1

Czesław Matusewicz

Wprowadzenie do psychologii

Janinie i Michałowi poświęcam.

Lublin 2005

2

„Znajomość ludzi jest domeną, której nikt nigdy nie opanuje do perfekcji, i nawet najwytrawniejszy znawca ciągle przyłapuje się na błędach”. A.Schopenhauer Słowo wstępne Prezentowane opracowanie zostało pomyślane jako pomoc dydaktyczna dla studentów, rozpoczynających trudny proces przyswajania zawiłych zagadnień wiedzy z dziedziny zwanej psychologią. Tak pojęte zadanie wymaga odpowiedzi na dwa podstawowe pytania: co należy opisać, by studiujący wyrobili możliwie dokładne wyobrażenie o psychologii i, po drugie, jak należy opisać charakteryzowane zjawiska, prawidłowości i nurty myślenia, aby spełnić postulat komunikatywności przekazu. Dokonano w nim selekcji materiału na podstawie kryterium znaczenia, to jest przedstawiono wszystkie osiągnięcia myślicieli i psychologów-empiryków, trwale, zdaniem autora, wpływające na procesy badań psychologicznych. W tym zestawie znalazły się trudne problemy sformułowane jeszcze przez filozofów starożytnych, ale mimo licznych prób psychologów współczesnych, nie rozwiązane do dnia dzisiejszego. Przykładem mogą to być pytania o istotę człowieka i psychiki istot żywych. Wiemy na ten temat o wiele więcej niż starożytni myśliciele, ale nadal daleko nam do wyjaśnienia tych zagadek natury. Z dorobku psychologów nowożytnych uwzględniano przede wszystkim inspirujące teorie, koncepcje metodologiczne i pomysłowe eksperymenty. Wspólną właściwością tych trzech elementów jest to, że wyznaczały one kierunki poszukiwań i torowały drogę kolejnym pracom badawczym, wzbogacającym wiedzę o procesach psychiki człowieka. Pytanie o to jak należy opisać ukazywane zagadnienia może wydawać się nie na miejscu. Wiadomo przecież jakimi prawidłowościami rządzi się komunikacja interpersonalna, istnieją liczne publikacje i „instrukcje” podręczne na ten temat. Rzecz jednak nie sprowadza się do umiejętności technicznych przekazu. Problemy psychologiczne są tak powikłane i tak wzajemnie przenikające się, że trudno je uporządkować zgodnie z logiczną zasadą wynikania lub następstwa czasowego. Najczęściej badania najnowsze ukazują zagadnienia bardziej dokładnie i wszechstronnie niż starsze. Wynika to m. in. z posługiwania się nowoczesną aparaturą techniczną, lepszego przygotowania metodologicznego, wyższego poziomu wykształcenia psychologicznego badaczy i innych. Zdarzają się jednak i takie sytuacje, że nowe badania ukazywały doniosłość wcześniejszych koncepcji, niedocenianych należycie w czasie ich powstawania. Należało je przypomnieć. Niekiedy z prezentowanym wątkiem głównym kojarzą się uboczne. W takich sytuacjach stosowano metodę grona, tzn. charakterystyki wątku wiodącego i wskazywania na jego różnorodne powiązania uboczne. Praktycznie owe powiązania są demonstrowane w postaci tzw. ramek, jako ciekawostki lub wyróżniające się konsekwencje. Przyjęcie tego sposobu prezentacji miało zapobiec uproszczeniu obrazu narastania wiedzy, przedstawianego niekiedy symbolicznie jako ciągła linia wznosząca. Inną ważną kwestią wyboru metody prezentacji problemów danej nauki jest jakość języka narracji. Wydaje się rzeczą oczywistą, że język profesjonalistów, w czystej postaci, jest zbyt trudny, a nawet niedostępny osobom rozpoczynającym studia z danej dyscypliny. Chcąc ułatwić im przyswajanie specjalistycznych wiadomości próbuje się niekiedy przedstawiać prawa naukowe i wizje naukowców w kategoriach języka potocznego. Ułatwia to zapewne przyswajanie

3

informacji, ale nie sprzyja opanowaniu terminologii naukowej. Z powyższych powodów przyjęto w niniejszym opracowaniu zasadę posługiwania się językiem profesjonalnym, a środkiem ułatwiającym jego rozumienie mają być w miarę jasne i przejrzyste definicje oraz przykłady stosowania wprowadzanych terminów. Mam nadzieję, że taki sposób przekazania wiedzy o psychologii i badaniach psychologicznych okaże się użytecznym i ułatwi rozpoczynającym studia przyswajanie dorobku tej dyscypliny naukowej, a także zapewni Czytelnikom poczucie satysfakcji z racji poznania tego, co było dotychczas (jeżeli było!) nieznanym i tajemniczym. Na zakończenie trzeba powiedzieć czego Czytelnik nie znajdzie w przedkładanej pracy. Nie ma w niej omówienia koncepcji metodologii ani poszczególnych metod badań psychologicznych. Wymagają one dokładnej i wyczerpującej zarazem prezentacji, niemożliwej do realizacji w syntetycznym wprowadzeniu. Nie ma w niej nawet pobieżnej charakterystyki psychologii stosowanej, wzbogaconej dziś i ciągle wzbogacanej o liczne specjalizacje. To wykracza poza zakres wprowadzenia ogólnoteoretycznego W obiegu czytelniczym w Polsce znajdują się obszerne, a nawet bardzo obszerne amerykańskie opracowania „Wstępu do psychologii”. Zawierają one wiele cennych informacji szczegółowych, dobre ilustracje graficzne i wiele przykładów zaczerpniętych z codziennego życia amerykańskiego. Te ostatnie nie zawsze są czytelne dla polskiego odbiorcy. Dla osób zainteresowanych tymi pozycjami podaję ich wykaz. Oto on: E.R. Hilgard: Wprowadzenie do psychologii, PWN, Warszawa, 1967 r. D. G. Myers: Psychologia, Wyd. Zysk i Sp., Poznań 2003 r. Ph. Zimbardo: Psychologia i życie,PWN, Warszawa, 1999 r.

CZĘŚĆ I Rozdział I Psychologia przednaukowa Nie wiemy kiedy pojawiły i jak się kształtowały pierwsze pojęcia i wyobrażenia psychologiczne, właściwe naszej kulturze. Domyślamy się, że proces ten miał miejsce w latach 4500-3000 p.n.e. Trudno jednoznacznie przypisać autorstwo tych wytworów, być może są one dziełem najstarszej kultury greckiej, ale nie można też wykluczyć zapożyczenia od innych ludów (ludu), w tym od Egipcjan. Prehistoryczni Grecy, podobnie jak ludzie wszelkich czasów doświadczali bólu, radości, zmęczenia, euforii, smutku itp. Obserwowali ludzi w sytuacji pracy, na wojnie, w trakcie wymiany dóbr, zabawy i innych. Dostrzegali różnice między nimi. Jedni byli niezawodni w boju, uczciwi w handlu inni wręcz odwrotnie. Trzeba było nauczyć się określać i dostrzegać wspomniane różnice dla celów praktycznych. Ludziom czasów starożytnych znajomość psychiki człowieka była równie potrzebna, aczkolwiek w różnym zakresie, jak nam, współczesnym. Zainteresowania starożytnych Greków człowiekiem i jego psychiką nasiliły się w czasach przechodzenia od „starego” do „nowego porządku” (ustroju niewolniczego), czasach chaosu walk i niepewności. W okresie „siedmiu mędrców” pojawiły się maksymy o treści psychologicznomoralnej, które miały zastąpić starą, obyczajową regulację zachowań ludzi w zmiennych sytuacjach społecznych. Radzono np. zachowywanie umiaru, kierowanie się rozsądkiem, potępiano rozkosze („Rozkosze są śmiertelne, cnoty nieśmiertelne”) i inne. Ta praktyczna wiedza sprowadzała się w zasadzie do tzw. mądrości życiowej, pozwalała unikać

4

niebezpieczeństw współżycia zbiorowego. Pomagała odróżnić osobnika groźnego od łagodnego, wrogiego od nastawionego przyjaźnie, pobudzonego od spokojnego. Ułatwiała opowiedzenie się po właściwej stronie, dokonania właściwego wyboru drogi życiowej. Znajomość psychiki ludzkiej była równie potrzebna, choć w różnym zakresie, ludziom czasów prehistorycznych, starożytności jak i nam, współczesnym. Gromadzono obserwacje o ludziach metodą anegdotyczną, zwracano uwagę na wyjątkowo barwne przypadki, nie przestrzegano zasady systematyczności w obserwowaniu, mimo to osiągnięty poziom wiedzy i umiejętności jej wykorzystania wzbudzają nasz szacunek.. Ilustruję tę myśl treść ramki 1. Ramka 1 Agamemnon, dowodzący wojskami greckimi pod Troją, po wieloletnim, bezskutecznym obleganiu miasta, opuszczony przez zagniewanego Achillesa, dysponował wojskiem o niskim morale. Wojownicy myśleli raczej o domowych pieleszach, niż o walce z przeciwnikiem. Chcąc pobudzić ich zapał do walki postanowił użyć pomysłowego fortelu. Zwołał, mianowicie, sekretną naradę dowódców oddziałów i uzgodnił z nimi, że on na zgromadzeniu wojennym zaproponuje opuszczenie placu boju i powrót do domów, a oni temu przeciwstawią się. Zachęcą także, posługując się chwytliwymi i zawczasu przygotowanymi argumentami, swoich podwładnych do podobnego czynu. Pomysł zrealizowano, a rycerze uniesieni honorem wzbudzili u siebie zapał do boju. Takiego rozwiązanie problemu nie powstydziłby się współczesny psycholog społeczny, bowiem zostały tu wykorzystane zasady reaktancji i dysonansu postdecyzyjnego (patrz str. 223 ), opisane dokładnie w połowie XX wieku. Wzbudza to uznanie, a nawet podziw dla ówczesnych ludzi, że dysponując tak prostymi metodami, dochodzili oni do tak wysokiego poziomu wykorzystania wiedzy psychologicznej. Wyobrażenia starożytnych Greków o psychice ludzkiej są interesujące dla współczesnego psychologa i z tego względu, że to właśnie one stały się podstawą, punktem wyjścia dalszych dociekań i badań w tej dziedzinie nauki. Wiemy jak trudno wyzwolić się z raz przyjętych wyobrażeń i przekonań , utrwalonych stereotypów myślenia i odczuwania. Świadczy o tym na przykład przekonanie o pechowej liczbie 13 , trwające ponoć około 30 wieków lub o szczęśliwej liczbie 7, młodsze o 5 wieków. Szczególny wpływ na myślenie psychologiczne wywarło greckie pojmowanie duszy (psyche). Utożsamiano je z tym, co dzisiaj nazywamy życiem. Starożytny Grek dzielił świat na ożywiony i nie ożywiony, a temu pierwszemu przypisywano duszę, czyli czynnik ożywiający, sprawczy. Występował on według tych mniemań zarówno u ludzi, zwierząt jak i u roślin. Powodował trwanie organizmu jako całości. Opuszczał ciało wraz z ostatnim tchnieniem, dlatego też skojarzono na trwałe duszę z tchnieniem, duchem. Od momentu opuszczenia ciała następował jego rozpad, śmierć. Ale życie nie ustawało, bo sądzono, że jest ono wieczne, a jedynie jego konkretne formy zmienne i zniszczalne (śmiertelne). Nie znano więc nieśmiertelności indywidualnej, nieśmiertelna była jedynie zasada życia. Człowieka w czasach, o których mowa, traktowano jako mikrokosmos, w nim miały uwidaczniać się te same właściwości i prawa, które rządzą całym kosmosem. Z tego punktu widzenia przypisywano duszy ludzkiej takie, które według danego myśliciela charakteryzowały całość istniejącą. Jednak niemal powszechnie upatrywano w niej źródło ruchu, czynnika ożywczego wobec ciała. H e r a k l i t np. dowodził, iż jest ona ogniem, gdyż w naturze jedynie ogień jest żywy, ruchliwy. A życie jest ruchem, wieczną zmiennością. ( Ciekawe, że do dzisiaj o człowieku

5

żwawym, ruchliwym mówimy, iż ma w sobie ogień!). D e m o k r y t z kolei, utrzymywał, że dusza, podobnie jak cała materia, jest zbudowana z atomów. Jednak jej atomy są bardzo drobne, gładkie (koliste), niezmiernie ruchliwe, i właśnie dlatego ożywiają organizm. Zdolność do autogennego ruchu, jak widać, traktowano jako podstawową cechę organizmów żywych, tożsamą z psyche. W najwcześniejszych koncepcjach psychologicznych nie dostrzegano substancjalnych różnic pomiędzy duszą i ciałem, i jedno i drugie uznawane za materialne. Prezentowano pogląd, który nazywamy m o n i z m e m m a t e r i a l i s t y c z n y m . Duszy przypisywano odmienną i szlachetniejsza funkcję nośnika życia i nie dostrzegano dalszych właściwości, różniących ją od ciała. Czucie np. rozumiano jako ruch cząsteczek wewnątrz ciała wywołany ruchem przenikających doń cząsteczek zewnętrznych. W tym kontekście sformułowano zasadę, że podobne działa na podobne, tzn. ogień (światło) działa na ogień cielesny (błyski w oku), powietrze działa na odpowiednie cząstki w uchu, określony smak pokarmu zależy od tego, jakie drobiny przenikają przez pory języka itp. Zapatrywania te poddał gruntownej modyfikacji P l a t o n (427-347 p.n.e.) i to on wypracował przesłanki poglądów i teorii dominujących aż do końca XVII wieku. Niekiedy wykorzystują je także psychologowie współcześni. Przede wszystkim wzbogacił o wiele nowych elementów pojęcie duszy. W dialogu pt. Fajdros pisał „Bo to, co wiecznie się rusza nie umiera. Tylko to, co inne rzeczy porusza, a samo skądinąd ruch bierze, mając koniec ruchu ma też koniec życia... Skoro tedy się pokazuje, że nieśmiertelne jest to, co samo siebie porusza, wolno powiedzieć zupełnie śmiało, że to właśnie jest istota i pojęcie duszy”. Z założenia, że dusza sama z się może być źródłem ruchu wyciągnął Platon wniosek, że jest ona nieśmiertelną. W jego interpretacji znaczyło to, że dusza może istnieć i realnie istnieje poza konkretnym ciałem. Znaczy to, że prócz świata obserwowalnego zmysłowo musi istnieć świat niematerialny, duchowy, zdaniem Platona doskonały. Jest to pogląd o charakterze d u a l i z m u , zaliczany do kategorii i d e a l i z m u o b i e k t y w n e g o . Dusza przez pewien czas przebywała w świecie „ prawdziwego bytu”, w świecie idei. I właśnie stamtąd wyniosła wiedzę racjonalną o takich zjawiskach jak doskonałe piękno, dobro, sprawiedliwość itp. Jest to wiedza o ideach i w swej istocie jest wiedzą wrodzoną. A zatem możemy zasadnie uznać Platona za ojca n a t y w i z m u , czyli poglądu o istnieniu wiedzy wrodzonej, nie pochodzącej z doświadczenia. Pogląd ten jest przedmiotem sporów do dnia dzisiejszego. Platon sądził, że dusza nie jest jednolitą, że składa się z trzech elementów: rozumu, pożądliwości i popędliwości. Pierwszy, lokowany w głowie, występuje u ludzi ceniących przyjemność poznawania, wiedzy, a takimi są mędrcy. Drugi, czerpiący przyjemność z przeżywania emocji, lokowany w sercu, charakteryzuje ludzi walki, rycerzy. Trzeci, najsilniej występujący u rolników zlokalizował Platon w podbrzuszu. Każdego człowieka można charakteryzować na zasadzie przewagi jednego z tych elementów. Pierwszy jest racjonalny i szlachetny, godny osiągania, stanowi cel zabiegów tych, którzy doskonalą siebie. Pozwala on panować nad sobą, zachowywać równowagę emocjonalną, zbliżać się do doskonałości, jest wręcz ideałem. Dzięki niemu człowiek dąży do prawdy, dobra i piękna, przekracza granice naturalnej rzeczywistości, pociąga go t r a n s c e n d e n c j a . Dwa pozostałe są irracjonalnymi, nie zasługującymi na szacunek, z tym, że popędliwy zyskał w oczach Platona wyższa ocenę niż pożądliwy. Ostatni, najniżej stojący w platońskiej hierarchii został przedstawiony niemal wyłącznie w kategoriach negatywnych. Ludzi o duszy pożądliwej

jest ona jakby ich syntezą. daje się kierować słowem. Człowiek jest właśnie takim bytem. rozmnażanie. ale nie jest ich sumą. to on. jak widać. spółkują nieprzyzwoicie z osobami godnymi szacunku i podłej kondycji. Ten „czarny koń” niekiedy pojawia się w nas zupełnie nieoczekiwanie w sposób zaskakujący.6 porównuje Platon do bydła.. walczą w nim niekiedy zupełnie przeciwstawne tendencje. odpowiadałby wizji arystokracji ducha. a duszę człowieka potraktował jako rozumną.patrzą zawsze w dół i schylają się ku ziemi. i drugie. nie obca i nam współczesnym. a kiedy ujrzy zjawę miłosną prycha i staje dęba i w dzikich podskokach pędzi przed siebie. Filozof ten i poeta zarazem porównuje człowieka do rydwanu zaprzęgniętego w dwa konie. spotykanych u poprzedników. Jego zdaniem w duszy rozumniej zawierają się elementy wegetatywne i zmysłowe .. Wybitną postacią w dziejach psychologii był A r y s t o t e l e s (384-322 pne). nową jakością. nie słucha woźnicy „bo ma kudły w uszach”. Byłby to osobnik ukształtowany według arystokratycznego ideału. a że każdy z nich chce mieć tego więcej. że dusza. uczucia. czynnik twórczy. pędzi tam. „O duszy”. Prezentuje on zatem r a c j o n a l i z m p o z n a w c z y . ku stołom.. I to jest główna myśl poglądu. odczuwa. Jednak uniknął uproszczeń. doskonalszą niż pozostałe. a jego psychologia i podobne do niej pod tym względem noszą nazwę spekulatywnych. śmieje. czarnego i białego. Arystoteles był przekonany. uczy się. Istnieje więc jedynie materia ukształtowana. odżywianie). jedzą pokarmy powszechnie pogardzane. zalecał prowadzenie dokładnych obserwacji zjawisk psychicznych i określanie warunków ich powstawania i funkcjonowania. określał je jako ciemne. zwanego h y l e m o r f i z m e m . poświęconą w całości problematyce psychologicznej. Ten fragment opisu poglądów Platona nasuwa nieodparte skojarzenie z jednym z głównych wątków prac Zygmunta Freuda. pasą się tam i parzą. bo „do głosu” dochodzą różne elementy duszy. pięknej rasy. długą tradycję. Do swoich stwierdzeń. „. więc kopie jeden drugiego i bodzie żelaznymi rogami i kopytami i zabijają się nawzajem. Ostatni. jakim miałby być według Platona człowiek godny szacunku. Zgodnie z tradycją uznał Arystoteles istnienie trzech rodzajów duszy. Platon nie cenił poznania zmysłowego. Ludziom dobrym i szlachetnym śni się niekiedy. ponieważ napisał pierwszą książkę. nie trzeba używać na niego bata. pozory. gdzie niesie go popędliwość. tezie tej nadał jednak swoistą interpretację. surowym krytykiem metody spekulatywnej. myśli. Czarnego z kolej rozpiera bezczelność i buta. Przypisywanie wyższości przeżyć duchowych (racjonalnych) nad cielesnymi. Był rzecznikiem e m p i r y z m u p o z n a w c z e g o . pozwalające uchwycić jedynie zjawiskowość. Zgodnie z założeniami hilomorfizmu funkcje psychiczne przypisywał Arystoteles człowiekowi. Czyni to dzięki właściwościom . ma.. Po jego śmierci przestaje istnieć i jedno. zwane s p e k u l a c j a m i .duszę zwierzęcą uznał jako bogatszą o spostrzegania. a nie dusza. zawsze słucha woźnicy. Dlatego też jego poglądy mają charakter s p e k u l a t y w n y . forma i materia istnieją jedynie jako ściśle połączone ze sobą w postaci realnych bytów. pt. Ba! Nawet pozwalają sobie na nieprzyzwoitości z bogami. ulegające przemianom. Nie zważa na słowa ani na ukłucia. Jego zdaniem istota rzeczy znajduje się poza zasięgiem zmysłowych zdolności poznawczych i jest dostępna jedynie poznaniu racjonalnemu. konstatacji dochodził on poprzez operacje myślowe.” Jasnym zatem staje się to. Człowiek zgodnie z poglądem Platona jest istotą dynamiczną.Niektórzy uznają go za ojca psychologii. popędy i zdolność poruszania. Podobnie jak kwadrat zawiera w sobie dwa trójkąty prostokątne. że na jakiejś uczcie obżerają się niemiłosiernie. Duszy roślinnej przypisał jedynie funkcje wegetatywne (wzrost. Prezentował orientację przyrodniczą. łączącym duszę (formę) i materię (ciało).

7 (zdolnościom) duszy. Otóż zabiegi ludzkie. aby człowiek chcący coś w sobie naprawić „nie przypisywał tego własnej mocy”. Poznając tę ostatnią wsławił się wnikliwymi opisami własnych przeżyć. a później czynnikiem hamującym nowatorstwo w nauce. Wola jest wyrazem natury człowieka. tzn. poglądy w nich przedstawione dominowały w kulturze europejskiej przez następnych kilkanaście wieków. lecz dzięki chęci zjednoczenia się z nim. Dzieła Arystotelesa były szczytowym osiągnięciem nauki starożytnej Grecji. swoista odpowiedniość duszy i ciała. czystą energią. a człowiek nie może jej zmienić. nie ma swego organu jak poszczególne zmysły. T o m a s z z A k w i n u . Jego funkcję widział w łączeniu jakości danych w więcej niż jednym zmyśle. bowiem. że dusza myśli jest tak samo niedorzeczne jak utrzymywanie. czym jesteśmy. niż Platona. np. Św. Jedną z bardziej znanych tez św. drugich do potępienia. Tomasz był przekonany. Zyskując znaczną popularność przyczynił się do zahamowania badań „przyrodniczych” w psychologii. W koncepcji Arystotelesa ciało przestało pełnić rolę wiezienia duszy (Platon) a nabrało pozytywnego znaczenia. że poglądy Arystotelesa bardziej nadają się do adaptacji dla potrzeb Kościoła. Stworzy tym samym wzorzec f e n o m e n o l o g i c z n y c h opisów psychologicznych. Nie jest to wyraźnie przedstawiony element psychiki. Pierwszy z nich przystosował dla potrzeb Kościoła nauki Platona. Takie rozumienie istoty ciała umożliwiło Arystotelesowi przedstawienie zasad funkcjonowania zmysłów. sformułowania zasady relatywizmu w spostrzeganiu (doznanie jest znajomością różnicy). Do bardziej skomplikowanego kryterium odwołuje się przedstawiany autor rozróżniając rozum bierny i czynny. Odpowiednio do funkcji odróżnia Arystoteles rozum praktyczny i teoretyczny. Jest to słynna teoria p r e d y s t y n a c j i . tzn. nie wynikające z woli boskiej. na wiele wieków. drugi Arystotelesa. przeto musi pochodzić od Boga. Św. Zdaniem W. Wola wyraża to. Tatarkiewicza koncepcja rozumu czystego stanowi metafizyczny wtręt w przyrodniczym systemie poglądów Arystotelesa i świadczy o niekonsekwencji myśliciela. Pierwszy funkcjonuje poznawczo. że Ludzie łączą się z Bogiem nie poprzez jego poznanie. kierowania człowieka ku odpowiednim celom. choć działa podobnie do nich. Istotą człowieka poddanie się woli Boga i pokora. jest przy tym śmiertelny. trudnych do zrozumienia. przedstawiania zjawisk oraz subiektywnych przeżyć i zapoczątkował metodę i n t r o s p e k c j i . Do poglądów Platona i Arystotelesa nawiązywali w swych rozważaniach psychologicznych dwaj wielcy przedstawiciele psychologii chrześcijańskiej: św. zanika wraz ze śmiercią człowieka. przypisuje mu twórca koncepcji zdolność oświetlania rzeczy ciemnych. np. Istnieje. tworzenia sztuki i dociekań poznawczych. badania psychiki poprzez wgląd w samego siebie. tchnieniem ożywiającym. jest pierwszą przyczyną ruchu. Znaczącą rolę w poglądach Arystotelesa odgrywa rozum. Zainicjował tym samym rozważania psychologiczne w duchu w o l u n t a r y z m u . okrągłości. Z analizy postrzegania zmysłowego wywiódł Arystoteles koncepcję z m y s ł u w s p ó l n e g o . Wnikają z niej ważne wnioski psychologiczne. Bóg. Jest taktowany funkcjonalne. gdyż ta nie jest dla niej odpowiednią. dotyczących ciała. Koncepcja ta odegrała znaczącą role w psychologii. uznał hilemorfizm . dusza ludzka nie może połączyć się z materią kamienia. A u g u s t y n i św. jak wynika z tego rozumowania. Utożsamił on duszę z arystotelesowską formą. oddaje naszą istotę. Augustyn był uzdolnionym pisarzem i dobrym obserwatorem. jednych obdarzył dobrą wolą i przeznaczył do zbawienia. w uświadamianiu doznawania (argument samowiedzy) oraz formowaniu marzeń sennych i przeżyć fantazyjnych. lecz chciał poznawać jedynie Boga i duszę. Augustyn ostrzega. dzięki niemu przebiegają wszystkie operacje myślenia. sprzedaje czy przędzie. Sądził on. Początkowo były źródłem inspiracji. nie mają żadnego wpływu na los zabiegającego. że dusza muruje. Augustyna dotyczy prymatu woli nad rozumem. Rozum czynny jest natomiast nieśmiertelny. Mówienie.

wprowadził przeto rozróżnienie zmysłów zewnętrznych i wewnętrznych. lecz aktem ciała”.) sensus communis przypisując mu następujące funkcje: dzięki niemu podmiot poznający uświadamia sobie wykonywanie poszczególnych czynności zmysłowych jako własnych wrażenia te różniczkuje i zespala w całość. w którym to pojawiły się ostatnie spekulatywne koncepcje psychiki ludzkiej. nie jest ciałem.) sądzili. w wydanej przez KUL w 1957r. że jest aktualnie takim a takim ciałem. że żadne ciało nie jest zasadą życia ani nie jest żyjące dlatego. że jest ciałem. zdolność oceniania. która jest naczelną zasadą życia. otrzymuje ono od jakiejś zasady. to jednak obierzemy tylko jedną drogę rozumowania. będącymi narzędziami duszy. Jedną z wybitnych postaci tego okresu był Kartezjusz (René . skupia poszczególne wrażenia i przeprowadza ich uwspółrzędnienie. ani zmysły zewnętrzne razem wzięte.. Kwestia 75. czucia. pamięć.to jednak żadne ciało nie może być nigdy naczelną zasadą życia. poszczególne czynności zmysłowe ujmuje jako wykonywane przez odnośne narządy. a więc ruchu. a nadto sprawia. z tą modyfikacją. czucia uwarunkowanych działaniem bodźców materialnych. Okres psychologii przednaukowej zamyka wiek XVII. ponieważ ogranicza się tylko do właściwych sobie jakości zmysłowych. że dusza jest jakimś ciałem. że dusza nie jest jakkolwiek bądź zasadą funkcji życiowych. a nie tylko poszczególne jego części.Oto jej próbka: „Starożytni filozofowie (. że materia nie może oddziaływać na duchowy intelekt.jak np.1. że poznawane są wspólne przedmioty zmysłowe (sensibilia communia). Jest to klasyczny pogląd d u a l i z m u p o z n a w c z e g o . serce jest zasadą życia zwierzęcia . I chociaż można by w rozmaity sposób wykazać błędność tego poglądu. która wykazuje powszechniej i pewniej. Chociaż więc jakieś ciało może być jedną z zasad życia .. Zgodnie ze swą orientacją filozoficzną utrzymywał Tomasz z Akwinu.C. nierozwiązywalnych tą metodą.137-138. zakłada istnienie takiej władzy autonomicznej. że jest ciałem. dzięki czemu ujmuje cały przedmiot. Dusza więc. art. Jasne jest bowiem. Psychologii ogólnej pisał: „Zmysł wspólny łączy i centralizuje wszystkie zmysły. Ramka 2. Samo spostrzegania. przestrzeni. że dusza nie jest ciałem. Ks. a scholastyków skazały na bezproduktywne roztrząsanie problemów. bo wówczas wszelkie ciało byłoby ożywione lub byłoby zasadą życia. nadmierna drobiazgowość i liczne tautologie doprowadziły do wyeliminowania metody scholastycznej ze sfery badań naukowych. kształtu” str. dr Józef Pastuszka. że jest właśnie takim a takim ciałem. Ciało więc żyje lub jest zasadą życia nie dzięki temu. którą nazywamy jego aktem. To zaś.) scholastycy nazwali (zmysł wspólny . wyobraźnię. jako środki operacji intelektu miały być niezależne od treści zmysłowych. ale nie o ich syntetyzowaniu (. Poznanie intelektualne realizuje się dzięki m e t o d z i e s c h o l a s t y c z n e j (scholastyce). w ten bowiem sposób duszą mogło być i oko jako zasada widzenia: podobnie przedstawiałaby się i z innymi organami. Nie może nią być żaden zmysł zewnętrzny. będące syntezą poszczególnych wrażeń. Oczywiste jest bowiem. o jakimś zestawieniu numerycznym.8 swego poprzednika. „Rozszczepianie włosa na czworo”. M. Stąd jego znaczna popularność (a także liczne próby reinterpretacji) w czasach współczesnych.. a zatem jest nieśmiertelna. ale z powodu tego. Na nich miał się kończyć proces doznań. bo wtedy można by mówić tylko o ułożeniu wrażeń obok siebie.. Do ostatnich zaliczył zmysł wspólny. prof. Pojęcia. że dusza (forma) może istnieć niezależnie od materii. Tomizm został uznany za oficjalną doktrynę filozoficzną i psychologiczną Kościoła Katolickiego.

