi Nagrody Nobla.117 Istota skojarzeń nie jest znana. a dokładniej ich reakcje na pojawienie się pokarmu. czyli takiego. Aby dostrzec różniące ich właściwości. uwarunkowany na światło żarówki. że BO nabrał właściwości podobnych do BB i przekształcił się w b o d z i e c w a r u n k o w y (BW). Reakcje na BW nazywamy r e a k c j a m i w a r u n k o – w y m i (RW). Obiektem jego badań było zachowanie psów. Po stwierdzeniu tego stanu rzeczy demonstrowano BO i bezpośrednio po tym podawano pokarm (sproszkowane mięso) do pyska psa. Aby dokładnie kontrolować działanie OB psa poddano operacji wyprowadzenia slinianki na zewnątrz pyska. Zawsze ma silne zabarwienie subiektywne. dźwięk metronomu) i obserwowano wydzielanie śliny. ze stojakiem. Oto np.(tu miejsce na fantazję). nie zawsze daje się ukierunkować na cel. stanowią jeden z automatyzmów. Rezultaty uczenia się asocjacyjnego zatem bardziej świadczą o strukturze naszego umysłu. rosyjskiemu neurofizjologowi. Tak przygotowanego psa oswajano z warunkami środowiska laboratoryjnego. Uczenie się asocjacyjne jest w znacznym stopniu przypadkowe.. W procesie warunkowania obserwuje się szereg zjawisk wiążących się z uczeniem. zbliżonej do RB (ślinienie się podobnej intensywności) nazwano w a r u n k o w a n i e m. . musi wystąpić proces r ó ż – n i c o w a n i a. niż o zależnościach w świecie obiektywnym. Podobnie dla człowieka nie kształconego muzycznie wszystkie style muzyki nowoczesnej stanowią nie zróżnicowaną stymulację dźwiękową. czyli nadawania mu właściwości wywoływania reakcji. Uczenie się realizuje się między innymi poprzez warunkowanie klasyczne. co umożliwiło zbieranie śliny w probówce i dokładne mierzenie ilości jej wydzielania. a drugi śledzi proces kruszenia się kredy. osadzonych w sferze nieświadomości. Nastąpiło w y g a s z e n i e reakcji na ten typ bodźców. Po kilku powtórkach pies zaczynał się ślinić na widok zapalającego się światełka (dźwięku metronomu). Poznając np. zapewniający właściwe funkcjonowanie systemu trawiennego organizmu. Dokładny opis tego zjawiska zawdzięczamy I. Warunkowanie klasyczne. były to b o d ź c e o b o j ę t n e (BO). Po kilku powtórkach pies zaprzestał wydzielania śliny na światło kolorowe. W eksperymencie Pawłowa pies.. gdy w jego pysku pojawi się pokarm. inny z upragniony stopniem szkolnym. Eksperyment przebiegał według następującego schematu: demonstrowano psu pewien bodziec (światło żarówki. Czechem i Rusem. zależy od okoliczności i specyficznej zbieżności zdarzeń lub procesów. na lekcji w klasie szkolnej jeden z uczniów zwraca uwagę na treści zapisywane na tablicy. w jakim go umieszczano i rozpoczynano eksperyment właściwy. Nawet w zbliżonych do siebie sytuacjach poszczególne osoby odrębnie kojarzą elementy. bo to wydało mu się najbardziej interesujące.

Opisane zjawiska pokazują jaką role w procesie regulacji układu organizm. BB oraz BW pobudzają organizm do reagowania w określony sposób. Np. W nowym środowisku. wynikłe z działania silnego bodźca. Jednak. że efekty uczenia się nie petryfikują się lecz ulegają ciągłej modyfikacji. Najczęściej zdarza się to w okolicznościach przypominających sytuacją uwarunkowania. wyhamowywany. inaczej czynność nie osiągnie niezbędnej biologicznie lub kulturowo efektywności.in. wolnym od grupowego myślenia szkoły powłowowskiej. Np. jakaś melodia.. Inaczej mówiąc BO można przekształcić w sygnał dążenia lub unikania.. Silne emocje sytuacyjne czynią generalizację bardzo trwałą. to w następstwie pojawi się proces różnicowania. Np. Przede wszystkim rozpoznano dokładnie proces warunkowania. Watson. że już jako BW mogą wywoływać zarówno reakcje propulsywne jak i awersyjne. że generalizacja łączy w całość bodźce istotne i nic nie znaczące kontekście danej reakcji.środowisko spełnia uczenie się. w mózgu występuje h a m o w a n i e jego działania. Organizmy żywe mają naturalną skłonność szybszego uczenia się (przez warunkowanie) znaczenia bodźców ważnych dla ich przetrwania i pomijania skojarzeń nieistotnych. Odwoływali się do nich liczni behawioryści. bowiem nastąpiła generalizacja okrucieństwa prześladowań i równoczesnego posługiwania się mową niemiecką. gdy sygnalizuje uderzenie prądem. Ten rodzaj hamowania nazywa się h a m o w a n i e m w e w n ę t r z – n y m. może też wywoływać cofanie ręki. Ale ten proces również nie ma charakteru mechanicznego. Interesującą rzeczą jest to. już zapomniana. narzeczoną) mimo zasadnej i surowej krytyki. w tym J. lub nasilenie mrugania. Ogólnie rzecz biorąc skuteczne warunkowanie dokonuje się w krótkim odstępie czasu między tymi bodźcami. Historia naszych uwarunkowań jest zatem jedną z determinant naszej osobowości. Jeżeli występuje przesadna generalizacja. bowiem znane jest zjawisko samorzutnego odnawiania się właściwości BW. a przeciwstawia mu się h a m o w a n i e z e w n ę t r z n e. I chociaż zupka podana w innym naczyniu ma te same walory smakowe. rozumiane jako umiejętność właściwego reagowanie na zmienność środowiska. lecz określenie „krótki” zmienia swe znaczenie zależnie od typu warunkowanej reakcji. dziecku wydaje się ona bardzo niesmaczną. wytworzenie reakcji unikanie na bodziec w postaci pięknego kwiatu okazało się skrajnie trudnym zadaniem. tzn. dla trzewiowych wynosi . dzielącego SW od BB. To wyjaśnia fakt pozytywnego reagowania na osobę bardzo lubianą (matkę. a BW tracący swą nabytą właściwość jest kasowany w mózgu. Pokazują one również. w pewnych okolicznościach może wywołać żywe wspomnienie kiedyś zaistniałej sytuacji W procesie uczenia się niektórych czynności występuje wzajemne powiązanie przedstawionych procesów. w Stanach Zjednoczonych. że wyniki warunkowania zależą od wielkości czasu. a także wskazuje na biologiczno-ewolucyjne uwarunkowania uczenia się przez warunkowanie. Bywa jednak i tak. Niektórzy Polacy starszego pokolenia na dźwięk mowy niemieckiej odczuwają silne emocje negatywne. Badania Pawłowa znalazły licznych kontynuatorów m. pokazującej niemiłe cechy tej osoby. przyciągającego uwagę mimowolną. Stwierdzono. dostrzeżono nowe aspekty wyników badań rosyjskiego eksperymentatora. gdy zapowiada silny podmuch strumienia powietrza. że niektóre BO bardzo trudno uwarunkować awersyjnie. Dla reakcji ruchowych optymalny czas nie przekracza sekundy. gdy BW traci swą moc sygnalizacji i RW nie spełnia swej funkcji biologicznej. dziecko lubi jeść zupkę mleczną ale tylko z kubeczka z rysunkiem misia. Czerwone światło może być bodźcem zapowiadającym pojawienie się pokarmu lub pobudzającym seksualnie (eksperyment z przepiórkami japońskimi).118 W procesie warunkowania BO nabierają właściwości BB.

lecz utrwala się związek BW. Tymczasem Pawłow twierdził. W jednej grupie szczurów BW. lecz dopiero R. W drugim. bodźce warunkowe nazywał pierwszym układem sygnałowym. E. typowym dla człowieka. Znaczy to. m. a wsteczne. Kamin przemawia za drugą. tzn warunkowania klasycznego. w innej terminologii S b i S w . uzależniając od tego szybkość uczenia się.RW. że warunkowanie stanowi skojarzenie (teoria skojarzeń wciąż określała jego myślenia) dwu bodźców: BB i BW. daje ono także trwalsze efekty. Bodziec warunkowy jest tu prezentowany w postaci śladu pamięciowego. zapowiada pojawienie się czegoś pożądanego lub niebezpiecznego. że BW poprzedza BB i trwa aż do pojawienia się BB. Dodatkowych informacji o procesie warunkowania dostarczył eksperyment L K a m i n a. działającego na zasadzie . im większe jest prawdopodobieńswo wystąpienia BB po BW. czyli sygnałom słownym. gdy BW różni się wyraźnie (silniejszy. że warunkowanie nie jest procesem mechanicznego kojarzenia. charakteryzuje się tym. Dla organizmu BW warunkowy ma swoistą wartość jedynie wtedy. Szczury jakby unikały już zbędnego przeciążenia informacyjnego. Pawłow był świadomy tego stanu rzeczy. R. Ukształtowały się zatem dwie teorie. że BW i BB działają w przedziale tego samego odcinka czasu. W grupie drugiej od początku łącznie ton + światło zapowiadały uderzenie prądem. przeciwstawnym drugiemu układowi sygnałów. Natomiast warunkowanie jednoczesne jest niemal zupełnie nieskuteczne. jeżeli pojawi się. S – R. in. a po utrwaleniu związku BW z BB dodano dodatkowy element w postaci światła. Nie w pełni przekonało to zwolenników teorii dwu procesów.Jeżeli nie spełnia tego warunku jest pomijany (efekt zacieniania). przypadkowych bodźców z otoczenia. że BW występuje po BB.119 5-15 sekund. że przynajmniej w niektórych warunkach nie następuje kojarzenie BW z BB. zapowiadającym uderzenie prądem był ton. to szybko zanika. określany jako w a r u n k o w a n i e n a s t ę p c z e. to dojdziemy do wniosku. a dla uwarunkowania reakcji lęku kształtuje się w granicach od sekundy do paru minut. w a r u n k o w a n i e ś l a d o w e. kontrastujący) od innych. BW przestaje działać tuż przed pojawieniem się BB. Trzeci układ jest w a r u n k o w a n i e m r ó w n o c z e s n y m. ma tę właściwość. co znaczy. Pierwszy. Występuje tu styczność w czasie obu bodźców. że proces warunkowania rządzi się zasadą ekonomiczności i sygnał dodawany do sprawnie funkcjonującego nie jest przyswajany. natomiast szczury z grupy pierwszej tylko na ton. wcześnie doszli do przekonania. Po zatem eksperyment ten pokazuje. Jest on elementem w procesie kształtowania relacji organizm-środowisko. Najszybciej przebiega warunkowanie w dwu pierwszych układach. lecz poznawczym. służącym rozpoznawaniu „komunikatów” (sygnałów) środowiska. G u t h r i e. Roscorla i L. I czwarty paradygmat. iż czynnikiem ułatwiającym warunkowanie jest z n a c z e n i e i n f o r m a c y j n e BW. Jasnym stało się. bądź tylko światłem Okazało się. w a r u n k o w a n i e w s t e c z n e. R o s c o r l a i współ pracownicy wykazali. Bodźcem warunkowym w tym stadium badań było połączenie ton + światło. gdy sygnalizuje. W dalszej fazie badań uderzenie prądem sygnalizowano szczurom obu grup bądź tyko tonem. Uwzględniając relacje czasowe wyróżniono cztery układy bodźców. pierwsza zwana S – S i druga. że warunkowanie tworzy związek pomiędzy BW i odpowiednią reakcją. Jeżeli uwzględnimy to. że związki warunkowe tworzą się tym łatwiej. której podjęli się wyżej wymienieni R. że warunkowanie przebiega szybciej wtedy. Natura wyposażyła organizmy zwierzęce w zdolność rozpoznawania sfery bardziej i mniej prawdopodobnego zagrożenia lub korzyści. że szczury z grupy drugiej reagowały na oba elementy BW. Badacze amerykańscy. Fakt ten nazwano efektem blokowania. Eksperymentalna próba rozstrzygnięcia.

Działanie podobnego mechanizmu zaobserwowano również u ludzi. podawane w laboratorium (światło. ze zwierzęta te napojone w laboratorium wodą napromieniowaną. in. wcześniej neutralny nabiera silnego zabarwienia negatywnego. Jeden ze współpracowników Garcii. kruków i innych zwierząt. Kilka zabiegów doprowadziło do wytworzenia się tolerancji na heroinę i nastawienie na zabieg z . S e l i g m a n. nasycone środkiem. natura zatem wypracowała mechanizm niezmiernie efektywny szybkiego ostrzegania przed tym. ale podobnym do wyżej opisywanych. Po przeprowadzeniu szeregu eksperymentów sprawdzających trwałość warunkowania na różne bodźce. wykształciły awersje do jej smaku. pocenie się. powodującym wymioty. unikały picia wody o tym smaku. John G a r c i a. drżenie rąk i inne. C. Podobne rezultaty otrzymano stosując przedstawiony zabieg wobec kojotów. Widok miejsca wypadku. R. że uczenie się jest podporządkowane zasadzie przetrwania organizmu. charakteryzował je m. a nawet nie zbliżały się do niej. działającego na zasadzie pożądanego skutku (efektu). co szczególne zagrażające jego życiu. K o e l l i n g i e m stwierdzili. o którym w następnej partii rozdziału. natomiast nie tworzył się bodźce typu światło. Silne przeżycie powoduje wtedy nadzwyczaj trwałe połączenie BW z reakcją bezwarunkową. Reakcje tego typu są trudne do wygaszenia. Szczury. zainteresował się skutkami napromieniowania (wciąż przeprowadzano próby z coraz to doskonalszymi technicznie bombami nuklearnymi) i podjął badania eksperymentalne tego problemu na szczurach. wywołanym np. Początkowo specjaliści od problematyki uczenia się przyjęli wyniki badań Garcii z niedowierzaniem. Tymczasem u szczurów Garcii reakcja wymiotna następowała parę godzin po spożyciu wody. Z biegiem czasu. więc kłopotliwe. goryli. Odkrycia Garcii i współpracowników świadczy o tym. S i e g i e l wstrzykiwał szczurom w określonym porządku na przemian bądź heroinę. Piszący te słowa 50 lat temu spożył z apetytem studenckim porcję befsztyku tatarskiego ze skutkiem odroczonym. w miarę narastania obserwacji potwierdzających istnienie takiego mechanizmu również u innych zwierząt. wywołującą po pewnym czasie wymioty.120 styczności i instrumentalnego. Gustavson. Rezultatem warunkowania awersyjnego może być uogólniona reakcja lękowa. że ten rodzaj związku kształtował się jedynie na szkodliwe dla organizmu substancje. przyśpieszona praca serca. nie zabijając przy tym szkodników. Okazało się także. zawierającego bez smakowy środek wymiotny. że czas pomiędzy BW a RW musi być bardo krótki. a bodziec. oczywiście uwzględniają odmienność pożywienia każdego gatunku. dźwięk. Mimo upływu tak znacznego odcinka czasu. gwałtem. Współczesne badania warunkowania klasycznego doprowadziły do wielu. a związek się utrwalał. nadal widok popularnego „tatara” wywołuje u mnie odruch wymiotny. widoki. wypadkiem samochodowym lub czymś podobnym. jako przyczyny śmierci narkomanów.M. wykorzystano je dla celów praktycznych. S. Podobnie zachowały się po spożyciu słodkawego płynu. Równie zaskakujące jak wyniki badań Garcii okazały się rezultaty rozpoznawania przedawkowania narkotyku. że zwierzęta reagowały na smak wody. samochodu w nim uczestniczącego wywołuje u poszkodowanego silne emocje i zmiany funkcji organizmu. rodzaj naczynia na wodę) badacze stwierdzili. obraz. np. już po jednym spożyciu szkodliwej dla zdrowia organizmu wody. bądź roztwór cukru. W następstwie tego wilki przebywające w pomieszczeniu z owcą nie atakowały jej. Stosując warunkowanie awersyjne niektórzy hodowcy uniknęli strat. uwarunkował awersyjnie wilki na mięso owiec. szopów. Powyższe odkrycie podważyło dotychczasowe przekonanie. napadem. nawet po kilkugodzinnej przerwie od pierwszego spożycia. Pojawia się ona zazwyczaj po silnym przeżyciu strachu. Wraz z R. dość zaskakujących odkryć.

Różnica między nimi polega na tym. mniej więcej w tym samym czasie. zamykał drzwiczki i obserwował zachowanie zwierzęcia. czyli ciąg czynności oddziałujących na środowisko. Drapią podłogę. że w grupie pierwszej zginęło 31% osobników. drzwiczki której otwierały się po odsunięciu rygla lub pociągnięciu za sznurek. Mogło tak się stać np. zaskakującej. Badał uczenie się zwierząt. Ciekawostką jest to. Winno to uczulać nas na niebezpieczeństwo nadmiernego optymizmu. pojawiającego się przy nowych odkryciach. Interpretując wyniki Siegiel odwołał się do mechanizmu warunkowania klasycznego. Warunkowanie klasyczne w przekonaniu Pawłowa miało być podstawowym mechanizmem uczenia się. profesor Columbia University w Nowym Yorku. odpowiednie służby zyskają kolejny środek przeciwdziałania bezsensownej śmierci ludzi. po kilku próbach zwierze nabywa umiejętności uwalniania się z klatki. tzn. czyli ukształtowane naturalnie. gryzą pręty klatki. Natomiast wstrzyknięcie zaskakujące nie napotyka oporu systemu obronnego. zwiększając jego odporność na skutki jej działania. ale nie jedyną formą aktywności tego rodzaju. co Pawłow warunkowania klasycznego. że jest bardziej skomplikowaną. . że koty zamknięte w klatce. pochylania głowy lub szeregu innych gestów. pojawiające się spontanicznie na określony bodziec. że jest jedną. niż przypuszczał jej twórca. L. Dzisiaj wiemy. Analiza 10ciu przypadków śmierci narkomanów z przedawkowania wykazała. T h o r n d i k e. natomiast w drugim. w instrumentalnym prawdopodobieństwo wystąpienia reakcji w danej sytuacji. że proces ten przebiega podobnie u zwierząt i ludzi.warunkowanie instrumentalne. Zbudował on skrzynkę problemową. a w grupie drugiej aż 82%. że sygnalizowana iniekcja heroiny. w którym dostawały heroinę. a drugiej grupie w czasie otrzymywania roztworu cukru. nie zostało ono zatem poprzedzone „ceremoniałem” przygotowywania zastrzyku. aż w końcu. Kolejne próby uwolnienia z klatki już dokonują sprawniej i szybciej.121 odpowiednia substancją. Stwierdził. konkretnie kotów. które opisał i uporządkował teoretycznie. który sam zażywając poczęstował także spotkanego kolegę. że 7-miu z nich zażyło narkotyk w sytuacji nowej. zupełnie przypadkowo. Umieszczone w klatce powtórnie zachowują podobnie jak nowicjusze. Jeżeli dalsze badania potwierdzą przedstawione związki. Do tak przygotowanego pomieszczenia wpuszczał kota. w czasie przypadkowego spotkania „kompana”. aż w końcu. Sformułował hipotezę. uczenia się znaczenia kolorów w świetlnej regulacji ruchu. poprzedzona BW przygotowuje organizm. wychodząc z założenia. Znawcy problematyki uczenia się dostrzegają różnice pomiędzy procesem np. W pierwszym przypadku występuje warunkowanie klasyczne. Po osiągnięciu tego stanu rzeczy wstrzyknięto szczurom podwójną dawkę heroiny. Warunkowanie instrumentalne. Wiemy też. spełniającym rolę BW. pociągną za sznurek lub przesuną rygiel i otworzą drzwiczki. czyli siła związku pomiędzy zachowaniem a jego konsekwencjami (nagrodą lub karą). Skutek zabiegu był taki. W warunkowaniu klasycznym o rezultacie uczenia się świadczy prawdopodobieństwo zastąpienia BB przez BW. ale jednej grupie w tym czasie. więc działa silnie destrukcyjnie. Badania procesu uczenia się instrumentalnego rozpoczął E. naciskają łapą na wystające końcówki. że BW w warunkowaniu klasycznym wywołuje z a c h o w a n i e r e a k t y w n e. natomiast warunkowanie instrumentalne wywołuje z a c h o w a n i e s p r a w c z e. starają się usilnie wydostać się na zewnątrz. że już Pawłow dostrzegł mechanizm działania uodporniającego bodźców warunkowych. a uczeniem się pozdrawiania w formie uchylania kapelusza. Jako dobry obserwator dostrzegł szereg właściwości uczenia się.

Z myślą o niej skonstruował urządzenie. Celowi temu służą niektóre zabawki. np. Było to dość skomplikowane urządzeni. że kojarzeniu bodźca i reakcji towarzyszy określony stan emocjonalny. Thorndike sądził. że nagradzane zachowanie utrwala się. I to właśnie jest motywem działania. ogólniej: do celu. Pogląd ten. przenosi się na dalsze. Dążył więc do opracowania procedury kształtowania reakcji. utrwala się na zasadzie e f e k t u (p r a w o e f e k t u). służące do badania. Nie satysfakcjonowało go jednak obserwowanie pojawiania się reakcji pod wpływem przypadkowych czynników środowiska. zwane skrzynką Skinnera. wyposażenie samochodu w grający melodie bądź głośny klakson. przekręcenie. podjął się bardziej ambitnego zadania w postaci poznania procesu kształtowania reakcji. że uczenie się dokonuje pod wpływem nagrody (prawo efektu). szczur i przycisk. Jeżeli jest to przyjemność to koneksja utrwala się. prowadzące do rozwiązania. np. Mechanizm. 3) zachowanie. Jego zdaniem ludzie odczuwają p o – t r z e b ę e f e k t u w postaci widocznej zmiany w otoczeniu. albo wielkie „bum” na wojnie czy w czasie fajerwerku. określonego w założonym programie. Pozostał konsekwentnym behawiorystą. Pozostałe wątki poglądów Thorndike’a uznał za zbędny balast subiektywistyczny. Jej podrzucenie komuś na stolik pod rękę lub na kolana wywołuje zwykle gwałtowny odruch unikania i efekt śmiechu obserwatorów. S k i n n e r. Skinner podzielał pogląd Thorndike’a. ale pojęcie nagrody uznał za niewystarczająco precyzyjne. nawiasem mówiąc Skinner nie lubił nazwy „skrzynka Skinnera”. przybierającego wyżej przedstawione formy. Zgodnie z nim przyjemność. dokonuje się przez wielokrotne powtarzanie czynności. działania mechanizmu nagrody. wyrzucenie czegoś napotkanego na drodze. gdy za odpowiednie reagowanie zwierze otrzymuje pokarm lub inny czynnik wzmacniający prawdopodobieństwo powtórnego wystąpienia danej reakcji. wrzucający pigułkę pokarmu do wnętrza skrzynki. następujące bezpośrednio po niej. W z m o c n i e n i e p o z y – t y w n e ma miejsce wtedy. W środku znajdowała się dźwigienka. jak w przypadku dziecka hałasującego grzechotką albo walącego w bęben.122 Konkluzje z tych obserwacji są następujące: 1) uczenie się przebiega wolno. Wyglądało ono jak skrzynka. zdziwienia. B. przypadkowo trafiając na właściwe działanie. Wbrew . nawiązał do problematyki prawa efektu. plastikowa imitacja węża. Prawo to mówi. White. zdenerwowania. wyróżniając odmianę pozytywną i negatywną. umożliwiającym obserwację umieszczonego w niej zwierzęcia. wyposażone w elektroniczną aparaturę rejestrującą wiele parametrów zachowania badanych zwierząt. umożliwiał eksperymentatorowi nagradzanie pożądanej reakcji zwierzęcia. jeżeli przykrość. czołowy reprezentant nurtu badań warunkowania instrumentalnego. Zastąpił je pojęciem „wzmocnienie”. wynikająca z wyuczenia się jednej czynności. której naciskania miał się nauczyć np. Jest to zjawisko rozprzestrzeniania się prawa efektu. F. z okienkiem u góry. W z m o c n i e n i e n e g a t y w n e z kolei eliminuje działanie czynnika awersyjnego. Ramka 16 Nieco inne rozumienie efektu przedstawił R. naciskanie dźwigienki wyłączającej uderzenie prądem jest czynnikiem wzmocnienia negatywnego. W sferze społecznej i psychicznej efekt występuje w postaci reakcji zaskoczenia. Może to być zniszczenie. badającym uczenie się zachowań sprawczych. przez styczność. Sprawca dowolnego efektu odczuwa satysfakcję z wywołanej zmiany i nabiera poczucia skuteczności działania. Może to być wzbogacenie o nowy element. 2) uczące się zwierzę znajduje rozwiązanie problemu (wyjście z klatki) m e t o d ą p r ó b i b ł ę d ó w. przewrócenie. przestrachu lub śmiechu. którego dziobania miał się uczyć gołąb. to zostaje osłabiona. podziwu. zwany koneksjonizmem charakteryzuje się podkreśleniem znaczenia następstw uczenia się.

Skutkiem takiego działania jest szybkie uczenie się i równie szybkie wygasanie reakcji po zaprzestaniu wzmocnień. W procedurze tej najczęściej stosował m e t o d ę p r z y b l i ż e ń. nie odwoływał się do naturalnego repertuaru zachowań badanego zwierzęcia. Takie postępowanie nazwano m o d e l o w a n i e m z a c h o w a n i a. dezaprobata słowna. Może nim być np. Z wyżej opisanym wyposażeniem technicznym i teoretycznym przystąpił Skinner do badań właściwości warunkowania instrumentalnego. Wygłodzone zwierze. I tak w r o z k ł a d z i e r e g u l a r n y m w z m o c n i e ń każda pożądana reakcja jest nagradzana.reślonego reagowania przed zbliżaniem się czasu wzmocnienia. gdy dana reakcja jest wzmacniana tylko w niektórych przypadkach. czyli takiego. że Skinner w przeciwieństwie do Thorndike’a. by otrzymać pokarmi i dziobania w celu uniknięcia uderzenia prądem. Przypomina to wizyty w urzędzie: nie wiadomo kiedy zastanie się właściwego urzędnika w . zwierze otrzymywało nagradzającą pigułkę (wzmocnienie). Jednak nauczenie machania skrzydłami po to. Skinner sądził. Powoduje to nasilenie ok. Jedną z bardziej znaczących zasług Skinnera jest dokładne rozpracowanie problemu wzmocnień. lecz zmierzał do wytworzenia nowych form zachowania. Reakcje wzmacniane utrwalały się (prawo efektu). że zwierzęta szybko tracą nabytą formę zachowań i powracają do naturalnych jego form. tzn. dwudziestu reakcjach następuje wzmocnienie. gdy jest on głodny i machania skrzydłami w celu uniknięcia szoku elektrycznego. Pierwszy. jakby losowo. W dalszych badaniach stwierdzono. Skinner wyróżnił cztery odmiany nieregularnego rozkładu wzmocnień. W skinnerowskim systemie pojęć występuje także „kara” i „czynnik karzący”. to rozkład o s t a ł y c h p r o p o r c j a c h. R o z k ł a d n i e r e g u l a r n y w z m o c n i e ń występuje wtedy. bowiem nie wiadomo po ilu reakcjach wystąpi wzmocnienie. że metodą warunkowania instrumentalnego da się wytworzyć dowolną formę zachowania. Takie reakcje są bowiem zbieżne z naturalną tendencją zachowań tych ptaków. który zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia danej reakcji. wpuszczano do skrzynki Skinnera i rozpoczynał się proces kształtowania zachowania sprawczego. pominięcie w awansie i mnóstwo innych. Karą jest działanie czynnika karzącego. Tego stanu doświadczają grający w Lotto. co łącznie prowadziło do ukształtowania wyobrażonego przez eksperymentatora zachowania sprawczego. Poza tym odkryto. lecz nagrodą. Zauważmy. R o z k ł a d o z m i e n n y c h p r o p o r c j a c h charakteryzuje się dużą niepewnością. a ruchy z punktu widzenia badającego niecelowe nie były wzmacniane. niż przy wzmacnianiu regularnym. Uczył gołębia np. Uczenie się w przypadku tego trybu wzmacniania przebiega wolniej. pojawiających się następstw określonej reakcji. wykonywania tanecznych ruchów walca lub chodzenia po linii liczby osiem. Przy takim układzie wzmocnień słabnie reagowanie bezpośrednio po wzmocnieniu i nasila się przed jego kolejnym wystąpieniu.123 pozorom negatywny czynnik wzmacniający nie jest karą. Badał on skuteczność wzmocnień w zależności od ich rozkładu. szczura lub gołębia. Przy takim porządku wzmocnień reakcje zwierząt są bardzo częste.za każde wykonanie ruchu zbliżonego do oczekiwanego. uwalniającą od działania stymulacji awersyjnej. gdyż wymagało ono przezwyciężenia owych tendencji naturalnych. ale jego efekty są bez porównania trwalsze. okazało się zadaniem bardzo trudnym. Wyłączenie zrzędy z towarzystwa jest przykładem wzmocnienia negatywnego i miłej nagrody dla towarzystwa. I wreszcie rozkład o z m i e n n y c h o d s t ę p a c h c z a s o w y c h wprowadza ciąg wzmocnień nieregularnych czasowo. Jego optymizm okazał się jednak nieco przesadzony. nie wzmacniane zanikały. nagroda „za dzieło”. gdyż zwiększa to szansę otrzymania nagrody. Po każdych np. R o z k ł a d o s t a ł y c h o d s t ę p a c h c z a s o w y c h określa wzmacnianie każdej reakcji po upływie określonego czasu od ostatniego wzmocnienia. uderzenie prądem. że łatwo nauczyć gołębia dziobania w tarczę.

a następnie tylko żetony. P r e m a c k. Zachowanie zatem nie jest wzmacniane przez pokarm. Uczenie się instrumentalne okazało się bardziej skomplikowane. Po jakimś czasie zaczęto podawać łącznie rodzynki i żetony. i każde dziobnięcie. Czynnikami wzmacniającymi w laboratorium były zazwyczaj pokarm lub woda. wymienialne na rodzynki. Ordery. Najczęściej na jej szczycie znajdują się te „najbardziej upragnione”: jedzenie. W naturalnym środowisku widok lwa jest dla np.). polujący lew może czyhać na stada stale pojawiające się u wodopoju o kreślonej porze lub zaczaić się przy pastwisku. W pewnym eksperymencie z szympansami wzmocnieniem były rodzynki. Stwierdził on. Zasadę tę potwierdzono również w badaniach laboratoryjnych. Skinner musiał więc wprowadzić dodatkowy w stosunku do mechanizmu warunkowania element wpływający na przebieg uczenia się. że samo wzmocnienie nie wystarcza w niektórych sytuacjach do wywołania zachowania sprawczego. picia lub seksualne. Nie da się jednak czynnością mniej atrakcyjną wzmocnić czynność bardziej atrakcyjną. zaszczyty są egzemplifikacją innych społecznych warunkowych czynników wzmacniającymi. Nazwał go b o d ź c e m d y s k r y m i n a c y j n y m. funkcjonujących podobnie do pieniędzy Jeszcze bardziej wzbogacił (i skomplikował !) mechanizm wzmacniania D. że „im dalej w las. na którym od czasu do czasu pasą się stada. Okazuje się. Narzuca się tu nieodparcie analogia do ludzkiego wysiłku ukierunkowanego na zdobywanie pieniędzy. Szympansy „pracowały”. a pozwolę ci odrobić lekcje” nie okaże się mobilizującą. W laboratorium uczono gołębie dziobania w przycisk (zach. że każdy organizm w danym czasie doświadcza określonej hierarchii czynności. lecz przez atrakcyjną dla wygłodzonego organizmu czynność jedzenia. aż do utrwalenia związku. Np. że w środowisku występują jednocześnie dwa rozkłady wzmocnień. czynnością ze szczytu hierarchii będzie swobodne poruszanie. o stałych i zmiennych odstępach czasowych. pracy. że staną się one w a r u n k o w y m i c z y n n i k a m i w z m a c n i a j ą c y m i.” Czynność pójścia do kina jest tak atrakcyjna. Uczeń Skinnera R. np. częstość danych zachowań uzależniają od częstości uzyskiwanych wzmocnień. w wychowaniu. H e r r n s t e i n wykazał. Nie jest on sygnałem innego bodźca. W czasie uczenia świeciła zielona lampka . Potwierdzono ją w szeregu eksperymentów. sporcie. instr. Innymi słowy zwierzęta lub ludzie będą dążyć do ich zdobycia dla ich samych. dyplomy. lecz wskazuje na prawdopodobne następstwa zachowania. a koniecznie pragnie pójść do kina. że nawet tak rozbudowana analiza wzmocnień nie oddaje w pełni złożoności mechanizmu uczenia się i czynników regulujących zachowanie zwierząt w warunkach naturalnych. że dla jej realizacji dziecko z zapałem bierze się za odrabianie lekcji. ponieważ zwierzęta trawożerne rozróżniają zachowanie lwa polującego i nasyconego. niekiedy nawet uciążliwych. Propozycja „Pójdź do kina. Badana zwierzęta przy tym systemie wzmocnień reagują ciągle. jak BW. zapowiadającym niebezpieczeństwo. gdy widok zapowiada napaść. Dzieje się tak. Jednak rzucają się one do ucieczki po spostrzeżeniu tego drapieżnika tylko w niektórych przypadkach. to mama sugeruje:” Odrób lekcje. niż pierwotnie przypuszczano. Można jednak bodźce obojętne tak uwarunkować. by zdobyć żetony. Jednak dla organizmu pozbawionego możliwości ruchu.124 miejscu pracy. tym więcej drzew”. Jeżeli dziecko nie chce odrabiać lekcji. ale niezbyt intensywnie. czynności. że zwierzęta różnych gatunków kierują się zasadą dopasowania. Wykorzystuje się ją także w życiu codziennym. antylop BW. a uciekają jedynie wtedy. Przekonano się. Czynność bardziej pożądana wzmacnia mniej pożądaną-to treść zasady Premacka. Potwierdziło się ono także w przypadku badań Skinnera. Stare ludowe przysłowie mówi. wzmacniano pigułką pokarmu. Zdarza się bowiem. Aby to zrealizować organizm może wykonać szereg innych. a pójdziesz do kina.

Skinner i jego zwolennicy. premie motywacyjne piłkarzy muszą stale rosnąć. natomiast kara. Prezentowany autor był zdecydowanym przeciwnikiem karania. i zostaje za to pochwalona. W szkołach np. najczęściej źle stosowane. to jaka będzie jej reakcja? W przypadkach.125 (bodź. budzą niechęć. bawiącym się atrakcyjną zabawką. Takie połączenie metod postępowania ma tę zaletę. ale nie do ograniczania szybkości jazdy. Pojawia się więc problem efektu łącznego działania dwu lub kilku czynników warunkujących. wiedząc. Poczeka na dobry humor przełożonego. Jeżeli zachodzi konieczność karania. osoba X czyta wiele książek. od wyraźnego łączenia zachowania i kary. zachowań agresywnych. gdy osobnik jest karany i nie ma żadnej możliwości . Wniosek stąd taki. że gdy nie świeciła. A ta musi być stale uatrakcyjniana. Czynność dodatkowo wzmacniana traci swą atrakcyjność i właściwość wzmacniania na rzecz wprowadzanej nagrody. Bodziec dyskryminacyjny pozwala rozróżnić sytuację już przygotowaną do działania od nieprzygotowanej. Kary. upowszechniając argumentację przeciw karaniu. S e l i g m a n i S. nowego zachowania. że dotkliwe kary są skuteczniejsze od łagodnych. że ukazuje drogę wyjścia z sytuacji. wprawdzie zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia ukaranej reakcji natychmiast po jej wystąpieniu. Układ wzmocnień: bodziec dyskryminacyjny-zachowanie sprawcze-skutek nazwał Skinner z b i e ż n o ś c i ą t r ó j c z ł o n o w ą. że szef jest wściekły z jakiegoś tam powodu. gdy znika groźba kary. dowodził. Zjawisko to badał i szczegółowo opisał M. który z zapałem ugania się na boisku za piłką. Jednym z bardzo groźnych społecznie i osobowościowo następstw karania jest w y u c z o – n a b e z r a d n o ś ć. Wyniki badań Skinnera znacząco wpłynęły na społeczne zachowania ludzi. Wielki błąd popełniają także rodzice. w którym mu płacą za takie właśnie uganianie się. ale nie eliminuje jej na przyszłość. zaprzestano bicia uczniów. gdy nagroda jest odbierana jako podkreślenie kompetencji osoby. Jeżeli natomiast dodatkowe wzmocnienie jest jedynie dodaniem czynnika skutek będzie odwrotny. Jeżeli np. przyczynili się do popularności wychowania bez kar. Nikt rozsądny nie pójdzie do dyrektora firmy z prośbą o podwyżkę płacy. niż dzieci. to wskazane byłoby jednoczesne nagradzanie za zachowanie alternatywne. Ludzie wielorako wykorzystują bodźce dyskryminacyjne. Uczą przy tym. Efekt nadmiernego uzasadnienia znamy dobrze z obserwacji realnych sytuacji życiowych. Inaczej zapał do gry gwałtownie zmaleje. która doprowadziła do zastosowania kary. Przekonanie. a nawet nienawiść do osób lub instytucji je stosujących. bawiły się rzadziej tą zabawką. Pojawi się wtedy e f e k t n a d m i e r n e g o u z a s a d n i e n i a. by sprzyjała wywołaniu odpowiedniego zachowania. Dotyczy to przede wszystkim procesów nagradzania i karania. dyskr). Karana reakcja zazwyczaj pojawia się powtórnie. M a i e r. od bezpośredniego wystąpienia kary po reakcji. Występuje ono w takich sytuacjach. Mandat za przekroczenie szybkości skłania kierowcę jedynie do uważnego wypatrywania ustawienia patroli policyjnych. jest zupełnie bazzasadne. opłacanie zabawy. co do połowy XX wieku było praktyką nagminną. którzy usiłują dodatkową nagrodą skłonić malucha do spożywania posiłków. Gdy zaproponowano dzieciom. że zwierzęta uczą się nie tylko reakcji.Okazało się. gołębie nie wykonywały tej czynności. Skuteczność kar natomiast zależy od poczucia winy. Stosowane w formie kar fizycznych bywają nawet niebezpieczne. walorów jej czynności zachowanie takie zostanie wzmocnione. Osoby operatywne społecznie zazwyczaj przygotowują sytuację tak. na zasadzie naśladownictwa. przestaje tak się zachowywać w klubie. którym za to nie płacono. że czynniki warunkujące mogą zwiększać swą skuteczność pod wpływem działania innego czynnika. że nagradzanie jest skuteczniejszą metodą modelowania zachowań. Młodzieniec. ale i tego jak się zachowywać w danej sytuacji. mimo uprzedniego wzmacniania dziobania w przycisk. Ostatnie sformułowanie wskazuje.

Odkrycie uczenia się utajonego (wspominaliśmy o nim na początku rozdziału). popada w bezczynność. jak szczur w klatce i znosi zimno. jeżą. otrzymujący uderzenia prądem.. radio lub telewizor. doznających po raz pierwszy uderzenia prądem w klatce z przegródką. Po pewnym okresie czasu wprowadza się je do klatki przedzielonej przegródką. deficyt emocjonalny. Do wyuczonej bezradność może również prowadzić życie w cieplarnianych warunkach. Wielu psychologów nie zadowoliło się radykalnym programem behawiorystycznym badania uczenia się i zajęło się studiowaniem form uczenia się poznawczego. niezależnie od jego formy i skutków. otrzymanych w badaniach warunkowania instrumentalnego.życie skoszarowane. wolnej od szoku.. Ostatni charakteryzują takie cechy jak apatia. niedostatek w zastygłej bezradności. których nie da się uniknąć. czego pragnie. W laboratorium aranżuje się taką sytuacje umieszczając zwierzęta w klatce z podłogą podłączoną do sieci elektrycznej i co pewien czas stosuje się bolesne uderzenie prądem. buraki. Poddano również reinterpretacji z punktu widzenia poznawczego szereg wyników. Szok wyzwala próby ucieczki z „miejsca bólu”. przeskakiwanie do części za przegródką. a w konfrontacji z sytuacjami realnego życia staje bezradny. nie uczy się kojarzyć własnych zabiegów z osiąganymi rezultatami. popiskują i przyzwyczajają do znoszenia tych dokuczliwości. „Przyjął” więc hipotezę bezradności. Ich zachowanie rażąco odbiega od obserwowanego u zwierząt. Cokolwiek nie zrobi nie może uzyskać środków na ogrzanie mieszkania. zwierzęta tak doświadczone nie próbują przeskakiwać do części bezpiecznej. smutek.Za ziemniaki otrzymuje grosze.podobnie. Wyniki badań Skinnera. Młodzieniec. Zwierzęta kulą się. przekonał się. za która nie występują uderzenia prądem. a także sformułowanie hipotezy o tworzeniu się mapy poznawczej w umysłach istot uczących się dało pierwsze impulsy do wieloaspektowych badań tego zjawiska. mleko i inne. który wytworzone produkty rolne próbuje sprzedać. Kuli się więc. Podobnie pracownik poddany mobbingowi. niechęcią podejmowania działań i tzw. Możemy sobie wyobrazić ubogiego chłopa. Wprowadzenie psa do klatki z przegródką nie zmienia znacząco rozumienia sytuacji. wszystko. co .126 uniknięcia kary. a ta. Mimo to. biernie poddaje się swemu losowi. Uczenie się poznawcze. natomiast w sferze osobowości wystąpi osłabienie zdolności poznawczych. wolnym uczeniem się. Świadczy o tym rozpoznawanie reguł czasu wzmacniania i dostosowania intensywności zachowania do występowania wzmocnień lub zjawisko blokowania dodatkowego bodźca. Następstwem wyuczonej bezradności w sferze społecznej będzie degradacja społeczna. Jak w tym ujęciu przedstawia się wyuczona bezradność? Pies. przyzwoite ubranie. za zborze. raz utrwalona. narkotyki lub. lękliwość Zatem przedstawione objawy w znacznym stopniu są zbieżne z symptomami depresji. przejawiające się m. który niczego nie musi zdobywać. że wszystkie jego reakcje prowadzą do tego samego: uderzenia prądem.in. Pozostaje mu wtedy ucieczka w alkohol. karany przez niegodziwego szefa za każde postępowanie. Wyuczona bezradność występuje także u ludzi. siły motywacji. jest trudno usuwalną. otrzymuje bezzwłocznie. wskazywały na istotną rolę procesów poznawczych w uczeniu się zwierząt. wbrew jego osobistej opinii.

Jego technika eksperymentalna była podobna do ówcześnie stosowanych. nie nauczył się postrzegania perspektywicznego. więc nie widzą sensu podejmowanie jakichkolwiek działań. H. wyciągając rękę lub doskakując. Po kilkakrotnym przyjrzeniu zaczynamy wyraźnie rozróżniać cechy poszczególnych jednostek. I jest to efekt uczenia się percepcyjnego. Wyniki badań jednoznacznie pokazały.T u r n b u l l a. a drugą w klatce o wzorach kół i trójkątów. innym razem był zawieszony wysoko pod sufitem i szympans nie mógł go sięgnąć. spowodowane zmiennością wielkości spostrzeżonych istot. różną w poszczególnych próbach. Kenge. Pod wpływem uczenia się zwiększa się dokładność spostrzegania Grupa Japończyków. W miarę zbliżania się do stada „małe robaczki” wyraźnie rosły i rosło zdumienie Kenge. dostrzegł w pewnym momencie grupę jakichś drobnych istot. że uczenie się następuje w wyniku aktywnej eksploracji środowiska. zebrali wiele dowodów na to. która hodowała jedną grupę szczurów w klatce o białych. twórca t e o r i i o p t y k i e k o l o g i c z n e j utrzymuje. wraz z pigmejskim przewodnikiem Kenge. dłuższy nieco dalej. Znany jest opis zdarzenia. w jego środowisku zjawisko to nie występowało. Jeżeli zmiana rozkładu wzmocnień jest trudna do wykrycia. Podobny eksperyment przeprowadzono na ludziach (J. Badane zwierze umieszczał w klatce i na różnorodne sposoby utrudniał mu sięgnięcie po ulubionego banana. którzy nie doświadczyli niepowodzenia. D. szybciej uczyły się wyboru właściwej drogi. U c z e n i e s i ę p e r c e p c y j n e jest jedną z form uczenia się poznawczego. D. Początkowo próbowały sięgnąć po owoc drogą naturalną. Raz owoc leżał za kratami klatki poza zasięgiem ręki. to istnieje małe prawdopodobieństwo zmiany zachowania. Czynnik poznawczy odgrywa w tym istotną role. Rozpoznanie następuje w wyniku uczenia się.127 powoduje. Zupełnie inaczej reagowali ludzie. jak środowisko oddziałuje na organizm. a czas przed kolejnym włączeniem prądu wykorzystują na odpowiednie przygotowanie się na jego działanie. przedstawiony prze z antropologa C. hodowane w klatce ze wzorkami. że uczymy się postrzegania kształtów. że z niego się żartuje. Następnie uczono szczury różnicować bodźce i wybierać drogę do pokarmu. Na zewnątrz klatki leżały w różnej odległości kije. że zachowanie też pozostaje niezmienne. W obu więc grupach pojawiły się odmienne hipotezy poznawcze. mieszkaniec dżungli. Psychologowie. ż czują się bezradni. Ludzie nie mający kontaktu ze współczesną cywilizacją. W pomieszczeniu umożliwiającym uderzanie prądem. Około 60% badanych nie udało się znaleźć pożądanej kombinacji. mniejsza i większa. W klatce znajdowały się skrzynki. N o r m a n). dostosowuje się do rozpoznawania środowiska i dlatego proces uczenie się można właściwie zrozumieć śledząc to. pozwalała uniknąć takiego doznania. widząc po raz pierwszy fotografię nie dostrzegają na niej przedstawionego obiektu. J a c o b s). znajdowały się przyciski. że są to bawoły roześmiał się i złościł. T h o r n t o n i P. widziana po raz pierwszy wydaje się niezróżnicowaną. który nigdy przedtem nie był w terenie nie zalesionym. a pytani o przeżycia w tej sytuacji stwierdzali. sądzili. Gdy to nie przynosiło rezultatów . J. G i b s o n. Jego istotę dobrze oddaje eksperyment E. Zapytał więc badacza co to za istoty. W czasie pierwszej wojny światowej przebywał on na Tenerifie i okoliczność tę wykorzystał do prowadzenia badań nad uczeniem się i myśleniem szympansów. prowadzący badania międzykulturowe. wielkości i innych cech. że szczury. że w takiej sytuacji musi istnieć możliwość kontroli uderzeń. krótki w zasięgu ręki. K o h l e r. A. U c z e n i e s i ę p r z e z w g l ą d (insight) badał i opisał W. Jego zdaniem system percepcyjny podlega ewolucji.(P. L i n d – s a y. ale stale oznakowaną tym samym symbolem. Kohler obserwował jak szympansy uczyły się przezwyciężać przeszkody. których kombinacja użycia. wyruszył samochodem poza obszar leśny. Autor ten. tekturowych ścianach. Kiedy usłyszał. J. W. Kenge. G i b s o n. uniemożliwiające zdobycie banana.

Nabywa przy tym potencjalnych możliwości reagowania na to. ułatwiających restrukturalizację wyobrażeń sytuacji. Wiedza działa podobnie do instrukcji. dotyczące nabywania wiedzy i różnicowania bodźców. co spotka w przyszłości. Ramka 17 Proponuję Czytelnikowi samodzielne rozstrzygniecie sporu. jedną na drugiej. że Kohler popełnił kilka błędów metodologicznych. po którym przesuwa się wagoniki (oznaczone kwadratami 1 i 2). drapało i nagle łapało kij i strącało banana.128 zwierze wierciło. Można to osiągnąć przez analizę własnego uczenia się rozwiązania niżej przedstawionego problemu ustawienia wagoników. 4. Czy pożądany wynik osiąga się po serii prób i błędów. lecz wielu sposobów reagowania na dany przedmiot.Wagoniki nie mogą przejeżdżać przez tunel. Hebb podkreśla. że uczenie się następuje w rezultacie zrozumienia struktury sytuacji. odpowiadających ich numerom. Konkluzją eksperymentu było stwierdzenie.Lokomotywa wyjeżdża z zajezdni i po wykonaniu zadania wraca do niej. M a i e r a nad oddziaływaniem nastawienia na ułatwienie uczenia się. Lokomotywa może przesuwać oba wagoniki jednocześnie. czyli tendencja do reagowania w określony sposób.R. D. by znalazły się one na miejscach. ale na bocznicę tylko p o p y c h a wagoniki nie może ich wciągać 2. Dalsze badania uczenia się szympansów pokazały. z której wychodzi ślepa bocznica B. rozglądało. Następuje to nagle i nie ma związku z poprzednimi próbami. Znaczące są tu badania N . H e b b a. wglądu? Na niżej zamieszczonym rysunku elipsa przedstawia tor. kształtującej nastawienie. jaki wystąpił między Kohlerem a Thorndikiem. wagoniki są ustawione w punktach 1 oraz 2 (wagonik 1 w punkcie 2. Przebieg uczenia się zależy od złożoności struktury i zdolności organizmu do jej rozeznania. Obowiązują przy tym następujące reguły: 1. Analogiczne procesy prowadziły do użycia skrzynki lub zestawienia dwu. 3. Zaczęto badać wpływ różnych czynników. z zajezdni Z do tunelu T i z powrotem do zajezdni. a wagonik 2 w punkcie 1). a Kohler stał się jej zapalonym krytykiem. Te stwierdzenia podważały teorie uczenia się poprzez próby i błędy Thorndike’a. że zwierze lub człowiek w warunkach naturalnych uczy się nie jednego. Zadanie polega na przesunięciu wagoników lokomotywą tak. Jeżeli badanemu pokażemy cyfry 8 oraz 2 i . F. Jest on zastrzeżony wyłącznie dla lokomotywy. Oba może przesunąć na bocznicę. Kształtuje się w i e d z a organizmu.Lokomotywa może poruszać się po całym torze. czy też w wyniku nagłego olśnienia. niemniej jego poglądy ukierunkowały dociekania nad uczeniem na tory psychologii poznawczej. wybierania jednego z wielu możliwych. W momencie startu lokomotywa L stoi w zajezdni.

Inne będą reakcje szympansa. A więc zadanie i jego właściwości w znacznym stopniu określa przebieg procesu uczenia się. Ross . bił ją młotkiem. D. kierowca prowadzi samochód 24 godziny bez przerwy. przy tym nie je. to nie powiemy. ale również do tworzenia wyobrażeń lub pojęć. intensywność której zmienia się w zależności od właściwości zadania i warunków jego realizacji. z Przedszkola przy Sanford University podzielono na grupy eksperymentalne i kontrolne. Przydzielone do grup eksperymentalnych obserwowały zachowanie dorosłego człowieka (modela).) Zadania można podzielić według różnych kryteriów. mężczyznę lub kobietę. T o m a s z e w s k i określił je jako rozbieżność pomiędzy rzeczywistością. Trwało to 10 minut. Analogicznie działa wiedza. na osobiste i pozaosobiste . w wyniku którego zwierze reaguje na każdy z dwu oddzielnie występu jących BW.. Reguła delty występuje zarówno w uczeniu się zwierząt jak i ludzi. Ross i S. . A. patrz: M.5 metra. Model w pewnym momencie zaczynał zachowywać się agresywnie. wzbogacają umysłową reprezentację świata. niż poprzednia reakcję. indywidualne i zbiorowe. Natomiast w uczeniu się człowieka istotnym elementem poznawczym jest z a d a n i e. Materska: Wstęp . Jeżeli np. zachowującego się agresywnie lub nie agresywnie. w tym plastikowa lalka Bobo. uruchamiają odpowiedni do cech zadania proces przetwarzania informacji i określają ustosunkowanie się jednostki do procesu realizacji. „bo były przeznaczone dla innej grupy”. że zesłabł z powodu długotrwałej pracy lub niedożywienia. autogenne (własne) i narzucone przez innych. Dzieci. Miało to sfrustrować badane dzieci. a inne tego.. zwany przez niektórych psychologów r e g u ł ą d e l t a.(Obszerniej. że odpowiedzią będzie „Cztery”. kształtujące się w trakcie uczenia się. nie śpi. Różne właściwości zadania powodują swoistą recepcję bodźców. Zwierzęta i ludzie nie uczą się reagowania na bodźce nie wnoszące informacji o sytuacji. Bandurę. o złożonej sieci połączeń. Ten stan rozbieżności. który bawił się kijem. Osiągnięty wynik może zadawalać lub skłaniać do dalszego poszukiwania sposobów osiągnięcia celu. „to jest twardziel”. określających nowy układ stymulacyjny. wielkości około 1. Ale nowe polecenie „Podziel” sprawi. to usłyszymy w odpowiedzi „Dziesięć”. stało się podstawą wyjściową k o n e k c j o n i s t y c z n e g o modelu uczenia się. dorywcze i perspektywiczne. badaną i opisaną przez A. że wywiera ona wpływ na wiele potencjalnych reakcji. T. nie odpręża. kopał. Wynik operacji nie zmieni się pod wpływem powtórek. że bardzo często naśladują one swych ojców i przyswajają ich sposób bycia.m o ś c i. nie popija płynu. ale nie reaguje na ich łączne działanie. podrzucał. Opisane procesy pokazują jak niektóre elementy poznawcze. W pomieszczeniu eksperymentalnym znajdowały się rozmaite zabawki. Cały ten proces jak i jego poszczególne elementy podlegają k o n t r o l i ś w i a d o. Ale błąd nie docenienia któregoś z nich powoduje uczenie się jego znaczenia. okładał pięścią. U c z e n i e s i ę p r z e z o b s e r w a c j ę jest odmianą uczenia się poznawczego. Jest to u c z e n i e s i ę k o r y g u j ą c e b ł ą d. prowadzi nie tylko do uczenie się reagowania na nowe połączenia bodźców. a potrzebami i oczekiwaniami jednostki. Uczenie się hebbowskie.129 polecimy „Dodaj”. ale nie pozwolono bawić się nimi. a także komentował zdarzenie: „chce jeszcze zarobić”. Zdobywana wiedza powoduje „przestawienie się centrali” tak. Wystąpienie błędu świadczy o rozbieżności pomiędzy oczekiwaniem a stanem faktycznym. Aby dokładniej poznać ten proces podjął badania eksperymentalne. Zmiana nastawienia wywołało inną. 36 dziewczynek i 36 chłopców. lecz wprowadzimy syntetyzujące określenie „przeciążenie” i nim posłużymy się wyjaśniając „zasłabnięcie” kierowcy. określa sposób reagowania na bodźce i wyznacza cel działania. Po fazie obserwacji zachowania modelu pokazano dzieciom atrakcyjne zabawki. przewracał Bobo. który kija nie widział. Pracując z dzieci z rodzin przestępczych Bandura zauważył. Zadanie motywuje do działania. np.

na dziewczynkę-12. wspólnych dla wielu dziedzin aktywności ludzkiej. podobnie jak u małych dzieci. mechaniczne. np. to nastąpi szybkie przeniesienie wprawy. 2) gdy naśladownictwo pozwala uporać się z osobistymi problemami. gdy demonstrował ją model naturalny. jeżeli modelem była kobieta (48. że oglądanie takich scen prowadzi do znieczulenia psychicznego. wymagający identycznej reakcji R. Zjawisko transferu pozostaje w pewnym związku z generalizacją bodźca. na jakim materiale się ćwiczy. Wielu psychologów twierdziło i dostarczało dowodów na to. ze względów praktycznych. Przypuszcza się zatem. koszykarz szybciej nauczy się grać w piłkę ręczną. Ostrożniejsi psychologowie sądzą. Wyraźnie naśladowano przemoc. dały zbliżone rezultaty. iż umysł nabiera sprawności niezależnie od tego. określane jako t r a n s f e r p o z y t y w n y. Wykazano. nabywa umiejętności bycia w sytuacjach obniżonego działania siły grawitacji. gdy demonstrował ją film animowany. że wpływy pokazywanych obrazów są groźne. a jeszcze słabiej. szybko zapominanych.130 Następnie wprowadzono je do pokoju. że dokonuje się bez wzmacniania. bowiem zwierzęta i ludzie często uczą się odpowiednich zachowań obserwując wykonywane czynności przez inne organizmy.7 przypa-dków. Jest on możliwy w pewnych granicach dzięki poznaniu z a s a d. Czeladnik u majstra wiele uczy się przez podpatrywanie sposobu pracy. Przedstawioną przez Bandurę wizję uczenia się nazywa się niekiedy t e o r i ą s p o ł e c z n e g o u c z e n i a s i ę. że nabyta wprawa w jednej dziedzinie przenosi się na inne. I to jest istota transferu. ćwicząc poruszanie się pod wodą. Dzięki temu liczne obyczaje są przekazywane z pokolenia na pokolenie. Okazało się. służy poznawczemu m o d e l o w a n i u ich zachowania. Kosmonauta. Ludzie dorośli naśladują innych (innego) rozumnie. Chciano bowiem wiedzieć czy pokazywanie brutalnych scen w telewizji powoduje narastanie agresywności dzieci i młodzieży w realnym życiu.Ta sama tendencja naśladowania przedstawiciela swojej płci wystąpiła u dziewcząt. że dzieci wyraźnie naśladowały zachowania modeli. Zjawisko mody jest dobrą ilustracją tych prawidłowości. małp występuje przemożny pęd do naśladowania. Eksperyment Bandury przypomniał i uświadomił badającym problemy uczenia się znaczenie naśladownictwa. Na każdego chłopca przypadło średnio 38. gdy 1) model jest atrakcyjny. nie potwierdzone rzetelnymi badaniami. ż e tak jest rzeczywiście.4 akta). Wielu zachowań społecznych uczymy się obserwując postępowanie innych osób. Poznawanie wzorce w postaci osób cenionych i lubianych wpływa na zachowanie jednostek poznających. w tym w Kongresie Stanów Zjednoczonych. że istnieje przekonanie. Jeżeli mamy związek S – R i wystąpi S1. Wzbudziły przeto ogromne zainteresowanie. Jest to naśladownictwo. gdy modela przedstawiano na filmie. nieco słabiej. Kolejne badania. mianowicie wtedy. Chłopcy częściej zachowywali się agresywnie w zabawie jeżeli obserwowali modela płci męskie (średnio 104 akty agresji). Różni się ono od instrumentalnego m.2 przypadków naśladowania zachowań agresywnych. Jest to sąd odwołujący się do analogii nabywania sprawności fizycznej. w którym bało wiele zabawek. U niektórych zwierząt. w których zachowania modela żywego zastąpiono filmowym. gdy nie spotykają się z przeciwdziałaniem wychowawczym rodziców i wychowawców. T r a n s f e r ć w i c z e ni a. ”agresywnych” i „nie agresywnych” i obserwowano swobodne wybory obiektów zabawy i zachowania uczestników. Pamiętając o złożoności zagadnienia (wiedza ma nie tylko praktyczne znaczenie) powiedzmy. obojętności na ból i cierpienie i zachowań agresywnych. niż uprawiający strzelectwo itp. nie mających walorów praktycznych. Osoby uczące się w szkołach pytają nieraz o sens przyswajania treści niektórych przedmiotów.in. Jeżeli z kolei na bodziec S trzeba będzie reagować . Publikacja wyników prac Bandury zbiegła się w czasie z nasileniem prezentacji scen przemocy w telewizji amerykańskiej. rzadziej.

teraz przyszła kolej na poznanie emocji. Każdy zatem czynnik ubarwiający. Określmy na początek relację pomiędzy pokrewnymi terminami „u c z u c i e” i „e m o c j a”. w tym uczucia. V a n B r a k e l sporządził zestawienie 22 najbardziej rozpowszechnionych wśród psychologów definicji emocji i po przeanalizowaniu ich treści nie znalazł żadnej takiej. którzy opanowując określony sposób urzędowania nie mogą przystosować się do wymagań „nowych czasów”. czyli utrudnienie w nabyciu wprawy posługiwania się reakcją R2. Anderson: Uczenie się i pamięć. ale nie potrafiliśmy. Niekiedy określa się emocje jako s t a n p s y c h i k i. PWN. . Często narzekamy na nie elastyczność urzędników. Włodarski (red): Psychologia uczenia się. w miarę zwartą całość. Rozdział IX Emocje i stres. R. Warszawa. Niechże ta hiperbola stanie się wprowadzeniem do problematyki kolejnego rozdziału. reakcją R2.WsiP. PWN. Daniel Goleman. Mimo to kierownicy instytucji i przedsiębiorstw poszukują ludzi wykształconych i chętnie im powierzają wykonywanie prac. natomiast ich istota jest tożsama. nie wykazano też silnego wpływu jednej wysokiej sprawności na poziom innych sprawności. Drugi sposób postępowania wydaje się być bardziej pomocny rozpoczynającym studiowanie psychologii. Włodarski: Psychologia uczenia się. Literatura zalecana. Drugi pogląd nie wydaje się być przekonywującym. rozumu. PWN. impulsywny i potężny. J. Galloway: Psychologia uczenia się i nauczania. .1998 r. Zgodnie z pierwszym. Do kategorii uczuć zalicza się przeżycia estetyczne. Jak dotychczas zaznaczyły się w psychologii dwa odrębne poglądy. Czym są emocje? Wiemy o tym z autopsji. ułatwiającymi rozumienie istoty zjawiska i łączenia problematyki emocji w jedną. Zjawisko transferu nie jest dokładnie poznane. jak dotychczas. autor pracy pt. moralne. Powiada się. 1970 r. niż nie wykształconych. że ludzie mają dwa umysły: racjonalny. świadomy. Buduchowska.131 w nowy sposób. intelektualne.Z. uczucia są bardziej subtelnymi przeżyciami niż emocje i są mniej zależne od kontekstu sytuacyjnego. Warszawa.C. poprawnie zdefiniować tego terminu. że bez emocji . Przyjemne uczucie „głaskanego” podniebienia skłania ludzi do spożywania kawioru i jest ono tylko słabszą siostrą doznań.1988 r . . bardziej tradycyjnym. Z a s a d y u c z e n i a s i ę są przeto jednym z elementów transferu wprawy. niekoniecznie zgodnych z ich kierunkiem wykształcenia. Prawdopodobnie korzyści takiego rozwiązania wynikają z faktu szybszego uczenia się ludzi wykształconych.J. 1998 r. Inteligencja emocjonalna pisze. mimo. Warszawa. która nie zawierałaby usterek lub uchybień. kwalifikujemy jako emocje. Dotychczas zajmowaliśmy się problematyką poznawczą. W tej sytuacji wielu autorów unika definiowania tego terminu i przedstawia problematykę emocji referując poszczególne zagadnienia. uczucia i emocje różnią się jedynie stopniem intensywności. Inni posługują się określeniami naprowadzającymi. nadający barw życiu. to wystąpi t r a n s f e r n e g a t y w n y. Utrudnia to transfer negatywny. Zjawiska te możemy obserwować w realnym świecie.W. Według drugiego. religijne. Warszawa. skłonny do zadumy i refleksji oraz emocjonalny. odczuwanych w trakcie zaspokajania dokuczliwego głodu. że czasami działający nielogicznie. Z.

P i e r w s z a. I ten schemat spostrzegania tego. gniew. znany specjalista z tego zakresu. Wymieniono 383 odrębne nazwy. Po drugie wyliczenie nazw emocji przedstawia ich „objawowość. zaliczył do tego zbioru 8 emocji. że trzy właściwości określają istotę emocji. genetyczne uwarunkowanie programów reagowania. Dynamika tak kształtowana także tworzy kolorystykę życia. położone w kole obok siebie. Wskazują na to badania B. sztywność ekspresji. objawami fizjologicznymi emocji i doświadczeniem (przeżywaniem) i inne. wyraźna analogia do spostrzegania świata naturalnego. głód. wrodzonych e m o c j i p o d s t a w o w y c h. Po pierwsze. Czy możemy mieć pewność. akceptacja i strach składają się na uległość. nie lubimy jego szarzyzny. co zewnętrzne przeniesiono na świat umysłu. np. pozostawia się czytelnikowi określenie treści owego „itp.132 życie byłoby szare. Przedstawiono wiele kryteriów wyróżniania emocji podstawowych. m. że emocje to przeżycia takie jak radość. przypisując emocjom właściwość ubarwiania przeżyć. sądzi. co sprzyja jednostce lub negatywnej faktów niesprzyjających jej dążeniom. pożądanie seksualne itp. jak widać. Podejmuje się też próby budowy enumeracyjnej definicji emocji. wpływający na procesy somatyczne organizmu i działanie. gniew i wstręt . Taki sposób definiowania przysparza specyficznych. Są to radość-smutek. . Emocje (silne) zmieniają strukturę planów działania i wpływają na relację jednostki i otoczenia. a barwy odbieramy jako radosne jego upiększenie. zatem definicje takie nie w pełni ułatwiają rozróżnić emocje od nie emocji.”. o wielce skomplikowanym układzie strukturalnym i zróżnicowanych cechach formalnych. mieszanka strachu i zdziwienia daje odczucie goryczy. łącząc się tworzą e m o c j e w t ó r n e. Jaki wniosek wypływa z tych rozważań? Taki. zdziwienie-oczekiwanie i akceptacja-wstręt.pogardę. różnorodnego uwarunkowania. to tworzenie podstawy ocen ważnych dla jednostki zdarzeń. ból. Znawców problematyki emocji są zgodni w tym. A. że próby zdefiniowania emocji ujawniają nam to. D r u g a to właściwość wyzwalania działania i zdolność nadawania priorytetu działaniom zgodnym z emocją. A to może być źródłem nieporozumień i błędów.iż są one zjawiskiem o wielu właściwościach. Nie osiągnięto jednak zgodności poglądów w kwestii listy tych emocji. aczkolwiek istotnych kłopotów. którzy prosili 200 kanadyjskich studentów o wymienienie wszystkich znanych im określeń emocji. a całe bogactwo odmian pozostawia w domyśle. T r z e c i a to subiektywnie odczuwany stan umysłu. jeden z lepszych znawców prezentowanego problemu. Uchybienia tego próbują uniknąć budujący definicję według wzorów klasycznych. jednolite i nieciekawe One to zabarwiają życie różnymi odcieniami przyjemności i przykrości. strach-gniew. F r i j d a. niektóre tylko jednorazowo. że wszystkie wymienione określenia dotyczą emocji? Chyba nie. strach. wspólnych dla ludzi różnych kultur i środowisk. N. Ludzie dążą do przedłużania czasu trwania przyjemności i jego skracania w przypadku przykrości. pragnienie. F e h r a i J. przedstawia mu się jedynie prototypy podstawowych emocji. Powiada się. radość i oczekiwanie dają optymizm. P l u t c h i k.in. nie określając ich istoty. pogrupowanych w przeciwstawne pary. Pojawiająca się emocja staje się kryterium oceny pozytywnej tego. spójność pomiędzy ekspresją. Rozmieszczone w kole w postaci sąsiadujących i przeciwstawnych oktaw oddają myśl Pluchika o bliskości i przeciwieństwach emocji. R. R u s s e l l a. że istnieje kilka ewolucyjnie ukształtowanych. Bliskie. Myśl tę ilustruje niżej zamieszczony obraz koła emocji. Występuje tu.

133

Nie wszyscy badacze akceptują ten model układu i współzależności emocji. C. I z a r d np. wyróżnia 10 emocji podstawowych: radość, zdziwienie, gniew, wstręt, pogardę, strach, wstyd, poczucie winy, zainteresowanie i podniecenie. Rozbieżności zapatrywań, dotyczące zestawu emocji podstawowych, siłą rzeczy muszą prowadzić do powiększania różnic w kwestii zestawu i kompozycji składników emocji wtórnych. Radość i akceptacja to według Plutchika składniki miłości, natomiast Izard dopuszcza dwie możliwości aktualizacji miłości z połączenia: 1) radości i zainteresowania oraz 2) radości i podniecenia. Rozbieżności w kwestii właściwości emocji wtórnych świadczą o poziomie trudności, z jakim badacze mają do czynienia w badaniach emocji. Zróżnicowanie emocji jest bardzo wyraźne przy wysokim poziomie ich intensywności, natomiast zaciera się, staje się mało widoczne w stanach niskiego natężenia. Stanowi to jedną z przeszkód w badaniu i charakterystyce przedstawianych emocji. W praktyce obserwujemy zróżnicowane pod wieloma względami stany emocji. Jest to wynikiem zarówno różnorodności form ich występowania, jak i sposobu obserwacji. Nieco inaczej jawią się nam emocje własne, innych ludzi lub zwierząt. Jedną z cech je różnicujących jest z a b a r w i e n i e lub t o n a c j a. Używając tych kategorii mamy na myśli ogólne określenie odczuć p r z y j e m n o ś c i lub p r z y k r o ś c i. Mogą one współwystępować z różnymi emocjami, np. ból, zazwyczaj przykry w niektórych sytuacjach bywa odczuwany jako lekko przyjemny, albo nasilający doznawaną przyjemność. Te relacje wzajemne komplikuje dodatkowo to, że przyjemności mogą być aktualistyczne, doznawane w trakcie określonego procesu, lub wynikające ze wspomnień i wyobrażeń. Niekiedy wspomnienia przykrych wydarzeń są odczuwane jako przyjemne. W pamięci dokonuje się zmiana ram odniesienia ówczesnych doznań. Stany emocjonalne różnicują się również według kryterium i n t e n s y w n o ś c i i c z a s u trwania. Stany o słabej intensywności, szybko zmieniające się, o różnym czasie trwania to n a s t r o j e. Nie jest znana ich etiologia, mogą pojawiać niespodziewanie, pozornie bez przyczyny. Mogą wynikać z przyczyn wewnątrz organicznych i sygnalizować pojawienie się jakiegoś napięcia. Mogą też być następstwem działania czynników zewnętrznych, takich jak rodzaj pogody, spotkanie miłej i cenionej osoby, określone zdarzenie itp. Nastroje dzieci i młodych ludzi zmieniają się bardzo szybko, dziecko z sekundy na sekundę może przechodzić z płaczu do radości. Nastroje ludzi dorosłych są bardziej stabilne, a niektóre bywają długotrwałe. Nastroje depresyjne np. mogą trać tygodniami, a nawet miesiącami. Niezależnie od parametrów czasu i intensywności nastroje charakteryzuje tonacja. Zły nastrój jest stanem przykrym, towarzyszy mu niekiedy przygnębienie, obniżenie sprawności. W dobrym nastroju człowiek odczuwa radość, jest podniecony, energiczny. W krańcowych przypadkach popada w e u f o r i ę, czyli stan ponad normalnego podwyższenia dobrego nastroju. W z r u s z e n i a, to chwilowy stan wzmożonego przeżycia emocji, pojawiający się z reguły pod wpływem bodźców ze świata zewnętrznego. Wzruszamy się czytając literacki opis jakiegoś zdarzenia, oglądając obraz malarza-artysty, na widok cierpiącego kaleki, płaczącego dziecka czy skomlącego zwierzęcia. Wzruszenie, pomimo, że może być wywołane czymś przykrym, jest przeżyciem raczej pozytywnym, o wielowątkowej kompozycji. Nie mamy natomiast dobrego określenia przeżycia typu wzruszenie odczuwanego jednoznacznie negatywnie. Potocznie mówi się o „wnerwieniu”, „wkurzeniu” albo o rozłoszczeniu, czyli o jednolitej emocji. A f e k t y to stany intensywnego i krótko trwałego pobudzenia emocjonalnego. Niekiedy ich siła jest tego rzędu, ż opanowują one cały umysł, blokują wystąpienie innych doznań. Człowiek w afekcie nie panuje nad swoim zachowaniem, nie docierają do niego bodźce przeciwstawne do tych, które wywołały pobudzenie. Zanika racjonalna kontrola czynów. Afekty gniewu prowadzą

134

często do zachowań wulgarnych i agresji, zazdrości do natychmiastowego wymierzania sprawiedliwości, strachu do nie przewidywalnych, zaskakujących zachowań. Ze specyfiką afektywnego uwarunkowania czynów mają do czynienia sądy i w takich przypadkach muszą rozstrzygać o stopniu winy za popełniony czyn karalny. Afekty niekiedy nabierają niezwykłej intensywności i są określane mianem efektu patologicznego. F u r i a to niezwykle intensywny, krótkotrwały i niszczycielski wybuch emocji, szał, szaleństwo. Furie to w starożytnym Rzymie trzy boginie zemsty, okrutne mścicielki przelanej krwi i one symbolizują właściwości tego stanu emocji. N a m i ę t n o ś c i to silna, ukierunkowana i względnie trwała emocja, wynikła z upodobania i przywiązania do określonej formy aktywności. Są one ze swej istoty bardziej podmiotowe, niż przedmiotowe, bardziej charakteryzują osobę je przeżywającą, niż sytuację, która je wyzwala. Niektóre z nich są bardzo trwałe, są „namiętnościami życia”. Może to być np. namiętność do gry w karty, sportu, kolekcjonowania itp. Bywa namiętna miłość, żądza władzy, ale i namiętność skąpca, palacza i innych. Nie zależnie od formy bywa ona na tyle silnym motywem czynu, że czasami prowadzi do zachowań kryminalnych. Zdarzało się, że namiętni filateliści z chęci posiadania upragnionego znaczka popełniali zuchwałe kradzieże, a namiętni kochankowie dopuszczali się nawet zbrodni na swych wybrankach. U c z u c i a są stanem zabarwionym emocjonalnie, ale nie sprowadzają się one do przeżyć czysto emocjonalnych. Są one zawiłą kombinacją elementów emocjonalnych, poznawczych (sensorycznych i intelektualnych), a także upodobań, nastawień, wartościowań. Emocje z reguły pojawiają się pod wpływem zdarzeń zewnętrznych, naturalnych lub społecznych, natomiast uczucia kształtują się także na tle procesów mentalnych i osobowości. Nie zanikają one przeto, podobnie jak emocje, po ustaniu działania przyczyny, lecz trwają raz krócej raz dłużej po jej zniknięciu. Często też powracają spontanicznie, bez widocznej przyczyny. Zmienności uczuć doświadczamy np. pod wpływem samooceny, wysoka wzbudza samozadowolenie, niskadezaprobatę, niezadowolenie z siebie itp. Pomiędzy pojęciami emocja i uczucie zachodzi relacja krzyżowania. Niektórych emocji nie nazwiemy uczuciami i niektórych uczuć nie utożsamimy z emocjami. Typowe emocje gniewu, strachu czy bólu jakościowo różnią się od klasycznych uczuć estetycznych, moralnych i religijnych. Istnieje natomiast klasa stanów psychiki o właściwościach charakterystycznych zarówno dla emocji jak i uczuć. Dobrze ilustruje ten stan rzeczy zjawisko miłości. Tak zwany cool sex, efekt popędu seksualnego jest redukcją napięcia emocjonalnego, natomiast miłość platoniczna jest czystym uczuciem uwielbienia, zachwytu, przyjaźni, kombinacją doznań wolnych od afektywności. Miłość pełna, łącząca ludzi kochających się, zawiera w sobie zarówno emocje jak i uczucia, tworząc niepowtarzalną tonację przeżyć. Niektóre uczucia, przede wszystkim estetyczne i religijne, są przeżywane kontemlacyjnie. Na ich treść składają się elementy oglądu, namysłu, roztrząsania, przemyśliwania. Przeżycia te mają tę właściwość, że nie prowadzą do działania, implikują bierność. Kontakt ze światem zewnętrznym zostaje ograniczony, osobnik kontemplujący koncentruje się na swoich doznaniach i przeżyciach, zamyka się w sobie. Trwa w tym stanie aż do momentu pojawienia się silnego bodźca zewnętrznego, zmieniającego nastawienie. Stany krańcowo intensywnych uczuć określa się jako ekstazy, uniesienia uczuciowego. Pojawiają się one pod wpływem silnych wzruszeń, odpowiednich ćwiczeń, stosowanych np. przez mnichów tybetańskich lub jogów, praktyk ascetycznych, narkotyków i innych. W stanie ekstazy zostają ograniczone funkcje świadomości, doznania zmysłowe „bledną”, tracą swą wyrazistość, do świadomości docierają tylko te, które dotyczą treści ekstazy, występują zmiany czynnościowe organizmu: serce „zamiera”, oddech staje się niewyczuwalny, twarz kredowo

135

blada, ręce i nogi zimne. Niekiedy występuje i d e o p l a s t i a, wyobrażenia zostają wtedy odebrane jako wrażenia, ukazujące realny obraz świata. Pojawiają się omamy, złudzenia. Wizja cierpienia, bólu może prowadzić do wystąpienia różnorodnych znaków na skórze, a nawet stygmatów, ran ciała. Istnieją też ekstazy radosne, określane jako rozkosz ekstatyczna. Poznanie genezy i właściwości emocji i uczuć skłania do zaznaczenia analogii pomiędzy nimi a „drogą od dołu do góry” i „od góry do dołu” w procesie poznania zmysłowego. Emocje, to swoista „droga od dołu do góry” są one wzbudzane przez wydarzenia zewnętrzne, niezgodne z dążeniami jednostki, natomiast uczucia „spływają” z góry, oddają stan umysłu, przenosząc go na obiekty zewnętrzne. P o b u d z e n i e e m o c j o n a l n e. Co wywołuje emocje, jakie czynniki powodują to, że doświadczamy radości, smutku, strachu, gniewu lub obrzydzenia? Wiemy, że niektóre emocje maja biologiczne uwarunkowanie. Emocja bólu pojawia się w następstwie bodźca, działającego destrukcyjnie na organizm. Czy istnieją analogiczne bodźce, wywołujące emocje innych modalności? Eksperymenty prowadzone na szympansach pokazują, że gipsowy odlew maski pośmiertnej wywołuje u 1/5 obserwowanych zwierząt krzyk przerażenia i gwałtowną ucieczkę, u pozostałych mniej gwałtowne i zróżnicowane reakcje (D. Hebb).Podobnie silną reakcja, zarówno u szympansów jak i człowieka dorosłego występuje na widok węża, krwi, zmasakrowanego ciała. Niektórzy badani mdleli w czasie oglądania filmu, pokazującego operację chirurgiczną. Opisane bodźce są odbierane jako sygnały zagrożenia, są więc emocjogenne. Również intensywność bodźców ma określony wpływ na pojawianie się emocji. Bodźce bardzo słabe nie wywołują żadnych emocji, słabe i średniej mocy są odbierane jako przyjemne, a po przekroczeniu granicy określonej intensywności stają się nieprzyjemne. Dalsza intensyfikacja bodźca daje odczucia emocji krańcowo nieprzyjemnych, bolesnych. Tak jest odbierany np. bardzo silny hałas. Zjawisko zmiany emocjonalnego zabarwienia bodźca w zależności od jego intensywności nosi nazwę a l t e r n a c j i. Prawidłowość tę doskonale wykorzystują praktycy, zainteresowani kształtowaniem nastroju. Znamy przytulne kawiarenki, nastrojowe wnętrza kościołów o delikatnym świetle „witrażowym”, niektóre sale wystawowe dzieł sztuki itp. Nagle i niespodziewanie pojawiające się bodźce, a także obiekty szybko zbliżające się do postrzegającego są kolejną przyczyną pobudzania emocji. Wywołują one przeżycia negatywne i reakcje unikania. Oddziałują one w ten sposób do póty, dopóki stanowią zaskoczenie. W miarę ich powtarzania się pojawia się h a b i t u a c j a, czyli przyzwyczajenie do ich właściwości. (J. Reykowski) Przedstawione przyczyny występowania emocji pokazują, że są one skutkiem działania czynników świata zewnętrznego na organizm. Otoczenie jest tu czynnikiem aktywnym, organizm, w aspekcie doznań emocji, biernym. Są to zatem e m o c j e s t a n u b i e r n e g o. Ale z reguły organizm zdrowy jest aktywny, dąży do osiągania określonych celów życia. Na drodze ku nim napotyka różnorakie przeszkody i sytuacje sprzyjające. I one też stają się przyczynami pojawiania się emocji. Określimy je jako e m o c j e s t a n u a k t y w n e g o. Jeżeli są to utrudnienia w realizacji dążeń, występują emocje negatywne, takie jak gniew, smutek, złość, jeżeli sprzyjają podjętym działaniom wzbudzają emocje przyjemne ( radość, dumę i inne). Intensywność tych emocji zależy od ważności celu i stopnia osobistego zaangażowania jednostki w jego realizację. Stwierdzono np. wyraźny wzrost napięcia emocjonalnego u chirurgów wykonujących trudne operacje. W pewnych przypadkach siła emocji przewyższa siłę dążenia do zachowania życia. Niekiedy patrioci giną w obronie ojczyzny, a zakochani bez ,,wzajemności popełniają samobójstwo „z miłości”. Emocje pojawiają się niekiedy bardzo szybko, w ułamkach sekundy. Nie znaczy to, że są aktem, wręcz przeciwnie, są procesem o kilku fazach, niestety różnie rozumianych przez

136

poszczególnych specjalistów. Zdaniem N. Frijdy są to fazy: 1) oceny poznawczej, 2) wartościowania kontekstowego, 3) gotowości do działania i 4) zmiany psychologicznej, ekspresji, działania. Ocena poznawcza (ang. appraisal) jest w istocie wartościowaniem zdarzenia lub bodźca. Przypisana im ocena określa jakość emocji, wywołanej przez to zdarzenie. Wartościowanie kontekstowe to proces poznawania związków zdarzenia z aktualną sytuacją osobnika, jego planami działania, ich znaczeniem, atrybucją itd. Gotowość do działania przybiera różne formy (zbliżania, unikania, konfrontacji), wpływa na tworzenie planów działania i wybór dróg ich realizacji. Pojawiająca się emocja nie może być pozostawiona sama sobie, wytwarza napięcie. Które oddaje zwrot „Co z tym zrobić?”. Zmiany psychologiczne dotyczą przede wszystkim zmiany nastawienia, przeniesienie orientacji z innych na siebie. Świadczą o tym reakcje płaczu, śmiechu, gniewu lub strachu. Pojawiają się też odpowiednie do przeżywanych emocji formy ekspresji i działania. F i z j o l o g i c z n e o b j a w y przeżywanych emocji. Powszechnie wiadomo, że względnie silnym emocjom towarzyszą wyraźne fizjologiczne objawy emocji, takie jak kołatanie serca, zasychanie w ustach, pocenie się, rozszerzanie źrenicy i inne. Świadczą one o wystąpieniu reakcji alarmowej. J. L e D o u x wykazał, że w mózgu szczurów (zapewne i u człowieka) niepokojące informacje sensoryczne docierają bezpośrednio do ciała migdałowego, które ,„podrywa” organizm zanim kora mózgowa przeanalizuje informację. Uaktywnia się wtedy układ sympatyczny, pobudzający, mobilizujący organizm do wysiłku i działania. Zmienia się skład chemiczny krwi, zwiększa się w niej ilość cukru, wzmaga się wydzielanie hormonów, adrenaliny i noradrenaliny, w płucach zwiększa się absorpcja tlenu. Krew przepływa z organów wewnętrznych do mięśni. Tym zmianom wewnątrz organicznym odpowiadają symptomy zewnętrzne. Emocje powodują: - zmniejszenie oporu przewodnictwa skóry (reakcja skórno-galwaniczna) - zmiany w krążeniu krwi, występuje przekrwienie skóry twarzy i karku ( emocja gniewu) lub niedokrwienie, bladnięcie (emocja strachu), - gwałtowne bicie i przyśpieszony rytm pracy serca, - zmiany oddychania, wzrost stosunku czasu wdechu i wydechu, „chwytanie” powietrza, - rozszerzanie źrenicy (odruch źreniczny), - zmniejszenie wydzielania śliny, zasychanie w ustach, - reakcje pilomotoryczne (jeżenie się włosów, gęsia skórka), - tremor, drżenie mięśni, napinanie mięśni antagonistycznych. Badania s u b i e k t y w n y c h o d c z u ć pilotów samolotów bojowych pozwoliły uzupełnić ten obraz o szereg dodatkowych elementów. Poza tym ukazały częstotliwość występowania (dane w procentach) poszczególnych symptomów. Okazało się, że napięciu emocjonalnemu najczęściej towarzyszy kołatanie serca (89%), napięcie mięśni (86%),drażliwość, rozdrażnienie, gniewny nastrój (80%), nerwowe pocenie się (79%), lekkie mdłości (76%), wrażenie nierealności (69%), częste oddawanie moczu (65%), relatywnie rzadziej występowały amnezja szczegółów, dekoncentracja uwagi, poczucie słabości, omdlenie i inne. E k s p r e s j a e m o c j i realizuje się na wiele sposobów i przy użyciu różnorakich środków. Możemy je połączyć w trzy grupy: 1) w o k a l n e, 2) p o s t u r y i g e s t u oraz 3) m i m i – c z n e. Badaniem ekspresji wokalnych w czasie wypowiedzi oraz dokonywanej poprzez użycie nie lingwistycznych form, takich jak chrząknięcia, westchnienia, chlipanie, pauzy (nazwijmy je odgłosami) zajmuje się w o k a l i k a (Th,G.Grove). Głos ludzi wyraża emocje dzięki zmienności czterech parametrów: siły, wysokości (częstotliwości), barwy i melodii. Głos silny (donośny), o umiarkowanej częstotliwości, wyraża pewność, poczucie ważności mówiącego lub

137

doniosłość treści komunikatu, o neutralnym zabarwieniu emocjonalnym, jest odbierany jako nośnik informacji. Na co dzień słyszymy wiele wypowiedzi i odgłosów silnie zabarwionych emocjonalnie. Zabarwienie i melodyjność stają się w takich przypadkach wiodącym wskaźnikiem wyrażanych emocji. Względnie dobrze rozpoznajemy odgłosy bólu i wypowiedzi, formułowane w stanie bólu. Odczuwamy siłę ładunku emocjonalnego w donośnym wołaniu „Ratuuunku!” i groźbę krótkiego i stanowczego „Precz!”. Cichy, wabiący szept, lub ciepłe wyznanie tajemnicy też są powszechnie znane. Kombinacje czterech, wymienionych na początku ustępu właściwości, dają nieskończenie wiele możliwości wyrażania emocji. Drugą stroną zagadnienia jest zdolność rozpoznawania wyrażanych głosem emocji. Okazuje się, że w niektórych przypadkach nie jesteśmy w stanie określić na podstawie właściwości głosu typu emocji, którą on wyraża. Słysząc np. płaczące dziecko nie stwierdzimy czy płacze z głodu, bólu żołądka lub niedogodności ułożenia. Ale dobrze rozpoznajemy śmiech a także tonu wypowiedzi: ciepły, zimny, ostry, sarkastyczny, ironiczny i inne. Holenderscy badacze nagrali wypowiedź „od dwóch miesięcy w ciąży” w tonacji dziewięciu emocji: radości, zainteresowania, zaskoczenia, smutku, wstydu, strachu, pogardy, obrzydzenia i gniewu. Następnie odtwarzano je Tajwańczykom, Japończykom i Holendrom. Ostatni nieco lepiej rozpoznali wyrażane emocje, chociaż różnice nie były wyraziste, z wyjątkiem rozpoznania radości. Ostatnie rozpoznało poprawnie jedynie 25% Azjatów. Nie jest wykluczone i to, że na rozpoznanie emocji mgło wpłynąć wartościowanie treści wypowiedzi. P o s t u r a lub p o z a to ułożenie ciała w przestrzeni. Wskaźnikami odmienności postur są wychylenie ciała do przodu lub do tyłu, skrzyżowanie (lub nie) rąk, założenie (lub nie) nogi na nogę, rozluźnienie lub napięcie różnych części ciała i podobne. W naszej kulturze występuje około 30 postur. Są one odpowiedzią na stymulację z otoczenia a jednocześnie wyrażają stany emocjonalne osobnika je prezentującego. W sytuacji publicznego spotkania, niektóre osoby stojąc przed publicznością, trzymają ręce założone jedną na drugiej na wysokości brzucha (tzw. gest Hitlera), co wyraża niechęć otwarcia, wobec innych, kontaktu z nimi. Inni trzymają ręce w kieszeni, jest to typowa postura amerykańska, wyrażająca poczucie swobody, luzu. Niektórzy z upodobaniem zakładają ręce do tyłu, demonstrując w ten sposób emocje pewności siebie, władczego nastawienia. Ręce opuszczone wzdłuż ciała oddają powagę, koncentrację na czynności realizowanej. T. R. Sarbin i C. R. Hardyck posłużyli się tzw. figurami kreskowymi (ilustracja niżej) do przedstawienia czterech postur. Badani uznali, że wyrażają one emocje (1) powątpiewania, niepewności, (2) wyczekiwania, znudzenia, (3) smutku, żalu, (4) zdziwienia, pewności siebie. Badania te dowodzą tego, jak jest czytelne emocjonalnie ułożenie ciała względem współrzędnych

Posługiwanie się językiem gestów wymaga więc pewnej ostrożności. Możemy zatem przedstawić gesty z punktu widzenia ich przystawalności do poszczególnych emocji. uniesione w górę ramiona zwycięzcy zawodów sportowych. we Włoszech i Francji. natomiast gesty są kulturową adaptacją biologicznych możliwości wyrazu. Badając ekspresje mimiczną naukowcy próbują skatalogować wszystkie ruchy wyrazowe. gest „załamywania rąk. odchylone ramiona. Właściwość ta przysługuje tylko tym. bowiem nie ma takiej potrzeby. co OK. np. pomniejszaniem postaci organizmu.. wariantów wyrazów mimicznych.Potakujące i przyzwalające europejskie skinienie głową w Pakistanie. Nie wszystkie emocje podstawowe są wyraziście prezentowane w języku gestów. Ta niejednoznaczność gestów doprowadzała niejednokrotnie do niemiłych ale i zabawnych nieporozumień. naprężone mięśnie. Mięśnie. Postury są formą ekspresji uwarunkowaną głównie biologicznie. Turcji i innych krajach azjatyckich jest wyrazem zaprzeczenia. Jest to środek wielorakich możliwości. poznać ich współwystępowanie i opisać mechanizm ekspresji mimicznej. np. w Niemczech natomiast jest wyrazem pogardy i poleceniem całowania w . wyrażające lęk lub przygnębienie. badacze rozpoznali 360 układów mięśni twarzy. Niektóre formalnie identyczne gest mają różne znaczenie nawet w kulturowo bliskich sobie krajach europejskich.System kodowania Ruchów Mięśni Twarzy). zjeżony włos wzbudza u przeciwnika wrażenie wielkiego obiektu i skłania do respektu.Obsługa tego systemu jest niestety praco i czasochłonna. Doznawane emocje wyrażamy odpowiednim g e s t e m.4) pogardy i lekce-ważenia (gesty obsceniczne).138 Postury. W tym ujęciu byłyby one wyrazem emocji poszczególnych modalności. które odgrywają doniosłą rolę w kontaktach z innymi. Natomiast emocje „ksobne” nie są sygnalizowane tym sposobem. nawet politycznych.Ekman tworząc system FACS (Facial Action Coding System. rozpoznawalnych i kojarzonych z odpowiednimi emocjami. Przeciwne cechy określają postury gniewu.3) rozpaczy lub żalu. braku zgody. Takiej próby podjął się P.. kurczą się lub rozluźniając tworzą owe układy. M i m i k a to środek ekspresji emocji poprzez układ mięśni twarzy i wygląd oka. Gest kółka palca wskazującego i kciuka w USA znaczy tyle.. oznakami wycofywania się. 2) gniewu (zaciśnięta pięść). Rozpow-szechnione są gesty: 1) radości. Opracowane komputerowe . aczkolwiek niejednoznacznych dla odbiorców. charakteryzują się kuleniem.

że emocje są uwarunkowane biologicznie. to przypuszczalnie następuje utrwalenie zaistniałego związku. że u oceniono jako mniej przyjemne od pozostałych samogłosek. drugie nie wywierają takiego wpływu. Ekspresja emocji. Układ mięśni w „dziób” wyraża smutek. głównie jarzmowego. a w lusterku zazwyczaj oglądamy twarz chcącego się przejrzeć w zwierciadle. w wyniku czego odpowiednio marszczy się skóra twarzy. nie tylko mimicznej. Z punktu widzenia wpływu emocji na działanie wyróżniamy emocje s t e n i c z n e i a s t e n i c z n e. Steniczność zależy od siły a także treści . R. in. ujawniane także w nazewnictwie oraz przypisywane im znaczenie zależą od właściwości kultury. dziwiąc się czemuś wysuwają język. Warto jednak pamiętać. w sferze środkowej mięśni okręznych oko i policzkowych. Eskimosi Utku nie wyrażają gniewu w kontaktach interpersonalnych. jakby świadcząc o trwaniu życzliwości. W sferze czoła środkami wyrazu emocji są ruchy brwi i marszczenie skóry (zmarszczki poziome i pionowe). O stanie emocji „mówi” także wyraz oczy. Badani Zajonca czytali tekst. Uśmiech spontaniczny. Ludzie często przeżywające i wyrażający dana emocję powodują powtarzanie ekspresyjnego układu mięśni. że jest to możliwe. pozorantem życzliwości. zmartwienie. Później oceniali w skali przyjemny-przykry wszystkie samogłoski. a w rzeczywistości żywi uczucie niechęci. niż wyraz mimiczny. Zajonc i współpacownicy pokazali. ale od układu mięśni do emocji. klaszczą w dłonie. Jeżeli zatem ktoś pragnie ukryć swe emocje i słownie deklaruje np. wymagającą „dziubkowatego” układu ust. Pojawia się on szybko i szybko znika. to występuje wówczas inkongruencja (niezgodność. według Zajonca wymaga ono także odwołania się do procesów neurofizjologii. bo nie mamy sposobności ich obserwowania. głównie poprzez uśmiech. niespójność) ekspresji słownej i mimicznej. natomiast ich formy wyrazu. życzliwość. ogólnie-niemiłe uczucia. gdy jesteśmy silnie zaabsorbowani czynnością wiodącą. Japończycy śmiechem wyrażają zakłopotanie. kierunek patrzenia. Czy można go zademonstrować działając w kierunku odwrotnym. a także pozycję szczęki. Wskaźnikami tego wyrazu są m. są mniej oszukańcze niż deklaracje słowne. zawierający wiele wyrazów z niemiecką samogłoską u (umlau). E m o c je a d z i a ł a n i e. Ostatni jest elementem maski. w której funkcjonują. która jest czymś innym. mimo biologicznego „podłoża” jest do pewnego stopnia skutkiem uczenia się. mdleją ze strachu. W sferze trzeciej emocje ujawniają się prze układy i ruchy ust. Usta. Dowodów na poparcie tej tezy dostarczają badania kulturowoporównawcze. opadła szczęka u chorych i starców daje charakterystyczny obraz słabości. informują o emocji radości. odpowiadającego za ruchy kącików ust. Jeżeli określoną emocję stale wyraża ten sam układ mięśni.139 systemy kodowania emocji na podstawie fotografowanych wyrazów emocji jeszcze nie osiągnęły niezbędnego poziomu dokładności. I to ma znaczenie praktyczne. nie od emocji do mięśni. Wyjaśnienie tego zjawiska jest dość skomplikowane. świadome ich rozluźnienie zmienia wyraz twarzy. tzn. Thaitańczycy z radości drapią się do krwi. brwi i usta informują nas o prawdziwych emocjach partnera. Ekspresja mimiczna. 2)części środkowej i 3) ust oraz części szczękowej. Nie skąpiący uśmiechów mają zmarszczki wokół oczy. satysfakcji. zmiany wielkości źrenicy). oczy. że uśmiech może być spontaniczny i towarzyski. Niektórych układów mięśni naszej twarzy nie znamy. Mięśnie szczęki z kolei są stale napięte. Nieświadomość układu mięśni twarzy powoduje. gdy są zaniepokojeni. Pierwsze wpływają na działanie poprzez pobudzenie aktywności. Konkluzją po tych informacjach jest stwierdzenie. Ogół tych rysów składa się na fizjonomię twarzy. Chińczycy np. złośliwcy ściągnięte usta. Okazało się. autentycznej życzliwości zanika powoli. Wiele układów występuje wtedy. że ta forma wyrazu emocji pozostaje poza świadomą kontrolą. czas kontaktu wzrokowego. Badając wyrazy mimiczne z reguły dzieli się twarz ludzką na trzy strefy: 1) czoła.

Natomiast czynności zadania trudne lepiej są wykonywane przy niskim stanie pobudzenia emocjonalnego. Sztuczny głos nie budził u nich zaufania. strach. stanowią zachętę do nawiązania kontaktu i współdziałania. czyli form rytualnych. Wzrostowi siły emocji odpowiadają dwa szczyty efektów działania. Emocje funkcjonują jako system szybkiego ostrzegania przed zagrożeniem dla organizmu. to lesze rezultaty uzyskuje się przy wysokim pobudzeniu emocjonalnym. Emocje wg S. Głos ludzki nie tylko przekazuje informacje. na rezultat działania Niezwykle ważne funkcje pełnią emocje w życiu społecznym. połączenie z układem limbicznym i szybko wzbudzają emocje.Reykowski). Jeżeli negatywny. Siła emocji znacząco wpływa na jakość rezultatów działania. w całej Polsce przebiegają bardzo podobnie. na jego rzecz. Emocja gniewu wywołuje działania przeciw obiektowi. wpływając na podniesienie poziomu sprawności organizmu.Smutek jest z reguły asteniczny. wywołana zagrożeniem terytorium osobniczego. Spotykany u zwierząt wielu gatunków odruch tulenia uszu przy spotkaniu z innym osobnikiem chronił uszy przed uszkodzeniem w przypadku ataku ze strony napotkanego. ułatwiała jednostkom i gatunkowi przetrwanie w danym środowisku. że wymagają klasyfikacji. Pogrzeby np. osiągają przy podobnym stanie przygotowania gorsze wyniki. silnie przeżywający sytuację egzaminu. Jest to element awaryjny. Strach i wstręt. A właśnie ono jest istotnym czynnikiem we wszelkich ludzkich interakcjach. Emocje określają priorytet działania. wynikłych z jednego programu. ale wyraża także rozmaite emocje. Piloci jednego z lotnisk w Kanadzie nie wyrazili zgody na komputerowe przekazywanie informacji dotyczących czynności pilotowania. Podobna zależność występuje przy wszelkich czynnościach. Tomkinsa.140 emocji (J. Emocje gniewu i agresja. standardowe. obrzydzenie wyzwalają działania „unikowe”. Widok płomieni ognia i strach tym wywołany wyzwalał u konia. który aktywizuje się w sytuacjach konieczności przerwania działań. wzbudzająca gniew pomnaża liczbę swoich przeciwników. że są one niezbędnym elementem złożonego układu. Istotną role odgrywają w tym układzie ból i uczuciowo zabarwiona doznania węchowe. szybką ucieczkę poza sferę ognia. które mają bezpośrednie. lub pełnił rolę sygnału uległości. to . Emocje w przekonaniu Darwina funkcjonowały w przeszłości jako wzorce działania. jakim jest organizm. władza np. oddalania się. święta urzędowe również (zestawienie zupełnie przypadkowe). radość pobudzają do intensywnych działań. u koni). Nowoczesne spojrzenie na funkcje emocji zakłada. funkcjonują też jako wzmacniacze. działający w zmiennym środowisku. pomiędzy nimi występuje siodło. Niektóre emocje wymagają ściśle określonych form ich wyrazu. Emocje wpływają na kierunek działania. typowe dla emocji średniego natężenia. istoty stepowej. Jeżeli mają one odcień pozytywny. a ujawniające się wzorce emocjonalne są łatwo rozpoznawalne. Osobnik przestraszony przeskakuje przeszkody nie do pokonanie w stanie „zimnych” emocji. braku tlenu jako stanu alarmującego. F u n k c j e e m o c j i są na tyle liczne. odpowiednio ukierunkowujące zachowanie organizmu. niż nie pobudzeni emocjonalnie. Studenci. z pominięciem kory mózgowej. wymagających głębokiego namysłu. a szczególnie w sytuacjach niebezpiecznych. Jeżeli wykonuje się zadanie łatwe. jak już wspomnieliśmy. natomiast gniew. Niemal we wszystkich kulturach emocje radości i pokrewne kojarzą się z kierunkiem działania ku obiektowi. Jedną z grup stanowią funkcje ewolucyjno-biologiczne. Biegacze lub drwale rywalizując z innymi osiągają wyniki rekordowe. albo ostrzeżenia (np. Wpływają też. na rzecz innych. Poszczególne emocje określają też formy realizowanych działań. Ich występowanie w licznych sytuacjach powtarzających się ułatwiło organizmom przystosowanie do warunków egzystencji w zmieniającym się otoczeniu. powodują nasilenie doznania bólu lub jakiegoś innego odczucia np.

kierowanym do adresata. To ukazuje jeden z aspektów motywacji uprawiania sportów ekstremalnych. silne doznania emocjonalne. pojawia się przeciwstawna emocja w postaci przyjemności. . doświadczających silnych podnieceń. zapamiętujemy. na co zwracamy uwagę. alpinistów. różnicujemy świat na sferę obiektów pożądanych. ale żadna nie wydawała mu się bardziej pociągającą w stosunku do pozostałych. Zjawisko to poddał procedurze badań eksperymentalnych i opisał je w kategoriach procesów przeciwstawnych R. Solomon wykazał. Zawodnicy skaczący do wody np. Podobne emocje pojawiają się u skoczków spadochronowych. Nie był w stanie ocenić zdarzeń. Zwiększa ono intensywność percepcji. podkreślano to. Emocje są ważnym czynnikiem organizowania naszego doświadczenia życiowego. pobudzają nerwowy układ sympatyczny i wyzwalają. z wierzy lub trampoliny przed skokiem odczuwają lęk. że prawidłowość ta obejmuje także sekwencje krótkotrwałe. bokserów i innych osób. Doznania rozkoszy i przyjemności różnych odcieni są w niektórych kręgach ludzkich niezwykle cenione i pożądane. Uczucie nie ostrzegało go przed działaniami niepewnymi. tonujący pobudzenie i przywracający przeciętny poziom pobudzenia. które miały miejsce w jego życiu. mówią neutralnym tonem: ”Gniewam się!” i spotykając się z niedowierzaniem dodają: „Naprawdę !” Niemożliwość szybkiego przekazywania emocji utrudnia aleksotymikom wywieranie wpływu na innych i skuteczne działanie w zbiorowości. obojętnych i niechcianych. że za przyjemności trzeba będzie kiedyś zapłacić. Treści utrwalane w naszym umyśle trafiają tam niesione falą podniecenia emocjonalnego. Gdy wpadają oni w gniew. jest biologicznie zbyt kosztowne dla organizmu. Domassio. Utrata tego czynnika organizacji doświadczenia uniemożliwia funkcjonowanie. p r o c e s a c h p r z e c i w s t a w – n y c h. nie wzbudzał bowiem zaufania partnerów. Z racji tych cech psychicznych zbankrutował jako przedsiębiorca. pojawia się emocja wobec niej przeciwstawna. profesora psychologii i neurologii. czyli niezdolność uzewnętrzniania emocji. ale on do niego nie przemawia. Po przeżyciu przykrości. Osoby tak odczuwający widzą swój cel i sens życia w doznawaniu przyjemności. życia dla przyjemności. Od nich zależy to. ale wkrótce po nim przeżywają moment zadowolenia. że cierpienia zaowocują miłą nagrodą itp. że po intensywnym przeżyciu określonej emocji. Silne bodźce zewnętrzne. odpowiednio lękowe lub radości. Widząc ludzi przestraszonych powiadał. pamięci. Świadczy o tym przypadek pacjenta A. Zgodnie z teoria homeostazy następuje powrót do optimum funkcjonalnego. uwagi. co spostrzegamy. Prawidłowość ta w wersji uproszczonej była znana od wieków. W określonych sytuacjach wiedział jakie reakcje powinny wystąpić. wynikłej z zagrożenia. czyli uruchamia się układ parasympatyczny. bo nie znał podniecenia. a to zachęca do podejmowania dalszych czynności w wybranej dziedzinie. która polega na tym. Wyeksponował on tę właściwość procesów emocjonalnych. ale utracił zdolność przeżywania emocji. nawet inteligentnemu człowiekowi w społeczeństwie. Jednak takie pobudzenie nie może trwać długo. przyjemności. Dzięki emocjom ukierunkowujemy nasze doświadczenie. L. towarzyszące temu stanowi.141 mogą być wyrazem niezadowolenia doświadczającego emocji lub ostrzeżeniem. np. Kształtują więc orientację h e d o n i s t y c z n ą. ze wie co to jest strach. Człowiek ów po chirurgicznym usunięciu guza mózgu zachował dotychczasowy poziom inteligencji. Jak bardzo dokuczliwa jest niezdolność okazywania swoich emocji innym ludziom wiedzą cierpiący na aleksytymię. odgłosy pobliskiej strzelaniny gangsterskiej lub milionowa wygrana w Lotto. Nie musiał tłumić podniecenia. Interesującą postać przybrała funkcja emocji w tzw. Emocje w tym przypadku wytyczają drogę życiową tych osób i to jest ich specyficzną funkcją. S o l o m o n.

in. Są to m. W miarę powtarzania zażywania rush staje się coraz słabszy. Bywa także intencjonalny ze względu na genezę. budząc gniew. Solomon ukazał jego istotę na przykładzie przeżyć emocjonalnych narkomanów. w dwu pozostałych wystąpi mechanizm kozła ofiarnego. pojawia się w formie wybuchu. Gniew może być intencjonalny. narkoman sięga po kolejną dawkę. by uniknąć przykrości. nie tylko z bajki Krasickiego. wąsko grupowe. Często doświadczane emocje g n i e w. Oto np. nieprzyjemne zapachy. s t r a c h. są znane formy agresji „zimniej” realizowanej z dużym wyrachowaniem. Jednak nie zawsze gniew prowadzi do zachowań agresywnych. wysoka temperatura. naruszenie przestrzeni osobistej. Związek gniewu i agresji jest powikłany. ale trwa on już krócej od poprzedniego. Niemniej niektóre z nich występują powszechnie. jest wtedy raczej demonstracją niezadowolenia z zaistniałej sytuacji. gdy emocja pozytywna występuje jako pobudzenie poprzedzające. Działanie i skutki tego mechanizmu doskonale są znane. jest reakcją na frustrację. ukierunkowany na określony obiekt zewnętrzny lub na samą osobę przeżywającą. Często oba zjawiska występują w ścisłym związku. w postaci dekoncentracji uwagi. niezbędnego dla sprawnego funkcjonowania w środowisku. 2) ma miejsce podważanie wartości Ja. pojawia się gdy: 1) występują przeszkody w realizacji celów osobniczych. W pierwszym przypadku zachowanie gniewne. Pierwsze zażycie narkotyku wyzwala silne doznanie przyjemności. Agresja też nie musi wynikać z gniewu. Analogicznie zarówno obrażenie lub niesprawiedliwa ocena jednostki jak i jej krewnych. korki uliczne. uderza pierwszego napotkanego przechodnia i jakby nic powraca do towarzystwa . a przykrość jako emocja przeciwstawna staję się bardziej doskwierająca. niekiedy sprowadza się do wyrażenia dezaprobaty wobec kogoś lub czegoś. W końcu osoba już uzależniona bierze narkotyk tylko po to. Np. Dokuczliwości są już odczuciami subiektywnymi. znowu pojawia się przyjemny stan emocjonalny. 3) ujawniają się różnego rodzaju dokuczliwości. młodzieniec odchodzi od grupki kompanów. Znane też są przypadki wybuchu gniewu irracjonalnego. Gniew może być krótkotrwały. silnego cierpienia. gniew może wzbudzić zachowanie wpływowego przełożonego.środowisko i dawałaby przewagę ostatniemu. ale nie można skierować go na tę personę. zaistnieje blokada dążeń.142 Nieco inaczej przedstawia się omawiane zagadnienie. niektóre formy zachowania i wiele innych. a przykrość po nim następująca coraz to bardziej intensywną. agresywne będzie skierowane na przyczynę gniewu. Może być pobudzeniem zgeneralizowanym. agresja jest wtedy następstwem powstałego gniewu. ale nie ukierunkowany ze względu na jego wyraz. agresja zostanie skierowany na obiekty przypadkowe. Przyczyny ujęte w dwu pierwszych punktach należy rozumieć szeroko. a nawet narodowe. przyjaciół lub pobratymców może wywołać emocje gniewu. Aby uniknąć dokuczliwości tego przeżycia. Gniew jest emocją intensywną . są zatem relatywne. występującego głównie w sytuacjach społecznych. Koncentracja na doznawanej przykrości osłabiałaby równowagę układu organizm. gniew może pojawić się zarówno wtedy. Funkcja emocji z punktu widzenia procesów przeciwstawnych polega na przywracaniu stanu optymalnego pobudzenia organizmu. Wskaźniki przygnębienia i osłabienia zachęcają drapieżników do ataku. tak zwany rush. nie mającym konkretnego odniesienia. ograniczona swoboda ruchu lub myśli. m i ł o ś ć. np. Radość długo trwająca też może mieć negatywne następstwa. tzn. po czym następuje powolne jej opadanie i w końcu pojawia się stan przykrości. tłok. a także do podkreślenia swojej wartości. gdy jednostka napotyka przeszkody przy realizacji celów osobistych jak i wtedy. gdy realizuje cele rodzinne. Te odrębne sposoby przeżywania wpływają na dobór form zachowania.

np. Praktycznie nie ma takiej sfery świata. że każdy przedmiot może stać się dla nich bodźcem wywołującym strach. że nie jest to metoda dobra. niszczycielskiego. która stała się przyczyną pojawienia się gniewu. Wybuchową formą gniewu jest też t e m p e r t a n t r u m. Nie ustrzegły się tego nawet zgrupowania wojsk. Jednak niektóre badania pokazują. artystyczne (np. badanie efektu wywołanego gniewem). Zwolennicy teorii k a t h a r s i s. następuje „wypuszczenie pary”. Jednak większość reakcji strachu jest nabyta. Dowodzą tego liczne. Inwazja Marsjan. bicie głową o ścianę i od czasu do czasu spoglądanie na matkę. ale reakcje lękowe trudno wygasić. niepohamowanego. Gniew d ł u g o t r w a ł y. Gniew w a f e k c i e. niekiedy tragiczne w skutkach przypadki paniki (strach paniczny). panowanie nad jego przebiegiem. wzmacniana niekiedy ustępliwością jej adresatów. Jest podobny do nastawienia. Strach jest emocja zaraźliwą społecznie. mającego na celu zwrócenie na siebie uwagi lub osiągnięcia czegoś pożądanego. dominujący. Długotrwałe i nieskuteczne pobudzenie emocji strachu przenosi się na pole agresji i strach przekształca się w gniew. prace fizyczne. instrumentalnego. Niekiedy występuje w wiązce z zazdrością i zawiścią. Setki tysięcy ludzi porzucało wtedy swe domostwa i uciekało bez sensu przed siebie. reakcją na zagrożenie. wyuczona przez warunkowanie. w tym morderstw. Furia i ogarnięty nią furiat są niebezpieczne dla otoczenia. rozmowy z przyjaciółmi itp. Jest to forma zachowania wrodzonego. wampirach i mściwych. Emocje mobilizujące do walki. odczekania. w niektórych przypadkach nie uświadamiany. S t r a c h jest wrodzoną emocją. Prawdopodobnie jest to nie w pełni świadomy sposób pokazania swego znaczenia. o wyrazistych formach ekspresji ( krzyk. Zaleca się unikania działań w stanie pobudzenia. włos nam się jeży na myśl o duchach. szarpanie włosów. wyobrażając postponowanie prześladowcy sądząc. czyli oczyszczenia z emocji gniewu przez jej ujawnienie. Ludzi są bardzo podatni na wzmacnianie lękowe. występujący u małych szympansów i dzieci. U ludzi dorosłych podobne cechy gniewu charakteryzują „g n i e w b e z s i l n y”. dzikich zwierząt i innych ludzi. F u r i a to forma gniewu bardzo silnego. szybko rozprzestrzenia się i nasila w wielkich zbiorowościach ludzkich. Niektórzy ludzie są tak podatni na pobudzenie lękowe. powstających z grobu nieboszczykach. Gniew uwarunkowany s t r a c h e m („podszyty strachem”) pojawia się w następstwie dysfunkcjonalności emocji strachu. Zachowanie tak uwarunkowane jest dynamicznym. zachęcają do okazywania złości w formie werbalnej lub przeżywanie jej w formie fantazji. pozostający poza wszelką kontrolą racjonalną. ujawnia się w różnych. gra na instrumencie). Inni specjaliści uczą opanowywania gniewu metodą czynności uspakajających typu ćwiczenia sportowe. rosyjskich w Mandżurii. chaotycznym i niszczycielskim. ważności. którą można uznać za wolną od zagrożeń. ucieczki i uległości są położone w ciele migdałowym mózgu blisko siebie. bo przyczynia się nawet do utrwalania skłonności do reagowania gniewem. austriackich w Sudetach. nie tylko w powtarzających się sytuacjach.143 grupy. szaleństwo. nie pozostawiający śladów w pamięci pojawia się najczęściej pod wpływem zazdrości i prowadzi do tragicznych w skutkach działań. że zabiegi takie osłabiają działanie gniewu. . zaległy przejawia się w postaci wrogości. boimy się nieznanego i przyszłości w ogóle. Boimy się różnych zjawisk przyrodniczych. łączony z przysłowiowym biciem głową w mur. czy włoskich w Abisynii.Latwo jest uwarunkować lęk na dowolny bodziec. Bywa też określana jako szał. Ważnym dla psychologa zagadnieniem jest opanowywanie gniewu. czyli wybuch gniewu. aż gniew opadnie i zaistnieją dogodniejsze warunki poczynań w sytuacji. skierowanego przeciw określonemu adresatowi. Najbardziej spektakularna panika wystąpiła przed II Wojną Światową w USA w trakcie radiowej audycji Orsona Wellsa pt.

swoiste feerie uniesienia i rozpaczy. pełna zrozumienia. do mniej znanych należą nozofobia (lęk przed chorobą).2) miłość ślepa. okazywanie zaufania. a zaangażowanie poprzez dążenie do zapewnienie trwałości więzi miłosnej. Sytuacyjne reakcje strachu są normalnym objawem dobrego przystosowania. miłość łagodna. budowana na odczuciu piękna osoby kochanej. wrzody żołądka. namiętności i zaangażowanie. andorofobia (lęk przed mężczyznami). A. A. zamieniają się w „słup soli”. nastawienie przyjacielskie. Była to fobia niebywałej siły. O dokuczliwości fobii niech świadczy przypadek jednej z pacjentek. powszechnie pożądane. dezorganizację życia zawodowego i społecznego. Są to: M a n i a. namiętność przez pożądanie. 4) romantyczna (intymność i namiętność). Uwzględniając powyższa charakterystykę prezentowany autor wyróżnił 7 odmian stanów miłości. patologiczne. Żywiła ona niecodzienny lęk przed kurzymi nóżkami. Intymność wyraża się poprzez dzielenie informacjami osobistymi. p o c z u c i e s z c z ę ś c i a to emocje pozytywne. Psychologia miłości utrzymuje ( za Sternbergiem). zastygają. niekiedy utożsamiana z miłością neurotyczną. wsparcie. serdeczność. że w następstwie jego zarówno J. S t o r g e. mieszanka Eros i Ludus. że jest przeżyciem przedmiotowym. Są to: 1) lęki biologiczne. złości. Wojciszke. 2) społeczne. L u d u s. B. mianowicie: 1)lubienie ( intymność). natomiast długotrwałe lęki są czynnikiem destrukcyjnym. zabawowa. przybyła na przyjęcie. . gniewu. Ich kombinacje dają jeszcze kolejne trzy kolory pochodne. trwałe zmiany psychiczne ( nerwice lękowe. Są to emocje społeczne. o inicjale J. tęsknotę. np. irracjonalne lęki określonych sytuacji lub przedmiotów. jak żona Lota. przed urodzeniem kalekiego dziecka. r a d o ś ć. klaustrofobia (lęk przed zamkniętą przestrzenią). występują przeważnie w procesach interakcji i wymagają współudziału innych. zareagowała takim napadem lęku. zakochanie. np. Przeciwstawia mu się lęk lub e m o c j ę l ę k u jako zjawisko p o d m i o t o w e. Te odmiany stanowią podstawowe „kolory” miłości. lęk przed śmiercią. Przypisuje się im ciepło. Powszechnie znane są agorafobia (lęk przed otwartą przestrzenią). autor pracy pt. u uczniów zbliżenie budzącego strach nauczyciela wywołuje niekiedy mutyzm. miłość o silnym pociągu fizycznym. zaproponowanej przez J. w ten sposób potencjalna ofiara stara się nie zwracać na siebie uwagi napastnika. ksenofobia (lęk przed obcymi). jak i gospodyni domu znalazły się na oddziale doraźnej pomocy miejscowego szpitala. usztywnienie i niezdolność wypowiedzenia nawet prostego zdania. pragnienie bliskości.144 Jedną z typowych form zachowania. 3) egzystencjalne. pojawiających się pod wpływem strachu jest ucieczka. z utraty poczucia sensu życia. Wywołują niekorzystne zmiany somatyczne. Drugą jest zastygnięcie w bezruchu. 3)miłość pusta (zaangażowanie). na którym nieświadoma faktu gospodyni domu podała danie w postaci kurzych nóżek. Ludzie pod wpływem strachu też niekiedy. irracjonalne. Są zwykle postrzegane jako przeciwstawne wrogości. Strach jest przeżyciem. zazdrość. 6) miłość fatalna (namiętność i zaangażowanie) oraz 7) miłość kompletna. Typowymi obawami lęków są fobie. wynikłe np. lęk przed naruszaniem reguł. stany paniki). Obiegowo powiada się. zawierająca wszystkie trzy elementy. miłość beztroska. wywołanym podnietami ze świata zewnętrznego. Kępiński opisał lęki dotyczące czterech dziedzin życia ludzkiego. Razu pewnego J. związane głównie z oceną ze strony innych. bezpieczeństwo. M i ł o ś ć.hydrofobia (lęk przed wodą) i inne. przed grzechem. eksponująca radość gry miłosnej. Lee mamy następujące odmiany miłości: E r o s. (namiętność). Według innej klasyfikacji. przyjacielska. 5) przyjacielska (intymność i zaangażowanie). Na ich widok J. powstające w umyśle człowieka. że na miłość składają się trzy główne kompleksy odczuć i zachowań: intymność. 4) moralne.

Jednym szczęście kojarzy się z przyjemnością. Jest ono następstwem wartościowania zgodnie z przyjętą skalą wartości. że chirurgiczne przecięcie połączeń narządów wewnętrznych z układem nerwowym u zwierząt nie wpłynęło na pojawianie się emocji. że byliby szczęśliwi zarabiając 20 tysięcy dolarów. Ich zdaniem emocje są następstwem pobudzenia organizmu. interesowna. cofnięcie się przed czymś i to jest odczuwane jaki określony stan emocji. w których przedstawili podobne poglądy na istoty emocji. Po-kazał m. Tatarkiewicz w pracy O szczęściu po pokazuje jak wieloznaczne treści i jak różne odniesienia ma to pojęcie. bodzie poprzez układ obwodowy wywołuje określone zmiany aktywności. żyją nadzieją. innym z sprzyjającym układem losu. że istotą szczęścia jest nastawienie. miłość praktyczna. natomiast małżeństwa osób preferujących Storge są trwałe. niż obecnie”. gdyż przyczyn pobudzenia emocjonalnego upatruje w pobudzeniu nerwów obwodowych. Jest to teoria o b w o d o w a. Ten stan rzeczy wyjaśniają teorie poziomu adaptacji Helsona. C a n n o n a. Pomijając rozbieżności w teoriach tych podkreśla się. W latach 90-tych przeciętne zarobki. że poczucie szczęścia ( w wersji negatywnej. narzeczeńskich i małżeńskich. ukazując 7 możliwych perspektyw empirycznego badania problemu szczęścia. odpowiednie do stanu mobilizacji organizmu. co było wielką przykrością. temperatura otoczenia spadła do 21 0 Celsiusza. W. Przeciętne zarobki wynosiły wówczas 9 000 dolarów. porównań społecznych Festigera i relatywnej deprywacji Mertona. kształtowanej zgodnie z ideałem miłości chrześcijańskiej. ile od oceny tych faktów. in. Często spotykamy stwierdzenia typu: „Byłbym szczęśliwy zarabiając dwakroć więcej. Jednak badania G. Marzenia o szczęściu sięgają w przeszłość. przemawiających przeciw tak ujmowanym zależnościom. Mieszkaniec wyspy Ponope. Czapiński. wzrosły właśnie do 20 000 dolarów. połączenie Erosa i Storge. który zgromadził szereg eksperymen-talnie potwierdzonych dowodów. Teoria ta była mocno krytykowana przez W. rzadka odmiana miłości altruistycznej. ale wskaźnik ludzi szczęśliwych spadł do 30%. stwierdza. L a n g e w roku 1890 opublikowali prace. Poczucie szczęśliwości albo dobrostanu zależy od wielu czynników. położonej niemal na równiku zwierzał się psychologowi amerykańskiemu z nieszczęścia. bardziej niż inne emocje wpływa na wybór stylu życia. Jedną ze starszych jest teoria emocji Jamesa-Langego. Gdy osiągnie się odpowiedni poziom określonego stanu rzeczy. zaplanowana.niezadowolenia) kształtuje się w następstwie porównań własnej sytuacji z sytuacją innych. Gdy atakujemy. T e o r i e e m o c j i.145 P r a g m a. Przedstawione odmiany miłości wywierają wpływ na charakter i trwałość więzi koleżeńskich. J a m e s i Duńczyk N. Miłość typu Ludus nie sprzyja trwałości związków. Amerykanin W. Pewnej mianowicie nocy ogarnął wyspę niebywały chłód. płaczemy odczuwamy silne pobudzenie emocjonalne. Otóż w latach 50-tych wielu Amerykanów (35%) utrzymywało. np. uciekamy. umożliwiające aktywne zmaganie się z przeciwnościami losu i możliwość realizacji ważnych wartości. Poczucie szczęścia nie tyle zależy od kostatacji faktów. Szczęście i poczucie szczęścia są określeniami bardzo subiektywnie rozumianymi. jeszcze innym z doskonałością albo bogactwem. Dowodzi to zmienności wskaźnika szczęścia. szokującym rozumieniu wspólnoty interesów oraz Agape. rodzi się pragnienie jego podwyższenie i tak ad infinitum. połączenie Ludus i Storge. jakiego doznał. H o h . Czy istotnie następuje przyrost szczęścia po spełnieniu określonego warunku? W przypadku przedstawionej w stwierdzeniu wersji dało się to sprawdzić empirycznie. J. Miłość. Relatywizm ten dobrze oddaje opis pewnego wydarzenia. obliczone wg stałego kursu.

środek pobudzający i połowa grupy badanych oczekiwała na dalszy ciąg badań w towarzystwie osoby zabawowej. określana również mianem talamicznej albo ogólnie ośrodkowej. tam wielkość napięcia materiału określa się w kategoriach obciążenia. odpowiedzialnych za powstawanie emocji. że usunięcie kory mózgowej powoduję występowanie nagłych ataków na oślep. Ich trwanie. mobilizacja sił. natomiast ukierunkowanie jest procesem poznawczym. a pozostali z osobą niezadowoloną. Bodziec lub sytuację wywołująca ten stan nazywa się stresorem. Organizm po prostu przystosowywał się do nowej sytuacji. pobudzenia sympatycznego układu nerwowego. Stres jest niespecyficzną reakcją organizmu na działanie różnorodnych. że odczuwanie emocji zależy od sprawności układu obwodowego. Stwierdzono w efekcie. który odkrył i opisał mechanizmy funkcjonowania stresu. tym silniejsze emocje następują po nich. przerywał sen. niekorzystnych dla organizmu bodźców środowiskowych lub wewnątrz organicznych. S. wywołując dwa odmienne procesy. Ocena ważności. Zdaniem Seyle’go w GAS występują trzy fazy: 1) a l a r m u. Jeżeli zmiany są korzystne. Teoria Cannona-Barda. R. natężenie i wpływ na zachowanie zależy od umiejętności radzenia z pobudzeniem emocjonalnym.Schachter i J.S e y l e. wściekliznę pozorną. Ta analogia pomaga uchwycić istotę stresu. ż ich reakcje były podobne. To odkrycie doprowadziło ich do wniosku. a emocje. C a n n o n i Ph. określającym źródło emocji i jej charakter. mając nadzieję wykrycia nieznanego hormonu. uruchamianie . które nie są wzajemnymi przyczynami. Prowadził on badania eksperymentalne na zwierzętach. Zjawisko to oznaczył symbolem GAS (general adaptation syndrom-ogólny zespół adaptacyjny) . Po pewnym czasie zrozumiał. przekroczenie których powoduje jego uszkodzenie. im ważniejsze są naruszone. D w u c z y n n i k o w a t e o r i a e m o c j i S c h a c h t e r a i S i n g e r a jest nawiązaniem do teorii Jamesa-Langego. jeżeli niekorzystne-negatywne. Materiał wytrzymuje obciążenie go pewnych granic. Wystąpienie tylko izolowanego pobudzenia bywa mylące. Siła emocji zależy od ważności relacji. rozpoznanie następstw zachwiania relacji jest jednym z ważniejszych elementów procesu narastania emocji.146 m a n n a osób zparali-żowanych. Singer przeprowadzili eksperyment. thalamus. wyrażany nazwą. S t r e s i j e g o z w a l c z a n i e. lecz obrona całego organizmu wobec zaistniałego zagrożenia. W. w trakcie którego badanym wstrzykiwano epinephrinę. że nie jest to reakcja wywołana działaniem jakiegoś nieznanego hormonu. a kora mózgowa spełnia funkcję kontroli. jest ośrodkiem pobudzenia emocjonalnego. zdolnościami znajdowania sposobów działania wstanie pobudzenia. był H. L a z a r u s traktuje emocje jako stan (lub proces) pojawiający się w następstwie zmian relacji organizm-środowisko. niezależne od jakości bodźca. że wzgórze. z uszkodzonym kręgosłupem w czasie działań wojennych. Bodźce zmysłowe docierają równocześnie do wzgórze i kory móżgowei. Wielka zaletą teorii Cannona-Barda jest to. Z badań tych wynikał wniosek. Ostatnie zostało zapożyczone ze słownictwa techniki. że sprowokowała badania procesów mózgowych. że emocje kształtują dwa czynniki: pobudzenie i ukierunkowanie. R e l a c y j n a t e o r i a L a z a r u s a. jakie on wzbudza określa się terminem „napięcie”. wystawiał na działanie niskich temperatur) i stwierdzał. pokazały. tzw. przygnębiające. że osoby z grupy pierwszej zinterpretowali swe pobudzenie jako radosne. Poddawał je działaniu różnorakich. a z drugiej połowy jako przykre. typowe przygotowanie organizmu do obrony. opryskliwą. B a r d prowadzili badania występowania emocji u kotów i stwierdzili. Pobudzenie ma charakter fizjologiczny. pojawiają się emocje pozytywne. osoby w takich sytuacjach nie rozpoznają właściwie swoich emocji. szkodliwych czynników (głodził. Badaczem.

wszystkie powodują zmiany relacji jednostki z szeroko pojętym otoczeniem. 1992 r. dokonana mobilizacja może skutecznie przeciwdziałać zagrożeniu. huragany. lub społeczne takie jak konflikty z szefem. Niże j przedstawione zestawienie. przyjacielskie itp. Mogą nimi być zjawiska przyrodnicze. Siła odporności na stres zależy także od cech osobowości człowieka. nieporozumienia rodzinne. dla innych jedynie przygodą życiową. Warszawa. Prezentowane zestawienie pokazuje różnorodność czynników stresujących. dla jednych rozwód może być tragedią. H. hałas. opracowane przez T. Jeżeli tak się nie stanie. napięcie przedłuża się. . Badania naukowe i obserwacje życiowe pokazują. że jedynie 15% z nich zachowuje zdolność racjonalnej kontroli swego zachowania. że bardziej odporni na stres są ludzie. wszystkie są mniej lub bardziej dokuczliwe. energiczni nie poddają się łatwo sytuacji stresowej. ich zachowanie nie podlega dezorganizacji. Śmieć małżonka 100 Zmiana zakresu obowiązków w pracy 29 Rozwód 73 Syn lub córka opuszczają dom 29 Separacja 65 Kłopoty z rodziną małżonka 29 Kara więzienia 63 Wybitne osiągnięcia własne 28 Śmierć członka rodziny 63 Żona zaczyna (przestaje) pracować 26 Choroba własna 53 Dzieci rozpoczynają (kończą) szkołę 26 Zawarcie małżeństwa 50 Zmiana warunków życia 25 Wyrzucenie z pracy 47 Zmiana własnych zwyczajów 24 Pogodzenie się z małżonkiem 45 Kłopoty z szefem 23 Przejście na emeryturę 45 Zmiana godzin lub warunków pracy 20 Choroba członka rodziny 44 Zmiana miejsca zamieszkania 20 Ciąża 40 Zmiana szkoły 20 Trudności seksualne 39 Zmiana modelu wypoczynku 19 Powiększenie rodziny 39 Zmiana w życiu towarzyskim 18 Adaptacja do zawodu 39 Mały zastaw hipoteczny lub dług 17 Zmiana sytuacji finansowej 38 Zmiana godzin i warunków snu 16 Śmierć przyjaciela 37 Zmiany częstości spotkań rodzinnych 15 Zmiana zawodu 36 Zmiana nawyków kulinarnych 15 Kłótnia małżeńska 35 Wakacje 13 Wysoki zastaw hipoteczny 31 Boże Narodzenie 12 Egzekucja długu lub pożyczki 30 Niewielkie naruszenie prawa 11 Zestawienie podaję za T. a nawet śmiercią. np. sprostać zadaniom obrony.147 rezerw energii (szybsze krążenie krwi. trudno zachować spokój umysłu i panować nad sytuacją. Zdarzenie Ilość jedn. jeżeli mają poczucie kontroli nad otoczeniem. niskie i wysokie temperatury. Z badań zachowania żołnierzy w sytuacjach frontowych wynika. trzęsienia ziemi. oczywiście. Stres ma dwa oblicza. Powodują one napięcia o różnej sile. Holmesa i R. występuje faza 3) w y c z e r p a n i a. 2) o d p o r n o ś c i. M. Ludzie młodzi. przyśpieszone bicie serca0. cywilizacyjne. Również emeryci z domów starców lepiej radzą ze stresem. określoną w umownej skali jednostek przystosowawczych. obiektywne i subiektywne. panują nad emocjami. np. Zdarzenie Ilość jedn. F r i e d m a n i R. H. pokazuje siłę stresorów. Jednak dokuczliwość tych zmian jest subiektywnie różnie odbierana. którzy mają poczucie kontroli nad sytuacją. Tenten. Rahe’go. kończąca się chorobą. spaliny. Przy silnym stresie.Traur: Stres. W życiu codziennym ludzie są narażeni na działanie licznych i różnorodnych stresorów.

który zainicjował badanie tego zjawiska. niż ludzie osobowości B. bliskich przyjaciół. niecierpliwi. Jeżeli ona ma być skuteczna musi przebiegać w spokoju. przynoszą ulgę w cierpieniu. Miller. czyli sygnały miłości. pracujący w tak stresujących zawodach jak menadżerowie. są bardziej podatni na stres i uwarunkowane nim choroby serca. lękom. napina się je w czasie wdechu. Obowiązuje rytm pracy mięśni. doszedł w końcu do wniosku że jest to metoda wymagająca dużego nakładu pracy. obniżenie ciśnienia krwi. S t r a t e g i e w s p a r c i a s p o ł e c z n e g o. Ludzie wspierają się wzajemni na różne sposoby. To czyni zapobieganie skutkom działania stresu problemem najwyższej rangi. złemu samopoczuciu. przykład do naśladowania i inne. że osoby uprawiające ćwiczenia sportowe. Ćwiczenia relaksacyjne polegają na rozluźnieniu mięśni. Stres jest czynnikiem szkodliwym dla zdrowia. Może to być zachęta w wytrwaniu. Ludzie osobowości B. S t r a t e g i e p o z n a w c z e prowadzą do zmiany spostrzegania stresora. ciszy. spowodowane stresem. ale mało skuteczna. powtarzanie i wyobrażanie treści tej idei daje w efekcie zmniejszenie napięcia psychicznego. by bliscy byli przy nich. uznania. na siedząco. Obecność bliskich przeciwdziała poczuciu samotności. Interesujące jest i to. mniejsze zużycie tlenu w organizmie i inne Ćwiczenia g i m n a s t y c z n e t y p u a e r o b i k nie tylko podnoszą sprawność fizyczną. Psychologowie określili go jako strategie radzenia sobie ze stresem Jest ich kilka. a okazane przywiązanie lub miłości podtrzymuje na duchu. rozpoznania możliwości ochrony przed nim przez dobór właściwych środków. agresywni. Nie oczekują pocieszania. . a sensie somatycznym zwolnienie rytmu pracy serca. ale przyczyniają się także do poprawy nastroju. Skupienie w tej sytuacji na jednej idei. nie rozpraszanie uwagi. tym samym zwiększa odporność na stres. a nawet nie lubią sztucznych zabiegów poprawy nastroju. spokojnych. w postaci „kwiatu lotosu”.148 R o s e n m a n wykazali. Rozeznanie tych aspektów stawia osobę narażoną na stres w bardziej korzystnym położeniu wobec źródła stresu. cierpiący w szpitalach chą przede wszystkim tego. niż nie-sportowcy. według ściśle określonej kolejności. o zróżnicowanej skuteczności. Strategią poznawczą wymaga kontroli informacji o stresorze. podnieceni. przywiązania ze strony znaczących osób bliskich. rozluźnia przy wydechu. cierpliwych. sposobów myślenia o nim. Zwiększa on ryzyko wystąpienia zaburzeń układu krążenia. przeciwdziałają depresji. wrzodu żołądka. Szczególnie ważne jest wsparcie rodziny. nerwicy i innych. S t r a t e g i e r e l a k s a c y j n e. osobowości A. dostrzeżenia w nim elementów niegroźnych. Dwie 15-to minutowe sesje relaksacyjne dziennie wystarczają do utrzymania pożądanej kondycji psychicznej. szybciej wychodzą ze szpitala. zwiększają tolerancję na ból. Jest to metoda rozpoznawania fal mózgowych przy użyciu czułej aparatury i świadomego wpływania na pracę serca i napięcie mięśni. poczynając od stóp. osoba medytująca winna znajdować się w wygodnej pozycji. zwiększa prawdopodobieństwo zachorowań nowotworowych. o tzw. poprzez uda. Jedną z technik relaksacyjnych jest m e d y t a c j a. że ludzie ambitni. Relaksację osiąga się także przez kontrolę pracy serca i ciśnienia krwi drogą b i o f e e d b a c k u (biologicznego sprzężenia zwrotnego). Eksperymenty dotyczące wsparcia społecznego. zabieg prowadzący do osiągnięcia spokoju psychicznego. N. klatkę piersiową do mięśni szyi i twarzy. pomoc finansowy. na klęczkach. po zachorowaniu. łagodnych. uparci. dodaje sił. dobra rada. osłabia odporność organizmu (układu immunologicznego). Wysoki poziom sprawności fizycznej daje poczucie pewności siebie. obniżenie poziomu lęku. Pozycja musi ułatwiać rozluźnienie mięśni grzbietu. brzuch. To z kolei doprowadzi do zmiany odnoszącego się doń nastawienia emocjonalnego. dziennikarze znacznie rzadziej niż ci o osobowości A miewają zawały serca. przyjacielskiego klimatu. Najważniejsze jednak to wsparcie emocjonalna. osób przyczyniających się do kształtowania spokojnego. ewentualnie komicznych.

Wyszyńskiego.149 S t r a t e g i e e k o l o g i c z n e mają na celu ochronę zdrowia somatycznego i psychicznego dzięki zabiegom o czyste. Zakładają one również dbanie o wystrój pomieszczeń stałego przebywania zgodnie z wymogami dobrego samopoczucia. jest ilustracją tej zagadkowości. wszystko o przyczynach. J. Reykowsi: Eksperymentalna psychologia emocji. Przyczyn tego stanu rzeczy trzeba szukać poza sferą motywacji. Jeżeli natomiast osiąga poziom destrukcji. 1998 r. to wolne od hałasu. Od wieków przyczyny zachowań ludzi budziły wielkie zainteresowanie. aktywności organizmu. we właściwościach struktury materii ożywionej. Ta wynika z istoty życia. Ekman. Gasiul:Teorie emocji i motywacji. prowadzące do otyłości lub anoreksji i inne. Niektóre formy zachowań przyczyniają się do obniżenia odporności na stres. R. Gdańsk. Mit Syzyfa. zwalczania. po jego stoczeniu się w dół. T. 1968 r. którego napotkał Aleksander Wielki. u k i e r u n k o w a n i a i p o d t r z y m a n i a określonych form z a c h o w a n i a organizmów ludzkich lub zwierzęcych. działa mobilizująco. J. Należą do nich palenie papierosów. KiW. Na zakończenie warto podkreślić. PWN. nadużywanie alkoholu i różnych używek. niewłaściwe odżywianie. zanieczyszczeń chemicznych. Literatura zalecana P. Dawidson (red): Natura emocji.Wyd. H. uwikłanych w pogmatwane sytuacje dnia codziennego czekających na odpowiedź. Opracowuje się odpowiednią kolorystykę wnętrz. Tenten. Seyle: Stres życia. a więc czynników silnie stresujących. Oatley. Bindra. że dysponuje potencjalnymi środkami realizacji określonej formy . Do odniesienia sukcesu w tym zmaganiu niezbędna jest wola walki. 1963 r. ze swej natury jest aktywny. M o t y w a c j a zatem to o g ó ł c z y n n i k ó w i p r o c e s ó w p o b u d z e n i a. 1992 r. podejmuje beznadziejne wyzwanie i każdego poranka próbuje z nim się zmierzyć? Dlaczego stuletni starzec. przeciążeń informacyjnych. Katdynała S. ciężką pracę od nowa. naturalne środowisko. mimo wielokrotnego niepowodzenia. jeżeli nie będzie się tego pragnęło. Trauer: Stres. K. Jenkins: Zrozumieć emocje. mechanizmach i skutkach napięć nerwowych. że ludzie byli. układy przestrzenne. Wyd. Do pewnego stopnie intensywności jest on korzystny dla organizmu. są miliony i wszystkie one dotyczą problemu motywacji. Warszawa. bowiem często bywały niezrozumiałymi i zagadkowymi. zagęszczenia. Definicja ta wymaga paru słów komentarza. bez powodzenia toczącego głaz na szczyt góry i podejmującego. są i będą narażeni na stres. Dlaczego Syzyf. wymaga przeciwdziałania. zestawy roślin. Uniw.2003 r. S t r a t e g i a e l i m i n a c j i n i e z d r o w y c h z a c h o w a ń . Warszawa. żywy organizm. nie przezwycięży się niszczycielskiej mocy stresorów.W-wa. Środowisko czyste. 2002 r. Warszawa. Dlaczego ludzie lecą w kosmos. penetrują głębiny morskie i bezkresne lodowce Antarktydy? Takich „Dlaczego?”. Warszawa. jak to przekonująco pokazał już D. M. Motywacja nie jest przyczyną „zachowania w ogóle”. sadził drzewka jabłoni? Przecież miał nikłą szansę doczekania ich owoców. Rozdział X Motywacja. H. Aktywny znaczy.PZWL.GWP.

może nim być też opanowujące umysł uczucie (Zamordował z miłości !) lub bliżej nie określone przeżycia intuicyjne. np. Miarą intensywności może być także wielkość pokonywanych przeszkód. czyli motywowana. Ale aktywność może być nie ukierunkowana. a to jest już wskaźnikiem intensywności motywacji. uciekać. W przebiegu zachowań krótkotrwałych. a k t y w a c j a. jak konsekwentnie i długo będzie to czynił określą motywy podtrzymujące daną formę aktywności. a nie konflikt wielowątkowej motywacji. Niekiedy przez dane zachowanie osobnik realizuje kilka celów. mieszczący się w pniu mózgu odpowiedzialny za cykl snu i czuwania. Stan ten kontroluje układ siatkowaty. cecha ta jest trudna do uchwycenia. C e c h y z a c h o w a n i a m o t y w o w a n e g o. aktywność ogólna albo ukierunkowana. ale kawę naleje po pobudzeniu wrzuconą monetą. Dzwoniąc np. Ludzie w pewnych przypadkach maskują istotny cel danej formy zachowania. zwane motywami nieświadomymi. Jest ono trwałe. jeżeli występuje od momentu pojawienia do osiągnięcia celu dążenia. np.reślenia „motywacja” częściej używa się w naukowych opisach zjawisk. rozmyślać o dowolnej kwestii. np. Darwin np. niemal aktach. poziom przytomności i pobudzenia kory mózgowej. świadomość celu. Ok. w którą stronę skieruje się człowiek uciekając. T r w a ł o ś ć albo wytrwałość w dążeniu do osiągnięcia celu to cecha.150 zachowania. C e l o w o ś ć zachowania jest kolejną cechą z omawianego zestawu. może to być „języczek u wagi”. 3) dezinformować przeciwników i osłabiać ich przeciwdziałania jego kandydowaniu i inne. To. zderzenie konkretnych sił. Jedna z metod jej pomiaru wygląda następująco: bęben o kształcie opony samochodowej. Szybszy bieg powoduje wzrost częstotliwości obrotów. co więcej relacje między nimi nie są wystarczająco jasne. Obiekt. Obok „motywacji” występuje pojęcie motywu. do którego organizm dąży lub którego unika. do którego osobnik zmierza. przez ponad 30 lat zbierał materiały do uzasad- . o czym i jak zacznie myśleć zależy od ukierunkowania aktywności. o podstawie chropowatej. K. naukowcy badają konflikt motywów. wymagających powtórzeń czynności. Jedną z nich jest poziom pobudzenia organizmu. a licznik dołączony do urządzenia rejestruje ilość obrotów. że osobnika zaspany jest motywowany do wykonywania pracy w biurze lub fabryce. Jest to cecha łatwo dostępna eksperymentalnym pomiarom. albo 2) po pojawieniu się silnego motywu. uaktywniać zwolenników do zabieganie na rzecz jego kandydowanie. 2) mobilizować. Podobnie jak automat z napojami. wskazuje zazwyczaj cel danego zachowania. w długotrwałych. Człowiek aktywny „kierunkowo” może walczyć. często wykorzystywana w badaniach motywacji. Użycie któregoś z tych terminów zależy także od kontekstu. że nie będzie kandydował w wyborach na dane stanowisko może 1) informować opinię publiczną o swojej decyzji. ale czy będzie to robił zależy od pobudzenia. Wpuszczone do środka zwierze. dzielącego organizm od pokarmu. moralizatorskich i języka potocznego. Nie są ona jednoznaczne. do kogoś z życzeniami pomyślności w istocie rzeczy pragną się przypomnieć i kształtować pozytywne nastawienie adresata wobec dzwoniącego. Cecha ta jest jednocześnie wskaźnikiem i warunkiem zachowania umotywowanego. Zakończenie określonego zachowania nastąpi albo 1) po ustaniu motywacji podtrzymania. tzw. narzucającego inną formę zachowania. Motywem może być stan psychiczny bezpośrednio poprzedzający zachowanie (stan kończący proces motywacji). Trudno przypuścić. szczur biegając po dnie bębna wprawia go w ruch. czynnik przechylający decyzję o wyborze tej a nie innej formy zachowania. natężenia prądu w siatce pasma podłogi. Obserwatorowi czasami trudno ustalić cl zachowania. polityk oświadczając. wskazująca na wymiar czasowy zachowania motywowanego. przeciwpoślizgowej zawiesza się na osi. jest opisywalna w terminach różnych wskaźników. jest aktywny (czynny). I n t e n s y w n o ś ć zachowania określa jego umotywowanie i wskazuje na siłę motywacji. natomiast „motyw” jest raczej terminem opisów literackich.

Oczywiście jest to prawda. nabyte. M o d e l r e d u k c j i p o p ę d ó w jest aktualnie najszerzej akceptowanym wśród psychologów. emocjonalny i behawioralny (wykonawczy). Każda z wymienionych cech wskazuje na odmienne procesy motywacyjne. spopularyzował w pierwszej połowie XX wieku pogląd. lecz nieprzydatny w badaniach psychologicznych motywacji.rozumiał przez nie tyle co „energia mobilizująca do działania”. a żołnierz niosący wieść o zwycięstwie pod Maratonem. co wyuczone. pozostawiając subtelności poznawcze naukowcom wąsko specjalizacyjnym. przysłużył się jedynie sporządzaniu klasyfikacji motywów. filozofów i innych specjalistów.. Jest to fundamentalna myśl m o d e l u h e d o n i s t y c z n e g o. a więc poznanie motywacji jednostki X nie przynosi informacji o motywacji osoby Y. model ten nie okazał się przydatnym do wyjaśnienia tajemnic motywacji. M o d e l e m e c h a n i z m u m o t y w a c j i. twórca pojęcia„popęd” . Przyjrzyjmy się niektórym z nich. Przez pewien okres czasu panowało nawet przekonanie. Instynkty wyrażają wolę życia i są impulsami (horme) do działania. Duński psycholog K. in. Mac Dougall. Obaj.. aczkolwiek na różne sposoby. ludzie niekiedy nie kierują się w swym zachowaniu przyjemnością. R. ucieczki i inne. socjologów. Innym problemem zaszłości są w psychologii instynkty. Opracował listę 12 instynktów podstawowych i licznych „tendencji”. jest bowiem obarczony błędem tautologii. stadny. Zdaniem wzmiankowanego autora na rzecz tego modelu przemawia fakt istnienia w naturze bodźców przyjemnych i przykrych. Podnosząc wiarygodność tej tezy wyróżnił w instynktach człowieka trzy elementy: poznawczy. Tym samym nie służy budowaniu systemu prawd ogólnych. C. scenariuszy i wrodzonych bodźców wyzwalających. Ludzie i zwierzęta dążą do pierwszych. unikają drugich. agresji. zgodny z odczuciami ludzi. ciekawości. opracowanych przez psychologów. dowiedli trwałości swego zachowania. sekwencji działania tzw. ze zachowaniem zwierząt i człowieka żądzą instynkty. Po drugie.B. Niestety. „gotowych do przyjęcia określonych bodźców wewnętrznych i zewnętrznych przygotowujących . Jest on popularny. Nabrała nawet dużego znaczenia pod wpływem odkryć N. różne czynniki wywołują przeżycie przyjemności u różnych ludzi. W grupie pierwszej znalazły się m.151 nienia swej teorii ewolucji. W związku z tym autorzy prac z zakresu tej problematyki prezentują różne ich oceny i upodobania do posługiwania się nimi. każda z nich ma inną wartość poznawczą i wyjaśniającą procesów motywacji. nieprzydatne w procesie poznania pogłębionego. po osiągnięciu celu zmarł z wycieńczenia. Niemniej podjęta przez instynktywistów problematyka nie znikła z repertuaru badań psychologicznych. Stąd wywodzi się nazwa: m o d e l h o r m i c z n y. Jednak i we współczesnej psychologii empirycznej są zwolennicy modelu hedonistycznego. M c C l e l l a n d jest wybitnym jego obrońcą. W. W o o d w o r t h. T i n b e r g e n a i K. ale fakt ten nie osłabia argumentów przeciw temu modelowi. Istnieje wiele mechanizmów motywacji. że ludzie dążą do przyjemności i unikają przykrości. Po trzecie. D. Istota problemu sprowadza się w tym ujęciu do rozpoznania mechanizmów neurofizjologicznych. a nawet poczynają wbrew odczuciom przyjemności. Madsen przeanalizował i opisał 50 odrębnych teorii motywacji. L o r e n z a. Od wieków żywiono przekonanie. Po pierwsze. instynkt macierzyński (rodzicielski). pojęcia „przyjemność” i „przykrość” są zbyt ogólne. studiujących zagadnienia motywacji.akcję” Kryje się za tymi hasłami doniosły problem wpływu na zachowanie człowieka czynników wrodzonych i ich relacji do tego. dotyczących genetycznie uwarunkowanych form gatunkowego zachowania. że istnieje . psycholog i lekarz anglo-amerykański.