Łączą się one w swoistą całość jedynie w organizmie człowieka. pojęcia i uogólnienia. intelekt to wg Kartezjusza „rzecz myśląca”. mięśnie działały jak cięgna lub postronki. Jak wyjaśnić zgodności tego typu? Kartezjańskie rozważania ten temat wywołały szeroki rozgłos i stały się zalążkiem doktryny. umieszczanymi na fontannach. pobudził badania naukowe zarówno z zakresu psychologii fizjologicznej jak i psychologii poznawczej. Ten m e c h a n i c y s t y c z n y . kształt. Teza. ciało ludzkie też podlegało.że umysł może pracować niezależnie od mózgu”. Poznał zasady mechanicznych ruchów. że dusza i ciało działają równolegle. nie mogą więc charakteru tworów wrodzonych. lecz jedynie określać ich tendencje. ukłuciu towarzyszy doznanie bólu.9 Descartes). a miejscem kontaktów miała być szyszynka! (jedyny nieparzysty element mózgu). Pogląd ten. czego nie było w zmyśle” stała się hasłem rozpoznawczym lockowskiego systemu poglądów. ciężar i doznania subiektywne takie jak barwa. powodowały otwarcia klapek (dla przepływu tchnień ożywiających) w przewodach nerwowych. że stawał się oczywisty. nerwy przewodziły tchnienia życiowe. w najbardziej radykalnej formie głosi. że wszelka wiedza pochodzi z doświadczenia. uproszczony i błędny opis funkcjonowania ciała doprowadził Kartezjusza do odkrycia odruchu. materia. podobnie jak dwa zegary nastawione na tę samą godzinę. uznawanych za wrodzone nie są powszechnie znane. zwanej p a r a l e l i z m e m p s y c h o f i z y c z n y m . z doznań zmysłowych i samoobserwacji. Jego słynne stwierdzenie „Cogito. odczucia. jakie dane zawierają w sobie doznawane wrażenia? Odpowiedź była jasna i wiele znacząca. Kartezjusz swoimi koncepcjami. co się kryje za doznaniami zmysłów nie wiemy. tzn. ale co. „Wielokrotnie pokazywałem – pisał . Myślenie nie miało nic wspólnego z materią. napędzana ciepłem. Łącząc powyższe doszedł do wniosku. Poznajemy tylko proste jakości. I w tym jego wielka zasługa. smak. dokonanym przez Harveya. Wiedza nasza wywodzi się z doznań zmysłowych. Dowodził on. niepodzielna. Poznając cokolwiek doznajemy wrażeń i na tej podstawie tworzą się wyobrażenie. podzielna i duchowa. W swych dociekaniach zastosował Kartezjusz metodę s c e p t y c y z m u . ergo sum” jest ilustracją takiego postępowania. że czynności cielesne można wyjaśnić czysto mechanicznie. przy wodotryskach. Doznania zmysłowe nie zawierają ż a d n y c h d a n y c h o s u b s t a n c j i m a t e r i a l n e j . Umysł. za niepodważalny dowód swego istnienia uznał fakt myślenia. że „nie ma niczego w umyśle. pokazywał. biegnących od komory mózgowej. Jedynie impulsy wychodziły od duszy. Z tego punktu widzenia zwalczał on pogląd natywizmu. Taką absolutną pewność zyskiwał. na ogół błędnymi. a zwłaszcza John L o c k e i Dawid H u m e . W konsekwencji uznał zwierzęta za maszyny. wątpił w słuszność określonej tezy aż do momentu uzyskania całkowitej pewności. że szereg pojęć (w jego terminologii idei). np. bowiem substancja jest niepoznawalna. Znaczący wpływ na stan psychologii przednaukowej wywarli angielscy przedstawiciele e m p i r y z m u p o z n a w c z e g o . jego zdaniem. Dowodzili oni. kości były dźwigniami. takie jak wielkość. Kartezjusz pasjonował się modnymi wówczas figurami poruszanymi wodą. zapach. W . tym prawom. Przyswoił także wiedzę o krwiobiegu łącznie z opisem. Serce funkcjonowało jak pompa. czyli podstawy poznania racjonalnego. Jednak występuje zgodność czynności cielesnych i przeżyć psychicznych. L e i b n i z a ). żyjący w latach 1596-1650. czyli ruchu wykonywanego nieświadomie. A taki ład ustanowił Stwórca (teoria harmonii wprzód ustanowionej G . gdy sąd był tak jasny. że istnieją we wszechświecie dwie niezależne od siebie i jakościowo różne substancje. Dusza nie miała wpływać na konkretne czynności ciała. substancja rozciągła. przyczynił się także do wzrostu zainteresowań problemami budowy i funkcjonowania organizmu ludzkiego. . Wątpił w świadectwo zmysłów.

mające guz potyliczny są uzdolnione matematycznie. Najczęściej nowe odkrycia lub teorie są mozolnie przygotowywane przez poprzedników. a uznawanie jej realności oznacza wykraczania poza fakty. wyraźnie ujawnia się ono np. Szewczuk: Historia kłopotów człowieka z duszą. Zakwestionował on zarówno istnienie substancji materialnej jak i duchowej. Prawa te miały rządzić ładem przeżyć nawet w czasie marzeń sennych. nie występują ostre granice. jego zdaniem. Pieter: Historia psychologii. Iskry. zmarszczek na czole czy też linii na dłoni. Franz Joseph Gall opracował i spopularyzował teorię f r e n o l o g i i . Już w czasach starożytnych opracowano klasyfikację temperamentów (Hipokrates). W XVI wieku popularną była teoria fizjonomiki. Jego zdaniem wrażenia. Twierdził. pragnący poznać jego skomplikowaną naturę. Co więcej.1998 r. czynności) psychicznych w mózgu Ale tu już zaczyna się psychologia naukowa. Głosząc takie poglądy przygotował podstawy do nowoczesnego pojmowania psychologii jako nauki o procesach i zjawiskach psychicznych. również wyróżniającego rozwoju zlokalizowanej w tej partii mózgu funkcji psychicznej. czego rzeczywiście doznajemy mówiąc „dusza” sprowadza się do różnorodnych przeżyć: spostrzeżeń.zdolności intelektualne. Znaczny udział mieli w tym lekarze. w trakcie uczenia się wiersza. Określano właściwości psychiczne ludzi na podstawie obrazu dna oka. To. bardzo znaczący wątkiem psychologicznym w pacach Huma była koncepcja praw kojarzenia. zgodnie z którą wygląd zewnętrzny jest odbiciem wnętrza.1963 r. Warszawa. ale i inni specjaliści. według praw a s o c j a c j i .Platon: Uczta . Jego zdaniem kształt wypukłości na niej świadczy o wyraźnym rozwoju tej partii mózgu. Uwolnił ją do dywagacji o duszy jako substancji. W nauce. uczuć czy wspomnień.W. . Dorobek przednaukowy psychologii tworzyli nie tylko filozofowie zainteresowani problematyką człowieka. Warszawa 1972 r.J.R Stachowski: Skąd się wzięła nazwa „psychologia”.Arystoteles: O duszy . . która leży bezpośrednio pod nią. odegrały ważną role inspiracji badawczej.10 Hume prezentował bardziej radykalne poglądy. Poglądy te. Widzimy więc. 2) styczności w przestrzeni. 3) prawo podobieństwa oraz 4) związku przyczynowego. funkcjonującą według praw asocjacji. PWN. W XIX wieku lekarz austriacki. Podstawowymi z nich są: prawo styczności w czasie. że umysł był w mniemaniu Huma strukturą poznawczą.nr 10. Innym. czasami zdarzają się znamienne powroty do niedocenionych w swoim czasie badań. czyli „nauki” o budowie czaszki ludzkiej. np. a niekiedy przypadek naprowadza na . Literatura zalecana: . w średniowieczu Arnaldus z Villanowa (lekarz kataloński) upowszechniał wiedzę o sztuce życia i naturalnych czynnikach wpływających na „stany duszy i umysłu”. dowodzi to. stanów psychicznych ( Bartelomeo Della Rocci). podobnie jak w przyrodzie. wypukłe oczyzdolności do języków obcych. że pojęcie substancji jest wytworem wyobraźni. CZĘŚĆ II Psychologia naukowa. Charaktery. wyobrażenie Pałacu Kultury przywołuje w pamięci Warszawę. wysokie czoło (wiadomo!). Osoby. nie mające wartości naukowej. wyobrażenia i pojęcia (w terminologii Huma idee) łączą się w większe całości w ściśle określonym porządku. Pod wpływem Galla zaczęto poważnie badać lokalizację funkcji (tzn.

że nie należy uznawać danych sądów za prawdziwe. ponieważ nie wiadomo co w nim znaczy „myślę”. To pozwala osiągnąć głębszy. „Myślę co teraz Jaśko robi”. analizowanie lub wyobrażenie czegoś. w stosunku do wiedzy potocznej. niezależne od kontekstu. Nauka bowiem stawia sobie jako cel podstawowy dążenie do prawdy obiektywnej. używany w celu zapewnienia maksymalnej precyzji sformułowań. Psychologowie-naukowcy podjęli trud przezwyciężania wieloznaczności tradycyjnych terminów i trwa on do dnia dzisiejszego. Nawiasem mówiąc. dopóki nie zostaną one należycie udowodnione. czyli wypracowania wskaźników orientacji w sferze wyobrażeń o świecie. Czynności sprawdzające wykonują z reguły ludzie spoza zespołu autora odkrycia lub przedstawionej teorii. Obiektywność prawd naukowych zapewnia się także poprzez wielokrotne powtarzanie czynności dochodzenia do rezultatów. bo myślę” jest w sytuacji codziennej komunikatem czytelnym informacyjnie. jak to określa twierdzenie. ktoś utrzymuje. Przy poznawaniu dedukcyjnym wymogi sprowadzają się do stosowania niezawodnych reguł wnioskowania. natomiast w naukach empirycznych kwestia jest bardziej złożona. Jeżeli rzeczy mają się tak. Potoczne określenia. W nauce wykorzystuje metody o dużym stopniu niezawodności. bardzo . tzn. Wszystko to świadczy o zawiłościach rozgraniczania tego. Jednym ze sposobów realizacji tej czynności jest porównywanie zgodności nowych twierdzeń z dotychczasowy stanem wiedzy. wystarczają do porozumiewania się sytuacyjnego. niezależnej od subiektywnych wyobrażeń i przekonań. niekiedy rywalizującego. Natomiast naukowo byłby to przekaz bałamutny. zarówno eksperymentu laboratoryjnego jak i naturalnego. Za formalną datę powstania odrębnej dyscypliny naukowej uznaje się r o k 1 8 7 9 . Niemniej wielkimi zaletami poznawczymi charakteryzują się metody eksperymentalne. Pierwsze sygnały o naukowym traktowaniu problematyki psychologicznej pojawiły się w II połowie XIX wieku. Niemniej takie rozróżnienie jest niezbędne ze względu na potrzebę określenia wiarygodności wyników poznawczych. Nauka tworzy system i w wielu przypadkach zjawisko staje się zrozumiałe jedynie w kontekście systemu. Pozornie izolowane fakty z różnych dziedzin wiedzy (życia) często pozostają w ścisłej zależności i wyjaśniają to ogólne zasady powiązań (zależności). wyciąganie wniosków. Jeżeli np. a tym samym ukazują zasadność jej uprawiania i wykorzystywania wyników w praktyce. Weryfikacja praktyczna polega z kolei na sprawdzaniu zgodności twierdzenia z rzeczywistością. zazwyczaj wieloznaczne i niejasne. Określenie naukowe musi być jednoznaczne. to do wykazania fałszu tej informacji wystarczy jej konfrontacja z dobrze uzasadnioną w fizyce zasadą zachowania energii. Powiedzenie „Nie przeszkadzaj. Może to być zastanawianie się. np. Bardzo ważną rolę w procesie dochodzenia do prawdy obiektywnej odgrywa dobór metod. a zatem bardzo krytyczni wobec jego osiągnięć. co przednaukowe od naukowego. Dzięki nim realizuje się p o s t u l a t w i e l o k r o t n o ś c i obserwacji badanego zjawiska.11 właściwy trop poszukiwań. to jest ono prawdziwe. W takich sytuacjach p o s t u l a t k r y t y c y z m u zostaje spełniony bez zastrzeżeń. sprawdzania uwarunkowań otrzymanego wyniku badań. że skonstruował perpetuum mobile. co znakomicie zwiększa wiarygodność uzyskiwanych rezultatów. Twierdzenia naukowe są poddawane systematycznej w e r y f i k a c j i .. Obowiązuje w niej zasada r a c j i d o s t a t e c z n e j . Byłaby to weryfikacja teoretyczna. S y s t e m a t y c z n o ś ć to kolejna cecha naukowego podejścia badawczego. Przedstawione właściwości poznania naukowego dowodzą większej wiarygodności nauki niż poznania potocznego. czyli sprawdzaniu. Wtedy to Wilhelm Wundt założył w Lipsku pierwszą w świecie pracownię wyposażoną w aparaturę do badań eksperymentalnych. Wyróżnikiem nauki jest również specyficzny język. stopień zrozumienia istoty rzeczy.

Uznał wiec paradygmat (wzorzec) nauk chemicznych za przydatny do prezentacji jakościowych różnic stanów psychicznych. Wundt był przekonany. Wrażenia różnią się jakością i intensywnością. według Wundta. zdaniem Wundta. Idąc tym tropem. atomem psychicznym jest . dotykowe i inne. Mamy zatem wrażenia wzrokowe. wywołują je bodźce zewnętrzne. natomiast jakościowe . wielkości. charakterystyczny dla szkoły wundtowskiej. Najprostszym elementem. zwanych kierunkami w psychologii. Do wyróżnienia tych psychicznych atomów dochodzi badacz drogą a n a l i z y . całość ta podlega osądowi i w rezultacie mamy już niemal . przewodnictwo nerwowe. czterech smaków. a nawet przez pewien czas. a dokonując pomiaru intensywności doznań napotkał problem określania jakości zjawisk psychicznych. Łączenie się atomów w cząsteczki. Wundt jako medyk z wykształcenia specjalizował się w dziedzinie fizjologii.12 skromną w świetle współczesnych standardów. by następnie przejść do poznawania bardziej skomplikowanych problemów pomiaru czasu przebiegu procesów psychicznych Wundt uprawiał psychologię empiryczną. jakości dźwiękowe. Według Wundta przedstawia się on następująco: doznane wrażenia jakiegoś przedmiotu łączą się ze sobą. Trzeba zatem określić psychiczny odpowiednik atomu i procesu łączenia się atomów. 1. w r a ż e n i e . wyobrażenie smaku czekolady. II Główne kierunki psychologii. ruchy odruchowe. Prócz doznań zmysłowych prostymi. Psychologia świadomości. stosując początkowo typowe metody tej ostatniej. Przedstawiony sposób postępowania badawczego. np. Zajął się zagadnieniem doznań zmysłowych. nie dającymi się rozłożyć na mniejsze. W tym przypadku metody fizykalne zawodziły bowiem pozwalały określać jedynie parametry ilościowe. Pracownia ta przekształciła się w roku 1892 w pierwszy na świecie instytut psychologii. w rzeczywistości funkcjonują one w obrębie większej całości. używanych w chemii. czyli doznanie zmysłowe prostych jakości. Te właśnie działania stanowią istotę programu badań psychologicznych. co w efekcie przyczyniło się do powstania wielu programów uprawiania psychologii. że ilościowe aspekty świata zewnętrznego przedstawia fizyka. „Atom” jest jednym z podstawowych pojęć. Wundtyzm w psychologii. a więc przedstawić proces tworzenia się psychiki. prowadził wykłady z fizjologii na uniwersytecie w Heidelbergu. a przy tym zróżnicowane całości stanowi z kolei jeden z zasadniczych procesów rzeczywistości. Z biegiem czasu zmienił swe zainteresowania i po przeniesieniu do Lipska zajął się uprawianiem psychologii. dziedziną z pogranicza psychologii i fizjologii. kształtu. możemy dokonać syntezy. określa się mianem psychologii atomist ycznej. Jego poznanie pozwoliło zrozumieć wiele z otaczającego nas świata. smakowe. fala akustyczna lub pobudzenia wewnątrz zmysłowe. zaprzestanie sporów o istotę duszy a zajęcie się s t a n a m i i p r o c e s a m i p s y c h i c z n y m i . Badał np. dając w efekcie spostrzeżenie. słuchowe. gdyż dzięki niemu. już jako profesor. Rozdz. psychice. odwracając kolejność czynności. np. w większe. ogólnie. Pierwotne przygotowanie zawodowe wywarło jednak wpływ na dobór tematyki badań i metod jej penetracji. Trzeba więc było zastosować inny niż fizykalny wzorzec metodologiczny.chemia. Postępowanie analityczne jest jednak niezbędne. poznamy również tajniki życia psychicznego. Jego inicjatywa znalazła wielu naśladowców i konkurentów. nowożytnych programów badań psychologicznych. Wundt był też autorem jednego z pierwszych. przedstawionego przez Wundta. też rozmaicie rozumianymi. barwy. Ich wspólną cechą była rezygnacja z założeń metafizycznych. to z kolei zyskuje zabarwienie uczuciowe. elementami są również uczucia.

Opis jego przebiegu przedstawiał się podobnie jak u D. Warszawa 1972 s. dopóki o to chodzi. poprzez dane zmysłowe. uzyskiwanymi metodami obiektywnymi.13 kompletną strukturę psychiczną. po drugie.154). Jest to bowiem wyłącznie sposób patrzenia. (Heurystyka. Konfrontacja rezultatów otrzymanych metodą subiektywną i obiektywną zmusiła Wundta do zajęcia stanowiska wobec problemu p a r a l e l i z m u p s y c h o f i z y c z n e g o . nosi nazwę i n t r o s p e k c y j n e j . Jest nią nie tylko dlatego. Psychika zatem to tyle co świadomość. Uwzględnianie zatem tej paralelności sprzyja gromadzeniu wiedzy o psychice ludzkiej. Świadomość i jej stany poznajemy bezpośrednio. że ogranicza się wyłącznie do faktów. Wobec tego jednak. Wundt zatem prezentował stanowisko introspekcjonisty. Spostrzeżenia. lecz wyłącznie zasadą heurystyczną. W przypadkach bardziej skomplikowanych tworzą się konstelacje asocjacyjne (skojarzeniowe). Odrzucił on. tezę o równolegle przebiegających procesach w dwu odrębnych jakościowo substancjach. stanowi ona zwartą całość i jest odpowiednikiem znaczeniowym tego. został jednak uzupełniony o tezę. ale przyjął zasadę paralelizmu psychofizycznego. Profesjonalnie nazywa się on i n t r o s p e k c j ą . np. Proces ten dokonuje się dzięki ludzkiej możliwości wglądu w siebie. a jego psychologia. Takie rozumienie psychiki czyni zbędnym pojęcie duszy. znający terminologię psychologiczną i prowadzący obserwację systematyczną. to umiejętność odkrywania nowych prawd.” )Cyt. porządkowania materiału). Pieter: Historia psychologii. Kojarzenia mogą następować pod wpływem aktu woli. za względu na które musi być bezpośrednio empirycznie postulowana. Jednak wundtowska metoda badań różni się zasadniczo od tradycyjnie wyobrażanej introspekcji. kartezjańskiej. za J. Mimo.całość procesów psychicznych . Powiadał on. jak już wiemy. rozumianą h e u r y s t y c z n i e . zasada paralelizmu psychofizycznego nie może sobie rościć do tego pretensji. Huma. że żadne z tych stanowisk nie zawiera pełnej rzeczywistości. PWN. uczucia. uczuciowego zabarwienia spostrzeżeń itp. co nazywamy psychiką. wola . że Wundt bardzo wysoko cenił eksperyment i przyczynił się do rozwoju metod eksperymentalnych w psychologii. Ramka 3 „Zasada paralelizmu psychofizycznego nie jest bynajmniej zasadą metafizyczną. sposób umożliwiający niesprzeczne wzajemne połączenie czysto obiektywnego przyrodoznawstwa z subiektywnym stanowiskiem psychologii. Ze względu na tę właściwość systemu Wundta (i podobnych) określa się je mianem p s y c h o l o g i i a n a l i t y c z n e j . Proces łączenia się elementów określił Wundt terminem „kojarzenie”. . a Wund expresis verbis stwierdza. aby być czymś więcej. poznawane pośrednio. Dodajmy nawiasem to. ze względu na preferowaną metodę badań. że Wundt był jednym z reprezentantów p s y c h o l o g i i a s o c j a c y j n e j . że zasadniczo odnosi się do bezpośrednio danej rzeczywistości zjawisk.nazywa Wundt ś w i a d o m o ś c i ą . że tworzą ją elementy. wyniki uzyskiwane tą metodą miały być konfrontowane z danymi. pamięć. że przebiega on w ramach większej całości i podlega jej oddziaływaniu. że np. zdolności samoobserwacji. a więc inaczej niż obiekty świata zewnętrznego. ale również i dlatego. a nie do metafizycznej istoty rzeczy. Uwzględniając powyższy wątek powiemy. że koncepcja duszy substancjalnej jest zbędnym ornamentem metafizycznym. działanie bodźca świetlnego wywołuje w nerwie wzrokowym określone procesy chemiczne a temu towarzyszą właściwe przeżycia psychiczne. aby połączyć ze sobą wyniki empirycznrgo przyrodoznawstwa z wynikami empirycznej psychologii. Po pierwsze badania introspekcyjne mieli prowadzić ludzie właściwie przygotowani. jak tylko maksymą niezbędną jedynie dopóty.

aczkolwiek problem ten znalazł się w kręgu zainteresowań Wundta. Brentano. lub różnic indywidualnych Nie stwarzał możliwości poznawania tego. Wundtyzm był w swoim czasie wydarzeniem naukowo-kulturowym. Proces ten dobrze ilustruje powstawanie dzieł sztuki. niekiedy tworów nieistniejących. Titchener. obyczajów i innych. przedmiotem dyskusji salonowych. Badając . jak pieczęć w wosku. w którym. we Francji Th. poprawności uogólnień teoretycznych i trafności doboru metod badawczych. bowiem jest to domeną fizjologii. Niedostatkiem wundtyzmu była niewielka przydatność praktyczna. co a k t u a l n i e dzieje się „świadomościowo”. Jeszcze wyraźniej aktywny charakter świadomości podkreślił Wundt tworząc teorie s y n t e z y t w ó r c z e j . Jamesa. Ten sposób widzenia działania świadomości pozwolił Wundtowi przezwyciężyć poglądy radykalnego empiryzmu o biernym charakterze umysłu. tworzą się zmieniające się konfiguracje. kryminalistyce. W swojej 10 tomowej pracy pt. np. Wudtowski program badań psychologicznych pozwalał zatem poznawać świadomość (psychikę) „na bieżąco”. co zewnętrzne. B. w terminologii Wundta „masa apercepcyjna”. 2. np. uczucia i zachowania jednostki. Każde połączenie elementów psychicznych daje w efekcie coś więcej. Jego zdaniem psychologia nie może zajmować się badaniem wrażeń. Dobrze oddaje ten stan rzeczy określenie „strumień świadomości”. że wyodrębnianie i składanie elementów doznań zmysłowych nie prowadzi do poznania psychiki. Pojawiają się w niej coraz to nowe doznania. prawa. jak zmienne społeczne wpływają na myślenie. Sądził. czyli wytwory aktywnego umysłu (świadomości). zainteresowanymi zoopsychologią. w których połączenie znanych elementów jawi się jako nowy. nie mówiąc już o pracujących ze zwierzętami. Psychologia aktów F. nie był natomiast pomocny w służbie zdrowia. Wgląd introspekcyjny siłą rzeczy musi dotyczyć tego. Brentano zakwestionował wundtowski cel badań psychologicznych. w USA-bardzo aktywny E. w Niemczech popularyzowali go tak wybitni uczeni jak H. niejako oświetla ją to. religii. Był to program a k t u a l i s t y c z n y . Nie dawał też możliwości uprawiania niektórych działów psychologii ogólnej. odciskają się właściwości i relacje świata zewnętrznego. Ribot. Wyżej przedstawiony program badań dotyczy problemów psychiki jednostek. statycznym. Kulpe. Meuman. nieznany dotychczas obraz. E.14 Świadomość nie jest tworem zastygłym. czyli subdyscypliny zajmującej się tym. Treści wyraźnie przeżywane leżą w polu świadomości. Następstwem jej działania są „rezultanty psychiczne”. ale wytwarza obrazy nowe. że postrzegamy świat na miarę indywidualności. nauki o osobowości. dotyczące wyboru celu badań. Takie „przeobrażenie” zawdzięczamy energii psychicznej. Volkerpsychologie {Psychologia ludów) proponował poznawanie wytworów ludzkich w postaci kultury. natomiast ubiegłe doświadczenia. a więc przedstawia to. Wundt oprócz tak rozumianych działań przedstawił także model badań z zakresu psychologii społecznej. co nieświadome. zaproponowane przez W. na co świadomość jest skierowana. tworzy nową jakość. Nurt ten na pewien czas określił kierunek badań psychologicznych i model myślenia psychologicznego Jednak nie na długo. O. Zgodnie z nią umysł nie tylko postrzega świat zewnętrzny. jego użyteczność sprowadzała się w zasadzie do sfery nauczania. wielkiej złotej góry. która ma inne właściwości niż energia fizyczna i nie da się wyjaśnić działaniem prostych praw mechaniki. Ebbinghaus. Uzyskał niebywały rozgłos w całym świecie. I to jest zasadnicza myśl t e o r i i a p e r c e p c j i . Pojawiły się przeto liczne reakcje krytyczne. Właściwymi dla tego celu byłyby metoda obserwacji i b a d a n i a w y t w o r ó w . Doświadczenie powoduje. niż tylko ich mechanicznie pojmowaną sumę.