Większość podniet. odczuwany i uświadamiany jako doznanie przykre. ale postanawia dokończyć rozpoczętą prace. Cele te mogą być realizowane przez osobniki sprawne. spania w łóżku.E. przechodząc obok cukierni poczuje podniecający zapach grzanej czekolady i zaraz pojawia się apetyt na ten smakołyk. kto wyobrazi sobie zabiegi ludzi. aktywizujących. np. spontanicznie wybierają do picia wodę osłodzoną. powstałego wskutek zaburzenia równowagi wewnętrznej organizmu. dobrze funkcjonujące. Ramka 18 . fizjologicznych. Szczury np. Pod wpływem rzetelnych dowodów eksperymentalnych przyjęto ostatecznie pogląd o istnieniu wielu zróżnicowanych jakościowo popędów. Podobnie funkcjonuje mechanizm w przypadku nadmiary substancji w organizmie. Oto np. o innych informacje znajdzie Czytelnik w ramce nr 18. O wielkiej sile motywacyjnej podniet łatwo może przekonać się każdy. zrównoważonego układu pierwiastków chemicznych. Zgodnie z nią w organizmie nieprzerwanie występuje skomplikowany proces utrzymywania stałości środowiska wewnętrznego. Jest to proces regulowany automatycznie. miało być rezultatem działania odrębnych mechanizmów ukierunkowujących. Podane przykłady pokazują działanie popędów podstawowych. odpowiedniej temperatury ciała (u ciepłokrwistych). spożywania potraw na białym talerzu. Przedstawiona relacja popędu i potrzeby jest jedną z możliwych. Popęd. Z powodu owej dokuczliwości organizm dąży do r e d u k c j i p o p ę d u. człowiek pracujący bez posiłku od rana do popołudnia odczuwa popęd głodu. zachowanie typu jedzenia i seksu. kwasu mlekowego w mięśniach. pobudzające zachowania wszelkich form.152 jeden popęd uniwersalny. Jak działa tak rozumiany mechanizm popędowy? Ukształtowany w drodze ewolucji organizm dąży do przetrwania jednostkowego i zachowania gatunku. To właśnie przykre. człowiek nie odczuwający głodu. Warunkiem jej osiągnięcia jest zapewnienie równowagi wewnętrznej. o narastającej intensywności przy wydłużającym się czasie trwania niedoboru.drive). o czym mówi sformułowana przez W. C a n n o n a z a s a d a h o m e o s t a z y. a nie pod drzewkiem. Niedobór cukru w organizmie człowieka wywołuje apetyt na słodycze. W tym przypadku popęd nie został świadomie zaakceptowany i nie przekształcił się w potrzebę. zarówno pochodzenia wewnątrz organicznego. Pojawia się apetyt na brakujący w organizmie element. przebiegający poza kontrolą świadomości. Murray). tzn. Organizmy są ewolucyjnie wyposażone w zdolność wyróżniania niektórych elementów środowiska zewnętrznego jako podniet. Naturalnym ich dążeniem jest zatem optimum funkcjonalne. ukierunkowane na zdobycie pieniędzy.incentive). Np. gatunkowo osiągalna sprawność. Środkiem realizacji tego dążenia jest wzmożona aktywność i ukierunkowanie na poszukiwanie w otoczeniu obiektów uzupełniających niedobory. przynajmniej u człowieka. ukierunkowujących i podtrzymujących zachowanie organizmu. do zmniejszenie intensywności lub jego eliminacji. słuchania muzyki i wiele innych. W tym przypadku popęd został pobudzony p o d n i e t ą (ang. dokuczliwe odczucie niedoboru lub nadmiaru nazywa się p o p ę d e m (ang. Popęd może pojawić się również pod wpływem działania czynników zewnętrznych. jak i wynikły z działania podniety może być świadomie analizowany i kontrolowany Ś w i a d o m i e a k c e p t o w a n y p o p ę d nazywa się p o t r z e b ą (J. czasami obserwujemy dzikie zwierzęta liżące słone kamienie itd. a obiad połączyć z kolacją. wyuczone jak np. mając do wyboru wodę naturalną i osłodzoną sacharyną. Są to ilustracje objawów zewnętrznych i jedynie odczuwalnych działania popędu. np. Ich różnicowanie. czyli wysoka. Ale na ich podstawie kształtują się liczne p o p ę d y w t ó r n e. jest wyuczona. Niedobór lub nadmiar jakiegoś składnika w organizmie jest odpowiednio szybko sygnalizowany.

piszą Ch.” Ten układ znaczeniowy komplikuje dodatkowo niejasna relacja pomiędzy „potrzebą” a „motywem”. 1967 r. są nadal aktywne. „Nie można wyliczyć wszystkich subtelnych różnic znaczeniowych między nimi. PWN. Warszawa. Pewna elastyczność jest zwyczajnie niezbędna. potrzeby podstawowe utożsamia się z brakiem ”tlenu. Hulla i jego współpracowników.564. zależnie od okoliczności.13. podręcznik akademicki. Pisze on: „Popędy. A. czyli popęd nasila aktywność badanych zwierząt. Zwierzęta. Wstęp do psychologii.R. że potrzeba jest h i p o t e t y c z n y m p r o c e s e m orientacyjnym. s. instynkty itp. Hilgard pt. jak mu wygodniej. D. panuje w tej dziedzinie nieporządek. W miarę poszerzania zakresu badań nad funkcjonowaniem mechanizmu redukcji popędu pojawiało się coraz więcej dowodów na to. 1983 r. obniżenie poziomu cukru we krwi lub stopień odwodnienia organizmu.. Obuchowski. a definiuje się go identycznie jak potrzebę. Oto znane zjawisko dążenia do osiągania mistrzostwa. Psychologia. Gdańsk 2000 r. PWN. Oto np. ponieważ są one używane w różny sposób.72) Autor. lecz procesem. Z taką sytuacja mamy do czynienia w pracy E. Wyraźnie widać. pod redakcją E.. wewnętrznej lub zewnętrznej.197. Jej funkcją jest koordynacja pracy mięśni w działaniach nastawionych na osiągnięciu danego celu. Niektórzy jednak traktują potrzebę jako stan hipotetyczny. Strelau : Psychologia. społecznymi. Jest rzeczą zrozumiałą. używa się terminu „popęd”. lecz koordynatorem działania. nie jest odczuciem.” J.) stwierdza. Ewentualnej realności potrzeby upatruje Murray w powiązaniu z procesami nerwowymi. że terminy bliskoznaczne są dobierane tak. Warszawa. Boringa. Love artykule pt. „potrzeba” są niejasne. Podobnie postępują i inni autorzy.Bulletin 70/6 1968 r. stwierdza. jeden z twórców teorii motywacji osiągnięć. lecz także czynnikami poznawczymi. K. wody i pokarmu” (s. nawet przez tych samych autorów”. tzn. Autorzy akademickiego podręcznika psychologii określają potrzebę jako „biologiczny lub psychiczny stan braku w organizmie.. Z potrzebą-brakiem bardziej kojarzy się „sytuacja początkowa”.s. np. N. winny być wyeksponowane. penetrują otoczenie. że każdy autor posługuje się tymi terminami tak. który wzbudza motywacje do działania. nie przywiązując żadnej wagi do wcześniej ustalonych znaczeń. „popęd”. określa się zwykle we współczesnej psychologii nadrzędnym terminem „potrzeby”” (Psychologia dążeń ludzkich. Informację o oryginalnym rozumieniu stosunku logicznego „potrzeby” i „popędu” podaje K. a zwłaszcza podręcznikowym. sławny twórca Testu Apercepcji Tematycznej. W tym rozumieniu potrzeba nie jest stanem organizmu. nie przytacza dowodów tego stanu rzeczy. R. Takie ujęcie relacji występuje w kręgu badaczy pozostających pod wpływem myśli C. niestety. H. mając zaspokojone potrzeby fizjologiczne. niż potrzeba w rozumieniu Murraya. Appley w: Motywacja: teoria i badania. że deprywacja potrzeby. Spotyka się także kamuflaż definicyjny. że zachowanie organizmów jest uwarunkowane nie tylko dążeniem do redukcji popędu. a w innej motywem osiągnięć. s. wydanej przez MON. Podobnie w pracy pt. 1960 r. pojawiającym się pod wpływem „sytuacji początkowej”. GWP. dążenie do osiągnięć w jednej pracy nazywa potrzebą. H. M u r r a y. by współgrały z kontekstem całej wypowiedzi. Niekiedy potrzebę utożsamia się z popędem.153 Relacje semantyczne pomiędzy pojęciami „motyw”.(Psych. znanego profesora z Harwardu. Cofer i M. Dopóki tak się nie dzieje na Czytelnika spada trud śledzenia znaczeń terminów i odtwarzania intencji wypowiedzi autora. G. Niemniej Zasadnicze różnice znaczeniowe terminów podstawowych w tekście naukowym. M c C l e l l a n d.407). The activity drive hipothesis. Warszawa. . Zagadkowo też przedstawia się owe „itp.s. Takie rozumienie potrzeby pozwala obiektywnie określić jej stan.

zwanej popularnie „piramidką Maslowa”. przeżycie o właściwościach popędu. seksualna (popęd seksualny) i napoju (pragnienie) mogą trwać dłużej. uwarunkowaną społecznie i kulturowo Jest on. Jest ono też bardzo solne motywacyjnie. potrzeba orientacji w otoczeniu skłania je do takiej właśnie aktywności. podobnie jak potrzeby pierwotne. seksualne i odpowiedniej temperatury ciała. Potrzeby p r z y n a l e ż n o ś c i warunkują wiele dążeń społecznych. Twórcą także h i e r a r c h i c z n e j t e o r i i p o t r z e b. że organizm traci możliwość zachowania. też służy ochronie życia organizmu. areny przyszłych zachowań. Uwzględnił to A. Znaczy to. przynależności. Ilustruje to figura 20. Dopiero ich zaspokojenie w pewnych granicach umożliwia uaktywnienie motywacji innej grupy potrzeb. podstawowe \ ======================== Do potrzeb f i z j o l o g i c z n y c h zalicza Maslow potrzeby pokarmu. snu. Natomiast deprywacja pokarmowa (popęd głodu). po nich kolejne wyższe szczeble zajmują potrzeby bezpieczeństwa. Człowiek wykazuje najmniejszą odporność na niedostatek wody. Niezaspokojone potrzeby b e z p i e c z e ń s t w a wzbudzają strach. bowiem. oczywiście. że w procesie ewolucji zostały one przygotowane do rozpoznawania otoczenia. Swoistym i zarazem wymownym wskaźnikiem znaczenia strachu jest łatwość warunkowania bodźców neutralnych. można więc w warunkach laboratoryjnych określić ich relatywną wobec siebie siłę motywacyjną u różnych organizmów. M a s l o w. egzystencjalne i inne. pojawiającą się pod wpływem potrzeb organicznych i m o t y w a c j ę w z r o s t u. np. Zaspokojenie w pewnych granicach potrzeb tej grupy umożliwia aktualizację potrzeb wyższej grupy hierarchicznej. następnie pokarmu. Niedobór tlenu jest odczuwany niemal natychmiast. napoju. a najlepiej znosi deprywację seksualną. ukierunkowanego na zaspokojenie potrzeby z wyższego szczebla. tlenu. U człowieka zestaw motywacyjny jest. One muszą być zaspakajane w pierwszej kolejności. Zaspokojenie potrzeby bezpieczeństwa pozwala uaktywnić się potrzebom przynależności. uznania \ ================== / Przynależności. jest zatem korzystne z biologicznego punktu widzenia. wyróżniając m o t y w a c j ę b r a k u. Dodatkowy problem pojawia się w następstwie porównań siły motywacyjnej potrzeb w obrębie tej grupy. Rozpoznawanie wielu sygnałów zagrożenia bezpieczeństwa zwiększa prawdopodobieństwo przetrwania organizmu. ukazującej różnice „mocy” motywacyjnej poszczególnych potrzeb. afiliacji-uczestnictwa w życiu grupowym. szacunku i samorealizacji. Pod ich wpływem tworzą się różnorakie formy więzi. moralne. afiliacji \ ==================== / Bezpieczeństwa \ ====================== / Fizjologiczne. ich niezaspokojenie pobudza tak silną motywację. Figura 2 =============== / Samorealizacja \ ================= / Szacunku. . bogatszy o motywy estetyczne.154 Cie-kawość. Jej podstawę tworzą potrzeby fizjologiczne (podstawowe). matki i potomstwa. w ciągu paru sekund.

Ujawniają się one w postaci oczekiwań. W tym ujęciu zacierają się granice działań motywacyjnych poszczególnych potrzeb i znika wizja upartego działania aż do zaspokojenia potrzeby danego szczebla hierarchicznego. (growth). czyli nasilenie prostackich form zachowania. Nie wynika z niej. w pełni wykorzystywać swoje możliwości. ale i do regresji. Zimbardo). wbrew Maslowowi. pozwalających zrozumieć otaczający świat (A. Uzdolnienia przekształcać w zdolności. estetyczne i transcendencji (Ph. Ich zaspakajanie jest „nakazem natury”. Tezy o hierarchicznym układzie potrzeb nie należy interpretować rygorystycznie. związanej z reakcją orientacyjną. wzorcem dla innych. występuje ciekawość poznawcza. Pod ich wpływem ludzie starają się rozwijać. Wyróżnia on trzy klasy potrzeb: 1) egzystencji (E) tzn. Alderfer dowodzi. samorealizacji i transcendencji. staje się . Jednak nie są to teorie uniwersalne. fizjologiczne i bezpieczeństwa. Niektórzy osiągają najwyższy poziom doskonałości. H a r l o w wykazał. opracowana przez C. 2) kontaktów społecznych (R). Mechanizm ten działa na każdym szczeblu hierarchii potrzeb. Jednym z nich jest c i e k a w o ś ć. Rozumienie praw funkcjonowania świata. relatedness). ale jej siła motywacyjna wystąpiła w pełni swej różnorodności dopiero u człowieka. Teorie redukcji popędów (zaspakajania potrzeb) wyjaśniają pochodzenie i funkcjonowanie wielu motywów zachowania zwierząt i człowieka. że istnieją sztywne granice sfery motywacyjnej danej potrzeby. Dążą do równowagi psychicznej. czyli przejścia na niższe formy zachowania. prestiżu aktualizują się po zaspokojeniu potrzeb przynależności i odnoszą się w jednaki sposób do otoczenia społecznego jak i do Ja osobniczego. Siłę tej potrzeby demonstrują dzieci. Niektóre formy zachowań zwierząt są motywowane tą potrzebą. niekiedy złudne. H. Osobniki. szacunku do samego siebie. może pragnąć zjeść obiad (głód). że zachowanie człowieka może być jednocześnie motywowane wieloma potrzebami. W tej interpretacji po potrzebach szacunku następowałyby kolejno potrzeby poznawcze. przeszkody na tej drodze doprowadzają do frustracji i wywołują agresję. przynależności i szacunku ze strony innych oraz 3) wzrostu (G). wybierały do zabawy układanki jeszcze nie znane. stają się tym samym ideałem. (od ang. Jednak Maslow nie wypowiedział w tej kwestii wystarczająco precyzyjnie. dążenie do wiedzy (D. Są to głównie czynniki p o z n a w c z e. Komentatorzy koncepcji Maslowa zwiększyli liczbę klas potrzeb. Człowiek np. klubów hobbistycznych zawsze powoduje wzrost pijaństwa. wydzielając z potrzeby samorealizacji potrzeby poznawcze. Potrzeby samorealizacji pojawiają się jako kolejne i zarazem ostatnie w układzie hierarchicznym. Niemożność zaspokojenia potrzeb wyższego rzędu prowadzi. Układ hierarchiczny ukazuje jedynie ogólną tendencję. że już u małp człekokształtnych motyw ciekawości odgrywa znaczącą rolę. zdaniem prezentowanego twórcy. która do pewnych granic ulega modyfikacji pod wpływem kontekstu sytuacji. które badał. U człowieka. zamiary w czyny. K r u g l a n s k i). Potrzeby. zwłaszcza typowo ludzkich czynników motywacji. że inni okażą nam minimum aprobaty i nie okażą dezaprobaty.obejmujący potrzebę szacunku wobec samego siebie i samorealizacji. A l d e r f e r a. Potrzeby s z a c u n k u. zdaniem Alderfera nie tylko do frustracji. poza ich sferą pozostaje wiele. ładu wewnętrznego i sprawności ogólnej. odrzucały już poznane. Z drugiej strony człowiek pragnie mieć poczucie własnej wartości. estetyczne. faktów. B e r l y n e) i uzyskiwania informacji. F. plotkarstwa. oprócz ciekawości percepcyjnej. teatru. w którym można będzie porozmawiać na tematy sztuki i kultury (potrzeby samorealizacji). ale tylko w dobrym towarzystwie (potrzeba kontaktów społecznych). plany w realia. są wrodzone.155 przyjaźni i miłości. czyli jedności duchowej z wszechświatem. Utrudniony dostęp do dobrej książki. Pomysłem na modernizację i uściślenie poglądów Maslowa jest teoria ERG. awanturnictwa. E. którzy posługują się przezwiskami. podejmując niekiedy nierówną walkę z tymi.

M c C l e l l a n d .30 Siła motywacji osiągnięć 0.70 W 0. C. wyboru celu (P. D. jak. z grupy odniesienia danej jednostki.21 .M.90 0. niż zakończonych. współtwórca projekcyjnych metod badania motywu osiągnięć. A t k i n s o n przedstawił model motywacji osiągnięć. uwzględniający trzy elementy: potrzebę osiągnięć (N). P.10 0. np. przewidywanego prze tego badacza. niż narzucone. wspólne. ale uznanie siebie jako pierwszego wśród równych jest bardzo popularne. M o t y w y s p o ł e c z n e . np. wykazał. dotyczące motywacji tego typu. tym większy wobec nich opór. Zadania mogą być własne.Gollwitzer) i inne. po wejściu tak kształconego pokolenia w wiek produkcyjny. że N jest stałe (N=1). Zależność tę w ujęciu ilościowym ilustruje tabela nr 21. niemniej niektóre nie mają odpowiedników popędowych. podkreślania roli jednostkowej w danym układzie społecznym. Aktualnie są prowadzone liczne badania eksperymentalne. podobnie jak poznawcze. Wybór takiej grupy i dążenie do upodobnienia się do niej jest następstwem p o z i o m u a s p i r a c j i. Wprawdzie niektóre prognozy McClellanda nie sprawdziły się. J. Pierwsza brzmi: „Cele specyficzne silniej motywują do wykonawstwa wysokiego poziomu. Ci „równi” to osoby z akceptowanego kręgu społecznego. A. niż dotychczasowy. że w stabilnych warunkach taka zależność występuje. Tabela 2 Trudność zadania Bardzo łatwe N 1 1 P 0. czyli świadomie określone stany przyszłe. Do grupy najlepiej zbadanych motywów społecznych należy m o t y w o s i ą g n i ę ć. nie dają się sprowadzić do motywacji redukcji popędów.156 podstawą poczucia kompetencji i dążenia da zaznaczania wpływu na otoczenie. prawdopodobieństwo osiągnięcia celu (P) i jego wartość (W). że prezentacja i podkreślanie znaczenia motywacji osiągnięć w procesie kształcenia szkolnego wpływa. nie stwierdzamy szybkiego rozwoju ekonomicznego społeczeństwa postradzieckiego. L o c k e sformułował dwie prawidłowości. E. Ogólnie: o sile motywacyjnej zadania świadczy efekt Zeigarnik. Heckhausen). Siła motywacji osiągnięć określa wynik ich multiplikacji przy założeniu. do których zmierza osobnik. W dodatku narzucane siła wywołują opór. rozumiany jako chęć dokonania czegoś więcej. Kuhl). czyli wyobrażonego miejsca jednostki w hierarchicznej strukturze społecznej. niemniej nie obala to tezy. Wprawdzie niektóre z nich są wrodzone. im silniejsza presja na ich przyjęcie. tym wyższa jego wartość. C o d o l ujął ten typ motywacji w zgrabną formułę „ primus inter pares”.09 0. niż dokonano lub wykonania czegoś na wyższym poziomie. Zadania własne lub wspólne wzbudzają silniejszą motywację. im większe prawdopodobieństwo jego osiągnięcia. R. Nadmierne wywyższanie swej osoby nie jest akceptowane. dotyczące siły woli w dążeniu do celu (H. lub odwrotnie: im trudniejszy do osiągnięcia cel. wypracowane razem z innymi lub narzucone z zewnątrz Ich wpływ na zachowanie zależy rzecz jasna od pochodzenia. a wartość celu jest tym mniejsza. czyli obligacje osiągnięcia określonego wyniku.B e m a. Ważną rolę motywacyjną odgrywają c e l e. na poziom rozwoju ekonomicznego. niż cele łatwe”. kontroli procesu osiągania celu (J. niż cele ogólne” i drugie: „Zaakceptowane trudne cele skłaniają do wykonawstwa na wyższym poziomie. Mówi o tym teoria reaktancji D. macierzyński lub stadny i służą zapewnieniu bezpieczeństwa. Poznawczym czynnikiem motywacyjnym są również z a d a n i a. czyli fakt lepszego zapamiętywania zadań niedokończonych. a także od sposobu narzucenia.

że motyw rywalizacji. . egoizm). Tak wygląda rywalizacja wśród gangsterów. Motywacja rywalizacji o jakość wyniku przyczynia się do kształtowania wielu pozytywnych zjawisk społecznych. W świecie różnorodnych form regulacji życia zbiorowego spotykamy społeczeństwa rywalizacyjne i takie.25 0. M o t y w r y w a l i z a c j i potocznie rozumie się bardzo szeroko. znaczy to.21 0. przyczynia się ona do osłabienia racjonalności myślenia. Cele niezmiernie cenne są z kolei trudne do osiągnięcia i ta trudność powstrzymuje ludzi w dążeniu do ich spełniania.90 0. Potwierdza to M. że wygrywający zyskuje dokładnie tyle. przypisywanie jemu wielu cech negatywnych. konkurencyjności w gospodarce i szeregu innych. niechęci. Zaleca się. wysiłek jest ukierunkowany nie na kontrpartnera.50 0. w których rywalizacja nie występuje. wojna . Najbardziej więc pociągają ludzi cele średniej trudności. a prawdopodobieństwo jego osiągnięcia duże (wynosi 0.50 0. ludzi dążących do zdobycia za wszelką cenę władzy nad innymi. skoczków wzwyż. Taka rywalizacja występuje np. drugiej-niektóre plemiona Indian amerykańskich. Słownictwo języka społeczeństw rywalizacyjnych jest przepełnione takimi określeniami jak: zwycięzca. by w procesie negocjacji „nie zgarniać ze stołu ostatniego dolara” i w ten sposób łagodzić efekt daleko idących ustępstw lub przegranej (R. bowiem nie jest ono wartością silnie pożądaną. Dawson). in. Rywalizacja „wojenna” jest jeszcze w większym stopniu obciążona cechami negatywnymi. innowacyjności. co łatwo też zauważyć obserwując życie codzienne. pierwszeństwo. prymat itd. Powoduje negatywne spostrzeganie przeciwnika. W teorii gier rywalizacja jest grą o sumie zerowej. Zupełnie inaczej przebiega rywalizacja „wojenna”. że najsilniejsza motywacja osiągnięć występuje przy średniej trudności celu (lub zadania).157 Średnie Bardzo trudne 1 1 1 0. W życiu większym uznaniem cieszą się łagodniejsze formy rywalizacji. która na podstawie badań w szwedzkich zakładach przemysłowych wyróżniła „gorący” i „chłodny” klimat rywalizacji. Tam. lecz na cel. gdzie panuje klimat „gorący” nasilają się różne formy zachowań rywalizacyjnych zarówno pozytywnych (wzrost innowacyjności). życia rodzinnego. batalia. W pierwszym przypadku podstawowym celem jest osiągnięcie dobrego wyniku. starcie. pojawia się jako konsekwencja odpowiedniej organizacji życia zbiorowości. u wynalazców. wymagająca wyeliminowania. utraty radości życia i wielu wartości nie rywalizacyjnych. np. Przykładem pierwszych są społeczeństwa kultury europejskiej. niekiedy polityków. a nawet wrogości. ale przesadne nastawienie rywalizacyjne prowadzi do „wyścigu szczurów”. m. dążenie do osiągania wysokiego poziomu wykonawstwa. ile traci przegrywający. Pomińmy ten aspekt funkcjonowania popędów koncentrując uwagę na rywalizacji jako motywie społecznym. Wzbudza ona emocje nieufności. Motyw rywalizacji może zawierać w sobie więcej elementów osiągnięć albo walki.10 0. jak i negatywnych (zawiść. nadmierną koncentrację na przeciwniku i inne. np. takich jak dynamiczność zachowań. rozumiany społecznie. Możemy zatem stwierdzić. Tak rozumiane.9). dokonań osiąganych kosztem zdrowia psychicznego (stres) i cielesnego (zawały serca).09 W tabeli wyraźnie ukazano. genetycznie uwarunkowaną walkę samców o samicę traktuje się jako przejaw rywalizacji. triumfator. zwalczania przeciwników lub konkurentów. Gdy cel jest łatwy. sportowców. dyskoboli. Bengtsson.30 0.70 0. to zrealizowanie jego nie przynosi uznania ze strony innych. pokonania lub w skrajnych przypadkach zniszczenia przeciwnika.

3) niskie są koszta udziału. Wilson) Niemal we wszystkich kulturach znana jest zasada wzajemności. 3) szlachetny wydźwięk moralny. Po pierwsze: występuje znaczne zróżnicowanie podatności motywacyjnej poszczególnych jednostek. ale i sami czerpią pewną korzyść z takiej pomocy. osiągane indywidualnie. M o t y w a c j a a d z i a ł a n i e. R. podniecające takie jak lotnika lub marynarza. ekonomicznego i fizycznego. jednak związek ten nie jest prosty. Yerkes na początku XX wieku. najlepiej całe życie. prawnego. występuje przy tym działaniu wyraźny podział ról naganiaczy i zabójców. Niektórzy ludzie wymagają silnej motywacji do działania. Pierwsi z reguły wybierają zawody niebezpieczne. W tym jesteśmy niemal doskonali. tzn. Takie zachowanie jest też typowo altruistycznym. pierwotnie żyjący w małych grupach. Pierwsze z nich mówi. Po drugie: wzrostowi siły motywacji nie zawsze odpowiada przyrost efektywności działania. religijnego. W każdym społeczeństwie występują różnorakie formy przymusu obyczajowego. które zwrotnie wpływa na rozwój tych uczuć. Nastawieniu kooperacyjnemu sprzyjają uczucia przyjaźni. Znaczy to. W kategoriach teorii gier kooperacja jest grą o sumie niezerowej. drudzy cenią spokojną pracę urzędnika. Zachowanie kooperatywne występuje u zwierząt. posłuszeństwa i konformizmu czai się strach. Pomagają innym. uwidaczniający się w aprobacie altruizmu. aptekarza itp. Milgram. moralnego. Lewin stwierdzili na podstawie danych archeologicznych. . Na stosowany przymus ludzie odpowiadają bądź oporem (wspomniana wcześniej teoria reaktancji D.Campbell). np. niż suma korzyści partnerów. 2) wzbudzanie pozytywnych emocji. Utrwaliła się ona genetycznie w okresie myśliwskim rodu ludzkiego. inni dobrze funkcjonują jedynie przy słabym poziomie motywacji. Leakey i R. opracowali dwa prawa. Dodson i R. k o o p e r a c j i jest trzecim z grupy popularnych motywów wśród psychologów eksperymentalnych. określające charakter przedstawianej zależności. że 1) trwa ona długo. Motywacja pozostaje w ścisłym związku z działaniem. że ludzie. aż do stanu dezorganizacji. przynosi ona większe korzyści. Taka kooperacja występuje np. M. maskowany ozdobnym wystrojem. U podstaw motywacji uległości.”. gry fair.Trivers matematyczmie wykazał opłacalność kooperacji pod warunkiem. o czy mówią prawa Yerkesa-Dodsona. Niektórzy psychologowie sądzą. Bogactwo tego wątku motywacji i jego społeczne znaczenie ukazał w sławnym eksperymencie S. że dla każdego działania istnieje optymalny poziom motywacji. np. Ludzie czują się zobowiązani do odwdzięczania doświadczonych usług lub dobrodziejstw. presji społecznej przedstawił S. zaufania. a Y mu odpowiada: „Tuż za rogiem mieści się dobry bar. udziela informacji wykraczających poza stwierdzenie X-a. Jest to kooperacja z podtekstem egoistycznym (D.158 M o t y w w s p ó ł d z i a ł a n i a. Z kolei problem konformizmu. że altruizm stanowi podstawę kooperacji (D. Motywacja zbyt słaba i zbyt silna nie sprzyja sprawnemu działaniu. Często traktuje się go jako przeciwstawnego rywalizacji. a po przekroczeniu tego poziomu obniża. wilki i hieny gromadnie polują na swe ofiary. że motywacja współdziałania zyskuje uznanie ze względu na: 1) swą użyteczność społeczną. lubią sporty ryzyka. Bema). Asch. J. Podsumowując powiemy.2) występuje wzajemna zależność partnerów. R. D. Zachowują się wtedy zgodnie z regułą: „Cos za coś’. w procesie komunikacji Jeżeli X stwierdza: „Czuję się głodny”. bądź uległością (motyw uległości) i posłuszeństwem. wyścigi formuły 1. to postępuje zgodnie z zasadą kooperatywności. szympansy na wolności wspólnie poszukują pożywienia itp. Zależność ta jest bardziej złożona. S. że wzrost siły motywacji do pewnego poziomu podnosi sprawność wykonania. przyswoili sobie zasadę kooperacji w wielkich zbiorowościach z racji jej użyteczności w obronie przed napastnikami jak również w polowaniu na grubego zwierza. 4) nie występuje hierarchiczna dominacja. uczciwości.

To wyjaśnia dlaczego piłkarze różnych lig nie chcą biegać za piłką bez milionowych kontraktów. np. Pierwszy typ występuje wówczas. sławny filozof i moralista hinduski. zwycięstwo w rywalizacji). niż proste i łatwe. objawiające się utratą poczucia czasu. 3) dążenie-unikanie. występuje konflikt motywów. dobrze płatną pracę. a nawet niezdolność podjęcia działania. najtrudniej jest wyjść z sytuacji zderzenia unikania z unikaniem. np. matka-studentka może przeżywać konflikt tego typu: pójść na ważne zajęcia. gdy osobnik ma do wyboru dwa równie atrakcyjne cele. K o n f l i k t m o t y w ó w. Zapewne widzieli w tym środek „uduchowienia” wiernych. bądź z e w n ę t r z – n e j. np. w czasie trwania badań otrzymywali posiłki stanowiące połowę wartości kalorycznej diety normatywnej. zanikiem świadomości stanu organizmu. natomiast czynności proste. Mogą one zgodnie ukierunkowywać dążenie do jednego celu. Drugi występuje w sytuacjach nadziei i ryzyka. chciałoby się wyleczyć bolący ząb. czy pozostać w domu przy niedomagającym dziecku. Są to: 1) dążenie-dążenie. skomplikowane. Z wewnętrzną mamy do czynienia wtedy. Jeżeli tak się dzieje. uznawanej w USA. pragnienia i obawy. K. S p e c y f i c z n e m o t y w y g ł o d u i s t r a c h u. Mahatma Gandhi. Każdy z tych typów konfliktów ma swój „ciężar” psychologiczny. ale również niedobrym jest rozwód i pozostanie bez niezbędnych środków do życia. Poza laboratorium psychologicznym zachowania ludzkie są zazwyczaj motywowane działaniem kilku czynników (motywacja symultaniczna). L e w i n wyróżnił trzy typy konfliktów motywu. nie dają podstaw do pozytywnej oceny skutków głodowania. 2) unikanieunikanie. ale wyboru trzeba dokonać. niedobrym rozwiązaniem problemy jest pozostawanie w związku z mężem-pijakiem. zwane przez M. niebywała koncentracją uwagi na wykonywanych czynnościach i przyjemnym zabarwieniem emocjonalnym. twórcze. . Dramatyczny konflikt przeżywał uczciwy sędzia. prowadzone na ochotnikach poddanych rygorystycznej kontroli niedożywianych w ciągu pół roku. Niektórzy twórcy systemów religijnych zalecali głodówkę w formie postów. Trzeci to sytuacja „mniejszego zła”. wymagają ciszy i spokoju. ale lęk przed bólem na fotelu dentystycznym powstrzymuje od pójścia na zabieg. opłacone ? Zaniknie wtedy satysfakcja wykonania. kandydaci do służby wojskowej. każdy wybór jest niedobry. Lepper). Wspomniani ochotnicy. (Jakże to odległe od głodowych stawek w obozach hitlerowskich i stalinowskich!) W okresie tym schudli o 25% wagi swego ciała. gdy działanie wykonujemy dla satysfakcji samego działania. wyłączenia wszelkich dystraktorów. wystąpiły też znaczące zmiany w sferze psychiki. Nadzieja wysokiej wygranej na giełdzie pociąga. pojawia się pod wpływem szeroko rozumianych nagród (redukcja popędu. kopanie w ogródku przyjemnie wykonuje się w rytmie głośnej muzyki. gdy działania motywowane „wewnętrznie” zostaną nagrodzone. młodzi ludzie ganiają za piłką aż do wyczerpania. np. Działania ludzi są efektem bądź m o t y w a c j i w e w n ę t r z n e j. Działania trudne. hobbyści godzinami ślęczą nad swoim wytworem itp. Bardzo silną motywację wewnętrzną charakteryzuje w c i ą g n i ę c i e. skończyć studia czy podjąć atrakcyjną. Np. obniżenie sprawności działania. Przeżywanym konfliktom motywacyjnym towarzyszą silne napięcia emocjonalne. który miał osądzić przestępczy czyn swojego syna. Motywacja zewnętrzna. np. bezsenność. a o niej to dotychczas mówiliśmy. ale ryzyko utraty pieniędzy powstrzymuje od gry. Co się dzieje. zalecał stosowanie głodówki jako środka doskonalenia ducha i ciała. Csikszentmihalyi’ego „f l o w” (przepływ). lub działać jako siły przeciwstawne.159 Drugie prawo stwierdza. Np. hobby lub zabawa przemieni się w pracę (M. że nadmierny wzrost motywacji szybciej dezorganizuje działania trudne. Badania naukowe.

Ustanawiają oni normy współżycia ludzi. J. Pojawiły się kradzieże i chęci podkradania żywności. Leary. gdziekolwiek się znaleźli razem z innymi rozmawiali o jedzeniu. w tym społecznego. B u l i m i a. Typowe dla niej są zaburzenia snu. odmowy jedzenia na przyjęciu u znajomych (S. Sposób odżywiania regulują prócz mechanizmów fizjologicznych także normy kulturowe. mają swoje „dni chwały”. Sankcje prawne. Guetzkow).160 Motyw głodu stał się dominujący. Zmienił się też styl życia głodujących. Motyw strachu pojawia się w licznych kontaktach międzyludzkich także spontanicznie. marzenia senne również zawierały liczne wątki wiążące się z jedzeniem Niektórzy kupowali książki kucharskie i z pasją oddawali się lekturze opisów potraw. O. Czuli się ociężali i zmęczeni. unikania. bo wbrew temu mechanizmowi. chłodni wobec otoczenia. kary kodeksowe. Jego zdaniem lęk społeczny ścisłe wiąże się z samooceną. utracili poczucie taktu i dobrodusznego humoru. H. tzn. Dzieje się tak. np. Przymusowe głodzenie narusza mechanizm naturalnej regulacji wagi ciała. osłabienie kontaktów towarzyskich i inne.. Występuje nerwicowa obsesja odchudzania. podobnie jak alkoholicy. Zyskiwanie i tracenie na wadze dokonuje się z oporem. zwaną a n o r e k s j ą. w których jedzą bez umiaru po czym znowu powracają do umiarkowanego standardu spożywania. przekraczania których kojarzą z przeżywaniem strachu. to nerwicowa skłonność okresowego objadania. zabarwili je brutalnością. ponieważ strach został kojarzony z karą i bólem. sankcje religijne. Zanikły więzi przyjaźni. stali się obojętni. W tym przypadku również nerwicowe obawy przed zjedzeniem czegoś niezdrowego. z wysiłkiem (J. Wzmożona koncentracja uwagi na kwestii spożycia doprowadziła wkrótce do zaniku zainteresowań inną tematyką. Co więc powoduje jego występowanie ? Interesującej odpowiedzi na ten temat udzielił M. w postaci potępienia i przypisanie grzechu są instrumentem wzbudzania strachu jako motywu postępowania u wszystkich tych. W związku z tym niektóre młode panie odchudzają się ponad miarę. rozmyślano o strategiach długo trwającego spożywania skromnych posiłków. od rubensowskich po zwiewno-anielskie. w tym normy zakazu. mandaty. niekiedy po jednym skojarzeniu bodźca neutralnego z bezwarunkowym. Bartman). Warunkowanie strachu dokonuje się bardzo szybko. Mowrer na podstawie długo trwałych badań stwierdził. zainteresowanie płcią przeciwną. ukierunkowujący zachowania ludzi. Strach bywa często motywem natychmiastowego działania. W wielu też sytuacjach strach powstrzymuje przed działaniem niepożądanym społecznie. że strach pojawia się jak znak wzrostu siły popędu i jest sygnałem ostrzegawczym przed zagrożeniem. Ich zachowanie zatraciło polor kulturowy. czyli unikanie za wszelką cenę jedzenia niezdrowego. osobnik po zabiegach odchudzania szybko powraca do wagi z przed jego rozpoczęcia. po którym następuje „powracanie do normy”. W tej dziedzinie rządzi następująca zasada: „ Ludzie . Głód i poprzez ten mechanizm reguluje zachowania ludzi. Brozek. wyzwala reakcje ucieczkowe. W poszczególnych okresach dziejów panowała moda na różne typy sylwetek kobiecych. Aktualnie preferuje się sylwetkę kobiety szczupłej. od której to zależy pożądana wartość pożywienia. Osoby cierpiący na bulimię. W obozach koncentracyjnych skutki głodowania były jeszcze bardziej wyraziste. miesiączkowania. którzy dopuszczają się przekroczenie norm. wpadając w chorobę. przygotowanego przez innych prowadzi do szeregu zaburzeń zachowania. nie jest rezultatem zamierzonych działań innych osób lub instytucji społecznych. Nie jest to skuteczna metoda kształtowania pożądanych społecznie form zachowania ludzi. nawet badania kontrolne w laboratorium nie przerywały wymiany zdań na ten temat. H. Podobna w skutkach jest o r t h o r e k s j a. poruszali się wolno. Świadczy o tym zjawisko „jo-jo”. S t r a c h w niektórych sytuacjach staje się motywem działania. Z tej właściwości chętnie korzystają funkcjonariusze różnych kręgów władzy. wysmukłej. przygnębienie. ale jest niestety dość powszechnie stosowana.

sprawności. czy uda im się tego dokonać” W świetle tej zasady zrozumiałym się staje. przyczynę śmierci wielu młodych ludzi. Biologicznie uwarunkowana strategia mężczyzn. polega na poszukiwaniu silnego i wartościowego genetycznie ojca. jest jednym z elementów genetycznego mechanizmu regulacji zachowań organizmów. mamy na początku XXI stulecia okres tonowania motywacji seksualnej.161 doświadczają lęku społecznego. tym samym zachęca do ich częstego ponawiania-wszystko w imię zasady utrzymania gatunku. Ostatnie wynika z istnienia silnej potrzeby opiekuńczej. przyciągające. np. W niektórych kulturach. społecznej oceny. by osłabić niebywałą siłę motywacji seksualnej. polega na krótkotrwałą fascynacją i uwodzeniem kobiet. bardzo odporni na lękotwórcze sytuacje społeczne. Ludzie boją się. Kryteria obyczajowe są o wiele liczniejsze. delikatnego w dotyku. Po latach wybujałej seksualności połowy XX wieku. chorobę AIDS. ekspozycji społecznej. niż jej podsycania. Niektóre osoby. a następnie porzucaniem i poszukiwaniem innej partnerki miała zapewnić skuteczne rozprzestrzenianie genów gatunku. jak np. ośmieszenia itp. Miłość. Zachowanie seksualne w postaci stosunków płciowych są regulowane według kryterium wieku. Postępowano (i postępuje się) tak po to. zwana przez Bussa krótkoterminową. że kobiety i mężczyźni pod wpływem motywacji seksualnej stosują różne strategie i formy zachowania. jak żadne inne. Do jakich zachowań prowadzi ten rodzaj motywacji? D. macierzyństwa. aktywność tego typu nisko oceniano w skali wartości. często nie mile widziane są małżeństwa z osobą innej rasy. np. ale wątpią. politycy. . Crozier). że różnorodne i liczne elementy życia społecznego budzą strach (lęk społeczny). w opozycji do natury. utraty dobrej opinii o sobie. lub zbliżone do niego zakłopotanie i wstyd (R. Formy zachowań kobiet można określić jako wabiące. a nawet obcej kultury. wirusa powodującego nieuleczalną. niewłaściwego zachowania w określonej sytuacji. na dążeniu do utrzymania męskiego partnera jak najdłużej przy sobie i zapewnienia w ten sposób należytej opieki potomstwu. kontrolowane. Są one w znacznym stopniu ukształtowane kulturowo i społecznie intensywnie. potępiano rozkosz. a po znalezieniu takiego. niektóre społeczeństwa i pojedyncze rodziny bowiem nie radzą z problemem zapewnienia środków egzystencji ludziom w sytuacji znacznego wzrostu demograficznego. Strategia kobiet. wręcz uwielbiają konfrontacje poglądów i opinii i wybierają zawody wymagające licznych kontaktów społecznych M o t y w a c j a s e k s u a l n a. Formy zachowania mężczyzn mają świadczyć o ich sile. jak dotychczas. zwana długoterminową. Popęd seksualny. Natura premiuje kontakty seksualne przeżyciem rozkoszy. Wpływają na to czynniki ekonomiczne. służby wojskowej. We współczesnych społeczeństwach też raczej dominuje tendencja osłabiania motywacji seksualnej. unikają zawodów i sytuacji wymagających bezpośrednich kontaktów publicznych. W. Zazwyczaj tworzą je kobieta i mężczyzna. pociąg seksualny skłaniają ludzi do poszukiwania partnera i łączenie się w pary. Natura w procesie ewolucji wyposażyła je w środki ich realizacji w postaci ponętnego i pięknego ciała. zachęcano do powściągliwości seksualnej. Odczucia te wpływają na zachowania w kontaktach z innymi i działalności zawodowej. Nie można tego samego powiedzieć o motywach zachowań seksualnych. rzecz jasna prócz kar. inni. utraty przyjaźni. kiedy mają motywację do wywarcia pożądanego wrażenia. Ewolucja pożądania przedstawił pogląd. a także niemal stałej gotowości recepcyjnej. przewadze nad rywalami. funkcjonalnie służący utrzymaniu trwałości gatunku. Buss w swej pracy pt. stanu cywilnego i woli zainteresowanych. stanowiącą przeszkodę na drodze upowszechniania zachowań religijnych lub pożądanych dla państwa. Drugim ważnym uzasadnieniem tej tendencji jest rozpowszechnienie HIV. uwrażliwione na oceny społeczne.

sprowadzający się jedynie do redukcji popędu nie ma należytej otoczki uczuciowej i nie jest tak pociągający. Tzw. Psychologia dążeń ludzkich. cietrzewie pod ich wpływem zatracają normalną zdolność spostrzegania. PWN< Warszawa. że np. taniec godowy. Tej formie zachowania. PWN. WsiP. nr 2.N. 1977 r.P-ń. Atkinson: Bdania nad motywacją osiągnięć. I odwrotnie dolegliwość oziębłości u kobiet i impotencja u mężczyzn są przyczynami złego samopoczucia i są postrzegane jako nieszczęścia osobiste.1960 r. charakterystyczny dla danego gatunku. N.162 Pod wpływem pobudzenia seksualnego niektóre samce zwierząt wykonują tzw. 1976 r. . Cofer i M. wzbogacone kulturowo. Warszawa. zimny seks (cool sex). Jest to zachowanie barwne. Literatura zalecana . zdaniem K. Warszawa. ale funkcjonalnie tożsame z tańcem godowym. Doznania seksualne są jednym ze źródeł szczęścia ludzi. teoria i badania.J. Podobnie skutkuje niemożność znalezienia odpowiedniego partnera. to jednak czynnik psychiczny określa jakość doznań i przeżyć seksualnych oraz trwałość zainteresowań partnerskich. Obuchowski:Przez galaktykę potrzeb. Reykowski: Z zagadnień psychologii motywacji. . H> Appley: Motywacja. Mimo olbrzymiego znaczenia biologicznego uwarunkowania zachowań seksualnych. Pobudza ono emocje do tego stopnia. Udane pożycie seksualne skłaniają ku optymizmowi i postrzegania życia jako radosnego ciągu. . Zysk i Sp. zmierzające do wzbudzenia receptywności seksualnej u samicy. 1972 r.95 r . odpowiadają zaloty u ludzi. bogate w elementy podnoszące atrakcyjność „tancerza”. Lorenza. Tinbergen: Badania nad instynktem. jak kontakt w atmosferze miłości.J. .K. Psychologia Wychowawcza.Ch.

czasami wynikały one z oczekiwań związanych z modą. zwana charakterem. psychologowie poszukują do dnia dzisiejszego. Badający wpływ składu chemicznego krwi (np. suchy. po połączeniu tworzą trwałą mieszaninę. M e l a n c h o l i k. Hipokrates. Warto pamiętać.). Nie zawsze dbano o trafność. Biel jest jego symbolicznym kolorem. Po wielu próbach konkretyzacji powyższych supozycji w odniesieniu do ciała człowieka. sławny lekarz grecki. Melancholik to człowiek chudy. do różnic intensywności procesów . tłusty i gnuśny. jest pogodny. wody i ziemi. porywczy. symbolizuje go kolor czerwony. symbolicznie czarnej. każdy na swój sposób. krew. samotny. leniwy lub pogodny. opisał cztery podstawowe odmiany temperamentu. w jego ciele przeważa żółć czarna. próbujący określić istotę i przyczyny zróżnicowania psychiki poszczególnych ludzi chętnie odwoływali się.163 Rozdział XII Temperament i osobowość. próbowali odpowiedzieć na pytanie: dlaczego ludzie żyjący na tej samej ziemi tak różnią się między sobą? Pełnej i zadawalającej odpowiedzi na to pytanie.e. Obaj uczeni. Trafną była też myśl. typ człowieka o przewadze śluzu. zwaną z łacińska temperamentum. przyjęto pod wpływem prac Galena (130-200 r. przez analogię. stosowana powszechnie do dnia dzisiejszego. że charakterystyki poszczególnych typów zmieniały się z epoki na epokę. wesoły lubi zabawę. F l e g m a t y k. śniący o rybach. filozof i przyrodnik. Są to: c h o l e r y k. powolny. mimo niebywałego wzrostu nagromadzonej wiedzy specjalistycznej. że temperament wpływa na właściwości procesów psychicznych i zachowanie człowieka. zgodnie z którymi różnice pomiędzy obiektami przyrody wynikają ze zmiennego udziału każdego z czterech żywiołów: ognia. przedstawił klasyfikację charakterów ludzi. Symbolizuje do kolor żółto-czerwony. zawartości hormonów) na stany psychiki też dostrzegają w Hipokratesie prekursora badań w tej dziedzinie. mokry. występuje w czarnej chorobie. a nieco ponad wiek później Teofrast. przeważa w nim żółć jasna. sztywny w swych opiniach. Myśl ta stanowi istotę koncepcji h u m o r a l n e j temperamentu. najwcześniej wzbudziły zainteresowania badaczy.n. średniowieczu. człowiek w organizmie którego przeważa krew. tępawy. odpowiednik ziemi. zamknięty w sobie. dobie renesansu i oświecenia. takie jak np. Końcowym rezultatem tych prac była p s y c h o s o m a t y c z n a koncepcja czterech typów temperamentu. zwane też humorami. „krew jest przyjaciółką natury”powiadano w średniowieczu. Psychologowie i inni specjaliści. Te „soki ustrojowe”. zapalczywy. Koncepcja Hipokratesa kształtowała się pod wpływem jego praktyki lekarskiej i panujących ówcześnie poglądów filozoficznych. powstaje ona z nadmiaru krwi w sytuacji niedostatku żółći. Z biegiem czasu jednostkom o przewadze określonego humoru przypisano odpowiednie cechy charakteru. że owe cztery żywioły w ciele ludzkim to odpowiednio żółć. śluz i żółć czarna. Trwałym dorobkiem Hipokratesa i Galena okazała się terminologia temperamentów. inne cechy przypisywano im w starożytności. S a n g w i n i k. Temperament i jedna z cech osobowości. Już w V wieku p. powietrza. Poznajmy zatem najciekawsze spośród wielorakich prób. jest to człowiek „ognisty”.

Sigaud wyróżnił następujące typy temperamentu: trawienny. wątłej budowy. U niektórych z nich występuje akromegalia.in. Charakteryzuje go zaokrąglona figura. rubaszni. in. potężny brzuch. krótkie . który po gruntownym przygotowaniu ( m. tzw. infantylne. mięśniowy. oddechowy. jako nazbyt upraszczająca problem. wbrew przekonaniom autora. Junga. są ludźmi spokojnymi. a nawet nadwrażliwej. subtelną formę. że musi istnieć zbieżność procesów kształtowania ciała i psychiki. okazał się przydatny w psychiatrii. Osoby o silnej. Wystąpił tu klasyczny błąd za szerokiego uogólnienia. w szczególności stóp i rąk. zwaną . o wąskich barkach. spłaszczone. dotycząca także ludzi zdrowych. C. nieco ociężały psychicznie. czyli obraz uzależnienia psychiki od struktury ciała. weseli. I tak np. Ludzie tego typu częściej niż inni. są szczupli. że zasadniczą role w rozwoju jednostki odgrywa genetyczne i biologiczne wyposażenie jednostki. dwudziestowiecznego psychiatry niemieckiego. aktywny. pałąkowate nogi. z bardzo rzetelnie prowadzonych badań zależności. francuski badacz. Natomiast dużą popularność zyskała teoria E. ruchliwy. Zdaniem Kretschmera niektórzy ludzie maja l e p t o s o m a t y c z n ą inaczej a s t e n i c z – n ą budowę ciała. praktyk życiowy. starannie przedstawionej dokumentacji dowodów. Odpowiada tej budowie ciała typ temperamentu s c h i z o t y m i k a. Sheldon był przekonany. Typ d y s p l a s t y c z n y obejmuje niewielką grupę ludzi o budowie ciała wyraziście odbiegającej od normy. w stosunku do poprzedniego. Są to osoby eunuchoidalne. nosy krótkie. Freuda) rozpoczął swoje badania wpływu właściwości ciała na psychikę. upodobniające ludzi podeszłego wieku do wyglądu pyknika. zgromadzonych na podstawie badań i obserwacji 8 000 pacjentów szpitala psychiatrycznego. konstytucji ciała. grube zwały tłuszczu. chorują na schizofrenię. słabych mięśniach. naiwna. Twarze mają rozdęte. przechodzą do radości. Idee i badania Kretschmera zafascynowały amerykańskiego psychologa W. Koncepcja ta. o mowie przesadnie ścisłej. o tendencjach do perseweracji.164 i właściwości cech cielesnych. żywy. Jeszcze inną grupę stanowi osobnicy z wyraźnym niedorozwojem ogólnym. jednocześnie chłodnej emocjonalnie. osoby wrażliwej. charakteryzująca się ogólnym przerostem. okazało się nieuzasadnionym uproszczeniem. Tworzy ono hipotetyczną strukturę. ponieważ oba są uwarunkowane działaniem hormonów w organizmie. umięśnionej i proporcjonalnej budowie ciała tworzą typ a t l e t y c z n y. Również błędem było nie uwzględnienie wieku badanych. w zbiorowości ludzi zdrowych. inteligentny. upartej.maniakalna. Konstytucjonalizm Kretschmera. Konstytucjonalizm w jego wydaniu zyskał pogłębioną podstawę teoretyczną i bardziej. Przekonanie Kretschmera. Na ogół są to ludzie towarzyscy. Prawidłowości wykryte w populacji ludzi chorych nie potwierdziły się. choroba nadczynności przysadki mózgowej. K r e t s c h m e r a. a upływ lat życia powoduje zmiany cielesne. o natłuszczonych policzkach i szyi. euforii życia do smutku i depresyjnego załamania. mózgowy. rozrośnięta w szerz. Drugi typ budowy ciała to p y k n i k. myślący. powściągliwymi. mało wrażliwymi. U osobników tego typu najczęściej występuje psychoza depresyjno . nie zyskał natomiast uznania jako teoria ogólna. szeroka twarz i krótka szyja. Ich nastrój podlega okresowym wahaniom. roczne konsultacje u Kretschmera. abstrakcyjnej. (Jego właścicielem i lekarzem naczelnym był właśnie Kretschmer). Temperament c y k l o t y m i k a jest właściwy dla tej budowy somatycznej. z niedorozwojem narządów płciowych. żywy. Popularność ta wynikała m. nie przyjęła się w nauce o temperamencie. wystający. upatrującego przyczyn zróżnicowania psychicznego ludzi w odmiennościach budowy. nietowarzyskiej. o temperamencie i k s o t y m i k a. chudzi. S h e l d o n a. suchej i bladej skórze. przejawiają większą niż inni skłonność do zapadania na padaczkę.

przewód trawienny jest „. Sheldon opracował także szczegółowe wskaźniki wymienionych komponentów dla pięciu obszarów ciała: 1)głowy i szyi. na „rusztowaniu” którego formuje się f e n o t y p. niewrażliwość psychiczna. mezomorfia i ektomorfia. 2) tułowia. mózgowiec (cerebrum. klaustrofobia i inne.= mózg) to typ temperamentu ektomorfików. zaokrąglona figura. Problemem praktycznym. „W sposób bardziej formalny definiujemy typ somatyczny jako trajektorię czy drogę. określane 20toma cechami każdy. I tak endomorficy najczęściej ( 79 przypadków na sto) mają temperament w i s c e r o t o n i k a (vicera łać. brzucha.. Duża powierzchnia ciała czyni go mało odpornym na niesprzyjające czynniki środowiska. ale zapowiedzi nie zrealizował). po której będzie się przemieszczał żywy organizm w normalnych warunkach odżywiania i pod nieobecność poważnie zaburzającej patologii”. Dalszy uzupełnieniem środków opisu somatotypu było wprowadzenie pojęcia „komponenty wtórne”. oporne na trud. Typ mezomorfika kształtuje się w następstwie dominacji rozwojowej warstwy mezodermalnej (środkowej) zarodka. silne pragnienie aprobaty ze strony innych. o natężeniu od 1 do 7. agresywna rywalizacja. Temperament s o m a t o t o n i k a (soma. C e r e b r o t o n i k. płaskiej klatce piersiowej.( Zapowiadał opracowanie Atlasu kobiet. dobrze przystosowane do wysiłku fizycznego. obserwowalna budowa ciała. Analogicznie przedstawia się wskaźnik stosunku wielkości mózgu do wagi ciała. Rozwiązał go posługując się metodą sędziów kompetentnych. słabe mięśnie i kości. Opracował ( na podstawie 46 000 fotografii Atlas mężczyzn. E k t o m o r f i a jest właściwa dla osobników wątłych i smukłych. Ludzie tego typy prezentują wysokie zamiłowanie do komfortu.. Często spotykany wśród sportowców. zadowolenie z siebie i inne. a dokładniej metodologicznym. socjofilię. ich ciało jest twarde i „kanciaste”. odporne na szkodliwe czynniki otoczenia naturalnego. ryzyka i hazardu. zamiłowanie do fizycznego wysiłku.Znaczy to. łać. łać. wyróżnienie których służyło do opisu wyglądu osób. którzy po przeanalizowaniu 4 000 fotografii zgodnie (zasada zgodności) stwierdzili. M e z o m o r f i a cechuje osoby o silnie rozwiniętych mięśniach i kościach. niż u endo i mezomorfików. piesi. Zdaniem Sheldona w organizmie osób tego typu jest więcej komórek powstałych z warstwy ekodermalnej. że na podstawie znajomości budowy ciała można będzie określić wpływ morfogenotypu na zachowanie i właściwości psychiczne człowieka.82. że stanowią je endomorfia. dobrze rozwinięty układ trawienny. tolerancję. stało się dla Sheldona ustalenie podstawowych komponentów budowy ciała. towarzyskość. Wskaźnik stosunku powierzchni do masy ciała jest u nich wyższy. 4) tułowia. Uzyskany tą drogą opis nazywa się s o m a – t o t y p e m. Ciało osobnika endomorficznego charakteryzuje miękkość. korelacja między tymi zmiennymi wynosi 0. Przedstawił je k kategoriach wymiaru. zdecydowanie. charakteryzująca się silnym rozwojem komórek warstwy endodermalnej. 3) rąk. wewnętrznej zarodka.= ciało)odpowiada mezomorficznej budowie ciała. O morfogenotypie można wnioskować na podstawie obserwowanych komponent fenotypu. 5) nóg. . przedstawiający 1 000 typów somatycznych osobników tej płci. odprężenie.u niego królem.= wnętrzności). Typom struktury ciała przypisał Sheldon odpowiadające im typy temperamentu. zewnętrznej zarodka.165 m o r f o g e n o t y p e m. Charakterystyczne cechy ludzi tego typu to energia życiowa. kształtująca się już w okresie życia embrionalnego i rozwijająca się w następujących po nim fazach życia. a jego dobrostan podstawowym celem życia”. o delikatnym ciele. E n d o m o r f i a to struktura cielesna. funkcjonalnie podobnym do szkieletu.

2) niezrównoważony z przewagą pobudzania. odbierać sygnałów emocjonalnych itp.typ silny. Dlatego też tę teorię temperamentu określa się mianem n e r w i z m u. pobudliwy. że dopiero takie poznanie temperamentu przyczyni się do wyjaśnienia zaburzeń psychicznych i patologicznych zachowań społecznych. Obu procesom przypisano s i ł ę.typ silny. Pierwszy jest zdolnością przewodzenia impulsów nerwowych. wzorca współ występowania. musi. nadopiekuńcza matka. zdaniem Sheldona. Niezbędne jest poznanie ich wzajemnej relacji. niekiedy błyskawicznie. Hamowanie z kolei jest zdolnością wygaszania pobudzenia. Człowiek o małej pojemności żołądka nie będzie dążył do przebywania w towarzystwie żarłoków. a w słabymsilne. czyli zdolność do szybkiego przechodzenia z pobudzania do hamowania i odwrotnie. Niektóre z jego wypowiedzi świadczą.166 U osobników cerebrotonicznych często występują takie cechy jak upodobanie do samotności. nadmierne napięcie psychiczne. że do zrozumienia istoty temperamentu (a również człowieka jako całości) nie wystarcza charakterystyka poszczególnych cech. sangwinik. Uznał on. Tym samym przygotował grunt pod budowę teorii osobowości na podstawie właściwości temperamentu. Jest to holistyczna albo molarna (całościowa) orientacja metodologiczna. a więc jest bardzo wysoka. socjofobia. ruchliwy. Zupełnie inną. Sheldon prezentował pogląd. P a w ł o w. Np. czynniki pośredniczące w postaci różnorodnych wpływów społecznych. przekarmiające dziecko. Bez możliwości pobudzenia układu nerwowego zwierzęta i ludzie nie mogliby doznawać wrażeń. Bodziec tej samej intensywności wywołuje w silnym układzie nerwowym słabe pobudzenie. może odpowiednio wymodelować ciało i temperament.83. Był przekonany. Zgodnie z pawłowowskim wyobrażeniem w układzie nerwowym występują dwa przeciwstawne procesy: pobudzanie i hamowanie. I tak: choleryk. drogę badania temperamentu obrał I. 3) niezrównoważony z przewagą hamowania. zrównoważony. Innymi słowy jednostka będzie zachowywała zgodnie z oczekiwaniami otoczenia. kształtujące pewien typ budowy ciała i właściwości temperamentu. Co determinuje istnienie wyżej omawianej zgodności? Powodują to. Np. W warunkach naturalnych zwierze musi niekiedy wyhamować zaistniałe pobudzenie i zareagować na inny bodziec. zahamowanie w kontaktach społecznych. niezbędnych do realizacji funkcji określonych biologiczną strukturą organizmu. niezrównoważony. R ó w n o w a g a . trzecia cecha układu nerwowego. nad-wrażliwość na ból i szereg innych Korelacja między budową ciała a temperamentem w tym przypadku wynosi 0. niż przedstawiciele konstytucjonalizmu. Mogą to być również wpływy. nieśmiałość. czyli odporność na działanie bodźców o dużej intensywności w przypadku pobudzania i zdolność utrzymania stanu wyhamowania przez dłuższy czas w procesie hamowania. introwersja. zaatakowany przez drapieżnika. ruchliwy . przypisywane ludziom o danej budowie ciała. Im łatwiej tego dokona. pobudzony seksualnie samiec. Poza siłą każdemu z tych procesów przypisał Pawłow r u c h l i w o ś ć. że nawet utożsamiał typ układu nerwowego z temperamentem. Może wystąpić układ 1) zrównoważony. że cechy temperementalne są uwarunkowane właściwościami układu nerwowego. dla których nazwy zapożyczył Pawłow z typologii Hipokratewsa-Galena. Również na kształtowanie odpowiedniości mogą wpłynąć preferencje osób o danej budowie ciała. Siła pobudzenia nerwowego bywa bardzo zróżnicowana. raczej poszuka towarzystwa koneserów jadła i w ten sposób będzie wzmacniał swój temperament cerobrotonika i odpowiednie do tego zachowanie. wygasić pobudzenie i przestawić się na ucieczkę. Mogą to być stereotypy zachowań. pełniła narzuconą rolę społeczną. tym większa będzie siła procesu hamowania. Kombinacja wymienionych cech stała się podstawą wyróżnienia czterech typów temperamentu. określa relację pomiędzy procesami pobudzania i hamowania. P.

Niebylicyn). czyste typu temperamentu występują bardzo rzadko. Formalna charakterystyka temperamentu uwzględnia dwa wymiary: energetyczny i czasowy. Eliasz. Podlegają one pewnej modyfikacji. Wskaźnik ten określa górny próg reaktywności. dotyczące wielkich zbiorowości. reagujący na niuanse sytuacyjne. Silny wpływ na jej powstanie i rozwój wywarły poglądy Pawłowa oraz badania neopawłowistów (Tiepłow. w przybliżeniu raz na milion przypadków. Pojawiły się też sugestie. labilność. że autorzy teorii uznają istnienie neurologicznych i hormonalnych podstaw temperamentu. D.l a u ’a i jego współpracowników z Uniwersytetu Warszawskiego (A. szybko zapalający się do określonego działania . Niebylicyn. człowiek niekonsekwentny. ludzie słabego charakteru są niemal stale przemęczeni. rozumianego jako właściwości układu nerwowego. że są niezmienne. Literacko wcielił się w postać Podbipięty Melancholicy. Aby uściślić rozumienie przedstawionych terminów posłużmy się określeniami z zakresu doznań zmysłowych. dynamikę. R e g u l a c y j n a t e o r i a t e m p e r a m e n t u (RTT) została opracowana przez J. mierzalne i obserwowalne gołym okiem. ale nie umiejących doprowadzać sprawy do końca. perseweracyjny.167 flegmatyk. utrzymującego wysokie tempo pracy. zdolnych do zrywów. że pełna charakterystyka układu nerwowego powinna uwzględniać co najmniej 9 cech. Idealne. Stadnicki). Pierwszy opisują r e a k t y w n o ś ć oraz a k t y w n o ś ć.typ słaby. Flegmatyk to typ człowieka powolnego. melancholik. gdy próg wrażliwości jest niski. Kontynuatorzy badań Pawłowa wykazali. łamiącego przeszkody. Zawadzki). raczej publicystyczne niż ściśle naukowe (A. . nieruchliwy. są jednak z reguły ryzykowne. a opisują jedynie formalne cechy temperamentu. wiążącą się z czasem reakcji oraz specyfikę ich układu. szybko wpadającego w gniew. powolny. tworzące niepowtarzalne układy temperementalne. Cechy temperamentu. z opóźnionym refleksie. kształcenia. uparty. B. Reaktywność jest wysoka. długo koncentrujący się na podjętym wątkiem. Na co dzień spotykamy różnorakie i bardzo skomplikowane kombinacje cech.ale też szybko gasnący. S t r e. realnie istnieje więcej odmian układu nerwowego. Tego rodzaju uogólnienia. in.. Sangwinik jest z reguły postrzegany jako „słomiany ogień”.typ silny. ale szybko też powracającego do normalnego funkcjonowania. Zgodnie z opinią J. jako swoistej „czarnej skrzynki” jednak nie wypowiadają się o właściwościach procesów w niej przebiegających. przygaszeni. pamiętliwy i mściwy. że przedstawiona charakterystyka układu nerwowego i temperamentu jest niedokładna i niewystarczająca. m. Strelau’a około 40% cech temperamentu kształtuje się pod wpływem oddziaływania czynników genetycznych. konsekwentny w działaniu. energicznego. Nie znaczy to. cierpiący z powodu nowoczesnego tempa życia. zrównoważony. Poza tym W. niezwykle uzdolniony. Natomiast dolny jej próg stanowi czułość układu nerwowego. pozostałe są pochodną oddziaływań środowiska społecznego. Ideą przewodnią teorii jest przekonanie twórców. Choleryka dzisiaj wyobrażamy jako człowieka wybuchowego. samokształcenia i innych. Reaktywność w rozumieniu Strelau’a wyraża się zatem siłą reakcji. Współczesna psychologiczna charakterystyka ludzi różnych typów temperamentu nieco różni się od starożytno-średniowiecznej. wykazał. są wrodzone. Jego literackimi egzemplifikacjami są Raptusiewicz z Zemsty Aleksandra Fredro i Kmicic z Potopu. że jest to temperament narodowy Polaków. przedwcześnie zmarły psycholog rosyjski. że cechy temperamentu „odnosza się przede wszystkim do formalnych cech zachowania” Znaczy to. wpływom środowiska społecznego. o zróżnicowanym układzie pozostałych cech. Wielkość pomiędzy dolnym i górnym progiem stanowi siłę reakcji. rezygnujący z jego realizacji. szybko uczący się.

zabezpieczająca „na wszelki wypadek” zapas nici do wiązania zerwanej przędzy. Np. RTT. Autorzy. Reaktywność emocjonalna. pobudzających działań. Wytrzymałość. rozumiana jako zdolność szybkiej zmiany zachowania. Po rozpoznaniu wielu formalnych cech temperamentu autorzy poddali je analizie czynnikowej. odpowiedni dla jej temperamentu. które wymagają energicznych czy sprężystych ruchów?” świadczy o preferowanym sposobie zachowania osoby odpowiadającej i o tym. dostosowanej do zmieniającego się środowiska. Wysoki poziom aktywności z reguły współwystępuje z niską reaktywnością. w wyniku czego wyodrębniono sześć zbiorczych cech (wiązek) temperamentu. ruchliwość. jest teorią szerokiego zasięgu. Zestaw wielu odpowiedzi na zróżnicowane pytania pozwala dość dokładnie określać temperament badanej osoby oraz reaktywności. P e t r i e. większe zapotrzebowanie na stymulację. pracująca w tkalni fabrycznej. Wrażliwość sensoryczna. że recepcja bólu daje podstawę do wyróżnienia typu ludzi redukujących (reducer) i wzmacniających (augmenter) odczucia bólu. zapasowe szpule itd. dominujący u osób nisko reaktywnych i s t y l w s p o m a g a j ą c y. skłonność do podejmowania wielorakich. Na podstawie obserwacji klinicznych i badań laboratoryjnych dowiodła. 4. Aktywność. Autorka zainteresowała się jakością odbioru doznań zmysłowych i stwierdziła. tendencja do kontynuowania i powtarzania zachowań po ustaniu działania bodźca. a wzmacniający powiększali niemal dwukrotnie. „Redukujący” w porównaniu z „wzmacniającymi” demonstrowali szybsze ruchy. Jej miarą jest ilość i zakres podejmowanych działań. że porównując wielkość dotykanego przedmiotu z wcześniej poznaną wielkością wzorcową redukujący w skrajnych przypadkach pomniejszali ją o połowę. ruchliwości i innych cech temperamentu. jak widać. W RTT znaczącą rolę odgrywa pojęcie i problem stylu działania. 2. 6. Są to: 1. pozwoliły ustalić. opracowując Kwestionariusz Temperamentu Strelau’a wyselekcjonowali szereg określeń. Perseweratywność. Żwawość: tendencja do szybkiego reagowania. wysokiego tempa aktywności. Wymiar czasowy określa przede wszystkim r u c h l i w o ś ć. Wielu współczesnych naukowców rezygnuje z opracowywania teorii szerokiego zasięgu. oczywiście.168 Aktywność wiąże się z aktywacją. Różnice wynikają z odmiennego funkcjonowania mózgowej regulacji procesu odbioru doznań zmysłowych. Podobne tendencje ujawniły się w badaniach kinestetycznego postrzegania wielkości przedmiotów. o przewadze czynności pomocniczych. ograniczają się do badań związku temperamentu z określoną cechą lub procesem psychicznym. odpowiedź „Tak” na pytanie „Czy lubisz zajęcia. znaczne interpersonalne zróżnicowanie procesu odbioru. Wyodrębniono s t y l p r o s t o l i n i l n y. krótszy czas reakcji. tendencja do silnego reagowania na bodźce emocjogenne. charakteryzujących zachowanie ludzi danego typu temperamentu. 5. zdolność do reagowania na słabe bodźce sensoryczne. zdolność utrzymania optymalnego poziomu reagowania w sytuacji silnej stymulacji. że udzielił jej choleryk lub sangwinik. prezentuje styl wspomagający. charakterystyczny dla osób wysoko reaktywnych. mniejszą tolerancję na deprywację sensoryczną i inne. Prządka np. gamę typów pośrednich. Tak rozumiany . o przewadze czynności zasadniczych. poziomem pobudzenia. Badania uprawiane z punktu widzenia tej teorii dotyczą dyferencjacji form zachowania według kryterium zróżnicowania typów temperamentu. Uogólniając: zdaniem A. Petrie i jej zwolenników mamy dwa typy temperamentu: redukujących i wzmacniających różnorakie doznania i. Częściej wśród nich występowała mezomorficzna budowa ciała. Funkcją aktywności jest zapewnienie optymalnego dla danej osoby poziomu stymulacji. Do jednych z ciekawszych należ badania A. 3.

ponieważ nie mogą otrząsnąć się ze zmartwień i przygnębienia. 4) unikaniu nudy. u których bardziej aktywnie pracuje prawy płat czołowy. na którego jednym końcu znajduje się wesołość. mają pogodne i wesołe usposobienie. Ten wymiar temperamentu. np. w sportach ekstremalych.. Niektóre były zabawne. zwiedzania. u których lewy płat czołowy wykazuje większą aktywność niż prawy. zdaje się związany ze względną aktywnością prawego i lewego obszaru przedniej części płatów czołowych. emocjami i zachowaniem ukazuje tekst w ramce Ramka 19 „Emocje niektórych osób wydają się. pleasure. aż 93% wiarygodności mówcy zależy od emocjonalnych cech wypowiedzi. zdaniem Petrie. np. jak choćby instruktażowy dla pielęgniarek. wyrazu oczu).. Odkrył on. Różnice te wynikają z biologicznego uwarunkowania właściwości mechanizmów regulujących poziom aktywności organizmu. sposobów. a tylko 7% od treści przekazu. młodzież przestępcza. Od czasów W. Jego zdaniem relacje między osobnicze warunkuje tak rozumiany temperament. arousal. Kontrast między ponurym a pogodnym usposobieniem ujawnia się na wiele.169 temperament ukierunkowuje zachowanie społeczne. u których niedawno rozpoznano depresję. temperamentem. Autor koncepcję tę nazywa modelem PAD (skrót od ang. rutynowych zajęć.. co przynosi życie.ukazywały biorącego kąpiel goryla albo bawiące się szczenię. dążeniu do rozprężenia. który „odpowiada” za 30-34% szczęśliwości małżeńskiej. Mehrabian. wywodzi się z typu redukujących M. były . utożsamił go z typowym dla jednostki stanem emocjonalnym. 2) poszukiwaniu przeżyć. Davidson odkrył. 3) rozhamowaniu. zamiłowanie do podróży. poziom aktywności mózgu w obrębie lewego płata czołowego był niższy. Z u c k e r m a n zróżnicowanie poziomów reaktywności sprowadził do stałych różnic zapotrzebowania na stymulację. postawy. wydają się bez ustanku cierpieć. języka ciała (gestów. bardziej i mniej wieloznacznych. biegunów mózgu emocjonalnego. Ich stabilność lub niestabilność miały określać podstawowy wymiar temperamentu. profesoor Uniwersytetu Stanowego w Kalifornii. został pomyślany jako instrument w służbie praktyki. np. Spostrzeżenie to opiera się w znacznej mierze na badaniach Richarda Davidsona. luzu. które kiedyś cierpiały na kliniczną depresję. W jednej z aktualnych charakterystyk temperamentu A. a w obrębie prawego wyższy niż u tych. W jednym z eksperymentów ochotnicy oglądali krótkie filmy..naturalnie krążyć wokół pozytywnego bieguna. Interesujące związki pomiędzy funkcjonowaniem mózgu. Wykazuje on. dominance).. są podatne na przykre uczucia i przypływy złego nastroju oraz łatwo zrażają się trudnościami. poziomu dopaminy. na ogół cieszą ich kontakty z innymi i to. osoby takie są z natury pogodne i niefrasobliwe... Wundta właściwości temperamentu kojarzono z p r o c e s a m i e m o c j i. że u osób. przejawiającą się w 1) poszukiwaniu grozy i przygód. I one leżą u podstaw zróżnicowania społecznych form zachowania. W innej sferze. że osoby. że satysfakcja pożycia małżeńskiego zależy od cech temperamentu. a na drugim melancholia. Model PAD.. adrenaliny i noradrenaliny w mózgu.. psychologa z Uniwersytetu Wisconsin. podczas gdy inne smutne i melancholijne. dominacja-uległość i aktywność-powściągliwość. które nigdy nie wpadły w depresję. zgodnie z amerykańską tradycją. poznawania nowych ludzi.. Ten sam schemat aktywności mózgu stwierdził u osób. dochodzą do siebie po porażkach i niepowodzeniach.Natomiast osoby. pokazujący straszne szczegóły operacji. Inne. oglądaniu thrillerów.. który można opisać w kategoriach wymiarów przyjemność-przykrość.

która zapewnia zarówno wewnętrzną zgodność zachowania jak i relatywną jego stałość w wymiarze czasowym. Dalsze losy obu wątków ukształtowały się odmiennie. czy X-wiczem. zorientowanej na rozwój jednostkowych cech osobowości. Po szóste. pojęcie to służy do określenia relacji tego. prezentowane pojęcie służy do określania odrębności jednostki w stosunku do innych. Introspekcyjnie możemy obserwować przebieg np. Po czwarte. Po trzecie. co 7 lat następuje niemal kompletna wymiana komórek organizmu. co nabyte u istoty ludzkiej.1995 r. osobowości przypisuje się wpływ na poczucie tożsamości. rzecz jasna rozbawieniem. co cecha wyróżniająca. Dlaczego to robimy? Do czego to jest potrzebne? Jest kilka ku temu powodów. zachowała się starożytna terminologia. Osoby o większej aktywności prawej półkuli. Goleman: Inteligencja emocjonalna. nie ma odpowiednika cielesnego. naszego myślenia lub narastanie emocji. oglądając filmy wesołe. co wrodzone i tego. niemniej postulujemy ich istnienie. utrzymujący przekonanie o tożsamości osobniczej. Czynnikiem ogólnym.170 przygnębiające. co dawniej nazywano charakterem. przynajmniej z punktu widzenia psychologii poznawczej. że temperament usposabia nas do reagowania na różne sytuacje życiowe albo w wesołej (pozytywnej). prognozowania zachowania ludzi. Po piąte. ważną dla psychologów-praktyków jest możliwość przewidywania. W sensie nazewnictwa odejście to nie jest wiele znaczące. Freud i freudyści mocno akcentowali ten aspekt. To. wprowadzenie pojęcia osobowość pozwala wyjaśnić rozbieżne reagowanie dwu lub kilku osób na ten sam bodziec oraz identyczne reagowanie osób na różne bodźce. uważały. albo smutnej (negatywnej) tonacji emocjonalnej” Cyt. W grupie osób o pogodnym usposobieniu reakcje na scenę operacji były niewielki. natomiast widok krwi i ran na obrazie kręconym w sali operacyjnej napełniał je lękiem i wstrętem. powiada się o nich: ”To jest osobowość!” Mamy tu klasyczny wątek psychologii humanistycznej. pierwszy jest nadal badany.za: D. drugi natomiast uległ znaczącej modyfikacji. Każdy człowiek podlega procesowi przemian cielesnych i psychicznych.s.. najsilniej reagowały one. łacińska „persona”. rys. ukryło się pod pojęciem ”osobowość” lub „cechy osobowości”. że już starożytni uczeni zainteresowali się problemem temperamentu i charakteru. Po pierwsze. Cele takie realizuje się na podstawie znajomości cech osobowości człowieka. osoby przedstawianej na scenie. . gdyż w języku greckim „charakter” to tyle. Musi zatem istnieć jakiś czynnik. Nie możemy natomiast obserwować w ten sposób procesów osobowościowych. a zatem skłonne do ponuractwa. Niekiedy nawet rezerwuje się ten termin do charakterystyki wybitnych jednostek. a mimo to czujemy się tym samym Kowalskim. a „osobowość”. Na początku tego rozdziału znalazła się informacja. Media Rodzina of Poznań. sterującym rozeznaniem i wyborem opcji życiowej znowu jest osobowość. żyjąc w świecie różnych możliwości. a więc charakteru. Po drugie. że filmy o wesołej treści były tylko średnio zabawne. opisowi indywidualności. której używali starożytni aktorzy dla ukazania cech. ani psychicznego. człowiek. znaczy tyle co „maska”.340-342. A zatem wydaje się. Osobowość pośredniczy między bodźcem i reakcją. dąży do rozumienia świata i wyboru odpowiadającej mu drogi życia. Osobowość jest pojęciem ogólnym i w tym właśnie wymiarze i na podstawie badań procesów jej kształtowania można sensownie szukać rozstrzygnięcia w odwiecznym sporze natywistów i empiryków. Osobowość jest tworem hipotetycznym. Nowakiem. Osobowość. określając jej właściwość.

również inteligencja. niebezpiecznych sytuacji. o bujnej wyobraźni. w której ważną rolę przypisano cechom temperamentu. walki w sportach kontaktowych. wrażliwych. wykształcili przeciwstawne cechy temperamentu i osobowości. jej udział. lubiący się bawić. są otwarci. powszechnie akceptowaną definicję osobowości. a cech drugorzędnych w granicach od 50 d0 60% Autor ten podkreśla to. ale praktycznie pozostaje ona poza kręgiem jego zainteresowań. że wynikające stąd głębokie różnice między ludźmi nie są możliwe do wyeliminowania i jako utopijne określa próby skłonienia kryminalistów do tego. Nazwał ich e k s t r a w e r t y k a m i i przeciwstawił im i n t r o – w e r t y k ó w. towarzystwa. refleksyjnych. wybitnego szwajcarskiego psychologa i myśliciela. że dziedziczność jest determinantą również cech osobowości. ludzi zwróconych ku sobie. Są oni nastawieni analitycznie i introspekcyjnie. Jedną z teorii osobowości.171 Przy tak wielorakich uwikłaniach problemowych trudno o jedną. poszukują kontaktów z innymi ludźmi. że ludzie funkcjonują najlepiej przy średnim stanie pobudzenia. neurotyczność (stabilność. E y s e n c k a. zapisu fal mózgowych. Jest ich tyle. nie ulegają presji szablonowego myślenia i odczuwania. Proces warunkowania jest u nich utrudniony. skłonnych do analizy własnych przeżyć. nie zawsze wykorzystywany w opisach osobowości. w kształtowaniu podstawowych wymiarów wynosi od 50 do 70%.519) Teorie osobowości. że niektórzy ludzie są zorientowania na świat zewnętrzny. Oni tego potrzebują i to właśnie lubią. skłonność do zamykania się w sobie. jak normalni ludzie. W interpretacji Eysencka scharakteryzowane terminy nabrały nieco innej treści. uczuciowych. zamkniętych. silnych podniet. m. opis cech został pogłębiony o neurofizjologiczne uzasadnienie występowania tych orientacji. Elementem osobowości jest. częstego przebywania w towarzystwie innych osób itp. zdaniem Eysencka. potocznie przeto określa się ich jako ludzi niewrażliwych. według Eysencka. spontaniczna aktywacja ich mózgu kształtuje się poniżej średniej. włączony do teorii w późniejszej fazie jej budowy. jest definicja Ph. Trzy podstawowe wymiary charakteryzują osobowość ludzką. ekspresyjni. ile teorii osobowości. wykazał on. typ ludzi z drugiego krańca wymiaru. a przez to są trudni do kierowania w działaniach zbiorowych. rozumianego jako dziedziczne właściwości układu nerwowego jest teoria H. szybko . Zimbardo: osobowość jest to „złożony zbiór własności psychicznych. silnych podniet zmysłowych. przebiega wolno i wymaga wielu powtórek Introwertycy. a zatem bogate życie wewnętrzne. Reaktywność ekstrawertyków jest niska. Są wysoce reaktywni. Odwołując się do badań empirycznych układu nerwowego. Autor dostrzega daleko idącą zbieżność pomiędzy temperamentem i osobowością. który uznał. Zimbardo: s. a wiemy. a więc nie budzącą wielu sprzeciwów. Bardzo ogólną. by zachowywali się tak. Są to: ekstrawersja-introwersja. unikanie licznego towarzystwa. Terminy „ekstrawertyk” i „introwertyk” zapożyczył Eysenck od C.niestabilność emocjonalna) i psychotyczność (wrażliwośćniewrażliwość). zazwyczaj mają własne zdanie w określonych sprawach. Te niedostatek wewnętrznego pobudzenia zmusza ekstrawertyków do poszukiwania stymulacji zewnętrznej. niezmienne czasowo i sytuacyjnie” (Ph. a także opisów osobowości tysięcy ludzi z 35 państw świata. J u n g a. które wpływają na charakterystyczne wzorce zachowania jednostki. aktywni. „Większość podręczników osobowości zajmuje się wyłącznie temperamentem” Znaczy to. głośnej muzyki. Charakteryzuje ich silne pobudzenie korowe. że ekstrawertycy charakteryzują się niskim poziomem pobudzenia kory mózgowej.in.

obojętność wobec cierpienia innych ułatwia popełnianie przestępstw. Impulsy antyspołeczne nie wzbudzają u nich lęku. determinizmu i inne. który miał służyć jako podstawa teoretyczna praktyki terapeutycznej i leczniczej. zwane również n e u r o t y c z n y m i. psychopatia z drugiej też pozostaje w związku z warunkowaniem i przeżyciami lękowymi. że wyróżnione przez niego wymiary osobowości odpowiadają czterem typom temperamentu. jak Eysenck postrzega całość w postaci osobowości. że osoby podatne na warunkowanie częściej niż inne doświadczają neurotyzmu. P s y c h o t y c z n o ś ć. Stała przewaga układu sympatycznego jest właściwe dla neurotyków. jest-jak powiada Eysenck. Stabilność lub niestabilność określa stopień zmienności i intensywności napięć emocjonalnych. Teorie psychoanalityczne. jest lękliwość. wiec proces warunkowania przebiega u nich szybko. Zdaniem Eysencka lęki i zaburzenia neurotyczne powstają pod wpływem warunkowania. tzn. zawierający także pewne elementy teorii filozoficznych. Znaczy to. podwzgórze i inne). zmienności nastrojów i poczucia winy. wyróżnionym przez Hipokratesa i Pawłowa. Wyobrażenie tego związku przedstawia niżej umieszczone „Koło Eysencka”. wiedeński lekarz-psychiatra i psycholog. ważnej z punktu widzenia zdrowia psychicznego. pierwotne) i wtórne (charakterologiczne). przyśpieszone bicie serca. Niska wrażliwość. prezentują wspomniane właściwości w stopniu wysokim. Z charakterystyki tej wynika. Przedstawiony diagram pokazuje wyraźnie to. kultury. moralności. że czyny aspołeczne częściej popełniają ekstrawertycy niż introwertycy. wrażliwość. To w nim koordynuje się procesy emocjonalne i objawy im towarzyszące np. określających wymiary temperamenty i osobowości. stabilne –w niskim. zachodzącymi w pniu mózgu (układ limbiczny. Jedną z bardzo istotnych cech osobowości ludzkiej. skłonności depresyjnych. Drugi podstawowy wymiar. Eysenck sądził. uspołecznienie z jednej strony i niewrażliwość. szybszy oddech. Empirycznie potwierdzono. Wypracował on system poglądów. obniżania poczucia własnej wartości. aspołeczność. Pobudzenie układ sympatycznego prowadzi do nasilenia emocji. . Z biegiem czasu i gromadzenia danych empirycznych wykształcił się ogólny system psychologiczny. ukształtowane społecznie. Te właściwości osobowości są uwarunkowane neurologicznymi procesami. z tego też powodu wiele bodźców powszechnie wzbudzających lęk u nich nie wywołuje reakcji tego typu. Pokazano na niej również czynniki pochodne wobec pierwotnych. niekiedy związki tworzą się po jednorazowym skojarzeniu.„ambiwertywna”. łącząc właściwości układu nerwowego (cechy biologiczne. Przedstawiony opis cech osobowościowo-temperementalnych odnosi się do przypadków krańcowych. osobowość olbrzymiej większości ludzi nie tworzy tak idealnego obrazu. n e u r o t y c z n o ś ć jest ortogonalny w stosunku do ekstra i introwertywności. że między cechami obu wymiarów nie istnieje korelacja dodatnia. podatności na lęk. przestępczość. Twórcą psychoanalizy był Zygmunt Freud.172 kojarzą. stanowi kombinację różnorodnych cech. parasympatycznego-do osłabienia. Freud wypowiadał się na takie tematy jak pochodzenie religii i pojęcia boga. altruizm. bowiem nie zostały wytworzone reakcje lękowe. ani poczucia winy. Osoby niestabilne. Procesy warunkowania u psychopatów i przestępców przebiegają niezwykle opornie.