Uznawał je raczej za metody pomocnicze.. w przekonaniu tego autora. które jest poddane obserwacji. Akt nie występuje w świecie fizycznym.15 wrażenia psychologowie koncentrują swą uwagę na przedmiotach. W porównaniu z nim wszystko inne blednie. automatycznie. że ich stosowanie umożliwi poznanie psychiki ludzkiej. Cyt. Doskonały akt przedstawienia dawał poczucie piękna. czyli u k i e r u n k o w a n i a jej duszy na wybrany przedmiot. że akt jest zawsze skierowany na przedmiot. pojęta jako obserwacja aktów określonej osoby. Odczuwając winę ktoś karze siebie. jej istocie. Przedstawiony pogląd stał się ideową i metodologiczną podstawą brentanowskiego programu badań psychologicznych. niejasno spostrzegane. posługując się nietradycyjnym kryterium. orzekania. Jego pierwszoplanową cechą jest i n t e n c j o n a l n o ś ć . 2001 Brentano nie negował znaczenia metod eksperymentalnych. To często prowadzi do samo odrzucenia i nienawiści do siebie. Ból jest jedyną realną rzeczywistością. Sądy dotyczyły porównań.. jest on unikatową cechą psychiki. Takie podejście nazwano introspekcją f e n o m e n o l o g i c z n ą . powab-brzydota. np. sprawnie oddając subiektywny stosunek jednostki do przedmiotów intencjonalnych zbliżały do dobra. Świat dla osoby przeżywającej poczucie winy jest obcym światem-w stanie zawieszenia. Metodą badań psychologicznych miała być w tym programie introspekcja. nie mogą zatem być ani prawdziwe oni fałszywe. zaradność. Jej istotę. nastawieniem duszy (Brentano powraca do stosowania tego terminu) na obiekty spostrzegania. Badając je koncentrujemy się nie na przedmiocie. a w konsekwencji na treści wrażeń. lecz na psychice. Nie daje to podstaw do właściwego rozumienia zasad funkcjonowania psychiki. wyróżnił trzy rodzaje aktów: 1) przedstawienia. nie istnieją akty bezprzedmiotowe. czasami w sposób drastyczny. Brentano. Moustakas: Fenomenologiczne metody badań. Przeżycie winy bezpośrednio przerywa związki pomiędzy osobą i światem innych ludzi. Najbardziej bolesne strony poczucia winy wiążą się z relacja do siebie. Być może najbardziej znaczącym składnikiem jest odczuwalne oddzielenie od własnego Ja. stanowią a k t y p s y c h i c z n e . Jednocześnie jasno uświadamia. za: C. Przedmiotem aktu może być obiekt fizyczny. Zaufanie do siebie zastępuje niepewność. gdy ktoś doświadcza poczucia winy. relacja między nimi ma charakter nierozłączności. Pozytywne strony są spostrzegane jako nierzeczywiste. Postrzeganie Ja ulega zmianie. gdzie formy są nierealne i mgliste. Znaczy to. Miała ona umożliwić szczegółowy opis przedstawień. przypominania a rezultaty tych aktów miały podlegać ocenie z punktu widzenia prawdy i fałszu. On. sądów lub uczuć. Osoba zatopiona w winie działa bezmyślnie. że obserwujące Ja jest tym. podobnie . Konkretny przypadek zastosowania tak pojętej metody zawiera ramka 4 Ramka 4 P. Trans Humana. hipoteza naukowa lub wytwór fantazyjny. Aby zrozumieć jego istotę trzeba właściwie zinterpretować pojęcie aktu. aczkolwiek nie sądził. jak robot. Pierwsze jedynie przedstawiają. Yoder: Opis przeżycia winy „Poczucie winy jest odczuwane jako intensywna i przenikająca wszystko rzeczywistość. Poprawny sąd dawał poczucie obcowania z prawdą. dać odpowiedź na pytanie „Jak przeżywam?”.. chimera.Ona stoi na uboczu i ze wstrętem i pogardą spogląda na siebie jak na Innego. łączące w sobie uczucia i wolę. Akty miłości i nienawiści. Odczuwając winę osoba doświadcza wyobcowania.niedołęstwo”. 2) sądy i 3) akty miłości i nienawiści. rozumowania lub uczucia.

lecz jest sposobem postrzegania. zagwizdać itp. izolowane włókno nerwowe. to spostrzeżenie ruchu jest wynikiem działania pola sensorycznego jako całości. przesuwania się jednej kreski ku drugiej. Konsekwencją wykrycia zjawiska phi było odrzucenie „zasady stałości”. K .forma. zwana również gesztaltyzmem (z niemieckiego gestalt . Cztery odcinki linii równoległych. pobudzenia z oddzielnych kresek jakby nawzajem przenikały się. że daną melodię można zagrać na różnych instrumentach muzycznych. Jest to tzw. struktura) pojawiła się jako forma sprzeciwu wobec wundtowskiej wizji procesów psychicznych. Postrzeganie ruch pozornego podważało zasadność takiego myślenia. swoistym aktem. że pokazywane w tachistoskopie (protoplasta rzutnika) dwie nieruchome kreski. Ocena znaczenia tego kierunku nie jest jednoznaczna. że każdy impuls. jak dźwięki w melodii. spostrzeżenie. Zatem ruch nie pochodzi z wrażeń demonstrowanych linii. W początkach psychologii naukowej wundtowska psychologia treści i czysta psychologia aktów Brantany były wiodącymi i jednocześnie ostro konkurującymi ze sobą programami badań. który badając postrzeganie ruchu wykazał. To sugerowało istnienie w mózgu złożonego systemu powiązań nerwowych i pobudzeń-jak to określił Wertheimer. cenne otwarcie nowej perspektywy badawczej. Postaciowcy. a także dał znać o sobie w terapii skoncentrowanej na pacjencie C. zjawisko phi. izolowanych włókien. nie zawiera się w nim żaden z elementów kresek. czyli melodia będzie tą samą. Brentanizm rozproszył się na wszelkie kierunki psychologii fenomenologicznej. bo ona zawsze zawiera w sobie nową jakość. wywołany działaniem bodźca. Elementy składowe zmienią się. 2.16 jak matematyczne przydatne do przedstawiania wielkości ekstensywnych. . Skoro tak. Pole to ze swej istoty jest dynamiczne i działa według praw pola fizycznego (postaciowcy z upodobaniem stosowali prawa fizyki przy interpretacji zjawisk psychicznych). W e r t h e i m e r a . przewodzi do mózgu. Przede wszystkim podważyli oni atomistyczną koncepcję psychiki (świadomości). postać. znany każdemu bywalcowi kina. oddzielne. K o f k ę i innych skłaniali się raczej ku poglądom Brentano i z tego nurtu czerpali inspiracje dla własnych badań. Bardziej wnikliwych argumentów przeciw „atomizmowi” w psychologii dostarczył Wertheimer. Ch. a całość. twórca teorii j a k o ś c i p o s t a c i o w y c h wykazał. v o n E h r e n f e l d s . W mózgu łącząc się miały tworzyć całość. K o h l e r a . ułożonych warstwowo wywołają spostrzeżenie kwadratu. czyli poglądu. Psychologia postaci. Twardowskiego. na polską szkolę psychologii K. Cenna była brentanowska krytyka niedostatków psychologii treści. ). Całość psychologiczna zyskuje właściwości postaci. Jednak bardziej uchwytne rezultaty poznawcze pierwszych zapewniły im zwycięstwo. zawodne przy charakterystyce intensywności przeżyć. nie pobudzania poszczególnych. jedna pionowa. Z tego też powodu współcześni mu nazywali go neoscholastyką. Psychologia postaci. ruch pozorny. wypadkowych sił.Rogersa. Z przedstawionych przesłanek wynika podstawowa zasada psychologii postaci. ale wystąpił też powrót do średniowiecznych terminów i rozważań o duszy. zaśpiewać. Dowodzili. fachowo zwany s t r o b o s k o p o w y m . reprezentowani przez M . przecież nie zawierającego się elementach linii. z a s a d a p r y m a t u c a ł o ś c i n a d c z ę ś c i ą .poprzecznych. W . egzystencjalistrycznej. humanistycznej (patrz str. że z elementów nie da się stworzyć całości. druga skośna przy ekspozycji z szybkością 60 milisekund dają wrażenie ruchu.

całości ukształtowanej). Productive Thinking skoncentrowano się głownie na badaniu myślenia twórczego. uzyskania pełni znaczenia lub optymalności. prezentowany w teście pierścień z niewielką szczeliną spostrzegamy z reguły jako zamknięty. przede wszystkim wzrokowego. Przychodzi ono zazwyczaj niespodziewanie. Już noworodek reaguje na układ rysów twarzy ludzkiej jako znaczące wskaźniki określonych zdarzeń. do wykrycia figur odwracalnych (np. gdy pojawia się problem. Pokarm umieszczano w jasnoszarym aż do czasu utrwalenia się u kur nawyku poszukiwania jedzenia właśnie w tym miejscu. przedstawiając koncepcję figury i tła. a jaka jest jej funkcja w organizmie jako całości? Odpowiedzią. następuje rozwiązanie problemów. Tak przedstawia się zasada pregnancji w procesie spostrzegania. brakujące ogniwo w całości. frapujących swoją zagadkowością. jasno i ciemnoszary. krzyż maltański. że organizm dąży do uzyskania optimum funkcjonalnego. Charakteryzując postać przypisano jej właściwość p r e g n a n c j i . konturów.in. Prymat całości (postaci) nad częścią zademonstrował również E . Jasne jest więc. podkreślali to.. Przyjmując takie rozumienie całości (postaci) gestaltyści opowiedzieli się za umiarkowanym n a t y w i z m e m . puchar i dwa profile). Wertheimera pt. Cannona (patrz str. W jednym z eksperymentów Kohlera badano funkcjonowanie percepcji zwierzęcej. badając cechy całości. Po opublikowaniu książki M. że pole spostrzegania nie jest chaotyczne. a także zbliżyła ich do psychologii ewolucyjnej. zachowanie ich nie podlegałoby zmianie. Przedstawioną wyżej zasadę zastosowano również do interpretacji czynności myślenia. jaśniejsza barwa. W momencie. Mayer wyeksponował rolę elastyczności i płynności w procesie twórczego myślenia. Dzięki elastyczności występuje ułatwienie „przerzutnośći” z pola . czyli poglądem o istnieniu wrodzonych cech psychiki. że całość pola spostrzegania nadało sens zachowaniu kur. Początkowo gesztaltyści demonstrowali powyższą zasadę na przykładzie spostrzegania zmysłowego. umieszczałyby pokarm tylko w karmniku jasnoszarym.) . tzn. Kwestia ta stała się przedmiotem wielu eksperymentów. czy przez odwołanie do doświadczenia. Myślimy wtedy. że postać jest pierwotną w stosunku do elementów i nie można z nich „wywieść” jej właściwości. nie uzyskuje się go także drogą skojarzeń. Psychologowie postaci. dotyczących spostrzegania głębi. zaskakująco. N. Następnie usunięto karmnik ciemnoszary. R. Teoria insightu wywołała wśród psychologów burzliwą dyskusję i znacząco przyczyniła się do intensyfikacji badań nad myśleniem. czyli zgodnie z interpretacją postaciowców luka. doprowadzić do zamknięcia całości. Figurę wyróżnia kontur. później dopiero kojarzone ze sobą. pełny okrąg. Zasada pregnancji otworzyła postaciowcom perspektywę badań motywacji zachowań ludzkich. że już doznania zmysłowe są całościowe i mają określone znaczenie.17 formy. Gdyby spostrzegały one jedynie elementy. sens. Z jego obszernych i dokładnych badań empirycznych wynikało. Akt ten nazwał Kohler i n s i g h t e m . Brak niejako „uzupełniamy” nie dostrzegając jego zaburzającej roli. staje się olśnieniem. F.. a w jego miejsce wstawiono białoszary. Jasne. Ta koncepcja zainspirowała dalsze badania nad właściwościami pola spostrzegania i doprowadziła m. światła i innych parametrów świata fizycznego. R u b i n . Czyli dążenie do zamknięcia. stanu równowagi wewnętrznej przygotowali postaciowcy grunt pod teorię homeostazy W. ustawiono dwa karmniki dla kur. Figurę zawsze postrzegamy jako wyróżniającą się na bezkształtnym tle. Aby go rozwiązać trzeba je znaleźć. Kury znowu pobiegły szukać pokarmu w pojemniku jaśniejszym.. Nie jest ono dedukcyjnym dodatkiem. lecz zorganizowane według zasady wyróżniania figury (postaci. położenie (bliżej postrzegającego) i inne. gdy osobnik myślący dostrzega brakujący składnik całości. struktury. Np.

Słuchała tych wypowiedzi 9-ta osoba. co zachowanie. A w nich istnieją osoby i obiekty. Takie rozumienie przestrzeni życiowej daje podstawę do raczej fenomenologicznego. na kartce B trzy odcinki. powodują one aktywację organizmu. A n g e l l a (promotora doktoratu Watsona). zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych AP. Jednostka ludzka nie jest jedynie „polem psychicznym”. P a w ł o w a doszedł Watson do wniosku. motoryczne i emocjonalne. R. 4. Autor przygotował dwie kartki. Płynność zapewnia zwiększanie ilościowych zasobów czynników. Twórcą b e h a w i o r y z m u był John W a t s o n . L e w i n . Behawioryzm. że aż 36% badanych (tych 9-tych) utraciło zaufanie do świadectwa własnych zmysłów. drugi 4 cm. długości 4 cm. reagowanie w odpowiedni sposób. użytych w sporze z introspekcjonistą Titchenerem i prac I. Ogół wektorów i potrzeb jednostki tworzy przestrzeń życiową człowieka. specjalizujący się w dziedzinie zoopsychologii. zupełnie nieświadoma zmowy eksperymentatora i w sytuacji presji grupowej miała wypowiedzieć swoje zdanie o wielkości odcinków. że trzecia. Jest to p s y c h o l o g i a t o p o l o g i c z n a .W. One to skłaniają jednostkę do dążeń w odpowiednim kierunku. niż energetycznego rozumienia natury motywacji ludzkiej. W tajemnicy przed badanymi eksperymentator dobrał 8 pozorantów. a zachowanie człowieka jest próbą przywracania równowagi. że . środowiska fizycznego i społecznego. Szczególne znaczenie w nurcie psychologii postaci ma K . Z racji wymogów specjalizacji dobrze opanował stosowanie metod obiektywnych. Pierwszy długości 2 cm. wartościach). zaczerpnięte z fizyki. nieco zabarwionym rosyjskim pawłowizmem. Okazało się. znaczącego tyle. W systemie tym autor wykorzystał pojęcia pola i wektora. że presja grupy „całości” działa tak silnie. Na kartce A narysowano pionowy odcinek linii prostej. głównie obserwacji zachowania zwierząt i eksperymentu.18 na pole w poszukiwaniu brakującego ogniwa całości. mający jednak wiele cech specyficznych. zgodny z ogólnymi założeniami tego kierunku. Lewin pojmował psychikę jako dynamiczny układ pola o zróżnicowanych sferach. jej właściwości wywołują odpowiednie zachowanie poznawcze. że na pytanie „Która linia z kartki B jest równa linii z kartki A?” odpowiedzą jeden po drugim. jest ona częścią pola szeroko rozumianego. mogących uzupełnić braki w całości . Niektóre tezy psychologii postaci leżą u podstaw współczesnych badań z zakresu psychologii społecznej (procesy grupowe). o zróżnicowanych walencjach ( znaczeniu. Doceniono tam większą przydatność praktyczną tego kierunku. Ramka 5 Jednym z przykładów zastosowania metodologii lewinowsko-gesztaltowskiej w badaniach społecznych jest klasyczny eksperyment S. Opracował on system poglądów. Kierunek ten jest wytworem głównie amerykańskim. tworzących grupę opiniodawczą i uzgodnił z nimi. działające jako wektory o określonych siłach. Wyróżnił w nim sferę centralną. A i B. niż niektórych innych. trzeci 6 cm. psychologii ekologicznej (człowiek w środowisku) i psychologii ogólnej (myślenie twórcze). Nazwa tego nurtu wywodzi się od angielskiego słowa behaviour. Między sferami istnieją napięcia. W latach 80-tych ubiegłego wieku obserwowano swoisty renesans psychologii postaci. przejściową i peryferyczną. Ascha. a także pojęcia matematyczne (topologia) dla celów analiz psychologicznych. Pod wpływem argumentów J.

że określony bodziec ma właściwość wywoływania odpowiedniej reakcji. fakt zależności organizmu od środowiska. np. Watson odrzucił tę interpretację. a szczególnie wyraziście podkreślał to Pawłow. Jest to pogląd zwany centryzmem. według Watsona. instytucji wychowawczych. bodziec. stało się obiegowym w psychologii i stopniowo wyparło te. fantazjowania. (Inny behawiorysta. Przedstawione rozumienie zachowania. Formuła S – R oddaje. Znaczyło to. fizycznej. są tylko wyuczone. Ogólnie rzecz biorąc nie ma reakcji wrodzonych. jak widać. miłości i gniewu. rozumiane jako czynności motoryczne. bowiem organizm odpowiada na bodźce środowiska. uzyskiwane drogą introspekcji są niesprawdzalne. działają one jako nośniki energii zewnętrznej. E. reakcję ruchową jak i ogół reakcji ruchowych. subiektywistycznie określane elementy psychiki. R=reakcja) stała się podstawową kwestią. Główną metodą kierowania zachowaniem miało być warunkowanie. Sam eksperymentował w tej dziedzinie. Wypracowanie i zastosowanie praktyczne metod kierowania zachowaniem ludzi traktował jako istotne i pilne zadanie. a więc jest dowodem niekonsekwencji logicznej Watsona. że ostatnia forma została wyróżniona na podstawie zeznań introspekcyjnych. uwarunkowane przeżyciami psychicznymi. W obu przypadkach jako istotną traktowano kwestię kojarzenia bodźca i reakcji. wydzielania gruczołu bądź przybiera formę r e a k c j i w e w n ę t r z n e j w postaci myślenia („cichego mówienia). Holt prezentował pogląd przeciwny). a także reakcje celowe. siła nacisku na skórę itd. Jest to warunkowanie klasyczne w wydaniu behawiorystycznym. Behawioryzm był. emocji. właściwej reakcji na dany bodziec. rozumiane jako reakcje na bodźce ze świata zewnętrznego. z a c h o w a n i e . że ich połączenie dokonuje się w mózgu. W układzie tym nie było miejsca na świadomość i inne. według Watsona. Łączne oddziaływanie wielu bodźców tworzy sytuację stymulującą. I tylko to jest dostępne obserwacji badacza. natomiast możemy. że istnieje bezpośrednia zależność bodźca i reakcji. Niestety. B. Watson traktował psychologię jako naukę stosowaną. Wyjątkiem są reakcje emocjonalne lęku. w tym wydzielanie gruczołów. Procesy kojarzenia bodźca i reakcji w mózgu nie są dostępne obserwacji. Reakcja występuje bezpośrednio po zadziałaniu bodźca w formie ruchu. że dane. Watson prezentował się jako zwolennik e m p i r y z m u p o z n a w c z e g o . tzn. Z tego względu behawioryzm nazywano psychologią bez duszy. Uważał. jak i ogół reakcji. powiada Watson. watsonowsko rozumiane „zachowanie” nie zostało precyzyjnie określone i może znaczyć zarówno każdą reakcję. sensu bodźca na zachowanie. zatem można je kształtować zgodnie z potrzebami np. a to stanowi jeden z warunków uprawianie nauki. czyli wzbudzanie silnych emocji wrodzonych i kojarzenie z nimi neutralnych bodźców. bowiem nie podlegają kontroli innych. jaką wówczas stawała się psychologia. dzięki coraz to większej popularności poglądów Watsona. dokładnie prześledzić uczenie się zwierzęcia. Powszechnie jest znane jego radykalne przekonanie o dominującym wpływie środowiska na zachowanie ludzi-rzecz jedynie w doborze metod. Dlatego też odrzucił je jako zbędne i przeszkadzające rozwojowi nowej dyscypliny naukowej.Na organizm działają więc fale świetlne. nie uznawał wpływu znaczenia. użyteczną. szczura. Reakcje wyuczone siłą rzeczy muszą być plastyczne. Formuła S – R nawiązuje do tradycji asocjacjonizmu i koncepcji działania odruchu. utrzymując. przede wszystkim atakiem na introspekcjonizm i jego nadmierne zaufanie do samoobserwacji jako metody badań naukowych. np. wcześniejsze. Relacja S – R ( S=stimulus. Badacz ten odrzucał poglądy fenomenologów. Nie trzeba dodawać. . akustyczne. Tradycyjnie sądzono.19 podstawową przeszkodą w uprawianiu psychologii jako nauki ścisłej i obiektywnej jest pojęcie świadomości i introspekcyjna metoda jej badania. Przedmiotem badań psychologów miało być. interesującą behawiorystów.

co na „wejściu” i tego. Entuzjazm wyrosły na tle tworzenia nowego obrazu psychologii uniemożliwił mu krytyczne spojrzenie na szereg oczywistych uproszczeń. Zachowanie chłopca uległo zmianie pod wpływem uczenia się. Pierwszą reprezentuje B. . gdy możemy obserwować R. głównie ruchów. Pawłowa. Nastąpiła generalizacja bodźca. Jeden z jego uczniów żartobliwie powiedział. teorie osobowości i inne. Biorąc to pod uwagę badacz ten wyróżnił dwie odmiany zachowania organizmu: r e a k t y w n e i s p r a w c z e . Skinner zmierzał do wyeliminowania z psychologii wszystkich terminów. P. królika i innych owłosionych obiektów. drugą E. Miały one wskazywać na przebieg procesów psychicznych. S k i n n e r . że nie zawsze można obserwować oba człony relacji S – R. że Skinner bada pusty organizm i to oddaje istotę rzeczy. jednak. Dziecko początkowo nie bało się białego szczura. które odnoszą się do nie obserwowalnych desygnatów. substytutów cielesnych. Nie negował on istnienia i regulacyjnej roli psychiki. że wyeliminował on z nauki. nie są znane dalsze losy Alberta. tak. Jedynym dopuszczalnym wyjaśnieniem może być korelacyjnofunkcjonalne. Niestety. kupca. jedynie odrzucał terminy nieopisowe jako nieprzydatne do wyjaśniania zależności. myślenie. Czasami pojawia się reakcja bez poprzedzenia wyraźnie działającym bodźcem. języka. mówimy o nim wtedy. ust. a gwarantuję. prawidłowo rozwiniętych. prawnika. niemniej obserwowany ruch wyrażał. neurofizjologiczne hipotezy I. Pierwsze występuje wtedy. Watson: Psychologia z punktu widzenia behawiorysty) Skuteczność zalecanej metody sprawdził Watson na 11-to miesięcznym chłopczyku o imieniu Albert. z mogę losowo wybrać jedno z nich i wyszkolić go na dowolnego specjalistę: lekarza. Tak przedstawia się słynny behawiorystyczny manifest Watsona (J. Watson jest jednym z przedstawicieli radykalnego nurtu w behawioryzmie. na żebraka lub złodzieja”. i. podobne reakcje wystąpiły na widok futra. gdy przy kolejnych pokazach rozlegał się silny hałas (Watson uderzał młotkiem w metalową sztabę) to Albert już na sam widok szczura reagował lękiem. że aktualnie najbardziej znaczące odmiany powstały jako rezultaty radykalizacji i łagodzenia pierwotnej radykalności. i pozwólcie mi wychowywać je w moim własnym. specjalnym świecie. Zachowanie sprawcze jest bardziej „tajemnicze”. kauzalizm. Dopuszczał istnienie ruchów wewnętrznych (ukrytych). heurystykę. Dlatego też obserwacja ruchów uznawał za dobrą metodą poznawczą. Jego zdaniem badacz powinien interesować się jedynie faktami dającymi się obserwować i opisywać.20 Ramka 6 „Dajcie mi tuzin zdrowych niemowląt. np. pojawianie się obrazów wzrokowych w zależności od skurczy mięśni ocznych. zajmując się jedynie opisem tego. T o l m a n . Nie tylko nie używał pojęcia świadomość. lecz S nie jest dostępne obserwacji. co na „wyjściu”. lub nie istnieje. lecz również odrzucił wszelkie koncepcje hipotetyczne. determinizm. Interesujące jest to. przybierających postać ruchów. określone właściwości procesów i zjawisk psychicznych. gdy R pojawia się w następstwie działania S i gdy oba człony są dostępne obserwacji wzrokowej. Skinner zdawał sobie sprawę z tego. w jego mniemaniu. że mieniący się przełomowym nurtem behawioryzm Watsona nie odbiegał w wielu kwestiach od psychologii tradycyjnej. Przywiązując wielką wagę go obserwacji wzrokowej. artystę. którą uprawiał. Z biegiem czasu okazało się. Analizował np.na podstawie ruchów krtani. wypracował Watson zestaw tzw. Krytycy prac Skinnera zaznaczają. Współczesny behawioryzm znacznie odbiega od pierwotnej wersji.F. Co więcej.

co znaczyło. Z racji eksponowania roli celu w zachowaniu istot żywych tolmanowski behawioryzm zyskał miano celowościowego. W przypadku człowieka często kojarzy się je ze zmiennymi osobowości. zwane skrzynką Skinnera. musiało doprowadzić Tolmana do zakwestionowania zasadności formuły S – R. mapy poznawcze. Wyobraźmy sobie. że czarny kot przynosi nieszczęścia. Uczący się zaznacza właściwą jego zdaniem odpowiedź. Uznanie celu jako fenomenu psychicznego. Skuteczne stosowanie mechanizmów warunkowania miało doprowadzić do występowania w sytuacjach społecznych tylko reakcji aprobowanych. spotyka się z dezaprobatą. jest przede wszystkim reaktywne. że Skinner był posądzany o skłonności faszystowskie. W tym sensie ludzie staliby się zunifikowanymi. Dostrzegł to. w którym przypadkowo wykonany ruch badanego zwierzęcia (szczura. . poprawnie reagującymi automatami. chciał je wykorzystać dla kształtowania ludzi sprawnego społeczeństwa. kształtowania się przesądów i uprzedzeń społecznych. że reakcje na określony bodziec modyfikują stany organizmu. Pojęcie zachowania instrumentalnego pozwoliło behawiorystom włączyć się w nurt badań skomplikowanych zachowań społecznych. Pierwsze jest typowe dla zachowania reaktywnego. pozwalające właściwą drogą zmierzać do upragnionego pokarmu lub miejsca legowania. Skinner badania swe prowadził z myślą o praktycznych aspektach. Symbol O psychologowie odczytują jako zmienne pośredniczące.Jest nim tylko taka nagroda. która zwiększa prawdopodobieństwo powtórnego wystąpienia nagrodzonej reakcji. Ta triada terminologiczna uzyskała szeroki rozgłos i stała się użytecznym paradygmatem metodologicznym. w przekonaniu Skinnera. W ten sposób reakcja zastała w z m o c n i o n a . Po tych słowach nie zdziwi Czytelnika informacja. Dla badania ostatniego skonstruował Skinner urządzenie. że zwierzęta dążą w wielu przypadkach do celu. Bodźce (S). W pierwszym przypadku idzie o to. nagradzając ruchy obrotowe wygłodzonego gołębia. Zakwestionował on pogląd.. W efekcie tego zaproponował on modyfikację uwzględniającą wpływ stanów psychicznych na jakość wspomnianej relacji. w drugim o to. Metoda ta wymaga komputerowego przygotowania zestawu pytań i odpowiedzi do wyboru. by bodziec neutralny przekształcić w podnietę. że zachowanie zwierząt. a R oznacza zmienne zależne. Skinner. Wielu psychologów utożsamia wzmocnienie z nagrodą. Taki człowiek może nabrać pewności (i często nabiera!). ułatwiający przystosowanie do środowiska. występują u nich tzw. Przypadki tego typu zdarzają się też w środowisku naturalnym. gołębia).R. że komuś raz i drugi czarny kot przebiegł drogę i po każdym przypadku przydarzyło się mu jakieś „nieszczęście”. T o l m a n a wyraża dążenie do unikania uproszczeń i jednostronności. jeżeli błędna. Prezentowany autor jest twórcą założeń programowych i metod n a u c z a n i a p r o g r a m o w a n e g o . Takie zachowanie jest przypadkowym w kontekście relacji organizm-środowisko. nauczył go tańca à la walczyk. Jeżeli jest ona poprawną. to w terminologii Tolmana zmienne niezależne. a także osobowości człowieka. a tym bardziej ludzi. uwarunkowane przez bodźce środowiskowe. Działalność naukowa E . a zwierze wzbogacało repertuar zachowań. wpływającego na zachowanie. już bez ingerencji eksperymentatora. drugie dla instrumentalnego. a odpowiadający oczekiwaniom eksperymentatora nagradzano dawką pokarmu. zostaje wzmocniona stwierdzeniem „Dobrze!”. Skinner uściślił rozumienie bądź co bądź podstawowego w systemie behawiorystów pojęcia „w z m o c n i e n i e ” . W jego interpretacji przybrała ona postać S-O. by pojawiła się nieznana (nie występująca) dotychczas reakcja.21 Wyodrębnienie zachowanie reaktywnego i sprawczego pozwoliło Skinnerowi i jego współpracownikom precyzyjnie odróżnić warunkowanie k l a s y c z n e od i n s t r u m e n t a l n e g o . Jest to mechanizm.

Istota ewolucji polega m. Środowisko nie działa na pojedynczy organ zmysłowy lub na wyizolowaną funkcję psychiczną. dobrze przystosowane do środowiska rozmnażają się i opanowują coraz to nowe połacie Ziemi. Dodatkowo metodologię behawiorystyczną wzmocniło Koło Wiedeńskie. Walka ta jest siłą napędową rozwoju form życia. że korzystne właściwości utrwalają się i są przekazywane następnym pokoleniom. świadomości jest kontrolowanie przebiegu czynności złożonych. i na tym. Jej siła i popularność służyła także rozpowszechnianiu tego stylu myślenia. Jej celem jest p r z e t r w a n i e . Takie rozumienie istoty organizmu i oddziaływania środowiska wykluczyło przeciwstawianie ciała i psychiki i traktowanie ich jako istniejących równolegle.in. Z form prostszych rozwijają się bardziej skomplikowane. L. podkreślający wielkie znaczenie tzw. Przy tym olbrzymie nakłady na naukę w USA umożliwiały prowadzenie licznych i niekiedy bardzo kosztownych eksperymentów. czyli pogląd traktujący psychikę jako nic nie znaczącą ozdobę istoty ludzkiej. Środowisko przestało być zestawem stymulatorów wymuszających na organizmie właściwe mu zachowanie. Wykształcone wyrazy emocji są bardzo trwałe. Takie nastawienie dominuje we współczesnej psychologii. Druga połowa XIX wieku była okresem powstawania wielu znaczących dla psychologii prac i idei naukowych. Odsłanianie zębów było użyteczne w walce. który w pracy „O pochodzeniu gatunków” przedstawił i uzasadnił teorie ewolucji. zdań protokolarnych. 5 Darwinizm w psychologii. Funkcją np. . Wśród nich poczytne miejsce zajmują sformułowane przez K. Stała się ona także skutecznym antidotum na e p i f e n o m e n a l i z m . czyli filozoficzny ruch neopozytywistyczny. często akcentowane przez psychologów zorientowanych biologicznie. Psychologia ewolucyjna. sprawniejsze. a stało się czynnikiem kreującym jego właściwości. służących wyjaśnianiu procesów psychicznych. np. Organizm z kolei zwrotnie oddziałuje na środowisko wpływając na kształtowanie równowagi między nimi. Darwin sądził. świadomość. głównie amerykańskiej. ale pojawiły się one w wyniku przekształceń ruchów użytkowych. Organizmy walczą o byt.22 Behawioryzm stał się znaczącym elementem kultury amerykańskiej. by umiarkowanym natywistą. Zgodnie z nią gatunki istot żywych podlegają stałej przemianie. których desygnaty nie są obserwowalne. ponieważ są składnikiem struktury organicznej nie podlegającej znaczącym przemianom.taka była opinia Darwina. Darwin przedstawił nową koncepcję relacji organizm-środowisko. Jednak w świetle jego teorii pojawił się nowy problem: czy nabyte w trakcie życia jednostki korzystne dla gatunku cechy są przekazywane potomstwu czy też zanikają. który jest strukturą niepodzielną funkcjonalnie niezbędnych części składowych. Ruchy mimiczne są wyrazem przeżywanych emocji. I d e a r ó w n o w a g i z e w n ę t r z n e j ( h o m e o s t a z y ) odgrywa nadal istotną rolę w myśleniu psychologów. Mimo tego wsparcia neobehawioryści tacy jak Tolman czy C. Hull zaakceptowali w końcu używanie terminów. czyli danych obserwacyjnych. silne. „Wyraz emocji u człowieka i zwierząt” pokazał on w jak skomplikowany sposób działa mechanizm dziedziczenia. że niektóre cech organizmu są dziedziczne. Do tych myśli Darwina nawiążą reprezentanci psychologii funkcjonalnej. Osobniki słabe giną. D a r w i n a . zarówno jednostkowy jak i gatunkowy. rozluźnienie mięśni odsłaniających z kolei przybiera formę uśmiechu. W pracy pt. Działa ono h o l i s t y c z n i e (całościowo) na cały organizm. Jest to stanowisko s u r w i w a l i z m u .

że świadomość. Nazwa kierunku wywodzi się od stosowanej metody analizy przeżyć pacjenta.Od jego nazwiska wywodzi się druga nazwa kierunku: freudyzm. Od tego czasu ruch testologów tworzy jeden z filarów psychologii stosowanej. Galton interesował się dziedziczeniem cech ludzi genialnych. Bo kto i czyje cechy miałby kwalifikować do reprodukcji. Skoro tak. S. jakie spełniają stany i procesy psychiczne w realnym środowisku. pomysłową. skutki mogły być potworne. D e w e y . w jego ślady poszedł A. Uzyskał przeto szeroką popularność wśród laików. neurofizjologii (H.S. twórca funkcjonalnej teorii myślenia. J . że funkcją widzenia jest ułatwianie wykonania różnych czynności motorycznych. a psychoanaliza ma liczne grono wybitnych reprezentantów jej różnorodnych odmian. jeden z wybitnych psychologów amerykańskich podkreślał. bowiem zawęża zakres nurtu do poglądów samego Freuda. Woodwortha. uzdolnioną literacko przy tym niezwykle spostrzegawczą. Współkształtowały ją również poglądy Brentano i filozofów-pragmatystów. Nie jest ona właściwą. sytuacji życiowych. (słynne określenie „strumień świadomości”) należy rozumieć jako efektywny środek walki o byt.Spencer. Jakson). Materiał dowodowy jego twierdzeń pochodzi głównie z obserwacji pojedynczych pacjentów lub tzw. akceptująca formułę R=f (S x O). Jego podstawowe założenia. H. E. wypracował wiedeński lekarzpsychiatra Zygmunt F r e u d ( 1 8 5 6 . Była to szkoła o profilu metodologicznym.23 Poglądy Darwina wywarły silny wpływ na wielu uczonych. popularyzator ewolucjonizmu. rozumuje Galton. ujmowanej ilościowo. Program działania w tej wersji nazwał eugeniką. na podstawie dziejów wybitnych angielskich rodzin napisał prace pt. inspirowały one powstawanie licznych analiz z zakresu kultury i sztuki. Kolejną wybitną postacią nauki amerykańskiej był J. Binet. reprezentowanej przez R. G a l t o n . tworzone z myślą o potrzebach medycyny. Przedstawiony został obrazowo. Myśli Freuda transponowano na sztuki teatralne. w swobodnym stylu. S. pojętą jako strumień doznań. Hall. J a m e s . zajmujących się psychologią i naukami pokrewnymi. R . Miało ono służyć koordynacji potoku aktywności organizmu w środowisku. twórca chicagowskiej szkoły funkcjonalnej twierdził np. Psychoanaliza. Rozwinął się ruch zwany darwinizmem. Geniusz dziedziczny. bez przestrzegania rygorów typowo akademickiej prezentacji problemów i sposobów ich rozwiązywania. psychologowie rozwojowi ( W. pomiędzy badanymi elementami. a przede wszystkim F . J. Intencje autora były wspaniałe. Romanes. To samo dotyczy dyskwalifikacji cech.1 9 3 9 ) . Odwołanie się badacza do którejś z tez prekursora było już wystarczającą podstawą uznania takiej przynależności. to istnieje możliwość doskonalenia istot ludzkich poprzez sterowanie przekazem cech. a także jako „organ” sterowania układem nerwowym. W efekcie zapewne doszłoby do przymusowej eutanazji. A n g e l l . Inaczej rozumiano funkcjonalność w szkole kolumbijskiej. To właśnie on opracował pierwsze testy pomiaru inteligencji. Preyer.. . W. Aby wykazać rozmiary różnic w poziomie inteligencji geniusza i człowieka przeciętnego musiał opracować dobre sposoby pomiaru tej cechy. Nabyte w życiu jednostkowym i korzystne biologicznie cechy psychiczne są przekazywane z pokolenia na pokolenie. Z darwinizmem dość luźno wiąże się amerykańska psychologia funkcjonalna. 6. J. Jej wyróżniającą cechą jest badanie i opis funkcji. Morgan. świadomości adaptowania do nowego otoczenia itp. Loeb i inni). L. Do prac Darwina odwoływali się zoopsychologowie (G. Freud był osobą o bujnej fantazji. Heckel). Jej zwolennicy dążyli do poznawania funkcjonalnej zależności.

podobnie jak proces jej przepływu. lub jedynie wybiórcze zapominanie pewnych imion. co robi i dlaczego tak właśnie postępuje jest uwarunkowane psychicznie. Lindzey) lub instynktów (G. a przez to traci pewną ilość skierowanej na siebie. niekiedy opisywany jako główny popęd życia. W późniejszej . jest od niej „bogatsza” o pewne elementy. że są tak niemiłe lub kłopotliwe. kierujące energię na samego siebie. informację prasową lub coś podobnego. energia toruje sobie drogę zastępczą. co pociąg. które istnieją obok świadomości są p r z e d ś w i a d o m o ś ć i n i e ś w i a d o m o ś ć. Ze względu na ukierunkowanie energii Freud wyróżnia libido p r z e d m i o t o w e . takich jak niedowład kończyn. określa ją termin l i b i d o .24 Jedno z podstawowych twierdzeń Freuda dotyczyło istoty psychiki. że Freud nie dostrzegł faktu. (Poczucie niskiej wartości często wynika z oceny społecznej. Energia fizyczna (fizjologiczna) może przekształcać się w energię psychiczną.Podstawowym popędem według Freuda jest popęd seksualny. d e t e r m i n i z m u p s y c h o l o g i c z n e g o ) Zatem zachowanie człowieka. jej fizyczna forma powstaje w wyniku procesów przemiany materii. Natomiast treści nieświadomości są niedostępne retrospekcji. zaczerpniętym z łaciny i znaczący tyle. Nieświadomość jest siedliskiem energii. który nie zdaje sobie sprawy z tego. Brett). życzenie. W języku psychologii libido opisuje się jako przejaw działających popędów (G. zanik czucia. musi znaleźć swe naturalne ujście. kto ją przeżywa. Może dziwić to. Freud wyciąga z tej kalkulacji rachunkowej zaskakujący wniosek: zakochany z powodu utraty energii żywi poczucie niskiej wartości swojej osoby. Jakość energii nieświadomości jest uwarunkowana biologicznie. Freud był konsekwentnym zwolennikiem prawa zachowania energii. że nie chcemy ich ujawnienia nawet przed samym sobą. Zakochany przenosi energię na osobę ukochaną. ale nie „świadomościowo”. o czym konkretniej za chwilę. Mamy wtedy do czynienia z osobowością narcystyczną. Jeżeli więcej skieruje się jej na obiekt zewnętrzny. W przypadku powstania blokady ujścia naturalnego. a takim czynnikiem według Freuda są stłumione pragnienia. czasowa ślepota i inne. stanie wyparcia. że miłość do drugiego człowieka i innych ludzi wzbogaca psychicznie tego. Podkreślał on. (jest to koncepcja tzw. rozumiany szeroko.S. np. histeria. Podział energii na obiekty zewnętrzne i na samego siebie dokonuje się na zasadzie rachunku ilościowego. a więc takie. Energia wytworzona nie ginie. gdy przypominamy zapomnianą nazwę jakiejś miejscowości. Dzieje się tak. że psychika nie sprowadza się do świadomości. prowadzi do wystąpienia konwersji. proces ten przebiega poza świadomością. W leczeniu tych dolegliwości stosował Freud metodę analizy (p s y c h o a n a l i z y) przeżyć. poetycko zwany Erosem. procesy organiczne i psychiczne rozumiał jako przekształcanie form energii. Tymi czynnikami psychicznym. Procesy psychiczne poza tym są ciągłe. odrzucenia) Na szczęście miłość bywa odwzajemniana i wtedy przekazana energia zostaje zwrócona. przypomnieniu. Znajduje się one w tzw. Zablokowanie naturalnego kanału przepływu energii. przez świadome przeżycie ich treści osiągał stan katarsis. natomiast świadomościowe nie mają tej właściwości. Ilustracją może tu być unikanie bez powodów określonych miejsc. o czym obszerniej we fragmencie o osobowości. uwarunkowanych psychicznie. które w przeszłości doprowadziły do powstania urazu lub wydarzenia traumatycznego i uświadamiając ich przyczynę. czyli oczyszczenia psychiki z niepożądanych myśli lub wyobrażeń. dążenie. to zmniejszy się ilość energii narcystycznej i odwrotnie. a próby ich wydobycia napotykają na opór. czyli objawów cielesnych. Znaczy to. Pogląd ten wpłynął na rozumienie wielu zjawisk psychicznych. które ukierunkowuje energię na zewnątrz organizmu i libido n a r c y s t y c z n e . Treści przedświadomości mogą być bez trudu przywołane do świadomości. urazy. stany nerwicowe. Każde przeżycie i każde zachowanie ma w przekonaniu Freuda swą przyczynę psychiczną.

25

fazie twórczości, pod wpływem wydarzeń wojennych wprowadził Freud do treści libido również popęd agresji, który symbolizuje Thanatos, mitologiczny bóg śmierci. Popęd ten był również przedstawiany jako tendencja powrotu życia organicznego do materii nieorganicznej. Libido, energia seksualna, rządzi się zasadą przyjemności. Jednak nie występuje ona wyłącznie w postaci przyjemności erotycznej. W ujęciu Freuda „seksualne” znaczyło tyle co „przyjemne doznanie cielesne”(C.Thomson, 1965)). Niemniej dostrzegał on element erotyczny w działaniu każdego organu. Libido jest więc wielopostaciowe, zmienia się na przestrzeni życia ludzkiego, prze-chodzi przez różne fazy rozwojowe, jest obecne w przeżyciach dziecięcych i osób podeszłego wieku. Z powyższego powodu przypisano Freudowi tzw. p a n s e k s u a l i z m, czyli upatrywanie motywów seksualnych we wszelkich formach zachowania. Niektóre wątki teorii Freuda skłaniały do przyjęcia takiej interpretacji. Sądził on np. że motyw seksualny leży u podstaw powstania religii. Ludzie pierwotni, według niego, żyli w hordzie, na czele której stał potężny ojciec-przywódca, podporządkowujący sobie wszystkie samice. Młode, dorastające samce, spychane na margines hordy, zazdrosne o samice w końcu zbuntowały się, połączyły swe siły i zamordowały ojca, zjadając jego ciało. Dominując w hordzie odczuwali podziw dla zamordowanego ojca, uczta totemiczna stała się wyrazem identyfikacji z zamordowanym, przejęciem jego siły. Dało to początek kultowi religijnemu Wielkiego Ojca, moralności, a także stało się motywem trwania wszelkich organizacji.( K. Pospiszyj.1991,G. Morgan, 1999)). Od czasu mordu ojca trwa do dzisiaj tłumienie popędów, ich moralna restrykcja. Energia libido znajduje zatem wyjście zastępcze w postaci twórczości kulturowej, w poezji, malarstwie, rzeźbie. Co więcej, cała cywilizacja jest skutkiem zastępczego ujawniania się tłumionej energii libido.(H. K. Wells,1968). Proces psychicznego rozwoju ludzkości (filogenetyczny) jest powtarzany w rozwoju ontogenetycznym, Freud opowiedział się zatem za teorią rekapitulacji, kompleks Edypa, wątek wiece znaczący w teorii freudowskiej, występujący u chłopców, jest tego dowodem. Interesujące jest to, że mimo druzgocącej krytyki ze strony psychologów R.Sears) i antropologów (M. Mead), teoria kompleksu Edypa jest nadal żywotna wśród psychologów-praktyków. Zarzut panseksualizmu jest nie w pełni trafny, bowiem Freud uwzględniał motywację innego typu niż seksualna. Identyfikacja np. rozumiana jako pogłębione naśladownictwo dokonuje się w wyniku rozpoznania możliwości zaspokojenia potrzeb dzięki formom zachowania, przejętym od osoby naśladowanej. Podobnie tendencja do powtarzania (przymus powtarzania) nie jest motywowana stanem libido. Niemniej gros postępków i czynów ludzkich warunkują motywy libidalne, tłumione i skrywane, a jednak silne i niemożliwe do wyeliminowania. Nieprzyjemne treści, wyparte do podświadomości, znajdują ujście w zachowaniach kompulsywnych. Słynna metoda terapii psychoanalitycznej tzw. w o l n y c h s k o j a r z e ń polega na wydobywaniu z nieświadomości treści treumatycznych i ponownym ich świadomym przeżywaniu. Pacjent w swobodnej atmosferze relacjonuje wszystkie nasuwające mu się myśli, opisuje „bieg myśli”, skojarzenia. Psychoanalityk stara się rozpoznać te, które zostały wyparte i uświadomić pacjentowi ich treść i znaczenie w powstawaniu zaburzenia. Uświadomienie przyczyn dolegliwości psychogennych miało być zabiegiem ozdrawiającym, prowadzącym do katarsis, uwolnienia od przykrych napięć. Pogłębione rozpoznanie analityczne, jakiemu poddał Freud marzenia senne, pomyłki językowe, tzw. „przejęzyczenia”, zapominanie nazwisk osób nie lubianych, gubienie przedmiotów w dowolny sposób kojarzących się z czymś lub kimś niemiłym, doprowadziło do wniosku, że te i im podobne zachowania są uwarunkowane m o t y w a m i n i e ś w i a d o m y m i . Wymykając się kontroli świadomości przybierają one różne formy wyrazu przeżyć nieświadomych.

26

Ramka 7 „Freud nie był może rygorystycznym naukowcem ani pierwszorzędnym teoretykiem, lecz był cierpliwym, drobiazgowym, bystrym obserwatorem oraz wytrwałym, zdyscyplinowanym, śmiałym, oryginalnym myślicielem. Ponad wszystkie zalety jego teorii wybija się jedna-stara się ona rozpatrywać ludzi z krwi i kości, żyjących po części w świecie realnym, a po części w świecie marzeń i fantazji, pełnych konfliktów i wewnętrznych sprzeczności, a jednak zdolnych do racjonalnego myślenia i działania, motywowanych przez siły mało im znane i przez aspiracje wykraczające poza ich możliwości, na zmianę tępych i bystrych, sfrustrowanych i zadowolonych, pełnych nadziej i rozpaczających, samolubnych i altruistycznych; krótko mówiąc skomplikowane istoty ludzkie. Wielu ludzi uważa, że taki obraz jednostki odznacza się głęboka trafnością” cyt. z C.S. Hall, G. Lindzey: Teorie osobowości, PWN, Warszawa 1994 r., str.73.

Freud zainicjował i przyczynił się do rozwoju ruchu psychoanalitycznego, początkowo bardzo skromnego, w pierwszych spotkaniach brały udział tylko cztery osoby, z biegiem czasu o zasięgu międzynarodowym. Wraz ze wzrostem uczestników ruchu rosła różnorodność interpretacji twierdzeń psychoanalitycznych, pojawili się pierwsi desydenci. Podważali oni głównie zasadność freudowskiej orientacji biologiczno-libidalnej. Wybitnymi przedstawicielami psychoanalizy, partnerami dyskusji Freuda, byli C a r l G . J u n g i A l f r e d A d l e r . Pierwszy z nich jest uznanym twórcą teorii z b i o r o w e j n i e ś w i a d o m o ś c i , która jest spuścizną doświadczeń setek pokoleń naszych przodków i wciąż funkcjonuje w naszych umysłach. Składają się na nią m. in. a r c h e t y p y , czyli wrodzone, ewolucyjnie utrwalone w świadomości pokoleń skłonności. Przykładami mogą być archetyp matki, siły, energii, szybkości, boga-słońca i inne. Znajdują one swój wyraz w symbolach i działaniach symbolicznych. Adler, początkowo bliski współpracownik Freuda, później oponent, podważył znaczenie panseksualizmu, jego zdaniem dominującym motywem ludzkiej aktywności jest d ą ż e n i e d o m o c y („wola mocy”). W późniejszych pracach akcentował d ą ż e n i e do w y ż s z o ś c i, a termin ten zawierał również wątek-postulat doskonalenia. Adler wyraźnie podkreślał rolę k o m p l e k s u n i ż s z o ś c i jako motywu dążenia do mocy, wyższości, znaczenia. Drugie pokolenie psychoanalityków, nastawione reformatorsko w stosunku do freudyzmu, reprezentują m.in. K a r e n H o r n e y , H a r r y S . S u l l i v a n , E r i c h F r o m m i E r i k H . E r i k s o n . Ruch stworzony prze nich nosi zbiorczą nazwę n e o p s y c h o a n a l i z y . Cechą charakterystyczną nurtu jest przywiązywanie dużego znaczenia do społecznych uwarunkowań zachowania ludzi. Wynika to ze wspaniałego rozwoju badań społecznych (psychologii społecznej), pozwalającego właściwie rozumieć wpływ tego czynnika na psychikę i zachowanie ludzi. K. Horney dostrzegła znaczenie poczucia bezpieczeństwa, opracowała teorię l ę k ó w n e u r o t y c z n y c h , wynikających z niezaspokojenia potrzeby bezpieczeństwa. Sullivan podkreślał znaczenie s t o s u n k ó w i n t e r p e r s o n a l n y c h dla rozwoju ludzkiej jaźni. Jeżeli są niewłaściwe, wywołują lęki społeczne. Ludzie, broniąc się przed nimi, stosują środki ochronne, np. kłamstwa. Ogół środków ochronnych tworzy jaźń danej jednostki. Fromm, autor słynnej książki pt. „Ucieczka od wolności” krytykując totalitaryzm stwierdzał, że poznanie psychiki człowieka musi być oparte na analizie jego potrzeb. Człowiek jest istotą biologiczno-społeczną, żyjąc w warunkach cywilizacji zatracił biologiczną orientację i nie wypracował niezawodnej orientacji społecznej. Fromm był przekonany, że podstawą ostatniej może być jedynie miłość twórcza (lepiej być niż mieć), uwidaczniająca się we wzajemnej

27

opiekuńczości i trosce. Fromm opracował teorię t r a n s c e n d e n c j i oraz typologię osobowości ludzi współczesnego świata, akcentując walory typu twórczego. Erikson wykorzystując założenia teoretyczne psychoanalizy opracował teorię rozwoju osobowości człowieka. Wyróżnił on 8 faz rozwojowych na podstawie kryterium ważnych do rozwiązania problemów życiowych danego okresy życia i kształtowania się tożsamości jednostki. Psychoanaliza w rezultacie prac drugiego pokolenia twórców stała się humanistyczną i zorientowaną społecznie. 7. Psychologia humanistyczna. Psychologia humanistyczna bywa określana jako „trzecia siła” ze względu na to, że jej reprezentanci poddali gruntownej krytyce poglądy behawiorystów i psychoanalityków, dwu najbardziej znaczących nurtów psychologicznych drugiej połowy XX wieku. W wyniku tej właśnie krytyki kształtowały się niektóre przeświadczenia twórców tego kierunku. Na jego ostateczny kształt wpłynęły również fenomenologia, egzystencjalizm, potrzeby współczesnej psychoterapii i tradycja humanistyczna. Łatwo zatem domyślić się, że nie jest to kierunek jednolity, spójny teoretycznie. Wybitnymi przedstawicielami psychologii humanistycznej są: A b r a h a m M a s l o w , C a r l R o g e r s , J . T . F . B u g e n t a l , C h a r l o t t e B u h l e r , R o l l o M a y i inni. Ich poglądy różnią się w kwestiach szczegółowych, łączy natomiast podzielane przekonanie, że przedmiotem psychologii winien być człowiek jako całość „Człowiek jako taki jest czymś więcej niż sumą swoich części”- (J. F. T. Bugental), wrażenia lub reakcje można opisywać i mierzyć, będzie to wiedza (pożyteczna!) o przedmiocie wrażeń lub reakcji, ale nie o człowieku. Człowieka należy poznawać innymi metodami, pozwalającymi wykorzystać różne źródła informacji o nim. Psychologia -powiada Maslow- dojrzała już do tego, by odpowiedzieć na najważniejsze pytania, stawiane od wieków przez humanistów. A są to: jakim jest „dobre życie?”, co to znaczy „dobry człowiek?”, jak nauczyć ludzi wybierać „dobre życie”? Odpowiedź znajdziemy badając i obserwując różne gatunki istot, żyjących w naturalnych warunkach. Organizmy mając swobodę wyboru pokarmu zawsze wybierają właściwy, a szkodliwy dla niego odrzucają. Podobna zdolność regulacyjna występuje u noworodków ludzkich, organizm niemowlęcia sprawnie reguluje czas snu, jedzenia, wydalania i inne. Organizm wyraża „mądrość ciała”, kieruje się zasadą homeostazy preferuje istotne dla niego wartości. Jednak wspomniana mądrość ciała nie jest doskonałą, np. wyczucie zapotrzebowania na witaminy często zawodzi. Ludzie chorzy psychicznie albo upośledzeni umysłowo zazwyczaj dokonują błędnych wyborów, szkodzą sami sobie. Zaliczamy ich do grupy „źle wybierających”, ich organizmy nie mogą wskazać tego jakie wartości stanowią o dobrym życiu i dobrym człowieku. Natomiast organizmy „dobrze wybierających” (good choosers) niezawodnie pokazują istotę dobrego życia i dobrego człowieka. Dobrze wybierających charakteryzują, zdaniem Maslowa, następujące właściwości:1) klarowna, bardziej dokładna percepcja rzeczywistości, 2) większa otwartość na doświadczenie, 3) pełniejsza integracja, zwartość i spójność (unity) osoby, 4) wzmożona spontaniczność, ekspresywność, żywotność, pełnia funkcjonalna,5) wyraziste Ja, ukształtowana tożsamość, autonomia, niepowtarzalność, 6) niezależność sądu, obiektywizm, wykraczanie poza Ja, 7) odkrywczość i twórczość, 8) zdolność łączenia tego, co konkretne z tym, co abstrakcyjne; pierwotnych i wtórnych procesów poznawczych itp.,9) demokratyczna struktura charakteru, 10) zdolność miłowania.

28

Osoby dobrze wybierające swój emocjonalny stosunek do życia opisują następującymi określeniami: spokój, szczęśliwość, nawet euforia, rozkoszowanie się życiem, smakowanie jego odcieni, radość, ufność wobec ludzi i siebie, wyzbycie się lęków i inne. Organizm ludzki aby funkcjonować musi zaspakajać zarówno potrzeby biologiczne, uwarunkowane jego strukturą, jak i psychiczne, o bardziej zróżnicowanej genezie. Potrzeby muszą być nieustannie zaspakajane, gdyż deprywacja prowadzi do słabości, chorób lub zahamowania wzrostu. Ludzie zdrowi, dobrze wybierający są wolni od tego typu dolegliwości. Potrzeby człowieka mają strukturę hierarchiczną, obrazowo przedstawia ją tzw. Piramidka Maslowa. Tworzy ją pięć klas potrzeb, u podstaw znajdują się potrzeby fizjologiczne, następnie bezpieczeństwa, szacunku (prestiżu), afiliacji i na szczycie potrzeby samorealizacji. Hierarchiczność potrzeb oznacza, że mogą one być zaspakajane w ściśle określonej kolejności. Jako pierwsze, według mniemania Maslowa muszą być zaspokojone potrzeby fizjologiczne, a więc pokarmu, napoju, powietrza (tlenu), snu, wypoczynku i inne. Po ich wyciszeniu do pewnego poziomu do głosu dochodzą potrzeby bezpieczeństwa i ten mechanizm powtarza się aż do szczytu piramidki. Charakteryzując ten układ potrzeb wprowadza Maslow istotne rozróżnienie między nimi. Potrzeby samorealizacji nazywa potrzebami wzrostu, natomiast pozostałe potrzebami niedoboru. To rozróżnienie podkreśla odmienność motywacyjną obu wyróżnionych grup. Motywy kształtujące się pod wpływem potrzeb niedoboru tracą swą siłę po zaspokojeniu danej potrzeby, natomiast siła motywacji samorealizacji, rozwoju osobniczego działa stale i nasila się w miarę postępu, osiągnięć na tej drodze postępowania. Samorealizacja zapewnia doznania wielu emocji pozytywnych, a o tym wie każdy, kto opanował upragnioną nową sprawność. Samorealizacja to również aktualizacja możliwości jednostki, to jej pełny rozwój. Maslow wyraźnie podkreśla, że samorealizacje występuje u ludzi dobrze wybierających, natomiast źle wybierający są niezdolni lub zdolni w nikłym stopniu do samorealizacji. Celem i zadaniem psychologii humanistycznej, a szczególnie psychoterapii jest wspomaganie dążeń do samorealizacji Rogers wyeksponował kilka innych elementów psychologii humanistycznej. Interesował go organizm jako nośnik doświadczenia osobniczego. Nie psychika, ale cały organizm jest tym nośnikiem doświadczenia. Gromadzone w nim doświadczenie może być świadome, wyrażane symbolicznie, słownie i nieświadome. To ostatnie nazywa Rogers subcepcją, czyli percepcją bez świadomości. Mogą to być jakieś skłonności (bias), nie uświadamiana tendencyjność lub iluzja. Całość doświadczenia organizmu wyznacza jego pole fenomenologiczne, czyli indywidualny układ orientacji. W układzie tym najważniejszym elementem jest ja jednostki. Relacja ja i organizmu decyduje o sprawności i zdrowiu psychicznym jednostki. Jeżeli istnieje odpowiedniość, człowiek funkcjonuje dobrze, w przypadku jej baraku występują zaburzenia. Ostatnie może pojawić się np. w rezultacie niewłaściwych ocen dziecka ze strony rodziców , nauczycieli lub innych osób. Podobnie działa niezgodność pomiędzy ja realnym, a ja idealnym, rozziew między nimi prowadzi do napięć psychicznych i szeregu zaburzeń funkcjonowania jednostki w społeczeństwie. Układ orientacyjny jest niepowtarzalny, subiektywny, trudno poznawalny dla obserwatora zewnętrznego. Psycholog-terapeuta dzięki empatii „zbliża się” do jego poznania, ale pełni wiedzy o nim nie osiąga. Z tego m. in. powodu Rogers wypracował metodę terapii, polegającej na pomaganiu pacjentowi w kierowaniu procesem doskonalenia własnego organizmu. Jest to t e r a p i a z o r i e n t o w a n a n a k l i e n t a . Pozwala ona unikać narzucania pacjentowi schematów akceptowanych przez terapeutę i respektować indywidualność pacjenta. Rogers, opisując rolę psychologa w grupie terapeutycznej nie używa określenia „prowadzący” lecz z re-

29

guły posługuje się terminem „facilitator”, wskazującym na to, że jego zadaniem jest ułatwianie przebiegu jakiegoś procesu lub wykonania danej czynności.