Są one jedynym źródłem energii psychicznej dla ego i superego. jakby nic. realizmu. Są nimi e g o . Id działa na zasadzie przyjemności. stanowią „psychikę pierwotną”. czyni go sztywnym. w jej zakres wchodzi również n i e ś w i a d o m o ś ć. Wymaga ona myślenia realistycznego. jeżeli zyskuje przewagę id to zachowanie będzie miało charakter impulsywny. walka o dominację. Proces wtórny wiąż e się ściśle z wykonawstwem. człowiek pozostaje w stanie równowagi z otoczeniem. Jeżeli ego utrzymuje kontrolę. surowego potępiania seksualności. np. tworzą popędy. uznanych wartości i ideałów społecznych. że ci „polują” na jej majątek. Freud skonkretyzował swoje rozumienie nieświadomości rozpatrując problem dynamiki i ukierunkowania zachowania ludzkiego. Między tymi czynnikami trwa konflikt. niezbędnego do zaspokojenia potrzeb. nieświadomości. Treści nieświadomości są zróżnicowane. np. Id. Nie mają one żadnych właściwości. życzenie śmierci nie lubianemu małżonkowi. odgrywają popędy. pewna ich część stanowi p r z e d ś w i a d o m o ś ć. Znaczy to. S u p e r e g o wykształca się później niż dwa poprzednio przedstawione subsystemy osobowości. Osiąga to uruchamiając czynności odruchowe. wyglądająca młodo i zupełnie zdrowa somatycznie. Innymi słowy jest ono sumieniem jednostki. przez wiele lat unikała kontaktu z mężczyznami. że aktualnie nie są one przeżywane świadomie. Id nie toleruje przyrostu w nim samym energii. mogący kontrolować i d . dąży do natychmiastowego jej rozładowania. stanów pożądanych) i procesy wtórne.173 Rozpoczynając prace zawodową w Wiedniu. z podejmowaniem decyzji o działaniu i sposobach jego realizacji. natomiast e g o. Wyróżnił on w obrębie tej struktury trzy warstwy: i d (ono). które utrudniałyby dostęp do sfery świadomości. są one wrodzonymi elementami biologicznej natury człowieka. jakie demonstrowała wspomniana pacjentka. a same czerpią energię z procesów fizjologicznych. kontynuowała konwersację. procesy pierwotne (tworzenie obrazów czegoś. działa i musi działać na zasadzie realizmu. w trakcie rozmowy co pewien czas wykrzykiwała: „Nie dotykaj mnie!” i dalej. czterdziestoletnia i bardzo zamożna wdowa. Kobieta ta. Jest ono umysłową (psychiczną) reprezentacją moralności społecznej. zetknął się Freud z intrygującymi go przypadkami nerwic na tle seksualnym Jedna z pierwszych jego pacjentek. Nadmiar kontroli superego z kolei przesadnie uzależnia człowieka od nakazów moralnych . prymitywny. uwzględniając wymagania świata zewnętrznego. sferę nieświadomości. czynnik rozwagi. popędowy. pojawiały się u niej konwulsyjne tiki. z nich wyłaniają się pozostałe warstwy osobowości. mieście wyszukanych zabaw i typowej dla epoki wiktoriańskie hipokryzji. kompleksy. Na podstawie tej i podobnych obserwacji wysnuł Freud wniosek. j a (ego) i superego (sumienie). czyli regulowane przez e g o. . Zasadniczą rolę w obrębie id. kichania. Treści nieświadomości są natomiast wyparte ze świadomości i nie mogą w niej się znaleźć ponieważ nie są aprobowane. Wątek nieświadomości i jego relacji do świadomości został ostatecznie przedstawiony przez Freuda następująco: p s y c h i k a ludzka nie jest tożsama ze ś w i a d o m o ś c i ą. zachowywała się dziwnie. że te niekontrolowane objawy świadczą o istnieniu w psychice ludzkiej sfery n i e ś w i a d o m o ś c i. myśli nieprzyzwoite. stanowiące jedność funkcjonalną. Kontrola ego z kolei polegałaby na skłanianiu do przestrzegania zasad moralności w działaniach realnych. która w określony sposób wpływa na pojawianie się takich form zachowania. Jego funkcje to powściąganie nieakceptowanych społecznie popędów agresji i seksualnego. albowiem obawiała się. Energia libido może być przekazana innym strukturom psychicznym. a więc osobowości. czyli popędy i całą dziedzinę nieświadomości („zbiornik energii libido”) oraz s u p e r e g o . zwanego również sumieniem. ale potencjalnie mogą stać się treścią świadomości. klekot mowy. nazbyt zasadniczym.

co kulturowe. co biologiczne z tym. Lęk moralny jest zbieżny z obawami sankcji własnego sumienia. Jedna z polskich „pań minister” nie mogąc osiągnąć swego celu w negocjacjach międzynarodowych. wyrażanie pragnienia seksualnego w postaci wiersza lirycznego na cześć osoby pożądanej. społecznie przekazane i nakazane jednostce. Konflikty te.174 Ta wizja osobowości ludzkiej świadczy o tym. Człowiek zagrożony niebezpieczeństwem. stosują. córka twórcy teorii psychoanalizy. W takich sytuacjach pojawiają się m e c h a n i z m y o b r o n n e . nawet nieświadomie. . Jeżeli nie znajdują skutecznych środków realnych. F i k s a c j a. Np. chcąc w ten sposób skłonić partnerów do ustępstw! R e a k c j a p r z e c i w n a to mechanizm obronny przed „uwiedzeniem”. że Freud pojmował psychikę ludzką jako arenę zmagań przeciwstawnych sił. rzutowanie polega na przypisaniu swoich nieakceptowanych myśli i pragnień innym osobom. Niektóre wydarzenia już w dorosłym życiu również budzą silne lęki. bo on „jest mężczyzną” i „nikt nie będzie mu rozkazywał!” S u b l i m a c j a nadawanie popędowym pragnieniom form akceptowanych społecznie. frustracja i powstające pod ich wpływem lęki mogą być na tyle silne. usztywnienie. Jednym z następstw dynamiki procesów osobowości jest lęk. odczuwa lęk realistyczny. rozpłakała się. te. Dzieci np. nie dopuszczających do świadomości treści budzących lęk. że przydałaby się). Lęki są dokuczliwe. P r z e m i e s z c z e n i e to przenoszenie impulsów wywołanych przez jakąś osobę lub sytuację na jakiś mniej niebezpieczny obiekt. wobec którego ego jest bezradne. R e g r e s j a. uszlachetnianie popędów. mechanizmy obronne. Służy ona ukryciu. zaczyna płakać. Freud wyróżniał trzy rodzaje lęków: r e a l i s t y c z n y. że e g o nie będzie w stania zapanować nad nimi. np. Z a p r z e c z e n i e to prosty mechanizm nie przyjmowania do wiadomości określonych treści. obstawanie przy jakiejś postawie lub formie zachowania. cofnięcie się do zachowań z czasu dzieciństwa. prawdziwych motywów działania lub samousprawiedliwieniu. Wyparcie jest podstawą dla innych mechanizmów obronnych. znany z hasła” na złość mamie niech mnie uszy odmarzną” Młodzieniec kochający mamę i pragnący jej miłości nie słucha jej poleceń. tego. Potocznie określamy to jako „dorabianie filozofii do czynu”. bezradne wobec nowego środowiska. czyli zepchnięcie niepożądanych myśli. przymilać się. Lęk neurotyczny powstaje pod wpływem obaw przed wymknięciem popędów z pod kontroli i społecznych reakcji na ten fakt. swoją złość wobec rodziców. który nie miałby zachcianki przywłaszczenia czegoś cudzego?” R a c j o n a l i z a c j a jest zabiegiem tworzenia skomplikowanych schematów uzasadniających określoną formę zachowania. ludzie dążą do ich opanowania. n e u r o t y c z n y i m o r a l n y. P r o j e k c j a. Może to być również zatrzymanie z powodu nierozwiązanych konfliktów na szczeblu wczesnej fazy rozwoju. których człowiek nie może opanować nazywa Freud t r a u m a t y c z n y m i i właśnie takie przeżywa dziecko zaraz po urodzeniu. trudne do opanowania. uczuć. nawet przed samym sobą. Osoba napotykając przeszkody na drodze do swego celu i nie mogąc poradzić z nimi uznanymi metodami działania. Oto wykaz ważniejszych z nich: w y p a r c i e. Lęki różnią się także stopniem intensywności. ludzie o wybujałej racjonalizacji na każdy czyn mają usprawiedliwienie. chroniące je przed destrukcyjną siłą lęków. nigdy nie przyznają się do błędu. wspomnień i pragnień do nieświadomości. błagać. „Czy jest taki człowiek. Ich charakterystykę i sposoby działanie przedstawiła Anna Freud. przenoszą na lalki. nie ubiera ciepłej czapki (choć czuje. stwarzają nieznośne napięcie. są przeto trudnymi partnerami w działaniu zbiorowym.

czyli pociągu seksualnego do płci odmiennej. Ich włączenie do teorii Freuda świadczy o przeobrażeniu pierwotnej teorii tego twórcy. W czasie tej fazy (początek około 2-go roku życia) realizuje się trening czystości. że istnieją między nimi ostre granice. a w życiu dorosłym dokonuje się jedynie jej polerowanie. rodzą obawy i lęk przed zemstą ojca. Stosowane przez człowieka mechanizmy obronne odzwierciedlają cechy jego osobowości. Cechy osobowości. Kompleks Edypa i lęk kastracyjny zdaniem Freuda wywierają znaczny wpływ na osobowość człowieka dorosłego. że osobowość człowieka kształtuje się w okresie dzieciństwa. zakładał. I z o l o w a n i e . pragnienia miłości. Również poziom rozwoju jednostki świadczy o tym. człowieka skąpego. oddzielanie od siebie różnych doświadczeń. to może ukształtować się uogólnione nastawienie na powstrzymywanie. lęk kastracyjny. zazdrość o matkę jako obiekt kateksji seksualnej. dziecko 5-cio letnie charakteryzuje się już ukształtowaną strukturą osobowości. w tym przypadku przyjemność kojarzy się z czynnościami wydalania. 3) f a l l i c z n e .ta myśl Freuda w pełni wyraża nastawienie poznawcze tego autora. komfort jazdy.175 I d e a l i z a c j a uwypuklanie dobrych stron sytuacji w celu ukrycia niekorzystnych. w tym czasie czynności autoerotyczne stają się źródłem przyjemności. odczuciem ulgi po napięciu wynikłym z nagromadzenia nie strawionych resztek. skrytego. inkorporacja oralna. doświadczeń życiowych. Wchłanianie. Freud był przekonany. konsekwentnie wymaga powstrzymywania defekacji. W tym czasie następuje reorientacja z nastawienia na doznawania przyjemności narcystycznych na heteroseksualne. Wymienione 4 fazy różnią się między sobą. Wrogość chłopców wobec ojców. Freudyści wyróżniają stadium: 1) o r a l n e . rodzi się też odczucie kompleksu Edypa lub Elektry. U niektórych ludzi faza trwa prze całe życie. W efekcie uformuje się charakter retencyjny. istnieje możliwość harmonijnego ich współwystępowania w psychice człowieka dorosłego. są zdaniem Freuda. Czynność ssanie sprawia dzieciom do pewnego wieku największą przyjemność. wchłaniania wiedzy. Jeżeli matka jest nadmiernie rygorystyczna. Jeżeli tak to źródeł zaburzeń i chorób psychicznych . Wręcz odwrotnie. doznania przykrego i przyjemnego. upartego. w tym okresie rozwojowym najsilniejsze doznania przyjemności pojawiają się pod wpływem podrażnienia okolic ust i języka. która przechodzi przez szereg stadiów rozwojowych. źle świadczących o uczestniczącej w niej osobie. uwzględniającą silne powiązania człowieka z otoczeniem społecznym (P. Są to właściwości charakteru oralnego. co ono samo. wyrazem przemian seksualności człowieka. 4) genitalne. Po kupnie np. świadczą zarówno o jego słabości i elastyczności jednocześnie. w której traktował on psychikę jako zamkniętą całość („monadę libidalną”) w teorię ego. jaka ukształtowała się osobowość. Dziecko w tym okresie rozwoju odczuwa przyjemność zbliżania do rodzica płci przeciwnej i wrogość wobec rywala tej samej płci. uczucia do myśli. „Dziecko jest ojcem człowieka”. dotyczącego tego samego obiektu. przez palenie papierosów staje się głównym źródłem przyjemności. jednak Freud nie sądził. Freud nazwał go charakterem analnym. następuje po okresie latentnym. że przepłacił. estetyczny wygląd nie wspominając ani słowa o tym. Kutter) Mechanizmy te odgrywają istotną rolę w życiu człowieka. Izolowanie pozwala ochroniać dobre strony doświadczeń przed złymi. jakby wyciszonego trwania energii seksualnej. podrażnianie wspomnianych okolic np. że oprócz dominacji jednej z nich. Mechanizmy obronne chronią człowieka zarówno przed lękami wewnętrznymi. może zostać przemieszczone i dotyczyć np. założenia rodziny. To stadium pojawia się w okresie adolescencji. 2) a n a l n e . dziecko musi nauczyć się odkładać na później przyjemność wydalania. tzw. One pozwoliły przetransformować starożytne określenie „człowiek istota racjonalna” na postfreudowskie „człowiek istota racjonalizująca”. jak i zewnątrz pochodnymi. samochodu osobnik wychwala jego elegancję.

W rozwoju człowieka musi dokonać się synteza. depresja i inne niepożądane stany psychiczne. Oddzielone uczucia miłości. opracowana prze Melanię Klein z londyńskiego Instytutu Tavistock wypełnia lukę klasycznej psychoanalizy ukazując znaczenie obiektów zewnętrznych w procesie kształtowania osobowości człowieka. lecz niewłaściwe relacje z obiektem. One też. . z łatwo dostępnym pokarmem. Świat zewnętrzny niekiedy obcy i niezrozumiały budzi dokuczliwy lęk. one. koncentrują się pozytywne odczucia dziecka. innym wręcz przeciwnie. m.in. Dziecko musi dokonać „rozszczepienia” pomiędzy uczuciami miłości i nienawiści lub złości. Jednym z problemów. W łagodzeniu jego istotną rolę odgrywają o b i e k t y p o ś r e d n i c z ą c e. Freud pominął wiele istotnych zagadnień. tworzą „wiązkę” radości. kojarzenia i inne. Freud przedstawił wiele subtelnych i pomysłowych opisów mechanizmów osobowościowych. bowiem id i superego jeszcze nie istnieją. spowodowanym anatomiczną budową sutka albo nie umiejętnym sposobem karmienia. nienawiść.176 należy upatrywać w złych doświadczeniach z czasów dzieciństwa. Dokonuje tego nieświadomie posługując się mechanizmem obronnym izolowania. że nie perturbacje z seksualności są przyczyną wielu zaburzeń psychicznych.Sullivana. Klein była przekonana. wywierają decydujący wpływ na kształtowanie osobowości. a przez pewien czas jedynym obiektem jest matka. dotyczące relacji interpersonalnych. idea. inaczej w psychice pozostaną trwale lęki prześladowcze i wokół nich będą koncentrowały i „pęczniały” strach. zazdrość. obsesje. jak sama nazwa wskazuje. M. jest tożsamość złej i dobrej piersi lub jakiegoś innego obiektu. właściwe ułożenie relacji uczuć miłości i nienawiści. czyli procesy dotyczące uczuć. Mimo to stanowiły daleko uproszczoną wizję osobowości człowieka. a także źródło postaw ambiwalentnych wobec matki i innych obiektów świata. Teoria r e l a c j i z o b i e k t e m. kojarzących się ze złym obiektem. instytucja społeczna itp. z niedostatkiem mleka lub z uciążliwym dostępem do niego. Z biegiem czasu. a bardziej dobitnie: matka karmiąca. a nie seksualność. mogą stać się środkiem zwalczania odczuć i stanów nieprzyjemnych. zróżnicowane relacje charakteryzują osobowość konkretnych jednostek. zachowania agresywne. unicestwieniem. jaki napotyka dziecko we wczesnym okresie życia. złość. Mimo nieświadomego procesu oddzielania uczuć efekty tego faktu są znaczące dla przyszłego procesu kształtowania osobowości. Raz jawi się on jako „dobroczynny”. w której wyeksponowano dwa wątki: właściwości popędu seksualnego i lęku. Często doświadczane stają się wzorcem i zalążkiem odczuć emocjonalnych w kontaktach z obiektami zewnętrznymi. Jego poglądy były inspiracją poważnych dociekań i badań empirycznych. Ich wzajemne. „Zła pierś”. Również charakterystyka osobowości człowieka dorosłego może odwoływać się do cech . W przekonaniu Klein od najwcześniejszych dni życia zaczyna kształtować się ego dziecka. Wokół „dobrej piersi”. sadyzm. zachłanność. które ujawniły się w okresie dzieciństwa. w nich upatrując zagrożenia. I to są jedyne realne procesy. gdyż stanowi on zarodek konfliktów osobowościowych. interioryzowane i wzbogacane. W swoim opracowaniu autorka wykorzystała wyniki przemyśleń i badań neopsychoanalityków. zarodek przyszłej optymistycznej i otwartej osobowości. a także lęki prześladowcze. Te ostatnie wynikają z działania wrodzonego strachu prze śmiercią. rozumianym jako inna osoba lub przedmiot. posługując się mechanizmem projekcji dziecko przenosi złe odczucia na obiekty zewnętrzne. utrudniająca zaspokojenie potrzeby pokarmowej wzbudza uczucia negatywne. w tym H. gniew. tak ważny problem jak relacja jednostki z otoczeniem. zwłaszcza z matką. spostrzegania. Ego kształtuje się pod wpływem relacji z obiektem. Dla dziecka pierwszym.

Chroni on w ten sposób swoje J. Ten dwukierunkowy (bidirectional) wpływ można różnie rozumieć i interpretować. przekraczających jednostkowe możliwości. Bandura opowiada się za koncepcją p o d w ó j n e g o d e t e r m i n i z m u. zgodnie z którą czynniki osobowościowe wpływają na sytuacyjne i odwrotnie . nadal jest to teoria psychoanalityczna. Świat wielkich wymagań. Dollarda i N. zazwyczaj wywołuje wiele nieprzyjemnych przeżyć. kto uwolni od kłopotów i trosk. rzecz jasna. W rezultacie uczenia się kształtują się osobowościowe mechanizmy regulacji zachowania. pojawi się ktoś. in.177 budząc miłość i poczucie bezpieczeństwa pełnią rolę bufora na styku osoby i rzeczywistości zewnętrznej. twierdząc. Na tej zasadzie funkcjonował książę bajkowy i rycerz na białym koniu. młodzież posługuje się maskotkami. idei itp. teoria wzmocnienia J. Ludzie dorośli również posługują się obiektami pośrednimi w postaci roli zawodowej. naśladownictwo (modelowanie). Różnica zachowań byłaby efektem nakładania się obu tych czynników. Może on służyć. Uczenie się realizuje się nie tylko poprzez przekaz. nieznanemu i prawdopodobnie niebezpiecznemu zjawisku. W teorii relacji z obiektem zachowano wiele myśli freudowskich. Np.reakcji. aż generał Anders wkroczy na białym koniu i wyzwoli ich od istniejących dokuczliwości. laleczki. Teorie bodźca . Przyjrzyjmy się bardziej szczegółowo tej ostatniej. lecz działają w powiązaniu z czynnikami sytuacyjnymi. To. żołnierzyki. którzy odczuwali dokuczliwość ustroju narzuconego po II Wojnie Światowej i czekali.sytuacyjne zakreślają granice wpływu osobowościowych. że podjęto w ramach tej teorii próbę zrozumienia człowieka i mechanizmów jego osobowości odwołując się do funkcji ego. pociąga za sobą liczne konsekwencje na poziomie rozwiązań szczegółowych. Do najbardziej znanych należą m. człowiek zaczyna stosować formy zachowania właściwe dla wczesnych stadiów rozwoju. organizacji. W takich sytuacjach uruchamia się mechanizm obronny regresji. Bandury.w stwierdzeniu „Jestem lekarzem i z mego punktu widzenie jest niedopuszczalne produkowanie żywności genetycznie zmodyfikowanej” wyraźnie widać jak rola zawodowa jest wykorzystywana w obronie przeciw nowemu. mechanizm zwany c z e k a n i e m n a w y b a w c ę. że stanie się coś niezwykłego. kosztem obniżenia jakości relacji z obiektem. Obiektami pośredniczącymi u dzieci są misie. . ale również mechanizm ten ujawnił się u tych Polaków. co jest równoznaczne z uznaniem oddziaływań świata zewnętrznego. wyuczonej bezradności M. tłumaczeniu odmiennego zachowania ludzi określonej osobowości w dwu podobnych sytuacjach i podobnego w dwu różnych układach sytuacyjnych.123). działanie. Bandura przyjął powszechnie podzielane wśród behawiorystów przekonanie.(patrz: str. sprowadza się do gry wyobraźni. Różnica w stosunku do klasycznego freudyzmu polega głównie na tym. a życie przemieni w pasmo nieustannej radości. że łagodzą one napięcia egzaminacyjne. Liczna grupa teorii o tej nazwie wywodzi się z behawioryzmu lub szerzej z teorii uczenia się. Np. Seligmana i uczenia się społecznego A. ale także w kontaktach społecznych poprzez obserwację. Łagodzeniu relacji jednostki z bezwzględnym i nieprzyjaznym światem służą również wyobrażenia fantazyjne. W czasie egzaminów wstępnych na studia (sytuacja wejścia w obcy świat) wielu piszących ustawie na stole swoje maskotki-talizmany. Millera. że zachowanie człowieka i mechanizmy jego regulacji są w znacznej mierze wyuczone. Nie funkcjonują one jednak jako izolowane samoistne determinanty zachowania.

Poznanie skutków własnych działań. Oczekiwanie jest sądem o prawdopodobnych konsekwencjach zachowania. a także w aspekcie globalnym. ogólność wskazuje na zakres różnorodnych działań. Dzięki niej czynności nie efektywne. czyli przekonanie o własnych możliwościach realizowania działań. Jeżeli są one pozytywne. działania połączonych efektów trzech wymiarów poczucia efektywności. Wywierają one niewątpliwie wpływ także na postawy życiowe ludzi. aby osiągnąć pozytywny rezultat i to. Różnice indywidualne (osobowościowe) ujawniają się we wszystkich wymienionych wymiarach. by nie zaznać przykrości. One to wpływają na wybór określonych kierunków i form aktywności oraz kolejności ich realizacji. co należy wykonać. określają to. . ogólności i siły przekonań. prowadzących do osiągnięcia założonego rezultatu. Niektórzy rodzice nagradzają swe dzieci za drobne osiągnięcia. Człowiek spostrzega i ocenia rezultaty swych oddziaływań na inne osoby i środowisko. Udana korekta staje się źródłem satysfakcji i autoaprobaty. czyli wewnętrznej nagrody. Systemy samowzmacniania zachowania są zatem jednym z elementów różnicujących osobowości ludzi. że niektórzy ludzi podejmują się działań trudnych w licznych dziedzinach i kontynuują je niezależnie od napotykanych trudności oraz niepowodzeń. że człowiek tworzy swe środowisko. Poziom określa wybory w skali trudności. nie przynoszące osobnikowi pożądanych rezultatów podlegają korekcie. Funkcjonalnie jest ono podobne do poziomu aspiracji i występuje w trzech płaszczyznach: poziomu. W tym sensie człowiek tworząc swój świat pośrednio kształtuje nowe oblicze samego siebie. Istota ludzka nie jest jedynie mechanizmem reagującym na bodźce zewnętrzne. W ten sposób tworzy się autonomiczny mechanizm wzmacniania dążeń. w rezultacie obserwacji modela lub modeli. ono zwrotnie wpływa na właściwości osobowości człowieka. Jest to kolejny dowód istnienia wzajemnych powiązań czynników osobowościowych i sytuacyjnych. W eksperymencie B a n d u r y i K u p e r s a dzieci obserwowały poczyna-nia modeli. a siła przekonań świadczy o wielkiej lub małej stabilności poczucia w przypadkach niepowodzeń. Zdaniem Bandury poczucie efektywności istotnie różnicuje zachowania ludzi. Niektórzy z nich traktują jako nagradzające drobne powodzenia. drugi niskiego. czego należy unikać. Mówiąc językiem bardziej zrozumiałym powiemy. że jednostki uczą się standardów nagradzania w procesie socjalizacji. ale także standardy nagradzania za ich wykonanie. Sądził. wyrażający indywidualne preferencje. kształtując w ten sposób standardy niskiego poziomu. z których jeden demonstrował standardy wysokiego poziomu. że standardy nagradzania kształtują się również pośrednio. tzn. działają wtedy jako wzmocnienie i kształtują o c z e k i w a n i a p o z n a w c z e. Inni zachowują się wręcz odwrotnie lub wybierają strategie różnicowania wskaźników trzech wymiarów. przeprowadził kilka eksperymentów dotyczących tego problemu. Interesujące jest to. Bandura wielką wagę przywiązywał do standardów regulacji zachowania. inni przyznają nagrody za wyróżniające się czyny (standardy wysokiego poziomu). a także nabywanie wiedzy pozwala generalizować nabyte doświadczenie i przyjąć określony system wartości. inni potrzebują znacznych osiągnięć do wzbudzenia satysfakcji i zadowolenia. funkcjonujący obok społecznego systemu wzmocnień. Dzieci przejęły po modelach nie tylko czynności. Okazało się. Innym rodzajem sądu jest poczucie efektywności. które z kolei stają się czynnikiem regulacji zachowania. pozwalają przewidywać skutki zamierzonych działań. Kształtują też i wyrażają hierarchię ważności w świecie jednostki. dysponuje ona ważną zdolnością przetwarzania informacji.178 W interpretacji społeczno historycznej podkreśla się to. że wyuczone w dzieciństwie standardy funkcjonują u ludzi dorosłych.

np. Eron) Teorie cech. W porównaniu z teoriami dynamicznymi nie koncentruje się w nich uwagi na mechanizmach wewnętrznych osobowości. że motywacja ludzka. albo podniety (incentives). określoną temperaturę itd. np. uporządkowaniu strukturalnym. ż podobny mechanizm działa w kręgach towarzyskich. Proces uczenia się . Ten ostatni poziom określa Bandura jako motywację wewnętrzną. dokładnością i tym. Człowiek tak zachowuje się. czyli terapię behawioralną. Okazało się. zakłada się. Procesy organiczne rodzą określone zapotrzebowania na pokarm. wystarcza do rozumienia i tłumaczenia wszelkich komplikacji ludzkiego zachowania. gdy model był już nieobecny wśród obserwujących. zaczerpniętymi z języka potocznego. Teorie cech osobowości są najbliższe potocznym opisom osobowości ludzi. często powtarzające się radości i inne emocje rodzinne powodują zbieżne odczucia i zachowania członków rodziny. że przedstawiają cechy we wzajemnym związku. W koncepcji osobowości Bandury zostały połączone tradycyjne wątki teorii uczenia się. Model demonstrował różne reakcje mimiczne i ruchowe. W wyniku procesu kojarzeń zachowań społecznych z przynętami pierwotnymi kształtują się przynęty społeczne np. Można przypuszczać. by w końcu opanować sztukę samonagradzania. We wczesnym stadium życia organizm reaguje na przynęty pierwotne. płyn. W eksperymencie Bandury i Rosenthala demonstrowano modela jako osobę badaną. żetony. Różnią się one od potocznych poziomem ogólności. nawet wtedy. Jego zdaniem podstawowym motywem zachowania są przynęty. można wyeliminować poprzez uczenie korekcyjne. wspólnotach pracowniczych i regionalnych. odczuwania zadowolenia i satysfakcji z dobrze wykonanego działania. wywołujące określone odczucie bólu. wyrażające jego doznania. Mechanizm ten może tłumaczyć podobieństwo przeżyć i reakcji emocjonalnych osób wspólnie doświadczających podobnych emocji. wpływu agresywnych modeli demonstrowanych w telewizji na zachowania dzieci (L. podobnie jak wszystkie psychiczne mechanizmy regulacji zachowania. pieniądze. nabyte w rezultacie nieprawidłowości uczenia się. takie jak pokarm czy ciepło ciała matki.179 Prawidłowość ta dotyczy nie tylko procesów poznawczych. że ma to miejsce w rodzinie. Na podobnej zasadzie człowiek uczy się reagować na przynęty symboliczne. obowiązuje również w sferze emocji. Informowano obserwujących. Operuje się w nich licznymi określeniami. Zrozumiałe. jak się nauczył zachowywać. Motywacja ludzka rozwija się na podłożu biologicznej struktury organizmu. . że opisanym cechom odpowiadają określone formy zachowania. że po każdym dźwięku brzęczyka otrzymuje on uderzenie prądem. Powstała koncepcja nie w pełni spójna. jednak na tyle istotna. psychologii poznawczej i społecznej. Z przedstawionego opisu wynika jasno. że inspirowała wiele badań empirycznych i wpłynęła na dalszy rozwój badań w dziedzinie osobowości i uczenia się. Błędne formy. zdaniem Bandury. kształtuje się w wyniku uczenia się. a podstawowym terminem opisu jest „cecha”. głos matki lub opiekunki i one zaczynają wyznaczać wiele z zachowań człowieka. Ważnym elementem wizji osobowości w ujęciu Bandury stanowi koncepcja motywacji. że u obserwujących na sygnał brzęczka też wystąpiły reakcje emocjonalne. D.

Tak rozumianą osobowość można opisać w kategoriach cech. tożsamości. ale nie określa ich właściwości i nie wymienia nazwy. Ja i jego funkcje kształtują się w trakcie życia człowieka. poczucie własnej osobowości. 1961). że do charakterystyki konkretnej osoby ludzie potrzebują od 3 do 10 określeń (średnio 7. hormonalne jak i neuorologiczne. jeden ze znakomitych psychologów amerykańskich. Cechą wspólną jest np. Po tych słowach wprowadzenia czas zapytać o to jak Allport definiował i charakteryzował osobowość.Stąd wynikło jego zainteresowanie problematyką ego. Mając jednak na uwadze inne wypowiedzi Allporta. Niekiedy zarzucano mu eklektyzm poznawczy. ego. jakie im przypisywał Freud. którzy cenią prawdę różnią się od tych. Porównując jednostki ze względu na cechy wspólne. Bronił tezy o niepowtarzalności jednostkowej osobowości. dokonywanych według niepowtarzalnych zasad i stanowiących zwartą i spójną całość. nadając im bliżej nie określone znaczenie. Badania leksykalne pozwoliły ustalić. jakie przeprowadził Allport w grupie studentów pokazały. Allport przyznając Ja (ego) centralne miejsce w osobowości zaproponował klasyfikację funkcji przypisywanych Ja i wprowadzenie terminu „proprium” (łać. Sądził. np. a nie hipotetycznym. racjonalne myślenie. Jego zdaniem „Osobowość jest dynamiczną organizacją wewnątrz jednostki tych systemów psychofizycznych. własne) w celu uniknięcia wieloznaczności obciążających tradycyjne określenia. To wyjaśnia również sens jego twierdzenia. przeżycia dzieciństwa nie mają takiego znaczenia. jaka będzie osobowość człowieka. W „kompetencji” Ja leży poczucie cielesności. wiedza jednostki. wskazują raczej na jego kategorię. Allport był przekonany. aby dokonać poprawnego opisu osobowości? Przede wszystkim trzeba wyróżnić cechy różnych poziomów opisu. które określają jej charakterystyczny sposób zachowania i myślenia” (Allport. Wielu psychologów badających problematykę osobowości posługiwało się terminami Ja. z różnym z resztą powodzeniem. w procesie stawania się i one decydują o tym. W Stanach Zjednoczonych zyskał opinie wyśmienitego znawcy psychologii niemieckiej. również wykrywane w testach . uznawana wartość prawdy.1935) możemy zasadnie stwierdzić. a przeżycia świadome różnicują jego formy.. nie określają dokładnie osobowości człowieka. trudną do zrozumienia. którzy cenią bogactwo albo władzę. samoocena samego siebie. piękna lub bogactwa. a pogłębiał wiedzę w Cambridge i na Uniwersytecie Berlińskim. o cechach jako „strukturach neuropsychicznych” lub postawach jako „psychicznym i nerwowym stanie gotowości” do odpowiedniego reagowania (Allport. Definicja ta ma charakter formalny. że podłoża osobowości upatrywał on w strukturach układu nerwowego. Cechy wspólne przysługują wielu ludziom. studiował w Harwardzie. Z tego punktu widzenia wydzielił Allport c e c h y w s p ó l n e (common traits) i d y s p o z y c j e o s o b i s t e. autor wskazuje wprawdzie na „systemy psychofizyczne” jako istotę osobowości. Badania empiryczne. Ci. że przeszłość. że w słownikach występuje 18 000 przymiotników określających cechy osobowości. jaźń. A l l p o r t (1897-1967). ale określenie czynności Ja ułatwiło rozpoznanie ważnych aspektów osobowości. Propozycja nazwy nie przyjęła się.180 Jedną z teorii cech przedstawił G. Jak należy zatem postępować. psychoanalityczne i behawiorystyczne nie oddają połączeń różnorodnych cech. natomiast przemożny wpływ na osobowość wywiera teraźniejszość . Modele mechaniczne. wszechstronnie wykształcony. że osobowość jest bytem realnym. każdy przypadek stanowi swoistą zagadkę. że świadomość kieruje zachowaniem człowieka zdrowego. W swej pracy naukowej próbował łączyć dorobek tradycyjnej psychologii europejskiej i nowatorskich nurtów amerykańskich. przynależność do typu. dążenia jednostkowe. zasięg ja (związek z obiektami otoczenia). Mogą to być zarówno czynniki fizjologiczne.2).

a przekonania religijne są wszakże ważnymi właściwościami personalnymi. 3) są specyficzne jednostkowo. Don Juana (czarujący uwodziciel). piękno i inne cechy i jak zachowują się pod wpływem tych cech. że czynności instrumentalne. by uśpić dziecko z biegiem czasy może grywać ją dla własnej przyjemności. wyróżnia Allport dyspozycje dominujące. przesłaniają sobą wszystkie pozostałe cechy. czy tak piszący jest katolikiem. Dokonuje się ono dzięki wielokrotnej obserwacji. Dyspozycje takie mogą funkcjonować behawioralnie lub pochodzić z literackich opisów i występować jedynie w świadomości ludzi. 2) istnieje ich wiele rodzajów. powtarzane mogą stać się celem samym w sobie. Gandiego (wielki duchem). Np. która w znacznym stopniu pokrywa się z siłą motywacyjną. chamstwo i inne. centralne i wtórne. skoro jednak wystąpią nadają osobowości rangę „wielkiej”. po typie charakteru pisma nie potrafimy powiedzieć. Np. 1961). a kryterium powtarzalności pozwala wyeliminować przypadkowe bądź sytuacyjne objawy funkcji osobowości. Teorią tą przyczynił się Allport do rozwoju badań nad motywacja poznawczą. ich kilka członowy zestaw zazwyczaj wystarcza do charakterystyki osobowości. D y s p o z y c j e d o m i n u – j ą c e są niezwykle wyraziste. muzyk grający kołysankę po to. Przenikają one do wszelkich sfer działania. protestantem czy też baptystą. wyrozumiałość albo gburowatość. Występują relatywnie rzadko. Teoria ta została potwierdzona w licznych badaniach eksperymentalnych (Matusewicz. ale . prawdomówność. Mimo to. ukierunkował psychologię w stronę humanizmu. Ilustracją przypadku drugiego jest postać Don Kichota (marzyciela-fantasty) lub Świętoszka (obłudnika). Treści te uwypukla definicja dyspozycji osobistych będących „ zgeneralizowaną strukturą neuropsychiczną (swoistą dla danej jednostki). niepowtarzalność struktury osobowości. mającą zdolność dostarczania wielu bodźców funkcjonalnie równoważnych oraz inicjowania i ukierunkowania spójnych (równoważnych) form zachowania adaptacyjnego i zachowania charakterystycznego” (Allport. 1968) Tworząc teorię autonomii funkcjonalnej motywów Allport podkreślił. Przykładem takich dyspozycji mogą być uprzejmość. Z punktu widzenia wyrazistości. Penelopy (wierna). A u t o n o m i a f u n k c j o n a l n a m o t y w ó w jest teorią Allporta wyjaśniającą różnorodność motywów postępowania. nabrać siły motywacyjnej i trwać niezależnie od pierwotnych uwarunkowań.181 psychologicznych. 3) utrzymaniem odpowiedniego stylu zachowania. dokonujemy klasyfikacji ludzi. stąd ich nazwa: dyspozycje centralne. nie powiązane z dyspozycjami osobistymi. Przyjemność gry staje się wówczas funkcjonalnie niezależna od potrzeby uśpienia dziecka. Myślą przewodnią teorii jest stwierdzenie. ale nie poznajemy tego jak oni odczuwają prawdę. że motywy są 1) przeżyciami tej chwili. D y s p o z y c j e c e n t r a l n e to cechy najczęściej występujące w kontaktach danej jednostki z innymi ludźmi. stają się symbolem osoby. do działania skłania nas sytuacja aktualna. 2) odpowiadaniem na nie podobnymi znaczeniowo reakcjami przystosowawczymi do środowiska. służące realizacji jakiegoś celu. D y s p o z y c j e w t ó r n e albo poboczne nie są zbyt ważne w aspekcie charakterystyki jednostkowej osobowości. jej znakiem rozpoznawczym. Poznanie dyspozycji osobistych pozwala określić jednostkowe właściwości osobowości człowieka. jednostkową specyfikę motywacji i proces ich nabywania. Działanie ostatnich przejawia się w 1) przydawaniu stale tego samego znaczenia pewnej klasie bodźców. Opowiadając się za idiograficznym badaniem osobowości wyeksponował znaczenie indywiduum. niekiedy stanowią one bogate źródło informacji uzupełniających charakterystykę osobowości. Cechy te odgrywają istotną rolę w regulacji interakcji między ludźmi. Cechy takie wystąpiły u Solomona (mądrość). 4) motywy poznawcze są równie dynamiczne jak popędowe.Ksantypy (kłótliwa).

Cattella. psot śmiały. procesów. otwarty-bojaźliwy. Do tego służy kategoria cechy. seksualne. nudny. „Osobowość jest tym. C e c h y p o w i e r z c h n i o w e są dostępne obserwacji i samoobserwacji. skryty. oznaczonych symbolami literowymi od A do Q pozwalających charakteryzować strukturę osobowości. (Erg. Ze względu na rodzaj funkcji psychicznych wyodrębnił Cattell c e c h y z d o l n o ś c i o w e (inteligencja. o dominującym znaczeniu ergów. Wśród nich wyróżniamy według Cattella. zdolności artystyczne i inne). czyli podstawowe elementy osobowości. stłumiony wytrwały. a przestrzeń między nimi została zarezerwowana dla stanów pośrednich. uzyskanych przy pomocy kwestionariuszy. Teoria czynnikowa R. m. Są one zarówno wrodzone jak i nabyte w czasie życia jednostki. szarżujący pewny siebie. wesoły-depresyjny.(1905-1998). na drugim jej zaprzeczenie. Są one przedstawiana w postaci wymiarów. (T-date) uzyskanych poprzez badania testowe.submisja surgencja-desurgencja silne ego. 3) p o s t a w y. rozumianej jako struktura psychiczna. nie należy więc określenia „źródłowe” wiązać z opcją natywistyczną. głównie kwestionariuszowych w wielu krajach świata i przeprowadzeniu analizy czynnikowej określił Cattell c e c h y ź r ó d ł o w e . opanowany-niedojrzały stoicki. nabożeństw. cechy powierzchniowe i źródłowe. faktów. Symbol A B C D E F G H Nazwa czynnika cyklotymia. zrównoważony. ciepły-powściągliwy. tempo pracy) i c e c h y d y n a m i c z n e. idei. Wymienione składniki cech dynamicznych tworzą hierarchiczną strukturę motywacyjną. opisuje się je na podstawie kilkakrotnych obserwacji. 2) s e n t y – m e n t y. uzyskanych drogą obserwacji życiowych. co pozwala przewidzieć. podważył przekonanie o możliwości tworzenia psychologicznych praw ogólnych. rozważny-pobudliwy. Problematyka motywacji budziła szczególne zainteresowania Cattella. myślący. na jednym krańcu lokuje się wyrazista cecha dodatnia.1950). odludek . do sportu. Są one zbyt liczne i z tego powodu niewygodne w operowaniu. wpływające na zachowanie człowieka.prostacki. bezpieczeństwa i inne. Zanim zaczniemy przewidywać zachowanie na podstawie znajomości osobowości musimy ją poprawnie opisać. złożony wyraz ustosunkowania wobec osób. co dana osoba zrobi w danej sytuacji” pisał R.schizotymia inteligentny-tępy dojrzałość emocjonalna-neurotyczność flegmatyk-pobudliwy dominacja. czyli upodobania np. Najniższą rangę przypisał Cattell danym L (L-date). uległy energiczny.słabe ego odporność-nieodporność Opis przymiotnikowy wylewny. sumienny-lekkomyślny. najwyższą danym T . Wyróżnił wśród nich 1) e r g i . siła emocji. władczy-skromny. c e c h y t e m p e r a m a n t a l n e (np. jak widać jest jedynie nową nazwą starego pojęcia „instynkt”). in. Po przeprowadzeniu licznych badań. Cattell (Cattell. Wartość informacyjna cechy opisującej osobowość zależy od sposobu pozyskania jej danych. zawodu.182 jednocześnie. refleksyjny. Stosując skomplikowane operacje statystyczne opisał Cattell 16 czynników. niestety. a pośrednią danym Q (Q-date). głodu. wyrażające właściwości motywacji. Zestawienie 16 czynników Cattella. dlatego też połączył je Cattell metodą korelacji w 60 skupień. starał się przeto dokładnie scharakteryzować cechy dynamiczne.

określających podstawowe wymiary osobowości. nieśmiałość. towarzyskość. Są to: N e u r o t y c z n o ś ć (N). C o s t a i R. kapryśny-praktyczny. uczuciowość. ang.J. rubaszny zazdrosny. opisowość i brak wyjaśnień (Sanocki. realista racjonalny. Metodzie. Teoria Cattella i jego kwestionariusz osobowości nie zyskały szerokiego uznania. serdeczność. m. praktycznie nie istniejącej. czynnikami dodanymi (Beauvale. Eysenck wskazują na niedostateczne uzasadnienie teoretyczne modelu i niedookreślenie czynników A i C. zamiłowanie do porządku. skłonność do depresji. trudna do zastosowania w pracy zawodowej psychologa. Brand (Brand.Ch.1976). przezorność.opennes. zatroskany sangwinistyczny-ostrożny. altruizm. anagram utworzony z pierwszych liter nazw wymiarów dał nazwę modelowi osobowości. Czynniki D. pozytywne emocje. agreeableness. toporny do grupy ksobny. Niemniej krytycy. wprowadzonymi po opracowaniu Kwestionariusza 16PF. wynoszący około 40%. Zawadzki i inni. wartości (wartościowanie). służącego do formułowania ogólnej diagnozy osobowości (obszerniej patrz: B. Koncepcja Wielkiej Piątki (Big Five). wnikliwy-niezręczny. pragnąc określić czynniki osobowości studenta szkoły aktorskiej mierzył występowanie cech dwa razy dziennie przez 40 dni! Pozostawmy to bez komentarza. NEOAC.183 I wrażliwość-niewrażliwość J indywidualista-przynależny współdziałający K uspołecznienie-gburowatość L podejrzliwość. wybredny-entuzjasta.spokojny. asertywność. np. Stał się on podstawą do opracowania Kwestionariusza NEO-FFI (NEO-Five Factory Inventory). . prowadzonych przez trzy pokolenia naukowców. ang. rozwaga. O t w a r t o ś ć (O). Sam Cattell. S u m i e n n o ś ć (C). M c C r a e zaprezentowali pięć czynników. że pomiary dokonywane tym kwestionariuszem umożliwiają przewidywanie powodzenia zawodowego.Tradycyjny opis 16 czynników zanajdzie Czytelnik w opracowaniu M. Po 50-ciu latach badań problemu. obyczajny-szorstki. Nowakowskiej (Nowakowska. stopnia odporności na stres i innych. uległość. poszukiwanie doznań.ufność M ekscentryczny-konwencjonalny N wnikliwość umysłowa-prostota O pewność-niepewność siebie P chłodne zaangażowanie-bierność delikatny. T.P są tzw. wstydliwy.1971). działanie. określają ją ufność. którą współokreślają lękliwość. że wyróżnione przez nich wymiary dobrze oddają właściwości osobowości. którą charakteryzują aktywność. delikatność. Już Cattell wysunął pomysł wyłonienia drogą analizy czynnikowej II stopnia z 16 czynników sześciu „nadczynników” wystarczających do charakterystyki osobowości. impulsywność. kreatywność. prostolinijny pogodny. wrażliwość estetyczna. bowiem są one „osadzone” w biologii człowieka. skromność. prostolinijność. ustępliwość. prężny-przygnębiony. otwarty fantazyjny. ang. szczodrość. conscentiousness. E k s t r a w e r s ja (E). służącego do badania osobowości. wrogość. opisują ją obowiązkowość. konstytuują ją wyobraźnia. charakteryzowanie osobowości przeciętnej. P. nadwrażliwość. zorganizowanie. Świadczy o tym wskaźnik ich dziedziczności. U g o d o w o ś ć (A). kulturalny. czuły-twardy. zdyscyplinowanie. że jest niepraktyczna. Inni. unikający ryzyka. dążenie do osiągnięć. ideowość. in. Weryfikacyjne badanie psychologów amerykańskich dostarczyły wiele dowodów na to. postępów w nauce. 1998). Costa i McCrae sądzą. kompetencje.1999). Teorii zarzucono subiektywizm w doborze pytań i określeń wyróżnianych czynników.

by w tym świetle ukazać funkcje i cechy osobowości.wiedzy i samowiedzy (J. Fakty. Poznawcze procesy są zaangażowane w tworzenie celów. dotyczące relacji jednostki i środowiska. nie wspominając już o dzieciach. lecz czynnością angażującą głębsze warstwy osobowości. Jednostki planujące nie mogą liczyć na szybko uzyskiwane nagrody. Wiele elementów poznawczych jest ściśle powiązanych z osobowością. Zmienność zachowania transsytuacyjnego jest znacznie większa. konstruktów personalnych (G. że istnieją ludzie. Uzupełniając przestawiony pogląd na kwestie osobowości dodajmy. długiej perspektywy czasowe i zdolności odraczania gratyfikacji. Wykorzystał on dorobek psychologii poznawczej. głównie twórców teorii cech. Frankl). prowadzących do realizacji celu. teorii uczenia się i badania. uwarunkowanego istniejącymi cechami osobowości. Cz. inteligencję. a porażek zbiegom okoliczności załamuje się w przypadku ludzi depresyjnych lub zaangażowanych emocjonalnie w realizację danego celu. Pogląd rozumie on jako „względnie spójny zespół przekonań. że istotnie tak jest. Jego zdaniem liczne badania nie dają podstaw do stwierdzenia. o stałości zachowania. np. Mądrzycki mocno podkreśla rolę poglądu na świat jako czynnika wpływającego na kształtowanie planów i cech osobowości. żyjących z dnia na dzień. 1968) Jedną z bardziej szczegółowo opracowanych poznawczych teorii osobowości przedstawił Walter M i s c h e l. Decyzje (D) wyboru celu życiowego współokreślają wartości (W) oraz prawdopodobieństwo jego realizacji (Ps). Aby powstały plany życiowe muszą być spełnione pewne warunki.184 1993) sądzą. Opracowano takowe z punktu widzenia sensu życia (V. Ocena działań. Autor pokazuje jak znana prawidłowość przypisywania osiągnięć własnym zdolnościom. .1986). niż wynikało to z przekonań zwolenników tezy o stałości zachowania. nie jest zwykłym procesem porównania dokonań i możliwości. rozumianą jako „chęć bycia sprawcą”. Muszą zatem rozwijać motywację wewnętrzną. Ludzie tworzący plany życiowe prezentują tzw. określa miejsce człowieka w świecie i wyznacza kierunki jego aktywności. Mądrzycki przedstawił teorię osobowości z punktu widzenia tworzenia i realizowania planów życiowych jednostki.. . Konieczne jest ukształtowanie orientacji przyszłościowej.. że model ten nie daje pełnej charakterystyki osobowości i proponują włączyć do niego szósty wymiar. 1996).Autor ujął to we wzorze: D=f (W x Ps). nie tworzących planów jako elementów struktury osobowości.. E. a także w określanie prawdopodobieństwa ich realizacji. polegający na przecenianiu wartości prognostycznych własnych teorii. rozumianym jako wytwór społeczny. abstrakcyjności procesów poznawczych (Harvey.(Matusewicz. występujący u wybitnych racjonalistów.1987). Pokazuje „efekt ojcowski”. tworzenia różnorodnych teorii poznawczych osobowości. nie planujących życia. Matusewicz. T. Stwarza to możliwość określania osobowości z różnych punktów widzenia. A. stanowiący znaczny (zmienny historycznie) odsetek populacji dorosłych. wyrazy uznania społecznego. Kelly). twórców teorii naukowych. Plany wynikają z potrzeb człowieka i łączą je z celami działania. Rosińska. Na kształtowanie panów mają też wpływ zainteresowania jednostki. dojrzałe ego.z którymi wiążą się odpowiednie wskazania odnośnie postępowania człowieka" i który łącznie ze światopoglądem. opisane w wymienionych dziedzinach badań skłoniły Mischela do podważenia jednego z podstawowych twierdzeń teoretyków osobowości. Kozielecki. Poznawcze koncepcje osobowości. (Mądrzycki. Schroder) i inne ( obszerniej patrz: Z.

Mischel przyjął inne. uwidaczniające się w tworzeniu pojęć i posługiwaniu się pojęciami. a inni stanowią typ motywacyjny. Bodźce odbierane motywacyjnie wyzwalają silne emocje i pragnienie natychmiastowego zaspokojenia pożądania. ludzie tego typu są zdolni do odraczania gratyfikacji. Selektywność kodowania informacji. jednoznacznych bodźców. W ścisłym związku z nimi pozostają zainteresowania i zamiłowania zawodowe. orientacje społeczne i szereg innych. Pokazał. pojawia się pragnienie jedzenia. opisywana przez Mischela. kodują cechy wyglądu obiektu. opowiedział się za koncepcją interakcjonizmu. Hartshorne i M. że bodźce można postrzegać jako informujące lub jako motywujące. inni zwracają uwagę na właściwości abstrakcyjne typu znaczenie historyczne lub funkcje społeczne. znacznie bardziej zróżnicowane niż te. jeżeli rzeczowy. Osobowość nie jest więc jedynie „nośnikiem” stabilności zachowania. chęć posiadania danej rzeczy. schodzi na drugi plan. aktywność pomiotu jest warunkiem ich rozwoju. np.(Mischel. Znaczy to. Kompetencje te kształtują się w procesie zdobywania i porządkowania informacji. wchłonięcia)bodźca. Nie jest ona jednak tak duża jak sądzą zwolennicy determinizmu sytuacyjnego. że jednostkowy obraz świata lub wizja zależności pomiędzy jego elementami są względnie trwałe i skutecznie pozwalają niwelować działanie sytuacyjnych bodżców. rozwiązanie problemu. Osobowość pośredniczy pomiędzy ciągiem stymulacji a zachowaniem człowieka. Predykcje oparte na rozpoznaniu kompetencji poznawczych okazały się znacznie dokładniejsze niż oparte na znajomości cech. W wyniku tego w umyśle ludzkim przeważa wiedza odpowiadająca kryteriom selekcji. wpływa na to nastawienie percepcyjne. dostrzeganiu właściwości bodźców. S t r a t e g i e k o d o w a n i a to druga zmienna. Odpowiednio do kompetencji kształtują się wzorce zachowań. t o w końcu może nabrać przekonania. bodziec pokarmowy. działa selektywnie. kierunkowa. Freuda. Rozpoznanie tych sposobów kodowania daje zatem podstawę do przewidywania zachowania jednostki. zapewnienie zgodności poznania i emocji w procesach adaptacji do środowiska. powtarzalność niektórych doznań i łatwe zapamiętywanie tego. W przypadku pierwszym ma miejsce refleksyjne przetwarzanie informacji. A. co znane lub podobne do znanego wpływa na kształtowanie tożsamości jednostki. Niektórzy ludzie preferują odbiór informacyjny. jej funkcją jest także integrowanie procesów psychicznych. jak wiadomo. Jeżeli jest to np. nazwijmy ich typem informacyjnym. a w sytuacjach silnych. jakość i efekty tego pośredniczenia zależą od pięciu podstawowych zmiennych osobowości. porównywać je. Ten sam bodziec sytuacyjny może być spostrzeżony i zapamiętany na różne sposoby. Wpływ sposobu kodowania a następnie przetwarzania informacji i wyboru form zachowania doskonale ukazują badania Mischela. w przetwarzaniu informacji i umiejętności ich praktycznego wykorzystania. wzbogacanie lub korekta odpowiedniego fragmentu obrazu rzeczywistości. May.. które są wzbudzane popędowo. Uwaga człowieka. o niewyraźnych właściwościach zachowanie bardziej zależy od cech osobowości. jedni np. traktujący bodźce środowiska jako jedyne wyznaczniki zachowania. Ona też ukierunkowuje zachowanie jednostki zgodnie z obrazem świata (wiedzą o nim). Motywacyjna percepcja pobudza chęć konsumacji (przyswojenia. Jeżeli np. że np. działanie regulatorów osobowościowych zostaje wyciszone.185 Cattella. w sytuacjach niejednoznacznych. ktoś spostrzegł piękną róże i następnie zaczął zawracać uwagę na inne egzemplarze kwiatu. barwę. Pierwszą z nich stanowią k o m p e t e n c j e p o z n a w c z e. H. kształt. Nie zaspokojone wywołują frustrację i przy odpowiedniej jej sile-agresję. że jest znawcą róż i uznać tę postać . niż ukazane. 1974) Wykazał on. dotyczące odraczania gratyfikacji.

W. S y s t e m y i p l a n y s a m o r e g u l a c j i są zmienną podmiotową osobowości. Podanie wiarygodnej informacji o tym.C. 1999 r. Literatura zalecana: . Kontrola zachowania na podstawie planów.J. . to”). Lukaszewski: Osobowość: struktura i funkcje regulacyjne. zwłaszcza społecznego. gdy osobnik musi samodzielnie wykryć najlepsze rozwiązanie. wyraz oczu. Hall. Kraków. a w konsekwencji i naszych zachowań wobec innych.186 znawstwa za cechę swojej tożsamości. Oniszczenko: Genetyczne podstawy temperamentu. PWN. Kierunek zmian maże być pożądany. S. 1986 r. W takich sytuacjach kształtują się oczekiwania typu „co i czy dany bodziec zapowiada”. Wyd. Powtarzając się stają się bodźcami warunkowymi(BW).T. W umyśle człowieka związki te aktualizują się w postaci implikacji ( „jeżeli.GWP.powoduje to. „zapowiedzią” istotnego zdarzenia. Dotyczą one związku pomiędzy zachowaniem a rezultatem zachowania. Warszawa. Na podstawie różnych obserwowalnych wskaźników (budowa ciała. 1996 r . Reykowski: Problemy osobowości i motywacji w psychologii amerykańskiej.. wiek. Woźny w jednej z galerii sztuki wyrzucił do śmietnika kompozycję drutów i taśm metalowych. Warszawa. 1974 r. O c z e k i w a n i a to kolejna zmienna w przedstawianej strukturze osobowości. Mądrzycki: Osobowość jako system tworzący i realizujący plany.UW. Gałdowa: Klasyczne i współczesne koncepcje osobowości. UJ.W. Mischel uważa. Inaczej mówiąc podana informacja o korzystnym zachowaniu przyśpiesza warunkowanie instrumentalne. jaki rodzaj zachowania jest wymagany do tego. zmienia się w czasie.Wyd. że jego teoria lepiej niż inne wyjaśnia uwarunkowanie zachowania w sytuacjach zmieniającego się kontekstu. Gdańsk. PWN. 1994 r. by osiągnąć dany cel . Utrwalone w umyśle właściwości podobnych doznań stanowią element stałości osobowości i zachowania jednostki w różnych sytuacjach. . że aktualizuje się ono względnie szybko. Osobowość człowieka jest strukturą dynamiczną. przebiega ono sprawniej niż wtedy. Warszawa. świadczyć o rozwoju lub prowadzić do zaburzeń i stanów patologicznych. Stopień kontroli hierarchicznego ładu zachowania jest jednym z istotnych wskaźników funkcjonalnej sprawności osobowości człowieka. Siek: Struktura osobowości. .S. które zapewnia optymalną korzyść. realizowana dzięki mechanizmowi sprzężenia zwrotnego. Różnicuje ona zachowania ludzi ze względu na przypisywaną wartość danemu bodźcowi lub klasie bodźców. wywołując oburzenie autora i znawców sztuki nowoczesne z powodu takiego potraktowania wybitnego dzieła sztuki. płeć) formujemy oczekiwania odpowiedniego zachowania osoby. 1997 r.A. Prawidłowości warunkowania klasycznego leżą u podstaw tego typu oczekiwań. Stykając się z człowiekiem o zaniedbanym wyglądzie nie będziemy oczekiwali demonstracji dobrych manier i vice versa. pozwala właściwie rozumieć elastyczność i zmienność reagowania ludzi na bodźce sytuacyjne. G. 1964 r. Chcąc uzyskać pożądany wynik zachowania w danej sytuacji osobnik rozważa różne możliwości działania i wybiera takie. Czwartą zmienną stanowi s u b i e k t y w n a w a r t o ś ć b o d ź c a.. Warszawa. Bodźce w sytuacjach naturalnych bywają sygnałem. u której one wystąpiły. ale nie w sensie absolutnym. może bowiem sam formułować cele własnego działania. . Doświadczanie wartości łączy się z przeżyciem pozytywnych lub negatywnych emocji. Człowiek jest zależny od środowiska. Lindzey: Teorie osobowości. co usposabia do odpowiadającego im zachowania. PWN. Warszawa. . W przypadku wytyczenia kilku celów dążeń ustala priorytet i sekwencje zachowania. .

ostatni z nich przebiegał w czasie od 17-18 do 23-25 roku życia jednostki. sporządzona na podstawie danych z połowy XX wieku. pod wpływem wyników badań podłużnych (trwających nawet 30 lat!).1961). poprawności myślenia. szczególnie osobowości. Rozdział X Rozwój osobowości człowieka dorosłego. opanowania emocjonalnego i innych. wokół której organizuje się życie człowieka dorosłego. docenia się procesy rozwoju człowieka dorosłego i powszechnie uznaje się zasadę life span. Strelau: Psychologia temperamentu. Wyróżniła następujące fazy tego okresu: 1) pojawienie się zdolności reprodukcyjnej (15-25 rok życia). Warszawa. ogólnego wyglądu. Poznanie właściwości rozwoju człowieka dorosłego.J. wagi. że jest to okres w pełni świadomej działalności. Tabela 10 Wiek życia % ojcostwa w populacji rówieśników % macierzyństwa w populacji . w ramach niniejszego opracowania.187 . Niemniej znaczenie tej kwestii dla rozumienia zachowania i odczuć człowieka wymaga zasygnalizowania przynajmniej niektórych wątków z tego zakresu. Rozwój osobowości człowieka dorosłego.Szewczuk. Życiem człowieka dorosłego kierują. 1998 r. wynikłej z przemyśleń i życiowego doświadczenia. Taki punkt widzenia przeważał do lat 70-tch. wyklucza możliwość jej prezentacji. L. pozostający w cieniu dziecięco-młodzieżowego odpowiednika. Na co dzień najczęściej myślimy o i borykamy się z problemami rozwoju dzieci i młodzieży. jest słabo zbadany i niedoceniany. aktualnie. czasami dostrzegamy pojawianie się dotychczas nie występujących cech psychicznych: dokładności spostrzegania. Problem rozwoju człowieka jest przedmiotem zainteresowania psychologii rozwojowej. zajmującej się zarówno zagadnieniami przemian gatunkowych (rozwój filogenetyczny). bogate w treści kulturowe swego społeczeństwa. natomiast większego znaczenia nabiera osobowościowa regulacja zachowań. obserwujemy zmiany ich wzrostu. Wszystko to. dwie potrzeby: miłości i pracy. 3) utrata zdolności reprodukcji (45-60). Poznanie problemów rozwoju dorosłego człowieka jest godne uwagi i z tego powodu. Wołoszynowa wyróżniała 7 okresów rozwojowych. złożoność i wielowątkowość problematyki rozwoju. Charlotte Buhler uznała kojarzącą się z miłością rozrodczość za podstawową oś. czyli rozwoju w ciągu całego życia (Papalia. Przy tym praca jest podstawową formą aktywności tego okresu i ona wyciska swe specyficzne piętno na psychice ludzkiej (Mika. Tezę Buhler ilustruje niżej przedstawiona tabela 10 ( podaje za Szewczukiem. nawet w syntetycznej wersji. 2) stabilizacji (lata 25-40). Nawet według niektórych poglądów rozwój jednostki ludzkiej kończy się wraz z dojrzałością. Zależność dorosłego od impulsów biologicznych i popędów nie jest tak znaczna jak młodzieńca. PWN. według Freuda. jako i jednostkowych (rozwój ontogenetyczny). Obie są wielowątkowe. Np. 4) degradacji biologicznej (65-do śmierci).1981). wyspecjalizowanego działu wiedzy psychologicznej.1975. w aspekcie miłości i pracy ma zatem pewne znaczenie zarówno dla teorii jak i praktyki psychologicznej. 1961) czasu macierzyństwa i ojcostwa.

miejscem twórczości. jak i psychicznej.10 1. Praca jest zjawiskiem więcej niż Janusowym. Polityk angielski W.78 31. E. np.63 29.44 2. sędziego. 5) praca twórcza. naukowców. u sportowców. którzy koncentrują się na posiadaniu potomstwa. dla chleba. nauczyciela.. Praca automatyczna niewiele korzyści daje człowiekowi.65 Zauważmy. zarówno sfery somatycznej. świadomie unikających ojcostwa lub macierzyństwa. Jej wyobrażenie aktywności człowieka dorosłego bardziej pasuje do kobiet niż mężczyzn. co jednostka czerpie z pracy i tego. mimo to niedokładności zestawienia budzą parę zastrzeżeń. Nie obejmuje natomiast osób bezpłodnych. 3) szablonowa praca według narzuconych schematów.Buhler charakteryzuje jedynie pewną frakcje dorosłych tych. matematyków. na początku XXI wieku zdolność rozrodcza pojawia się znacznie wcześniej niż w 15 roku życia. Pietrasiński. np. L. Narasta też ilość małżeństw bezdzietnych.Kant. Osiągnięcia te bardziej kojarzą się z pracą niż miłością. karmicielką. nie staje się . kasjerki w supersamie. Poza tym obecnie wiele kobiet rezygnuje z posiadania dzieci na rzecz kariery zawodowej. podważającym sensowność określenia „stabilizacja” jest masowe bezrobocie wśród starszej młodzieży. Najczęściej podejmuje się ją z przymusu ekonomicznego. kontaktów społecznych i . Łączenie poziomu aktywności człowieka dorosłego ze sprawnością biologiczną jest jednak tylko częściowo uzasadnione. żyjących w celibacie. artystów. np. Dane statystyczne. policjanta kierującego ruchem na skrzyżowaniu ulic. ukazane w tabeli 10 świadczą na rzecz tezy autorki ale jednocześnie pokazują zawodność rozumowania ahistorycznego. maszynistki w biurze. Różnorodność tego. W. pięć rodzajów pracy: 1) praca automatyczna. Dotyczy to. również odraczające w czasie stabilizację życiową. nadzieją.53 9. 4) samodzielna praca w postaci realizowania zadania. że wskaźniki procentowe w obu rubrykach przekraczają 100%.22 26. Korelacja taka występuje np.miejscem odpoczynku. jest zasadna w aspekcie rozrodczości i poziomu inteligencji skrystalizowanej.70 12.73 4.20 35. półautomatyczna praca. Formalnie rzecz ujmując opis Ch. natomiast macierzyństwo i ojcostwo zostało przesunięte na lata późniejsze. wykorzystuje też nieliczne możliwości zatrudnionych. Gladstone jako 83-latek po raz czwarty został premierem Wielkiej Brytanii i rządził energicznie i mądrze. co do niej wnosi. wykonywanie jednostajnego ruchu dokręcania śruby przy taśmowym montowaniu samochodów. Przejrzysty obraz zróżnicowania charakteru pracy przedstawił Z. których aktywność jest bardziej rozproszona na liczne sfery życia zbiorowego. Wybitne dzieła po 75 roku życia tworzyli G. naukowej. 2) nawykowa. Mamy.12% 11. Rozrodczość jest jednym z przejawów wydajności energetycznej organizmu. wpływa na cechy jej osobowości i określa rolę pracy w życiu człowieka.23% 24.16 14. księgowej.. Zapewne liczono każde ojcostwo i macierzyństwo. np. lekarza. np. przekleństwem. C. artystycznej. Możliwość czerpania i dawania zależy w dużym stopniu od rodzaju pracy.Kranach. Dzisiaj. według niego. zdaniem autorki.Verdi. bywa mozołem.58 18. Sait-Seans.Wundt i wielu innych. wartością pożądaną. jest ona najwyższa od 20 do 45 roku życia. E.188 19 20 – 24 25 – 29 30 – 34 35 – 40 41 – 44 45 0. ale nie znajduje potwierdzenia w przypadkach aktywności społecznej. Innym czynnikiem.

osobnik zyskuje uznanie otoczenia. Nabyte umiejętności i spełniane funkcje (pełnione role) wyróżniają go spośród innych pracowników i stają się tym samym cechą jego tożsamości. wpływ ten jest stopniowalny: im bardziej twórcza praca. jako istota inteligentna. W takich przypadkach mamy do czynienia z a l i e n a c j ą p r a c y. Przykładem ilustrującym może być obojętność pielęgniarek wobec pacjentów. Maslow nazywa to potrzebą wzrostu. Maslach) ”Ludzka” praca zaczyna się od poziomu drugiego. ułatwiająca porozumiewanie się i obronę wspólnych interesów. Daje znać o sobie chęć coraz bardziej sprawnego działania. poszukuje i w miarę możliwości wybiera taką formę pracy. miłości. że człowiek jest systemem zamkniętym. np. z poszanowaniem parterów współdziałania. lecz wskazuje na realny proces rozwoju człowieka pod wpływem pracy. po 30 latach badań grupy 97 mężczyzn (jedynie mężczyzn!) wskazał wprawdzie. tworzącym samego siebie. V a r e l a. Następuje identyfikacja z grupą zawodową. wiedzy. Jeżeli ten warunek zostanie spełniony. Nie rzadko też wspólna praca kończy się związkiem małżeńskim.in. Jest czymś zewnętrznym. niemal zupełnej obojętności wobec wykonywanych czynności profesjonalnych i ludzi z nimi kojarzonymi. niestety. doskonalenia umiejętności. traktowanie ich jako przypadków. elektryk czy specjalista od marketingu.. tym wyrazistszy jej wpływ na rozwój człowieka. W systemie tym funkcjonuje m. Umożliwia ona człowiekowi zaspokojenie (poza materialnymi) licznych potrzeb wyższego rzędu: produktywności. Psychologowie podejmowali wiele prób ukazania prawidłowości rozwoju człowieka dorosłego. samorealizacji i innych.189 ona potrzebą psychiczną. Hasło „Praca uszlachetnia” nie jest jedynie zwrotem propagandowym. pełni rozwoju zdolności. oznacza samorealizację człowieka. W miejscu pracy lub poprzez pracę ludzie nawiązują większość swoich kontaktów społecznych. Rzecz jasna. a nie cierpiących jednostek (C. Zwrot „rodzina pracownicza” ma czasami realny odpowiednik w rzeczywistości. jego prestiż osiąga wysoki poziom. V i l l a n t np. Długotrwała dokuczliwa praca prowadzi do w y p a l e n i a zawodowego. spełnienie człowieczeństwa. Praca jako zespół czynności służy s a m o r e a l i z a c j i jednostki. pojawia się satysfakcja z wykonywania podjętych czynności i narasta zaangażowanie w proces tworzenia. Nic w tym zaskakującego. trzydziesta czasem rewizji i konsolidacji. uprzejmości. Człowiek. niemiłego. osobowość wielowymiarową. dobroci i sprawności. który się bardziej rozwinął. jego zdaniem człowieka charakteryzuje dążenie do pełni człowieczeństwa. a nawet frustrującego i stresującego. pogody. G. iż dwudzieste lata życia jednostki są okresem nadziei. prestiżu tożsamości. ale charakteryzując rozwój poprzestał na stwierdzeniu. budzi się h o m o c r e a t o r. Utrzymują oni. wykonując je nabywa umiejętności i zostaje uznany przez otoczenie jako wykonawca X. W miejscu pracy otrzymuje człowiek określone zadanie do wykonania. co znaczy. która odpowiada jego właściwościom fizycznym i psychicznym. że rozwój jednego elementu pociąga za sobą modyfikację innych i dostosowanie ich do poziomu tego. że sprawniejsi w nauce lepiej poradzili sobie w życiu. kierowca. kontaktów społecznych. szlachetności. narzuconym. ale i rodzin pracowniczych. Często owocują one trwała przyjaźnią nie tylko pracowników. zasada „okrężnych interakcji”. Związek ten interesująco wyjaśniają H. a pięćdziesiąte utrwalaniem prawdziwej . gdyż w pracy wielu ludzi spędza około 1/3 czasu swego dorosłego życia. Wymienione czynniki znacząco wpływają na społeczny wymiar osobowości. M a t u r a n a i F. czterdzieste są „kryzysem wieku dojrzałego”. nie przyniosły one w pełni zadawalających rezultatów. Niektórym ludziom udaje się osiągnąć przedstawiony stan rzeczy i ukształtować tzw. Jeżeli czynności zawodowe są wykonywane sprawnie. poczuciem czegoś obcego. Wykształcone poczucie tożsamości zawodowej jest jednym ze wskaźników dojrzałej osobowości człowieka. Osiągnięcie optimum sprawności.

które to u dorosłych objawia się kultem bohaterów politycznych (przywódców narodowych). Jest oczywiste. Problem włączania się ludzi dorosłych do biegu świata konkretnej społeczności występuje w niektórych sytuacjach z niebywałą siłą. Napięcie na linii ufność-nieufność bywa niezwykłym utrudnieniem w nawiązaniu interakcji i podjęciu współpracy. spożywanie i wydalanie bez napięć i frustracji. Wyuczone sposoby postępowania w takich sytuacjach stają się trwałymi cechami osobowości. nieufności i wrogości wobec ludzi. że cechy osobowości człowieka. że dorosły weźmie pod uwagę takie aspekty ciała. jej opiekuńczość sprzyja rozwojowi ufności dziecka Objawami tego stanu są spokój. pozwala przezwyciężyć . Ludzkość. Wrażliwość rodziców na potrzeby dziecka daje podstawę dla rozwoju nadziej. zadowolenie. Mimo jej nasycenia problematyką rozwoju dziecka. współmałżonkiem. sam Erikson w jednej ze swych prac przedstawiał je w odwrotnej kolejności. człowiek dorosły może znaleźć się w sytuacji podobnej. jest przekonany. Co więcej. wspólnikiem wymaga rozwiązania problemu ufności w pierwszej kolejności. Wynika to i z tego. religijnych. Kształtują wiarę w absolutną i nieuniknioną sprawiedliwość. 1970. wejście do rodziny męża egzemplifikują sytuacje tego typu. H. Dzieci i młodzież „przechodzą” przez kolejne fazy rozwojowe. że każda kolejna faza rozwojowa wpływa na treść fazy poprzedniej. ale na poziomie dojrzałości. idolizm.wstyd i niepewność. Emigracja.”( Ericson. Uwagi te wskazują raczej na tendencje rozwojowe osobowości niż na realne procesy jej kształtowania się. Lukę wiedzy z omawianego zakresu częściowo uzupełnia ogólna teoria rozwoju społecznego E.190 tożsamości. Odpowiada ona freudowskiemu stadium analnemu. dotyczy kształtowania się poczucia obowiązku i woli osobniczej i autonomii. sportowych. s. Praktyki religijne odpowiadają dziecięcej potrzebie poddania się mocy. Ufność w pierwszej fazie odnosi się przede wszystkim do cielesności dziecka. definiuje ją od nowa. zmiana miejsca pracy. a w aspekcie społecznym do matki. W wymiarze ufność-nieufność dokonuje się pierwsze włączenie się dziecka do świata społecznego. uwzględnia inne cechy odniesień wymienionych przez Eriksona. doceniając egzystencjalną potrzebę ufności. ukształtowane w dzieciństwie funkcjonują w zmodyfikowanej formie także u ludzi wieku dojrzałego. zgoda na krótkotrwałe nieobecności matki-zaufanie. nadała jej instytucjonalny wyraz tworząc religię. E r i k s o n a. a z drugiej do u b ó s t w i a n i a.56).. Konieczność współdziałania z odmiennym pod jakimś względem partnerem. psychiki i etosu społecznego. nawet sprzecznych ze sobą. Autor ten. Rozwiązuje on wtedy podobny problem. podstawowym problemem dziecka jest ufność. Patologiczny rozwój tej fazie prowadzi z jednej strony do mizantropii. ”Religia jest najstarszą i najtrwalszą instytucją służącą rytualnemu przywracaniu poczucia ufności w formie wiary. niezależności od matki i granic niezależności. niezbędne dla rozwoju autonomii. Poczucie samokontroli wyzwala u niego poczucie dumy i swobodę ekspresji. zawiera ona interesujące charakterystyki wieku dojrzałego. Faza druga rozwoju „przebiega” w wymiarze autonomia. W pierwszej z ośmiu prezentowanych faz. niestety dość często występujący i w naszym społeczeństwie. pewność powrotu. Ale układ sekwencji faz nie jest sztywny. przebaczającej i budzącej ufność. w których napotykają specyficzne problemy i rozwiązując je wykształcają i w różnym stopniu utrwalają cechy charakteru. Jest to tzw. zgodnie z teorią psychoanalizy. Jego jakość zależy od zachowania matki. Dorośli muszą umieć wzbudzać u dziecka poczucie pewności siebie. których nie dostrzegało dziecko. niezbędnej do trwania i życia. z przełożonym.. reprezentantki świata zewnętrznego. ale zawsze wyrażający siłę witalności ludzkiej. W efekcie w każdym „wycinku” rozwoju ludzkiego mamy inny zestaw cech danej fazy. z jaką borykało się dziecko.