Ramka 8 Wypowiedź Charlotty Buhler na zjeździe Towarzystwa Psychologii Humanistycznej, rok 1973. „Zaczęłam się interesować psychologią na początku tego stulecia. Najbardziej fascynowało mnie pytanie, czego dotyczy ludzkie życie? Wierzyłam, że psychologia odpowie mnie na nie. Pamiętam sarkastyczną uwagę mojego nauczyciela psychologii w ostatniej klasie liceum: psychologia nie jest tym, czy sądzisz, że jest. Nie powie ci ona nic o życiu. Dowiesz się tam o zmysłowych reakcjach na bodziec i o procesie uczenia się. Byłam okropnie rozczarowana i powiedziałam: dobrze, to ja uczynię ją badaniem życia ludzkiego...przy jej pomocy będziemy mogli odpowiedzieć sobie na pytanie jak żyć, po co żyć i w jaki sposób nawiązywać kontakty z innymi ludźmi. W mojej pracy badawczej koncentrowałam się głównie na dwu problemach: Czego ludzie naprawdę w życiu chcą i jak przebiega proces kontaktów międzyludzkich”. Cyt. za Z. Rosińska: Psychologia humanistyczna, s.241 Literatura zalecana: - E. Kosnarewicz, T. Rzepa: Skrypt z historii myśli psychologicznej, DSS, Szczecin, 1995 r. - M.G. Jaroszewski: Psychologia XX wieku, PWN, Warszawa, 1985 r. - Z. Rosińska, Cz. Matusewicz: Kierunki współczesnej psychologii, PWN, Warszawa, 1987 r. - C. Thomson: Psychoanaliza, narodziny i rozwój, PWN, Warszawa, 1965 r. - T. Tomaszewski: Główne idee współczesnej psychologii, Wyd. „Żak”, Warszawa, 1998 r. - R. Stachowski: Historia psychologii: od Wundta do czasów najnowszych, w: J.Strelau(red): Psychologia, podręcznik akademicki t.I.,GWP, Gdańsk, 2000 r.

Pod wpływem tego stanu pobudzenia w korze mózgowej zapada decyzja wyboru odpowiedniej reakcji organizmu. Natomiast sympatyczny działa w sytuacjach zagrożenia. że człowiek świetnie sobie radzi w tak odmiennych środowiskach jak naturalne i cywilizacyjne. Nie są to drogi izolowane od siebie. Współczesny stan wiedzy pozwala bez ryzyka pomyłki stwierdzić. Szacuje się. w regulowaniu zakresu i siły ruchu przy zmieniającym się położeniu ciała w przestrzeni. mimo znaczących postępów nauki w tej dziedzinie. Środowisko naturalne charakteryzuje się znaczną zmiennością. ziemskie i te sztuczne. jego położeniu w przestrzeni itp. poprzez interneurony. W mózgu znalazło to wyraz w postaci mechanizmów „awaryjnych”. wzrasta częstotliwość uderzeń serca. Informują o działających na organizm bodźcach środowiska lub o stanie organizmu. trwającym miliony lat. po charakterystyce niektórych właściwości układu peryferyjnego. Odrębną kwestią jest zakres i głębia poznania tego związku. w jakich powstawał. który dzieli się na o ś r o d k o w y i o b w o d o w y u k ł a d n e r w o w y . zwiększa się podaż tlenu do krwi. Mózg jest elementem układu nerwowego. W wyniku jego interwencji krew odpływa z organów wewnętrznych do mięśni. zmienia się rytm oddychanie. dotychczas nie mających znaczenia konfiguracjach cech środowiska. W organizmie pełni on rolę organu sterującego procesami wewnętrznymi i zachowaniem w środowisku zewnętrznym. że siadając na krzesło nie opadamy zbyt szybko lub to. tworzone na statkach kosmicznych. funkcjonujący umysł. że w warunkach typowych mózg wykorzystuje jedynie niewielki procent swoich możliwości. niezbędnej dodatkowej mobilizacji sił organizmu. wymagających nadzwyczajnego wysiłku. Impulsy te powstają w r e c e p t o r a c h . że mózg przede wszystkim przystosował się do pełnienia swej roli w warunkach naturalnych. Mózg ludzki. Zrozumiałą przeto jest rzeczą. Potwierdzeniem tego poglądu jest fakt. Funkcjonalnie obwodowy układ nerwowy dzieli się na s o m a t y c z n y u k ł a d n e r w o w y . Układ autonomiczny z kolei dzieli się na układ s y m p a t y c z n y i p a r a s y m p a t y c z n y . . a napotyka największe trudności przy poznawaniu samego siebie. istnieje między nimi współdziałanie niezbędne np. nadal stanowi największą tajemnicę natury. Mózg a psychika. napiętych mięśniach. Włókna ruchowe przewodzą impulsy z mózgu do mięśni i gruczołów przenoszą informacje. uruchamianych w przypadkach zagrożenia. że procesy i stany psychiczne człowieka zależą od funkcjonowania mózgu. Sprawności pierwszego zawdzięczamy np. normalne funkcjonowanie organów wewnętrznych. nośniki informacji do mózgu.nakazy wykonawcze. Paradoksalnie mózg. narasta pobudzenie emocjonalne i inne. to. np.30 Część III Szczegółowe zagadnienia psychologii Rozdział III. Komunikacja między neuronami czuciowymi i ruchowymi dokonuje się głównie pośrednio. które mogą być aktywowane w nowych. Po ustaniu zagrożenia znowu kontrolę przejmuje układ parasympatyczny i sytuacja wraca do normy. opiszę go w drugiej kolejności. względnie sprawnie poznaje świat zewnętrzny. Ośrodkowy tworzą mózg i rdzeń kręgowy. Jego struktura i funkcje powstawały i doskonaliły pod wpływem oddziaływania środowiska zewnętrznego. kontrolujący pracę mięśni szkieletowych i a u t o n o m i c z n y u k ł a d n e r w o w y . ustają procesy trawienia. Mózg człowieka ukształtował się w procesie ewolucji. Stanowią one bardzo liczną grupę pośredniczącą w przekazach i interpretacji impulsów nerwowych. Co więcej mózg „dysponuje” znaczącymi rezerwami. czyli zakończeniach nerwów w zmysłach. Ten ostatni kontroluje standardowe. że pisząc nie wykraczamy poza granicę kartki papieru. Pierwsze przewodzą impulsy nerwowe. Obwodowy układ nerwowy tworzą włókna neuronów czuciowych (aferentnych) i ruchowych (eferentnych). jakby układami odwodowymi.

Wydaje się. W pniu są zlokalizowane ważne z punktu widzenia psychologii ośrodki. najnowszy twór ewolucji. R. Mózg. Znamienną rzeczą jest to. wzgórze. czynności seksualne oraz emocje. np. jest on bardziej zróżnicowany w stosunku do pierwszego. rozmieszczone w receptorach zmysłów i w organach ciała. trzecia. który jest jakby łącznikiem pomiędzy nerwami obwodowymi a mózgiem. układ siatkowaty kontrolujący niespecyficzną aktywację. jak już wspomniałem. ze skupiskiem komórek zwanych j ą d r a m i . M o s t reguluje procesy snu. MacLean. działają jak czujniki przekazujące informacje o zagrożeniach zewnętrznych lub zaburzeniach wewnątrz organizmu. że oba opisy funkcjonowania warstw czy też bloków mózgu uzupełniają się wzajemnie. oddychanie i inne. Nieco inaczej opisuje funkcje trzech warstw mózgu P. a dalsze przekształcenie pierwszego wyłoniło kresomózgowie i międzymózgowie. marzeń sennych i budzenia się. Kora mózgowa jest większa niż reszta centralnego układu nerwowego. połączonych ze sobą spoidłem wielkim. śródmózgowie i tyłomózgowie. skroniowy. tonus pracy mózgu jak całości. . kora mózgowa umożliwia myślenie abstrakcyjne. ciemieniowy i potyliczny. Pierwszy z nich reguluje poziom energetyczny. Łuk odruchowy zamyka się na poziomie rdzenia kręgowego. Stanowi ono zbiór komórek nerwowych zapewniających łączność pomiędzy półkulami. złożony strukturalnie. uformowane z dwu półkul nazywamy mózgiem. tzn. Zakodowane w postaci impulsów nerwowych docierają do mózgu poprzez rdzeń kręgowy. planowanie przyszłości. że mechanizmy ewolucji nie działały na zasadzie zastępowania starego nowym. np. że w czaszce człowieka (oprócz nerwów) mieści się mózgowie. rozumienie symboli i inne. tyłomózgowie i śródmózgowie tworzą p i e ń m ó z g u . bowiem pełni rolę „gościńca” przewodzącego pobudzenia nerwowe. pozwala to na szybkie reagowanie w sytuacjach zagrożenia organizmu. zlokalizowany w płatach czołowych odpowiada za koncentrację i natężenie uwagi. funkcjonalnie uzupełniających się (A. stanowi około 2/3 jego masy i zawiera mniej więcej 70% komórek nerwowych układu. zatem kontroluje pracę mózgu w aspekcie orientacji w otoczeniu i świadomych dążeń. Niemniej jest on częścią centralnego układu nerwowego i ma do spełnienia poważne funkcje scalania pobudzeń. lecz „dobudowywały” do struktur już funkcjonujących nowe. Drugi odgrywa zasadniczą rolę w analizie i przechowywaniu informacji. Rozwój ten doprowadził do przekształcenia się pęcherzyków pierwotnych w przodomózgowie. a także realizację czynności odruchowych. Uszkodzenie przedstawionych struktur prowadzi do zaburzeń zachowania lub procesów percepcji. wpływa na motywację zachowania. c i a ł o m i g d a ł o w e reguluje poziom agresji i zachowania seksualne. jedzenie. Tworzy ona niezmiernie pofałdowaną. móżdżek. Na każdej półkuli wyróżniamy cztery płaty: czołowy. którego dwie części. utrzymuje temperaturę ciała. akcję serca. układ limbiczny. jako część struktury limbicznej odgrywa zasadniczą rolę w procesie zapamiętywania i przechowywanie zapamiętanych treści. Trzeci. W efekcie tych skomplikowanych przemian mózg współczesnego człowieka składa się z trzech wyspecjalizowanych bloków. bardziej sprawne i wyrafinowane. Łuria). w jego obrębie znajdują się pola wzrokowe. słuchowe i innych wrażeń zmysłowych. H i p o k a m p . analizuje doznania sensoryczne.31 Komórki nerwowe.. Nie pretendując do specjalistycznej precyzji neurofizjologów powiedzmy. utrudniających lub uniemożliwiających normalne funkcjonowanie organizmu w otoczeniu. koordynuje ruchy ciała. natomiast przodomózgowie. płynących z nerwów obwodowych. ciśnienie krwi i poziom cukru we krwi. Najstarsza reguluje procesy autonomiczne. aczkolwiek uwypuklono w nich różne elementy. druga kontroluje podstawowe czynności biologiczne. nazywanym też c i a ł e m m o d z e l o w a t y m . o dużej powierzchni powłokę dwu półkul: lewej i prawej. kształtował się w długotrwałym procesie ewolucyjnym.

U kobiet podział funkcji między półkulami jest mniej wyraźnie określony. naturalny model mózgu jest. m. Proces ten. tak i tożsamość płciowa jego mózgu zaczyna się kształtować dopiero po pewnym czasie. planowaniem działania. że uszkodzenie tych samych partii mózgu powoduje różne skutki u kobiet i mężczyzn. W płacie czołowym są zlokalizowane złożone funkcje poznawcze. PIW. z reguły bardziej dotkliwe dla mężczyzn. zgodnie z zasadą naprzemienności. S. Mówiąc najogólniej. postrzegania przestrzeni i relacji przestrzennych. Poza tym ta półkula wyspecjalizowała się w kontroli operowania pojęciami abstrakcyjnymi i myślenia abstrakcyjnego. aby naturalnie żeńską strukturę mózgu zmienić w schemat męski.za A. związane z podejmowaniem decyzji. ośrodka emocji. graficzne. jak się wydaje. D. a także bardzo liczne funkcje ruchowe. Tak jak wykształcenie się męskości zależało od występowania hormonu męskiego.in. że w jej obrębie mieści się także ośrodek kontroli emocji negatywnych. W prawej mieszczą się ośrodki kontroli doznań wizualnych. a także (może w związku z tym) jest bardziej podatny na uzależnienia od nikotyny i alkoholu. stosunkiem jednostki do innych ludzi. mniej jest kobiet niż mężczyzn. spostrzeganie szczegółów.Moir. natomiast mężczyźni tylko wtedy.in. np. że przekaz wzrokowy informacji o pewnym ładunku emocjonalnym kobiety odbierały niezależnie od tego. Przyjrzyjmy się teraz płatom kory mózgowej. jaką jest mózg. np. Jeżeli płód jest genetycznie żeński. czy był skierowany do półkuli prawej czy lewej. W tak skomplikowanej strukturze. zbyt proste zróżnicowania są mało prawdopodobne. a także spostrzegania całościowego. Witleson stwierdziła. żeński. gdy był skierowany do prawej. Około 10% współczesnej populacji ludzi stanowią leworęczni. w dodatku poszczególne układy komórek są rozproszone w na większej przestrzeni kory. które determinuje inne zmiany fizyczne – działania hormonów” Cyt. pamięć słów i liczb. D. W każdej półkuli mózgowej są rozmieszczone odmienne funkcjonalnie zespoły komórek. konkretne działania i emocje pozytywne. Inaczej dzieje się z chłopcami. podstawowy schemat mózgu nie ulega żadnym zasadniczym zmianom. Ramka 9 „Tak jak sześciotygodniowy płód nie dawał się rozpoznać jako męski lub żeński.Moir. tak też potrzebne jest działanie o radykalnym charakterze. Jessel) mówią dobitnie i wprost o płci mózgu. Nieco zaskakującym jest to. Świadczy to o dominacji prawej półkuli w kontroli motoryki ciała i niektórych czynności poznawczych. to impuls nerwowy bólu dotrze do prawej półkuli. 1993. Są one wyspecjalizowanymi ośrodkami kontroli czynności psychicznych. Jessel: Płeć mózgu. poprawnego ułożenia w trakcie wymowy słów. w sensie dosłownym zmieniający umysł rozwijającego się osobnika.32 Każda z półkul kontroluje inną część ciała: prawa lewą połowę a lewa prawą. jeżeli w prawe. skaleczymy się w lewe przedramię.Mniej jest leworęcznych Azjatów niż Europejczyków i Amerykanów. obie półkule różnią się dodatkowo ze względu na płeć osobnika. U normalnych dziewczynek mózg rozwija się w sposób naturalny według schematu kobiecego. Ciało jest tam reprezentowane niejako do góry . Tradycyjnie mówimy o lokalizacji funkcji psychicznych w poszczególnych płatach. jest rezultatem tego samego zjawiska. Wiadomo również. widzenia i słyszenia. I rzeczywiście. Dominacja ta jest uwarunkowana genetycznie (9%) bądź patologicznie (1% populacji). Lewa półkula odpowiada za sprawność języka. Jeżeli np. Niektórzy autorzy (A.37-38. to do lewej. zdolności werbalne. kształtów i schematów. rozpoznawania twarzy. s. m. Mózg leworęcznych silniej reaguje na niektóre leki.

Ważne motorycznie części ciała mają bogatszą reprezentację korową. in. lecz rozproszona. Jednak badania. że uszkodzenie określonego pola nie zawsze prowadzi do utraty zlokalizowanej w nim funkcji psychicznej. Taka wizja odpowiadała psychologom postaci i reprezentantom różnych wersji holizmu. Uszkodzenie w obrębie płata ciemieniowego mogą prowadzić do utraty zdolności określania pozycji rąk lub nóg (przy zamkniętych oczach). że utrata jednego z płatów nie wpływa znacząco na słyszenie. Flourense`a.Goldsteina i innych wykazały. następnie ruch zostaje rozłożony w polu 4 na skurcze poszczególnych mięśni. sięgnięcia po szklankę herbaty dokonuje pole 6 (wg oznaczenia Brodmana). uczenie się a także za szereg specyficznych doznań i procesów. pole kontrolujące ruchy kciuka jest prawie równe wielkości pola. który przeprowadził wnikliwe i dokładne badania lokalizacji ośrodka ruchu.33 nogami. dzielonego w pionie. że analizy niezbędnego ruchu. Inne uszkodzenie wspomnianego pola powoduje to. Za tą koncepcją przemawia również fakt rozpoznawania coraz liczniejszych powiązań między ośrodkowych. zgodnie z którą mózg działa jako niepodzielna całość. czyli całościowego rozpatrywania problemu. W płacie potylicznym szczególną rolę odgrywa pole p r ą ż k o w a n e . będziemy mieli prawie dokładny schemat zawiłości lokalizacyjnych. Dobrą ilustracją powyższej tezy są odkrycia W. Każda część tego pola kieruje jednym z ruchów. odpowiadające za syntezę doznań różnych zmysłów. Pod wpływem odkryć ośrodków mowy. ruchami palców stopy rządzą komórki położone u wierzchołka mózgu. Doznania każdego z naszych uszu jest reprezentowane w obu płatach skroniowych tak. co zewnętrzne wobec mózgu jest rzutowane na wspomniane pola i mniej lub bardziej precyzyjnie w nich lokalizowane. że w wielu przypadkach funkcje uszkodzonego ośrodka przejmują inne partie mózgu. np. że widzenie staje się „szczelinowym”. Płat ciemieniowy odbiera informacje sensoryczne. Pojawiła się w tym kontekście koncepcja a n t y l o k a l i z a c y j n a . pochodzące z receptorów skórnych. inteligencji umieścić w jakimś konkretnym ośrodku. . rozpoznawania przedmiotów poprzez dotyk i inne. jak w polu 4. To. Jeżeli uwzględnimy jeszcze istnienie komórek hamujących poszczególne ruchy. że terapia zaburzeń przynosi widoczną poprawę czynności itp. prowadzone m. Jest tak.Lashleya. K. pochodzących z siatkówek jest dość skomplikowana. Płat skroniowy kontroluje procesy słyszenia. Zamykając wątek zróżnicowania funkcjonalnego poszczególnych partii mózgu powiedzmy o samej idei lokalizacji funkcji psychicznych w mózgu. Nie da się np. że każda czynność organizmu ma swoją. mieszczące ośrodki widzenia. niezmiernie rozbudowanej sieci komunikacyjnej wewnątrz mózgu. np. przez J. lecz lokalizacja nie jest punktowa. Z tego względu układy te nazywa się obszarami lub okolicami p r o j e k c y j n y m i . ściśle określoną i dokładnie zlokalizowaną reprezentację w mózgu. Swoistą syntezą tych zapatrywań jest koncepcja lokalizacji d y n a m i c z n e j . że uszkodzenie połowy pola prążkowanego. Jej zwolennicy pokazują. powoduje zanik widzenia w odpowiednich połowach siatkówek. Opisane pole odbierają impulsy nerwowe z otoczenia organizmu lub jego struktur somatycznych. Okazało się. Oprócz nich występują obszary k o j a r z e n i o w e . jest wyspecjalizowany w przetwarzaniu informacji dostarczanych przez zmysł słuchu. Penfielda. Lokalizacja impulsów. Wyróżnia się w nim pola odbierające wysokie i niskie tony. mięśni i ścięgien. K. kontrolującego całą kończynę dolną. P. ruchu i innych sformułowano pogląd. upatrujących w procesie kojarzenia elementów istoty procesów psychicznych. Jest to koncepcja w ą s k o l o k a l i z a c y j n a . ruchem całej kończyny znowu kieruje pole 6. Odpowiadała ona wyobrażeniom psychologów asocjacyjnych.

u epileptyków czy osób autystycznych. Skanery i urządzenia do rejestracji rezonansu magnetycznego pozwalają przedstawiać graficznie stany pobudzenie różnych partii mózgu. Również można pokazać to. Warszawa. Mózg. D. Słuch ostrzega przed zbliżającym się drapieżnikiem lub walącym się drzewem i wskazuje miejsce. emocje. 1993 r. Herzyk:Mózg. Masowe badania tą metodą pozwoliły dość dokładne opisać stan pracy mózgu zdrowego człowieka. . Taka jest biologiczna rola zmysłów. uczucia:analiza neuropsychologiczna. Mechanizmy ewolucji wykształciły takie organy zmysłowe.R.A. tym samym umożliwiły. skąd płyną dźwięki zapowiedzi czegoś pożądanego. I jedno i drugie służy właściwemu przystosowaniu do życia w warunkach środowiska oraz kontroli procesów wewnątrz organicznych. nawet warstw głęboko położonych. Wyd. jak skierowane do danej osoby życzliwe słowo zaktywizuje odpowiedni ośrodek w mózgu. Gamon: Kiedy móżg pracuje inaczej. w trakcie wykonywania różnych czynności. pozwalają penetrować środowisko na odległość. poprzez porównania. Dzięki temu możliwe staje się wyszukiwanie pożywienia. Atena. Rozwój techniki i jej wykorzystanie w nowoczesnych metodach badań pozwala jeszcze bardziej przekonywująco ukazać istotę tej relacji. aby spełniać swą rolę musi otrzymywać odpowiednie dane o otoczeniu. Rozdział V Zmysłowe procesy poznawcze. PIW. które wyłapują ważne dla życia organizmów danego gatunku wskaźniki stanu otoczenia. unikanie niebezpieczeństw. Nowoczesne metody poznawcze pozwalają pokazać to. znajdującymi się na drodze organizmu. bólu. Dane wzroku rozpoznają wolną przestrzeń. diagnozowanie różnego rodzaju dysfunkcji w konkretnych przypadkach. a także określać niektóre właściwości obiektów zewnętrznych. Pokazują również okolice o zaburzonych czynnościach jakie pojawiają się np. Grayson: Nerwy i mózg ludzki. kumulacji doświadczeń licznych pokoleń. Literatura zalecana: . 2003 r. mózg to zaprogramuje. 1999 r. D. GWP.2000 r. Poznań. jednej z bardziej owocnych metod badawczych. Carter: Tajemniczy świat umysłu. Moir. centrala sterująca zachowaniem organizmu w otoczeniu. Warszawa. Bragdon. Lublin.A.1966 r. Dzięki tym technikom mózg został udostępniony obserwacji. a także orientacja przestrzenna.J. Zanim wypowiemy np. życzliwe słowo. Jessel: Płeć mózgu. Gdańsk. Dowodzi to ścisłego powiązania pracy mózgu i funkcji psychicznych. . Zmysł smaku chroni przed łyknięciem trucizn i zachęca do spożywania smakowitych kęsów. UMCS.D.PWN. Przyrząd zwany elektroencefalogramem pozwala rejestrować aktywność elektryczną zarówno pojedynczych komórek nerwowych jak i całych pól mózgu.34 Zarysowany obraz pracy mózgu pokazuje liczne związki pomiędzy układem nerwowym a psychiką człowieka. Powonienie spełnia podobną rolę. która w dodatku została niewyobrażalnie wzbogacona dzięki działaniu czynników kulturowych. unikać kolizji z przeszkodami. np.A. temperatury) również informują o korzystnym lub niekorzystnym dla organizmu stanie wewnętrznym lub zewnętrznego środowiska. że konkretna podejmowana czynność ruchowa. intelektualna lub społeczna jest o ułamek sekundy poprzedzana aktywnością wyspecjalizowanej partii mózgu. słuchania muzyki. . . Zmysły skórne (dotyku. . Dzięki nim pojawiła się możliwość rejestracji prądów czynnościowych w mózgu. umożliwiają tym samym rozpoznanie zewnętrznych wyznaczników ruchu. Wydobywa je w procesie przetwarzania informacji z doznań zmysłowych.