Są one postawą zadowolenia z przebytej drogi życiowej i uznania celowości i sensu życia w ramach społecznego ładu. rywalizacji.stałego odgrywania roli innej osoby. rozwoju inicjatywy przeciwstawnej poczuci winy. niezdolnością do dzielenia prawdziwej intymności. Fazę czwartą określa wymiar pracowitość-poczucie niższości. Nieudane próby w tym zakresie lub narzucenie dziecku obrazu osoby nieudolnej przez otoczenie prowadzi do zrodzenia się kompleksu niższości. Faza trzecia. zadręczania się lub do „postawy aktorskiej” . W krańcowych przypadkach przybiera ona postać autorytaryzmu. zbliżającej się śmierci. zespolenia się z innym człowiekiem i ukształtowania „skonsolidowanej tożsamości”. tak istotnej w życiu człowieka dorosłego. Bliskość i izolacja stanowią wymiar szóstej fazy. Niezdolność rozwiązania problemów tej fazy skutkuje izolacją. ogólnie: zdolność powoływania do życia istot ludzkich. Odpowiada ona potrzebie poczucia przynależności Do określonej kategorii ludzi czy kręgu ideowego. Niebezpieczeństwem skrajnego utożsamienia się z ideą lub grupą może być nietolerancja i bezwzględność sądów i działań. Niepowodzenia w działaniu prowadzą do poczucia winy. wytworów. dający pierwszeństwo literze nad duchem prawa. wyolbrzymianiem różnic miedzy „moim” a „obcym”.191 własną niemoc. Młodzi ludzie w tym okresie przeżywają kłopoty scalania różnych wątków własnej tożsamości i poszukiwaniem odpowiedniej ideologii. obiektu uwielbienia. Przeciwieństwem twórczości jest negacja. Faza ósma. bezsensu poczynań życiowych jednostki. Miłość. nabycia umiejętności pracy i dokładnego posługiwania się narzędziami techniki. którzy są kompetentni. Dążenia afiliatrywne wyrażają siłę witalną w tym okresie. ma ono oznaczać zarówno prokreację jak i produktywność. naśladowania i ogrywania ról osób dorosłych. Jest to czas ekspansji językowej i ruchu. Krótko rzecz ujmując jest to czas uczenia się pracy. pedantyzm i formalizm – osobowość pedanta. Ostatnią fazę życia. zmienności kolei losów ludzkich i wynikającej z tego niespójności działań ludzkich. „okresem burzy i naporu” i charakteryzuje się poszukiwaniem ludzi i idei przewodnich życia. Integralność wyraża poczucie spójności i pełni. następującej po ukształtowaniu się tożsamości jednostki. zarówno wobec przyjętej ideologii jak i osoby. W życiu dorosłych problematyka tej fazy znalazła instytucjonalny wyraz w zasadzie prawa i porządku. Idzie w niej o rozwinięcie i podtrzymanie identyfikacji z tymi. na straży której stoją sądy. Spaczenia rozwojowe w tej fazie prowadzą do nadmiernego poczucia winy. Wypaczonym rytualizmem jest legalizm. o kształtowania poczucia fachowości. Nadmierne wymagania i zawstydzanie przy okazji treningu czystości prowadzi do zaniku wstydu lub skrytości. Niebezpieczeństwem z drugiego bieguna jest przesadna dokładność. Erikson proponuje szerokie rozumienie tego określenia. Daje to szansę zastąpienia „ja” przez „my”. świadomego stawiania celów. co stworzyła miłość lub przypadkowy wysiłek twórczy. twórczość. Symbolicznie określa się ją jako „stadium życiodajności”. wpływają na kształtowanie się zalążków sumienia. wzajemne oddanie się i przeżywanie miłości stanowi główną treść tego okresu. fałszywości i przebiegłości. przeprowadzające rozprawy według odwiecznych rytuałów sądowych. Ważną rolę odgrywa przy tym wierność. zaabsorbowaniem sobą i w narcyzmie. . Rozpacz rodzi się z poczucia stagnacji. idei i wyższych stanów własnej tożsamości. odmowa włączenia pewnych grup ludzkich w obręb swego oddziaływania. określana dramatycznie jako „integralność i rozpacz” wieńczy życie jednostki. unikanie autentyczności. chęć jego utrwalenia i przekazania innym. Piąta faza rozwojowa bywa inaczej nazywana „kryzysem tożsamości”. Fazę tę charakteryzuje życzliwa troskliwość wobec wszystkiego. jednej z trzech dotyczącej tylko wieku dorosłego. Siódma faza rozciąga się w przestrzeni między twórczością a stagnacją.

sposób uzasadnienia norm. K o h l b e r g. Podążąjąc śladami Piageta wyróżnił Kohlberg trzy poziomy rozwoju moralnego (przedkonwencjonalny. a proces wchodzenia w świat ludzi dorosłych nazywa się uspołecznieniem. Patologicznym stanem jest zarówno nadmierna rozpacz jak i wybujała mądrość. One też są najmocniej zakorzenione w osobowości człowieka. 2) heterenomiczną. Kryterium wyod-rębnienia zarówno poziomów jak i faz była jakość rozumowań moralnych. że straszenie potwornymi karami piekielnymi było podstawową metodą utrzymania ładu moralnego w niektórych . W praktyce jest to mądrość typu retro połączona z uporem właściwym temu wiekowi. moralne – każde w swoim zakresie. Jean Delumeau wykazał w swym monumentalnym dziele pt. Jedynie lęk nieprzyjemnych skutków naruszenia norm skłania ludzi tego typu do zachowań moralnych. Normy prawne. 3) autonomiczną. występuje u osób. że jest się mądrym” i nazywa sapientyzmem. spełniają tym samym rolę regulatorów. czy należy postawić przed sądem człowieka. Grzech i strach. które uzasadniają konieczność przestrzegania norm obawą przed karą. ukazuje skomplikowany obraz osobowości człowieka dorosłego z perspektywy rozwojowej. naśladowania innych. ukazująca formy ujawniającej się siły życiowe w rozwiązywaniu podstawowych sprzeczności ludzkiej egzystencji. Jednak założenia uniwersalizmu.192 kumulacji doświadczeń przenika mądrość. Jednak najszerszy zakres stosunków międzyludzkich obejmują normy moralne. wkraczają one w sferę trudno kodyfikowalną. który wiele lat temu popełnił przestępstwo ale obecnie jest wzorowym obywatelem społeczności? W rezultacie badań stwierdzono. Koncepcja Eriksona. Konkludując powiedzmy. że o poziomie rozwoju człowieka dorosłego świadczy rodzaj uznawanych norm moralnych i konsekwencja w ich przestrzeganiu. skłania do postawienia pytania: kogo przedstawił Erikson? Człowieka w ogóle. typowe dla orientacji psychoanalitycznej. Znaczy to. Tę ostatnią charakteryzuje Erikson jako „niemądre udawanie. pochodząca z zewnątrz. w niej tkwi siła życia i ona jest przekazywana pokoleniu młodych. Mimo. U dorosłych jest to lęk przed służbami ładu społecznego i lęk przed grzechem. U dzieci jest to lęk przed karą ze strony rodziców. której trzeba przestrzegać. który badając genezę i rozwój norm moralnych u dzieci wyróżnił trzy fazy tego procesu:1) prelogiczną. Badania empiryczne prowadzono metodą dylematów moralnych. np.określają granice zachowań dopuszczalnych i niedopuszczalnych. Faza I. rzecz święta. przyczyniła się ona bez wątpienia do pogłębionego rozumienia motywów działań człowiek dorosłego i jego relacji ze środowiskiem. co skłania do ostrożności w przejmowaniu jego wizji. W tym ujęciu rozwój moralności jest procesem poznawczym. moralności heteronomicznej. a raczej pseudomądrość. nauczycieli i innych osób. czy też człowieka kultury zachodu XX wieku? Wiele wskazuje na to. Nie dostrzegają oni innych aspektów moralności. religijne. że uczestnik życia zbiorowego musi nabyć umiejętności społecznych i przyswoić normy regulacji współżycia między ludźmi. odwołują się do sumienia. Nawiązał on do badań i poglądów J. przestrzega je na zasadzie przykładu. obyczajowe. dających postawę charakterystyki wspomnianych sześciu faz. dziecko nie rozumie jeszcze istoty norm. konwencjonalny i moralności zasad) oraz sześć faz rozwojowych. moralność jawi się dziecku jako narzucona przez dorosłych. że w zamierzeniu miała przedstawiać mechanizmy rozwoju dzieci i młodzieży. Pigeta. Człowiek jest istotą społeczną. Trudnego zadania przedstawienia problemu rozwoju moralnego ludzi podjął się amerykański psycholog L. że opis dotyczy drugiej opcji. że uzasadnienia układają w sześć odrębnych grup. bowiem są interioryzowane od najwcześniejszych lat życia i wspierane przez normy religijne i prawne. moralność traktuje się jako rezultat umowy.

D. Poziom moralny jednostki jest jednym z wyznaczników jakości i skuteczności jej funkcjonowania w społeczeństwie. zdaniem Kohlberga. odwołująca się do strachu i przymusu. F. Weber. Eriksona. . 1980 r. Witkowski: Rozwój i tożsamość w cyklu życia. K a n t.w: T. 1969 r. umowy społecznej. najwyższego poziomu rozwoju moralności. Również ocena wartości człowieka dorosłego kształtuje się głównie na podstawie jego moralnego funkcjonowania. 1976 . Mika: Społeczne podstawy zachowania.L.London. Warszawa. . Wołoszynowa: Psychologia ogólna i rozwojowa.a V i VI egzemplifikują moralność zasad. - .Reidl. Fazy I oraz II zalicza się do stadium przedkonwencjonalnego. bo opinia społeczna tego się domaga. Szewczuk. 1990 r. . . Faza II. Tak jak dążenie do piękna nie potrzebuje uzasadnienia. a trójka ostatnich kształtuje się w późniejszych okresach życia. bo jeżeli ja naruszę czyjś interes. Przy takim rozumieniu istoty norm moralnych ich przestrzeganie wynika z racji porozumienia społecznego. faza obowiązku. New York. występują już w wieku dziecięcym. w jednakowym stopniu rozłożonym na wszystkich. Warszawa. konformizmu. Niektórzy znawcy wpływu moralności na życie społeczne (M.W. Warszawa. autonomii moralnej. PWN. interesu osobistego. WP. jej właściwości dobrze oddaje hasło „Żyj sam i daj żyć innym”. Tomaszewski (red): Psychologia. w :T. 1980 . . którzy traktują moralność jako atrakcyjną samą przez się. Varela: Autopoiesis and Cognition: The Realisation of the living. Faza IV. Studium koncepcji E. określa poziom jego rozwoju cywilizacyjnego. jako wartość samoistną. J. III i IV do konwencjonalnego. 1975 r. to on naruszy mój. bo inni oczekują zachowań zgodnych z moralnością. Lektura zalecana: L. Należy przestrzegać norm moralności ze względu na mój interes. traktując obowiązek jako podporządkowanie się prawu. Likona (ED): Moral development and behavior.Z. Psychologia człowieka dorosłego. Kohlberg: Moral stages and moralization. spełniania oczekiwań innych. Faza VI. zawartego w imię ochrony dóbr stron porozumienia.L.Toruń.H. . Najmniej korzystna z tego punktu widzenia jest moralność heteronomiczna. Rotter) zaznaczają. Ten typ moralności zalecał E. o najwyższej wrażliwości moralnej. Do takiego rozumienie moralności dochodzą tylko nieliczne. Należy przestrzegać norm moralnych. należy respektować normy moralne ze względu na konieczność utrzymania ładu społecznego i sprawności funkcjonalnej systemu społecznego. 1961 r. dominującej w danym społeczeństwie.S. Faza III. Pierwsze trzy fazy. PWN. The cognitive-developmental aproach. Pietrasińki: Rozwój człowieka dorosłego. Jest to typowy sposób rozumowania wielu amerykanów. Warszawa. McClelland. Nie dotrzymania umowy przez którąś z nich zwalnia pozostałe z konieczności podporządkowania normom. nie wynikającym z indywidualnego poczucia. Faza V. odpowiadająca samorealizacji w rozumieniu Masłowa.193 społeczeństwach europejskich aż do połowy XX wieku. że typ moralności. Skuteczność moralnej regulacji zachowań przy takim poziomie rozwoju rozumienia moralności jest niezbyt wysoka. charakteryzuje ludzi. tak dobro moralne pociąga swą atrakcyjnością. PZWS. Maturana.H.

Stan taki określa się wieloma terminami: anormalność. Badacz ten skierował do kilku szpitali ludzi zdrowych. Opracowania te zmierzają do uporządkowania terminologii i ułatwień diagnostycznych. Wielu ludzi cierpi z powodu zaburzeń psychicznych. z powodu dużej różnorodności objawów zaburzeń psychicznych. co siła faktu wymaga uproszczeń i skrótów. umysłowa lub nerwowa. Dlatego też teorię psychologiczną musi wspierać doświadczenie lekarza lub psychoterapeuty. Wymownym ostrzeżeniem przed nadmierną pewnością w tej dziedzinie jest eksperyment D. może być względnie pewną podstawą diagnozy. zwanym skrótowo DSM-IV występuje aż 230 rodzajów zaburzeń. swoich współpracowników. tak jak przejście od nocy przez świt do jasnego dnia. ich treść zmienia się w zależności od kontekstu użycia. Dopiero zestaw. .dyskomfort obserwatora. Dzieje się tak m. sprzeczność ze standardami. obowiązującą w Polsce.in. G.194 Rozdział XIV Psychopatologia i psychoterapia. Do wyróżnienia zaburzenia psychicznego pomocne są następujące wskaźniki: . Mimo ich upowszechnienia poddana badaniom 30-osobowa grupa specjalistów od terapii. wynikły np. wyjątkowość zachowania. . niezrozumiałe zachowania. R o s e n h a n a. We wprowadzeniu do psychologii można je jedynie zasygnalizować. amerykańskim kompendium wiedzy o zaburzeniach. . . specjalistycznego działu psychologii.patrz: A. To skłania cierpiących do skrywania swych dolegliwości i unikania poradni specjalistycznych. jego zmienność w podobnych sytuacjach. K ę p i ń s k i). z zachowań obscenicznych (Z i m b a r d o).irracjonalność działania. rozpoznała poprawnie jedynie 83% dolegliwości pacjentów (D. Zostali oni zwolnieni dopiero po interwencji eksperymentatora. posługująca się podręcznikowymi charakterystykami zaburzeń. choroba psychiczna. Problemy kryjące się pod tytułowym hasłem tego rozdziału są domeną zainteresowań psychologii klinicznej. W tej subtelnej „materii”.nieprzystosowanie społeczne.doświadczanie długotrwałego cierpienia lub lęku. Sklasyfikowano je w 17-tu grupach. a tym samym do nasilania się cierpień. nauka nadal przeplata się z intuicją i sztuką empatii. który nazbyt kojarzył się z psychoanalitycznym rozumieniem zjawiska. Co więcej. Tymczasem granica pomiędzy nienormalności a stanem normalnym jest płynna. wzbudzającą nieprzychylne nastawienia społeczne. Unikanie stosowania ostrych granic podziału jest w tej wersji wymogiem kultury współżycia i orientacji humanistycznej. To . gdy „chorzy” następnego dnia informowali personel lekarski. Żaden z przestawionych wskaźników wzięty pojedynczo nie stanowi dostatecznej podstawy kwalifikacji stanu do kategorii „zaburzenie” i żaden nie jest warunkiem koniecznym wystąpienia zaburzenia. . L e w i c k i) zajmuje się opisem i wyjaśnianiem przyczyn zaburzeń psychicznych. jaka stanowią zaburzenia psychiczne. utrudniających diagnozę i ich klasyfikację (A. Niektóre z nich mają konotację (zabarwienie uczuciowe) negatywną. Zgodnie z najnowszym. że są zdrowi. wydanym w 1994 r. większość cierpień w stanie zaburzeń jest znana niemal każdemu człowiekowi z chwilowo odczuwanych dolegliwości. przyjmowano to za kolejny dowód występowania choroby. W zarysie podział ten pokrywa się z Międzynarodową Klasyfikacją Zaburzeń (ICD-10). Określeniem tym zastąpiono obecnie dawniej używany termin „nerwica”. Z a b u r z e n i a l ę k o w e. Psychopatologia (nie wszyscy specjaliści używają tego terminu. Zostali oni przyjęci na oddziały psychiatryczne i przypisano im poważne zaburzenia psychiczne.nieprzewidywalność zachowania. a dokładniej konfiguracja kilku objawów. M a y e r).niekonwencjonalność. Poza tym w dziale tym szczególnie wyraźnie występuje rozbieżne rozumienie terminów. To nie ułatwia budowy zwartego i klarownego obrazu problemów i stanu badań w tej dziedzinie. działanie wbrew własnym interesom i normom społecznym.

hystera=macica) w obrębie ciała. Dolegliwość ta objawia się również w postaci bólu mięśni. L ę k b e z p r z e d m i o t o w y. leczenie staje się niezbędnym. u kobiet-brakiem orgazmu. czuje się on najbardziej zmęczonym po dniu pracy. koszmarne sny. w sytuacji braku zagrożenia. najsilniej dokucza mu zmęczenie poranne. zgłaszając się do lekarza spisują je na kartce. N e u r a s t e n i a jest zaburzeniem typowo psychicznym. jakby obręczy wokół głowy. Jedną z właściwości histerii jest jej wielopostaciowość objawów. powtarzają się dwa. jest stale rozdrażniony. Gdy Freud na jednym z posiedzeń psychologicznych przedstawił przypadek mężczyzny-histeryka. impotencją. nie odwołując się do mechanizmów. ma miejsce wtedy. Objawia się wzmożonym biciem serca. poceniem się. Jeden z pacjentów austriackiego terapeuty E. podejmuje sprzeczne decyzje. Powieki wydają się ciężkie. że nerwicę można wywołać eksperymentalnie. Neurastenik ( gr. brzucha. zdrowia dziecka itp. zawrotami głowy. W pracy zazwyczaj jest chaotyczny. Zmęczenie człowiek zdrowego narasta w ciągu czasu pracy. Napięcie mięśni twarzy powoduje „sztywność” mimiczną.195 zaciemniało istotę rzecz. Trwają one krótko. został wyśmiany. Pogląd ten utrzymywał się do XX wieku. Kołatanie serca wywołuje niepokój i lęk. H i s t e r i a to zaburzenie psychiczne znane od czasów starożytnych. Zostaje osłabiona selekcyjna funkcja uwagi. np. około trzech minut. Zaburzenie potencji objawia się u mężczyzn przedwczesnym wytryskiem. Wszystko go rozprasza. Wynika to z faktu. Oto niektóre z nich. asthenos= słaby) szybko się męczy. np. najmniejszy szmer dekoncentruje i odwraca uwagę od wykonywanej czynności. nieoczekiwanymi napadami silnego lęku. „udawanie” symptomów innych chorób. często budzą się i z trudem zasypiają. że neurastenicy źle sypiają. niekiedy chory narzeka na opadanie powiek. Silne bóle w okolicach serca lub jamy brzusznej są podobne do tych. bowiem wiadomo. zwilgoceniem dłoni i innymi. stale się śpieszy. gdy człowiek odczuwa lęk bez żadnego widocznego powodu. Jeżeli trwa długo. które są . L ę k p a n i c z n y charakteryzuje się gwałtownymi. Według psychoanalityków jest on powodowany nieświadomymi impulsami wcześniej wypartej agresji. opisywanych przez Freuda i jego zwolenników. jeszcze nie dopuszczano takiej możliwości. utraty majątku. a także różnorakie objawy fizjologiczne. trzy razy w miesiącu. budzące lęki. zobojętniałego na wydarzenia zewnętrzne. dawniej określany jako nerwica lękowa. Wielość dostrzeganych symptomów chorobowych jest dla nich kolejnym źródłem lęków i zmartwień. Świadomość ich pojawienia się wywołuje napięcie i lęk. Neurastenik odwrotnie. W sferze psychiki ta forma zaburzeń objawia się niemożnością skupienia uwagi. miewają także dokuczliwe marzenia senne. by nie zapomnieć. chociaż jej nazwa sugeruje mylnie występowania jakiegoś niedomagania w funkcjonowaniu układu nerwowego. towarzyszy temu poczucie zamętu i pustki w głowie. trudnościami zapamiętywania. Może on dotyczyć konkretnej sfery życia. niekiedy negatywnie nastawiony do ludzi i świata. wygląda na mocno znużonego. że neurastenik nie rozumie czytanego tekstu albo skierowanej do niego wypowiedzi. Neurastenicy z reguły odczuwają liczne dolegliwości cielesne. Ringela przedstawił listę 96 dolegliwości. Lęk jest jednym z osiowych (zasadniczych) elementów wielu zaburzeń psychicznych. ich sen jest płytki. wieczorem zazwyczaj czuje się lepiej niż z rana. czuje się mocno osłabiony. Ostatnie odczuwa cierpiący jako ucisk okalający. W owej epoce przypisywane je jedynie bezdzietnym kobietom i tłumaczono ich występowanie wędrówką „złaknionej” płodu macicy (gr. Jego występowanie uzasadnia wprowadzenie kategorii „zaburzenia lękowe” dla określenia wielu odmiennych objawowo dolegliwości. głowy. Słaba koncentracja uwagi powoduje. mdłości.

Zaburzenie wyższych form zachowania dobrze ilustruje zespół Gensera. Bóle głowy są tak intensywne. Interesującym przypadkiem jest kamptokornia. głuchotę histeryczną i niewrażliwość innych zmysłów lub nadwrażliwość zmysłową. od radości do głębokiego smutku. Histeria jest swoistą ekspresją napięć wewnętrznych. Konwersje dzielimy na trzy grupy: ruchu (motoryki). wyjątkowo charakterystyczne obejmują szczyt głowy.. Wyróżniającym się zjawiskiem jest parastezja. W języku łacińskim conversio znaczy odwrócenie. Dzisiaj ta forma konwersji występuje niezmiernie rzadko. Ich gesty. kończyny. Występują w niej wizualnie dostrzegane objawy a także zatrzymanie miesiączki. Zaburzenia czucia również przejawia się na wiele sposobów. tworząc łuk. która miała zwyczaj pojenia psa ze szklanki. a pochodny termin „konwersja” oznacza przeobrażenia napięć emocjonalnych w somatyczne symptomy dolegliwości. występujący często u więźniów a objawiający się prymitywizmem zachowania. miny. wydzielanie siary. Według klasyfikacji ICD-10 do grupy pierwszej zaliczamy niedowłady i porażenia ( np.Za czasów sławnego francuskiego neurologa i psychiatry. możemy przeto przypuszczać. niemożność pisania). Ponieważ z reguły są to ludzie wrażliwi. Osobnik taki szybko przechodzi od pobudzenia do depresji. Może ono obejmować połowę ciała. łuki histeryczne. Ta forma konwersji najczęściej występuje u żołnierzy pod wpływem silnych napięć frontowych. przesadne. Psychologowie i psychiatrzy znają liczne formy konwersji. niemożność przełykania (dysfagia). wyparty protest przeciw zachowaniu guwernantki. podobne do występujących w normalnych ciążach. występująca w przypadkach ciąży histerycznej. Z tym się łączy ich wielka podatność na sugestię. zmiana. czucia i wyższych form zachowania. że siła ich konfliktów wewnętrznych jest tak intensywna. M. Mają one zmienną lokalizację. Cechą charakterystyczną osób dotkniętych histerią jest zmienność emocjonalna. C h a r c o t a (1825 . interesującą jest przy tym ich zmienność w czasie. gwóźdź histeryczny. „graniem” . określające miejsca pozbawione czucia. Jedna z pacjentek Freuda. W chwili napadu histerycznego chory czubkiem głowy i piętami opierał się o podłoże i wyginał się brzuchem do góry. Dość często takimi miejscami bywają gardło i pochwa. Wykorzystują je ciągle grając coraz to inną rolę. Histerycy przejawiają wyraźną tendencję do zachowań teatralnych.1893) często spotykano tzw. że zmusza do poszukiwania coraz to innych dróg ujścia napięć. przykurcze stawów (nienaturalny układ nóg). Znane są „rękawiczki” i „pończoszki” histeryczne. Emocje i uczucia histeryków są infantylne. czyli nachylenia ciała do przodu pod kątem prostym. J. cofnięcie się do stanów wcześniejszego rozwoju. zmiany funkcjonowania gruczołów mlecznych. Wyrazistymi objawami histerii są k o n w e r s j e. Do tej grupy zaburzeń zalicza się również pomniejszone lub powiększone widzenie przedmiotów. niekiedy przesadnie intensywne. kurcz pisarski (zaciśnięta ręka. kurcz przełyku (kula histeryczna). że jest to nieświadomy. jakby podleganie modzie. Okazało się. jest to tzw. jak w przypadkach guza mózgu. połowy ciała). komunikatem o zaistniałym konflikcie wewnętrznym. jakby szukali coraz to nowego wyrazu swoich odczuć i stanów psychicznych. poszczególne kończyny lub objawiać się w postaci „znaków diabelskich”. występuje zjawisko regresji. Zachowują się tak. gdyż ludzie nie lubią gwałtownych przejść od miłości do nienawiści lub odwrotnie. wesołkowatym nastrojem.196 spowodowane zmianami organicznymi. 21-letnia dziewczyna nie chciała pić ze szklanki i cierpiała. Utrudnia to kontakty z otoczeniem. zawężenie pola widzenia. Wielu z nich dysponuje bogatym zestawem form gestykulacji. Chora odczuwa niekiedy bóle. uznawanych w średniowieczu za dowód opętania przez diabła. gdy musiała to zrobić. niewrażliwych łat na ciele. pozy często są jaskrawo nienaturalne. dramatyzacji sytuacji. Przy tym uczucie te są wyraziste.

Cyt.ksenofobia. nadyma. Freud rozróżniał histerię konwersyjną i lękową. Dopiero analiza pozwoliła zrozumieć. Są to zaburzenia lękowe irracjonalne.197 roli głupiego. Z minionych czasów znamy histerię zbiorową. Niekiedy występuje tendencja do nadmiernej gadatliwości. zachorowaniem. poruszały się jak kotki. wystąpi drętwienie lub paraliż nóg. przed wodą. Bywa ona przyczyną nietolerancji. Jeżeli nie chce się odejść od kogoś. którą odprawiał „jej” duszpasterz”. niedojrzałą. nieczystościami. może on unikać sytuacji. Jego zdaniem histeria znajduje swój konwersyjny wyraz w zaburzeniu pracy narządu. Była to jedna z form histerii zbiorowej o podłożu religijnym. a nawet agresji wobec obcych. zaraźliwą.aichmofobia.hydrofobia. w których daje ona znać o sobie. Na zadane pytania osoby takie udzielają zaskakujących i bezsensownych odpowiedzi. . Ksenofobia jest jedną z fobii społecznych. wpływających znacząco na życie zbiorowe. bezradnością życiową. s. .brontofobia. dotyczącym zaburzeń osobowości. Interesującą.agorafobia. 1992 r. przed piorunami. przed obcymi. a rezygnacją uznawaną rozumowo za obowiązek. Zawsze dochodziło do ciężkiego konfliktu wewnątrz psychicznego pomiędzy jej skłonnością. Mimo to występuje u niego lęk z powodu wyobrażeń. o cechach dziecięcych. F o b i e. Histeria przybiera różnorodne formy. . Warszawa. Przyczyna lęku jest choremu znana. co uniemożliwiało jej przyjęcie sakramentu. Od histerii. Ringel: Nerwica a samozniszczenie.. aczkolwiek trudną do weryfikacji tezę przedstawia E. chory najczęściej wie o tym. A tym może być. przed zabrudzeniem.nozofobia. Jej charakterystykę znajdzie Czytelnik we fragmencie. na skutek patologicznego uwarunkowania. a jednak boi się. przed ostrymi przedmiotami. Oto kilka odmian fobii: . . Ramka nr 20 „Pewna 32 letnia kobieta od pewnego dnia każdego miesiąca odczuwała nieznośne bóle głowy ilekroć chciała wyjść z ławki w celu przyjęcia komunii świętej. wierzy itp. który najlepiej symbolizuje występujący konflikt psychiczny. wolną od objawów somatycznych. pojawi się ślepota histeryczna itp. .mizofobia. stąd też nasila się on wyraźnie w stanach znacznego pobudzenia emocjonalnego. Do tej kategorii zaburzeń zalicza się jąkanie. zacinanie. zaburzenia lękowego.55. obawy niespodziewanego zetknięcia się z obiektem lęku. że nic mu nie grozi ze strony obiektu lęku. a przy tym zakochała się w tym duchownym. miauczały. Ringel. poci się. czerwienieje. każdy przedmiot i każde zjawisko. Interesujący przykład konwersji jednostkowej na podobnym tle mamy w ramce nr 19. N początku XVIII wieku w jednym z żeńskich zakonów wszystkie mniszki czuły się przemienione w kotki.androfobia. jakby świadczących o niedorozwoju. obawa destrukcji. lęk połączony ze wstrętem przed mężczyznami. lek przed chorobami. jeżeli widok kogoś wzbudza napięcie. . wypowiadając się krzywi. jak doszło do tego symptomu. Chory odczuwa trudności mówienia. Fobie społeczne (lęk przed oceną. za: E. należy odróżnić osobowość histeryczną. . tiki. Zwykła chodzić zawsze na tę mszę. przybierającą niekiedy formą epidemii. lęk przed otwartą przestrzenią. PWN. . cierpiący boją się znaleźć na moście. Osoba ta była protestantką: pod wpływem pewnego znanego duszpasterza odnalazła drogę do Kościoła katolickiego. Nieprzerwany potok słów służy rozładowaniu napięcia.

narzucające się lęki. nasilają się do stopnia irracjonalności. pamięć wydarzenia lub przestaję działać uwaga w trakcie wykonywania czynności.198 występowaniem publicznym) utrudniają lub uniemożliwiają nawiązywanie kontaktów społecznych i sprawne funkcjonowanie wśród ludzi. ale musi je wykonać. bluźniercze. zwane także nerwicami natręctw. zachowania. zawodowej. każda drobna niedyspozycja wywołuje obraz zagrożenia. Myśli natrętne mogą koncentrować się wokół ciągłej kontroli siebie. . Doznania interoreceptywne i mioceptywne są w świadomości hipochondryków pełniej reprezentowane niż bodźce eksteroceptywne. Utonął również jeden z rybaków. czyli wykonywanie czynności motorycznych w czasie snu. szoku psychicznego. Zanika np. łódź przewróciła się i zatonęła. U kobiet niekiedy pojawia się impuls zabicia nowonarodzonego dziecka. dotyczącej wypowiedzi. Bojaźń zakażenia się powoduje ograniczenie kontaktów społecznych. Ta przewaga wyraźnie uwidacznia się w sytuacji obniżonej aktywności. W odmianie dysocjacyjnego zaburzenia uwagi objawy nie są tak wyraziste jak w amnezji. zdaniem B. spotyka się przypadki zaburzeń czysto hipochondrycznych. Zawadzkiego. H i p o c h o n d r i a jest zaburzeniem. Oto np. W nowoczesnej klasyfikacji zaburzeń psychicznych hipochondria nie jest uwzględniana jako samodzielna jednostka. Dokuczliwe są myśli swawolne. Aktora może męczyć powracająca myśl o tym czy nie opuścił fragmentu kwestii. w zaburzeniu stają się zbyt częstotliwe. niż do wyjątku. Chory zdaje sobie sprawę z ich bezsensowności. Świadomość bezsensu takiego czynu powstrzymuje od jego wykonania. Konkretne formy zaburzenia wiążą się z właściwościami sytuacji. traktuje się ją jako objaw występujący w wielu zaburzeniach. Dzieje się tak pod wpływem silnego przeżycia. charakteryzują się odczuwaniem przymusu (gr. łapanie się za portfel –częste sprawdzanie czy aby się nie zgubił. np. dokładnie wykonuje jakąś czynność. Zaburzone zostają głównie podzielność i przerzutność uwagi. Nawet tylko możliwość zachorowania wywołuje lęk. Dwaj pozostali nie pamiętali ani chwili zatonięcia łodzi. lekarza czy podpisał receptę itp. obrazoburcze. występującego łącznie lub w jednej z trzech form: myśli natrętnych.. ananke= konieczność. które wykonujemy codziennie. trzech mężczyzn na jeziorze łowiło ryby z łódki. Chory np. Niekiedy na widok świętych obrazów opanowują chorego myśli o treści seksualnej. ale nie reaguje na bodźce otoczenia. przeznaczenie). Czynnościom tym towarzyszą fobie. ani momentu utracenia kontaktu z kolegą. nie odpowiada na pytania. Z a b u r z e n i a d y s o c j a c y j n e polegają na zaniku. Jednak. Pozostałe wydarzenia pamiętali dobrze. w którym lęk pojawia się pod wpływem poczucia choroby i bólu. wykonanych czynności. „odszczepieniu” niektórych funkcji psychicznych od świadomości. izolowanie się. by nie pozostawać sam na sam z dzieckiem Czynności kompulsywne są podobne do tych. Poczuciu temu towarzyszy świadomość obcości przymusu. ale impuls wyzwala lęk i wymusza formy zachowania zapobiegawczego w postaci chowania przedmiotów ostrych. Z a b u r z e n i a o b s e s y j n o – k o m p u l s y w n e . nie reaguje na zmianę sytuacji. czynności kompulsywnych i fobii. co wywołuje potęgujący się lęk przy ich kolejnych powrotach. W zaburzeniach psychicznych takie połączenia kilku elementów należy raczej do reguły. Owe poczucie choroby jest wyraźnie przesadzone. zapraszania osób trzecich. gdyż „zaniedbanie” wywołuje silny lęk. Przykładem czynności kompulsywnych może być przecieranie co parę minut klamki u drzwi (bakteriofobia) lub powtarzające się mycie rąk. Zawadzki do zaburzeń dysocjacyjnych zalicza także somnabulizm. Jest to przypadek a m n e z j i d y s o c j a – c y j n e j. B.

u Mozarta. doba staje się dla nich zbyt krótką. zniechęceni. Życie traci swój urok. z którymi osobnik od dawna nie utrzymuje kontaktów. Oznacza to dezintegrację procesów psychicznych i zdolność poprawnego reagowania na sytuacje życiowe. komentują zachowania. pod ochroną strun. Po fazie depresji następuje faza euforii (manii). Cierpienia zdaje się nie mają końca. . załamani. Czas trwania danego nastroju zależy od wielu cech jednostki. głosy są dokuczliwe. że jest rozszczepienie. pozostając w swym zamkniętym świecie. a jej objawy zaostrzają się. bojaźliwi. Według niektórych znawców problemu dolegliwość ta występuje często u artystów. sytuacja tragiczne wywołują niekiedy śmiech. gdy trwa przez dłuższy czas. rwane. skłonni do zabawy i hulanek. zwane także p s y c h o z ą d w u b i e g u n o w ą (Ah. in. Myślenie schizofreników jest chaotyczne. Na depresję cierpią częściej kobiety niż mężczyźni.199 F u g i (ucieczki) dysocjacyjne są przypadkami szerokiego zaburzenia pamięci. prezentują niską samoocenę. Depresja dziecięca często przekształca się w chorobę sierocą. zamknięci w sobie. po niej znowu depresji i cykl się powtarza.. więc chroniła siebie nosząc we dnie duży turban na głowie. stwierdzono ją m. źle sypiają. nawet pożyczonymi. miesiącami. Np. El Greco. stosuje urojone środki zapobiegawcze. nieprzyjemnych zdarzeń niemal u każdego człowieka i jest to stan normalny.schidzei= rozczepiać i phrein=dusza. płaczą w sytuacjach pogodnych. najczęściej występuje ona u osób w wieku 45-55 lat. Dostojewskiego i wielu innych. pesymistyczne nastawienie wobec przyszłości. ten nieład terminologiczny!) charakteryzuje się zmiennością. może zmieniać się zarówno w cyklach krótkich jak i długotrwałych (+ 3-miesięcznych). Jest to zaburzenie dziedziczne. przybiera nowe nazwisko i imię. religijną lub polityczną. Cierpieniem tym jest dotkniętych około 1% osób populacji ludzkiej. orientacyjnie ponad dwa tygodnie. szoku. naprzemiennością nastroju. wyjeżdża niekiedy na znaczną odległość. Cierpiący w tym stanie odczuwają przygnębienie. Emocje zazwyczaj są płytkie. Zaburzenia dotyczą postrzegania. wydają różnorakie polecenia. Dotyka ona około 15% populacji współczesnego świata zachodniego i stale nasila się. Bywają rozdrażnieni. podzielenie umysłu. szastają pieniędzmi. Emocje schizofreników są nieadekwatne do sytuacji. czują się przemęczeni. w niektórych rodzinach ujawnia się ona u 1018% osobników. Z a b u r z e n i a n a s t r o j u objawia się w postaci depresji (zaburzenie afektywne jednobiegunowe) i psychozy maniakalno-depresyjnej (zaburzenie afektywne dwubiegunowe). spowolnienie aktywności. Czasami schizofrenicy mówią do siebie w obecności innych. stając się problemem społecznym. Niekiedy są to wypowiedzi osób. Pod wpływem silnego przeżycia. niekiedy latami. nie pamięta kim właściwie jest. entuzjastyczni. Staje się ona zaburzeniem. bez ciągu logicznego. a w drastycznych przypadkach-do śmierci dziecka. Depresja występuje pod wpływem smutnych. bez związku z kontekstem sytuacyjnym. W depresji są wyciszeni. Shakespeare’a. podejmuje nową pracę zazwyczaj gorszą od wcześniej wykonywanej i stan ten trwa tygodniami. Zaburzenie myślenia przyjmuje formę urojeń. przestaje nęcić. gniewają się bez powodu. jedna z cierpiących osób uroiła. że jakieś siły zewnętrzne czyhają na jego zdrowie.maniakalnych zmienia się radykalnie wraz z nastrojem. Czechowa. przejawiają się one głownie w postaci halucynacji. Zachowania osób depresyjno. tam zaczyna nowe życie. Nazwa (od gr. S c h i z o f r e n i a jest ciężka postacią zaburzenia psychicznego. W stanie manii są twórczy. Znane są przypadki powrotu pamięci po upływie 30-tu lat. urazu osobnik oddala się od miejsca zdarzenia. chory przedstawia siebie jako postać historyczną. czasami jest przekonany. że prześladują ją Marsjanie. co prowadzi do opóźnienia w rozwoju. a w nocy sypiała pod fortepianem. świadomość) sugeruje. Zaburzenie afektywne dwubiegunowe. są zatem kłopotliwe we współżyciu.

„arystokratycznie”. nieuświadamiane pragnienia seksualne. Typ katatoniczny. Jego wrażliwość jest selektywna. dramatyzują sytuacje. 3. aż do absurdu. zachowują się zalotnie. starający się nie zwracać uwagi na siebie. wtedy płaczą. Osobnicy paranoiczni zachowują się wyniośle. Są oni niezmiernie wrażliwi na punkcie własnego znaczenia. dążący konsekwentnie do spełnienia zemsty. bezładnym. Osobowość schizoidalna wyróżnia się tym. bywa. w wyniku tego izoluje się od innych i oddaje marzeniom. 4. Typy schizofrenii wyróżnia się ze względu na dominację określonej cechy. że inni są wrogo. że występują u nich deliria histeryczne. są gruboskórni i niedoceniają jego wrażliwości. nieśmiały. Typ zdezorganizowany (hebefreniczny). że treści wypowiedzi telewizyjnych są odbierane jako przekaz osobisty. że ludzie go nie rozumieją. np. nie szanują jego uczuć. gestykulują. Typ paranoidalny. nie objawiający wzruszeń. nastawieni wobec nich. wśród chorych tego typu spotyka się Piłsudskich. Z tego powodu określenie zaburzonej osobowości często pokrywa się z nazwą zaburzenia. urojeniowy. Mamy więc: 1. poczucie głębokiej krzywdy. . Niekiedy występują u nich napady histeryczne. stan zamroczenia. Pierwsze przypomina stan letargu. Występują urojenia ksobne. tak by wykluczyć wszelkie wątpliwości. aczkolwiek niesłusznie. mściwi. a nawet celowego gnębienia. co do tego. Żywią silne. krzyczą. Typ niezróżnicowany. spowolnionego działania. stanowiąca rezerwę klasyfikacyjną. że osobnik o tych właściwościach jest zamknięty w sobie. występuje przewrażliwienie i wybujała zazdrość o partnera i wiele podobnych. płytkością przeżyć emocjonalnych. trwające kilka godzin. Są to ludzie niezwykle uparci. poza osłupieniem u ludzi tej choroby występuje negatywizm. egoistycznie i manipulatorsko.200 oddające obojętność wobec świata. Cechy schizoidalne nabierają wyrazistości wraz z upływem lat życia. to długotrwały bezruch. nieuznających „odruchu serca”. nie zwracając uwagi na otoczenie. jest to kategoria „inne”. wielcy i utalentowani. opór przeciw wszelkim poleceniom. mniej wyrazistych niż w typach poprzednich. niezmiernie opanowany. nieufnych wobec innych. Urojenia są konsekwentnie logicznie rozwijane. Istnieje kilka odmian zaburzeń schizofrenicznych. zachowuję się aktorsko. wzrusza go to. Ludzie o takiej osobowości pragną zwracać na siebie uwagę innych. upatrujący w zachowaniach bezinteresownych zalążka intrygi przeciw nim. traktują innych z góry. drugie. o wielorakich objawach. urojenia wyjątkowości. 3. Zdarza się. unikający kontaktów z innymi ludźmi. wielkiej postaci. że oni są „ponad”. bezcelowa aktywność przeciwna nakazywanej. Osobowość paranoiczna cechuje ludzi podejrzliwych. Szakespeare’ów i inne znakomitości. Są przekonani o swojej dobroci i o tym. niespójnych wypowiedziach. Mamy więc: 1. pielęgniarza. Osobowość histeryczną charakteryzuje się regresją do wcześniejszych i prymitywnych form zachowania. giętkość woskowa. utrzymywanie kończyn w pozycji uformowanych przez innych. 2. występuje mania wielkości. nieodpowiednim do sytuacji zachowaniu. Charakterystyczne dla tego zaburzenia są o s ł u p i e n i e i k a t a t o n i a. najmniejszy gest niedocenienia powoduje długotrwałą obrazę. płytkiej uczuciowości. co innym jest obojętne. o chaotycznym myśleniu. Z a b u r z e n i a o s o b o w o ś c i charakteryzują się złożonym układem cech. 2. Z tego powodu sądzi. Dokonano ich specjalistycznej klasyfikacji. w którym dominuje najczęściej określona cecha patologiczna . w którym fantazje wynikłe z pragnień są utożsamiane z rzeczywistością. Jezusów.

połączona z agresją. są ulegli społecznie i konwencjonalni. nie znoszą ich przewagi i zdolności samodzielnego decydowania. 7. pogardy dla innych. Ucieczka w fantazje. nadzwyczaj przezornym.201 4. Osobowość lękowa jest zdominowana przez zgeneralizowane i stałe poczucie niepokoju. domagają się pomocy. ich wrażliwość moralna nie osiągnęła niezbędnego poziomu do regulacji zachowania w społeczeństwie. Niekiedy towarzyszą temu skłonności samobójcze. przekorze. powodujący dezorganizację zachowania. sztywnym w ocenach. 10 Osobowość zależna występuje u osób niesamodzielnych. Osoby takie są przesadnie pedantyczne. psuciu planów działania. częściej jednak wyróżniana jako odrębny typ (Cz. rozmyty obraz samego siebie. unikającym improwizacji. marzenia jest następstwem tego stanu rzeczy. 5. odwołujący się do uczucia litości. złośliwi. reagują na nią gwałtownymi wybuchami gniewu. są łatwowierni. Ludzie o takiej osobowości nie cierpią krytyki. 8. nie respektują oni żadnych regulacji życia społecznego. miejsce pracy lub mieszkanie musi być u nich utrzymane we wzorowym porządku. lęku przed nadchodzącymi zdarzeniami. z byle czego robią przedmiot docinków.Zawadzki). moralnych. obyczajowych. oczekujących wsparcia ze strony innych. są egoistyczni. ich zdolności do przeżyć miłości są ograniczone. nigdy siebie. inteligencji praktycznej. Czasami w tej wiązce cech znajduje się też złośliwość. brakuje im sprytu życiowego. Swą . szybko się męczą. Osobowość nieadekwatna. darczyńców nie cierpią. Ludzie tacy boją się zboczyć z narzuconej drogi. przestawienie kwiatka na inne miejsce niż jemu przeznaczone wywołuje napięcie i oburzenie. niepohamowaną potrzebą pochwał przy jednoczesnym poczuciu niskiej wartości. Szczegółowa charakterystyka osobowości tego typy zawiera ramka nr 20. Osobowość antyspołeczną prezentują ludzie wrogo nastawieni wobec społeczeństwa. czyli niejasne poczucie tożsamości. Dokonują przestępstw lub zbrodni na zimno. niepobłażliwym. niekiedy z nią utożsamiana (B. Z reguły czują się pokrzywdzeni. 9. zawyżoną oceną własnej osoby. Osobowość chwiejna emocjonalnie jest zbliżona do osobowości histerycznej. postępują nieudolnie i niekonsekwentnie. rygorystycznie przestrzegającym nakazy norm prawnych. tak jakby strugali patyk lub ciosali kamień. nie występują też u nich żadne zaburzenia psychiczne. są to ludzie zdrowi fizycznie. W niektórych przypadkach występuje u nich zaburzenie typu b o r d e r l i n e. nie mają wyrzutów sumienia. Drudzy są zawistni. Pierwsi są przyjaźni. typowa u osób gwarowo zwanych „łamagami”. ich emocje nie są ustabilizowane. za swój los obwiniają innych. Są nadmiernie krytyczni. nie planują działań w długiej perspektywie czasu. Osobowość obsesyjną (anankastyczną) przypisujemy ludziom niezwykle skrupulatnym. prezentują mistrzostwo w obniżaniu zapału. co powoduję trudności współżycia i nawiązywania kontaktów z ludźmi. dokuczliwi we współżyciu. Nie mają ambicji. Czabała). Osobnicy narcystyczni nie są skłonni do empatii. ich poziom aspiracji kształtuje się poniżej przeciętnego. nie szanują praw i uczuć innych ludzi. W literaturze specjalistycznej określa się ją również terminem „bierna” i rozróżnia się odmiany biernej-uległej i biernej agresywnej. W wersji patologicznej rozwija się zespół cech sprzecznych wzajemnie. a także zmienne pojmowanie siebie. od innych oczekują uznania i podziwu w zamian niczego nie ofiarowują. Osoby o takiej psychice mają utrudnione kontakty społeczne. skłonni do masochizmu. Osobowość narcystyczna jest w istocie rzeczy hipertrofią normalnej cechy miłości własnej. jednak nie są to jednostki sprawne. Wybujały narcyzm charakteryzuję się nadmierną koncentracja na sobie. 6. biernym oporze.

(. Wiemy. dyscyplinę i zdolność panowania nad emocjami). Bycie takim. Gogol (Nos). W niektórych przypadkach obie wiedzą o swoim istnieniu. przeciwna. Nawet gra w palanta podlegała starannej analizie. Taylor szybko nauczył się poddawać surowej samodyscyplinie. Przed rozpoczęciem gry w baseball upierał się. jaką wnosił do gier i zabaw. U osób o takim zaburzeniu następują. Interesujące jest to. że wraz ze przemianą osobowości następują zmiany procesów nerwowych i fizjologicznych. ma wyjaśnienie przyczyn ich powstawania. np. Ta sama drobiazgowa procedura dotyczyła godzin snu. aby odkryć. 11 Osobowość wieloraka (mnoga) jest zaburzeniem fascynującym literatów. nieśmiała i łagodna. obliczając siłę uderzenia oraz korzyści i niekorzyści uderzeń zbyt silnych lub zbyt słabych. Thigpen i Cleckey (Trzy twarze Ewy).). aby pole do gry zostało dokładnie wymierzone i aby zachować odpowiednie odległości między pozycjami poszczególnych graczy. które. jak można pokonać możliwie największą odległość przy wydatkowaniu minimum energii lub jak można najłatwiej przeskoczyć przez płot albo jaka jest idealna długość laski spacerowej.202 zależność kompensują mniemaniem o wybitnych zaletach i talentach własnych. nawet gdyby te dokładne co do centymetra pomiary miały zabrać większość słonecznego przedpołudnia. Te rysy charakteru ujawniły się w osobowości Taylora od wczesnego dzieciństwa. jakim mnie sobie życzy szef staje się standardem pracowniczym w niektórych firmach. W tej sytuacji większe znaczenie. Przyjaciele z lat dziecinnych wspominali o „naukowej” skrupulatności. a Fryderyk zastanawiał się pod jakim kątem należy uderzać piłkę. W czasie spacerów po okolicy młody Fryderyk nieustannie kontrolował sprawność swoich nóg. zmiany osobowości. twórca „naukowego zarządzania”. ruchliwa. Był to człowiek pełen obsesji. w innych osobowość pierwotna nie wie o istnieniu wtórnej. aby wszystko podporządkować ścisłym przepisom i drobiazgowym regułom. Taylor nalegał. Mniej więcej od dwunastego roku życia Taylor miał okropne nocne koszmary i cierpiał na bezsenność. Ramka nr 21 „Frederyk Taylor. piromanach i wielu innych. pisali o takich przypadkach Dostojewski (Sobowtór). bowiem ilość cech psychopatycznych i socjopatycznych liczy się w setkach. W znanym przypadku Ewy Białej na jej miejsce pojawiała się Ewa Czarna. kleptomanach. zwykł sporządzać listę atrakcyjnych i nieatrakcyjnych dziewcząt. tak aby każdej móc poświęcić jednakową ilość czasu.. Na co dzień mówimy o sadystach. druga wyzywająca. zalotna. nie podlegające świadomościowej kontroli. Przyjmując luźne kryterium kwalifikacyjne listę zaburzeń można powiększać niemal bez ograniczeń. A jako dorastający młodzieniec. Człowiek normalny zmienia w różnych sytuacjach swe zachowanie. Pierwsza była spokojna. uzasadniających żądania pomocy. był człowiekiem bez reszty zaprzątniętym kwestią kontroli. np. Zauważywszy. makiawelistach. częstotliwość uderzeń serca. że wraz z rozwojem cywilizacyjnym pojawiają się coraz to nowe cechy patologiczne. Wyliczanie typów zaburzeń osobowości daje jedynie przybliżony obraz zjawiska.. będą na zabawie. jak sądził. zanim poszedł na tańce. Wyrastając w zamożnym domu. kompulsywny. niż opis i klasyfikacja typów zaburzeń. „osobowość na życzenie”. W rezultacie zmiany z reguły pojawia się osobowość. w którym obowiązywały surowe purytańskie wartości (szczególną uwagę zwracano na pracę.Stevenson (Dr Jekyll i Mr Hyde). natomiast „mnodzy” zmieniają osobowość. że najbardziej . pedofilach. kierowała nim nieubłagana potrzeba ograniczania się do ścisłych reguł i panowania nad wszystkimi aspektami swojego życia.

” Cyt. na przykład rozpinał na dwóch kojach płócienne prześcieradło.238-239. wiodącego od płata czołowego do jądra ogoniastego. gdzie było zbyt mało poduszek. Niektóre nasze zachowania ukształtowały się u zarania ewolucji gatunku ludzkiego. palenie papierosów zwiększają ryzyko pojawienia się zaburzeń. PWN. Obecnie uznaje się zaburzenie za uwarunkowane genetycznie. Występowanie schizofrenii ma związek m. Zaburzenia kompulsywne pojawiają się w następstwie nadaktywności szlaku nerwowego. Np. pająkami pełnił przystosowawczą funkcję ochronną. Spędzanie nocy poza domem przysparzało mu więc trudności. Ogólnie rzecz biorąc istnieją cztery kategorie przyczyn zaburzeń psychicznych i osobowościowych. Depresja wynika z osłabienia funkcji bocznego odcinka kory czołowej (zakrętu obręczy) i zawężenia uwagi do sfery uczuć smutku. jest zatem zawężana dzisiaj do bardzo specyficznych przypadków zaburzeń. z zwiększoną recepcją dopaminy w pewnych okolicach kory mózgowej.). psychoanalityczna interpretacja. występujący pod wpływem stresu. czasami usiłował spać podparty szufladami wyciągniętymi z hotelowego biurka(. ilekroć groziło mu przybranie tej pozycji. Ważną rolę w regulacji funkcjonowania organizmu odgrywają hormony. jeżeli pojawia się ono u bliźniąt monozygotycznych lub u większości członków danej rodziny. Ich niedobór powoduje rozmaite skutki negatywne. dzięki której budził się. np. Z punktu widzenia freudyzmu przypadek Taylora to klasyczna ilustracja obsesyjnokompulsywnego typu osobowości o podłożu analnym. Ten punkt widzenia zaczął tracić na znaczeniu wraz z rozwojem wiedzy o funkcjonowaniu mózgu.203 dręczące sny ma wtedy. Morgan: Obrazy organizacji. Trzecia. Właściwie przez całe swoje życie walczył z bezsennością i stosował różne pomysły na ułatwienie zasypiania.. albo nadopiekuńcza matka.s. skonstruowała „uprząż” z rzemieni i drewnianych klocków. strach przed niektórymi istotami. podparty wieloma poduszkami. Stwierdzono. Od czasów Freuda przyczyn różnorodnych zaburzeń psychicznych upatruje się w niewłaściwych relacjach społecznych w rodzinie dziecka. Do kategorii czynników wrodzonych zaliczamy te. aby chłodziło mu głowę. kiedy leży na plecach. za: G. że wielu przestępców przeżyło trudny poród i powikłania porodowe wpłynęły niekorzystnie na ich psychikę. kompleksów To one stanowią podłoże psychopatologii człowieka dorosłego. które wpływają na rozwój i stan płodu w łonie matki lub w trakcie porodu. że uszkodzenie różnych partii mózgu wywołuje specyficzne zaburzenia psychiczne. Obecnie dochodzi niekiedy do przerostu tej funkcji i pojawiają się fobie lub rozwija się osobowość lękowa. . niedoczynność przysadki mózgowej i niedobór hormonu wzrostu jest przyczyną infantylizmu. 1999 r. niż w grupie narodzonych w czasie pokoju. W podeszłym wieku wolał sypiać w pozycji na wpół siedzącej. Pierwszą stanowią czynniki genetyczne i wrodzone. Warszawa.. powoduje zaburzenie rozwoju osobowości dziecka. a w hotelach. Drugą grupę przyczyn zaburzeń upatruje się w czynnikach bilogiczno-organicznych. zerwanie połączeń płatów czołowych z ośrodkami ruchowymi powoduje porażenia histeryczne. np. Eksperymentował również z innymi sposobami przezwyciężania koszmarów sennych. Raine wykazała. surowy ojciec mieli się przyczyniać do powstawania nieświadomych konfliktów. Niedobór testosteronu w organizmie matki. Wśród chłopców urodzonych w Niemczech w czasie ostatniej fazy wojny wystąpił znacząco wyższy odsetek homoseksualistów. poczucia winy. A.in. Nowoczesne metody badawcze stwarzają możliwości poznania zależności pomiędzy właściwościami genów a niektórymi zaburzeniami psychicznymi.. Alkoholizm matki. Oziębła.

czyli mechanizmów jej przebiegu. pozwala eliminować nie tylko objawy. które doprowadziły do jej powstania. Wynika ona z założenie. Wskazówką istotności staję się opór pacjenta. że każde zaburzenie pojawia się w następstwie splotu okoliczności.Beck). że psychoterapeuta ma nad amatorami przewagę wykształcenia specjalis-tycznego Na poprawnie prowadzoną psychoterapię składa się ciąg następujących czynności:1) diagnozowania. Depresja może także być następstwem tzw. Badania porównawcze wielu form psychoterapii pokazały. Wyżej przedstawione uwagi są jedynie wskazaniem kierunków poszukiwania uwarunkowań tych zjawisk. jest warunkowane wieloma przyczynami. uzdrowiciele. Dzieje się tak po przejściu na emeryturę. one są silnie osadzone w nieświadomości. Istnieje kilka rodzajów psychoterapii. negatywnego obrazu aktualnej rzeczywistości i pesymistycznego spojrzenia na przyszłość. Zrozumienie tego. Rozluźniony pacjent mówi o każdej. Przyczyny zaburzeń psychicznych. Nie idzie tu jedynie o nazwanie choroby i jej przypisanie do odpowiedniej kategorii w systemie ICD-10 lub w jakimś innym. co jest domeną zabiegów medycznych i farmakologicznych. Z tego punktu widzenia niektóre zaburzenia psychiczne jawią się jako wynik niewłaściwego warunkowania bodźców. b) zmianę obrazu siebie i świata c) poprawę relacji z otoczeniem. Najbardziej znane i najczęściej stosowane to: psychoanaliza. „grzeszne”. Aby osiągnąć wspomniany cel należy zastosować odpowiednie metody.2) wskazania przyczyn. P s y c h o a n a l i z a jest metodą przywracania świadomości treści wypartych. Psychoterapia. humanistyczna.Jacson). Nie ingeruje ona w strukturę fizyczną lub chemiczną organizmu. Depresja zgodnie z tą wizją pojawia się u osób. jest metoda wolnych skojarzeń. w danej chwili przychodzącej mu myśli. lecz o rozpoznanie struktury zaburzenia. a terapeuta wyłapuje z tego wszystkie istotne treści.4) zastosowania skutecznych metod leczenia lub oddziaływania na pacjenta. przynajmniej zmniejszenia cierpień. ale i ich podłoże. utracie eksponowanego stanowiska. dotyczące danego zaburzenia i tą drogą dochodzi do rozpoznania przyczyny choroby. czyli trafnego rozpoznania istoty zaburzenia. uznawaną za znak firmowy psychoanalityków. Dodajmy. W. nasilenie empatii i zaufania. które z różnych powodów nie uzyskują niezbędnej ilości wzmocnień. Psychoterapia jest jednym ze sposobów przeciwdziałania zaburzeniem psychicznym. uświadamia pacjentowi przyczynę jego cierpienia i radzi jak w nowy sposób interpretować przeszłe wydarzenia. czyli skierowanie na . czyli określenie prawdopodobnego przebiegu choroby w przyszłości i efektów terapii. niechęć mówienia o treściach wypartych. w przypadkach fobii. Warto jednak pamiętać. negatywnego obrazu siebie. przeprowadzce do obcego miasta itp. behawioralna i poznawcza. tak różnorodne i tajemnicze. Pamiętać też trzeba. np. bądź reakcji w warunkowaniu instrumentalnym. ludowi bioterapeuci (S. Psychoanalityk wydobywając je. 3) prognozowania. antyspołeczna) kształtują się pod wpływem obserwacji.204 Czwartą kategorię wyjaśnień prezentują zwolennicy szeroko pojętego ucznia się. Podobnie funkcjonuje przeniesienie. triady poznawczej (A. Niektóre zaburzenia osobowości (osobowość lękowa. że podobne korzyści oferują szamani. że nie mogą być sprowadzone do paru formułek wyjaśniających przyczyny ich powstawania. tzn. co było źródłem choroby. modele demonstrując je przyczyniają się do ich upowszechnienia. Jedną z nich. że wyżej przedstawione wątki występują niemal we wszystkich odmianach zabiegów tego typy. że w dzieciństwie człowieka zostały zrepresjonowane myśli i uczucia społecznie nie aprobowane. Psychoterapia daje ludziom cierpiącym: a) nadzieję poprawy. W dodatku różnie one skutkują w każdym przypadku jednostkowym.

ich zdaniem. na ogół jednak ujmuje się ją w szerszym kontekście teoretycznym egzystencjalizmu i określa się jako egzystencjalno-humanistyczną. Wspomniany już R. USA. Poznanie i kształtowanie swego „bycia”. Jej celem jest pobudzanie rozwoju. istniejący tu i teraz. stanowiący nierozłączną całość ze światem. Rogersa. Zmiana świadomości dokonuje się z poszanowaniem integralności i niezawisłości pacjenta. Poznanie świata dokonuje się przez bezpośrednie doświadczenie.205 psychoanalityka uczuć miłości lub nienawiści. Van Kaam i inni. a co sądzić o zabiegach terapeutycznych psychoanalityków w przypadkach zaburzeń psychicznych. E. May. Np. Egzystencjaliści rozpatrują człowieka jako niepowtarzalny byt w świecie. a jego właściwości mogą być opisane jedynie w języku doznań. ułatwianie samorealizacji. M. Tę orientację terapeutyczną reprezentują L. E y s e n c k i J. Korzystanie z niej nobilitowało swego czasu bogate damy amerykańskiego „society”. widząc w nich metodę maskowania siebie . skoncentrowana na osobie C. zmieniając stronę fizyczną osoby zmienia się jej świadomość.Binswanger. by na bodziec wywołujący lęk wytworzyć reakcję spokojną. zajmują się oni teraźniejszością i przyszłością. tym samym przyczyniało się do popularności i znaczenia metody. Nowe Ja pacjenta ma wyłaniać się świadomie. Do nurtu terapii humanistycznej zalicza się również terapię gestalt. są wyuczone i wynikają z wadliwego uwarunkowania lub deficytu uczenia. wynikłych z uszkodzenia struktur mózgu Czytelnik sam potrafi właściwie ocenić. T e r a p i a b e h a w i o r a l n a jest ukierunkowana na eliminowanie niepożądanych zachowań metodami wypracowanymi w teorii uczenia się. jest formą pośrednią między terapią a wychowaniem. w jej właściwym zaspokajaniu ma pomagać terapeuta. Terapeutów humanistycznych nie interesuje przeszłość klienta.Minkowski. W o l p e. powstałych na tym tle. Wersja terapii egzystencjalnej jest bardziej pogłębiona teoretycznie. T e r a p i a h u m a n i s t y c z n a bywa niekiedy kojarzona jedynie z orientacją maslowowsko-rogersowską. Terapia humanistyczna. rzeczową. zatem bardzo kosztowną. Nieprzystosowanie i różne dysfunkcje psychiczne mają miejsce wtedy. co potencjalnie dobre w jednostce. Pomaga świadomie decydować o sobie i wybierać właściwe wartości życia. znaczy bycie w tym samym świecie. P e r l s a. Boss. aktualnym uwarunkowaniem myśli i uczuć. Dlatego też terapeuci tego kierunku unikają wyszukanej terminologii fachowej i żargonu poszczególnych szkół psychologicznych. nauczenie się świadomego wyboru wartości i dobrego współwystępowania w świecie jest potrzebą człowieka. May. Głównym ośrodkiem tak uprawianej terapii jest Instytut Gestalt w Cleveland. Terapeuta chcąc pomóc cierpiącemu musi zrozumieć świat pacjenta. modyfikowana pod wpływem różnorodnych zabiegów i nowych doświadczeń. W terapii idzie o to. Terapeuta ma za zadanie doprowadzenie klienta (nie pacjenta!) do stanu pełnego rozwoju jego dobrych cech. Nie narzuca mu swoich wizji. unikania konfrontacji z własną egzystencją. Psychoanaliza jest terapią długotrwałą. Jej najbardziej znanymi przedstawicielami są H. gdy na dany bodziec osobnik reaguje np. bez . Ujawnienie tych uczuć pomaga psychoanalitykowi zrozumieć istotę napięć. zgodnie z przemyślanym wyborem pacjenta. żywionych w dzieciństwie wobec rodziców. np. Ta całość jest stale w nim obecna i nie ma nic wspólnego z dziecięcymi kompleksami. lecz wspiera to. ”Gdy rozszerzam klatkę piersiową czuję się potężnym. twardym człowiekiem” – ta wypowiedź pacjenta ilustruje istotę zabiegów gestalt. Bycie razem stwierdza R. opracowaną przez F. Zaburzenia neurotyczne. Jednak współczesne badania rozwoju psychiki podważają podstawowe przesłanki psychoanalizy. silnym lękiem. z pełną akceptacje jego odrębności jako istoty ludzkiej. Obiektem oddziaływanie terapeutów tej orientacji jest świadomość. To podkreśla teraźniejszość terapii i jej humanistyczny charakter.A.

Warszawa. Ellis. że cierpiący na depresję nie stosują obrony Ja. gospodarka żetonowa. 1974 r.E. Po kilkakrotnym skojarzeniu moczenia się z obudzeniem dolegliwość ustępowała. Postępują odwrotnie. twierdzi. H. 1992 r. A. np. PZWL. Zasady warunkowania klasycznego wykorzystuje się w technikach odwrażliwiania. 1991 r. . L Garfield. M. Również warunkowanie instrumentalne ma zastosowanie w terapii. . że ona teraz jest nic niewarta. np. wymienialnymi na atrakcyjne dobra. a nawet schizofrenicznych. . wystąpienie piorunów skojarzy się parokrotnie z czymś przyjemnym. cudowną wycieczką. reagującym alarmem pod wpływem zawilgocenia. relaksacje osłabiają lub eliminują związek danego bodźca z lękiem. w której nie występuje skuteczny system wzmocnień. którą opuścił mąż. ale zawodna w społeczności otwartej. GWP. Warszawa.206 silnej emocji negatywnej. E. tuleniem w ramionach ukochanego. Warszawa. Strelau (red): Psychologia. Jeżeli np. Jedna z technik. jest tzw. Warszawa. . a własne sukcesy przypisują korzystnym zbiegom okoliczności. sprowadzająca się do nagradzania zachowań pożądanych żetonami. PIW. W iście amerykańskim stylu zastosował O. stosowana wobec dzieci upośledzonych umysłowo. w leczeniu alkoholizmu i innych. W Polsce podobne zasady i techniki oddziaływań zastosował w latach 70-tych XX wieku H. Warszawa. T e r a p i e p o z n a w c z e. Terapia poznawcza. Warszawa. Eliminacja myślenia katastroficznego. Czabała i inni: Podstawowe zaburzenia psychiczne. Jakubik: Zaburzenia osobowości. .. Kepner: Ciało w procesie psychoterapii gestalt. Jeden z jej twórców.Cz. wykazał. skuteczność tej techniki ocenia się na 75% ( A.S. 1990 r. Ringel: Nerwica a samozniszczenie. P. . Wykorzystuje się w niej zasadę utrwalania zachowania wzmacnianego (nagradzanego). dotyczących pacjenta. Warszawa.K. Jankowski: Od psychiatrii biologicznej do humanistycznej.Rosenhan. warunkowania awesyjnego. Bergin (red):Psychoterapia i zmiana zachowania. E. Lektura: . Zauważono. kobieta. 1975 r. Poczynania te zakończyły się kompletnym fiaskiem. 1994 r. że wiele problemów zdrowotnych wynika z niewłaściwego myślenia. np. że to już koniec szczęścia. w: J. to piorun zamiast brontofobii zacznie wzbudzać miłe wspomnienia lub oczekiwania. Nazywa się to przewarunkowaniem lub przeciwwarunkowaniem. A. podręcznik akademicki. Gdańsk. W przypadkach enuresis (uporczywe moczenie nocne) układał dziecko do snu na materacu. według którego reakcje antagonistyczne wobec lęku. Kępiński: Psychopatologia nerwic. C. I. że sobie nie poradzi. Wyd. niż ludzie zdrowi. że żaden mężczyzna już nią się nie zainteresuje itd. Houts). jedzenie. 2000 r. L. . Seligman: Psychopatologia. . wykazanie zasadności innego myślenia jest jednym z celów tak pojętej terapii. Kratochwil: Psychoterapia. relaksacji.S. PWN. Mowrer jedną z form terapii behawioralnej . Jest to zgodne z teorią hamowania wzajemnego Wolpego.A. Pusty Obłok. 1997 r. seks. polegająca na ćwiczeniu właściwych schematów interpretacji zdarzeń skutecznie obniża poziom depresji. dzieci miały zyskiwać wpisy do notesu za każdy dobry uczynek. PWN.D. Np. Metoda okazała się skuteczna w zakładach zamkniętych. PZWL. Ta odmiana psychoterapii jest ukierunkowana na modyfikację sądów o sobie i wydarzeniach. Muszyński w procesie wychowania moralnego. 1972 r . PTP. niepełnosprawnych. Warszawa.A.J.J.

Pozwala ona wydawać wielce zróżnicowane dźwięki w szybkim tempie. Braille’a i innych. jak tego chciał B.formę graficzną. wypracowania podzielanych podstaw komunikowania się. Zwolennicy wyjaśniania ewolucyjnego różnią się rozumieniem szczegółów procesu powstawania języka. Inni np. H. zyskali przewagę nad innymi i przyczynili się do ich zagłady. że w początkowej fazie dominująca rola przypadała funkcji reprezentacyjnej. u niektórych istot także wykształciły się specyficzne mechanizmy orientacji. Język. zapis. nie wykształcił języka i systemu komunikacji zbiorowej. w wyniku zaprogramowania genetycznego (w języku psycholingwistyki: przyswajania).. Oprócz tego występują liczne narzecza. Jak doszło do ukształtowania wspomnianych narzędzi mowy i języka? We współczesnej lingwistyce dominuje pogląd. tam. S k i n n e r. Osobnicy jednej z gałęzi hominidów. że zdolności językowe ludzi wykształciły się w drodze ewolucji pod wpływem doboru naturalnego. Np. dialekty. przekazując potomstwu cechę dobrego posługiwania się głosem. Dzieci szybko opanowują reguły gramatyczne nie w wyniku uczenia się. hindu (338 mil. wskazywania miejsca położenia pokarmu. wyżej. ujednolicenia rozumienia słów prze nadawcę i odbiorcę. że istniej wrodzona struktura w mózgu. nie sprostał więc wyzwaniu silniejszego odgałęzienia gatunku ludzkiego i wyginął. Pojawiły się też w języku morfemy określające sekwencje czasowe (teraz. programowania. Doskonalenie form przekazu doprowadziło do wykształcenia zasady relatywności. Istnieje około 5 000 odmian języka naturalnego. następnie angielskim (485 mil. „mowy telegraficznej”. Jedni są przekonani. prócz mózgowego programu sterowania. Reguły gramatyczne i inne kompetencje językowe pojawiają się podobnie jak zachowanie seksualne. Świadczy to o genetycznym podłożu zdolności językowych.) posługuje się językiem chińskim (845 milionów). np radarowej u nietoperzy czy termicznej u kleszczy. Najwięcej ludzi (dane z 1991r. obiektach i swoim środowisku. Dzięki temu język stał się dobrym narzędziem komunikacji międzyosobniczej i środkiem przekazu doświadczeń. tzn odpowiednia budowa krtani. potrzebny jest także aparat wykonawczy. daleko).) i hiszpańskim (331 mil). że każde dziecko można nauczyć dowolnego języka naturalnego. Innymi słowy porozumiewający się musieli dysponować podobnym zasobem informacji o języku. prawo od czegoś). Ludzie posługują się różnymi odmianami języków. którym posługuje się minimum 100 000 osób. rozwiniętych zdań). Rozwój cywilizacji umożliwił wprowadzenie do obiegu społecznego wiele języków s z t u c z n y c h: matematyki. odległość (blisko. mianowicie homo sapiens. C l a r k uwypuklają role porozumiewania się pomiędzy jednostkami i grupami osób. niżej). który żył na Ziemi przez około 3 miliony lat. wybitny amerykański znawca problemów języka. sądzi. Do posługiwania się językiem.207 Rozdział XII Język i komunikacja między ludźmi. Wiemy. N. przedtem. przy tym uczenie się każdego z nich przechodzi typowe stadia (jednego wyrazu. jedną z nich jest język polski. Język w tym rozumieniu spełniał ważną rolę instrumentu koordynacji działań zbiorowych. potem). odpowiadająca za rozwój gramatyki języka. Mowa stanowi jego formę fonetyczną. kierunek ich usytuowania (w lewo. W sytuacjach codziennych w użyciu pozostaje język n a t u r a l n y. Za odrębny język uznaje się taki. lecz dojrzewania. pozornie zjawisko czysto społeczne. gwary. W świetle biologii wykształcenie się unikatowych organów mowy i języka nie jest czymś nadzwyczajnym. sygnalizowanie pojawienia się drapieżnika lub nieprzyjaciela itp. Morse’a. X komunikując Y-kowi: „Zbliża się niedźwiedź” . migowego. H. C h o m s k i. Homo erectus. jest uwarunkowany biologicznie. pozwalającej określać wzajemne wobec siebie położenie obiektów (tu.). To z kolei wymagało wykształcenia umiejętności i zasad porozumiewania się. Taką spotykamy jedynie u człowieka. tzn.

i jakie jest przekonanie środowiska. Język w tym ujęciu jest formą aktywności dwu stron: mówiącego i słuchającego. łacińskich albo z ich łączonej kompozycji (tom w języku gr. pragnienie lub intencja mówiącego.. „Janie. dynamiczny. dziennikarze. poznają syntaktykę. opanowują sztukę wymowy (fonologia) oraz ortografię.”. I. 2) Dyrektywy. 5) dokonania . dwuletnie używa już około 150 wyrazów. W języku polskim do niedawna nie było takich słów jak bulimia. 4) wyrażone życzenie . prawnicy. „co znaczy zbliża się”. z wyższym wykształceniem od 6 do 10 tysięcy. kim jest niedźwiedź dla człowieka. Ludzie nie tylko przyswajają słowa istniejącego już leksykonu. ale tworzą też nowe.”. graphein. A u s t i n. Termin „illokucja” wprowadził do obiegu angielski filozof J. np. Akty illokucyjne oddają właściwości funkcjonalne języka. podlega przemianom. Przypuszczalnie najwcześniej pojawiła się forma p r o t o j ę z y k a. opanowanie umiejętności posługiwania się nim wymaga także uczenia się. dokonywało się. in. rysować). Proces ten wynika z potrzeby nazywania (oznaczania) nowych. Nazwy takie pojawiają się jako zapożyczenia z języków krajów.. ogólnie określone jako illokucje (akty illokucji). inne oddają funkcję przedmiotu. Doskonalenie. znaczy warstwa. H. słownika umysłowego. nabywają wiedzy o języku.208 musi być przekonany. jak to wykazał G. Zdaniem Searle’a istniej następujące akty illokucyjne: 1) Stwierdzenia (Assertives) wyrażają one przekonania mówiącego o stanie rzeczy. 3) określona całość w postaci sensownego zdania (akt lokucyjny). a w języku nie było terminu oznaczającego grupy młodych władców. dotychczas nie doświadczanych zjawisk lub nie spotykanych obiektów. szacuje się. życzenia.Niektóre słowa pospolite wywodzą się z nazwy wytwórcy. Przyswajają znaczenie poszczególnych słów (semantyka). Ktoś żartobliwie użył określenia „pampersi”. Rozwój języka nie trwa zbyt długo ( w wymiarze procesów ewolucji). Język naturalny jest żywy. Nadawca musi uwzględniać właściwości odbiorcy. M e a d. 5) zachowania odbiorcy wypowiedzi. a ten zwrotnie musi odczytywać intencje nadawcy. Otóż zgodnie z tym tokiem myślenia na akt mowy składa się: 1) ciąg dźwięków. casting. Skłania do tego rozwój nauki. „Jan poszedł na spacer. odcinek. tomograf. otwórz drzwi!” Albo „Czy to prawda.termin wszedł w obieg języka potocznego. kultury i techniki. np. hulaj. filozof amerykański. zbitek słownych nie uporządkowanych zgodnie z regułami składni.Inną formą jest propozycja typu” Mogę cię podrzucić samochodem do pracy?”. Najbogatszym słownictwem posługują się handlowcy. Język spełnia w życiu ludzkim istotne funkcje.noga. rolę poszczególnych wyrazów w zdaniu. zawodu. Od najwcześniejszych lat życia ludzie uczą się tzw. podkreślając fakt młodości i braku doświadczeń tej grupy ludzi i tak zostało. w procesie interakcji między ludźmi. że proces ten liczy od 70 do 200 milionów lat. przeprosiny. umiejętność poprawnego pisania. gratulacje. a jego znaczenie uściślił J. jednak język jest zjawiskiem wieloaspektowym. 2) wypowiedziane słowa. w których dokonano wynalazku lub odkrycia bądź jako twory sztuczne. Czasami zbieg okoliczności przyczynia się do wyłonienia trafnego określenia. że Piotr pracuje w telewizji?”.” Jutro pożyczę ci książkę. W drugim przypadku pytający skłania partnera do udzielenia określonej informacji. powstałe ze słów greckich. W Polsce po 1989 r zarząd telewizji opanowała grupa 30-latków. Zasób przyswojonych słów zależy od wieku. lub warunkowo. wykształcenia. czyli składnie zdań. Człowiek nie wykształcony posługuje się zasobem około 2 000 słów. „rower” od firmy Rower. S e a r l e. Przebiegał od form prostych do bardziej złożonych. 3) Zobowiązania (Commissives) dotyczą aktów przyszłych.”. nazwane perlokucją (akt perlokucji). są to próby skłonienia adresata do wykonania określonej czynności. m. ustalanie znaczeń słów. że Y wie. 4) Ekspresje. np.” Jeżeli nie zapomnę. co należy robić w takiej sytuacji. Dziecko 15 miesięczne operuje przeciętnie 20 słowami.pisać. np. np. Wrodzone struktury mózgu ułatwiają przyswojenie reguł gramatycznych. to są wszelkiego rodzaju wyrazy postaw: podziękowania.

lecz od języka. W pierwszym istnieje więcej przymiotników wyróżniających emocje interpersonalne. Kitayama wykazali.209 (Effectives) charakteryzują wykonaną czynność. duma.”. służą w takiej sytuacji pozbawieniu języka funkcji komunikacyjnej. np. chociaż niekiedy błędnie utożsamiana z zachowaniami językowymi. różne odcienie sympatii. którymi się posługują. Jednak w innych badaniach nie uzyskano tak jednoznacznego rezultatu (P. środki masowej komunikacji umożliwiają bez opuszczania domu obejrzenie np. natomiast w angielskim występuje bardziej liczny zestaw określeń emocji dotyczących podmiotu. I tak Chińczyk dostrzega w świecie działanie dwu przeciwstawnych sił y i n i y a n g. „Niedostateczny”(ref. 6) Werdykty (Verdictives). ale nie jest z nią równoznaczny. podany przez Whorfa. interesach. Clark) Język jest skarbnicą wiedzy. bywa nawet i tak. wpływa ona na strukturę społeczną i wiele procesów psychospołecznych. prowadzone wśród mieszkańców Nowej Gwinei. Niekiedy ludzie porozumiewają się wspaniale wyczuwając wymowę sytuacji. albo urzędnika USC „Nadaję ci imię Jan”. znających tylko dwa określenia barw. K o m u n i k a c j a s p o ł e c z n a. Ten sam rodzaj wpływu komunikacyjnego modeluje zachowania ludzi. ale nie postrzega w stylu chińskim objawów zarówno yin jak i yang. S a p i r a i B. opracowanej przez E. Różnorodność istniejących języków legła u podstaw hipotezy relatywizmu językowego. Poza tym języka używa się jako środka zapobiegania procesowi komunikowania. internetu i opracowanie języka programistów doprowadziło do komunikacji globalnej. wypowiedź sędziego piłkarskiego „Spalony!”. powstanie języka pisanego poszerzyło zakres kontaktów. Markus i S. przestrzeń i czas przestały być czynnikami utrudniającymi komunikowanie się interpersonalne. Machu Picchu. Komunikacja. K a y. lub egzaminatora „Bardzo dobry”. typu samozadowolenie. H. wypowiedź policjanta „Aresztuję pana” lub sędziego: „Ogłaszam wyrok sądu. W h o r f a. że opisy słowne nie oddają istoty doznawanych odczuć. wykazały. Wynalezienie komputera. dotyczy bogactwa określeń śniegu. umożliwiło przekaz informacji z pokolenia na pokolenie. do opisu granic poprawności hipotezy Whorfa. poprawne językowo. Badania E. Europejczyk rozumie zasadę ich wyróżnienia. a ludzie wyróżniają z niej te elementy. co świadczy o sile wpływu . Komunikacja między ludźmi jest jednym z podstawowych procesów społecznych. Obraz świata zależy zatem nie od właściwości rzeczywistości. W przeciwieństwie do nich Indianie meksykańscy nie rozróżniają śniegu. że język określa sposób widzenia świata jest przesadne. To podważa hipotezę relatywizmu językowego. H. Idolami młodzieży stają się osoby pokazujące się w telewizji. za H. sądach. K e m p t o n). jak dotychczas. jest fenomenem o szerszym zakresie. występującego w języku Eskimosów. Język naturalny jest jednym ze środków komunikacji społecznej. Jednak stwierdzenie. myślenie współczesnych ludzi kształtuje się głównie pod wpływem przekazów komunikacji masowej. że postrzegają oni odcienie barw podobnie jak Amerykanie. Procesy komunikacji mają przemożny wpływ na bogactwo i jakość naszych treści poznawczych. Ich zdaniem natura jest kalejdoskopowym strumieniem wrażeń. np. lodu i zimna-wszystko to określają jednym terminem. które są nazwane w językach. Hipoteza ta znalazła częściowe potwierdzenie w innych badaniach. Liczne wypowiedzi. Istnieją poza językowe formy komunikacji. Klasyczny przykład. Nie są to rzadkie przypadki w dyplomacji. R o s c h. W. Sprzeczność wyników badań w tym zakresie nie doprowadziła. który ją opisuje. Język jawi się wówczas jako nieadekwatne narzędzie komunikacji. jest słowną (symboliczną) reprezentacją świata. Dopóki ludzie posługiwali się jedynie językiem mówionym ich kontakty ograniczały się do najbliższych sąsiadów. że emocje są różnie opisywane w języku japońskim i angielskim.

jeden bit równa się redukcji niepewności o ½. Bajt to 1 000 bitów. bitach lub bajtach. operująca układami ciała i 3) komunikacja pozawerbalna. że język naturalny. Obowiązuje on też w szkołach publicznych. koło literatów jak i urządzenie techniczne. Dodatkowego znaczenia problemowi kodu dodały prace B. wystarczający do porozumienia się w sytuacjach codziennego życia jest powszechnie używany w rodzinach warstw niższych. wykorzystująca walory słowa. polski może być użyty w kilku lub kilkunastu kodach. posługująca się wskaźnikami wokalnymi. o wysokiej kulturze i tylko nieliczne. Komunikacja w życiu społecznym występuje w trzech odmianach.. Niezmiernie istotnym czynnikiem są intencje nadawcy. Kod rozwinięty. bardzo inteligentne jednostki wywodzące się z warstw niższych. Niekiedy pokrywają się one dokładnie z intencjami twórcy. . który wyróżnił kod rozwinięty i ograniczony oraz powiązał to rozróżnienie z procesem odtwarzania kultury. głównie wywodzących się z warstw wyższych. o czym w następnej partii rozdziału. niekiedy są rozbieżne lub przeciwne. Koło się zamyka: dostęp do kultury i procesu jej tworzenia będą nadal miały osoby z kręgu rodzin uprzywilejowanych. co świadczy o zawiłościach tak rozumianej komunikacji i o stopniu trudności w jej badaniu. w procesie przekazu może być dawkowana i określana ilościowo. B e r s t e i n a. Znany jest kod urzędowy. one określają cele zabiegów komunikacyjnych i ich społeczną wartość. np. nie rozumieją przekazów formułowanych w kodzie rozwiniętym i w następstwie tego nie radzą z nauką szkolną. Dużą popularność zyskał przejrzysty model cybernetyczny. sytuacyjny. ale umożliwiający przekazanie nieograniczonej ilości znaczeń pozostaje w użyciu obiegowym ludzi wykształconych. ale tylko z pozoru. posługując się wierszem albo obrazem nie przekazują informacji. To proces operowania niewymiernymi ilościowo symbolami. w efekcie tego procesu występuje „zysk poznawczy” recipienta. Możemy kodować przekaz w określonym języku naturalnym lub sztucznym. co jest równoznaczne z utratą szans na awans społeczny. Badający przedstawiane zjawisko wypracowali wiele modeli opisujących strukturę i przebieg komunikacji. We współczesnej literaturze specjalistycznej najczęściej występują dwa rozumienia komunikacji społecznej. opracowany przez G. określona grupa społeczna.210 komunikacji na zachowanie. celem którego jest uzgodnienie. A kontrola procesu i treści komunikacji zapewnia sprawowanie władzy nad odbiorcami komunikatów. lecz wzbudzają określone przeżycia psychiczne. K o m u n i k a c j a w e r b a l n a. współbrzmienie doznań nadawcy i odbiorcy komunikatu. ukazuje on przepływ informacji ze źródła do odbiorcy i zawiera 5 elementów. N a d a w c ą może być zarówno konkretna osoba. np. rzeczowy. M i l l e r a. ironiczny. Są to: 1) komunikacja werbalna. przychodząc do szkoły z utrwalonym nawykiem posługiwania się kodem ograniczonym. o niewielkiej liczbie wariantów znaczeniowych. emocjonalny. Po modyfikacji i uproszczeniu przedstawia się on następująco: n a d a w c a ~ k o d~ k o m u n i k a t ~ o d b i o r c a. W drugim rozumieniu komunikacja to złożony proces wymiany znaczeń. trudny do opanowania. Dzieci z rodzin robotniczych. dosłowny (wprost). Powiada się. aluzyjny. W pierwszym rozumieniu traktuje się komunikację jako szereg aktów przekazu informacji. wzbudzania odczuć. Do pełnienia tej roli niezbędne są pewne środki i umiejętności operowania nośnikami przekazu. K o d z pozoru jest zjawiskiem prostym. że polega ona na przepływie informacji od źródła do odbiorcy. nastrojów i myśli. Jednostki informacji wskazują poziom redukcji niepewności. Kod ograniczony. jednak sprawę komplikuje to. Poeta lub malarz. Przekazywana informacja jest określana w jednostkach wymiernych. Właściwości nadawcy w znacznym stopniu wpływają na skuteczność przekazów informacji. 2) niewerbalna. konkretny i abstrakcyjny i inne.

interakcji bezpośredniej. „ustawia” bowiem w określony sposób na szczeblach hierarchii społecznej nadawców i odbiorców. wyraz nastawienia nadawczy wobec rozmówcy lub sugestię istnienia lub wytworzenia określonej relacji między nimi. Reprezentacja podlega weryfikacji z punktu widzenia prawdy lub fałszu i pokrywa się znaczeniowo z „raportem”. a w konsekwencji bronią się przed przyjęciem każdej. określane zgodnie z panującym w danym społeczeństwie systemem normatywnym. B a t e s o n.211 Komunikat. zawiera treści przekazywane odbiorcy. G. Nadawca przesyłając komunikat wykonuje zatem dwie czynności jednocześnie: przekazuje informację rzeczową oraz określa swoją wizję więzi z odbiorcą. Ulegają one wpływom jakiegoś autorytetu.Oba te elementy pełnią swoiste funkcje. Z niego wynikają uprawnienia. to przekaz ten jest prostą informacją o nałożeniu farby o kształtach liter na papier. odgrywa aktywną role w procesie komunikowania. Powyższe sformułowania dowodzą. zwolennik funkcjonalnej koncepcji Goffmana. że terminy zaproponowane przez Batesona nie oddają istoty rzeczy w sytuacji komunikatu aluzyjnego. subtelnego lub implikacyjnego. lecz uzasadnieniu. jeżeli odrzuci rozpocznie się walka o korzystną dla każdej ze stron definicję sytuacji. pierwotnie pominięty przez Millera. co określa się jako „prezentacja” nie podlega weryfikacji. Znacznie bardziej skomplikowane są komunikaty dotyczące osób i stosunków interpersonalnych. K. rodzice. Służą do tego celu środki pozawerbalne typu ton i styl wypowiedzi. różnorodne blokady dopływu informacji. nauczyciele. odbiorca musi chcieć je rozpoznać i przyjąć postawę gotowości przyjęcia komunikatu. by świadczyła ona o walorach rozmówcy. Jeżeli Jan mówi Pawłowi: „ Ten papier jest zadrukowany”. lub przynajmniej kompromisową definicje sytuacji. o korzystną dla stron. zakreśla ramy interakcji pomiędzy nadawcą i odbiorcą (ami). F r e u d) przed informacjami podważającymi zasadność ich wizji świata (konserwatyści) lub świadczącymi niekorzystnie o ich osobie (wielu z nas). Pierwszy jest nośnikiem informacji w tradycyjnym rozumieniu. dostarcza (gives off). Jeżeli odbiorca ją zaakceptuje. przybierające . określa stan rzeczy. nadawca osiągnie swój cel. do wydawania poleceń przełożeni. D a n c i g e r. zatracają zdolność samodzielnego myślenia i oceniania. wyróżnił w nich treść (content. Nadawca kontaktując się z innymi i tworząc odpowiedni komunikat p r z e k a z u j e (gives) informację i jej u d z i e l a. dotychczas nieznanej informacji. O d b i o r c a komunikatu. że komunikat nie jest jedynie środkiem transmisji informacji. Niektórzy stosują mechanizmy obronne (A. Również motywacja do odbioru przekazywanych treści odgrywa znaczącą rolę. Jeżeli tak się stanie. określający stan rzeczywisty oraz ustosunkowanie (command). G o f f m a n. nie zawsze zgodnie z ich wyobrażeniami o sobie samych. Ta prezentacja definiuje sytuację. W szeregu sytuacji ludzie prezentują się jako uprawnieni do tego w odpowiedni sposób. analizując przekazy tego typu. Natomiast to. drugi prezentuje nadawcę. Jego zdaniem właściwymi określeniami byłyby reprezentacja i prezentacja (przedstawienie się). Z innego punktu widzenie potraktował problem komunikatu E. Występują wtedy s z u m y k o m u n i k a c y j n e. podobnie jak nadawca. gestykulacja i inne. Do zasiłku zyskują uprawnienia bezrobotni. R o k e a c h a zamkniętego stanu umysłu. to dochodzi do sporów o sformułowania. czyli składnik sprawozdawczy. lecz zawiera w sobie treści dynamizujące życie społeczne. U wielu adresatów występują. Są to ludzie według M. Tak w zarysie przedstawia normalny akt komunikacyjny. raport). Osobnik upośledzony umysłowo lub niewykształcony nie dysponuje takowymi i nie może odbierać komunikatów o skomplikowanej treści. Zgodnie z tą wizją rozmowy ludzkie i dyskusje są stałymi próbami zmieniania definicji sytuacji tak. sądzi. niestety. Jednak często mamy do czynienia z zakłóceniami w komunikacji. postawa ciała. Musi on dysponować sprawnymi środkami odbioru przekazu i umiejętnościami dysponowania nimi. Jego analiza dotyczyła sytuacji fece to face.

Specyficzną. gdyż po czwartym powtórzeniu występuje efekt znużenia i redundancja przestaje podnosić efektywność przekazu. Wiarygodne mogą być instytucje. . jak to pokazują sondaże. A r o n s o n i D. I odwrotnie. E. że wiarygodność jest wnikliwie kontrolowana przez odbiorców i jeżeli osoba. Co zatem decyduje o skuteczności przekazu komunikacyjnego? Przede wszystkim w i a r y – g o d n o ś ć źródła informacji. zbytek a także powódź. jeżeli argumentuje na rzecz wzmożonej ochrony dzieci przed przestępcami. I jest to właściwe rozwiązanie. Spełnia ona ten warunek wtedy. Z tego też względu komunikaty zakończone zwięzłą pointą są bardziej skuteczne od tych. który zachęca do zwiększenia bezpieczeństwa w miejscach publicznych jest wiarygodny. S c h u m a n). społeczne. około 65% słuchaczy. Polskiemu Radiu ufa. zawierającej niezmienioną treść. Zaufanie rzadko występuje w izolacji od kontekstu. chociaż warunkują ją właściwości wszystkich elementów ciągu komunikacyjnego. wysoka lub niska temperatura. który mówi o potrzebie bardziej humanitarnego traktowania przestępców nie jest wiarygodny. ale skutecznie wpływają na przyswajanie komunikatu (D. w gruncie rzeczy formalną determinantą skuteczności komunikatu jest r e d u nd a n c j a. profesora niż odpowiednio kaprala. kryminalista. Wiarygodność ma szczególne znaczenie dla tych odbiorców. Istnieje szereg metod podnoszenia wiarygodności. Duży stopień wiarygodności zyskują autorytety moralne. Ale staje się takim. Większe zaufanie budzą wypowiedzi generała. dwustronność argumentacji (podanie argumentów za i przeciw jakiejś tezie). W skrajnych przypadkach szumy mogą nie tylko utrudnić ale i uniemożliwić komunikacje między stronami. ale nie informacji. prośby. które nie są kończone zwięzłym zamknięciem. Jednak oddzielne walory elementów nie zapewniają skuteczności przekazu jako całości. tym bardziej (w założeniu) wiarygodny. tym skuteczniejszy przekaz. zgodnie z jego intencją. należą do nich posługiwanie się tytułami. wikarego czy magistra-asystenta. konkurencyjne przekazy i inne). W języku łacińskim redundantia znaczy nadmiar. dopiero ich łączny wpływ decyduje o skuteczności lub jej niedostatku. roztargnienie. Wiele ludzi odczuwa trudności percepcyjne w przypadku dłuższych komunikatów. nawet bardzo wiarygodna przekazuje komunikat korzystny dla siebie. E. jak nadawca. W a l s t e r. im wyższy. taką kiedyś była BBC. szybko traci zaufanie adresatów. przemęczenie. W przekazie informacji mamy również do czynienia z nadmiarem. przejrzystość komunikatu. nastawienie życzeniowe itp. gdy jest s k u t e c z n a. Kilka innych czynników wpływających na poziom skuteczności komunikacyjnej można przypisać zarówno nadawcy jak i komunikatowi. Logiczność.. gdy odbiorca rozumie. drugie niejasnością komunikatu lub stanem otoczenia (hałas. Zazwyczaj są to powtórzenia w nieco zmienionej wersji słownej. jasność. którzy z różnych względów nie poznali i nie żywią zamiaru poznania argumentów rzeczowych. lecz gdy zaczyna zachęcać do wzmocnienie organów sprawiedliwości. A b r a h a m s ukazali złożoność tego zjawiska. lecz jej powtórzeń. Można przypuszczać. podnosząca poziom skuteczności może być przypisana równie sensownie twórcy albo wytworowi (komunikatowi). K o m p e t e n c j e nadawcy i częściowo odbiorcy pozostają wprost proporcjonalne do skuteczności przekazu komunikacyjnego. interpretuje treść komunikatu dokładnie tak. Przy wyciszonych innych czynnikach ujawnia się prawidłowość: im wyższe kompetencje. Prokurator np. traci zaufanie. Pierwsze są uwarunkowane stanem organizmu nadawcy lub odbiorcy (choroba. obietnicy itp. Okazuje się. w którym dokonuje się akt komunikacji. W niektórych regionach Polski redundancja utrwaliła się w obyczaju trzykrotnego powtarzania uzgodnienia. Komunikacja nabiera znaczenia tylko wtedy. religijne. H.212 postać szumów wewnętrznych lub zewnętrznych. Cechę skuteczności przypisujemy aktom komunikacyjnym jako całości. kardynała. dotyczących przekazu komunikacyjnego. że doświadczenie ludu wyraża zbiorowe przekonanie o nikłej trwałości ludzkiej pamięci.).

Artysta. 3) f u n k c j a i m p r e s y j n a komunikacji służy zaspakajaniu ludzkiej potrzeby wzruszenia niecodziennych doznań. Prowadzi się je przyjmując perspektywę . ułatwiających wykonanie prostych czynności życiowych. Zdolność i umiejętność komunikowania fatycznego. sąsiadach. Treść tych wypowiedzi nie odgrywa istotnej roli (może być to banalna wzmianka o pogodzie). że dane osoby przeżywają radość. Niektórzy ludzie poszukują silnych wrażeń. Bardziej subtelni udają się na spotkania poetyckie. z reguły intensywnych. Wśród nich mamy: 1) f u n k c j ę i n f o r m a c y j n ą służącą przekazywaniu wiedzy o świecie. pojawiających się aktualnie w nowej postaci. Na poziomie ogólnospołecznym komunikacja ściśle się wiąże z działaniem. że jednostka przeżywa dane stan emocjonalny w określonym stopniu intensywności. Występuje wtedy zjawisko s p r z ę ż e n i a z w r o t n e g o. podejmują ryzykowne działania lub biernie obserwują igranie z niebezpieczeństwem innych. działaniach ludzi i przypadkowych zdarzeniach. zazwyczaj jednak sprowadzająca się do prostych komunikatów typu: „Padaj młotek!” lub „Bądź dobry. słowne i niewerbalne. znając działanie środków wyrazu. Współczesne badania problemów komunikacji dotyczą dwu grup zagadnień. cenach walut. obejmują one wiele tradycyjnych kwestii. podniecenie czy przygnębienie. Środki masowego przekazu każdego dnia informują odbiorców o decyzjach rządu. przeżywanych jednostkowo lub grupowo. są niekiedy ciekawi świata. Płyną one w dwu kierunkach. malarzy mogą być wysoce ekspresyjne. warunkach podróżowania po drogach Polski i innych. muzyków. będzie więc to informowanie o celu działania wielkich grup ludzkich. 2) f u n k c j ę e k s p r e s y j n ą. że dostrzega się osobę. co wcale nie musi (aczkolwiek może) świadczyć o tym. przeciwdziała deprywacji poznawczej. Oprócz tego informacja na poziomie jednostkowym służy zaspakajaniu ciekawości ludzi. podobnie jak na poziomie ogólnospołecznym. wieczory muzyczne lub spektakle teatralne. Ich wszystkich łączy pragnienie wzruszeń. służy nawiązywaniu lub podtrzymywaniu więzi społecznej. W niektórych przypadkach jest to informacja zwrotna. Wyrazy ekspresji. niekiedy lekceważona jako pustosłowie. Ludzie pragną informacji o swoich bliskich przebywających poza domem. 5) f u n k c j a f a t y c z n a ma charakter czysto społeczny. że autor tworząc doznawał wzruszenia. czyli odczuwają potrzebę wiedzy ogólnej. przeżycia ekscytujących doznań. korygująca przekaz wyjściowy. pragną wzmożonego wydzielania adrenaliny.213 F u n k c j e k o m u n i k a c j i to kolejny aspekt tego zjawiska. Brak takiego sygnału budzi pytanie: ”Co się stało? Obraził się za coś czy co?”. przytrzymaj parasol!”. postanowień administracyjnych. Na poziomie zainteresowań psychologii społecznej będą to funkcje dotyczące jednostek i małych grup. istota której sprowadza się do uzewnętrznienia stanów psychicznych. Informacje te. co znaczy. z góry do dołu i z dołu go góry. sekwencji czasowej poczynań zbiorowych i szereg innych. Ludzie realizując z oddaniem komunikację fatyczną zyskują życzliwość adresatów komunikatu i zjednują przyjaciół. jest jedną z ważnych umiejętności społecznych. niekiedy utożsamiana z batesonowskim „command”. Przechodząc obok znajomego ludzie odczuwają potrzebę pozdrowienia albo wypowiedzenia paru słów. jednocześnie przekazują informację o tym. jest to komunikacja dwukierunkowa. stają się podstawą określonej działalności jednostek. ważny jest jedynie sygnał. Wytwory poetów. Dzięki niej wiemy. wydarzeniach lokalnych. może „na chłodno” skomponować dzieło np. iż pragnie się podtrzymywać znajomość. 4)funkcja pragmatyczna. wzruszające. podziału kompetencji działających. smutek. współżycia z ludźmi. Pierwszą stanowią empiryczne badania przepływu i skuteczności komunikatów. koordynowanie ich aktywności. lecz wolne od dodatku informacyjnego.

ułatwiający porozumienia w sytuacjach niedostatku umiejętności językowych. naczynia krwionośne oka. w interakcjach typu face to face. Szept i krótkie frazy wyczerpują komunikacje słowną w takim układzie. I odwrotnie. że granice człowieka nie pokrywają się z powierzchnią jego skóry i że otacza go przestrzeń osobista. są intencjonalne. P i e r w – s z ą z nich stanowi dystans intymny.gestykulację. w tym językowego. Wyczuwalne ciepło ciała wzmacnia siłę doznań emocjonalnych. Komunikaty pośrednie jak np. Świat poznawany dotykowo. dokuczliwy. P r o k s e m i k a. reklamowe charakteryzują się precyzyjnie dobranym do potrzeb przekazu językiem i stylem komunikatu. Patrząc z odległości 15-20 cm. z wyłączeniem innych zmysłów jawi się jako bardziej ciepły. przyjaźni. usta i zęby wydają się niepomiernie duże. Wykazano także . kierowane do określonej grupy osób. jakby przeciwstawną „mowie ducha”. Przy wąskim rozumieniu do środków komunikacji niewerbalnej zalicza się operowanie przestrzenią (proksemika). upodobań artystycznych). z tego też powodu bywa nazywaną „mową ciała”. kinezję (operowanie ruchem) i mimikę. K o m u n i k a c j a n i e w e r b a l n a jest ewolucyjnie starszą siostrą komunikacji werbalnej. ułatwia przełamywanie barier. niechęć i nienawiść wzajemna odzwierciedla się przez zwiększony dystans między.. współgra z doznaniami dotykowymi w tworzeniu atmosfery ciepła psychicznego i poczucia bezpieczeństwa. Im bliższe relacje psychiczne między jednostkami. np. zdaniem Halla. W kontaktach między ludźmi występują. intelektu. ściślej powiązaną z biologiczną naturą człowieka. H a l l stwierdza. że bliskość fizyczna pomiędzy osobnikami jest wyrazem bliskości psychicznej: zaufania.Kontakt dotykowy stwarza atmosferę bliskości. studiuje nośność komunikacyjną tytułowych haseł prasowych lub mikro jak w przypadku poznawania roli zwrotów używanych w listach. Jeden z pionierów badań proksemicznych E. Drugą konstytuują dociekania roli i różnic komunikacji pośredniej i bezpośredniej. mocno powiązane z kontekstem sytuacyjnym. Osoby dorosłe unikają prezentacji swojej osoby w dystansie intymnym. W życiu dorosłych doznania taktylne także są nośnikiem bogatych treści emocjonalnych. W znacznym stopniu stanowi ona element komunikacyjny wspólnoty ludzkiej. godny zaufania (P.214 makro. emocjonalne. Jedynie ciepły stosunek emocjonalny do osoby nie pozwala widzieć tych „ułomności” twarzy. każdy silniejszy dźwięk jest obierany jako rażący. T. W dystansie intymnym ludzie posługują się ściszonym głosem. uczesania i inne. sposób ubierania. ludzie dokładnie widzą zmarszczki i pory skóry. której przekroczenie bez zgody zainteresowanego jest traktowane jako przykra ingerencja z zewnątrz. tym bliższy dystans zachowują oni między sobą. Osoby pozostające w tej relacji przestrzennej wykorzystują intensywnie doznania dotykowe i węchowe. a . Dotyk jest pierwszym zmysłem kontaktu ze światem zewnętrznym dziecka. czyli nauka o komunikacyjnym operowaniu przestrzenią ukazuje rolę w tym procesie osobistej przestrzeni człowieka. cztery odmiany dystansu. a nos. Doznania dotykowe stanowią podłoże pierwszych przeżyć emocjonalnych. Przy szerokim jej rozumieniu zalicza się do nich architekturę ( wyraz potęgi władzy. ograniczają i modyfikują doznania wzrokowe w następstwie zbliżenia widzianego obiektu. miłości. niezależny od zróżnicowania kulturowego. Bardeen). usytuowania osobników względem siebie oraz odległości i dystansu między nimi. natomiast spontaniczne tyrady bezpośrednie są formalne chaotyczne. wystrój wnętrz. Do środków komunikacji niewerbalnej wiele odmiennych jakościowo czynników. co dobrze widać poprzez pryzmat rytualnych powitań i tańca towarzyskiego. od doboru mebli poczynając na dekoracji ścian kończąc.

Wielkie znaczenie społeczne ma różnicowanie prawy-lewy. „ Wysoko umieszczony” w języku proksemiki jest równoznaczny z „wysoko ceniony”. Zasady te są opisane w kodeksie dyplomatycznym. oddalanie. Ten wskaźnik wielkości jest typowym wytworem kulturowym. zmienia się w zależności od typu kultury. lewy. Interesujący pod tym względem jest „eksperyment” J. okazując w ten sposób szacunek i poważanie im należny. Dystans publiczny jest c z w a r t ą odmianą. poruszać w końcu odsunął papierosy na połowę stołu Fasta. VIPów ustawia się na trybunach lub sadowi za stołami prezydialnymi uwzględniając dwa kryteria: bliskości i umiejscowienia wobec gospodarza. np. podobnie jak intymnego. przywódców państwowych. cofanie się. Przyjaciel początkowo zaczął się wiercić. szacunku i innych. wykorzystywaną do eksponowania osób znaczących w danym społeczeństwie. trzecie po prawej oddalone o jedno pole. Układy tego typu informują o relacjach między konkretnymi jednostkami. bo odczuł naruszenie granicy jego dystansu personalnego. Tak sadowią się wobec siebie klient i adwokat. tak typowa dla studentów w sytuacjach przedegzaminacyjnych. przełożony i podwładny. Zachował się tak.. przestrzega się ich skrupulatnie w praktyce dyplomatycznej i na zwykłych przyjęciach w domach „wyższych sfer”. utrzymują między sobą większy dystans personalny. W jednostkach wymiernych rozciąga się on plus minus od 0 do 40 cm. F a s t a. W pomieszczeniach zamkniętych wynosi on około 15 m. Wystarczy przypomnieć określenie „lewe zarobki”. symboli narodowych. Osoby takie umieszcza się na podwyższeniu. ludy południowe skracają go. w pewnym momencie położył paczkę papierosów na partnerskiej połówce stołu. czwarte. Klasycznym przykładem dystansu społecznego jest regulaminowa odległość żołnierza meldującego się przełożonemu. przy nr 3 zmaganie się. rywalizacja. W kontaktach międzynarodowych dochodzi na tym tle do zabawnych nieporozumień i zachowań. . szlachetność.. Naruszenie granicy dystansu personalnego. wynikającej ze statusu społecznego. T r z e c i a odmiana. Anglosasi np. w otwartych około 30 m. R. Najbardziej zaszczytnym jest miejsce przy gospodarzu po prawej jego stronie.215 jednocześnie spełnia funkcję wskaźnika zewnętrznej granicy dystansu intymnego. bohaterów wielkich wydarzeń itp. Przy stoliku nr 1 ma miejsce konwersacja np.zło. znaków religijnych. portretów wybitnych postaci nigdy nie wiesza się na dolnych płaszczyznach ścian. analogiczne po lewej i tak ciągnie się przeplatane wartościowanie społeczno-przestrzenne. w kawiarni. Rewersyjnie „dół” jest znakiem upadku (X dołował poniżej krechy!) i określeniem obiektów i stanów niskiej wartości. jest niemal zawsze odbierane jako zachowanie niewłaściwe i wyzwala zachowanie obronne. krętactwo. np. Ich usadowienie przy stole przedstawia niżej zamieszczony schemat. S o m m e r wykazał. niekiedy bardzo wyraźnie. że p r z e s t r z e n n e o r i e n t a c j e ludzi wobec siebie zależą od właściwości lub charakteru wykonywanych czynności. stanowiska. atakowany i atakujący w określonej sprawie. D r u g ą odmianą jest dystans personalny. wynoszący zgodnie z naszymi kulturowymi standardami 75-130 cm. taki jaki utrzymują między sobą nieznajomi. machlojki. utrzymywany dla podkreślenia ważności osoby. niż po lewej stronie. tzn. Miejsce po prawicy uznaje się za bardziej zaszczytne. to dystans społeczny. Prawy symbolizuje dobroć. kolejne leży przy nim po lewej stronie. Wynosi ona 3 metry. który siedząc z przyjacielem w knajpce przy małym stoliku. przy drugim współpraca. prawość. neutralny emocjonalnie. byłoby to odebrane jako lekceważenie godności osób i symboli.

założenie nogi na nogę i inne. rąk i ramion lub ogólnie: „kończyn górnych”. tzn. 131). Gest klaśnięcia w dłonie po usłyszeniu „Przepraszam za potrącenie!”. Te ostatnie wyrażają ukrywane stany emocji lub myśli. tworzy koło. Pochylenie do przodu. Pojawiają się one spontanicznie. arogancji. W Polsce łatwo rozpoznajemy osoby pochodzące z Podhala. rozmawiających ze sobą. Byłoby to jednak niezgodne z duchem języka. Postawy ciała wpływają na właściwości psychiki człowieka i jednocześnie są wyrazem stanów psychicznych. dążeniach ekspansywnych. w okolicach brzucha. S c h e f l e n a istnieje około 30 postur. Wskaźnikami postury są wyprostowanie. niechęci do nawiązania kontaktu. E. a nawet tułowiem. Postawy takie prezentują osoby nieufne. P o s t u r y i p o s t a w y c i a ł a pokazują to w jaki sposób człowiek chodzi. Większość gestów wykonują ludzie rękoma. opuszczenie albo uniesienie rąk. . nastawione obronnie wobec innych. Ludzi poddanych systemowi zastraszania w byłym ZSSR rozpozna każdy. G e s t y i g e s t y k u l a c j a. które powodują rozluźnienie. Pożądanymi postawami są takie. O związku postaw ciała i stanów psychiki mówią też figurki kreskowe Sarbina i Hardycka ( str.216 Nr 1 X Y Nr 2 x y Nr 3 X Y Orientacją dobrze znaną z życia codziennego jest ustawienie się lub odwrócenie się do kogoś tyłem. Jednak pamiętajmy. towarzyszący wypowiedzi „Nie szkodzi!” może być nieświadomym wyrazem klapsa wymierzonego sprawcy. Postury otwarte świadczą o dynamizmie i swobodnej ekspresji jednostki wolnej od lęków społecznych i napięć. Postawy i postury danej osoby informują postrzegającego o jej otwarciu na innych lub zamknięciu. zmniejszają napięcia różnych partii mięśni. do tyłu. napięte emocjonalnie. wyróżnia je charakterystyczny chód i postawa. palców. nawet nie znający elementarnych prawd psychologii. jakim ona była poddana. Postury i postawy są wyuczonym sposobem odpowiadania na stymulacje środowiskową. mimo woli i ich treść pozostaje wykonawcy nieczytelną. stoi i siedzi. wychylenie tułowia do przodu lub tyłu. W japońskiej sztuce h a r a zaleca się stanie mocno na ziemi. napina mięśnie i rodzi poczucie niepewności. Poprawnie powinniśmy mówić o gestach dłoni. utrzymywania środka ciężkości ciała nisko. że niektóre gesty wykonujemy głową. a ich elementy pozwalają tworzyć liczne kombinacje umieszczenia ciała w przestrzeni. skrzyżowanie. Wymowa takiej orientacji jest jednoznaczna: lekceważę cię. np. Zdaniem A. ukłony i nogami (wielorakie krzyżowanie nóg-sygnały zamknięcia lub obrony). To daje poczucie pewności i sprzyja postawie asertywnej.świadczy o zbytniej pewności siebie (najczęściej zawodnej). dlatego też bywają niewerbalnym przekazem informacyjnym o regionalnym pochodzeniu osoby i wpływach wychowawczych. Szeroko otwarte ramiona na powitanie gościa informują o gotowości do kontaktów z przybyszem. pozostańmy zatem przy zgrabnym zwrocie „mowa rąk”. jeden z bardziej popularnych i lubianych układów komunikacyjnych. dlatego też określenie „mowa rąk” lub „język rąk” bywa utożsamiana z „gestykulacja”. Gesty mogą być wykonane świadomie i nieświadomie. założenie nogi na nogę i skrzyżowanie rąk jest czytelnym komunikatem o treści „Zostawcie mnie w spokoju!”. Skulenie się. Aby uniknąć tak niemiłej sytuacji już kilku ludzi.

np. czyli formy komunikacji niewerbalnej interpretującej gest jako formy ruchu. wojny. d) wskaźniki emocji. bębnienie palcem po stole. B u r g o o n traktuje gesty jako sygnały potrzeb i klasyfikuje je według potrzeb występujących na co dzień. J. Friesen.B i r d w h i s t e l opracował nawet słownik ruchów (kinów). afiliacji. nagły ruch . układanie zapałek. Istotnie. Ten sam postulat odnosi się do związku gestów i stanów psychicznych. pragnienia. Gesty choleryków. głaskanie po brodzie. wyrazu dominacji. według autorki. K. takie jak obracanie długopisu. sangwinika bardziej stonowane. „przysobne”. któremu napisano tekst. np. właściwych dla każdego tradycyjnie pojmowanego temperamentu. np. Przejawia się on w gestach i jest samodzielnym nośnikiem informacji. spełniające funkcję wizualnego obrazowania treści werbalnych. wykonywane na wysokości klatki piersiowej. Bardziej rozwiniętą klasyfikację. flegmatyka. Gesty nie są izolowanymi komunikatami. być parodią takich odczuć. Istnieją tzw. wykonując bezsensowne gesty lub dyskutant nie mający nic do powiedzenia. melancholika. z rozmachem. Występują one u ludzi pozbawionych wszelkich motywacji w danej sytuacji. czyli środki przysposobienia jednostki do otoczenia. Gest radości w takiej sytuacji może wyrażać zupełnie inną treść. bezradne rozłożenie rąk. Ich charakterystyka wymaga sensownego pogrupowania. groźby. czyli ruchowe znaki przekazywanych treści w akcie komunikacyjnym. pobudzenia seksualnego i inne. Może to być np. mechaniczne. Znany jest gest wędkarza. uniesiona ręka i dłoń skierowana do nadchodzącego lub nadjeżdżającego. ukazujący wielkość złowionej ryby (Taaaaka ryba!). 3) adaptatory społeczne. skinienie głową jako zastępujące użycie słowa „tak”. E i s l e r-M e r t z proponuje wydzielić cztery grupy klasy gestów. c) regulatory. np.2) adaptatory przedmiotowe. Można ją przeprowadzić według rozmaitych kryteriów. Maja ona za zadanie przystosowanie sytuacji do oczekiwań jednostki. odpowiednik słownika umysłowego. „R u c h j e s t p r z e k a z e m” to hasło zwolenników kinezji. szczególnie w sytuacjach wyjątkowych. przeprowadzoną na podstawie kryterium funkcji. np. zimna stanowią liczną grupę i odgrywają. Ekman i W. Są to gesty sympatii. wiążą się z ruchem stawów i palców. np. pomagające przygotować siebie do zachowania w skomplikowanej sytuacji. gesty poklepywania. służą one zjednywaniu partnerów lub wzmacnianiu istniejącej więzi psychospołecznej. gesty puste. wywołujące silne przeżycie wywołuje gwałtowne poruszenie. gest przepuszczenia i inne. np. Nie okazał się on jednak tak użyteczny. są zamaszyste. ”mową” zaznaczający swą obecność wśród innych. zmniejszyć dokuczliwość rozmowy itp. R. Wyodrębnili oni: a) emblematy. oszczędne i powściągliwe. występują one w ścisłym powiązaniu z posturami i postawami. jak oczekiwano. podskakiwanie jako wyraz radości. Są to pocieranie czoła. Trudno sobie wyobrazić gesty radości człowieka siedzącego w kucki lub niepewnie stojącego na nogach. Bolesne słowo. I odwrotnie. brania pod lub za rękę. najczęściej całej ręki. osłaniające wnętrze. b) ilustratory. zachęcające do wypowiedzi. zaproponowali P. powstrzymujące przemieszczanie. E k m a n naliczył 30 000 gestów. Prawdopodobieństwo poprawnego ich odczytania nasila się przy interpretacji całościowej mowy ciała. zainteresowania.217 P. autorzy wyróżnili trzy ich odmiany: 1) jaźni. znanych w kulturze europejskiej. Niemniej ruch jest ważnym składnikiem komunikatów niewerbalnych.L. skrócić czas samotności. klasyfikacji. e) adaptatory. ważna role w komunikacji między ludźmi. Wiele gestów rytualnych wzbogaca tę kategorię zjawisk. Klasyfikacja ta więcej mówi o typach ludzi i ich sposobach gestykulacji niż o właściwościach gestów. gesty-sygnały głodu. nie wyrażające żadnych emocji. są osadzone w kontekście proksemicznym. obejmowania. robienie ludzików z papieru i inne. mówca. a on czyta go bez zrozumienia. Ch.

J. sferę czoła i jest pod kontrolą kory mózgowej. Empiryczne badania mimiki jako środka komunikacji niewerbalnej dotyczą głównie oczu i ust. przykry impuls wzbudza odruch cofnięcia się. Jej powiększenie wskazuje na przeżywanie silnych emocji radości. uśmiech wykształcił się z agresywnego szczerzenia zębów). wzbudza szybką reakcję orientacyjną. aż 55% emocji wyrażamy poprzez układy mięśni twarzy. H e s s. zdumienie. Mimika człowieka.V. Zainteresowanie obiektem wywołuje ruch ku niemu. Bardzo czytelne są wyrazy oczu. niemieckiego badacza problemów mimiki. nazywa się strefą witalną i wyraża dążenia do działania. pionowe i poziome bruzdy na czole.218 podrywa. jego uporze i konsekwencji w dążeniu do celu. że coś skrywa. V. kontrolowane przez różne partie mózgu. Spoglądający prosto w oczy partnera komunikuje mu. ponuraka. W wyrazach mimicznych twarzy występują elementy krótkotrwałe. najmłodszej ewolucyjnie warstwy mózgu. Interesującą rzeczą jest to. H. Zeddies. wyrażające zdziwienie. ograniczona od góry linią przebiegającą wzdłuż ust do nasady czaszki. Pionierem badań w tej wersji był E. Fakty te wystarczająco podbudowują tezę. skojarzone z cechami osobowości jednostki. ludzie częściej spoglądają na osoby lubiane niż na obojętne i nie lubiane. że pod wpływem bodźców innej modalności niż wzrokowy również występuje zmiana wielkości źrenicy. Komunikaty przekazuje się nawiązując kontakt wzrokowy (eye contact). zaskoczenie. Exline). Oddają one cechę wrażliwości i siłę uczuć.o zaniepokojeniu (R. Zarówno smaki przyjemne jak i nieprzyjemne wywołują ten skutek. Trzecia. połączona nerwami z pniem mózgu. aczkolwiek słabo podbudowaną dowodami empirycznymi. skąpca) lub właściwe dla osób pełniących określone role społeczne. Portrety mimiczne posterunkowego i naukowca po ich 30-to letniej pracy zawodowej będą wyraźnie się różniły nawet wtedy. profesor Uniwersytetu Chicagowskiego. przyjemności. że ruch jest przekazem. strachu. podniecenia. pobudzeniu organizmu (po przekroczeniu pewnego poziomu o patologii). najpełniej wyraża emocje i subtelne uczucia. W przypadku kompozycji muzycznych zależność komplikują indywidualne gusta i upodobania. Bierach. że zmiana wielkości źrenicy świadczy o przeżywanych emocjach. mataczy. gdy jedyną przyczyną odmienności będą doświadczenia zawodowe. że jest normalnie. związane z chwilowym nastrojem i trwałe. Interesującą hipotezę. Birkenbihl i A. unikając kontaktu nieświadomie informuje go. tym dobitniej informuje o sile . M i m i k a. charakterystyczny dla pewnych typów ludzkich (wesołka. obejmuje. nabierała szczególnego znaczenia komunikacyjnego i stała się podstawowym środkiem wyrazu emocji. Obniżona ruchliwość jest sygnałem słabości albo choroby. że oko jest „zwierciadłem duszy” (Shakespeare) i i rozpoczęto badania wskaźników emocji wyrażanych via oko. tworzące „grymas mimiczny”. zmieniając się ewolucyjnie (np. Układ mięśni twarzy człowieka jest mimicznym wyrazem przeżywanych emocji. Przyjęto założenie. Według A. Wskaźnikiem emocji są m. Czas trwania kontaktu wzrokowego również komunikuje o zainteresowaniu i sympatii. B i e r a c h a. Warstwa środkowa (emocjonalna) biegnie od górnej linii warstwy dolej do linii brwi-środek ucha. zaskoczenia. życzliwie nastawiony do niego. świadczy o energii człowieka. in. im dłuższy kontakt wzrokowy. Wzmożona ruchliwość świadczy o żywości. Kierunek patrzenia świadczy o sympatii i zainteresowaniu. Ich zdaniem istnieją trzy warstwy twarzy. Warstwa dolna. Wykazał on. kontrolowana nerwowo przez śródmózgowie. staje się alertem. warstwa intelektualna. układ ust. skierowane w górę. dotyczącą wyraz mimicznego przedstawiają wspomniany wyżej A. Spojrzenia skierowana w dół informują o baraku zainteresowania rozmową lub rozmówcą. kręci. i wyrażające odmienne stany emocjonalne. Oczy rozbiegane świadczą o niepokoju i nieszczerości.

odrzuceniu czegoś: partnera. Np. zyskała w świetle współczesnych badań na znaczeniu. dobiegając do autobusu. Miała ona zastąpić w wielu sytuacjach komunikację werbalną. Niektórzy. przydatnym do demonstracji pozornej życzliwości wobec innych. ilustracyjna komunikatów werbalnych. Birdwhistel. śmiech nerwowy dowodzi zakłopotania osoby śmiejącej się. Śmiech jest uwarunkowany społecznie i kulturowo. To. Komunikacji niewerbalnej przypisuje się kilka istotnych funkcji. O znaczeniu komunikacji niewerbalne świadczą dane A. Jest to uśmiech spontaniczny. rozbieżność wskazuje na mijanie się z prawdą. Kongruencja obu form wzmacnia siłę przekazu. Przy tym. Natomiast funkcja wspomagająca. Jest mocniej od śmiechu powiązany z procesami fizjologicznymi. by gesty i inne sygnały niewerbalne pasowały do osoby. uśmiechem Duchenne’a i uśmiech towarzyski. a histeryczny. Uśmiech taki zanika niemal natychmiast po ustaniu stymulacji go wywołującej. nośnikami innych treści informacyjnych. To. przymykanie oczu. rytmiczne ruchy mięśni krtani. M e h r e b i a n a. niekiedy łzawienie i efekty foniczne Występują różne odmiany śmiechu: szczery. Po zaistnieniu zanika powoli. starzec wykonujący w trakcie przemówienia modne młodzieńcze gesty raczej się ośmieszy. . zwany od nazwiska odkrywcy jego neurologicznego mechanizmu. często nieuświadomianym. jest uwikłany w całokształt życia społecznego. który stwierdził. J. Cutrow). jak np. W pierwszym występuje zgodność dwu elementów: skurczu mięśni wokół oczodołu i unoszących kąciki ust oraz rozwierających usta. Mówcy o ruchliwej mimice i odpowiadającej treści przekazu gestykulacji są skutecznymi nadawcami i wysoko cenionymi fachowcami.219 zainteresowania. Zakochani wpatrują się wzajemnie w oczy niemal bez przerwy. ale i na widok miłego znajomego. oczywiście. zawodzie (R. Z punktu widzenia komunikacji niewerbalnej wyróżniamy uśmiech naturalny. sztywny.o złości albo doznawanym bólu.silnego napięcia emocjonalnego. P e a s e). Usta są kolejnym istotnym elementem mimiki. pod wpływem zimna. Niespójność tych elementów osłabia skuteczność komunikacji. Wydęcie warg informuje o lekceważeniu. Słynny przypadek niezgodności form komunikacyjnych w przemówieniu prezydenta Nixona doprowadził go do utraty władzy i niesławy. nie regulującymi pracy mięśni wokół oka. skurcze mięśni brzucha. świadomie formułowanych. Ważne przy tym jest to. B i r k e n b i h l. Jednak bardziej „bogatym” środkiem przekazu jest śmiech i uśmiech. Uśmiech nie jest „młodszym bratem śmiechu”. przyjemnych odczuć. Śmiech jest wieloaspektowym zjawiskiem. grzecznościowy jest sygnałem układu formalnie poprawnego. co śmieszy ludzi jednego społeczeństwa nie zawsze jawi się śmiesznym w innym. Obie odmiany uśmiechu są. jest jakościowo różnym od niego. że większość form komunikacji niewerbalnej przebiega poza sferą świadomości czyni z niej dobry instrument kontroli intencji i prawdziwości komunikatów słownych. Uśmiechamy się np. Śmiech jest komunikatem o zaangażowaniu i gustach ludzi. I nie jest on w swych obliczeniach osamotniony (A. idei. że 55% treści komunikowanych jest przekazywanych środkami niewerbalnymi. pojawiający się pod wpływem impulsów z pnia mózgu i jest komunikatem. propozycji. jak dowodzi V. niż spełni zadania komunikacyjne. Znaczenie nie do przecenienia w komunikacji między ludźmi ma neurologiczne zróżnicowanie ośrodków regulacji komunikacji werbalnej i niewerbalnej. wywołany zostaje impulsami korowymi. Uśmiech towarzyski sprowadza się jedynie do uniesienia kącików rozwartych ust. Nie był to pomysł realny i „zmarł śmiercią naturalną”. towarzyszą mu charakterystyczne otwarcie ust. dążyli do rozszerzenia jej autonomicznej funkcji. podzielany świadczy o podobieństwie przeżywania określonych treści (wspólnota śmiechu) i wzajemnym zrozumieniu. Zagryzanie . Mruganie i przymykanie oczu komunikuje o rozczarowaniu. chęć ukrycia jakiegoś stanu rzeczy. jest aktem w pełni świadomym.

220

odgrywają one szczególna rolę. Rzeczowe informacje, przekazywane werbalnie, tworzą obraz świata, natomiast nośniki niewerbalne informują o informacji, dokładniej: o stosunku nadawcy do przekazywanej informacji. Jeżeli X wypowiada zdanie „Policja bije studentów.”, to posługując się intonacją może wyrazić on entuzjazm wobec takich poczynań, aprobatę, dezaprobatę, skrajne oburzenia lub obojętność. Wprowadzając czynnik niewerbalny można nadać jednemu sformułowaniu słownemu kilka, a nawet kilkanaście znaczeń, odczuwanych subiektywnie. Semantycy polscy (T. Kotarbiński, K. Ajdukiewicz, M. Ossowska) trafnie rozróżniali denotacje i konotację słów i całych zbitek słownych. Denotacja oddaje treść słowa, terminu lub frazy, natomiast konotacja wyraża zabarwienie emocjonalne. Można ją ukazać posługując się zarówno słowem, jak i środkami niewerbalnymi. Słowa „rumak”, „koń” „szkapa” znaczą to samo, ale ich konotacja różni się zasadniczo, kształtuje się od bardzo pozytywnej, poprzez neutralną do negatywnej. Również mamy gesty zachwytu, obojętności lekceważenia. Konotacja poszczególnych słów, określeń i ilustracji niewerbalnych nie zależy jedynie od subiektywnego odczucia, została ona utrwalona w świadomości społecznej, „żyje” w przekazach poetyckich, legendach, obrazach malarskich. Dlatego każdy nadawca musi się liczyć z tym kontekstem kulturowym, inaczej może być niewłaściwie zrozumiany lub niezrozumiany w ogóle. Powyższe stwierdzenie nie traci znaczenia mimo to, że istnieje wiele form komunikacji niewerbalnej, uwarunkowanych biologicznie, wspólnych wszystkim ludziom. Jednak ta uniwersalność jest ograniczona i modyfikowana kulturowo. Badania S.C o u r c h a u r e i E. M a – r o t pokazały, że nawet w niewielkiej obszarowo Europie zróżnicowanie sygnałów niewerbalnych jest tak duże, że można wyróżnić 12 odmiennych „plemion”. K o m u n i k a c j a p o z a w e r b a l n a (paralingwistyczna) dokonuje się poprzez użycie środków wokalnych lub graficznych nie związanych z przekazem treści słowa. Powiemy inaczej, że język pozawerbalny charakteryzuje nie to, co się mówi, lecz to, jak się mówi lub pisze. Owe „jak” staje się zamierzonym lub niezamierzonym komunikatem, sygnałem doniosłości lub miernego znaczenia przekazywanej informacji. Może też być znakiem (oznaką) stanu umysłu, np. napięcia emocjonalnego, przeżywanego przez nadawcę. W odczuciu odbiorcy wypowiedź ściszona jest czymś innym niż wypowiedź głośna. Wypowiedź głośna, przekraczająca przyjętą w danej społeczności granicę normalności, jest uznawana za naruszenie dobrych obyczajów, przypisuje się je ludziom źle wychowanym. Większość narodów Europejskich nie lubi Amerykanów i Niemców z powodu ich hałaśliwego zachowania (E. T. Hall). Nawet Anglicy, bardzo bliscy kulturowo Amerykanom, nie tolerują ich głośnego mówienia, a sami wypracowali technikę ukierunkowanego przekazu wokalnego, wolną od dokuczliwego nadmiaru decybeli. Tempo mówienia również spełnia rolę komunikatu pozawerbalnego. Normalna szybkość mówienia wynosi w naszej kulturze około 120 zgłosek na minutę, przy takim tempie wypowiedzi słuchacz koncentruje się na jej treści, natomiast mowa szybka lub nadmiernie spowolniona wywołuje zainteresowanie formą lub osobą mówcy. Mowa szybka z reguły świadczy o podnieceniu lub zdenerwowaniu mówiącego, spowolniona najczęściej służy podkreśleniu wagi przekazywanych treści. Tonacja, intonacja, akcent, modulacja głosu, rytm wypowiedzi, wysokość głosu podkreślanie końcówek również są nośnikami informacji. Pełnią one role modyfikatorów recepcji treści komunikatu. Modulacja głosu lub zaakcentowanie jakiegoś fragmentu wypowiedzi zwraca uwagę słuchacza, a przeto zwiększa skuteczność przekazu komunikacyjnego (M. Argyle).

221

Odgłosy typu hm,hm, aaa, ejee, yhyy,oho, aha! hu,hu.hu, pomrukiwania, sapania, westchnienia, gwizdania, jęki uzupełniają zestaw fonicznych środków parajęzyka. Niektóre z nich stają się elementem stylu wypowiedzi, np. aktualnie jest modne naśladowanie wysławiania się Amerykanów z charakterystycznym yhyy. Inne są bardzo pomocne w sytuacjach zakłopotania, wymamrotanie wtedy „hym, hym” daje chwilę czasu do namysłu i wybrania właściwej formy reakcji. Niektóre przydźwięki są spontaniczną, odruchową reakcją emocjonalną i są oznakami stanów różnorakich psychicznych. W wersji graficznej środkami pozawerbalnymi są kursywa, rozstrzelenie napisy, podkreślenie, użycie cudzysłowu, zwrotu obcojęzycznego zamiast słowa rodzimego i inne. Pełnią one rolę swoistych wskazówek jak należy rozumieć dane słowo lub wypowiedź. Środki komunikacji niewerbalnej i pozawerbalnej towarzyszą większości aktów komunikacji werbalnej. Dowodzi to ich funkcjonalności. Okazuje się, że kanał komunikacji werbalnej ma za małą pojemność i trzeba ją powiększać przez używanie nośnika nie i poza-werbalnego. Poza tym komunikaty niewerbalne okazują się niekiedy bardziej oszczędne, przyśpieszają komunikację. Aby o tym przekonać się wystarczy porównać opis i gest przedstawiający wielkość i pojemność dzbana. Literatura zalecana - A. J. Bierach: Komunikacja niewerbalna, Astrum, Wrocław,1997 r. - V. F. Birkenbihl: Sygnały ciała. Astrum, Wrocław, 1998 r. - L. Grzesiuk, E. Trzebińska: Jak ludzie porozumiewają się? PWN, Warszawa 1978 r. - P. Harvey: Komunikacja w grupie, Zysk i Sp. Poznań, 2000 r - I. Kurcz: Język a reprezentacja świata w umyśle, PWN, Warszawa, 1097 r. - E. T. Hall:Ukryty wymiar, PIW, Warszawa, 2976 r. - Z. Nenki: Komunikacja międzyludzka, Kraków, 1996 r. - W. Tłokiński: Mowa. Przegląd zagadnień dla psychologów i pedagogów, PWN, Warszawa, 1982 r.

Rozdział XIII Zachowania społeczne człowieka. Człowiek jest istota społeczną, żyjącą wśród innych i z innymi ludźmi. Formy tego współżycia i problemy z tego wynikające są przedmiotem zainteresowań subdyscypliny psychologicznej zwanej psychologią społeczną. Rozwija się ona bardzo dynamicznie, charakteryzuje się niebywałym bogactwem tematycznym i różnorodnością metod badawczych. Ilość publikacji już przekroczyła poziom 20 tysięcy rocznie. Dowodzi to faktu, że współczesne życie ludzkie coraz to bardziej komplikuje się, rozwój techniki i cywilizacji w ogóle stwarza nowe sytuacje i nowe problemy, np. takie jak uzależnienie od internetu. Sztuczne środowiska bytowania, wielkie aglomeracje wymagają od jednostek takich form zachowania, których nie wytworzyła ewolucja

222

uwarunkowana czynnikami biologicznymi. W tej sytuacji coraz większego znaczenia nabiera rozeznanie naukowe problemów i poradnictwo w zakresie zachowań społecznych. Z bogatej problematyki psychologii społecznej przedstawiam Czytelnikowi trzy grupy zagadnień: 1) społeczeństwo > jednostka, 2) jednostka > społeczeństwo, 3) jednostka > jednostka. I. W p ł y w s p o ł e c z e ń s t w a n a j e d n o s t k ę. Problemy wpływu społecznego. Biologiczne wyposażenie naszego organizmu nie zapewnia nam człowieczeństwa. Słuszności tej tezy dowodzą przypadki tzw. dzieci wilczych i porzuconych. W roku 1920 pastor hinduski A. I. S i n g h odnalazł w jamie wilczej dwie dziewczynki, wychowywane przez wilczycę. Mimo ludzkiego wyglądu dziewczynki zachowywały się jak wilczątka, chodziły na czworakach, pokarm zbierały ustami bezpośrednio z ziemi, wydawały niezrozumiałe dźwięki gardłowe, nie reagowały na ludzką mowę. Po zabraniu ich do mieszkania pastora nie rozwinęły się w istoty ludzkie, mniejsza dziewczynka wkrótce zmarła, a starsza mimo, że żyła dłużej, nie stała się człowiekiem w powszechnym rozumieniu tego słowa. Dzieci porzucone to zazwyczaj dzieci nieślubne, ukrywane przed rodziną lub przed otoczeniem sąsiedzkim. Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych w jednej z posesji toruńskich przez 4 lata ukrywano w szopie chłopczyka, w USA dziewczynkę imieniem Anna przez podobny okres czasu trzymano na strychu. Dzieciom tym podawano pokarm, ale nie nawiązywano z nimi żadnych kontaktów społecznych. W tej sytuacji dzieci żyły w sensie biologicznym, ale nie rozwijały się psychicznie i społecznie. Po przebadaniu szeregu podobnych przypadków stwierdzono, że brak kontaktów społecznych w pierwszych 3-4 latach życia na trwale upośledza rozwój jednostki. Kontakty społeczne, wzajemne oddziaływanie ludzi na siebie, wpływają na rozwój człowieka zarówno w sensie filogenetycznym jak i ontogenetycznym. G.H. M e a d przedstawił, szeroko dzisiaj akceptowaną tezę, że ewolucja człowieka, jego przekształcenie z istoty biologicznej w psychospołeczna dokonało się pod wpływem komunikacji i interakcji. Kluczową rolę w tym procesie odegrało przekształcanie się gestów w symbole. Dla zwierząt gest jest sygnałem, na który następuje odruchowa reakcja. Człowiek w pewnym momencie zaczął interpretować sygnały, nadał im znaczenie. Zrozumiał np., że nie każde uniesienie ręki jest sygnałem uderzenia, że może to być tylko ostrzeżenie. Dzięki temu zaczął się wczuwać w rolę innego, wyobrażać stan partnera i dostosowywać do niego własne zachowanie. Wczuwanie się w rolę innego, wyobrażanie jego przyszłych zachowań i jednoczesne reagowanie na zmiany w jego sposobie bycia, doprowadziło do powstania umysłu, czyli procesów świadomości i samoświadomości. Oznaczenie działań i zamiarów słownymi symbolami umożliwiło interakcję symboliczną, tzn wywoływanie określonych reakcji dzięki rozumieniu treści słowa, które stało się elementem świadomości społecznej. Tak w wielkim skrócie przedstawia się treść teorii interakcjonizmu symbolicznego Meada. Przedstawiony proces ewolucyjny nie zakończył się w nieokreślonej przeszłości, on trwa nadal. Każdy nowy wynalazek, każde nowe zjawisko kulturowe i społeczne uruchamia nowe procesy umysłu. Przyswajamy coraz to nowe umiejętności, znaczenie nowych słów i fraz językowych, inspirujemy nawzajem coraz bardziej wyszukane formy zachowań towarzyskich, wynajdujemy niezliczone odmiany form rozrywkowych. Aby o tym się przekonać wystarczy prześledzić zmienność programów wielkich imprez sportowych, np. olimpiad. W procesie wzajemnego oddziaływania, interakcji kształtujemy współczesny umysł naszego gatunku. P r o c e s s o c j a l i z a c j i. Encyklopedyczna definicja socjalizacji określa ją jako „ proces i rezultat procesu przekazywania jednostce systemów wartości, norm i wzorów zachowań obowiązujących w danej zbiorowości, a także określonych umiejętności , w tym zwłaszcza

223

związanych z opanowaniem narzędzi...oraz wejściem w świat społecznych instytucji...” (Skróty moje-C.M.).Nowa encyklopedia powszechna PWN, t.5. Bardziej lakonicznie powiemy, że socjalizacja polega na uspołecznieniu, czyli na wzbogacaniu jednostki biologicznej o społecznie określoną strukturę osobowości. Z punktu widzenia funkcji społecznej socjalizacja jest procesem normatywnego przygotowania jednostek do współdziałania w ramach systemu społecznego. Wspólnota norm społecznych tworzy podstawę odniesienia, jest warunkiem koniecznym, chociaż niewystarczającym, współdziałania jednostek o obrębie całości społecznej. Proces socjalizacji nie jest oddziaływaniem jednostronnym, obligatoryjnym narzucaniem dziecku lub nastolatkom wizji świata, uznawanej przez pokolenie starszych. Socjalizowana jednostka występuje w tym procesie jako podmiot, nawet małe dziecko chętnie naśladuje jednych, odrzucając wzorce zachowań innych osób. W miarę przybywania lat podmiotowość osób socjalizowanych nabiera coraz większego znaczenia. Osobnik nie tylko podlega oddziaływaniu społecznemu, ale i sam zaczyna oddziaływać na społeczeństwo. Między innymi i z tego powodu rozróżniamy socjalizację pierwotną i wtórną. K.J.T i l m a n n, niemiecki znawca problemów socjalizacji, odmianę pierwsza utożsamia z wychowaniem w rodzinie, w trakcie którego dziecko przyswaja podstawowe wartości kultury, natomiast socjalizację wtórną realizują instytucje społeczne, takie jak szkoły, kościoły, a także dokonuje się ona spontanicznie w grupach rówieśniczych i koleżeńskich. Niekiedy opis socjalizacji uzupełnia się terminem „socjalizacja trzeciego rzędu” odnosząc ją do ludzi dorosłych. Dokonuje się ona także pod wpływem czynników makrospołecznych: ekonomicznych, politycznych, kulturowych, tworzonych przez tych, na których zwrotnie wpływają. Socjalizacja dorosłych jest przykładem dialektycznej zależności jednostkowego podmiotu i bytu społecznego. Psychologa społecznego szczególnie interesuje aspekt socjalizacji zwany procesem interioryzacji. Polega on na uwewnętrznieniu wartości, norm, opinii, wzorów działania, uznawanych w danej społeczności. W trakcie tego procesu przekształcają się one z faktu społecznego w subiektywne treści, osobnik przestaje postrzegać je jako zewnętrzne, narzucone, a traktuje jako głębokie własne przekonania. Proces interioryzacji jest procesem kształtowania treści życia psychicznego jednostki. Interioryzacja dokonuje się pod wpływem wielu odmiennych czynników i jest realizowana różnymi metodami. T. P a r s o n s rozróżnia interioryzację bezpośrednią, dokonującą się pod wpływem słownych przekazów treści norm społecznych i pośrednią, realizowaną przez naśladownictwo, utożsamianie się z osobami znaczącymi i ideami oraz przez pełnienie ról. Ciągle należy pamiętać, ze socjalizacja, w tym interioryzacja, nie jest jedynie narzucaniem jednostce wzorców społecznych, lecz stanowi proces współtworzenia osobowości jednostki w ramach danego społeczeństwa. Pojęcie „interioryzacja” służy również wyjaśnianiu niektórych zjawisk psychicznych. H. Eysenck sądzi np. że zachowania przestępcze i osobowość aspołeczna są następstwem niewłaściwie prowadzonej socjalizacji i niedostatecznej interioryzacji norm moralnych i wzorców przeżyć emocjonalnych. Z tego powodu u ludzi tak socjalizowanych nie wykształciły się uczucia wyższe i zdolność empatii, współczucia. W p ł y w o b e c n o ś c i i n n y c h. Poprzez pryzmat socjalizacji widoczny jest proces globalnego oddziaływania społeczeństwa na jednostkę. Psychologów społecznych jednak bardziej interesują zależności pomiędzy wyodrębnionymi elementami społecznymi a zjawiskami i procesami psychicznymi. Jedną z nich jest zależność zachowania od obecności innych.