Dana zmysłowe są mentalną. jest to wiedza z autopsji. smaku. Zmysł wzroku. wielkości. barwny i nieprzezroczysty mięsień. Stanowi ona podstawę wyróżniania świata widzialnego. a także wzbudzają silne emocje i subtelne uczucia. W innej konwencji możemy zdefiniować wrażenie jako doznanie prostej jakości. Soczewka jest unikatowym tworem natury. A to w następstwie wywołuje odpowiednie. węchu i dotyku (zmysły skórne). umożliwiają zaspokojenie potrzeby wiedzy i ciekawości świata.kształtowania pożądanej dla życia relacji organizm-środowisko. Jest ich więcej niż nazw zmysłów. twarda warstwa chroniąca wnętrze oka przed mechanicznymi uszkodzeniami. Oko ma względnie prostą budowę. substancję absorbującą różne długości fal światła.w konsekwencji . niemniej tradycyjnie mówimy o modalności pięciu zmysłów: wzroku. określonej barwy. zawieszona na mięśniach rzęskowych. Dostarczają przesłanek do rozumienia świata. stanowią treść świadomości człowieka. dostosowawcze reakcje organizmu. tym ciemniejsza tęczówka oka. bólu. zimna. Przywołajmy zatem te doświadczenia. gorąca. o dużym ładunku subiektywnej pewności. umożliwiającymi poznawanie jego właściwości i . a każde jej naruszenie jest sygnalizowane poprzez doznania zmysłowe. dotykanego itd. za nią znajduje się t ę c z ó w k a . tzn. regulujących jej krzywiznę (grubość). zwanych r e c e p t o r a m i . sposobem istnienia i prezentacji właściwości świata. ich zachwianie prowadzi do zaburzeń w jego systemie. Gałkę oczną otacza r o g ó w k a . Regulacja ta. działającego na zakończenia nerwowe w zmysłach. słuchu. kolistego otworu w centrum tęczówki. To ukazuje znaczenie życiowe receptorów oka. zbudowanym z 1000 warstw idealnie przezroczystych. w pierwszych latach naszego życia.Im więcej pochłania. . swędzenia).„Zasłonka” ta reguluje wielkość ź r e n i c y . zawierający melaninę. Człowiek (w sensie gatunku) jest wzrokowcem. słodyczy. łaskotania. słyszanego. w jaskrawym świetle słonecznym zwęża się. czyli subiektywnego odczucia bodźca. Tuż za źrenicą znajduje się s o c z e w k a . Wrażenia różnią się m o d a l n o ś c i ą . Ludzkie doznania zmysłowe. Jej funkcja jest analogiczna do nastawiania odległości w aparacie fotograficznym. „być oczkiem w głowie” itp. gdyż zmysły skórne dostarczają wiele wrażeń (dotyku. zwiększając dopływ fal świetlnych do receptorów. Relację tę reguluje z a s a d a r ó w n o w a g i o r g a n i z m u i ś r o d o w i s k a . chroniąc nerw wzrokowy przed nadmiarem stymulacji. pełnią rolę poznawczą. W ciemnościach źrenica rozszerza się. O zmysłach tych i zróżnicowanych wrażeniach zmysłowych dowiadujemy się bardzo wcześnie. oko w jego życiu ogrywa nadzwyczaj istotną role i jako organ widzenia plasuje się wysoko w powszechnej skali wartości ludzkich („chronić coś jak źrenicę w oku”. wychodzących z wewnętrznych ścian bocznych gałki ocznej. Modalność wrażeń Proces poznania zmysłowego zaczyna się od doznania w r a ż e ń . oprócz wspomnianej funkcji biologiczno-adaptacyjnej. że każdy żyjący organizm wymaga właściwych dla siebie warunków egzystencji. Pamiętać należy. subiektywną reprezentacją świata. ciężaru itp. np. zapewnia właściwą ostrość widzenia przy zmianie odległości wobec widzianego obiektu. „oko zwierciadłem duszy”.35 Zmysły są kanałami kontaktowymi z otoczeniem. Co więcej.) Z doznań wzrokowych czerpie człowiek około 75-80% informacji o świecie. zwana a k o m o d a c j ą . równo ułożonych komórek. wrażenia wzrokowe.

nieostre. reaguje na krótki odcinek linii prostej. W przypadku zbyt silnego zakrzywienia. Cechuje je niebywała czułość. pochylają się do przodu i wyglądają jakby przygnębieni. Aby dostrzec jej kształt muszą połączyć się doznania komórek wykrywających linie proste poziome. łączenia krzywizna i linii prostych. przebiega poza świadomością. ich wrażliwość na światło jest około 100 000 razy wyższa niż czopków. że obraz przedmiotu pada przed siatkówką. Pierwsze. kąta nachylenia linii. przy dobrej widoczności. Osoby krótkowzroczne widzą dobrze przedmioty bliskie oku. np. Dwaj amerykańscy nobliści D. wielowarstwową powierzchnię oka nazywamy s i a t k ó w k ą . Wiesel wykryli i opisali k o m ó r k i p r o s t e . układ pionowy i horyzontalny i kilka innych. Będzie natomiast wystarczająco intensywny dla słupków. nie odczuwamy widzenia przedmiotów tak. Wyróżniamy na niej dwa rodzaje receptorów: czopki i słupki (pręciki). Zmysł wzroku człowieka jest wrażliwy tylko na fale świetlne długości od 380 do 780 nm. wielkości.36 Dysfunkcje soczewki prowadzą do zaburzeń ostrości widzenia. One też umożliwiają nam widzenie barw. chcąc dostrzec światło słabo świecącej gwiazdy. Wyobraźmy sobie literkę B. Hubel i T. Komórek tych jest relatywnie dużo. czytając (bez okularów) np. lecz łączą się w stopniowo w coraz to większe całości. W wyniku ich działania doznajemy wrażeń kształtu. vis a vis źrenicy. bywają na początku znajomości posądzani o zarozumiałość i oschłość w kontaktach społecznych. gdyż jej promień wpadający przez źrenicę wprost na żółtą plamkę nie pobudzi czopków. jakby spowolnione. Miarą wrażliwości ostatnich jest fakt dostrzegania nocą. pozwalają np. a dno oka i ścianki boczne są usiane licznymi komórkami nerwu wzrokowego. Na dnie oka. są rozmieszczone na całej powierzchni siatkówki. Jedna komórka np. tyle ile prostych elementów geometrycznych występuje w otoczeniu. gazetę trzymają ją niemal przy nosie. latarni z odległości 50 km.. Ich postrzeganie obiektów jest rozmazane. promienie świetle załamują się tak. Rejestrują one występujące cechy automatycznie. rozmieszczone w plamce żółtej. Przestrzeń wewnątrz gałki wypełnia ciało szkliste. Nie reaguje on na światło pozostałych długości fal. Wykryte proste cechy nie tworzą mozaiki. cały proces nie jest kontrolowany. pszczoły widzą różne odcienie ultrafioletu. inna na łuk krzywizny. Widzenie cech przedmiotów.5 kilometra. Proces ten przebiega w . Z daleka mogą nie rozpoznawać znajomych. prócz plamki żółtej. krzywizny. mamy w niej kilka prostych elementów. ogólnie właściwości przestrzennych przedmiotów. marszczą nos. Tę światłoczułą. pionowe. jak to sugerują obrazy Seurata. musimy lekko przechylać głowę. subiektywnie odbierane jako wrażenia. Opisywane komórki wykrywają cechy przedmiotów. chociaż inne istoty żywe wykorzystują takie możliwości. patrząc na obiekty dalej położone mrużą oczy. Pręciki (słupki) są o wiele liczniejsze. Powoduje to. W efekcie osoby z takimi wadami oka cierpią na dolegliwość krótkowzroczności lub dalekowzroczności. Są receptorami nocnego widzenia. dostrzec drut telefoniczny z odległości 0. jest ich około 120 milionów. czyli wyprowadzenie nerwu wzrokowego z wnętrza oka. W nocy. elementarne cechy obiektów otoczenia organizmów. a nadmierne spłaszczenie z kolei powoduje przesunięcie obrazu poza siatkówkę . liczą około 6-7 milionów i są wyspecjalizowane w odbiorze światła dziennego (intensywnego). reagujące na ściśle określone. z tego względu nazywa się je także d e t e k t o r a m i cech. że zachowanie takich osób staje się niepewne. Są to wyspecjalizowane komórki nerwowe we wzrokowej okolicy mózgu. czyli właściwymi receptorami. w centrum siatkówki znajduje się niewrażliwa na działanie fal świetlnych ś l e p a p l a m k a . W słupkach i czopkach dokonuje się przemiana energii słonecznej (pośredniczą w tym procesy chemiczne) w impulsy nerwowe. A to wpływa niekorzystnie na ich społeczną ocenę.

„ 590 – 610 „ „ „ „ pomarańczowej. Wrażenie barwy pojawia się pod wpływem działania na receptor wzroku określonej długości fali świetlnej. „ 575 – 590 „ „ „ „ żółtej. Podobne efekty uzyskuje się mieszając barwy (zjawisko addycji) lub farby. Th. Widząc przedmioty wyróżniamy ich kontury. pochłaniając pozostałe. niebieską i żółtą oraz wtórne (powierzchniowe). aczkolwiek niesprawdzalna. W efekcie tworzy się schemat przedmiotu. Oczy ludzkie nie są jednakowo sprawne w tej dziedzinie. zamieszkiwanych kiedyś przez ludzi pierwotnych zachowały się rysunki konturowe. Wrażenia wywoływane działaniem fal z krańców skali są słabo zróżnicowane. Ostatni punkt świetlny widzą jako nieco rozsiany krąg świetlny. przedmioty nie są barwne. Jedni widzą kontury wyraziście. Strzemińskiego. nawiązując do tego stwierdzenia opracował teorię . Widzimy świat barwny. „ 560 – 575 „ „ „ „ żółtozielonej. „ 490 – 510 „ „ „ „ zielonobłękitnej. te osoby mają ostry wzrok. „ 450 – 470 „ „ „ „ niebieskiej. Zdaniem W. Ich widzenie konturów przedmiotów jest rozciągnięte. Nas interesuje w tym przypadku jedynie kwestia widzenia konturu przedmiotów. W języku potocznym barwę przypisujemy przedmiotom. a w konsekwencji prowadzi to do tego. podziwiamy bogactwo odcieni kolorów. że rozpoznajemy przedmiot widząc jedynie nieliczne jego cechy. Odpowiedniość tę przedstawia niżej prezentowane zestawienie: Fale 380 – 450 nm wywołują wrażenie barwy fioletowej.37 wielkim uproszczeniu następująco: pobudzenia dwu lub kilku komórek są łączone w całość „wyższego rzędu” przez komórki odbierające sygnały z kilku komórek prostych. Obiekty świata. zieloną. one tylko odbijają fale świetle pewnej długości. artysty i teoretyka widzenia form malarskich. W rzeczywistości sprawa jest bardziej skomplikowana. von H e l m h o l t z. inni nie dysponują tą cechą. że wyświetlając równocześnie światło niebieskie. uznajemy ją za cechę przedmiotu. świadczą one o powszechnym w owym czasie konturowym widzeniu obiektów rzeczywistości i o zmienności form widzenia. „domyślając” się reszty. H. W zestawie barw wyróżniamy barwy podstawowe. wysyłające promienie świetlne długości od 470 do 650 są pełniej reprezentowane w naszej świadomości. Zatem detekcja niektórych cech przestrzeni też pozostaje gorszą. bezbarwne. Widzenie barw. „ 470 – 480 „ „ „ „ błękitnej. natomiast te ze środkowej części dają różnorodność odcieni. W grotach. „ 690 – 780 „ „ „ „ purpurowej. odległość między widzianymi punktami jest u nich większa. niż u ludzi o ostrym wzroku. Y o u n g wykazał. „ 510 – 560 „ „ „ „ zielonej. zapewne z powodów większego ich znaczenia dla orientacji w środowisku naturalnym. a ich impulsy są przetwarzane i scalane na poziomie kory mózgowej. „ 480 – 490 „ „ „ „ błękitnozielonej. Hipoteza jest interesująca. To fale świetlne „zabawiają się” wyglądem przedmiotów. „ 610 – 690 „ „ „ „ czerwonej. zielone i czerwone otrzymuje się światło białe. zalicza się do nich czerwoną. jakby występujące między tymi zasadniczymi. który powtarzany utrwala się w mózgu. Jakość doznania ściśle odpowiada długości fali.

L a d d-F r a n k l i n a. Mieszanie fal świetlnych w różnych proporcjach daje wrażenie różnych barw pośrednich (wtórnych). a następnie przeniesiemy wzrok na białą ścianę. Łatwo je zaobserwować w warunkach domowych. nie tłumaczy jednak niektórych aspektów widzenia barwnego. z niedoboru pewnych elementów w organizmie matki. Znaczy to. że mamy tu przykład nadmiernej uniwersalizacji ewolucyjnego wyjaśniania wszelkich zjawisk psychicznych. Dodajmy. a niewrażliwi na żółtą i niebieską aż o dwa. że widzenie barw przebiega dwuetapowo. Tą wadą wzroku jest dotkniętych około 5% mężczyzn i około 0.widzą obiekty żółte. to ujrzymy nasz obraz w tonacji zielonej. czyli niewrażliwości na barwy czerwoną i zieloną. np. Ma ono istotne znaczenie praktyczne. wyróżnionych przez Helmholtza. zielonej lub czerwonej. Wrażenia tej barwy są zatem niezależne od jednego z trzech rodzajów czopków. bowiem uniemożliwia daltonistom wykonywanie niektórych zawodów. wrażliwych na działanie fal świetlnych różnej długości. Ich pobudzenie wywołuje wrażenie barwy niebieskiej. a następnie czerwonej i zielonej. że wynika ona z zaburzeń funkcjonowania czopków „czerwonych” i „zielonych”. Jeżeli będziemy przez pewien czas wpatrywali się w obraz o tonacji czerwieni. że człowiek pierwotny postrzegał świat achromatycznie. Teoria trzech barw jest prostą i elegancką.5% kobiet. Teorię Heringa. Zróżnicowanie funkcjonalne czopków potwierdził empirycznie G. Jest to wada nieuleczalna. H e r i n g. Ale obok błękitu precyzyjnie wyróżnimy żółtą barwę słońca. że barwę żółtą otrzymuje się mieszając zielone z czerwonym. w których procesy jednostkowe warunkują efekt w postaci właściwości psychonerwowych. Nie postrzegający barw czerwonej i zielonej byliby zatem opóźnieni o jeden etap ewolucyjny. Podobnie przedstawia się relacja barwy niebieskiej i żółtej. Wydaje się. a także spowodowane urazami lub schorzeniami. zieleń wiosennych traw nie postrzeżemy ich jako czerwonych. ale jej subiektywne przeżycie jest efektem przetworzenia tych danych na poziomie mózgu. Zaburzenie widzenia barw może wynikać np. Jak można wyjaśnić tę zagadkę? Zadania tego podjął się E. Można przypuszczać zatem. gdyby nie fakt. że w procesie postrzegania barwnego występuje zasada wyłączania czopków wrażliwych na barwę dopełniającą wobec kolorystyki obiektu spostrzeganego. Bowiem wiadomo. co stanowi podstawę wrażeń określonej barwy. To przeczy teorii Ladd-Franklina. Okazało się. najczęściej czerwonej i zielonej. Okazuje się.38 widzenia barwnego. kierowcy . współczesny psycholog amerykański. czopki reagują na fale określonej długości. Widząc np. Zgodnie z nią w siatkówce oka występują trzy rodzaje czopków. a jest inaczej . jako czarno biały i że w trakcie ewolucji kształtowało się widzenie barwne. twierdzącego. Powszechnie jest znane zjawisko d a l t o n i z m u . Zasada dopełniania dotyczy także bieli i czerni. Dzięki temu drugiemu etapowi w procesie widzenia barwnego daltoniści nie wrażliwi na zieleń i czerwień widzą kolor żółty. Kluczem do rozwiązania problemu stało się dla niego zjawisko p o w i d o k u . W a l d. bardzo rzadko niebieskiej i żółtej. że niewrażliwość na barwy żółtą i niebieską jest o wiele rzadsza niż całkowita ślepota na barwy. zatem i płodu. że daltonizm jest zaburzeniem widzenia barw. Pary te nawzajem dopełniają. Stosuje się je nawet takich przypadkach. Daltoniści nie mając możliwości takiego „mieszania” nie powinni widzieć barwy żółtej. Obiegowo mianem daltonistów określa się ludzi nie postrzegających czerwieni i zieleni. zwaną t e o r i ą t r z e c h b a r w lub teorią Younga-Helmholtza. bywa ono dziedziczne. podziwiając błękit nieba nie ujrzymy tego obszaru jako żółtego. Byłoby to wyjaśnienie wystarczające. Etiologia zjawiska jest złożona. Jako ciekawostkę potraktujmy przypuszczenie C. są barwami d o p e ł n i a j ą c y m i . Początkowo miało wykształcić się widzenie barw niebieskiej i żółtej. zwaną t e o r i ą p r o c e s ó w p r z e c i w s t a w n y c h potwierdzają współczesne badania empiryczne. że czerwień i zieleń są ze sobą w pewien sposób współzależne.

odpowiadające za utrzymywanie równowagi ciała. Dźwięki poniżej 20 Hz i powyżej 20 tys. organie o bardzo skomplikowanej budowie. ogień. nie powiązane z procesem słyszenia. zwanej chromoterapią (od greckiego chroma-barwa. że barwy wywierają wpływ na procesy fizjologiczne. Kolory pomieszczeń pracy wpływają na poziom i szybkość narastania zmęczenia. . Właściwość kolorów w postaci wpływania na nastroje człowieka wykorzystuje się także w psychoterapii. zielony spowalnia. bogata w skojarzenia. radosna. a czerń kojarzy się z emocjami pozytywnymi. krętej rurki. energię. np. pomarańczowa jest wesoła. fiolet jednocześnie przyciąga i odpycha. zielona jest barwą uspakajającą. barwa żółta jest ciepłą i spokojną. wypełnionej płynem. wrażenia słuchowe. W niektórych kulturach azjatyckich biel jest wyrazem smutku. znajdującej się w u c h u w e w n ę t r z n y m. ożywiająca. skłaniająca do zadumy. Badania naukowców francuskich dowiodły. Barwy mają duże znaczenia praktyczne jeszcze w innym sensie. wprawiająca w dobry nastrój. są one odbierane jako drania przedmiotów. Słuch. odpowiednika siatkówki w oku. niebieska również spokojna. potęgę. co nie znaczy. krew. na niej lokuje się n a r z ą d C o r t i e g o. kojarzy się z pełnią życia. jest przeciwstawieniem radosnej niewinności bieli. Natomiast światło zielone sprzyja wysiłkowi długotrwałemu. kowadełko i strzemiączko). Ramka 10 Zdaniem wielu artystów i znawców sztuki. Przepływ płynu w ślimaku powoduje falowanie k o m ó r e k w ł o s k o w a t y c h. Wnętrze ślimaka pokrywa cienka b ł o n a p o d s t a w o w a. tam drgania b ł o n y b ę b e n k o w e j. co wzbudza impulsy nerwowe. Kolor czerwony przyśpiesza rytm pracy serca.39 samochodu. wytwarzających fale głosowe o częstotliwości od 20 do 20 000 Hz. czerń w naszej kulturze jest symbolem smutku i żałoby. ze zbiorem k o m ó r e k w ł o s k o w a t y c h. ( cykli na sekundę). głośnością (siłą) i jakością. Jest ich około 30 000. maszynisty suwnicowego. który przekazuje drgania do ś l i m a k a. Hz nie są słyszalne. a zmniejsza się przy świetle niebieskim. przytulną. Pozbawia ich także przeżyć estetycznych uwarunkowanych „grą kolorów” dzieł malarzy. są przenoszone na układ trzech małych kosteczek (młoteczek. Ze ślimakiem są połączone k a n ał y p ó ł k o l i s t e . symbolizuje zdrowie. że ich nie odbieramy.Istota poczynań sprowadza się do poddania pacjenta działaniu barw uspakajających. Człowiek doznaje wrażeń słuchowych w rezultacie działania na receptor słuchu wibracji przedmiotów. Goethego. a także ze smutkiem i tęsknotą. Przeciwnie . Wyróżniamy w nim u c h o z e w n ę t r z n e. kojarząca się z błękitem nieba. przekazywane do mózgu i odbierane jako doznania słuchowe. mierzona dynamometrem. Pokazuje to opis zamieszczony w ramce nr 10. Słyszane dźwięki charakteryzują się trzema cechami: wysokością. które poprzez kanał słuchowy kieruje fale dźwiękowe do u c h a ś r o d k o w e g o. barwa czerwona jest podniecająca. ale jednocześnie poważna. filmowców i drukarzy. symbolizuje nadzieję. Siła nacisku mięśni dłoni. bądź podniecających odpowiednio do wskazań diagnostycznych. leczenie). aktywizująca. stanowiącym właściwy receptor słuchu. wzrasta przy oświetleniu czerwonym. Receptory słuchu są rozmieszczone w uchu. kolor i therapeia-opieka.

trwającą kilka godzin. pogłos. Najniższa w nim częstotliwość nazywa się podstawową. wybuch bomby. Etiopczyk. głośniejsze dźwięki wywołują ból. a bardzo wysokie skrzypce (około 3 070 Hz). potężny grzmot. wybuch rakiety może nieodwracalnie zniszczyć receptor słuchu. a z jakiej odległości usłyszysz Ty. np. używanych w miejscach pracy i zamieszkania ludzi. wysokie flet (2 050 Hz). miej wydajni w pracy. odbierać piękna gry na skrzypcach. ruchliwa ulica. próg bólu. słyszy szept z odległości 90 metrów. cichobieżny samochód. Orientacyjną skalę głośności w decybelach przedstawia niżej zamieszczone zestawienie. bardzo silny dźwięk. J a k o ś ć albo barwa lub tembr dźwięku jest zależna od wzajemnego stosunku tonów częściowych. zespół rockowy ze wzmacniaczem. o rozmaitej amplitudzie i częstotliwości. Decybele 0 18 20 40 60 70 80 90 100 110 120 130 140 160 200 Zjawisko próg słyszalności. rakiety. wyrażająca wielkość fizycznego ciśnienia powietrza na bębenek.40 W y s o k o ś ć dźwięku zależy od częstotliwości. cichy szept. tworzących dany dźwięk. Osoby pracujące np. Powyższe powody uzasadniają konieczność prowadzenia walki z hałasem. praca świdra pneumatycznego. nie słyszą popiskiwania dzieci. są zestresowani). Stałe przebywanie w środowisku o dużej głośności (powyżej 85 decybeli) powoduje trwałe uszkodzenie słuchu. wielka. popełniają więcej niż przeciętnie błędów. Przy jego niskiej wysokości różnicę tonu zauważamy już przy małej zmianie częstotliwości. np.wysokiego. rozmowa. przędzalnia. odgłosy w przeciętnym biurze. samolot odrzutowy. Jest to miara wypracowana w Laboratorium Telefonicznym Bella. hala fabryczna. G ł o ś n o ś ć lub siła dźwięku mierzy się w decybelach. szanowny studencie (mieszkańcu) wielkiego miasta w Polsce? Już dwugodzinna ekspozycja na dźwięki o sile około 100-120 decybeli wywołuje często głuchotę stymulacyjną. W wielu krajach wprowadzono prawne ograniczenia dopuszczalnej głośności urządzeń. Pod wpływem nadmiernej głośności środowiska obniża się też wrażliwość słuchu ludzi w nim pozostających. W skali tonów fortepianu ostatnia jest o 140 razy większa od właściwej dla dźwięków niskiej wysokości. a wyższe harmonicznymi.). a one nie regenerują się i nie mogą być „poprawiane” chirurgicznie. start concorde’a. przejeżdżający pociąg. nie mogą więc np. szmer mieszkania. Jeżeli ostatnia jest . traktowanym jako szkodliwe dla zdrowia zanieczyszczenie środowiska. mała daje odczucie niskiej wysokości dźwięku. żyjący w środowisku naturalnym. natomiast przy wysokiej niezbędna jest zmiana bardzo znacząca. I tak na przykład niskie dźwięki wydaje kontrabas (około 40 Hz.in. a także jako czynnik obniżający poziom sprawności ludzi (narażeni na hałas są m. w przędzalniach albo w kuźniach fabrycznych po kilu latach pracy nie słyszą wysokich dźwięków. Destrukcji ulegają komórki włosowe. Również jednorazowy. Wysokość dźwięku nie jest jednak prostą odpowiedzialnością parametrów częstotliwości.

Ten wspaniały mechanizm zawodzi w pewnych sytuacjach. Wystarczy zamknąć oczy i poprosić kolegę. gdy błona bębenkowa zostaje uszkodzona (mechanicznie albo w wyniku procesu chorobowego) lub kosteczki ucha środkowego zatracają zdolność drgania w wyniku czego pobudzenie nie dociera do komórek włosowatych. Jeżeli źródło dźwięku znajduje się np. Zimbardo utrzymuje. niestety. Pierwsza. Tę wadę można niwelować przez zastosowanie aparatu słuchowego. W takich i podobnych sytuacjach nadzwyczaj pomocną jest słuchowa zdolność lokalizacji źródła dźwięku. Każdy z Czytelników może sam przekonać się o tym. orientujemy się w tym. czy też w oddali. czy grzmi w pobliżu nas. z którego dochodzi dźwięk: wtedy mimowolnie zaczynamy poruszać głową. ale bywają takie sytuacje.000 027 sekundy wystarcza do by zlokalizowania położenia źródła dźwięku. wykonując prosty eksperyment. Jeżeli tak jest. że wzrokowo nie można zlokalizować miejsca danego zdarzenia. że już różnica wielkości 0. Polega ono na tym. Dźwiękom harmonicznym przeciwstawiamy szumy.41 wielokrotnością podstawowej. Człowiek jest wzrokowcem. Lokalizacja źródła dźwięku. Podobnie sprawa ma się z głośnością (siłą) dźwięku. że różnica wysokości dźwięku docierającego do ucha stanowi wskaźnik dla lokalizacji dźwięku. g ł u c h o t a p r z e w o d z e n i o w a. przyjemne dla ucha. g ł u c h o t a n e r w o w a. po prawej stronie. wzmacniającego siłę bodźca dźwiękowego. Fizycy dokładnie rozpoznali zjawisko Dopplera. a zbliżającego się narasta. napadniętego z tyłu nie ochroni nawet bardzo dobry wzrok. Świetnie np. Dźwięki dochodzące do nas z daleka mają niższą wysokość. nie uporządkowane wokół częstotliwości podstawowej. Mamy wtedy do czynienia z głuchotą. że nie bardzo wiemy skąd dochodzi do nas odgłos klaskania. występującą pod dwoma postaciami. Są one odbierane jako niemiłe. czyli chaotyczne tony. Myśliwy np. tyłu lub klasnął nad głową). ma miejsce wtedy. Wielu ludzi. Jak to się dzieje? Dwa mechanizmy układu nerwowego służą realizacji tej funkcji psychicznej. Na podstawie tych wskaźników mózg lokalizuje poruszające się źródło dźwięku. Drugi mechanizm lokalizacji źródła dźwięku sprowadza się do wykorzystania wskaźnika wysokości dźwięku. drapanie żelazem po szkle. W ten sposób zapewniamy dopływ do mózgu dodatkowych danych o różnicach odległości źródła od uszu w różnych położeniach. ustawiając uszy w różnych odległościach do domniemanego źródła dźwięku. by mózg przeanalizował dane i określił położenie źródła dźwięku. a okaże się. Ta właściwość funkcjonalna receptora słuchu pozwala nam zrozumieć nasze zachowanie w sytuacjach niepewności miejsca. że trudno jest zlokalizować położenie źródła dźwięku jeżeli znajduje się ono w równej odległości od uszy. to bodziec akustyczny pobudzi receptor lewego ucha z minimalnym opóźnieniem w porównaniu z prawym. Jednak ta nieznaczna różnica czasu zadziałania bodźca wystarcza. Ph. niż dochodzące z bliska. Okazuje się. jak np. słysząc chrząkanie dzika w gęstym lesie nie określi przy pomocy oka miejsca jego przebywania. ma słuch upośledzony. Pierwszy polega na wykorzystaniu różnicy czasu docierania dźwięku do lewego i prawego ucha. by klasnął w dłonie w miejscach równo oddalonych od lewego i prawego ucha (ustawiając się z przodu. to wrażliwość naszego ucha zasługuje na określenie: fenomenalna. Finezyjna struktura aparatu słuchu może zostać uszkodzona lub z upływem lat życia obniżyć swą sprawność. charakteryzuje uszkodzenie komórek włosowatych lub nerwów prze- . dźwięk postrzegamy jako współbrzmienie. Czułość tego układu orientacji jest tak wielka. Drugą. że wysokość oddalającego się dźwięku obniżą.

kwaśnego. Już 0. kwaśnego lub słonego. Z dna kubeczka wyrasta malutki włosek. Teoria ta nie wyjaśnia faktu odbierania wysokości dźwięków powyżej 400 Hz. opracowana prze H. Według niego fale o dużej częstotliwości wywołują sekwencyjne pobudzenie neuronów. Zgodnie z nią impuls nerwowy powstaje tylko pod wpływem szczytu działającej fali. umieszczone w brodawkach. Uzupełnieniem tego wywodu jest t e o r i a s a l w y. Różne miejsca pobudzonej część błony ucha. zaproponowaną przez G. Teoria Bekese’go uzupełnia i konkretyzuje zapatrywania Helmholtza. zwłaszcza gorzkie (potencjalnie bardzo niebezpieczne. każda z nich jest bardziej przydatna przy rozumieniu pewnej grupy faktów. opracowana przez E. które jednak stanowią jedynie kompozycje wymienionych czterech smaków. Nie ma jednolitej teorii słyszenia. przenoszone na komórki włosowate. że przy tonach wysokich błona najsilniej drga u podstaw ślimaka. Zgodnie z nią fala głosowa wędruje wzdłuż błony usznej i pobudza maksymalnie tę jej część. Człowiek obiera cztery podstawowe wrażenia smakowe: słodkiego. zawartość substancji dostającej się na zasadzie dyfuzji do wnętrza kubeczka jest odbierana przez receptor włoska. bowiem wiadomo. e z 30 000 kom Zmysł smaku. grożące zatruciem) jest niezmiernie wysoka. gorzkiego..004 % chininy w roztworze jest wykrywana! W ten przemyślny sposób organizm człowieka został . podobnie jak struny harfy. powodując salwę pobudzeń. gdzie je wyhodowano. Okazuje się. sposobem jej przeciwdziałaniu jest zabieg chirurgiczny wszczepienia sztucznego ślimaka. do jego rozpoznania. G. Kiperzy z kolei demonstrują wysoki poziom czułości tego zmysłu. gatunek winogron.1 sek. Ale doznania smakowe. są sygnałem dla mózgu. Konkurencyjną wobec przedstawionych jest t e o r i a c z ę s t o t l i w o ś c i (telefoniczna). potrafią oni na podstawie smaku określić rok produkcji wina. Drgania określonych miejsc. a nawet winnicę. drgają pod wpływem działania dźwięków różnej wysokości. gorzkiego i słonego. dotyczące określonego aspektu tego zjawiska. przy tonach niskich u wierzchołka. wyjaśniającej problem słyszenia. przy tym wrażliwość na bodźce. z których je wytworzono. dotyczy rozróżniania wysokości dźwięku. Sprawni kucharze są zdolni tworzyć niezwykłe kompozycje smakowe. wrażliwe tylko na obecność substancji jednego smaku: słodkiego. Bekesy udowodnił. T e o r i a m i e j s c a. opracowana przez A. rozsianych na powierzchni języka. To wyjaśnia możliwość odbierania dźwięków o wysokiej częstotliwości mimo powolności pobudzeń pojedynczych neuronów. Niektóre z tych receptorów są wyspecjalizowane. Helmholtza. są przebogate. Receptorami smaku są kubki smakowe. Bekesy’ego. Problem ten próbowano rozwiązać tworząc t e o r i ę w ę d r u j ą c e j f a l i. Inne reagują na dwa lub więcej rodzaje bodźców. który reaguje na jej skład chemiczny. G. W przypadku tej dolegliwości jedynym. która jest najbardziej wrażliwa na daną wysokość dźwięku. jak dotychczas. a jej częstotliwość jest dla mózgu sygnałem rozpoznawczym dźwięku. Wewera.42 wodzących impulsy do mózgu. Teorie słyszenia. wrażenia smakowe. że pojedynczy neuron może reagować nie częściej niż 300-400 razy na sek. że obie główne teorie uzupełniają się. Reakcje na pojawienie się podniety o danym smaku są bardzo szybkie. przynajmniej niektórych ludzi. wystarczy 0. Bella. Są natomiast teorie cząstkowe.

a nie produktach) akcentuje się ich smak niebiański. które poprzez jamę ustną mogłyby przedostać do przewodu pokarmowego. samicy z odległości 10 km. natomiast wyróżniania wielu smaków uczymy się kojarząc w jedno ich właściwości. ponieważ mamy zatkany nos. Zapachy odbieramy dzięki receptorom (włoskom). Po drugie. Ryś np. że potrawy nie mają smaku. Według Lindy Bartoshuk reakcje na gorycz .). ale pobudzenie może wystąpić pod wpływem 8-miu molekuł substancji zapachowej. śnieżny. a sęp padlinę z 40-tu. nazwy i emocje. W przypadku uszkodzeń brodawek językowych ich funkcje przejmują komórki z głębi jamy ustnej. subiektywne. również niektóre ssaki rozpoznają „zapachowo” obiekty z dużej odległości. witamin. smak wszystkich smaków odwołując się do przyjemności. rajski. określonych na podstawie doświadczeń z poza dziedziny smaków. przy zamkniętych oczach nie jesteśmy w stanie rozróżnić smaku jabłka i surowego kartofla! Przy silnych przeziębieniach nie smakuje nam jedzenie. Preferencje smakowe są bardzo zróżnicowane. kwasów. np. Hilgard). wyczuwa obecność swej ofiary z odległości 5 km. jakie wzbudzają. że bez życiowego przygotowania nie wyczuwamy smaku tłuszczu. kwaśne i słone są wrodzone. Zatem ludzie z uciętym językiem (kiedyś stosowano taką karę) nie są pozbawieni doznań smakowych. że wrażliwość smakowe pogarsza się wraz z wiekiem. Dzieci i młodzież bardziej lubią produkty słodkie. W rzeczywistości to oni nie są w stanie go wyczuwać.43 ewolucyjnie zabezpieczony przed destrukcyjnym działaniem szkodliwych chemicznie czynników . że tysiące odmian smaku nie mają należytej reprezentacji językowej. Ośrodek węchu zajmuje 1/20 powierzchni kory mózgowej człowieka. białka. wielu odmian skrobi. Widzimy to w reklamach produktów spożywczych. Mimo to warto wskazać na niektóre prawidłowości. dymu papierosowego i innych czynników.. Przede wszystkim wiadomo. starzy ludzie często narzekają na to. . że słodkowodny węgorz ma ich około 3 mild ! Niektóre owady wyczuwają zapach. Mają jednak zdolność szybkiej regeneracji. ( 5 milionów komórek na powierzchni 5-14 cm kw. Węch. Już starożytni powiadali. Jednak ich walorom odżywczym szybko przydajemy dodatnie oceny emocjonalne i traktujemy jako smaczne. a więc węch nie wzmacnia doznań smakowych. znajdującym się w komórkach nabłonka jamy nosowej. Zasięg naszego węchu określamy raczej w metrach.Szacuje się. ludzie dojrzali rozkoszują się smakami pikantnymi lub kombinacjami smakowymi. Kubki smakowe nie są odporne na szkodliwe działanie alkoholu.ale już 1/3 powierzchni kory mózgu psa (200 milionów komórek na powierzchni 80 cm kw. Mimo to węch u człowieka jest zmysłem o relatywnie niewielkim znaczeniu. bowiem smakowo . Do wywołania wrażenia zapachu niezbędne jest pobudzenie 40-tu komórek. niedźwiedź polarny zwęszy fokę z odległości 20 km. praktycznie ich wymiana następuje co 7-10 dni. wraz z wiekiem zmieniają się upodobania smakowe. Interesującą rzeczą jest to. w których to (reklamach. Ostatni posługują się węchem przy określaniu kierunku poruszania.) i aż 100% kory mózgu ryby (E. Twierdzi ona. że o gustach nie należy dyskutować. Mimo tych właściwości zmysł smaku wymaga niekiedy „ wsparcia” przez wzrok i węch. Zróżnicowanie to wynika z odmiennych funkcji węchu u człowieka i organizmów niższego szczebla ewolucyjnego. słodycz. identyfikacji potomstwa ( foki w tysięcznym stadzie bezbłędnie odnajdują swoje małe na podstawie właściwości zapachowych).

a specjalista. dotykanie wzajemne wzmacnia więź uczuciową. a także swędzenia. Ci drudzy sądzą. Węch u człowieka zatracił funkcje zmysłu orientującego w otoczeniu i już we wczesnych fazach ewolucji prawdopodobnie służył jedynie do rozpoznawania pokarmów. Rozstrzygnięcie nie zapadnie szybko. U zwierzą pozbawionych pieszczot matki obserwuje się obniżenie wydzielania hormonu wzrostu. kawy i kaprylowy (kozi). że jedną z istotnych funkcji dotyku jest . projektujący zapachy dezodorantów lub perfum aż 30 tysięcy. pozostał w stanie bliskim pierwotnego. bez jednoznacznej odpowiedzi. jak dotychczas. tulącą wybierają tę ostatnią. a nawet regresji. C r o c k e r a mamy cztery podstawowe zapachy: piżmowy (zapachy wonne). U ludzi. zmysł bólu. świadczy fakt występowania w naszym genomie genów nieczynnych. C. b ó l u i t e m p e r a t u r y. kwaśny. m. Do grupy tej zaliczamy z m y s ł d o t y k u. Dotyk odgrywa ważną rolę w rozpoznawaniu właściwości otoczenia. Pytanie o mechanizm funkcjonowania zmysłu węchu pozostaje. Dotyk np. do odpowiedniej partii mózgu gadów. Wielość funkcji węchu u zwierząt doprowadziła do ukształtowania aż tak skomplikowanego w swej budowie organu zmysłu. np. utrzymujących.Ta klasyfikacja naukowca nie pokrywa się z odczuciami ludzi. Według E. gdyż badania zmysłu węchu jest niezmiernie trudne. zwłaszcza świadczących o gotowości seksualnej samicy. o czym świadczy duże podobieństwo części mózgowia ludzkiego. a pond to bólu! Jednoczesne pobudzenia komórek kilku receptorów skórnych daje wrażenie wilgotności lub suchości. Wśród znawców problematyki mamy zwolenników t e o r i i r e a k c j i c h e m i c z n e j. małpiątka pozbawione możliwości dotykania matki przeżywają negatywne emocje. odpowiedzialnego za doznania węchowe. Przeciętny człowiek rozróżnia od 4 do 10 tysięcy zapachów.44 rozpoznawania zagrożeń i obcego terytorium. zimna. Określamy je zbiorową nazwą z m y s ł ó w s k ó r n y c h. Możemy zatem powiedzieć. Odgrywa on szczególna rolę w rozwoju człowieka i zwierząt i kształtowaniu relacji społecznych. U niektórych zwierząt wykształcił się w procesie ewolucji narząd Jakobsona (przylemieszowy).stanowiących 70% całości.lokalizacji i łaskotania. „dostarcza” wrażeń wibracyjnych. mieszczący się w jamie ustnej i służący do odbierania specyficznych zapachów. Ich pobudzenie wywołuje wiele zróżnicowanych wrażeń. Wcześniej przedstawione zmysły wzroku i słuchu są zmysłami d y s t a n s o w y m i. Pozostałe zmysły. np. O zastoju rozwojowym węchu. ze względu na trudny dostęp do receptorów. spalenizny. bowiem ich receptory znajdują się w skórze. zarówno dzieci jak i dorosłych. nacisku. że wrażenie węchowe jest następstwem wspomnianej reakcji pomiędzy smakowaną cząstką jakiejś substancji a receptorem smakowym i wyznawców t e o r i i f e r o m o n ó w. W życiu codziennym wyróżniamy większą ilość odrębnych i podstawowych zarazem doznań tego typu. octu.poczucia bólu. Natomiast węch u człowieka. prawdopodobnie najstarszy ewolucyjnie ze wszystkich zmysłów. ilościowo przewyższających liczbę samych zmysłów. a dokładniej w różnych warstwach skóry. głaskane. masowane ręką matki. temperaturywrażeń ciepła. że wdychane cząstki są jednocześnie nośnikami promieniowania podczerwieni i właśnie ono wywołuje wrażenia zapachowe. natomiast dotyk należy do grupy zmysłów k o n t a k t o w y c h. a mając do wyboru sztuczną matkę karmiącą albo dotykającą.in. Niemowlęta ludzkie szybciej się rozwijają jeżeli są dotykane. np.

kształty proste i krzywizny. Funkcjonalnie ból jest dla organizmu sygnałem zagrożenia zewnętrznego lub wewnętrznego. Z tego powodu rozpoznanie powierzchni jakiegoś przedmiotu przez przesuwanie po nim palców nie jest trudne. mózg różnicuje te sygnały według kryterium siły zagrożenia. W dodatku podobnie jak ból przeżywamy cierpienie. bowiem na nim jest największe zagęszczenie komórek tej wrażliwości. na czerwonej części warg 5 mm. że ból odgrywa doniosłą role w procesie utrzymywania przy życiu jednostek i gatunków. Niektórzy ludzie cierpią jednak z powodu wystąpienia konkretnego bólu. odrzucenia społecznego. niepowodzenia-ogólnie: z zaburzenia poprawnych relacji społecznych. kiedy indziej przeżywamy ból tępy. Natomiast nauczenie się czytania alfabetu Braille’a. Kobiety wykazują większą . kolistość i formy kanciaste. przekazywaną poprzez cienkie włókna nerwowe (włókna c). Łatwo rozróżniamy powierzchnię gładką i chropowatą. Wrażenia dotykowe zawsze odnosimy do konkretnego miejsca na powierzchni naszego ciała. Przedstawiony fakt tłumaczy dlaczego językiem wykrywamy drobniutkie skazy na zębach. Wrażliwość na ból jest wrodzoną. Dotykanie powierzchni nieruchomej nie stanowi dostatecznej stymulacji dla powyższej funkcji. czyli układu kropek wypukłych od 0. Co więcej. na przedramieniu już 40 mm. już na poziomie odruchu Możemy zatem zasadnie powiedzieć.” I ta właśnie domieszka bólu czyni rozkosz bardziej wyrazistą i intensywną. a na plecach aż 68 mm. O bólu. rozróżniają zatem cierpienie ściśle związane z bólem somatycznym i niezależne od niego. Zmysł dotyku pozwala również rozpoznawać właściwości obiektów świata zewnętrznego. Najbardziej wrażliwym na dotknięcie jest czubek języka. głęboki. wywołuje natomiast w r a ż e n i a n a c i s k u. W r a ż e n i e b ó l u nie jest przeżyciem jednorodnym.zaznaliśmy rozkoszy aż do bólu. z reguły jest to sygnał bezpośredniego zagrożenia zewnętrznego.. sprzyjającego organizmowi otoczenia.serca wynika z poczucia niewdzięczności. Dla porównania: podobne odległości na poduszce palca wskazującego wynoszą 2 mm. a doznawany ból. bowiem komórki wrażliwości dotykowej są rozsiane w różnych punktach skóry. który to ruch ułatwia rozpoznanie powierzchni dotykanej. Często jest on pożądanym dodatkiem do przeżywanych uczuć i emocji radości. Nie jest to jedyna funkcja bólu. rozkoszy. a dotykanie pleców cyrklem lub nożycami o rozpiętości ramion poniżej 60 mm odczuwamy jako jedno dotknięcie. jest jakby wrodzoną umiejętnością. Powiadamy. np. mniej alarmowych. Możemy mieć zamknięte oczy i zatkane uszy a mimo to odczujemy zaistniałe dotknięcie w jakimś miejscu ciała. zadowolenia. czyli ból psychiczny. Ich rozmieszczenie nie jest równomierne. Natomiast patologiczną jest już niemożność przeżycia emocji pozytywnych bez kojarzenia ich z bólem. W niektórych przypadkach nie występuje pobudzenie receptora bólu. Niekiedy doznajemy bólu ostrego. na policzku 11 mm. natomiast stopień jej jednostkowego zróżnicowania określają zarówno czynniki genetyczne jak i nabyte doświadczenie życiowe.5 do 1 mm i oddalonych od siebie przerwami kilkumilimetrowymi wymaga długotrwałych ćwiczeń Trzecia istotna funkcja zmysłu dotyku ujawnia się poprzez s y g n a ł y l o k a l i z a c j i bodźca. Odległość między nimi wynosi zaledwie 1 mm . Sygnały te inicjują błyskawiczne działania. który zazwyczaj sygnalizuje nam zaburzenia funkcjonowania organów wewnętrznych. reumatycznego. znamy też ból nękający. zawodu życiowego. które nie przewodzą impulsów nerwowych bólu o innym charakterze.45 emocjonalne rozpoznanie sprzyjających partnerów w środowisku i kształtowanie tendencji propulsywnej do miłego. dokuczliwy mimo niezbyt dużej intensywności. nieustanny. Znaczącą role w rozpoznawaniu właściwości obiektów odgrywa d o t y k o w a w r a ż l i w o ś ć w i b r a c y j n a.. że „. np. zaistniałym po zewnętrznym uszkodzeniu ciała mózg otrzymuje niemal natychmiastową informację. Wibracje powstają w następstwie względnego ruchu obiektu i zmysłu.. dlatego też lokalizacja dotykania nie jest jednakowo dokładna na całej powierzchni ciała.

lekkie pocieranie miejsc bolących a także odwracania od niego uwagi (znany „chwyt” pielęgniarek). opracowana przez R. gdy zostaną podrażnione komórki bólowe. np. aż się sparzyły boleśnie. niż sportowcy innych dyscyplin. Wiadomo też. bowiem wykonanie np. że pod jego wpływem tworzymy obraz czynników i miejsc grożących bólem lub ból wywołujących. że receptory bólu w tym miejscu przestały istnieć. b ó l f a n t o m o w y . uniemożliwiając jednocześnie intensywny dopływ impulsów bólowych. M e l z a c k a w sztucznych warunkach. Tama taka może utworzyć się również pod wpływem aktywności określonych partii mózgu. w mózgu wydziela się endorfina. niż pochodzenia włoskiego lub żydowskiego. Po amputacji np. Fakt ten dowodzi tego. Powyższe konstatacje są zgodne z wynikami badań porównawczych przeżywania bólu w różnych środowiskach społecznych i kulturowych. B o d ź c e k o n k u r e n c y j n e w o b e c b ó l u n i w e l u j ą l u b o s ł a b i a j ą j eg o d z i a ł a n i e. że uprawiający sporty kontaktowe (zapasy. przewodzonym drogą nerwów grubych (A). Wrażenie bólu pojawia się zazwyczaj. na podstawie tych sygnałów określa wzajemne położenie tych mięśni i sekwencję ich aktywności. wywołujących ból. W a l l a. jednego kroku wymaga współdziałania około 200 mięśni. niż mężczyźni. Jednym z takich zjawisk jest tzw. Sygnalizują one położenie przestrzenne części ciała oraz wykonywane ruchy.myślenie o rzeczach przyjemnych. Na szczęście . czyli podawanie cierpiącemu substancji charakteryzowanych jako przeciwbólowe. że doświadczenia modyfikują przeżycia bólu. stawiając tamę innym pobudzeniom. M e l z a c k a i P. po odwróceniu uwagi od bodźca bólu. Dlaczego tak się dzieje? Próbą odpowiedzi na to pytanie jest teoria mechanizmu bólu. Jednak występują liczne sytuacje paradoksalne. boks) są wyraźnie mniej wrażliwi na ból. Pod wpływem przekonania o działaniu leku. w niektórych kulturach przeważają informacje minimalizujące jego dokuczliwość lub grozę. Znany jest filipiński zwyczaj krzyżowania młodych mężczyzn w okresie Świąt Wielkanocnych. Znana jest metoda placebo. Z b o r o w s k i.Jeżeli w trakcie tego zadziałają inne pobudzenia odpowiedniej intensywności. mimo to. chronione przed doznaniami bólu. zwana t e o r i ą t a m y lub wrót. Amerykanie pochodzenie anglosaskiego są bardziej odporni na ból. wy-puszczone na wolność pchały mordki do ognia tak długo. świadczące o przemożnym wpływie procesów zachodzących w mózgu na doznania bólu. a mózg . hodowane przez R. Szczenięta. chociaż jest to typowa reakcja kobiet sąsiedniego plemienia (i nie tylko). podobnie jak w przypadku rzeczywistego uszkodzenia ciała. Jest to złożony system sygnałów. Skutecznie zmniejszają intensywność odczuwanego bólu masaż okolic wokół bólowych. Impuls ostrego bólu poprzez nerwy c (droga szybkiego przekazu) dociera bezpośrednio do mózgu. odczuwany w części ciała usuniętej chirurgicznie. W r a ż e n i a k i n e s t e t y c z n e pochodzą z p r o p r i o c e p t o r ó w. naturalna substancja łagodząca natężenie bólu. Świadczy to o wpływie norm kulturowych na przeżywanie bólu. psycholog amerykański. Mimo przebicia dłoni grubymi gwoźdźmi ludzie ci nie krwawią i nie odczuwają silnego bólu. wykazał. Głębokie przekonanie o celowości takiego postępowania „wypiera” ze świadomości doznania bólu. nogi pacjent wciąż czuje dochodzące z niej dokuczliwe bóle. otworzą wcześniej zaistniałą tamę. oglądanie atrakcyjnych obrazów itp. a także i tego. ale neutralnych leczniczo. Mechanizm ten wykorzystuje się w terapii bólu. Niejako odwrotnym paradoksem jest nie odczuwanie bólu mimo działania silnych bodźców. w innych akurat odwrotnie.46 odporność na ból przewlekły.sterujący takim ruchem. że kobiety nigeryjskiego ludu Jaruba nie krzyczą pod wpływem bólów porodowych. czyli receptorów rozmieszczonych w mięśniach i stawach. Zgodnie z nią włókna nerwowe nerwów skórnych mogą jednocześnie przekazywać do mózgu tylko pewną ilość impulsów. M. ich stymulacja elektryczna.

czyli jednoczesne odczuwanie dwu lub kilku wrażeń. Dziurka w zębie. słuchowych i innych lecz kryje w sobie bardziej znaczące i skomplikowane zagadnienia. . tylko podkreśla najważniejsze rzeczy kolorowymi paskami. Nie da się ich w żaden sposób nauczyć. Na tej samej zasadzie powstają impulsy informujące o przyspieszeniu w ruchu liniowym. bądź swędzenia. I nawet gdy pomyślę o czasach szkoły podstawowej . wrażenia synestetyka są stałe. mam kłopot z uczeniem się. spełniający swą wyjątkową funkcję. znajdujące się błędniku ucha. Zimy kawałek żelaza zmysły skórne odbierają jako wilgotne. Kiedy pożyczam te książki od niej. jest dostarczenie impulsów. Jednoczesne pobudzenie przyległych komórekreceptorów zimna i ciepła daje wrażenia gorąca. Rolą przedsionka. „Mam na studiach koleżankę. która zazwyczaj kupuje podręczniki potrzebne do egzaminów.. kiedy w pierwszej klasie mama pytała mnie w środę.. a innej pani dźwięk dzwonka u drzwi jawi się w postaci niebieskich kółek. Informują one o położeniu przestrzennym poszczególnych części ciała. Punkty zimna reagują bowiem jednako na temperaturę bardzo wysoką i bardzo niską. a dokładniej woreczków przedsionkowych.nr 4. że użyła złych kolorów dla oznaczenia słów! Jak słowo rozpoczynające się na literę „p” można podkreślić innym pisakiem niż niebieski? Dlaczego do słowa „charakter” użyła zielonego. oglądana jawi się drobiazgiem. Nie robi notatek. zaś zmysł równowagi o układzie całego ciała. skoro jest ono fioletowe?.pisze M. Wykonując stójkę uruchamiamy „alarm” wysyłany z tego receptora. Przy zamkniętych oczach rozpędzanie samolotu pasażerowie odbierają jako jego wznoszenie.. wykryta językiem. Cagara (Charaktery.Gdy słyszę jakiś dźwięk. Nacisk i siła nacisku są przekazywane do mózgu w postaci impulsów nerwowych. który znajduje się na wysokości mego czoła. dla pewnej plastyczki słowo Bożenka jest żółte. Praca prioprioceptorów jest ściśle powiązana ze z m y s ł e m r ó w n o w a g i. informujących o położeniu ciała w pionie. płynących z prioprioceptorów nie jest uświadamiana. że modalność doznań zmysłowych nie sprowadza się do prostego rozróżnienia wrażeń wzrokowych. poznawane tylko dotykiem wydają się większymi. jakie lekcje mam następnego dnia. który przy poruszeniach głowy lub przechyłach ciała w określonej płaszczyźnie naciska na komórki włoskowate błony wewnętrznej kanału. Zmysły naszego organizmu dostarczają niezbędnych informacji do sprawnego funkcjonowania w środowisku fizycznym. W konsekwencji różne wrażenia bywają niespójne poznawczo. w płaszczyźnie którego dokonuje się ruch. ustawione w trzech płaszczyznach i wypełnione płynem (endolimfą). Gdy słyszę słowo „czwartek” . leżących u podstaw kanałów. głową do góry. nigdy się nie zmieniają. czwartek zawsze był zielony”. Syntetycy widzą jednostkowe słowa jako zabarwione na dany kolor. O czym każdy z nas może przekonać się stawiając pierwszy krok po rannym przebudzeniu. Powyższe fragmenty tekstu pokazują. jednak każdy z nich jest swoiście autonomiczny. bo stwierdzam. Ramka 11 Interesującym i intrygującym zarazem jest zjawisko synestezji (od greckiego syn-razem. 2004 r. Receptorem równowagi są k a n a ł y p ó ł k o l i s t e oraz p r z e d s i o n e k.. np. „widzę” jego barwę i kształt jakby na ekranie. niż poznawane wzrokiem. wydaje się wielką. parę centymetrów od mojej twarzy. Podrażnienie skóry prądem elektrycznym wywołuje bądź wrażenie pieczenia. zawsze widzę je zabarwione na zielono.47 dla nas większość impulsów. Kanały to trzy owalne rurki.). Przedmioty np. jednocześnie i aistesis –odczucie). Jest ona uwarunkowana właściwością receptora zmysłu. Te i podobne niespójności poznania zmysłowego są korygowane w procesie interpretacji treści wrażeń.

zainteresowania itp. Z oka np. Wrażliwość zmysłów Kolejnym wielkim zagadnieniem psychologii doznań zmysłowych jest relacja siły bodźca i jakości wrażenia. mimo to wpływają na niektóre stany i procesy psychiczne. 2) Te same bodźce. Jest to jedna z metod postępowania w tej dziedzinie. np.48 co znaczy tyle. Analogicznie próg wrażliwości w badanej populacji można określić na podstawie podobnego wskaźnika dostrzeżeń najmniej intensywnego bodźca. a mimo to działają na psychikę. że podprogowe bodźce torujące (priming) wpływają na interpretację treści bodźca rozpoznawanego. działając na ten sam receptor wywołują takie same wrażenia. zmienia się w zależności od stanu organizmu. Bodziec najniższej intensywności wyznacza p r ó g w r a ż l i w o ś c i jednostkowej. im słabsze bodźce dany osobnik dostrzega. wstępnej syntezy zmysłowej i nerwowych ośrodków integrujących. a nawet destrukcyjne. Współcześnie omawiane zagadnienie traktujemy jako problem t r a n s d u k c j i . Przyczyny nie rejestrowania ich w świadomości mogą być zupełnie różne. bodźce słabe wywołują wrażenia niewyraźne. mgliste. że nie docierają one do świadomości. Znaczy to. „budowla”. Ich właściwością jest to. Według J. pochodzą impulsy wywołujące wrażenia wzrokowe. badający mechanizmy przekształceń na poziomie zmysłu. że dany zmysł jest czuły tylko na określony rodzaj stymulacji. że pobudzając zakończenia nerwu wzrokowego prądem elektrycznym. Jej przeciwieństwem jest niska wrażliwość. że bodźce podprogowe modyfikują w określony sposób procesy poznawcze. należącego do tej samej klasy. Bodźce bardzo słabe nie wzbudzają aktywności receptorów. np. aż my iskry. wtedy wykonuje się serię prób. . stanowiące nośnik informacji dla ośrodków mózgowych. Wrażliwość nie jest cechą stabilną. jest ona zróżnicowana interpersonalnie i tym wyższa. Znaczy to. kto się uderzył w oko. a 50% wskazań najsłabszego bodźca uznaje się za wskaźnik progu wrażliwości.Stwierdzenie Millera zawierają się w dwu uogólnieniach: 1)Różne bodźce. czyli zdolności zmysłów do przekształcanie fizycznej energii bodźca w fizjologiczne pobudzenie nerwowe. bodźce trwające jedną tysięczną sekundy. ż pojęcie przygotowawcze. nastawienia. choroby. np. Jeżeli zachodzi potrzeba dokładnego określenie wielkości progu wrażliwości. A. a nawet 4 milisekundy. W jakim sensie? S. a także od nastroju. działając na różne receptory wywołują wrażenia różnej modalności.. a energię bodźca może przetworzyć na impulsy nerwowe.. W badaniach eksperymentalnych eksponuje się np.Wie o tym każdy. nazywanych również subminimalnymi. Zajmuje się tym wyspecjalizowany dział fizjologii wrażeń.M i l l e r a miała to być „specyficzna energia zmysłowa”. „willa”. zmęczenia. demonstrowane podprogowo przyśpiesza rozpoznanie bodźca właściwego. Ramka 12 Intrygującym i budzącym powszechną ciekawość jest problem bodźców podprogowych. właściwe jedynie dla danego zmysłu. są one niezauważane. Zajonc wykazali. występujące bezpośrednio po nich. Może to być zbyt mała siła bodźca. J. bodźce bardzo silne są dokuczliwe. Zdolność dostrzegania bodźców o małej intensywności określamy jako w y s o k ą w r a ż l i w o ś ć . z ucha słuchowe i żadne inne. Marcel stwierdził. dla celów zawodowych. albo działając nań środkami chemicznymi lub mechanicznie zawsze doznamy wrażenia wzrokowego (błysku światła). Murphy i R. lub nazbyt krótki czas jego trwania. np.

jednego grosza zmiana obciążenia ręki nie zostałaby odczuta. bowiem. a ich sprawność w pewnym stopniu określają potrzeby tej całości. F e c h n e r (lekarz i matematyk) zależność tę ujął w następująca formułę: arytmetycznemu przyrostowi wielkości wrażenia odpowiada geometryczny przyrost siły bodźca. zwany f a z ą r e f r a k c j i. jej potrzeb. że jest to prawo uniwersalne okazało się bezzasadnym. Jeżeli np. np. to dla takiegoż efektu trzeba dodać 4 świece. np. . że przedstawiana prawidłowość zmienia się zależnie od nastawienia osoby badanej. H.3). zawodzi w przypadku bodźców słabych i bardzo silnych. W tym kontekście ujawnił się błąd Fechnera. Komórka nerwowa receptora. W Australii. przystosowuje się do zmian w środowisku. Późniejsze badania wykazały. Zwiększając więc siłę bodźca nie przyśpieszymy jego recepcji. wynikłe z tego. słabe i jaskrawe oświetlenie. G. Zmysły człowieka nie są tak doskonałe. by pojawiło się wrażenie zmiany jego siły. Drugim wskaźnikiem wrażliwości zmysłu jest p r ó g r ó ż n i c y . ale szybkość przewodnictwa nerwowego nie zależy od intensywności działającego stymulatora. Th. Po nim następuje stan bezczynności. który potraktował zmysły jako niezależne od organizmu „czujniki” doznające. Jest to p r a w o W e b e r a . jak dotychczas. którzy wykryli szereg prawidłowości. Stała wielkość przyrostu intensywności bodźca dla światła wynosi więc 0.1 (w zaokrągleniu) jego wielkości wyjściowej ( dla zmysłu słuchu –0. szarych obywateli.49 Sprawą powszechnego zainteresowania jest perswazyjna rola oddziaływania podprogowego. Busha. a następnie dołożymy do niej dwu złotówkę. to różnicę intensywności światła zauważymy po dodaniu jednej dodatkowej. Przekonanie Fechnera. Sytuacja jest dość intrygująca. gdy J. Jednym z objawów tej właściwości jest a d a p t a c j a z m y s ł o w a. jeżeli płonie 40. że perswazja podprogowa wpływa na zachowanie ludzi. Np. jak widzieliśmy. Wielkiej Brytanii i w USA reklama podprogowa została zakazana lub zagrożona sankcjami. W e b e r wykazał. by mogły ustalać bezwzględną wartość siły bodźca. nie ma ani jednego przekonywującego badania naukowego potwierdzającego tezę. że w czasie prezydenckiej kampanii wyborczej reklamówka G. bądź b) na przystosowaniu receptora do zaistniałych warunków. to działa według jednostopniowego programu „pobudzenie”. po przyroście o uchwytną dla nich wielkość. np. temperatury pomieszczenia. tymczasem funkcjonują one w ramach całości. zwężenia lub rozszerzenia źrenicy. to odczuje on różnicę ciężaru. Komórka funkcjonuje na zasadzie „wszystko albo nic”. np. że pod wpływem reklamy podprogowej wzrasta spożycie popcornu i coca-coli nasiliły się obawy tzw. Oddaje ono prawidłowość w zakresie bodźców średniej intensywności. zwalczająca kontr kandydata demokratycznego zawierała podprogowe hasło „szczury” skutecznie nasilają wspomniane obawy.F e c h n e r a. Organizm ludzki jest elastyczny. wykrywają różnice „skokowo”. Pojawia się zatem pytanie: o ile musi wzrosnąć siła bodźca. Określa się jego wielkość przez porównanie dostrzegalnych danym zmysłem różnic między dwoma wielkościami. że wielkość ledwie dostrzegalnej różnicy siły bodźca jest stałą wielkością ułamkową jego siły początkowej. Informacje prasowe. występujących w tej dziedzinie. jeżeli została pobudzona. że są oni manipulowani przez dysponentów środków masowego przekazu. a także warunków zewnętrznych panujących w czasie badań. poprosimy kogoś o zamknięcie oczu i włożymy mu do ręki monetę 5-cio złotową. jeżeli płonie 10 świec. Najmniejsze dostrzegane różnice określają wielkość tego progu. różnicuje siłę bodźca. Od czasu. W. która polega bądź na a) obniżaniu wrażliwości (podwyższaniu progu) w sytuacji długotrwałego działania bodźca. Gdybyśmy dołożyli mały ciężarek. E.Vicary (sprytny bałamutnik) ogłosił. Jest to problem badany przez psychofizyków.