224

Wielu z nas mogło zauważyć, że ludzie oglądając komedię przy pełnej widowni częściej i wyraziściej się śmieją niż wtedy, gdy odbierają ją samotnie lub w towarzystwie nielicznych widzów. Podobne zjawisko występuje również w sytuacjach zajęć akademickich. Zaangażowanie słuchacza jest silniejsze, gdy słucha wykładu razem z innymi zainteresowanymi treścią przekazu. Dostrzeganie skupienia, napięcia uwagi u innych wzmacnia siłę recepcji danej jednostki. Następuje „jakby zarażenie” słuchaniem. Nazywa się to e f e k t e m a u d y t o r i u m. Jego wyrazistość zależy od wielu czynników, m.in. od jakości kontaktu mówca (aktor)słuchacze, stopnia wypełnienia widowni, odległości pomiędzy siedzącymi słuchaczami, temperatury pomieszczenia i innych. Ludzie zachowują się inaczej w sytuacji prywatności i publicznej, tzn. w obecności innych. W sytuacjach publicznych osobnik jest obserwowany bądź w zakresie wyodrębnionej czynności, bądź całościowo, jak np. w czasie prezydenckich debat telewizyjnych. B. R. S c h l e n k e r i M. F. W e i g o l d stwierdzają, że im bardziej wnikliwie obserwuje się jednostkę, tym większa występuje u niej tendencja do manipulowania wrażeniem, jakie wywiera na obserwatorach. Stara się ona w takich przypadkach wypaść jak najbardziej korzystnie w oczach obserwatorów i zaprezentować cenione jej zdaniem wartości. W sytuacji publicznej ukazuje ona raczej swe Ja idealne, niż Ja realne, raczej swe kulturowo ukształtowane oblicze, niż odruchy emocjonalne, uwarunkowane biologiczną strukturą organizmu. Dlatego też jej wypowiedzi są krótkie, formułowane w stylu oficjalnym, gesty powściągliwe, maska mimiczna prezentuje oficjalną życzliwość. W sytuacjach publicznych jednostka częściej maskuje swe oblicze niż je ujawnia. Znał tę prawdę już F. Bacon, który radził poznawać prawdziwe oblicze człowieka obserwując go w sytuacjach prywatności. Psychologowie wiele uwagi i energii poświecili badaniu zjawiska f a c y l i t a c j i s p o – ł e c z n e j. Termin ten w sensie dosłownym wskazuje na ułatwienie wykonywanej czynności pod wpływem obecności innych. W sensie naukowym określa on bądź 1) zmianę poziomu wykonania czynności pod wpływem obecności innych, bądź 2) wzmocnienie reakcji dominującej pod wpływem obecności innych (D. G. M y e r s). Są to różne aspekty tego zjawiska. Również „inni” mogą być jedynie biernymi obserwatorami albo współ wykonawcami, tak jak np. kolarze jadący w peletonie. W drugim przypadku posługujemy się terminem koakcja i jest to jedna z odmian facylitacji Prowadzone ongiś badania szybkości pedałowania kolarzy (N.T r i p l e t t, E. M e u m a n n) i ilości wiązanych oczek w sieci rybackiej ( J.F. D a s h i e l l) wykazały, ze ludzie, pracując w obecności innych, wykonują czynności na wyższym poziomie. Osiągane rezultaty były wyższe nawet o 30% w stosunku do wyników pracy, uzyskiwanych w sytuacji samotności. Dalsze badania m. in. J.P e s s i n a, R. W. H u s b a n d a, a także Dashiella, dostarczyły przekonywujących dowodów na to, że obecność innych niekiedy także obniża poziom wykonawstwa czynności. Zaistniałą sprzeczność rezultatów wyjaśnił R. Z a j o n c, tworząc współczesna teorię facylitacji społecznej. Jego zdaniem obecność innych ułatwia wykonanie czynności dobrze utrwalonej, a utrudnia uczenie się. Czynności dobrze utrwalone, mają najczęściej prostą strukturę, wymagają standardowej reakcji. Taka właśnie reakcja nazywa się dominującą i ona i ona pojawia się, gdy osobnik zaczyna wykonywać czynność tego typu. Natomiast w przypadku uczenia się lub wykonywania czynności skomplikowanej nie występuje reakcja dominująca i z wielu możliwych trzeba wybrać właściwą. Napięcie spowodowane obecnością innych w pierwszym przypadku usprawnia wykonawstwo, w drugim obniża jego poziom. Jest to stwierdzenie zbieżne z prawem Yerkesa-Dodsona. Zostało one także wsparte eksperymentalnie (Z a j o n c, S a l e s).

tym samym pochłania część jego zasobów poznawczych. trudnych. najsłabiej „jedynie obecność”. gdyż występuje ono także w przypadkach „jedynie obecności”. Kontaktując się z nimi. albo wyeliminowaniem. B a r o n. ułatwiające wystąpienie reakcji dominującej. Nie wiąże się to z oceną. zwiększonej czujności. specjalistów z dziedziny czynności wykonywanej. który ma być środkiem przeciwdziałania możliwym ocenom niekorzystnym. że każda forma obecności innych wpływa na poziom wykonawstwa czynności. A te u każdego człowieka są ograniczone. następuje niespecyficzne pobudzenie organizmu wykonawcy. te przewidywania potwierdziły się. Warunek ten spełniają osoby głuchonieme. a pogarsza wykonanie czynności skomplikowanych. trzecia –osób o wysokim autorytecie. Pogląd Zajonca wspierają zwolennicy psychologii ewolucyjnej. to obecność osób podobnych do wykonawcy. Jednak wpływ obecności osób podobnych nasilał się wraz ze wzrostem liczebności obserwatorów. Starają się unikać niemiłej charakterystyki i dlatego podejmują wzmożony wysiłek. że teoria ta jest ostatecznym rozwiązaniem problemu facylitacji. stałych lub okazjonalnych obserwatorów. Druga. np. B a y e r). Najsilniej oddziałuje obecność autorytetów. w tym z innymi ludźmi.in. nieokreślone pojęcie „zasoby poznawcze”. jednak w różnym stopniu. Interesującą. Pod wpływem obecności innych. w której ocenianie nie może mieć miejsca. Inni niemal zawsze oceniają czynności wykonawcy. Jego zdaniem obecność innych zwraca na nich uwagę wykonującego określoną czynność. Czwarta. To jednak nie znaczy. migające światło itp. W tych kategoriach możemy interpretować zachowanie w pełni nasyconych kur. Pierwsza. gdy spożywają posiłki w towarzystwie innych. a także przyniosło wymierne korzyści praktyczne. . udzielona przez N. urzędnicy pracują w obecności innych. dlaczego zespoły sportowe częściej wygrywają spotkania u siebie niż na wyjeździe. interpretacje facylitacji społecznej przedstawił R. która ułatwia właściwe reagowanie na zaskakujące bodźce. Jeżeli obecność innych działa jedynie jako czynnik rozpraszający uwagę.S. ochraniający organizm przed niszczącym zaskoczeniem. Poznanie mechanizmów facylitacji społecznej pozwoliło zrozumieć pewne zjawiska społeczne. gdy pojawią się dystraktory mechaniczne. że facylitacja występuje również w świecie zwierząt i że jest to ewolucyjnie wykształcony mechanizm przystosowawczy. to symboliczna obecność innych. B. opracowaną z punktu widzenia psychologii poznawczej. W skutek tego osobnik w obecności innych dobrze wykonuje zadania łatwe. Pobudzenie takie jest zgeneralizowaną reakcją na zachowania żywych organizmów. dlaczego ludzie mają lepszy apetyt. niewidzące. Wyjaśnienie to dobrze tłumaczy wpływ obecności innych na poziom wykonania w przypadkach od drugiego do czwartego. Pomieszczenia w nowoczesnych biurowcach są dostępne obserwacji. zapowiedź sprawdzania wyników wykonawstwa przez profesora X. Istotnie. człowiek przybiera postawę gotowości. Wyjaśnienie mechanizmów ich funkcjonowania zapewne wzmocni teorię Barona. np. często niekorzystnie. to podobny efekt wystąpi również wtedy.225 Ale jacy inni wywołują napięcie i dlaczego? W wyniku dyskusji i analiz przyjęto cztery wersje obecności innych. które po pojawieniu się przy karmniku kury głodnej pochłaniają dodatkowo około 1/3 wagi już spożytego pokarmu (E. Dlaczego obecność innych wpływa na poziom wykonania czynności? Jedna z odpowiedzi. zdaniem Zajonca. Jej słabym punktem jest m. dowodząc. jest natomiast nieprzydatne w sytuacji „jedynie obecności”. Okazało się. E. typu hałas. dzieci itp. a ludzie boją się negatywnych ocen ze strony obserwatorów. które bywają niespodziewane i zaskakujące. „jedynie obecność” sprowadza się do fizycznego bycia przy wykonawcy. K n o w l e s wykazał. Siła wpływu podobnych i obecności symbolicznej ukształtowała się na zbliżonym poziomie. C o t t r e l l a odwołuje się do działania lęku. że liczna widownia może wywołać tremę zakłócającą wykonanie nawet czynności dobrze utrwalonych.

gdy myślą. w których wytwór nie jest oznakowany symbolem wykonawcy. to korzystna będzie obecność innych. A l l p o r t a pokazują. z obserwacji par studentów wspólnie przygotowujących się do egzaminu. pozbawionych tradycji industrialnych. Badacze ci nazwali opisywane zjawisko próżniactwem społecznym. Podobne rezultaty otrzymali B. Specyficzna formą facylitacji społecznej. Policjanci ustawiają na poboczach dróg tekturowe sylwetki funkcjonariuszy „drogówki”. to należałoby oczekiwać wyższych efektów pracy wykonej zbiorowo w stosunku do sumy indywidualnych efektów tejże grupy ludzi. że mrówka pracowita wywiera korzystny wpływ na „koaktankę” i że skutki wpływu są relatywnie trwałe. Grupa badaczy. wśród mężczyzn niż wśród kobiet. Przy prostych zadaniach nie jest wskazane wykonawstwo anonimowe. W i l i a m s i S. Inghama. Klasyczne badania eksperymentalne F. by czytelnik nie dostrzegał innych i nie obniżał poziomu wykonania trudnych czynności przyswajania wiedzy.226 Pracują wydajniej. sprzyjające próżniactwu społecznemu. K. T e o r i a p r ó ż n i a c t w a s p o ł e c z n e g o. Okazało się. tak jak kolarz w peletonie. jest koakcja. Podobną metodę ułatwień stosuje się w przemyśle. jak już wspomniałem. Interesujący i precyzyjny eksperyment dotyczący koakcji przeprowadził chiński badacz S. obniża ona poziom wykonawstwa. gdy obok doświadczonego i wydajnego pracownika ustawia się robotnika o niskiej sprawności. gdy wykonują czynności łatwe. kierowana przez A. Występuje ona w sytuacjach „równoległego” działania dwu lub wielu osobników. Pewna doza anonimowości. jednak dźwięki generowane indywidualnie były silniejsze. W byłym ZSSR i krajach Demokracji Ludowej wykonawstwo anonimowe spowodowało. że krzyczą jednakowo głośno w obu sytuacjach. H a r k i n s badając siłę krzyku krzyczących razem z innymi i indywidualnie. przyuczając chłopów do nowych zawodów przemysłowych. pobudzająca wykonawców. Badani sądzili. a wyniki ich pracy pogarszają się przy czynnościach trudnych. Jeżeli obecność innych korzystnie wpływa na poziom wykonania czynności łatwych. w postaci . wypełniają test skojarzeń. Osobnik w grupie. znającego problemy facylitacji społecznej i próżniactwa społecznego. że wydajność w przemyśle tych krajów była niższa w przybliżeniu o 30% w niż porównywalnych krajach kapitalistycznych. jest na niższym poziomie niż w tych. to siła ciągu grupowego powinna być większa niż suma sił 10-ciu ciągów indywidualnych. że osobnicy pracując niezależnie obok siebie osiągają lepsze rezultaty. że robią to indywidualnie i wtedy. C. Okazało się. gdy są przekonani. C h e n. przy rozwiązywaniu problemów matematycznych. „wozi się” i oszczędza swe siły kosztem innych. przyjacielskich. Zatem w obu odmianach facylitacji występuje ta sama prawidłowość. reakcje wykonawcze dominujące. Znamy to zjawisko np. że tak nie jest. Czego należy oczekiwać od psychologa. Co to znaczy w praktyce? Wydajność i jakość wykonanej pracy w zakładach produkcyjnych. Przy zadaniach trudnych obecność innych nie jest pożądana. skonstruowała aparat do mierzenia siły ciągnięcia liny i badała z jaką siłą ciągną zawodnicy wtedy. występującego w roli organizatora pracy ludzkiej? Jeżeli zadanie do wykonania jest proste. H. L a t a n e. rozpoczynających budowę mrowiska. Okazało się. w grupach formalnych niż nieformalnych. Stoły w nowoczesnych czytelniach są ustawiane tak. że w sytuacji czynu grupowego wysiłek był mniejszy aż o 18%. że ciągną jednocześnie z innymi. dobranych na zasadzie „jedna leniwa i jedna pracowita”. by przez symboliczną obecność innych wpływać na poprawność zachowania kierowców. np. 10 osób ciągnie linę. Jeżeli np. Badał on zachowanie par mrówek. w których wytwórca jest znany personalnie. stosujących system indywidualnej odpowiedzialności wykonawców. Sposób ten stosowano budując ośrodki przemysłowe w regionach rolniczych. Zjawisko to jaskrawiej występuje w kulturach indywidualistycznych niż kolektywistycznych. np.

w następstwie tego zanika poczucie indywidualnej odpowiedzialności. jak w przypadku mieszkańców wietnamskiej wioski My Lai w czasie wojny wietnamskiej (A r o n s o n). Szokujące są dane badań D. Zanikają wtedy odrębności jednostkowe. zachowanie staje się bardziej impulsywne i emocjonalne. R. natomiast w Polo Alto po trzech tygodniach auto pozostawało w stanie nienaruszonym. Zarówno anonimowość jak i ograniczenie samoświadomości wykorzystuje się w pewnych formach działań społecznych. Rezultat był taki. w tym mundur. Zadaniem eksperymentalnym było po prostu potraktowanie prądem koleżankę. drugą. Maskowanie indywidualności. Liczne ludy malowały i malują twarze wojowników i stroją je w pióropusze tak. Okazało się. że przy utrzymanej tożsamości strój nie powodował różnic w zachowaniu studentek. żołnierze są krótko strzyżeni. badawczych i innych. R. Podobnie dzieje się w tłumie opanowanym emocją gniewu. linczów ( B. by maskowały cechy indywidualne. poczucie tożsamości i zachowanie. umożliwia mordowanie niewinnych ludzi tak. Z i m b a r d o. Strój. a drugi w Polo Alto. Zbiorowa emocja opanowuje wtedy umysły jednostek. Przyjął on. W a t s o n na podstawie danych antropologicznych stwierdza. sądach i przekonaniach. J o h n s o n i L. staje się trybikiem zbiorowej machiny. Okazało się przy tym. który pytał swych respondentów co zrobiliby. kosztem koncentracji na swych ocenach. Armie współczesne mają jednolite umundurowanie. anonimowość i ograniczenie samoświadomości.). D o d d a. Bogata i silna stymulacja zewnętrzna powoduje skierowanie uwagi na czynniki zewnętrzne. pozostałe występowały anonimowo. Połowa dziewcząt każdej grupy miała identyfikatory. że w Nowym Yorku po trzech dniach dokonano 23 kradzieży. Niektóre formy obecności innych szczególnie silnie oddziałują na psychikę jednostki. D o w n i n g ubrali jedną grupę studentek w stroje Ku-Klux-Klanu. które wypracowały techniki deindywiduacji bojowników. jednostka w tłumie czuje się bezkarną. a więc naruszenie norm społecznych winno być tam częstsze niż w małych miejscowościach. gdyby mogli stać się niewidzialnymi. Śpiewy i tańce rytualne wojowników. Uczestnictwo w tłumie powoduje także ograniczenie samoświadomości. że wojownicy kultur. projektowych. okrutnie traktowali jeńców. Osłabia się kontrola przeżyć. Aby zweryfikować hipotezę zakupił dwa stare samochody i ustawił jeden w Nowym Yorku. Anonimowość ułatwia popełnianie czynów aspołecznych. Im większy tłum. jest bodźcem sytuacyjnym wpływającym na samoświadomość..pielęgniarek. Proces i stan utraty indywidualnej kontroli zachowania i jednostkowej tożsamości nazywa się deindywiduacją. Łatwiejsze jest wtedy usprawiedliwienie własnego działania zaistniałymi okolicznościami („wszyscy robili to samo. np. lęku lub żądzą zysku. ż dokonaliby czynów społecznie niedozwolonych. M u l l e n). że wskaźnik ilości takich wypowiedzi jest podobny w grupie studentów i kryminalistów. W stanie deindywiduacji jednostka działa anonimowo. Ponad 50% badanych stwierdziło. że stopień anonimowości w metropoliach jest wyższy niż w małych miasteczkach. zgromadzonych opanowuje jedno pragnienie osiągnięcia celu wspólnego. Jednostka jakby wtapia się w całość.227 grupowej współodpowiedzialności jest wskazana przy wykonaniu zadań trudnych. K. najczęściej ich mordowali. np. Przekonywująco ukazuje to zjawisko eksperyment Ph. zostawiając jedynie karoserię samochodu. W kulturach nie stosujących tych metod obowiązywały zasady bardziej łagodnego postępowania. małym miasteczku kalifornijskim. one kierują ich ujednoliconym zachowaniem. ich rytmiczne poruszanie się i pokrzykiwanie wzbudzają poczucie jedności z grupą.. tym większe poczucie bezkarności i większa skłonność do działań okrutnych. D e i n d y w i d u a c j a. natomiast występujące anonimowo studentki ubrane w strój Ku-Klux- .

Dwaj psychologowie amerykańscy. iż samo ubranie czarnej kurtki może nasilić agresję ubranego. P. pociąga za sobą daleko idące konsekwencji psychologiczne. rozmawiają. z pozoru nieistotne zróżnicowanie na „my” i „oni”.228 Klanu uderzały prądem (oczywiście fikcyjnie) silniej i dłużej niż przebrane na pielęgniarki i dziewczyny z identyfikatorami. niezależnie od różnicy działających mechanizmów. amerykańskiego znawcy problematyki grup. podstawowy podział grup) większego znaczenia nabiera zbieżność przekonań. Wydaje się. pozostaje wtedy więź duchowa. Z grupą własna ludzie identyfikują. jakim jest grupa. m i ę d z y k t ó r y m i i s t n i e j e w i ę ź p s y c h o s p o ł e c z n a. W Średniowieczu katów ubierano na czarno po to. Między członkami danej grupy. „czarnych diabłów” na motorach czy enkawudzistów. zawsze występuje pewien rodzaj więzi. M y e r s informuje. wobec grup obcych są nastawieni niechętnie . Takie grupy. W grupach pierwotnych. H a r e’a. że eksperymentalnie udowodniono. odrębnej wobec innych grup patriotycznych.(W. To. „Nam” z reguły przypisuje się jakieś cechy pozytywne. intymność relacji i to one określają siłę wpływu grupowego. Kopaliński: Słownik symboli). D. interesów itp. . Jest to dowodem wpływu ubioru jako bodźca kontekstowego na zachowanie. rozpaczy. ma miejsce silna więź emocjonalna. Obie formy relacji kryją w sobie wiele istotnych problemów badawczych i dotyczących współżycia między ludźmi. Czynnikiem dodatkowym jest kolor stroju. a osoby do niej należące są rozproszone przestrzennie. organizują wspólne imprezy rozrywkowe itp. że hokeiści i futboliści. w przypadku grupy małej osoby ją tworzące pragną pozostawać razem. bardziej licznych (Jest to według A. Silna więź charakteryzuje grupę zwartą. W grupach wtórnych. z reguły liczących niewielu osobników. przeciwstawnymi grupom o b c y m. smutku. grający w czarnych strojach popełniają więcej fauli niż zawodnicy ubrani w stroje o innych barwach. niemoralności. ciemnych mocy podziemia itp. we wspólnocie społecznej. Czerń jest symbolem zła. że teza ta znajduje potwierdzenie w przypadku stroju skinheadów. „im” ludzie przypinają jakoś łatkę o nieprzyjemnej wymowie. badający zachowania sportowców w okresie 15 lat stwierdzili.m i. Dlatego też często spotykamy d e f i n i c j e g r u p y j a k o z b i o r u l u d z i. Innych Polaków postrze-gają jako osoby należące do tej samej grupy.. do których jednostki przynależą i tę przynależność akceptują są ich grupami w ł a s n y. Byt społeczny. Z tego też względu wpływ grupy na jednostkę występuje pod wieloma postaciami. są rozrzuceni po całym święcie jednak mają poczucie wspólnoty. O grupach własnych zazwyczaj ludzie mówią „my”. Patrioci polscy np. szczególnie czarnego. często kontaktują się ze sobą. i dokonuje się dzięki różnorodnym mechanizmom psychicznym. to znacznie więcej niż obecność innych. upodobań. śmierci. by budzili grozę i sami działali agresywnie. Jeżeli grupa należy do kategorii „wielka”. Ale czy sprawdza się w innych przypadkach? W p ł y w g r u p y n a j e d n o s t k ę. ponurości. o grupach obcych „oni”. a nawet wrogo.

Jeżeli dodatkowo jest to grupa o wysokim statusie społecznym. autor pracy pt. ułatwiający orientację w gąszczu zjawisk społecznych. Jest ona znana. tzn. że opinie. zwyczaje. L. Klee. składających się z osób zupełnie sobie obcych. zatem ludzie grupy własnej są bardziej sympatyczni. skrypty zachowań grupy własnej są akceptowane. w przeciwieństwie do tożsamości psychicznej. C. że wszyscy są tacy sami.229 Identyfikacja z grupą otwiera jednostkę na wpływ grupy. a dzieląc pieniądze wyraźnie faworyzowały swoich. szkolnej. „My” jesteśmy nawzajem podobni do siebie. powstających ad hoc. R. Jak można tłumaczyć takie zachowania? Jedną z przyczyn jest kategoryzacja społeczna. S e g a l a. Użyte określenia grup pozwalają odróżniać grupę własną od obcej. D a w k i n s. jest bardziej zmienna. niezróżnicowanego postrzegania osób ją tworzących. Samolubny gen. Kandinsky’ego i P. T u r n e r prezentowali studentom abstrakcyjne obrazy W. regionalnej itp. Ten proces poznania społecznego. wyrażające zbliżone upodobania artystyczne malarzy i prosili zebranych o określenie swych upodobań. a im dalsze pokrewieństwo. Dostrzegane podobieństwo do innych osób z grupy własnej skłania ją do postrzegania siebie jako tę. Jest to z j a w i s k o s t r o n n i c z o ś c i w o b e c g r u p y w ł a s n e j. Podobne zachowania wystąpiły również wtedy. Okazało się. zależna od dynamiki sytuacji życiowych. tym mniejsza skłonność do ich wspiera-nia. R. Osoby z każdej grupy proponowały tylko kandydatów z grupy własnej. Tożsamość społeczna. ma daleko idące konsekwencje w procesie identyfikacji. Jednostka zostaje ukształtowana według wzorca grupowego. że wszelkie działania na rzecz grupy jest uwarunkowane genetycznie i ma na celu rozprzestrzenianie genów własnych i bliskich krewnych. że zaistniały poważne trudności w wyborze kandydatów do nagród. osiedlowej. za wykonanie których zleceniodawcy wyasygnowali pewną sumę pieniędzy na nagrody. nie zasługujący na wyróżnienia Wywyższenie grupy własnej podnosi samoocenę jednostek do niej przynależących. to świadomość przynależności do niej podnosi samoocenę jednostki Wszystko to powoduje. różni od „nas”. Mimo to wpływa ona na świadomość i zachowanie jednostki. Osoby badane obu grup miały same zaproponować kandydatów do nagrodzenia oraz podzielić pieniądze pomiędzy grupami. przejmowane i stosowane w różnych sytuacjach życiowych. Odzwierciedla się w niej przynależność do różnych grup: rodzinnej. O obcych mówi się. co opowie-dzieli się za obrazem Klee utworzyli drugą. Mocnym wsparciem tego poglądu jest wynik badań N. a zatem gorsi. opartej na rozpoznaniu swoich cech psychicznych. Teoria ta efektownie tłumaczy zachowania pomocne i altruistyczne wobec krewnych nie wyjaśnia jednak podobnych zachowań w przypadkach grup nominalnych. Grupa własna zawsze jawi się jako bardziej atrakcyjna pod pewnym względem niż grupy obce. gdy o „przynależ-ności” do grupy decydował jedynie rzut monetą lub kolor oczu osób kwalifikowanych. pokazujący. Następnie badani wykonywali pozorowane zadania. T a j f e l i J. Poczucie przynależności grupowej powoduje zachowania faworyzujące grupę własną. Zgodnie z teorią doboru krewniaczego W. Ci. Tworzy się w ten sposób społeczna struktura tożsamości osoby. ci. że zachowanie na rzecz rodzeństwa jest silniejsze u bliźniaków monozygotycznych niż dwujajowych. twierdzi. C i a l d i . a w konsekwencji faworyzowani. zatem zapewnia poczucie bezpieczeństwa. która ma podobne cechy społeczne jak i pozostałe osoby z grupy. a podobieństwo rodzi sympatię. którym bardziej się podobał obraz Kandinky’ego utworzyli jedną grupę . H. Dokonanie kategoryzacji i podziału na grupy wywołuje e f e k t h o m o g e n i c z n o ś c i g r u p y o b c e j. H a m i l t o n a najchętniej pomagamy najbliższym krewnym. nawet rasowo.

Konformizm Zjawisko konformizmu i w opracowaniach naukowych. fak-tyczny obiekt badań. Właśnie uleganie p r e s j i grupy jest cechą wyróżniającą konformizm od innych czynników upodobniania zachowania swojego do zachowania innych ludzi. podkreślał. zachowującymi się zgodnie z poleceniami eksperymentatora i oni. mówili nieprawdę stwierdzając. w środowisku pracy odczuwana presja grupy może być znacznie skuteczniejsza. jeden po drugim. O X-ie jedni powiedzą z pewną dozą lekceważenia. osoby młode i wykształcone. z jaką kibice dopingują swoją drużynę w trakcie jej zmagań sportowych. ale nie jedyna. oznakowane cyframi od 1 do 3. Jaka zatem byłą jego odpowiedź na zadane pytanie? Według danych Ascha 1/3 w ponad połowie prób badawczych zachowała się konformistycznie. 3=8. W drugim przypadku uwypuklano z konformizmu jedynie to. drudzy stwierdza z uznaniem. R o k e a c h np. Grupa zwycięska podnosi samoocenę osób z nią się utożsamiających. kibiców czołowych drużyn akademickich futbolu amerykańskiego. uległych wobec autorytetów. jedynie 25% nie uległo presji grupy w żadnej próbie. a po porażkach malała. za wyrażone opinie nie groziły im żadne przykre konsekwencje. Wyraziście ukazano to zjawisko w klasycznym eksperymencie Ascha. Dziewiątka odpowiadających została usadowiona przy stole tak. Asch wprowadził jednak pewne utrudnienie. określimy go konformistą. nie znający umowy eksperymentatora z ośmiu pozostałymi uczestnikami badań. że jest to „człowiek elastyczny. I tak linia 1=8 cm. Podobnie R. Pamiętać należy. Jednak warto pamiętać. Na kartce A widniał odcinek prostej o długości 10 cm (w oryginale 10 cali). tzn. jak oczekuje grupa. 2= 10 cm. spostrzegał długość odcinków i słyszał wypowiedzi grupy ośmiu osób. osoba naiwna. C i a l d i n i przedstawia konformizm jako zmianę zachowania polegającą na upodobnianiu go do zachowania innych osób. że po każdym zwycięskim meczu ilość strojów z emblematami gwałtownie wzrastała. względnie wzmacniało daną teorię. tzw. W realnych sytuacjach.5 cm. występują nie tylko w dziedzi. że linią równą do tej z kartki A jest 3-cia a kartki B. Okazało się. Osobnik dziewiąty. mimo to wielu z nich zacho-wało się zgodnie z wzorcem grupowym. podobnie jak w życiu potocznym bywa różnie przedstawiane i rozumiane. że zmiana form zachowania i upodobniania do zachowań innych może nastąpić w wyniku refleksji . Zadaniem badanych było udzielenie odpowiedzi na pytanie: ”Która linia z kartki B jest równa linii z kartki A?” Rozróżnienie wielkości tych odcinków normalnie nie sprawia ludziom najmniejszego kłopotu.230 n i badał ilość pojawiających się emblematów sportowych w strojach studentów. jest to jedna z form występowania konformizmu. na kartce B wyrysowano trzy odcinki. Wyżej opisane mechanizmy mają charakter ogólnospołeczny. Jeżeli człowiek wbrew rozsądkowi lub niezgodnie ze swoimi przekonaniami zachowa się tak. Istotnie. że pierwszych ośmiu było pozorantami. kojarzymy je z przestrzeganiem reguł współżycia społecznego. M. radzący w każdej sytuacji” W opracowaniach naukowych ukazywano konformizm jako fakt eksperymentalny bądź przedstawiano go z punktu widzenia teorii określonego autora. A s c h a konformizm określono jako modyfikację i wypaczania sądów pod wpływem presji grupy. że konformizm jest właściwością ludzi autorytarnych. co potwierdzało. A tradycyjnie nie kojarzymy tych procesów z konformizmem. że jest to „chorągiewka na dachu”. Świadczy o tym również siła zapału.nie sportu. uczenia się lub dojrzewania. Układ ten zmieniano w kolejnych próbach. . o zamkniętym umyśle. W oryginalnych badaniach S. że badanymi Ascha byli studenci. np. Mogą sprzyjać interesom społeczeństwa jako całości lub powodować skutki negatywne. E. I jest to jedna z form wpływu społecznego. Badanym studentom pokazywano dwie kartki A i B.

mieszane np. naukowcy. tzn. Węzłową kategorią w tych wywodach jest ”przewaga”. z jedną kobietą wśród pozorantów-mężczyzn wywierają słabszą presję. aż do 8-mego. T. pozostawiając osobę naiwną. Na jednym krańcu znajduje się nonkonformizm na drugim konformizm. że trzeba wymiany trzech pokoleń po pozorantach (pokolenie to 8 osobowy zestaw). o wysokim statusie społecznym. tworzy wymiar dwubiegunowy. Wyobraźmy sobie następującą procedurę eksperymentu: po wypowiedziach pozorantów i osoby badanej wyprowadzamy pozoranta nr 1. Udowodniono. Dotyczy ona poznawczych przyczyn konformizmu. D. Czy w tej sytuacji i ewentualnie jak długo pojawiać się będą odpowiedzi konformistyczne? Okazuje się. Zazwyczaj są to twórcy kultury. poszukujący nowych rozwiązań problemów życia. są konserwatystami. Jednak ich wpływ na zachowania ludzi wyraźnie się różnicuje. przemyślenia i 2) społecznego. Okazało się. opinie grupy stają się ich osobistymi opiniami. Grupy niejednolite. o wysokiej samoocenie i wysokim statusie. Najsilniejszą presje wywierają grupy liczące od 3 do 16 osób. pragnący postępu społecznego. odnoszący sukcesy w przeszłości. a także zwarta nasilają zachowania konformistyczne jednostek. tym samym osłabia presję grupy. że ludzie korzystają z dwóch źródeł wiedzy: 1) indywidualnego. młodzież. czyli własnego doświadczenia. tzn. by całkowicie zanikły ślady presji grupy. obiegowych przekonań itp. nowatorscy. Niektóre osoby przejawiają k o n f o r m i z m z e w n ę t r z n y. Wykraczanie poza istniejący stan rzeczy traktują jako dokuczliwość. a także uzupełniono obraz presji grupy na jednostkę. Zadziwiająco trwałe są niektóre ślady konformizmu w psychice ludzkiej. C a m p b e l l wykazał. Taki człowiek gdzieś na końcu świata zachowuje się tak. Wiemy z historii jak nieugięcie bronili swych . o wysokim ilorazie inteligencji. do mądrości ojców i dziadów. nigeryjskiej lub dowolnej innej. sprawnie przetwarzający informacje. Większość ludzi lokuje się pomiędzy tymi krańcami. Konformiści z kolei są zamiłowani w tradycji. lub pozostając w odległych miastach kontaktują się ze sobą drogą radiową. a w skrajnych przypadkach jako naruszanie świętości. zorientowani na tworzenie i twórczy. pozostaje niezmienny i wtedy. w innych sytuacjach kierują się własnym rozpoznaniem. 3. zachowują się zgodnie z presją grupy tylko w obecności osób z grupy. refleksji. wybitni politycy-reformatorzy. nie lubią zmian. Następnie powtarzamy zabieg z pozorantami nr 2.231 Eksperyment Ascha był wielokrotnie powtarzany i modyfikowany. silnie zaangażowani na rzecz bronionego poglądu. czwarty w kolejności pozorant mówi prawdę o długości od-cinków. dotyczący trwałości konformizmu. Nonkonformiści to ludzie kierujący się własnym rozeznaniem stanu rzeczy. Podo-bnie grupy niejednomyślne. gdyż normalnie ludzie korzystają z obu źródeł wiedzy. inne prezentują k o n f o r m i z m w e w n ę t r z n y. Nonkonformistami najczęściej są ludzie kompetentni. ale uznawanie przewagi któregoś rodzaju wiedzy określa typ orientacji. np. o silnej potrzebie sukcesu. że grupa atrakcyjna. że poziom konformizmu nie zależy od bezpośredniości kontaktów badanych. przekazu tradycyjne-go. jak w swojej wiosce polskiej. przywiązani do starych zasad i norm. nowych doznań i doświadczeń. Natomiast uznanie wyższości źródła indywidualnego sprzyja nonkonformizmowi. Interesujący jest wątek. Jego wyniki zostały wielokrotnie potwierdzone.W wyniku zabiegu nie będzie już wśród badanych osób instruowanych przez eksperymentatora. Konformizm jest stopniowalny. występuje u nich pełna interioryzacja zapatrywań grupowych. a liczba zachowań konformistycznych spada do 10%. gdy uczestnicy przebywają w izolowanych kabinach. Jakie są przyczyny takiego zróżnicowania orientacji ludzi? Częściowa odpowiedź na to pytanie znajduje się już w tekstach dwu powyższych fragmen-tów. Te grupy ludzi dokonują zmian w społeczeństwach. Dawanie przewagi źródłom społecznym przyczynia się do nasilenia zachowań konformistycznych i jest to k o n f o r m i z m i n f o r m a c y j n y. czyli powszechnej wiedzy innych.

S. w jakim ty podporządkujesz się tej presji (jak np. gdyż pragną ich aprobaty. Drugą grupę przyczyn zachowań konformistycznych stanowią emocje. D o o b na podstawie podobnego eksperymentu wykazali. jest podstawą wysokiej samooceny i samozadowolenia. Również emocje pozytywne skłaniają do zachowań konformistycznych. nieprzyjemny. Odczuwają to osoby „atakowane” jako stan dokuczliwy. ale zależą też od typu wywieranej na ludzi presji społecznej. Skutek był taki. Świadomość tego. że „Jestem osobą. pod wpływem działania autorytetu o wysokim prestiżu. Długotrwały spór wśród naukowców i zwykłych śmiertelników dotyczył wpływu płci na konformizm. nadaje się im niemile brzmiące przezwiska. Nonkonformizm słabnie w sytuacjach wieloznacznych lub nieokreślonych. Swoistym kuriozum jest konformizm bezrefleksyjny. Jeden z wprowadzonych natychmiast zaakceptował propozycję grupy. odmieńca. odnoszącego znaczące sukcesy i innych. wywołują tym samym u nich dokuczliwy stan deprywacji społecznej. uznania. Ich naruszenie pociąga za sobą różnorakie sankcje. Eagly (1987) i Becker(1986) wykazali. J. natomiast do nagród proponuje osoby prawomyślne. wywołujący napięcie nerwowe i fizjologiczne (pocenie się. Wyważone stanowisko współczesnej psychologii oddaje tekst w ramce nr 22 Ramka nr 22 „Różnice podatności na wpływy wynikające z płci są nie tylko małe. że dwu pierwszych pozostawiono w spokoju. dopiero później uświadamiamy sobie.232 przekonań patriotycznych partyzanci poddani presji hitlerowskich prześladowców. która nigdy nie kłamie”. że nie był to znajomy. M i l g r a m a. a widzowie mogą wprost obserwować stopień. N. outsiderom grupa przydziela trudne lub nieprzyjemne zadania do wykonania. Tradycyjnie sądzono. przedstawiających badanie norm obowiązujących w kolejkach lub dotyczących zachowań w wagonach metra nowojorskiego. przejawiający się w automatycznym podporządkowaniu normom społecznym. że kobiety są bardziej konformistyczne. Dane te wskazują. Dewianci są ośmieszani. Czasami np. Zachowania konformistyczne jednostki bywają źródłem dumy. konsekwentnie wykluczając nawet zasłużonych odmieńców. L. F r e e d m a n i A. Trzech pozorantów wprowadzono do grupy osób dyskutujących o rozwiązaniu problemu X. Znalazł się on w położeniu dewianta. po paru dodatkowych argumentach zmienił zdanie i zgodził się z grupą. natomiast cała energia grupy została skierowana na przekonanie pozoranta. I jest to jedna z bardziej dokuczliwych kar społecznych. w badaniach . że lęk przed sankcją grupy jest jedną z przyczyn zachowań konformistycznych. a więc nie narusza istotnej normy społecznej. zgodnie z panującym zwyczajem odwzajem-niamy ukłon. że różnice w zależności od płci najczęściej ujawniają się wtedy. a obawy przed nimi skłania ku konformizmowi. trzeci uporczywie trwał przy swoim przekonaniu. idącej tuż za nami. Ludzie chętnie zachowują się zgodnie z życzeniami osób lubianych i atrakcyjnych. Znamy z życia codziennego liczne przypadki tego typu. Są to głownie obawy i lęki różnej intensywności. Ludzie z reguły unikają kontaktów z osobami różniącymi się od nich. naśmiewa się z różnych form zachowania. W każdej grupie społecznej występują oczekiwania przestrzegania określonych norm zachowania. przyspieszona akcja serca i inne). który nie podzielił zapatrywań grypowych. na ulicy ktoś nam się kłania. S c h a c h t e r w jednym ze swych eksperymentów ukazał mechanizm ich pojawiania się i intensyfikacji. drugi początkowo krytycznie nastawiony. Interesujących ilustracji i dowodów na rzecz tej tezy znajdzie Czytelnik w pacach S. a lęk przed ośmieszeniem jest bardzo intensywny. gdy grupa wywiera nacisk. a jego ukłon był skierowany do osoby. a takich ludzie nie lubią. że odmieńcom. zasychanie w ustach. zwanemu k o n f o r m i z m e m n o r m a t y w n y m.

jak reagują. S. Trzeba jednak pamiętać. prezentują zwykle takie zachowania. gdy słuchamy. Procesy zachodzące w grupie powodują. serce i umysł. L a t a n e. s. Przyczyny zatem należy upatrywać we właściwościach działalności grupowej.233 Ascha. by były skłonne do zgody i dawały wsparcie innym. kiedy każdy może zobaczyć. bowiem badanymi byli ludzie dobrze przygotowani do rozwiązywania tego rodzaju problemów. że i mężczyźni. W sytuacjach tego rodzaju różnice pomiędzy kobietami i mężczyznami dotyczące ich podatności na wpływy właściwie znikają. Eagly sądzi.) nazwali to zjawisko p o l a r y z a c j ą g r u p o w ą. chociaż . T. M o s c o v i c i i M. w powstałych tym sposobem subgrupach następuje polaryzacja (radykalizacja) stanowisk. R. o polaryzacji społeczeństwa. Na ten rodzaj nacisku społecznego kobiety istotnie częściej reagują konformistycznie niż mężczyźni. którą zamierzali podjąć indywidualnie. Jeże przed rozpoczęciem pracy w grupie osobnicy są nastawieni na rozwiązania ryzykanckie. źle zaprojektowanego przedsiębiorstwa niż osoby podejmujące decyzję indywidualnie. Tak kształtuje się polaryzacja w sytuacji podobnych nastawień osób uczestniczących w podejmowaniu decyzji. które są właściwe danej płci (np. Kobiety uczy się. ścierania się i uzgadniania opinii. w jakim stopniu zgadzamy się z jego argumentami. Zysk i S-ka. 1997 r. Polaryzacja grupowa G l e n W h i t e w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku pokazał. w tajemnicy przed innymi. Występuje wtedy tzw. czy odpowiada tak samo jak reszta badanych). badania nad konformizmem podobne do eksperymentów Ascha). gdzie każdy z uczestników wiedział. mając na myśli podział według określonego kryterium na przeciwstawne ugrupowania. kiedy inna osoba wygłasza mowę o treści sprzecznej z naszym punktem widzenia. Jeżeli nastawienia nie były bardzo zróżnicowana. co prowadzi do zróżnicowania lub podziału grupy. dość szybko następuje ujednolicenie opinii grupowej. mówi się np. Akert: Psychologia społeczna. posługując się stymulacją komputerową wykazał. Cyt. 295. że decyzje i działanie grupowe są bardziej radykalne niż realizowane pojedynczo. których nas nauczono. że może to wynikać ze społecznych ról mężczyzny i kobiety. że wielkość różnic związanych z płcią jest stosunkowo niewielka”. Z a v a l l o n i (1969 r. N. mężczyzn natomiast-by byli niezależni w obliczu bezpośredniego nacisku społecznego. Eagly (1987) sugeruje. Dzieje się tak na przykład wtedy. Te dwa rozumienia polaryzacji grupowej nie pokrywają zakresowo. że kanadyjscy studenci kierunku zarządzania podejmując decyzję grupowo są skłonni przeznaczyć większą sumę pieniędzy na ratowanie upadającego. gdy grupę tworzą osoby o różnych nastawieniach wobec sposobu jego rozwiązania lub podjęcia działania. Nie można w tym przypadku mówić o błędach wynikających z braku wiedzy. Natomiast przy zróżnicowanych nastawieniach dyskusja w grupie radykalizuje zapatrywania opozycyjne. czy zachowujemy się konformistycznie czy nie. Wilson. to podejmą decyzje grupową o wyższym poziomie ryzyka niż prezentowali indywidualnie na „wejściu”. za E. w których tylko my wiemy. a następnie rozstrzygamy. Zdarzają się jednak pewne sytuacje. że proces taki przebiega względnie szybko i parokrotna wymiana zdań i następuje zbliżenie zapatrywań. Jeżeli natomiast rozpoczynając działanie w grupie będą reprezentować nastawienie ostrożne. W socjologii ten stan zróżnicowania w obrębie całości nazywa się polaryzacja. Poznań. i kobiety w sytuacjach publicznych. Wspomniana radykalizacja działa w dwu kierunkach. układ dynamiczny. Aronson. to pod wpływem wymiany zdań w grupie podejmą decyzje bardziej ostrożną niż ta. Bardziej skomplikowany problem występuje wtedy.

W praktyce ma to kapitalne znaczenie. podobnie jak grupy w sytuacji konformizmu. W grupie spolaryzowanej (socjologicznie) albo między grupami spolaryzowanymi (psychologicznie) nasila się rywalizacja. pojawia się tendencja izolacjonizmu. Cel badań był jednak zupełnie inny. w którym głos przywódców nie wyznaczałby postępowania obywateli itp. H o c k). Trudno sobie wyobrazić wojsko. jednak nie bezpośrednio. Jego doświadczenia zalicza się do grupy 40 badań. które ma wiele cech wspólnych z konformizmem. że orzekający po naradach w grupie radykalizują swe sądy o należnej wysokości kary za dokonane przestępstwo. potwierdzoną wielokrotnie w badaniach eksperymentalnych. że poszukuje się chętnych do udziału w eksperymencie badającym pamięć. urzędnicy ministerstw finansów inaczej „widzą” wysokość podatków niż podatnicy. Osobom takim przypisujemy autorytet. ograniczające rolę osobowości „posłusznego”. a także i to. uzależnia polaryzacje od siły wartości osiąganych dzięki działaniu grupowemu. Jaka zatem jest istota zjawiska i jakie cechy je charakteryzują? Posłuszeństwo jest zjawiskiem. iż niekiedy żądanie posłuszeństwa prowadzi do nieposłuszeństwa. Siła grupy w tym przypadku zostaje zcedowana na określoną jednostkę: ojca. organizatora akcji społeczne i innych. zachowuje się podobnie jak konformista lecz pod wpływem odmiennej motywacji. Jest to forma wpływu grupy na jednostkę drogą perswazji. a także w naszych zespołach orzekających. Druga . Pierwsza z nich sprowadza się do oddziaływania informacji. Ostatecznie uczestniczyło w nim 40 osób. wybranych z pośród zgłaszających się. Prawidłowością. lecz symbolicznie. które zmieniły oblicze psychologii (R. oporu wobec nakazującego. R. Jednostka posłuszna ulega autorytetowi.234 występują w nich pewne elementy wspólne. jest to. Byli to ludzie różnego wieku. że posłuszeństwo odgrywa istotną rolę w różnych dziedzinach życia. urzędnika. w którym nie słuchano by rozkazów przełożonych. Zjawisko uległości wobec autorytetu opisał na podstawie interesujących eksperymentów Stanley M i l g r a m. a w grupach przestępczych lub gangach młodzieżowych kształtują się normy zachowania daleko odbiegające od ogólnie przyjętych w danym społeczeństwie. W efekcie kształtują się specyficzne opinie grupowe. Nakazujący reprezentuje wobec niego siłę grupy. Jedno-cześnie wiadomo. zwiększa się między nimi dystans społeczny. Z doświadczeń własnych i z obserwacji potocznych wiemy. W grupie pojawia się więcej i bardziej zróżnicowanych argumentów niż występuje w świadomości jednostki. P o s ł u s z e ń s t w o. jest dążenie członków grupy do podkreślenie różnic pomiędzy grupą własną a grupą (ami) obcą (ymi). W obu przypadkach na zachowanie osobnika decydujący wpływ wywierają czynniki zewnętrzne. jest wyrazista. Po przybyciu do laboratorium Uniwersytetu Yale uczestnika eksperymentu spotykał inny . szkoły bez posłuszeństwa uczniów wobec nauczycieli. Jak to się ma do zasady sprawiedliwości?! Jakie są przyczyny polaryzacji grupowej? Specjaliści z dziedziny tej problematyki wskazują na trzy podstawowe. eksponowana w teorii wartości kulturowych. wyksz-tałcenia i płci. Ich przebieg przedstawiał się następująco: zamieszczono w prasie ogłoszenie informujące. państwa. Polaryzacja grupowa występuje w amerykańskich ławach przysięgłych. Trzecią przyczyną. że w niektórych sytuacjach ludzie bywają nadmiernie posłuszni i wykonują polecenia amoralne lub nawet zbrodnicze. Przewaga nakazującego posłusznemu wyko-nanie określonych czynności. a poziom jego akceptacji zależy od siły grupy cedującej. zawodu. Innymi słowy w grupie podnosi się wartościowość decyzji lub dziaania. uwypuklaną w teorii identyfikacji grupowej. bo oto związki zawodowe mają zupełnie inne poglądy na sprawę płac niż gremia rządowe.

Rezultaty były tak szokujące. mimo protestów. przedstawiające działanie prądu jako słabe. a tylko 0. że nauczycielem zawsze zostawał przybywający. zostawał w pomieszczeniu. a 80% kontynuowało badania po tym jak uczeń przestał odpowiadać. przeznaczonym dla niego. a za kolejną jeszcze silniejszym szokiem. iż mamy do czynienia z artefaktem. że wątpiono w trafność metody. lecz nauczyciel otrzymywał odpowiedzi i sygnały o zachowaniu „uczącego się” z taśmy. a po uderzeniu 150 wolt wołał: „Już wystarczy! Wypuście mnie! Mówiłem. Rezultaty eksperymentu były rażąco niezgodne z przewidywaniami i były zupełnym zaskoczeniem. że przedmiotem badania będzie wpływ karania na eliminowanie błędów w uczeniu się. że aż 65% procent badanych (26 z grupy 40 uczestników) posłużyło się karą maksymalną.5%) wystąpiły dopiero przy karze o sile 300 wolt. Od nauczyciela eksperymentator wymagał. że eksperymentator wszystko przemyślał i wie. Gdyby nie to oczarowanie zachowali by się inaczej. I jedynym celem badania było poznanie tego. Po dojściu do kary o sile 120 wolt uczeń sygnalizował odczucie bólu. mimo obskurnego otoczenia. gdy ten przestanie odpowiadać. Po tym zabiegu zaznajamiano badanego z urządzeniem do karania. że mam kłopoty z sercem! Serce mnie boli! Wypuście mnie. Instrukcja i zalecenia eksperymentatora zachęcały do stosowania surowych kar i intensyfikowania ich po każdym kolejnym błędzie ucznia. Karę można było stopniować.01% procenta użyje kar maksymalnych. że jest chory na serce i nie znosi uderzeń prądem. asystent eksperymentatora). że nie karano realnego ucznia. że są oni narodem racjonalnym. więc nauczyciel mógł być przekonany. sugerowano. w którym na pulpicie stołu miał przyciski do włączania „karzącego” prądu i regulator jego napięcia. Uwzględniając zarzuty tego typu Milgram przeprowadził badania w pomieszczeniach biurowych zrujnowanej dzielnicy miasta i wyniki. od którego przybysz dowiadywał się. nagranej według schematu eksperymentu. niebezpieczne i XXX (groźne?. śmiertelne?). zgodnie z normami społecznymi. jak silnie działa na badanych autorytet i jak intensywnymi karami posłużą się badani pod wpływem nacisku autorytetu. Uczeń. czego żąda od nauczycieli. Skala intensywności kary wynosiła od 15 do 450 wolt. jej poziom intensywności wzrastał ze szczebla na szczebel o 15 wolt. sprawdzano podłączenie do prądu. by za każdą pomyłkę karać uderzeniem prądu. Wypuście mnie!” Mimo protestów i krzyków ucznia prowadzący badania nakazywał dalsze i coraz ostrzejsze karanie. Sceptycyzm wobec omawianych rezultatów wynikał również z przekonania Amerykanów. silne. ciąg słowny był długi. zbiorowością jednostek odpowiedzialnych i że u nich uleg-łość wobec autorytetu. Polecał brak odpowiedzi traktować jako błąd i karać odpowiednio surowo. proszę! Coś dzieje się z moim sercem! Odmawiam dalszego uczestnictwa. Pierwsze odmowy (5 osób=12. że błędy ucznia są zupełnie naturalne. Losowanie było tak przygotowane. W końcu uczeń przestał odpowiadać. natomiast nauczyciel przechodził do przyległego pokoju. Celem badania miało być sprawdzenie zapamiętania skojarzeń par słów. w hitlerowskich Niemczech jest niemoż-liwa. Duma . że mniej niż 4% badanych będzie karało ucznia.235 współuczestnik (w rzeczywistości pozorant. Czytelnik już zapewne domyśla się. mającego określić który z nich będzie „nauczycielem” a który „uczniem”. Prowadzono go do pokoju ucznia (nauczyciel nie miał widzieć objawów cielesnych karania). że badani ulegli magii laboratorium naukowego oraz przekonaniu. Dodatkowo na tablicy skali znajdowały się napisy jakościowe. Przed ogłoszeniem wyników pytał Milgram psychiatrów i studentów psychologii o to jakie przewidują wyniki. Następnie prowadzący badania dokonywał losowania. pokazywano podłączenie elektrod do ciała ucznia. Mówiono. taka jaka miała miejsce np. intensywne. Respondenci sądzili. Okazało się. okazały się zbliżone do otrzymanych w laboratorium uniwersyteckim.

Taką zapewnia kierujący badaniami. Są one niekiedy jednoznacznie wyraziste. od ubóstwiania po deprecjację innych. że motywem uległości wobec autorytetu jest chęć uzyskania aprobaty społecznej. Większość. Również nie stosowano kar wtedy. Liczne badania potwierdziły ten fakt. J. stojący na wysokim szczeblu drabiny prestiżu społecznego. czy też presja autorytetu jest tak silna. Milgramowi zarzucano również to. nieposłuszeństwo. R u b a c k). że pierwotnie otrzymane dane pokrywają się ze współczesnymi. gdy polecał je asystent lub inny uczestnik sesji badawczej. Siła oporu u „kozłów” niekiedy bywa tak duża.236 narodowa uniemożliwiała przyjęcie informacji naruszających pozytywny obraz własnej grupy narodowej. Ale . niekiedy maskowane i ubierane w szaty zwodnicze. Natomiast „owieczki” szybko ulegają wpływom autorytetów. Zakazana możliwość jawi się bardziej atrakcyjną. bliski załamania nerwowego . Przeciwieństwem posłuszeństwa jest opór.” Niestety. Milgram udowodnił. np.. form relacji międzyosobniczych sprowadza się do działania tych sił. Ich rozpiętość wyznaczają bieguny od miłości do nienawiści. nacisk na realizację zachowania narzucanego. Pierwszych R. od zachowań pomocnych po agresję i zabójstwa. Informacje o tym problemie znajdzie Czytelnik w następnym rozdziale. Ujmując rzecz bardziej fachowo powiemy. modyfikując odpowiednio ich schematy.p o d p o r z ą d k o w a n i e (submisja). wywołuje efekt przeciwny. Jeżeli spojrzymy na wyniki eksperymentu Milgrama z punktu widzenia teorii reaktancji. dotyczące wpływu autorytetu na zachowania „kozłów”. u jednych osób jest wysoki u innych niski. Również nie są mu znane żadne badania empiryczne. Z tego też powodu przywódcy różnych sekt i kościołów chętnie rekrutują i włączają do swych szeregów „owieczki”. piszącemu te słowa nie jest znana osobowość biznesmena i nie wiadomo czy należy on do „kozłów”.D o w d). a eliminują „kozłów”. nie uderzano prądem. poczynione w czasie trwania eksperymentu: „Obserwowałem dojrzałego i początkowo zrównoważonego biznesmena. o karanie prosił sam uczeń. Jeżeli np. R e l a c j e m i ę d z y o s o b n i c z e. a nie gwarantują asystenci i koledzy badanych. że relacje interpersonalne układają się w dwu ortogonalnych płaszczyznach (dymensjach): 1) m i ł o ś ć – n i e n a w i ś ć i 2) d o m i n a c j a . Poziom reaktancji jest właściwością subiektywną. Jeżeli zwiększa się nacisk na akceptację określonej postawy lub podjęcie nakazanego zachowania. nakazujący przyśpieszenie jazdy. dają się powodować sobą. Problemy jednostka-jednostka są równie bogate i różnorodne jak grupa-jednostka. ze opisywane zachowania nauczycieli występuje t y l k o p o d w p ł y w e m a u t o r y t e t u prowadzącego badania. T. czy do „owieczek”. zgodnie z którą ograniczenie swobody. że w społeczeństwach „owieczki” stanowią 65% populacji i grupa badanych Milgrama odzwierciedla ten stan rzeczy. II. Wynika z tego. C i a l d i n i nazywa „kozłami”.W. że nawet „kozły” pod jego wpływem zatracają osobowościową regulację zachowania? Za drugą interpretacją przemawia spostrzeżenie Milgrama. to pojawia się interesujące pytanie: dlaczego wśród „nauczycieli” było tak mało „kozłów”? Czy dlatego. kierowcy słysząc sygnał klaksonu. że stosowaną procedurą badawczą naruszył normy moralności i mógł spowodować niekorzystne zmiany zdrowotne u osób badanych. z reguły zwalniają demonstrując niechęć do uległości (B. to obserwuje się narastanie oporu. że odrzucają oni nawet zalecenia lekarzy (E. jeżeli nie wszystkie.. drugich „owieczkami”. B r e h m opracował t e -o r i ę r e a k t a n c j i. Tymczasem również badania powtórzone po 20-tu latach od pierwszego eksperymentu pokazują. Po dwudziestu minutach pozostał z niego drżący i jąkający się wrak. R. który wszedł do laboratorium uśmiechnięty i pewny siebie. W serii eksperymentów.

Jeżeli osoba A darzy sympatią osobę B. L e a r y F.in. to B również żywi podobne uczucie do A. W y m i a r m i ł o ś ć – n i e n a w i ś ć. bywa równie silna i trwała. Skojarzenie zostało zakodowane i jest przekazywane z pokolenia na pokolenie. jest to akt dwustronny. lecz istota pozostaje ta sama. a nawet intrygującą. co podkreślają m.T r i v e r s utrzymują. W układzie wzajemności. Th. W układach większych od diady relacje są bardziej skomplikowane. Miłość rodzicielska. np. Przyjaźń między ludźmi jest kolejną odmianą sympatii wzajemnej. wolna od wpływu czynnika seksualnego. M. bowiem sympatia wzajemna jest formą relacji międzyosobniczej. Relacje ukształtowane pod wpływem miłości charakteryzuje intymność. chęć ciągłego przebywania z sobą. zachowań pomocnych (Epikur powiadał. Jakie czynniki wpływają na pojawianie się sympatii między ludźmi? Wielu psychologów. Uczucie to ma uwarunkowanie zarówno biologiczne jak i kulturowe. Nadają im status uczuć przypisanych. W e b e r. pozytywny stan uczuciowy. że bardziej potrze-bujemy pewności. a to tworzyło dobry nastrój. podobnie liczne prowadzą do wzajemnej niechęci lub wrogości. J. jednak nie będzie to określenie wyczerpujące. Przyjaciół się wybiera. Jednym z czynników kształtujących relacje interpersonalne jest s y m p a t i a w z a j e m n a. L. dziecka do rodziców i między rodzeń-stwem nakazują normy systemu pokrewieństwa. Można ją scharakteryzować w kategoriach technicznych jako uczucie pozytywne. w których obowiązek opieki nad nowonarodzonym powierza się ojcu. spontaniczności. że sympatia jest efektem działania ewolucyjnie utrwalonego mechanizmu. R. że przyjaźń wymaga otwartości i szczerości wobec partnera. ale są także kultury.in. a nawet trwalsza od miłości zakochanych. Ten punkt widzenia tłumaczy genezę miłości w ogóle. bliskość psychiczna i fizyczna. ale także je ukierunkowują na wybrane osoby. szacunku wobec niego i uznania jego ważnej roli w istniejącej relacji. w diadzie ukierunkowanie ma charakter zwrotny. autentyczności zachowania. Psychologa społecznego interesują zarówno formy takich powiązań jaki i przyczyny ich powstawania. M i ł o ś ć i s y m p a t i a w s t o s u n k a c h m i ę d z y l u d z k i c h. P r a t t o i inni. Tym samym określają specyfikę danej relacji. Jednostki w nią zaangażowane nie tylko doznają emocji pozytywnych. Ta wielowymiarowość i wielowarstwowość czyni problematykę interesującą. Miłość rodzicielska. Łączenie się w grupy zwiększało prawdopodobieństwo przetrwania i zaspokojenia podstawowych potrzeb.237 zawsze odgrywają istotną rolę. jest środkiem do zapewnienia trwania gatunkowego i jednocześnie wynika z upodobań i gustów ukształtowanych kulturowo. Istnieje wiele powodów kształtowania się bliskich związków międzyosbniczych. Jedną z nich jest miłość dwu osób płci odmiennej. La G a i p a utrzymuje. akceptacji odrębności partnera. Jednak dominującą rolę odgrywa w nim pociąg seksualny. braterska lub siostrzana. Kanadyjski badacz J. poświęcania dla partnera i inne. W życiu występują liczne formy sympatii wzajemnej. wybierający i wybrany jednocześnie decydują o wzajemnej relacji. że pomoc otrzymamy niż samej pomocy). silna więź wzajemna. lecz nie wyjaśnia przyczyn jej pojawiania się w konkretnych . T forma sympatii wzajemnej podlega daleko idącej regulacji społecznej. m. są one znaczącą siłą społeczną i wyraźnie wpływają na intensywność i trwałość uczuć tego typu. W naszej kulturze dziecko pozostaje pod przemożnym wpływem matki. Osoba przyjaciela musi spełniać szereg oczekiwań.

Już w starożytności mówiono. jaki przeprowadziłem w latach 70-tych wśród studentek prawa i psychologii UAM pokazały. ale najczęściej nić sympatii łączy sąsiadów z bloku. Jednym z nich jest bliskość przestrzenna. zabudowanym 17-ma dwukondygnacyjnymi domami. prowadzone na osiedlu Westgate West. Oprócz czynników związanych z „kompleksem bliskości” na sympatię wzajemną wpływa wiele innych przyczyn. Mimo. R.ś c i s p r z y j a j ą n a w i ą z a n i u s y m p a t i i t y l k o w t e d y. K u n d a. oceniający urodę kobiet przedstawionych na fotografiach z przed i po operacji plastycznej. Pozdrowienia lub zwrot grzecznościowy „Jak leci?” wpływają na pozytywne postrzeganie osoby spotykanej. "Kiedy nie jestem blisko tej. a rzadko oglądamy swoje fotografie. że „Uroda jest więcej warta niż list polecający”. bo siebie często widzimy w lustrze. Studenci amerykańscy.głosi znana maksyma. że najbardziej pożądanymi cechami kandydata na . że odległości pomiędzy wejściami do poszczególnych mieszkań były niewielkie (wahały się od 7 do 25 m. W.wtedy wyjaśniający też sięga po informację najłatwiej dostępną (A. F e s t i n g e r a. np. pociągające. że bardziej sympatyczne. cieszące się większym wzięciem są te. wykazały. z którymi najczęściej się stykamy. co wykazali R. M. Mogą to być sąsiedzi. Tak zwani ludzie przeciętni.) zadziałało prawo dystansu funkcjonalnego. Rzecz jasna. co znaczy. L . Stwierdzenie to nie dotyczy ludzi mobilnych. które przedstawiały zdjęcia po operacji (M. Po drugie. Wyniki sondażu. 22% z zamieszkałymi o jeden lokal dalej. Po trzecie. Wyjaśniając podobne problemy psychologowie społeczni wskazują na kilka czynników-przyczyn takowych wyborów. S c h a c h t e r a i K. przewidujemy. dzielnicy miasta.M o r e l a n d i inni. np. że łatwiej kultywować przyjaźń lub spotkać obiekt miłości w bliskim otoczeniu niż w obcym mieście lub innym kraju. Badania L. Człowiek potrzebuje kontaktów z innymi (potrzeba afiliacji) i chcąc je nawiązać zwraca się przede wszystkim do najbliższego otoczenia. która jest blisko”. A przewidywanie takie usposabia przychylnie wobec partnera przyszłych spotkań. ulicy. z 10-ma mieszkaniami każdy (pięć na każdym poziomie) i zasiedlanymi losowo zgłaszającymi się lokatorami. Z a j o n c. g d y s t a n e m w y j ś c i o w y m n i e j e s t u c z u c i e n i e c h ę c i l u b n i e n a w i ś c i. kocham tę. że r ó ż n e s y t u a c j e i e l e m e n t y r z e c z y w i s t o. z osobami bliskiego otoczenia spotykamy się częściej niż z pozostałymi. K a l i c k). spotykając się często ludzie dostarczają wzajemnej gratyfikacji. S. Aż 41% przyjaźni nawiązano między najbliższymi sąsiadami. B l a c k a. stwierdzili. F. że nasze kontakty z osobami bliskiego otoczenia będą trwały przez pewien okres czasu. Jest to sytuacja podobna do poszukiwania wyjaśnienia zjawiska. dlaczego zakochaliśmy w osobie X a nie Y. in. Nawet bardziej lubimy nasz lustrzany obraz niż rzeczywisty. koledzy z klasy szkolnej lub grupy studenckiej. Działa tu prawo d y s t a n s u f u n k c j o n a l n e g o. chociaż obie są do siebie podobne pod wieloma względami. Przekonywująco ukazali to zjawisko m. jak to wykazują badania socjologów. którą kocham. nasze inicjały. Jedną z nich jest w y g l ą d z e w n ę t r z n y. biznesmenów lub dziennikarzy. Bardziej lubimy te litery alfabetu. np. Po czwarte. specjalistów z zakresu problematyki międzynarodowej. współpracownicy z fabryki lub biura. R. Pamiętać jednak należy o tym. Częstotliwość ekspozycji osób lub obiektów nasila sympatię i przywiązanie do nich.238 przypadkach. że spotyka się przyjaciół zamiesz-kałych w odległych od siebie miejscowościach. że przyjazne kontakty częściej nawiązywano między lokatorami przyległych mieszkań. dobierają partnerów życiowych i nawiązują przyjaźnie z ludźmi najbliższego otoczenia społecznego. a 10% z pozostałymi lokatorami.T v e r s k y). W tym kontekście pojawia się pytanie: w jaki sposób odległość fizyczna oddziałuje na proces psychiczny kształtowania się sympatii między ludźmi? Mała odległość fizyczna zwiększa dostępność wzajemną. K l e i n i Z. B o r n s t e i n.

sędziowie wymierzają przystojnym lub urodziwym przestępcom niższe wyroki. Jest to efekt aureoli. Nie jest to jednak naruszenie zasad logiki.239 męża są:1) uroda. W czasie podróży pociągiem jazda do tej samej miejscowości może stać się powodem wyróżnienia osoby o podobnym punkcie docelowym jazdy. interesu. znamiona. to może zrodzić się u Czytelnika odczucie sprzeczności informacji. Charakteryzowali oni osobę na oszpeconą (rysowali na twarzy blizny. gdyż w niektórych przypadkach sympatia między ludźmi wynika z podobieństwa. Mądrość ludowa głosi. ale słaby wykonawca. prostaczkowie najlepiej się czują wśród swoich. Działa ona np. niektóre małżeństwa funkcjonują dosko-nale dzięki wzajemnemu dopełnianiu. że nauczyciele wyżej oceniają dzieci ładnie wyglądające. że uzupełniające się cechy często wpływają na kształtowanie się przyjaźni lub tylko sympatii wzajemnej. Pasażerowie z reguły unikali zajmowania miejsca obok szpetnej osoby. Francuzi Francuzów. przeprowadzone w szkockim Glasgow. Prawidłowość tę nazywa się z a s a d ą k o m p l e m e n t a r n o ś c i. również różne elementy sytuacyjne mogą wpływać na spostrzeganie podobieństwa. W psychologii powiada się. a w innych z komplementarności potrzeb. Również lubimy osoby. Szacuje się. katolicy i Muzułma-nie bardziej lubią współwyznawców niż osoby innej religii. B u l l a. T y s z k o w a badając ustosunkowanie do inwalidów. dobro. Podobne wyniki otrzymała M. Piękny wygląd zjednuje sympatię i ułatwia życie. których partnerzy kierowali się motywami podobieństwa lub dopełniania. ze urodzie towarzyszą takie cechy jak mądrość. Jeżeli zarówno podobieństwo jak i przeciwieństwa. Nie tylko te istotne cechy psychiczne mają ważkie znaczenie w tej kwestii. Relacje te da się wyinterpretować jako specyficzne odmiany podobieństwa tonacji uczuciowej lub ukierunkowania uczuć. postaw czy interesów. które lubią tych. że przeciwieństwa przyciągają się. P o d o b i e ń s t w o osoby postrzeganej do nas często staje się powodem naszej sympatii do niej. że dany ksiądz jest kłamcą lub prawnik złodziejem. wpływają na pojawianie się sympatii. H u s t o n a i R. kochający się małżonkowie bardzo często prezentują podobne zapatrywania na wiele kwestii. Sądzą. Ludziom np. czyli komplementarność. zainteresowania i upodobania. Polacy lubią Polaków. . Efekt podobieństwa jest wyraźnie widoczny w przypadkach wielu wspólnych cech charakteryzujących osoby. Działając razem osoby te świetnie uzupełniają się i tworzą na tej podstawie więź przyjaźni. Jakby dopełnieniem powyższych informacji są wyniki badań V. Podobnie. pozostałe dobierają się na zasadzie komplementarności. Przyjaciele. w sytuacji gdy szefem instytucji jest człowiek pomysłowy. 2) bogactwo. których my lubimy. np. Ludzie kulturalni lgną do kulturalnych. a jego podwładny ma cechy dobrego organizatora i wykonawcy. namowy. że niektórzy ludzie maja komplementarne cechy osobowości i stwierdza się. trudno zazwyczaj uwierzyć. sprawność i inne. Pozytyny streotyp zawodowy rzutuje na ocenę innych cech. którzy pracując w rolnictwie ulegli wypadkowi deformującemu wygląd twarzy. lecz nie ma zdolności dostrzegania celów działania grupowego. którzy nas lubią. Ludzie stereotypowo przypisują osobom o pięknym wyglądzie inne pozytywne cechy. że około 70 % małżeństw tworzą osoby podobne do siebie. Liczne badania pokazują. czyli promieniowania jednaj cechy na całą strukturę osobowości. Uwidocznione wskaźniki procentowe odnoszą się jedynie do tych małżeństw. Poza ta grupą pozostają małżeństwa zawierane pod wpływem innych motywów. malowali siniaki) i jeżdżąc z nią obserwowali zachowania ludzi w kolejce miejskiej. konieczności i wielu innych. urzędnicy chętniej załatwiają sprawy osobom „o gładkich licach”. 3) mądrość. wizjoner. Lubimy tych ludzi. prezentują podobne postawy.

podziwiać siebie. Ujawnienie zestawu cech pożądanych wzbudza silne emocje dodatnie. Kontakt z nią jest pożądany. Ludzi lubią i cenią pewne cechy osobowe. O. żywić wzajemne uznanie. Podziwianiu. ich brak lub odrzucenie wywołuje równie silne emocje negatywne (B. szczerość (cechy moralne). a już zaistniałe osłabia i cywilizuje. a jacy mniej skłonni . twórców teorii zasobów. uczestników imprez zabawowych. osoba o wysokim statusie jest atrakcyjną ze względu na prestiż. Czy chętnie udzielają oni takiej pomocy? Od czego ona zależy? Jacy ludzie są bardziej. zdolność i umiejętność osoby obdarzania innych miłością i ciepłem we wszystkich czasach i we wszystkich kulturach była wysoko ceniona. Do grupy najwyżej cenionych cech zaliczamy sprawiedliwość. M. Są to: 1) miłość. oczywiście. dacza na wybrzeżu ciepłego morza itp dodają atrakcyjności posiadaczowi jako że ludzie pragną współkorzystać z dóbr tego rodzaju. czar. W innych okolicznościach może ucierpieć z powodu działania nieprzyjaznych sił natury. Prawidłowość jest taka: jeżeli ludzie pełnią podobne role. Atrakcyjność jest następstwem naszej oceny określonych walorów osoby. której je przypisujemy. towarzyszą uczucia ciepłe.„zasługą”. prawdomówność. jaki roztacza wokół swojej osoby. D. dobierają się według kryterium podobieństwa. Sympatia w relacjach między ludźmi nie sprowadza się jedynie do przeżyć emocjonalnych. środek zapewniający dostępność do wielu dóbr. 5) usługi. 6) pieniądze. Atrakcyjność jednostronna może ujawnić się nawet wobec osoby nieznajomej. służą informacjami praktycznymi. właśnie one określają walory osoby atrakcyjnej. Stosunki między ludźmi zabarwia tonacją życzliwości. S e a r s) Sympatia do określonej osoby może być jej własną. Pozwala zapobiegać napięciom interpersonalnym. Zdaniem E. jeżeli ktoś je pielęgnuje i ujawnia zyskuje tym samym sympatie innych. a jednocześnie nie tworzyć pary przyjaciół lub zakochanych. W o j c i s z k e) Interesującą odmianą sympatii jest a t r a k c y j n o ś ć człowieka. uwielbienie. Dwie np. albo stać się ofiarą złodzieja lub zbrodniczego napadu. Atrakcyjność interpersonalna może ujawnić się w układzie sympatii wzajemnej lub przybrać formę sympatii jednostronnej. Niezbędna jest wtedy pomoc innych ludzi. mimo to. przyjaciół. jacht. 2) status. wpływa także na sposoby i skuteczność działania. L. ale brakuje w tym pierwiastka osobistego. ludzie o bogatym zasobie informacji są użyteczni. realizuję się dobór uzupełniający (J. innych właściwości oczekiwano u osobnika epoki wiktoriańskiej. Jeżeli role wymagają odmiennych zdolności. co podziw. uczciwość. lubienie.240 Jeżeli podobieństwo i komplementarność występują obok siebie jako siły konkurencyjne. Będzie to przypadek atrakcyjności wzajemnej. F r e e d m a n. że nigdy nie spotkaliśmy ich osobiście. ale także poczucie humoru. a innych u przedstawiciela postmodernizmu. F o a . np. J. to uzasadnionym staje się pytanie o to kiedy ludzie kierują się pierwszym. niektórym osobom publicznych przypisujemy cechę atrakcyjności. osoby mogą być atrakcyjne wzajemnie. Zestaw pożądanych cech ulega pewnym modyfikacjom wraz ze zmianą wyobrażeń o istocie człowieka. Człowiek na ulicy może doznać ataku serca. Osoby tak określane nie tyle wzbudzają uczucie zaliczane go kategorii „miłość”. bowiem umożliwia „pławienie się w jej blasku”. zdolności społeczne i inne. wygód i władzy. Z a c h o w a n i a p o m o c n e. kojarzący się z poczuciem bezpieczeństwa i niezależności. F o a i U. wobec osoby jedynie atrakcyjnej utrzymuje się zazwyczaj pewien dystans. zachwyt. pogodę ducha. 4) dobra typu samochód. W życiu codziennym zdarzają się rozmaite sytuacje zagrożenia. C a r l s m i t h. cech charakteru. a kiedy drugim. osoby skłonne do świadczenia usług i umiejące je realizować są szczególnie atrakcyjne dla osób o niezaspokojonych potrzebach osobistych. małżonków w układzie partnerskim. zaspakajają głód wiedzy. 3) zasób informacji. pośliznąć i skaleczyć. obiekt marzeń i pragnień wielu ludzi nadają posiadaczom grubego portfela niekiedy wyjątkowej atrakcyjności.

Francuzów. ale także niechętne. dobry nastrój. Jedna z nich ma ścisły związek z wyżej omawianą problematyką sympatii. Do nielicznych wyjątków stereotypu pozytywnego należy „Anglik gentelman”. gdy pojawia się niepewność co do natury zdarzenia. bez osobistego rozpoznania. Ludzie chętniej udzielają pomocy. Z tym uzupełnieniem. Są one przy tym zabarwione emocjonalnie. amerykańscy studenci nie pomagają zbierać przypadkowo upuszczonych ulotek wyborczych. gdy wzrasta ilość obserwatorów zagrożenia ( jeden świadek nie może oglądać się na innych). podobnie jak pierwsze. Mamy szewski poniedziałek (szewc pijaczyna). L a t a n e i J. utrwalone w naszym umyśle pośrednio. zielony liść na szybie samochodu i inne. Szanse uzyskania pomocy maleją. przekupstwo urzędników. Poznawczo są to uproszczone i schematyczne wyobrażenia osoby. przejawiającą się na poziomie zachowania jako przyznawanie kobietom niższego niż mężczyznom wynagrodzenia za taką samą pracę. przypisywanie cech niektórych jednostek grupom i charakteryzowania jednostek na podstawie istniejącego wyobrażenia grupy. gdy udzielnie pomocy wiąże się z ryzykiem. że rodzice są bardziej skłonni udzielać pomocy dzieciom niż dzieci rodzicom. Jednym z łagodnych objawów niechęci wobec innych są s t e r e o t y p y. laskę inwalidy. Sformułowania te wskazują na występowanie nieuprawnionej generalizacji. M. bywają różnej intensywności. Włochów. np. krętactwo prawników. N i e c h ę ć i n i e n a w i ś ć w s t o s u n k a c h m i ę d z y l u d z k i c h. zobowiązane go udzielania pomocy. Niemców określamy jako butnych. Przyczyny nie udzielania pomocy jak i motywy zachowań pomocnych okazały się tak samo skomplikowane jak wiele innych zjawisk psychologicznych. normalne rodzeństwo. Stereotypy mianowicie stanowią w niektórych przypadkach podstawę dyskryminacji. Okazuje się. regionalnych wyraża niechęć powodowaną jakąś cechą ludzi traktowanych stereotypowo. Formy występowania uczuć nienawiści oraz przyczyny je warunkujące były przedmiotem licznych badań psychologicznych. Takiemu zachowaniu sprzyja znajomość terenu. silne poczucie odpowiedzialności. gdy w pobliży znajdują się oficjalne służby. Ostatnie.prostackich itd. np. nie chcą rozmieniać pieniędzy osobom. Szkoccy sprzedawcy np.kochliwych. z olbrzymią przewagą zabarwienia negatywnego nad pozytywnym. że ludzie chętniej pomagają osobom podobnym do nich. jeżeli widzą oznaki „słabości”. unaoczniony przykład innych. jeżeli zachęcają one do głosowania na kandydata nie akceptowanej przez nich partii. bliźniacy są bardziej altruistyczni wobec siebie niż tzw. zachłanność księży.tchórzliwych.241 do udzielania pomocy? Te i inne problemy kryją się pod hasłem zachowania po mocne. powodujące jedynie unikanie osoby nie lubianej lub agresję na poziomie czynnej destrukcji. Dla wygody narracji nazwijmy je ogólnie nienawiścią. w Polsce można było obserwować rozmaite objawy niechęci do kupujących skandalizujący tygodnik „Nie” i samego tygodnika. Również na większe prawdopodobieństwo pomocy mogą liczyć osoby bliskie. wcześniej doznana pomoc ze strony innych (działa zgeneralizowana zasada wzajemności). Stereotyp kobiety jako pracownika mniej wartościowego niż mężczyzna wyraźnie wskazuje z kolei na inną właściwość tego zjawiska. topografii lotniska. a większość stereotypów narodowych. Zachowania pomocne zależą od wielu czynników sytuacyjnych i osobowościowych. D a r l e y. Decyzja udzielenia pomocy jest wynikiem skomplikowa-nego splotu tych czynników. a nie okazują chęci pomocy niepodobnym do nich. Niekiedy . Poznajmy niektóre z nich. które noszą koszulki z napisem „Popieram gejów”. Rosjan. zawodo-wych. Ludzie żywią wobec siebie nie tylko uczucia przyjazne. badania których zainicjowali B.

U p r z e d z e n i a (przesądy społeczne) są zjawiskiem. historycznie. Stereotyp i uprzedzenie przyswoili oni z opisów dawnych zachowań janczarów i innych wojowników armii tureckiej. Ukształtowała u nich osobowość poddańczo-niewolniczą.(B. przyczynili się do powstania mniemania. nietrafna interpretacja prowadzą do postaw tego typu. inne nie podejmą rozmowy z człowiekiem o włosach koloru miedzi. Mimo istnienia wielu aspektów ekonomicznej funkcji uprzedzeń byłoby wielkim uproszczeniem pomijanie innych właściwości tego zjawiska W jednej z teorii uprzedzeń mówi się o „zasłużonej reputacji” jako podłożu uprzedzeń. co dało asumpt do twierdzenia o ich powszechnym lenistwie. Z a w a d z k i) Zgodnie z tym tokiem myślenia proces kształtowania uprzedzeń inicjują przedstawiciele grupy (obiektu przesądu). A r o n s o n) W relacjach społecznych niekiedy jedynie przynależności do określonej grupy ludzi wyzwala postawę przesądną. wiedzą ci. religijnie. odporną na zmiany. Zazwyczaj uprzedzenie utożsamia się z wrogą bądź negatywną postawą wobec jednostek lub grupy ludzi. Przesąd jako błąd zaburza p r o c e s y a t r y b u c j i. gonionych do ciężkiej pracy starało się od niej „wykręcić”. którzy je poznają. Częstotliwość występowania uprzedzeń wzrasta w społecznościach zróżnicowanych etnicz-nie. Większość Polaków lub Amerykanów nigdy w życiu nie widziało Turka. nieświadomością (marzeniami sennymi). których interesom służą. Deprecjacja ideowa tych grup pozbawiała je moralnych podstaw walki o równe traktowanie z grupami uprzywilejowanymi. Niektóre uprzedzenia są przyswajane przez dzieci i młodzież w procesie akulturacji. religijna w Irlandii czy polityczna w Turcji przybiera postać intensywnej nienawiści. opisów osadzonych w świadomości społecznej. obyczajowo. którzy praktycznie doświadczyli dyskryminującego działania uprzedzeń. Przykładem może tu służyć słynny przesąd o „szlachetnym dzikim”. przypisywanie przyczyn zjawiskom społecznym. Wielu Murzynów. niechlujni) i etniczne (imigranci niewykształceni. Rousseau’a w krytyce społeczeństwa uprzemysłowionego. bo „rudy jest wredny”.(G. zamieszkiwanie w nędznych warunkach. ale zapytani o to jacy są Turcy odpowiadają natychmiast: „Okrutni”. E. albo stronniczość w postrzeganiu przyczyn. brakiem nadziei na lepsze życie i innymi. o negatywnym zabarwieniu emocjonalnym. Jaka doza niechęci kryje się za takimi sformułowaniami. Uprzedzenia pojawiają się niekiedy jako wynik błędu poznawczego. G. ale kształtuje emocje tych. tępi) służyły zapewnieniu taniej siły roboczej. Niektórzy Polacy. J. W USA przesądy rasowe (Murzyni leniwi. typowym dla nich. Uprzedzenia są bowiem ideowym instrumentem walki o ekonomiczny interes grupowy. że jest Cyganem. sformułowany na podstawie powierzchownych przekazów marynarskich. staje się zagrożeniem życia osób z grup społecznie słabszych. Uprzedzenie takie jest pozbawione treści. autor pracy pt. Godzą się oni na wykonywanie gorszej pracy. mającym niektóre wspólne cechy ze stereotypami. ale nieakceptowanym zachowaniem. że „Polak to złodziej”. Powoduje tendencyjność. Niekiedy są one tworzone śiwdomie przez tych. Jednak jest ono bardziej złożone i wielowątkowe niż te ostatnie. Mylne spostrzeżenie. o zróżnicowanym statusie społeczny i dostępie do dóbr oraz zaszczytów. reakcjami warunkowymi. akceptującą zasadę nierówności społeczno-ekonomicznej. Niektóre osoby nie wpuszczą X-a do mieszkania tylko dlatego. błędami pamięci. Psychologia przesądu dostrzega związki tego zjawiska z wierzeniami pierwotnymi. W sytuacjach . wykorzystany przez J. opartą na niepewnych lub fałszywych przesłankach. J a h o d a. niezaspokojonymi potrzebami mas ludowych.242 dyskryminacja np. kradnąc samochody w krajach Europy Zachodniej. A l l p o r t. magią myśleniem alogicznym. nie domagają się praw do kształcenia. niewłaściwe skojarzenie.

poznawane osoby traktuje się jako wyjątek) i po szóste. dwu tenisistów na korcie nie jest konfliktem. trudno je wyeliminować m.(E. Psychologowie społeczni podjęli badania tego problemu. I o tak rozumianych konfliktach będziemy mówili w dalszych fragmentach tekstu. prawnymi względnie regulaminowymi. po trzecie. często racjonalizacje stanowią przeszkody nie do pokonania. po drugie. po piąte. W każdej większej grupie społecznej wypracowano właściwy dla niej system wartości. ale może nią się stać. Wzmac-niają je również zdarzenia jednostkowe. ż 1% ludzi z populacji będzie używało w kontaktach z innymi określeń przesądnych. Mimo wszelkich trudności zanotowane pewne sukcesy w zwalczaniu uprzedzeń rasowych w szkołach. Konflikty wartości wybuchają także w . pracy było spełnić wymagane warunki. Koszta społeczne tego stanu (wrogość między ludźmi. np. Ostatni. kontaktujący się muszą być jednakowo traktowani (jednakowy status). gdy zaistnieje między nimi wrogość. Wiadomo. Podobnie może działać obawa przegranej. zabarwioną antagonistyczne. wyklęcia. to ilość przypomnień sięgnie milionów. potępienia. Zderzenie zawodników w czasie meczu kibic drużyny potraktuje jako ostre wejście. Posłużymy się za M. K o n f l i k t y m i ę d z y l u d ź m i. wymagają przeciwdziałania. ale także prześladowań. Konflikty wybuchają i pociągają za sobą walkę o uznanie określonej wartości za dominującą. W wielu społeczeństwach wartości są opisywane w języku religii. in. że są wielok-rotnie powtarzane. muszą zadziałać normy społeczne umożliwiające odrzucenie uprzedzeń. nietolerancja wzajemna). że konflikt może być jawnie manifestowany (konflikt jawny) lub przybrać postać konfliktu utajonego. ludzie z uprzedzonych grup muszą mieć wspólny cel działania. czyli zestaw uogólnionych zasad wyboru celów życia i dążeń jednostek oraz grup jako całości. utrzymania bezpieczeńs-twa na zamieszkiwanym osiedlu. Z tego punktu widzenia rywalizacja np. a wnioski wykorzystali w praktyce. jednak tylko po spełnieniu aż sześciu dodatkowych warunków. nie wyraża się w formie otwartej walki. Uprzedzenia są odporne na zmianę. Stwierdzono. W dziedzinie społecznej toczy się walka o uznanie prymatu bądź sprawiedliwości społecznej. Aronson). Konflikt może występować między jednostkami i między grupami. nie zmienia to jego jakościowej charakterystyki. Przy tym należy pamiętać. konflikt między zwolennikami wartości indywidualistycznych i kolektywistycznych. utrwalając ich treść. natomiast jej przeciwnik uzna je za brutalny faul. Istnieje wiele form konfliktu i wiele definicji tego zjawiska. zgodne z tendencją odczuć osób przesądnych. Wystarczy. W sytuacjach uczenia się łatwiej niż np. gdyż powstrzymuje stronę (y) obawa przed sankcjami społecznymi. musi wystąpić wzajemna zależność. po czwarte. są zbyt wysokie. dlatego. nawet gdy jest uzasadniony.243 niejasnych ludzie uprzedzeni tłumaczą przyczyny zdarzeń na korzyść osoby należącej do ich grupy i pomniejszają zasługi obcych. musi nastąpić korekta błędnych poglądów na temat osób będących obiektem uprzedzeń ( osiągnięcie tego jest bardzo trudne. muszą zaistnieć nieformalne kontakty. równości bądź wolności osobistej. O s s o w s k ą określeniem konfliktu jako sprzeczności między dwoma lub wieloma osobami. bądź wartości (prawa) własności. że równość ogranicza wolność jednostek przez nakaz respektowania praw innych osób. że kontakty wzajemne grup uprzedzonych eliminują uprzedzenia (h i p o t e z a k o n t a k t u). Walka toczy się wtedy przy użyciu środków religijnych w postaci ekskomuniki. Po pierwsze. niekiedy utajony. Do często spotykanych zdarzeń społecznych należy k o n f l i k t w a r t o ś c i. Trwa. wojen i rzezi religijnych niewiernych.

próby poszukiwania kompromisu.drugi. poziom deklaracji. Pierwszy. ich formy radykalizują. Aktywność ludzka występuje w różnych dziedzinach. czwarty. Konflikty postaw rozgrywają się głównie w sferze psychiki. które jakie są następstwem dysonansu poznawczego. Allporta. przebiega na poziomie trzech komponent postaw. trzeci. A l l p o r t e m wartości ekonomiczne. sprawiedliwość-doświadczający bezprawia. a ich żywiołowość i spontaniczność powoduje koncentracje na osobach. a więc niższego rzędu. Jeżeli z kolei wyobrazimy. polityczne. co niedostępne lub zakazane zyskuje na walorach. a postawy ujawniają się jedynie pod wpływem czynników zewnętrznych (prośby. emocje są na tyle silne. K o n f l i k t p o s t a w. chaotycznej. Istotę konfliktu postaw określa jednak intensywność przeżywanych w tym kontekście emocji. wywołując konflikt właściwego charakteru. Konflikty nabierają ostrości. Każda z tych odmian może stać się obiektem walki. niekiedy określany jako niezgodność charakterów. społeczne. poznawcze. K o n f l i k t i n t e r e s ó w występuje w dwu typach sytuacji: niepodzielności dobra i ponoszenia kosztów. racjonalnego wyjścia z zaistniałej sytuacji. stają się konfliktami irracjonalnymi. różnicowania. wyzwala zachowania zbliżone do tych. są zjawiskiem subiektywnym. określających jedynie sposób postępowania w określonej sytuacji. prowadzi do traktowania ludzi zgodnie ze stanem emocji. tzn. postrzeganego jako przeciwnik. nakazu). piąty. to antylokucja (nie ujawnianie). niekiedy strony zapominają o przyczynach konfliktu a toczą walkę w imię nieustępliwości. Wyróżnimy za G. zachowują się pod wpływem czynników sytuacyjnych. zwalczając uznawane przez innych. Na poziomie behawioralnym występują różnego rodzaju dokuczliwości wzajemne. Intelektualnie jest odbierany jako dokuczliwa sprzeczność pomiędzy przekonaniami stron konfliktu. na poziomie antylokucji i deklaracji mogą być stosowane metody negocjacyjne. Często wybuchają one w następstwie nieporozumień. pieniądzpozbawiani resztek zasobów. Jeżeli mamy jedną dobrze płatną pracę i dwu osobników o nią się ubiegających. Formy konfliktu postaw i jego przebieg zależą od intensywności emocji. głosi teoria reaktancji. Co więcej. Nie mamy dobrej miary siły postaw. przybierają niekiedy formę ostrej.244 ramach jednej religii. że ulewa . emocje są bardzo słabe. estetyczne i religijne. niekiedy konflikty dotyczą wartości instrumentalnych. intelektualnym. deklarują określone działania. Konflikty tego typu są z reguły długotrwałe. możemy posłużyć się skalą orientacyjną. Z tego względu zatracają niekiedy więź z realnym światem. Trwając. nieprzemyślanej walki. ze osobnik dąży do unicestwienia oponenta. urażonych ambicji itp. Wolność najbardziej cenią ludzie zniewoleni. Jedyną specyficzną formą jest unikanie lub porzucanie strony konfliktu. jaki oni budzą. Muzułmanie mają szyitów i sunnitów i każdy nurt broni swoich wartości. do głosu dochodzą wtedy „ślepe” i jednocześnie niszczycielskie emocje. Konflikt wartości przybiera na sile w sytuacjach zagrażających ich istnieniu. a w każdej z nich funkcjinują odrębne wartości. zaproponowaną przez G. uprzedzeń. Chrześcijaństwo podzieliło się na cztery wielkie odłamy i mnóstwo sekt. Jego zdaniem istnieje pięć stopni intensywności emocji rządzących postawami. poziom eksterminacji osiąga taką siłę postaw. emocjonalnym i behawioralnym. Niezwykle trudno je wygaszać. Natomiast poziom agresji i eksterminacji wyklucza takie działania. a nie na problemach. że powodują nieustanne nastawienie wrogie i agresywne wobec drugiej strony konfliktu. to objęcie stanowiska przez A pozbawia tej możliwości osobnika B i jest to potencjalnie sytuacja konfliktowa typu „niepodzielność”. od uszczypliwości słownych poczynając na utrudnianiu zaspokajania potrzeb życiowych kończąc. To. ale działań nie podejmują. osoby ujawniają swe postawy.

245

zniszczyła drogę prowadzącą do dwu sąsiadów i trzeba ponieść koszta jej odbudowy, to zrozumiemy istotę konfliktu związanego z kosztami. Zasada „To nie ja, to on” zdaje się rządzić konfliktem tego typu. Niekiedy pewne formy zachowania, np. napad, oszustwo natychmiast wywołują starcie. Z reguły jednak konflikt interesu narasta, podlega prawom dynamiki procesów. L. R. P o n d y wyróżnił pięć faz narastania konfliktu. Pierwsza to faza latentna, ukryta, w trakcie jej trwania narastają sprzeczności, tworzy się obiektywna podstawa konfliktu. Faza druga charakteryzuje uświadomieniem, intelektualnym rozpoznaniem istoty sprzeczności, w trzeciej następuje formułowanie żądań i dobór form nacisku, w fazie czwartej toczy się otwarta walka o rozstrzygnięcie sprzeczności i faza piąta jest czasem zagospodarowania rezultatów konfliktu oraz budowy nowego ładu. Schemat ten oddaje właściwości przebiegu konfliktów małżeńskich jak również konfliktów interesu grupowego np. w zakładach pracy. Jest rzeczą zrozumiałą, że zachowanie ludzi w sytuacjach konfliktowych określają intensywność konfliktu i właściwości fazy sporu. Jeżeli wzrasta ilość pretendentów do określonych dóbr i konflikt osiągnie minimum fazę drugą, narasta wtedy ilość i intensywność zachowań wrogich wobec jednostek i grup, zabiegających o dostęp do wspomnianych dóbr. W Kalifornii Chińczycy w pewnym okresie czasu byli wysoko cenieni za dobre i rzetelne wykonywanie powierzonych im prac. Z chwilą pojawienia się kryzysu na rynku pracy i bezrobocia, narosłą wobec nich niechęć i agresywność, z tej racji, że konkurowali z białymi o miejsca pracy. Analogiczne zjawisko występuje aktualnie w Niemczech, narastające bezrobocie wzmaga niechęć i wrogość wobec obcych. Ożywają też uprzedzenia i złośliwe charakterystyki przybyszów. Uaktywnia się mechanizm „kozła ofiarnego”, zrzucania winy za własne niepowodzenie lub złą sytuację na pozornych winowajców, łatwo dostrzegalnych i słabych, nie zdolnych do odwetu. W miarę zwiększania się ilości osób zainteresowanych określonym dobrem wzrasta niechęć i wrogość miedzy ludźmi. Jednak konflikt interesów ma też dobrą stronę: zanika wraz z przedmiotem starcia. W przeciwieństwie do konfliktu postaw nie utrwala się w psychice ludzkiej. A g r e s j a w k o n t a k t a c h s p o ł e c z n y c h. Agresja może być elementem przesądów, konfliktów rywalizacji, ale może też występować jako specyficzna forma zachowania wobec innych ludzi. O agresji wobec innej osoby mówimy wtedy gdy ktoś inten-cjonalnie zadaje ból lub cierpienie innej osobie. Te dwa czynnika, intencja i skutek, muszą działać łącznie, samo zadanie bólu np. przypadkowe uderzenie może być dalekie od agresji. W życiu społecznym występuje wiele form zachowań agresywnych. Wyróżniamy agresję bezpośrednią, skierowaną na obiekt wrogości, na człowieka, zwierze, a nawet przedmiot oraz agresje pośrednią, realizowaną przez uszkadzanie lub niszczenie otoczenia obiektu agresji. Może to być trzaskanie drzwiami w gabinecie dyrektora lub wywalania miski z pokarmem psa. W innym wymiarze rozróżniamy agresję skierowaną na obiekt, źródło agresji i agresję przemieszczoną, w której agresja nie jest skierowana na źródło, przyczynę tego stanu, lecz na obiekt zastępczy. Ofuknięty w pracy urzędnik, nastawiony agresywnie może swój stan wrogości wyładować besztając kierowcę autobusu za nazbyt gwałtowne hamowanie, łamiąc barierkę na osiedlu lub przygadując komuś z bliskich. Ustępując z drogi ludzi agresywnych zazwyczaj oszczędzamy sobie wiele kłopotów. Warto też pamiętać, ż istnieje wiele nieszkodliwych dla innych sposobów rozładowania agresji, jednym z nich są ćwiczenia fizyczne i gry sportowe. Ze względu na środki realizacji agresji mówimy o agresji fizycznej i słownej. Pierwsza sprowadza się do naruszenia nietykalności człowieka interpretowanej w kategoriach prawa, druga wyraża się poniżeniem godności ludzkiej przez użycie określeń pogardliwych i nieprzyzwoitych. A język ludzki w tej dziedzinie daje wiele możliwości!

246

Kryterium celu zachowań agresywnych pozwala nam wyodrębnić agresję instrumentalną od emocjonalnej, wywołanej gniewem. Agresja instrumentalna jest realizowana „na zimno”, nie towarzyszy jej intensywne przeżywanie emocji negatywnej, aczkolwiek są one czasami pozorowane aktorsko po to, by zastraszając osiągnąć pożądany cel. Taką formą agresji stosują rodzice, nauczyciele i przełożeni w pracy. Jakie są przyczyna występowania agresji w relacjach miedzyosobniczych? U niektórych zwierząt agresja jest reakcją instynktowną (K. L o r e n z), teza o istnienie takiego mechanizmu u człowieka wydaje się wątpliwą (B. W o j c i s z k e). Ludzie reagują agresywnie pod wpływem frustracji, czyli blokady dążenia do osiągnięcia założonego celu. Siła agresji będzie większa jeżeli przeszkody na drodze do celu będą powodowane arbitralnymi decyzjami określonej osoby, albo wynikały z jej niechęci. Dokuczliwość zachowania innych jest kolejną przyczyną agresji interpersonalnej. Możliwości w tej dziedzinie są nieprzebrane, dokuczliwym może być wścibstwo, natręctwo, nie przestrzeganie przyjętych sposobów bycia, wgląd i zapach osoby itp. Podobne skutki wywołuje ograniczania swobody ruchów i wolności. Prawie zawsze ludzie reagują agresją na agresję lub prowokację z drugiej strony. Agresji niektórzy także uczą się obserwując zachowania innych, zwłaszcza osób znaczących. Wymienione czynniki powodują, że w relacjach między ludźmi ujawnia się złość, wrogość i agresja.

W y m i a r d o m i n a c j a – s u b m i s j a. Powyższy wymiar, podobnie jak miłość-nienawiść jest znacząco obecny w życiu ludzkim. Dominacja w opinii niektórych ludzi jest dobrem pożądanym, wartością samą w sobie. Świadczy o tym istnienie rozmaitych układów hierarchicznych, systemów symboli wysokiej pozycji, zajmowanej w takim układzie, a także tocząca się nieustannie walka o wybicie się ponad innych. Jedni osiągają ten cel siłą (prostackie to działania!), inni dobrocią, a jeszcze inni posługując się mądrością i sprytem. Zasada stopniowalnej dominacji jest podstawą organizacji życia społecznego wielkich zbiorowości ludzkich. D o m i n a c j a. Istnieje wiele dziedzin życia zwierząt i ludzi, w których dominacja odgrywa szczególnie ważną rolę. W świecie zwierzęcym przywódcą stada zostaje najsilniejszy, zwycięski samiec, zdolny do zapewnienia bezpieczeństwa samicom i potomstwu. Dominacja w tym przypadku wyznaczają mechanizmy biologiczne, wrodzone. W pewnym stopniu ten mechanizm działa także u ludzi. Badania E. I. M e g a r g e e pokazują, że studenci pracujący w diadach częściej wybierają przywódcę o cechach męskich, dominującego niż o cechach „kobiecych”. W układach społecznych wyłanianie przywódcy jest sprawą bardziej skomplikowaną, niemniej nawet przywódcy demokratyczni, nie mówiąc o autorytarnych, przejawiają minimum dominacji. W typ kontekście dominację często utożsamia się z władzą, do zdobycia której niezbędne jest poparcie innych. Uzyskuje się je nagradzając zwolenników lub obiecując im nagrody, karząc lub zastraszając nie popierających (J. R. P. F r e n c h, D.C a r t w r i g h t), a także tworząc koalicje, skuteczne zapewniające dominację w grupie (T. C a p l o w). M a x W e b e r opisał trzy odmiany dominacji:1) tradycyjna, występuje np. w rodzinie patriarchalnej, w której ojciec podporządkowuje sobie pozostałych członków rodziny, 2) racjionalno-prawną, wynikająca z legitymizacji prawnej, jest to na przykład dominacja urzędnika nad petentem, 3) dominacja charyzmatyczna, uwarunkowana cechami osobowości jednostki

247

dominującej. Z psychologicznego punktu widzenia ostatnia jest najbardziej interesująca, bowiem odwołuje się do więzi psychicznej, natomiast dwie pierwsze-do więzi społecznej. Przy tym jest to więź niezwykle silna, dająca szerokie prerogatywy osobie dominującej, nawet panowanie psychiczne nad uległymi. Charyzma, albo charyzmat osobisty wynika w głównej mierze z podzielania najwyższych wartości z osobami zdominowanymi. Do tej kategorii wartości należą dobro, prawda, piękno, uczciwość, a także sposób ich prezentowania, czar osobisty. Naukowych recept na kształtowanie charyzmy nie ma, umiejętność taka jest sztuką wykorzystania wrodzonych cech osobistych. Trudno osiągnąć wysoki stopień charyzmatu, ale minimum dominacji nad inna osobą jest dostępne wielu ludziom i wielu podejmuje takie próby. W tym celu stosują oni zabiegi, które możemy nazwać technikami zyskiwania przewagi. J. J. J a c c a r d wymienia 40 form zachowania, odpowiadających tej charakterystyce. Jedną z nich jest korzystne dla osobnika definiowanie sytuacji. Polega ono na przyjęciu i przekazaniu partnerowi kontaktu takiej interpretacji sytuacja, która ukazuje interpretatora w pozytywnym świetle. Wiadomo, każdy kontakt miedzy kilkoma osobami można rozumieć na wiele sposobów, ale tylko jeden albo nieliczne wyeksponują walory osoby. Zwrot „Ładnie pani dzisiaj wygląda!” w sytuacji komplementu daje przewagę komplementującemu. (Jestem pani życzliwy, oceniam pani piękno). Odpowiedź „Ja zawsze ładnie wyglądam” zmienia sytuację i pozbawia komplemen-tującego przewagi. Przy definiowaniu sytuacji, jak to podkreśla E. G o f f m a n, mogą być wykorzystane maski, rekwizyty, dekoracja. Podobnie jak w teatrze ludzie inscenizują sytuacje i sugerując określone ich znaczenia uzyskują przewagę nad recepientami. Dominację nad innymi uzyskuje się przez odpowiednią a u t o p r e z e n t a c j ę. Zdaniem S. P o t t e ra polega ona, nie tyle na typowym dla autoprezentacji ukazywaniu walorów Ja, co na demonstracyjnym okazywaniu naszej przewagi w określonych dziedzinach. Pragnący dominować popisuje się swymi zdolnościami, sprawnościami, dramatyzuje wydarzenia swego życia codziennego, w rozmowie stosuje zabieg „przebicia”. Jeżeli ktoś opowiada o swojej przygodzie samochodowej, reaguje typowym zwrotem: „To nic, mnie to się wydarzyło...!” W dyskusjach grupowych, np. na seminariach studenckich głos zabiera jako ostatni, mądrzejszy o doświadczenia przedmówców, wywiera wrażenie bardziej doświadczonego od innych. Jego świat zdarzeń przybiera ekstra wymiary, wielkości, wyjątkowości, znaczenia. Czasami wzbudza podziw, czasami zazdrość. N i e d o s t e p n o ś ć jest dość subtelnym środkiem uzyskiwania dominacji nad innymi. Jego istota sprowadza się go wykorzystania pewnej inkongruencji (niespójności, nieprzystawalności) elementów psychiki ludzkiej. To, co wyobrażane, niedostępne bezpośredniej obserwacji jawi się jako szlachetne, ciekawe, lepsze od tego, bardziej pożądane od tego, co realnie obserwowane, bliskie i jednocześnie dobre i ułomne. R.C i a l d i n i używa określenia r e g u ł a n i e d o s t ę p n o ś c i sugerując, że zjawisko to występuje w wielu dziedzinach życia ludzkiego i przybiera wiele form konkretyzacji. Spotykamy się z nim w reklamie (ograniczona ilość produktu, limitowany czas sprzedaży, tylko pierwsi klienci mają 50% zniżki itp.), w kolekcjonerstwie (rzadkie okazy zyskują najwyższe ceny), a także w polityce. Na dworach władców od dawna obowiązuje nakaz niedostępności, tajemniczości. Wstęp do ich siedziby obwarowuje się licznymi ograniczeniami, nasila to pragnienie poznania tego wyjątkowego miejsca, a pobyt na dworze uważa się za powód do dumy. Podwładni, jedynie wyobrażając władcę i właściwy mu styl życia łatwiej ulegają wpływowi jego autorytetu niż dominacji naocznych jego przedstawicieli. K o m p a n i e s i ę w c u d z e j c h w a l e to kolejna technika osiągania pozycji znaczącej i

248

dominowania. Wspomniany Cialdini charakteryzuje ją jako utożsamianie się ze zwycięzcą, np. kibiców sportowych z drużyną odnoszącą sukcesy, a wyborców z przywódcą udanych akcji politycznych. W innej wersji możemy mówić o wykorzystaniu autorytetu w celu uzyskania dominacji nad innymi. Ludzie wykorzystują prestiż innej osoby, instytucji, autorytety nadprzyrodzone. Znana jest pouczająca anegdota o biednym Żydzie, który nie prosił Rothschilda o wsparcie pieniężne, lecz tylko o to, by mógł stanąć przy nim na balkonie w czasie, gdy z synagogi będą wychodzili pobożni izraelici. Przedstawienie się „Jestem X, z telewizji VVW” jest równocześnie przeniesieniem autorytetu instytucji na jednostkę dokonującą prezentacji. Najskuteczniejszym jest jednak wparcie się autorytetem najwyższym, boskim. Zabieg ten uprawia się od niepamiętnych czasów. Nie wykluczone, że jednym z pierwszych był Budda, który utrzymywał, że bóg nakazał mu nauczać tych prawd, których naucza. Technika ta, ze względu na swą skuteczność, niebywale upowszechniła się z biegiem czasu. Wielu twórców odłamów i sekt religijnych utrzymuje, że właśnie oni przemawiają w imię jakiegoś boga. J. Smith, autor Księgi mormonów i twórca mormońskiej wspólnoty religijnej utrzymywał, że jest prorokiem boga, bogaty przemysłowiec koreański, pastor Sun Myung Moon nie tylko przemawia w imieniu boga, ale wręcz twierdzi, że jest Mesjaszem. Te dwa przykłady ilustrują zarówno skuteczność metody (obaj prorocy zyskali miliony wyznawców), jak i o jej popularności w różnych okresach czasu. Kapłani w imię Boga nakazują wykonanie zalecanej przez nich czynności, np. egzorcyści używają zwrotu: „W imię Boga nakazuje ci szatanie: wynijdź...”. Dowodzi to przekonania o niebywałej skuteczności tej metody. Również zwykli ludzie, chcąc skłonić kogoś do uleg-łości, odwołują się do tak rozumianej siły. Powiadają: „ Zaklinam cię w imię boskie, nie bądź tak bezwzględny...” Niestety w imię Boga dokonuje się też czynów zbrodniczych, Niemcy rozpoczynali wojnę pod hasłem Gott mit uns (Bóg jest z nami). Odwołanie się do siły wsparcia boskiego, nawet jeżeli funkcjonuje ono tylko na poziomie werbalnym, wzbudza postawę uległości wobec odwołującego się, pozwala mu dominować.

S u b m i s j a. Submisję interpretowano jako wzmożoną sugestywność (Mc D o u g a l l), identyfikację z osobą dominującą (Freud), uległość (K. H o r n e y), podatność na wpływ społeczny (Cialdini). Pominę te zawiłości rozumienia, traktując submisję jako przeciwieństwo dominacji. Ludzie submisywni pragną opieki i wsparcia ze strony partnera życiowego lub interakcyjnego, chcą, by nimi kierowano. Błędem byłoby jednak uznanie ich za jednostki słabe, życiowo bezradne. Submisja jest jedynie inna niż dominacja strategią przetrwania, polega na przerzuceniu ciężaru trosk codziennych na osobnika dominującego, płacąc mu w zamian rozkosznym uleganiem. Z tego punktu wodzenia nie jest to cena wysoka. Ludzie submisywni mają też swoje sposoby skłaniania dominujących do realizacji ich zamiarów i celów. Potrafią doskonale wykorzystywać sztukę proszenia. Umiejętność ta może wynikać z częstszego niż w przypadku ludzi niesubmisywnych posługiwania się tym zabiegiem. W literaturze psychologicznej opisuje się go w kategoriach techniki przed-stawiania próśb. Oto kilka z nich. T e c h n i k a s t o p y w d r z w i a c h polega na poprzedzaniu prośby podstawowej (wielkiej) prośbą małą. J. F r e e d m a n wykazał eksperymentalnie większą skuteczność tak formułowanej prośby od formy tradycyjnie stosowanej. W ogródkach mieszkańców pewnego miasteczka, przez które przebiegała autostrada, próbował ustawić brzydko wyglądające, nieforemne tablice z

249

hasłami ostrożnej jazdy. Prośbę o pozwolenie ustawienia tablicy poprzedził u mieszkających po jednej stronie autostrady wezwaniem o podpisanie apelu o ostrożną jazdę kierowców, mieszkających po drugiej pytał jedynie o zezwolenie postawienia przyniesionej tablicy. Technika prośby poprzedzanej okazała się istotnie skuteczniejsza. Aż 76% tych, którzy podpisali apel zgodziło się ustawić tablicę i jedynie 17 % tych, u których nie stosowano prośby poprzedzającej. T e c h n i k a „d r z w i a m i w t w a r z” jest swoistą odwrotnością techniki stopy w drzwiach. Polega ona na tym, że zainteresowany zgłasza prośbę zbyt trudną do zrea-lizowania. Gdy adresat odmawia, zamyka drzwi przed nosem, proszący powtórnie zgłasza prośbę, tym razem już łatwą do zrealizowania. Bardzo często zostaje ona zaspokojona. W świetle tej prawdy chcąc pożyczyć od znajomego, niechętnie rozstającego się z banknotami, 100 zł nie powinniśmy zgłaszać dosłownie takiej prośby, lecz zabiegać o pożyczenie 1 000 zł i dopiero po odmowie poprosić o te drobne 100 zł. Zbieg taki skutecznie poprzez kontrast obniża znaczenie drugiej w kolejności usługi. T e c h n i k a w z b u d z a n i a p o c z u c i a w i n y. Jeżeli człowiek czuje się winnym danego stanu rzeczy jest bardziej skłonny do zachowań korzystnych dla poszkodowanego niż wtedy, gdy nie ma takiego poczucia. Zdarza się, że ktoś zapomni wykonać obiecaną czynność, np. przynieść do szkoły potrzebną koledze książkę, to jest wielce prawdopodobne, że przyniesie ją do domu ( ile takie zachowanie będzie się mieścić w granicach racjonalności). Człowiek żywiący poczucie winy doznaje dyskomfortu psychicznego. Może to być trwałym efektem zawstydzania, stosowanego w trakcie wychowania, może wynikać z naruszenia normy wzajemności. Niezależnie od przyczyn pojawienia się ludzie redukują go poprzez zadośćuczynienie winie. W y k o r z y s t a n i e d o b r e g o n a s t r o j u p a r t n e r a. Jedna z sentencji głosi, że „radość jest emocją współdziałania”. Od człowieka będącego w dobrym nastroju oczekujemy zachowań przyjaznych, partnerskich i z takimi na ogół się spotykamy, bowiem psychika ludzka nie toleruje sprzeczności. Ludzie doświadczeni życiowo dyskontują tę prawidłowość i jeżeli mają jakąś prośbę do osoby X, zgłaszają ją wtedy, gdy X jest w dobrym nastroju. Wyższych umiejętności wymaga t e c h n i k a i n g r a c j a c j i, pozyskiwania czyjejś sympatii, wkradania się w łaski. Aby to osiągnąć ingracjator musi wzbudzić dobry nastrój u osoby, o której względy zabiega. Arsenał środków w tej dziedzinie jest imponujący, ingracjatorzy posługują się komplementami, pochlebstwami, potakiwaniem, opowiadaniem dykteryjek, ploteczkami o znakomitościach itp. Wyczerpujący opis różnorodnych technik znajdzie Czytelnik w podręcznikach z zakresu psychologii społecznej. Zauważmy na zakończenie tej partii informacji, że submisja i dominacja są wobec siebie komplementarne, ludzie o takich orientacjach mogą stanowić pary doskonałych przyjaciół lub dobrane małżeństwo. W wymiarze miłość-nienawiść jest to niemożliwe, nienawiść wyklucza współpracę. Relacje między ludźmi nie stanowią czystych form. Z reguły są kombinacjami różnych wątków. Możemy sobie wyobrazić dominację o zabarwieniu miłosnym i nienawistnym, submisję osoby kochającej i nienawidzącej partnera. Te motywy mieszane decydują w ostateczności o charakterze relacji między ludźmi I n t e r a k c j e, czyli współdziałania i równoczesne współoddziaływania ludzi na siebie stanowią typ relacji o motywach mieszanych. Można je opisywać w różnych kategoriach. Najprościej wyobrażali je behawioryści traktując interakcje między dwoma osobami jako wymianę bodźców. Na każde zachowanie (bodziec) osobnika A wystąpi reakcja osobnika B, ta z kolei stanie się bodźcem dla A itd. Rezultatem interakcji będzie realizacja jakiegoś celu

lecz jest środkiem tworzenia dóbr przewyższających sumę wytworów jednostek współpracujących. pewni swych sił. formy życia rodzinnego dostosowuje się do struktury demograficznej. H. procesami wymiany społecznej rządzi z a s a d a p r z e w a g i z y s k u n a d s t r a t a m i. Strategię rywalizacyjną najczęściej stosują ludzie dominujący. gdyż bardzo ceni walory estetyczne tego dzieła.250 (interakcja ukierunkowana na cel) lub wytworzenie określonego stanu (interakcja spontaniczna). przewodników ludzkości. o których uznanie zabiegamy. interakcje ludzi tworzą podstawy regulacji współżycia społecznego (G. które wydają się bezinteresownymi lub altruistycznymi. B l a u’a. W następstwie tej taktyki mogą pojawiać się niekorzystne pokłosia (R. dokonują syntezy doświadczeń masowych interakcji i postulują odpowiednie sposoby efektywnego działania. Pierwsza charakteryzuję się dążeniem do maksymalizowania korzyści własnych kosztem strat innych ludzi. lepiej od przeciętnych rozumiejąc istotę zachodzących procesów. S t i r n e r)). D a w s o n). Reguluje ją zasada wzajemności. Inna interpretacja uwypukla korzyści współpracy. Ktoś płacąc 100 000 za obraz malarza X może być przekonany o korzystnym zakupie. czas pracy np. konkretne jednostki tworzące je zgodnie ze swymi oczekiwaniami i wyobrażeniami wywarły wpływ na jego właściwości.M. usługa lub dar muszą być odwzajem-nione (A. G. gdy pytamy o to jakie jednostki i jak zaznaczyły swe znamiona w społeczeństwie. ale miłości własnej W procesach interakcji ludzie realizują różne strategie postępowania. inni powiadają. Nie należy pojęć „zysk” i „strata” rozumieć wąsko. Jedni podkreślają rolę wielkich ludzi. inicjatywy.W. Empirycznie stwierdzono. C a r l y l e. Interakcje podlegają prawom wymiany społecznej. ekonomicznie. w krajach klimatu gorącego dostosowuje do tolerancji termicznej organizmu człowieka. Jest to truizm nie budzący wątpliwości. pomysłowości. nawet te. bohaterów. G o u l d n e r). a jest ich wiele. Rywalizacja ma i swe dodatnie strony. Takim postępowaniem wzbudzają niechęć. a nawet wrogość innych. III J e d n o s t k a – s p o ł e c z e ń s t w o. Według rozpowszechnionej wersji. niewrażliwi na odczucia innych ludzi. że ludzie najchętniej udzielają pomocy osobom atrakcyjnym lub tym. otrzymana pomoc. Najczęściej spotykamy strategię rywalizacji i kooperacji (współpracy). Odwrotnie. należy uwzględniać również aspekt subiektywny. Interakcja pomagających z potrzebującymi pomocy przebiega w płaszczyźnie miłości. Udzielenie pomocy bywa często sposobem zapewnienia sobie spokoju wewnętrznego i podniesienia oceny własnego Ja. partner rywalizacyjny zmierza do zagarnięcia wszystkich korzyści. opracowanej przez P. jest ona potężną siłą motywacyjną skłaniającą ludzi do wytężonej pracy. Strategia współpracy jest wyrazem respektowania interesów wszystkich stron interakcji. W negocjacjach np. że takie nastawienie niekorzystnie wpływa na pracę koncepcyjną np. W związku z tym wiele energii muszą poświęcać na obronę własnej osoby lub pozycji społecznej. krok po kroku kształtuje się system władzy. To im przypisuje się zasługę tworzenia historii (T. jest realizacją sprawiedliwości egalitarnej. Zasada ta bywa też różnie interpretowana. ż współpraca nie jest „grą o sumie zerowej”. Społeczeństwo stworzyli ludzie. W negocjacjach przybiera formę dążenie do kompromisu. Wybitne jednostki. pozostawiając kontrpartnera w sytuacji kompletnie przegranego. ż codzienne współdziałania. D. Również zwolennicy ewolucyjnej interpretacji . Odzwierciedla się ona w obyczajach wielu ludów. dzielenia dóbr według formuły fifty-fifty. Bardziej pogłębioną wizję przedstawiają zwolennicy teorii wymiany społecznej. Uwzględnia się w nich typowe potrzeby i oczekiwania. K r e b s wykazał. M e a d). Natomiast rozbieżności pojawiają się wtedy. Jest ona podstawową siłą ustroju kapitalistycznego. rywalizującego dyrektora. podkreśla się.

że wielcy przywódcy. M a n n). Niewątpliwie fakt ten wskazuje na istnienie ograniczeń wpływu przywódców na procesy społeczne.M. wykształcają się z uzdolnień w procesie wychowania. mogą być użyteczne w każdej sytuacji. Wręcz odwrotnie. W o o d s. mocą swojej osobowości. że za panowania wielkich władców rozkwitały narody. Można je jedynie doskonalić i zdobywać umiejętność ich życiowego wyko-rzystywania. D. Osobnik wyposażony w takie cechy sprawdzi się. w dodatku ci ostatni nie lubią i unikają bardzo inteligentnych liderów. Znaczyłoby to. w której działa przywódca. działając w podobnych sytuacjach. Tylko nie wiadomo czy wielki władca przyczyniał się do rozkwitu. Do określonej grupy włączają się osoby. czy też rozkwit narodu czynił władcę wielkim.W. Nie istnieje więc specjalny zestaw cech przywódczych. a współcześnie reprezentują ją m. odpowiadają oni na zaistniałe zapotrzebowanie w określonym zbiorowisku ludzi i tym samym zjednuję zwolenników. prezentowali w wielu przypadkach odmienne cechy osobowości (C. Zgodnie z tym tokiem myślenia sytuacja tworzy przywódców. Zgodnie z nią cechy przywódcze stanowią cząstkę organicznego wyposażenia. nie da się ich nauczyć. Upodobania te pełnią rolę czynnika selekcji zarówno szeregowych członków grupy jak i przywódców. Zgodnie z punktem widzenia teorii urodzonego przywódcy cechy przywódcze są uniwer-salne. np. jak i okresu wojny. F. zarówno jako przywódca czasu pokoju.A. W niektórych sytuacjach.251 procesów podkreślają doniosłe znaczenie jednostek wybitnych. np. dobre ogólne przystosowanie. S t o g d i l l). Nie ma zatem liderów o stałych cechach . dominujących. B i r d. jako kierujący partią polityczną i jako szef wielkiej korporacji przemysłowej itd. Jacy ludzie zostają przywódcami? Jest kilka teorii przywództwa. G i b b) Okazało się także. posługując się którą przywódca oddziałuje na procesy społeczne. w grupach więźniów przywódcami stają się osoby najgorzej przystosowane. dobra znajomość psychiki ludzkiej i niektóre inne ( R. C. Machiavellego. M a z l i s h. występujących u każdego z wielkich przywódców. współdziałania z innymi i pracy nad sobą. którym odpowiada preferowany w niej rodzaj aktywności lub sposób jej realizacji. A to już świadczy o negatywnym wpływie przywódców na akceptowane społecznie procesy dziejowe. zwanej również teorią u r o d z o n e g o p r z y w ó d c y. Za przywódcę najczęściej uznaje się osobę określającą cele grupowego działania i wywie-rającego wpływ na ich realizację (E. są wrodzone. każda z nich eksponuje określoną cechę funkcjonowania liderów. Psychologowie nie pretendując do rozwiązywania skomplikowanych problemów filozofi-cznospołecznych badają problematykę przywództwa w kontekście funkcjonowania małych i wielkich grup społecznych. Jeden z historyków społecznych. H o l l a n d e r). Odmienny punkt widzenie eksponuje się w s y t u a c y j n e j t e o r i i p r z y w ó d z t w a Ma ona znakomitego prekursora w osobie N. że wielcy przywódcy wywierają wpływ na bieg zdarzeń społecznych niezależnie od okoliczności. „Wpływ” niekiedy bywa utożsamiany z „władzą”. Również i ta teza nie została potwierdzona empirycznie. A. a każdorazowo są wyłaniani tacy. Sądzono. wykazano. bo ich nie rozumieją (R. in . P. G o u l d n er i B. Jedno z tradycyjnych podejść prezentują zwolen-nicy t e o r i i c e c h. W kręgu ich zainteresowań mieszczą się zarówno zagadnienia przywództwa politycznego jak i organizacyjnego. że poziom inteligencji przywódców nieznacznie tylko odbiega in plus od poziomu inteligencji zwolenników. podobnie jak i inne. korporacji przemysłowych. Dowodem prawdziwości tej tezy byłoby znalezienie zestawu cech. którzy odpowiadają wymogom . stwierdził. a zdolności przywodzenia. dominacja. Jednak liczne badania zmierzające do realizacji tak pojętego celu nie przyniosły rezultatów. zgodnie z tym punktem widzenia. że w tym „bukiecie” właściwości przywódczych znajdują się: wysoka inteligencja. które by ją potwierdzały. ekstrawertyzm.

Wiadomo.252 sytuacji. że w skrajnych sytuacjach tracą na znaczeniu cechy osobowe przywódcy. Możliwy byłby jedynie opis przywództwa osoby X lub Y. Siła oddziaływania przywódcy na otoczenie zależy od konfiguracji trzech czynników: sytuacji (zadania). T e o r i a (model) w s p ó ł z a l e ż n o ś c i (contingency) F. J u l i a n). którym przypisuje się dość skromną rolę realizatorów oczekiwań zwolenników. W. że prezentowali oni cechy osobowe najbardziej pożądane prze zwolenników odsyła do podważanej teorii cech. że sytuacje są niepowtarzalne.władza przywódcy silna. z którą badany nie chciałby współpracować i ocenienia jej w kilku wymiarach. zwaną LPC (least prefered coworker = najmniej pożądany współpracownik) sprowadzającą się do opisania osoby. inne wyjaśnienia również nie dają przekonującej odpowiedzi. gdyż prowadzi do wniosku. więc i cechy przywódców są niepowtarzalne. cech przywódcy i poparcia zwolenników. Na przykład pierwszy z nich charakteryzował się dobrymi stosunkami przywódcy z członkami grupy. 2) strukturę zadania do wykonania. 3)władza przywódcy. H o l l a n d e r. że między przywódcą a zwolen-nikami występuje zjawisko dwukierunkowego wpływu: przywódcy na zwolenników i zwolenników na przywódcę. dobre lub złe. Teoria transakcyjna. Następnie uwzględniając trzy czynniki (wymiary):1) stosunki między przywódcą a członkami grupy . ustrukturalizowane lub nieustruk-turalizowane. układy wielu elementów życia niż wielcy przywódcy. a Francuzi za Joanną D’Arc? Odpowiedź. Kłopotliwą kwestią dla zwolenników teorii sytuacyjnej jest wyłanianie osoby przywódcy. Konkluzja ogólna zawiera się w stwierdzeniu: przywódcy o niskim LPC wykonują zadania bardziej efektywnie w sytuacjach bardzo korzystnych i bardzo niekorzystnych. Działalność przywódcy jest stale kontrolowana właśnie z tego punktu widzenia. konsekwentny w skali od 1 do 8-miu. W radykalnej wersji przyjmuje się. Upraszczając powiemy. że przywództwo jest wypadkową zrównoważonych i wzajemnie warunkujących się . Zgodnie z tym zapatrywaniem większy wpływ na procesy społeczne wywierają interakcyjnie kształtujące się sytuacje. natomiast przywódcy o wysokim LPC działają efektywnie w sytuacjach średnio korzystnych. zadanie było jasno określone (ustrukturalizowane). władczy. Końcowym etapem badania było skorelowanie poziomu efektywności przywódcy z odpowiednim oktantem. F i e d l e r a została sformułowania na podstawie badań empirycznych. np. że naukowe badanie przywództwa i uogólnianie konkluzji jest niemożliwe ze względu unikatowość każdej relacji lider-zwolennicy. Wyniki przeliczeń tych danych pozwoliły określić niski i wysoki poziom LPC. J. zwana też modelem idiosynkrazji (mieszania. ale dlaczego zostaje nim B. P. Autor pragnął uzyskać odpowiedź na pytanie: jacy przywódcy są efektywni w swej działalności? W tym celu opracował metodę badań. silna lub słaba i zestawiając je każdy z każdym wyróżnił oktanty o różnym układzie tych czynników. co z kolei zachęca go do kontynuowania lub intensyfikacji określonej działalności ( E. T e o r i a (model) t r a n s a k c y j n a przywództwa akcentuje problem wzajemnych relacji poznawczych lidera i zwolenników. łączenia). Polacy za Piłsudskim. korzystnych dla popierających. Percepcja działań i pozytywna ocena dokonań przywódcy w danej sytuacji zwiększa kredyt zaufania zwolenników i wzrost poparcia przywódcy. Podkreśla się w niej. Dokonuje się ona i wyraża poprzez dwa procesy: percepcji i oceniania. zaistniała sytuacja określa wymogi wobec pretendenta do przywództwa. a nie C. Jednak swoboda wyboru sposobu ich realizacji daje przywódcy szansę bycie „czynnikiem sprawczym” procesów społecznych. E. A lub Z ? Dlaczego Żydzi poszli za Mojżeszem. Ci ostatni wnoszą do tego układu wkład w postaci siły poparcia i w zamian oczekują od przywódcy osiągnięcia pewnych rezultatów. Takie stanowisko jest jednak nie do przyjęcia. wyraża przekonanie. w sytuacjach średniego znaczenia poparcie i sympatia zwolenników wybija się na plan pierwszy. przyjacielski.

Styl ten stosuje się w wyższych uczelniach. zorientowanych prospołecznie. w teorii transakcyjnej podkreśla się równoważność wpływu przywódców i zwolenników.2) styl demokratyczny.253 wpływów lidera i zwolenników. L i k e r t. Grupa psychologów z Uniwersytetu . Za R. Różnią się one w określaniu siły tego wpływu. przedstawianych w wymienionych teoriach. że przy-wódcy wywierają znaczący wpływ na życie społeczności. zjednując zwolenników na czas kampanii wyborczej. starano się więc ją udoskonalić wprowadzając różne modyfikacje. w której funkcjonuje. cele działań przywódca uzgadnia w drodze dyskusji ze zwolennikami. Najsilniej podkreśla się tan fakt w teorii cech. Zbyt wielu przywódców tego regionu narzucało arbitralnie społeczeństwom swe decyzje. S t y l p r z y w ó d z t w a to metoda oddziaływania na zwolenników. z nim współdziałającym. odpowiedzialnych. 3) styl liberalny (ang. np. aprobowany politycznie. natomiast w teorii sytuacyjnej rola liderów została wyraźnie pomniejszona i sprowadzona do podejmowania decyzji wykonawczych. We wszystkich przedstawionych teoriach przywództwa wyraża się przekonanie. laissez faire). ingeruje w szczegółowe sprawy. Drugą. ma ona niemal pełnie władzy. w zespołach ratownictwa i innych. pilnują przestrzegania obowiązujących procedur. jeżeli takie się pojawiają. Z powodzenie stosuję się go w wojsku. że zadowolenie z działalności przywódcy wywiera ważny wpływ na zachowania ludzi z nim współdziałających. głównie amerykańskim. Przedstawione obrazy funkcjonowania przywódców opracowano na podstawie badań w społeczeństwach rozwiniętych demokracji. klęski żywiołowej itp. Są przekonani. L i p p i t e m i R. Uaktywnia się. Style przywództwa są oceniana z punktu widzenia dwu kryteriów: politycznego i efektyw-ności oddziaływania. Drudzy dbają przede wszystkim o satys-fakcję ludzi. Nie zdaje egzaminu w zespołach ludzkich nie respektujących powszechnie przyjętych reguł społecznych. jeżeli nie pojawiają się sytuacje awaryjne. szeroko stosowaną w psychologii klasyfikację stylów przywództwa zaproponował R. realizację zamierzeń i planów. Z punktu widzenia efektywności jest to styl wielce skutecznego działania w sytuacjach awaryjnych typu zagrożenia militarnego. Styl demokratyczny. której przywodzi. Szczegółowe problemy wpływu przywódców na zwolenników lub osoby zależne ukazują badania stylów i funkcji przywództwa. na budowie. profesor powierza asystentom zadania i pozostaje „ na uboczu”. Fiedler określa siłę oddziaływania przywódców w zależności od konfiguracji elementów trzech wymiarów. rozciągając swą kontrolę nad całością procesów struktury. Pierwsi zwracają głownie uwagę na osiąganie dobrych rezultatów działalności. w którym eksponuje się status lidera. Zwiększająca się zdolność przywódcy zaspakajania oczekiwań zwolenników owocuje zwiększonym zaufaniem do niego i poszerzeniem zakresu wolności działań w sferze przewodzenia. zupełnie nie licząc się z nimi po zdobyciu władzy. jest również efektywną metodą działania w zespołach ludzi wykształconych. Obserwacje potoczne z perspektywy krajów Europy Wschodniej nie skłaniają do pełnej akceptacji zależności. Klasyfikacja Likerta wzbudziła znaczne zainteresowanie badaczy stylów przywództwa. Wyróżnił on przywódców zorientowanych na zadanie i przywódców zorientowanych na ludzi. pozostawiając wykonawstwo osobom kompetentnym. zachęca do ich wykonania. W h i t e m wyróżniamy trzy style przewodzenia: 1) autorytarny. straży pożarnej. narzuconych sytuacyjnie. Politycznie potępiamy styl autokratyczne jako formę nie uprawnionej dominacji jednostki nad zbiorowością ludzi. zwolenników lub podległych pracowników. pracowników w zakładzie pracy. czyli styl swobody działania. Przywódca ustala cel aktywności zbiorowej. by w pełni umożliwiały realizację interesu grupowego i jednostkowego przywódcy. decyzje podejmuje niezależnie od zwolenników lub grupy. nie ingeruje w szczegółowe działania wykonawców. Metody ich wpływu na otoczenie społeczne były tak dobrane. w której funkcjonują.

rozumiane dwojako: ogólnie i szczegółowo. Jednak i „zwykli” ludzie nie są jedynie bierną masą. 3) partycypować w decyzjach o sposobach przezwyciężania trudności. Znaczy to. Yukl uznał wymiar centralizacji decyzji (skupiona i rozproszona) za lepiej oddający przedstawiane zróżnicowanie. L i n d s k o l d). że tracą one na znaczeniu. przywódca biorąc na siebie winę za niepowodzenia pozwala zwolennikom zachować dobre mniemanie o sobie i swojej grupie jako całości. H o u s e). że zachowanie zbiorowe określają łącznie dwa elementy: podobne zachowanie i zbieżna motywacja. gdy wiele ludzi kierując się wspólną myślą przewodnią działa razem (J. a wysokie LPC ze stylem zorientowanym na ludzi. Złożoność zjawiska przewodzenia wyraża się wielością funkcji osób je sprawujących. przez zachowania zbiorowe. realizującą cele wyznaczone przez liderów. T e d e s c h i i S. Siła wpływu przywódcy zależy od jakości rea. Poza tym przywódca eksponuje szczególnie zasłużonych aktywistów. in. Istnieje wiele odmian zachowania zbiorowego. Jest to „f u n k c j a k o z ł a o f i a r n e g o”. R. Wywierają wpływ na wiele procesów społecznych dzięki łączeniu sił jednostkowych w większe układy mocy. reprezentowania zwolenników w kontaktach z innymi ugrupowaniami (f u n k c j a r e p r e z e n t a c y j n a) oraz ponoszenia kosztów niepowodzeń w działalności zbiorowej. Jedną z ważniejszych jest określanie celów dążeń ludzi skupionych wokół przywódcy. W tych postulatach zawiera się t e o r i a ś c i e ż k i d o c e l u. A l d e r f e ra. Jednym ze środków jej realizacji jest karanie (f u n k c j a k a r a n i a) osób przyczyniających się do dezintegracji lub rozbicia całości grupy. Inną ważną funkcją liderów jest n a g r a d z a n i e. Z a c h o w a n i a z b i o r o w e. zapewniając je spełnia on funkcję nagradzania ogólnego. a Fiedler niemal utożsamił niskie LPC ze stylem zorien-towanym na zadanie. Przywódcy. dysponuje nagrodami jako symbolami wyróżnień i jako środkiem zachęty do osiągnięć ponadprzeciętnych. F u n k c j e p r z y w ó d c ó w. We współczesnych systemach nagradzania uwzględnia się dorobek badacz motywacji.lizacji tych czynności. Znaczy to. Realizacja funkcji przebiega zawsze w konkretnych warunkach społecznych. E w a n s. Skuteczność kar nie jest wysoka. b) wspierać ich w dążeniu do realizacji wyznaczonego celu. jakimi drogami przywódcy wywierają wpływ na swoich zwolenników i otoczenie społeczne. G. partii politycznych czy organizacji gospodarczych. poza tym trudność ich poprawnego stosowania powodują. inaczej je realizują przywódcy narodu. Przedsta-wienie ich w kategoriach ogólnych jest uproszczeniem przybliżającym jedynie podstawowe problemy z tej dziedziny. Według nich przywódca musi a) określić kierunek dążeń zwolenników lub podwładnych. służące zorientowaniu w tym.4) dbać o wysokie osiągnięcia w działaniu.254 Stanu Ohio wyróżniła przywódców Inicjatorów Struktur i Wzglądu na innych. O znaczeniu tej funkcji świadczy fakt jej szczegółowego opracowania przez kilku znanych naukowców (M. Mamy z nim do czynienia wtedy. wyróżnianych według swoistych kryteriów. Funkcja i n t e g r a c y j n a polega na podejmowaniu zabiegów utrwalających zwartość grupy zwolenników. że wywierają one zróżnicowany wpływ na efektywność i siłę oddziaływań przywódców na bieg zdarzeń społecznych. Zasadnicza różnica występuje pomiędzy zachowaniami zbiorowymi prawnie regulowanymi i . m. jednostki o wyróżnionym statusie społecznym. wywierają wpływ na życie tysięcy lub milionów ludzi. Wprowadzane nowe terminy wskazują na to. przeciwdziałaniu rozłamom wśród zwolenników. że różni naukowcy dostrzegają i eksponują nieco inne cechy orien-tacji na zadanie i na satysfakcję. S k i n n e r a i innych. Zwolennicy oczekują korzyści z racji wspierania przywódcy. Lista funkcji przywódców zawiera i takie jak: ochrona zwolenników (grupy) przed z a g r o ż e n i e m z e w n ę t r z n y m. M a s l o w a.

Ruchy zaliczane do pierwszej grupy mają charakter reformatorski. domagające się skutecznego i szybkiego karania zabójców młodych ludzi. szósty to system kontroli społecznej przeciwstawny spontanicznym zrywom. Z reguły występuje wielowątkowe uwarunkowanie jego narodzin i przebiegu. Zdaniem N. J. religijnej. Do rzadkości należą przypadki ruchu powodowanego jedną przyczyną. Określa się w nich uprawnienie uczestnictwa. Stanowi ono splot czynników społecznych i psychicznych.255 nieregulowanymi. Zachowania zbiorowe nie regulowane prawnie są bardziej skomplikowane zarówno z punktu widzenia celów jak i form. Jeżeli wynosi ponad 50%. oglą-dających za . Pierwszy z nich to uwarunkowanie strukturalne wynikające z właściwości systemu społecznego. nie wzbudzające stanów wrogości w wielu sytuacjach skutecznie prowadzą do osiągnięcia postawionego celu. plebiscytów sportowych. R u c h y s p o ł e c z n e są zachowaniami zbiorowymi mającymi na celu wymuszenie wprowadzenia lub wstrzymania zmian w życiu społecznym. jednak przedstawione procesy mają miejsce nie tylko w serze politycznej. propagandę. np. Skuteczność oddziaływania ruchu na procesy społeczne zależy od metod działania uczestników. Przykładem może tu być Wielka Rewolucja Francuska lub ruch o przyznanie praw obywatelskich Murzynom w USA. Są dobrym instrumentem wpływania na jakość życia społecznego. System ten. Ruchy stosujące metody perswazji. R o z p r o s z o n e z a c h o w a n i e z b i o r o w e ma miejsce wtedy. bez naruszania podstaw ideowych życia społecznego. referenda. działa wtedy tzw. demonstracji oczekiwań. politycznej. S m e l s e r a mogą to być ruchy społeczne zorientowane na 1) normy lub 2) wartości. jeżeli sprawnie funkcjonuje. trzeci to teoretyczne wyjaśnienie przyczyn tego stanu. mechanizm spustowy. że nieudolnie prowadzona kontrola ruchu nasila jego intensywność i zasięg. piąty to działania mobilizujące uczestników. Jako cechy zachowania zbiorowego często wymienia się spontaniczność. Prawnie regulowane. apele. zmierzają do udoskonalenia istniejącego stanu rzeczy. czarne marsze młodzieży. realizowane poprzez komunikację. to zgodnie z zasadą większości staję się nakazem (normą) postępowania w danej społeczności. niski stopień zorganizowania i inne (S. nieprzewidywalność. plebiscyty. obyczajowej. drugi stanowią napięcia społeczne. Zdarza się również. formę zachowania. Suma głosów jednostek wyraża ich siłę społecznego wpływu.Za Smelse-rem wymienimy sześć najważniejszych. Wyrazistym przykładem takiej formy są zachowania kibiców. że zjawiska zachowania zbiorowego. Mogą to być ruchy o treści ściśle społecznej. niezadowolenie z istniejącego stanu. określimy taki ruch jako rewolucyjny. Natomiast ruchy zorientowane na wartości zmierzają do zastąpienia istniejących podstaw ideowych życia społecznego nowymi zasadami. in. Taki charakter miały w Polsce m. Każdy ruch społeczny ma swoje uwarunkowanie. 2) r o z p r o s z o n e z a c h o w a n i a z b i o r o we i 3) t ł u m y . a jego skuteczność krótkoterminową jaką znaczącą. „wybuchy zbiorowe” itp. M i l g a m). czwarte to wydarzenie lub wydarzenia przyśpieszające ujawnienia ruchu. np. Problematyka powyższa bywa niekiedy przedstawiana pod hasłem „zachowania polityczne”. Niezależnie od określeń terminologicznych do tej grupy zachowań zaliczamy: 1) r u c h y s p o ł e c z n e. gdy liczne jednostki włączone w układ komunikacyjne reagują jednocześnie i podobnie pod wpływem określonej stymulacji. z zasad dystrybucji dóbr. może wygasić lub osłabić dany ruch. ogólnie pokojowe. nieregulowanego prawnie bywa określane jako „zachowania mas”. czas i miejsce jednostkowego wyrażenia swej woli. Skutki długoterminowe działań rewolucyjnych są niejednoznaczne i dyskusyjne. Dotyczą np. wybory mają precyzyjnie określone reguły postępowania i oceny wyniku. Jeżeli są stosowane metody radykalne z użyciem siły. intensywność. To bogactwo cech powoduję powoduje. dobrze znany psychologom motywacji. „interakcje kolektywne”.

że zagęszczenie powoduje utratę kontroli nad sobą i otoczeniem. wielu badaczy podkreśla. Obie klasyfikacje. zagęszczeniu. Twórcy teorii kontroli personalnej (S. nabywają z biegiem czasu charakterystycznych cech osobowości. inaczej zachowania zwartych zbiorowości. B l u m e r wymienia tłumy: 1) przypadkowy. 4) aktywny.. zgromadzenie ludzi podnieconych. pogłębione przeżycie. Zachowanie mas jest takie. wzbudza poczucie ograniczenia swobody i . Zagęszczenie powoduje poczucie przemęczenia i narastanie agresywności. T ł u m y . tworzą licznie zgromadzeni. Jednak nie jest on tożsamy. agresywność. strój) i cech psychicznych. Upodobniają się oni do siebie pod względem zamiłowania do odpowiedniego wyglądu zewnętrznego (uczesania. niemoc lub bezradność współ obecnych. zainteresowań. ż 95% dorosłych Amerykanów.. relacjonowało je w kategoriach użytych w środkach masowego przekazu. każde atrakcyjne miejsce. Owe „Jeeest!” po zdobyciu upragnionego gola słychać na znacznych połaciach kraju. Następuje unifikacja odczuć. Istnieje wiele rodzajów tłumu. Realizuje się ono w tłoku. nie projektowano tras narciarskich na lodowcach. zwarci przestrzennie ludzie. ludzie stają się obojętni na położenie i los innych. egzemplifikuje go zgromadzenie ludzi na ciekawym odczycie lub wykładzie. Zanika wtedy „prywatność” kontaktu z otoczeniem. elitarny stosunek do wytworu sztuki. Uczestnicząc w różnych formach zachowań masowych ludzie wywierają wpływ na wiele procesów społecznych i psychicznych. ekspresyjny. wymuszają specyficzne działania i procesy społeczne. pojawia się mechaniczne naśladownictwo i bezrefleksyjny konformizm. następuje jej rozproszenie. którzy z różnych powodów uczestniczą głównie w rozmaitych formach zachowania masowego. że ludzie kultury masowej zatracają oryginalność i samodzielność myślenia. kierujący się wspólnym celem i wykorzystujący w działaniu efekt całości. Uczestnicy „zaliczają” imprezę. chodzić po górach itd. przez wielu uczestników nie uświadamiany. . Masy ludzi pragnie w jednym czasie zajadać pączki. z takim mamy do czynienia na koncertach muzyki młodzieżowej. 2) konwencjonalny. Unifikacja prowadzi do uproszczeń i spłycenia tematyki zainteresowań. Zachowania tego typu bywa tez określane jako z a c h o w a n i e m a s o w e. C o h e n i wspr. np. G. a nawet „przepełniają”. gdy dziesiątki osób daje w tym miejscu znać o sobie. częściowo się uzupełniają. Ujawnia się silne nastawienie egoistyczne. Ludzie uczestnicząc w zachowaniach zbiorowych przyczyniają się do zmiany prywatnych lub elitarnych procesów na masowe. H. W XIX wieku nie myślano o budowaniu stadionów sportowych dla stu tysięcy widzów.) utrzymują. trudno o taki w uroczym zakątku przyrodniczym. sposobów wypowiadania. W tym ujęciu wyraźniej podkreślono rolę czynników sytuacyjnych w kształtowaniu się tłumu. religijny. podejmujący działania przeciwko czemuś. zapytanych o ważne bieżące wydarzenia. Stwierdzono. W następstwie zagęszczenia pojawia się również znieczulica moralna. Nie jest wtedy możliwa kontemplacja dzieła. tradycyjnie wyróżnia się tłum agresywny. Ludzie. kolekcjonują wrażenia. Podstawę rozróżnienia stanowi w tym przypadku motywacja zachowania ludzi go tworzących.256 pośrednictwem telewizji mecz piłkarski reprezentacji narodowej. paniczny. Jest „jakby anonimowy”. Psychologowie amerykańscy preferują inną klasyfikację. już poprzez swą obecność. uczestniczyć w imprezach tanecznych. aczkolwiek różne. a jednocześnie głęboki. Zanika poczucie odpowiedzialności. rabunkowy. nie komponowano „oper mydlanych”. 3) ekspresywny. że zapełniają one. taki tworzą gapie zaistniałego wypadku. Masy. a nawet podobny do wpływu wywieranego przez przywódców. Masowy odbiór dzieł sztuki łatwo dostrzec w sytuacji organizowanych wycieczek do muzeów lub galerii artystycznych. przechodząc obok siebie nie zwracają uwagi na cierpienie.

Teoria Z. że zachowania ludzi w tłumie różnią się od tych. W rezultacie tego intensyfikują one swe przeżycia. w tłumie zanika zdolność logicznego myślenia.H. a nie w zmienności psychiki. nasila się sugestywność i podatność na wpływy manipulatorów (przywódców). co jeszcze nie istnieje. dają bardziej realistyczny obraz funkcjonowania tłumu. zachowanie ludzi w tłumie upodabnia się do zachowań osób cierpiących na zaburzenia nerwicowe. 2) Tłum protestujący. że tłum jest masą działających irracjonalnie ludzi. P i a g e t a. A l l p o r t a. nie zostało ucieleśnione. W obu przypadkach aktywność tłumu była ukierunkowana na modyfikację elementów rzeczy-wistości. po dokonaniu mordu synowie odczuwają wyrzuty sumienia. Przyczyny tego stanu rzeczy i charakterystykę zachowań w tłumie przed-stawiają t e o r i e g e n e z y i d y n a m i k i t ł u m u. Radom. takim np. One kierują nieprzewidywalnym z tej racji zachowaniem tłumu. wzajemnego oddziaływania osób uczestniczących. Uściślając rozumienie tego oznaczenia wyróżnimy trzy odmiany tłumu aktywnego:1) popierający określone działania. najbardziej agresywnych. był słynny tłum na Placu Defilad opowiadający się za demokratycznymi przemianami w Polsce. nienawidzą przywódców i z nimi się identyfikują. działa mechanizm pierwotnego buntu synów przeciwko ojcu. uciszają je uprawiając kult zamordowanego. L e B o n. w sensie ogólnym. normy w nowych sytuacjach wyłaniają się spontanicznie i są nasycone treścią kontekstu. w którym kształtują. że tłum z reguły nie jest zgromadzeniem przypadkowym. zdaniem ojca psychoanalizy. procesy społeczne. L. francuski psycholog i dziennikarz. pobudzają emocjonalnie. Odrzucają oni stwierdzenie. Ze względu na ostatni wątek teoria Le Bona bywa nazywana teorią zarażania się. Władze najbardziej czują się zagrożone aktywnością tłumów protestujących. Podobne stany ambiwalencji uczuciowej żywią ludzie w tłumie. Jednostki przypadkowo dołączając się do tłumu łatwo ulegają zarażeniu panującymi w nim silnymi emocjami. Nowoczesne podejście do problematyki tłumu. W tłumie. jest specyficznym tłumem aktywnym. Freuda wyrosła z krytyki poglądów Le Bona i jest uszczegółowieniem ogólnej tezy Freuda o wpływie libido na zachowanie ludzi. T e o r i a z b i e ż n o ś c i powstała w wyniku badań F. W świetle tego rozróżnienia klarownie jawi się zarówno kierunek jak i siła wpływu tłumu na procesy decyzyjne władz i. pod wpływem zarażenia i chwilowych emocji. były one wyrazem niezgody na podwyżki cen produktów. jakie wywiera tłum na procesy społeczne. Ursus). Również wspomniany wcześniej Blumer podkreśla znaczenie czynnika społecznego w postaci interakcji. które określamy jako jednostkowe. budowane na podstawie danych empirycz-nych. Jedną z nich (najstarszą) opracował G. że zachowaniem ludzi w tłumie rządzą takie same prawa. mieliśmy w najnowszej historii Polski liczne przypadki tłumów o tej właściwości (Poznań. Jego zdaniem psychika ludzi „zgromadzonych” ulega pod wpływem anonimowości jakościowej przemianie. niskich płac. Wskazują natomiast na to. Jak to wykazano wcześniej. Od dawna wiadomo.257 Z punktu widzenia wpływu. jak w innych sytuacjach.3) Tłum żądający. np.H. formującym się pod wpływem . ludzie go tworzący domagają się czegoś. zatem najczęściej ulegają ich presji. wolne od subiektywnych nastawień. polityki w określonej sferze działalności lub nowych wytworów cywilizacyjnych. największe znaczenie ma określony terminem „aktywny”. Może to być żądanie nowych praw obywatelskich. Wyjaśnień istoty przedstawianego zjawiska należy zatem szukać w działaniu czynników społecznych. Był on przekonany. M. w badaniach J. T u r n e r przedstawili wyjaśnienie zachowań w tłumie zwaną t e o r i ą w y ł a n i a n i a s i ę n o r m. Następstwem tego stanu jest znerwicowanie. Jest to swoista forma zachęty do realizacji określonej działalności. K i l l i a n i R. Jedyna różnica wynika z odmienności wyłaniających się norm.

Nie może ona liczyć na konformistyczne poparcie jej żądań. Roztrząsanie „za i przeciw”. Nasze życie społeczne jest zorganizowane na zasadzie dominacji większości. Ludzie młodzi. Wykorzystując prawa komunikacji mniejszość pobudza dyskusję wokół jej proble-mów i dzięki temu wywiera wpływ na innych. teoretycznie rzecz ujmując. ujawniająca się w postaci presji społecznej. zazwyczaj kawalerowie. Okazało się. w konsekwencji tego ukształtował się nurt badawczy tego zagadnienia. Ale. Jest to strategia przekonywania lub perswazji. rozpoczynający dorosłe życie. są skłonni poszukiwać rozwiązań siłowych. W tłumie przeważają też mężczyźni. Czy w tej sytuacji mniejszość jest skazana na dyktat większości? Czy musi ona wyrzekać się swych przekonań. W zachowaniach zbiorowych regulowanych prawnie o podjęciu okreś-lonej decyzji lub rozstrzygnięciu zaistniałego sporu decyduje zasada większości. Siła argumentów jest środkiem realizacji wpływu mniej-szości. Wzmożona aktywność komuni-kacyjna służy wzmocnieniu wpływu nadawców komunikatów. stają się przedmiotem dyskusji. skłonne do podejmowania ryzyka. Prezentowane teorie nie tłumaczą wielu zjawisk dotyczących tłumu. ratujący się przed zagrożeniem zdrowia lub życia. wręcz odwrotnie. Jest to istotne w kontekście prezentowanej problematyki tego podrozdziału. zazwyczaj w sensie werbalnym. upodobań. Mocne i trafne argumenty budzą zainteresowanie. że ludzie rozmowni wywierają większy wpływ na innych niż milczki. M o s c o v i c i. Jest to strategia komunikacyjna. Mniejszość z reguły operuje mocniejszymi argumentami.niekiedy bywa tak. efektu masy czy zwykłej siły fizycznej. że pociąga za sobą jednostki z ugrupowania większości i staje się siłą dominującą w danym układzie sił. aktywnym jest także tłum paniczny. preferencji? Czy musi żyć na marginesie wydarzeń społecznych? Czy jest bezradna wobec siły większości? Problemem roli mniejszości w społeczeństwie zajął się francuski psycholog pochodzenia rumuńskiego S. Radykalizacja działań tłumu jest uwarunkowana procesem facylitacji społecznej. analiza zarzutów i obrona stanowiska nasila proces komunikacji. z racji braku doświadczeń życiowych i niskich umiejętności społecznych. W p ł y w m n i e j s z o ś c i. że mniejszość wcale nie jest skazana na podporządkowanie większości. że tłum jest formą działań zbiorowych. dzieci. łączenia sił jednostkowych osób społecznie słabych w celu osiągnięcia zbieżnych celów jednostkowych. Przedstawione dane świadczą o tym. że w przedstawionych teoriach operuje się za wąskim rozumieniem aktywności tłumu. Jak to się dzieje? Janie mechanizmy społeczne umożliwiają taką zmianę pozycji? Oto niektóre z nich. Znaczy to. Do powstającego tłumu dołączają jednostki. że działając razem z innymi wzmacniają swą szansę osiągnięcia dotychczas nieosiągalnego celu. są świadomi swoich dążeń i tego. więc dopracowuje się pogłębionej i „chwytliwej” argumentacji uzasadniającej zgłaszane żądania. Wspólny interes uczestników oraz podobne doświadczenia i preferencje społeczne stanowią więź pomiędzy jednostkami w tłumie. przeto pomija się szereg istotnych problemów tego zjawiska. która siłą faktu koncentruje się wokół stanowiska mniejszości. aktywnym. które borykają się z jakąś formą trudności społecznych. doświadczający poważniejszych i liczniejszych niż osobnicy ustabilizowani życiowo kłopotów i problemów egzystencji. jest tłum religijny i inne. Do tłumu dołączają przede wszystkim ludzie młodzi.258 agitatorów. Z doświadczeń życiowych i badań laboratoryjnych wiemy. Klarownie to przedstawia się . Koncentrują się głównie na problemach tłumu agresywnego. Wynikami swych badań zachęcił innych do penetracji tego obszaru. Mniejszość wnosi zazwyczaj do życia zbiorowego nowe wartości. aktywnego w sensie wywierania presji na władzę i otoczenie społeczne. W innych sytuacjach przemożny wpływ na bieg zdarzeń ma siła większości. a więc osoby nie poczuwający się do odpowiedzialności za losy rodziny.

rozwiązań lub oczekiwań. Cialdini: Wywieranie wpływu na ludzi. B. Przedstawione strategie i sposoby działania mniejszości można potraktować również jako warunki do spełnienia w procesie oddziaływania na większość. W. Stephan. Podobnie dzieje się w sferze społecznej. nie ma ono na celu korzyści osobistych. Ich skuteczność zależy od sposobu czy też umiejętności wykorzystania poten-cjału w nich zawartego. 3) umiarkowanie. Grzelak: Jednostka i społeczeństwo. WSiP. Wydawnictwo UW. C.G. GWP. 2) prospołecznie. Warszawa. Warszawa. Moscovici: Psychologia społeczna w relacji Ja. M Argyle: Psychologia stosunków międzyludzkich. Literatura zalecana. mniejszość osiągnie swe cele. Cz. Ogólnie: mniejszość dążąc do swych celów odwołuje się do mechanizmów informacyjnych i normatywnych. GWP. kapitanów na statkach morskich. aktualnie dotyczy to małżeństw osób jednej płci. S. GWP. 1991 r. Z. z nawiązaniem do istniejących norm. Stephan: Wywieranie wpływu przez grupy. Jeżeli zostaną spełnione. Dotyczyło to np. Gdańsk. 1990 r. teoria i praktyka. Karta płatnicza lub podpis elektroniczny zostały życzliwie przyjęte przez nieliczną mniejszość. Początkowo praca kobiet na wielu stanowiskach budziła sprzeciw większości. Mikołajewska: Wybrane zagadnienia socjologii małych grup. nie jest krańcowo radykalne. lecz jest sugerowane w imię interesu ogółu.Inni. tzn. Warszawa. 1998 r. WP. Matusewicz: Wpływ obecności innych na poziom wykonania czynności. M. Nęcki: Wzajemna atrakcyjność. Gdańsk. Aronson: Człowiek-istota społeczna. Siła oddziaływanie mniejszości zwiększa się jeżeli jest realizowane: 1) wytrwale. Są one znane i stosowane w różnych sytuacjach i dziedzinach życia społecznego. jednak z biegiem czasu okazała się wartością akceptowaną. jednak ich duża wartość utylitarna okazała się atrakcyjną dla coraz to większej liczby ludzi. Przegląd Psychologiczny. . w przeciwnym przypadku pozostanie nieznaczącym elementem życia społecznego. 2002 r. PWN. ze skłonnością do ustępstw i kompromisu.1996 r. ponawiane mimo przeszkód i niepowodzeń. 1986 r. PWN. 5) realistycznie. 1999 r. 1974 r. nie z punktu widzenia idealnej prawdy.W.4) w kontekście. pracy kobiet jako pilotów. Gdańsk. E.1978 R. J.259 w przypadkach innowacji. sprawiedliwości lub poprawności (Cialdini). Warszawa. nr 1. Lewicka. Warszawa.

ponadczasowe. elegancji. wysyłając ludzi w kosmos lub poddając próbnym działaniom leków. Etyka (normatywna) zawiera nakaz ich przestrzegania. godzono się na ryzyko utraty zdrowia. Po wiekach badań i rozmyślań etycy ustalili kilka zasad. W psychologii. Problemy etyki i moralności należą do najbardziej zawiłych i spornych. jedna z nich dotyczy p r o b l e m ó w e t y k i w p s y c h o l o g i i. zdrowia psychicznego. O s s o w s k i e j przypomnijmy. Są. funkcji społecznych. Podejmują wtedy zagadnienia . Dzieje się tak ponieważ skutki czynności zawodowych mogą być nieodwracalne i szkodliwe dla osób. Ostatnie jest przedmiotem zainteresowań etyków i moralistów. w ramach przyjętego systemu wartości. jak wiadomo. jakkolwiek by się je rozumiało. które wymagają. Powróćmy teraz do problemów etycznych psychologii. niektóre dopiero pojawiają się. Niekiedy występują sprzeczności w regulacji normatywnej. wtedy spełnienie wymogu jednej normy wymusza naruszenie innej. z pominięciem moralnego. a nawet życia np. podobnie jak w medycynie. Obowiązuje nadrzędna zasada „Primum non nocere” (Przede wszystkim nie szkodzić) i szereg norm szczegółowych z niej wynikających. Nawiązując do dorobku M. Przy dokonywaniu ocen uwzględnia się wiele kryteriów: skuteczności. ale dotyczą raczej problemów wykonawstwa. dokładniej psychologów uprawiających określone badania. ma mniej lub bardziej wyraźnie zakreślony przedmiot badań. podstawowe znaczenie maja oceny etyczne i moralne. Wiemy. Jednak złożoność niektórych sytuacji życiowych utrudnia dosłowną realizację tego nakazu. że problemy etyczne wynikają z konfliktu zasad etyki i potrzeb zawodowych psychologów. Każda próba ich rozwikłania wiąże się z ryzykiem popełnienia błędów. rozstrzygnięć w aspekcie dobra i zła. użyteczności. Aby je chronić wprowadzono odpowiednie regulacje etyczno-moralne (nakazy i zakazy). których one dotyczą. czyli takie. zaczynają funkcjonować. Nie znaczy to. że dla dobra nauki. zapoznajmy się z rozumieniem zjawiska moralności. W innej wersji powiemy. których naruszenie niesie ze sobą zło w postaci cierpień i niedogodności.260 Rozdział XVII Problemy etyczne i moralne psychologów. Są to normy ogólnoludzkie. jest nieuzasadnionym zawężeniem problematyki. wyboru któregoś z możliwych systemów etycznych lub niejednoznacznych przesłanek wyboru określonego postępowania. Często jednak dyscypliny pokrewne wkraczają na jego teren z wątkiem dodatkowym lub przejmują jakieś szczegółowe zagadnienie do rozpracowania w ramach swoich kompetencji. zawiera w sobie problemy etyczne i dodatkowo moralne. że inne kryteria nie są uwzględniane. natomiast moralne z braku regulacji etycznej. bowiem usługobiorcy fachowców tych dyscyplin potencjalnie mogą być narażeni na utratę cennego zdrowia. dobra i zła. Nie wszystkie z tych norm i zasad zostały skodyfikowane. Sprowadzanie pozaprofesjonalnych ocen działalności psychologów jedynie do wymiaru etycznego. W tym kontekście pojawia się pytanie: czy czynności zawodowe psychologów są zgodne z nakazami etycznymi? Czy psychologowie nie popadają czasami w konflikt z zasadami etyki? Jeżeli tak to w jakich sytuacjach? Zanim zajmiemy się szczegółami problemu. Każda dojrzała dyscyplina naukowa. poprawności. dokładności. że etyka jest nauką o moralności. Niemniej minimum uporządkowanych wyobrażeń w tej dziedzinie jest niezbędnym elementem teoretycznego przygotowania kandydata do zawodu psychologa. Relacje pomiędzy etyką a psychologią są wielo-płaszczyznowe. Moralność to ogół ocen i norm funkcjonujących w danym czasie w danym społeczeństwie. W niektórych zawodach problemy ocen podejmowanych działań nabierają szczególnego znaczenia. tzn poznania prawdy. leżą poza sferą relacji fachowiec-klient. Pojęcie „moralność” jest zatem szersze niż „etyka”.

Gdy to następuje człowiek odczuwa satysfakcję i harmonijne funkcjonowanie. Psycholo-gowie . autorytetu sugerującego preferowanie odpowiednich sposobów zachowania. Problemem ten stał się także obiektem naukowych zainteresowań znanego psychologa. że celem życia ludzkiego jest przeżywanie silnych przyjemności i unikanie cierpień. podobnie jak okupanci albo rządząca mniejs