Innymi słowy od jego interpretacji. o zatartych granicach wskaźników na „tak” i na „nie” decyzja o zakwalifikowaniu wskaźnika do klasy neutralnych. natomiast bardzo powoli zmysł bólu. szybciej rozstrzygają wątpliwości pojawiające się w sytuacji możliwości różnego kwalifikowania. łatwo adaptuje się zmysł wzorku. Reaguje on na cztery wskaźniki: ostrą granicę między jasnym i ciemnym. wyróżnionych dźwiękiem utrzymywał się w buforze dłużej. Jest to jedna z właściwości bufora sensorycznego. że wrażenia są doznaniami w skali „mikro”.wypukłe krawędzie. człowiek w sytuacji dubbingu wyróżnia głos aktora języka macierzystego. Podkreślmy to. W lawinie dźwięków poszumu wiatru zwierzęta potrafią wyłapać odgłos kroków myśliwego.Znaczy to. Np. kanty i inne. Ułatwia on znakomicie utrzymanie równowagi w środowisku. ale także od rozumienia jego roli sygnalizacyjnej. Jeżeli jakiś czynnik dodatkowo podkreśla ich ważność. wypukłości. a nawet kierowca samochodu w zatłoczonym reklamami mieście musi wyróżnić z tego szumu regulatory ruchu.. działa tu zasada wyróżniania tego. ciemność i . Spostrzeżenia. I tak: kontrolerzy lotów na lotnisku muszą bezbłędnie odczytywać sygnały radaru. niebezpiecznych czy korzystnych zależy nie tylko od sprawności danego zmysłu. że w buforze dokonuje się wstępna elimi- . to spostrzeżenia należą do klasy „makro”. W oku ludzkim funkcjonuje około 125 milionów detektorów! Świadczy to ilości wskaźników. inaczej zwanego pamięcią sensoryczną ( ultrakrótką. napastnika albo ofiary. nawet wtedy. zwłaszcza w takich sytuacjach. Jeżeli przyjmiemy. Rozpoznano go względnie dokładnie w przypadku oka żaby. Za rozpoznanie konkretnych cech „odpowiadają” wyspecjalizowane pojedyncze komórki receptora. Zauważono. Niektóre z nich mają istotne znaczenie życiowe. w którym utrzymują się do 300 milisekund.50 Zdolność adaptacji jest inna dla różnych zmysłów. Budowa układu sygnałów detekcji jest niezmiernie skomplikowaną.W sytuacjach niejednoznacznych. niż nie zaznaczony. że symbole osobiste są czymś bardzo ważnym. Sperlinga postrzegany szereg liter. niż u ludzi ostrożnych. W ten sposób natura chroni organizm przed działaniem czynników destrukcyjnych. w eksperymencie G. Ryzykanci np. inne są neutralne. pomija wszelkie inne dźwięki. takich jak np. To wystarcza żabie do precyzyjnego wykonywania ruchów chwytania much. Zmysły ludzkie rozpoznają wiele właściwości obiektów zewnętrznych.. czyli znaki drogowe. sensu. że w czasie takich spotkań ludzie wyłapują z gwaru głośnych rozmów dźwięk ich imienia lub nazwiska. W psychologii zjawisko to nosi nazwę d e t e k c j i s y g n a ł ó w. lekarze osłuchując pacjenta dążą do wykrycia symptomów choroby. O złożoności i wszechstronności ludzkiego systemu orientacji w otoczeniu świadczy też znien ność wrażliwości pod wpływem subiektywnego wyczulenia i zdolność wyłapywania bodźców ważnych z potoku nieistotnych szumów. Ilustruje to dobitnie zjawisko nazwane z angielska efectem coctail party. słuchu. smaku i węchu. W procesie ewolucji zwierzęta i człowiek wykształciły wspaniały mechanizm różnicowania zmysłowego bodźców istotnych i małoważnych. ruch obiektu. gdy z niejednoznacznego obrazu trzeba wydobyć istotną informację. ich p r ó g d e c y z y j n y (r e a k c j i) jest niższy. gdy zostały one wypowiedziane na sali przyjęć w odległym od nich miejscu. Impulsy od nich płynące (droga z dołu do góry) docierają do b uf o r a s e n s o r y c z n e g o. ikonograficzną) . co ważne. krzywizny. które tworzą podstawę orientacji człowieka w otoczeniu. utrzymują się dłużej. W naturalnych warunkach na organizmy żywe działa jednocześnie wiele różnorodnych bodźców. a także nastawienia jednostki wobec świata i wielu innych indywidualnych właściwości psychiki. Ma ono istotne znaczenie praktyczne.

W naszym umyśle zostały zakodowane odpowiednie schematy. Nieco inaczej postrzegają głębię ludzie o sprawnej dwójce oczu. pewnej całości. na niebezpieczne ukształtowanie tereny. łatwo wyróżnialnych. dowodzą. jak i jednodniowe koźlęta. pod wpływem praktyki. Niezmienniki w procesie spostrzegania prowadzą od umysłu do obiektu. którzy stracili jedno oko też widzą trójwymiarowo? Przyjrzyjmy się tym zagadnieniom.J. jak dotychczas precyzyjnie określić roli czynników wrodzonych i doświadczenia w kształtowaniu sprawności spostrzegania głębi. wydłużony ogon). nie ma energii przestrzennej takiej jak np. nie wdając się w szczegóły. skręcamy we właściwą ulicę orientując się po wyglądzie narożnika domu itp. Spostrzeżenia i proces postrzegania dotyczą konfiguracji bodźców. Nazywamy je niezmiennikami. zatem obiekty im odpowiadające jawią się jako sygnały do danego postępowania.51 nacja doznań nieistotnych. wysokości i głębi. a głównie wyuczona. energia światła lub fali głosowej. po kształcie i kolorze. W takich przypadkach postrzeganie jest nastawione na rejestracją cech dominujących. że połowa jego daje złudzenie przepaści). że sprawność oceny odległości. że zarówno 6-cio miesięczne niemowlęta .. Świadczyłoby to o istnieniu wrodzonych zdolności spostrzegania głębi. dzięki którym. Nie mówimy przeto o wrażeniu głębi. doznania prostych jakości. Dla kur takim niezmiennikiem jest schemat figury jastrzębia (krótka szyja. przepaści. Są to wskaźniki zagrożenia. tworzą „drogę od góry do dołu”. kurczęta i inne zwierzęta spostrzegają głębię przepaści i unikają niebezpieczeństwa upadku. przydatne do spożycia. czyli zmysłowej reprezentacji przedmiotów. lecz o spostrzeżeniu. na obiekty szybko zbliżające się. Jak to się dzieje. pokazały. Ta prosta forma syntezy rozgranicza wrażenia. niż osoby jednooczne. bardziej zależnym od mechanizmów interpretacyjnych mózgu. a nie pojedynczych cech Jest to zdolność po części wrodzona (szczególnie widoczna u zwierząt).G i b s o n. że mając na siatkówce oka płaski obraz spostrzegamy głębię? Czy ludzie. Badania E. a także synteza na poziomie zmysłowym współwystępujących elementów znaczących z punktu widzenia orientacji w otoczeniu. niż od zmysły wzroku. a sprawa sprowadza się do ustalenia zakresu oddziaływania poszczególnych czynników. Sprawne oczy umożliwiają . głębokości i wysokości wzrasta wraz ze wzbogacaniem doświadczenia. Zwierzęta instynktownie silnie reagują na kształt podobny do drapieżnika. Każdy z nas nauczył się w ciągu życia szeregu niezmienników. np. a spostrzeżenia bardzo znacząco określają tę ostatnią. Jednak zwolennicy e m p i r y z m u. Widzenie przedmiotów w trzech wymiarach nazywamy s p o s t r z e g a n i e m g ł ę b i. Przestrzeń nie działa na nasze zmysły poprzez bodźce. Człowiek i inne kręgowce wytworzyły ewolucyjnie zdolność postrzegania odległości. Nie potrafimy. I jedno i drugie stanowisko znajduje potwierdzenie w faktach. uznający przemożną rolę doświadczenia w kształtowaniu określonych cech. Ogólnie poznanie zmysłowe jawi się zatem jako efekt dwu dróg: „od dołu do góry” i „od góry do dołu”. muszą więc być szybko rozpoznawalne. Zbierając grzyby rozpoznajemy te. od s p o s t r z e ż e ń. rozpoznajemy nadające się do użytku w żuciu codziennym. wykorzystującej wzrokowe urwisko (jest to blat stołu z umieszczonym pod szkłem papierem w kratę biało-czarną. jego dostrzeżenie powoduje natychmiastową ucieczkę. I takie stanowisko prezentują n a t y w i ś c i. Spostrzeganie głębi. zbitki istotnych cech przedmiotów. czyli zwolennicy poglądu o wrodzonym charakterze różnorodnych cech psychiki ludzkiej. Wyróżniamy wskaźniki dwuoczne i jednooczne widzenia głębi. wykonanym tak.

Talerz. czy w pozycji krawędzi blaszki. Znaczącym wskaźnikiem jest także wskaźnikiem g r a d i e n t s t r u k t u r y p o w i e r z c h n i o w e j. Jedną z istotnych cech spostrzeżeń jest ich stałość. bez detali. to odnosimy wrażenie. W tej dziedzinie występuje słyszenie stereofoniczne. tym bardziej rozwarty kąt pomiędzy liniami od oczu do spostrzeganego przedmiotu. to linie od oczu do przedmiotu stają się niemal równoległe. ustawionymi w odległości paru centymetrów od siebie. Wreszcie t r z e c i m wskaźnikiem dwuocznym jest stopień k o n w e r g e n c j i. Takie obrazy nałożone na siebie są spostrzegane jako trójwymiarowe. zasłaniający przedmiot postrzegamy jako bliższy od zasłanianego. Zaliczamy doń n a k ł a d a n i e s i ę. Stałość spostrzeżeń. w różnym stopniu napinają się lub rozluźniają. Kupując gazetę w kiosku spoglądamy na monetę. wyróżniamy kilka jej form. albo są nieruchome. leżącą na dłoni. Im bliższy obiekt. tym gęstsza się wydaje. r u c h. Różnica obrazów na siatkówce jest więc wskaźnikiem spostrzeganej głębi. im dalsza od nas np. wykonującym niektóre zawody. Rozróżniamy kilka form jej występowania. trzymanej między palcami spostrzeżemy ją jako krążek metalu określonej grubości. Wskaźnik konwergencji jest bardziej efektywny przy postrzeganiu z niewielkiej odległości. np. trawa chodnika. Zdolność stereoskopowego widzenia jest niezbędna ludziom. którą mamy opłacić nabywany tytuł. ponieważ każde oko postrzega obiekt pod innym kątem. niezależnie od tego czy widzimy go siedząc przy stole. Perspektywa p o w i e t r z a („sina dal”) obniża jasność i nasycenie barwy spostrzeganego obiektu. Jeżeli spostrzegamy przedmiot daleki. niż poprzednie. a dalekie jakby przesuwają się razem z nami. I niezależnie do tego. Mózg na podstawie tych minimalnych różnic określa głębię przedmiotu i odległość wobec niego. Doświadczymy jej patrząc na biegną ce prosto tory kolejowe. czyli pozwalające nakładać i porównywać obrazy odbierane niezależnie przez każde oko. przedmioty mniejsze są bardziej oddalone (słupy linii telefonicznej). Ważnym wskaźnikiem jest perspektywa. a także sportowcom. czyli poprawność rozpoznania cech przedmiotów niezależnie od kąta widzenia. Obiekty bliskie widzimy pod kątem.52 widzenie s t e r e o s k o p o w e. co stanowi dla mózgu podstawę określenia odległości przedmiotu od oka. Również gra światła i cieni ułatwia spostrzeganie głębi. czyli zbieżności ustawienia gałek ocznych. ustawiające soczewki na odpowiednią ostrość widzenia. czy zobaczymy ją w pozycji placka. dalekie przedmioty spostrzegamy w zarysie. Te pozorne zagęszczenie jest wskaźnikiem odległości. czy oddalając się . Wskaźniki jednooczne spostrzegania głębi stanowią liczniejszy zbiór. Stałoś kształtu postrzeganego przedmiotu utrzymuje się niezależnie od zmiany kształtu jego obrazu na siatkówce oka. Podobnie postrzegamy głębię w modalności słuchu. Obrazy te nieco się różnią. Perspektywa l i n i o w a. to zjawisko pozornego zbiegania się linii równoległych na horyzoncie. 3-4 metrów. postrzegające głębię. zawodny przy wielkich. gdy poruszamy się w jakimś kierunku. że przedmioty bliskie zostają za nami. Perspektywa z m n i e j s z a j ą c y c h się r o z m i a r ó w. kierowcy ciężarówki. perspektywa s z c z e g ó ł ó w. Na co dzień często doświadczamy działania s t a ł o ś c i k s z t a ł t u. Podobny efekt stereoskopowy uzyskamy robiąc zdjęcia dwoma aparatami. Wykorzystując te właściwości buduje się dzisiaj „komputerowe oczy”. uwarunkowane różną odległością uszy od źródła dźwięku. grającym w kręgle lub golfa. motorniczego tramwaju. D r u g i m dwuocznym wskaźnikiem spostrzegania głębi jest akomodacja soczewki Mięśnie rzęskowate. odległości i oświetlenia.

że stałość jasności występuje niezależnie od rodzaju barwy. Interesujące jest to. lubią. S t a ł o ś ć w i e l k o ś c i to właściwość spostrzegania odległych przedmiotów typu X jako jednakowej wielkości. Zależni od pola łatwo i chętnie ulegaj opinii otoczenia. niezależnie od tego czy patrzymy na nie stojąc na nogach. Czarny aksamit spostrzegamy jako jednakowo czarny. Dzieje się tak. tym bardziej spostrzegana wielkość zbliża się do rzeczywistej. przechyleni w lewo. Dzieci. Szare na tle czarnego postrzegamy jako jaśniejsze niż szare na tle białego. mimo spłaszczania jego obrazu na siatkówce w miarę wzrostu odległości między spostrzegającym i obiektem spostrzeganym. tych za H. S t a ł o ś ć b a r w y. Spostrzegany kształt przedmiotów pozostaje niezmiennym. Nieco dłuższego czasu wymaga np. Zielona koniczynka pozostaje zieloną w środku słonecznego dnia i . niezależnie od tego czy znajduje się on w miejscu nasłonecznionym. drudzy sygnałami pochodzącymi z wewnątrz organizmu i tych nazywamy niezależnymi od pola. są dociekliwi. Niezależni od pola polegają głównie na własnym rozeznaniu sytuacji. gdy ktoś ukierunkowuje ich poczynania. obróconego o 90o. niż dorośli. Gdy spojrzymy na słupy telefoniczne. Mimo to pierwszy widzimy jako czarny. że jasność przedmiotów nie zmienia się mimo zmiany intensywności oświetlenia. Czynnikiem modyfikującym stałość postrzegania jasności przedmiotów jest kontrast. czy w prawo. ogólniej: skomplikowanych powiązań elementów struktury psychicznej. To wszystko dowodzi istnienie związku pomiędzy właściwościami spostrzegania a osobowością człowieka. że obraz na siatkówce zmienił się np. co stojące niedaleko od nas. spostrzegamy jako okrągły. mimo funkcjonowania w ich psychice zasady stałości wielkości. czy z odległości 3 m. co X bliskie. S t a ł o ś ć j a s n o ś c i charakteryzuje się tym. Przy spostrzeganiu wielkości przedmiotów z pewnej odległości zderzają się wskaźniki wielkości rzeczywistej i perspektywicznej. mimo. a dokładność spostrzeżonej wielkości jest kompromisem między nimi. określenie konturu Polski. W serii interesujących eksperymentów Witkin wykazał. że różnice te są bardzo istotne. a drugi jako biały. w ruchu. dalsze od nas słupy. podobnie jak stałość jasności nie ulega zmianie przy wahaniach intensywności oświetlenia. Stałość spostrzeżeń kształtu chroni nas przed zaburzeniami orientacji w otoczeniu uwarunkowanymi zmianami usytuowania naszego ciała w przestrzeni. że obiekt spostrzegany nie zmienił swego położenia. gdyż dotyczą stylów orientacji w otoczeniu fizycznym i społecznym. mówiącemu. stojące na równinie przy prostej drodze. to oddalone od nas na kilometr spostrzeżemy jako tej samej wielkości. I znowu jest to wbrew prawu optyki. że obraz na siatkówce oka maleje wraz ze zrostem odległości spostrzeganego obiektu Jednak gdybyśmy chcieli narysować linię telefoniczną wzdłuż drogi. ale czarny papier w słońcu odbija wielokrotnie więcej promieni słonecznych. Biały papier odbija 9-krotnie więcej promieni światła niż czarny. że jedni kierują się głównie wskaźnikami wzroku.W i t k i n e m nazywamy zależnymi od pola. Jednak im bogatsze doświadczenie w danej dziedzinie. wymiary przedmiotów odległych oceniają wyraźnie mniej dokładnie. niezbyt towarzyscy. Dodajmy. w rezultacie pochylenia czy pokręcenia głową. to kolejne. własnych sądach. Występuje tu zjawisko w i e l k o ś c i p e r s p e k t y w i c z n e j. S t a ł o ś ć p o ł o ż e n i a z kolei pozwala nam stwierdzać. czy na głowie. poszukują informacji zwrotnych. musielibyśmy rysować jako mniejsze o pewien ułamek wielkości od słupa je poprzedzającego. Pewne odchylenia od reguły stałości kształtu występują przy spostrzeganiu obracających się przedmiotów o nieregularnych kształtach.53 od niego. niż biały o zmroku. czy w cieniu. Stałość położenia obiektu ustalamy na podstawie sygnałów różnych zmysłów: wzroku oraz równowagi i proprioceptywnych.

inni tylko bardzo wyróżniające. nie znają ich sensu. uzupełniamy brakujące elementy znanej nam całości. a na drugim parę czarnych. Stwierdzenia te przemawiają na rzecz empiryzmu poznawczego. co wysunięte do przodu odbieramy jako figurę.54 wieczorem. 3) podobieństwa. obiekty o liczniejszych cechach wyróżniamy. pozostała część pola stanowi t ł o. Oto niektóre z nich: -figurą jest z reguły mniejsza część pola spostrzegania. ale nie umieją nazwać tych kształtów. 5) zamykania (domykania). pokazują zarys trójkąta lub kwadratu. co zmienne. 6) dobrej figury. lecz jest swoistą organizacją postrzegania. koła. co na zasadzie omówionych praw łączy się w określoną całość wyróżniamy jako f i g u r ę. 2) zagęszczenia. drugoplanowe. Przedmioty codziennego użytku z reguły postrzegamy jako figury na jakimś tle. porządkuje doznania. Czerwień zakreślona na biało. Nasz umysł. elementy jakby poruszające się w jednym kierunku traktujemy jako jedność. jego wyposażeniem poznawczym. Organizacja pola spostrzegania. To. niedosłyszących. Nie jest ono jedynie natłokiem wrażeń. H e b b a wykazały. dla innych względnie szeroki. . stanowi narzucającą się w spostrzeżeniu jedność. niż zakreślona na czarno. dla ułatwienia orientacji w otoczeniu. co stałe. Tło jest niewyraźne. Pole spostrzegania nie jest jednolite. specyfikujemy. Zawsze postrzegamy tylko konkretny wycinek naszego otoczenia. obiekty podobne traktujemy jako odrębną klasę. 7) symetrii. Ilustrują je rysunki nr1-6 Otwartym pozostaje problem istoty przedstawionych praw. że dostrzeganie figur w polu nie ustrukturalizowanym poprawia się w wyniku uczenia się. np. -to. To. że są one wrodzonymi cechami umysłu. że operowani ludzie dorośli po odzyskaniu zdolności widzenia spostrzegają czarne plamy na białym tle. gdy popatrzymy na śnieg przez zielone okulary. Zwolennicy natywizmu utrzymują. ale już po paru minutach znowu będziemy widzieli śnieżną biel. Aby o tym przekonać się. A t k i n s o n a pokazały. D. Dla jednych ludzi jest on względnie zawężony. Badania m. Przebiega też ono podobnie jak uczenie się innych sprawności. tłem to. Rzecznicy teorii uczenia się. Jedni dostrzegają na swoim wycinku liczne cechy obiektów. Współczesna wersja tego problemu sprowadza się do pytania o zasady przetwarzania informacji: czy służą temu wzorce układu zewnętrznego. co porusza się jest figurą -to. obiekty styczne postrzegamy jako jedno ugrupowania. czy też modele percepcyjne umysłu. -partia pola bardziej zróżnicowana stanowi figurę. podlegająca następującym prawom: 1) bliskości. W konkretnych sytuacjach nie mamy praktycznie trudności w rozróżnianiu obu tych elementów. wyda się nam jaśniejszą. wyróżniamy układ w pełni oddający właściwość ideału. co człowiek ogarnia swoimi zmysłami w danym fragmencie rzeczywistości nazywamy p o l e m p o s t r z e g a n i a. Rubin. narzucającym się chaosem bodźców. 4) wspólnej drogi. co jaśniejsze postrzega się jako figurę -figurą jest to. że kształtują się one w trakcie nabywania doświadczenia. szerzej empiryzmu poznawczego. E.in. Bogaty i pogłębiony poznawczo zestaw kryteriów rozróżniania figury i tła przedstawił duński psycholog. kwadratu. wystarczy na kawałku paska czerwonego papieru nakreślić parę linii białych. Kontrast z otoczeniem i w tym przypadku modyfikuje regułę. Badania R. Figura ma wyraźnie określone granice. ”nijakie”. np. -to. słabo widzących. Efektem tego jest o r g a n i z a c j a p o l a s p o s t r z e g a n i a. Więcej. to tylko przez moment wyda się on nam zielonym.

pomalowanie ust. Skutecznym sposobem „ukrycia” obiektu jest upodobnienie jego części do otaczającego tła. Byłaby to interpretacja błędna. Pierwsze spostrzeżenie figury wynika. Okazało się. stosowanego w różnych dziedzinach praktyki ( w wojsku. które nie znały tego rysunku. Jeszcze wyraźniej widzimy tę właściwość w przypadku „teściowej i narzeczonej” (rys. lub struktury podobne. że mogą być one odbierane jako dwa różne obiekty. Co więcej. Linie te wchłaniają obramowanie kwadratu. łowiectwie. Odpowiednie nakreślenie brwi. „Wiatraczek”(rys 8). stąd trudność jednoznacznej kwalifikacji. czyli naszej skłonności do uznawania pewnych obiektów otoczenia za ważniejsze od innych. Mamy więc stan nierównowagi percepcji podobnych kształtów. zdolność postrzegających zakwalifikowania ich do konkretnej kategorii okazuje się zawodną. bądź jako położony w głębi struktury. Badano osoby. Złudzenia zmysłowe z kolei są zjawiskiem mylnego spostrzegania. ale w tym przypadku figury nie wyróżniamy ze względu na sens (wszystkie skrzydełka są jednakowe) lecz na barwę. Poznaliśmy dotychczas kwestie dotyczące ułatwień (wyróżnianie figury) lub utrudnień (maskowanie ) dokładnego spostrzegania obiektów. bądź czerń. przesyłanych do mózgu. Ilustracja 9-ta jest bardziej skomplikowaną. niż dwie poprzednie. czy ułożenie włosów też skutecznie maskuje usterki urody. Jadąc pociągiem słyszymy uderzanie kół wagonów o złączenia szyn i mimo woli układamy je rytmicznie. Figurę określa bądź biel. natomiast nie zmieniła się liczebność grupy 60-cio procentowej. niemniej jednak i w tym zakresie przedstawiona prawidłowość daje znać o sobie. Istnieje pewien typ układu cech rzeczy lub właściwości procesów. bowiem prawidłowość ta dotyczy wszystkich zmysłów. Rysunek 10-ty. Ze zjawiskiem tym spotykamy się w sytuacjach maskowania. bowiem spotykamy tu naprzemienność zwielokrotnioną. Mamy tu do czynienia z wpływem perspektywy. bądź jako bryła. W pewnych układach cech figura może zniekształcać lub zaburzać spostrzeżenie przedmiotu. Raz spostrzegamy bryłę jako prawo lub lewo skrętną (wyraźny wpływ kierunku spojrzenia). że figura i tło są zjawiskami spostrzegania wzrokowego. że zmysły ludzkie nie są ewolucyjnie przystosowane do ich uwzględniania w swych „komunikatach”. z działania elementów drogi „ z góry do dołu”. Interesującym zjawiskiem są figury odwracalne. Ilustracje 7-9 pokazują ich istotę i różnorodność Kielich lub dwa profile (rys 7) mogą na przemian jawić się jako figura lub tło. a 40% „teściową”. Oba wskaźniki są percepcyjnie znaczące. Znaczy to. Z kolei przemienność widzenie profili lub kielicha zdaje się wynikać z ustawienia oczu na elementy bliższe lub dalsze. jak się wydaje. innym razem mały kwadracik jawi się jako wysunięty ku nam.55 Opisane kryteria wyróżniania figury mogą sugerować to. spostrzeganie powtórne w tych samych warunkach nie doprowadza do korekty obrazu. Przy powtórnej percepcji 5% osób uprzednio widzących „teściową” dostrzegło „narzeczoną”. łudzą. że 60% z pośród nich w pierwszym spojrzeniu dostrzegło „narzeczoną”. W procesie postrzegania mamy również do czynienia z figurami wieloznacznymi. których nasze zmysły nie rozpoznają właściwie. Np. wyróżniając figury i tło. dominujący smak cocktailu lub sałatki możemy określać jako figurę na tle pozostałych komponentów. Złudzenia zmysłowe.11). usługach kosmetycznych). również jest spostrzegany naprzemiennie. „rozmywają” jego wyrazistość. Relacje między elementami spostrzeżenia nie pokrywają się wtedy z relacjami rzeczywistymi. Ich właściwością jest to. przedstawiający wielokąt może być widziany bądź jako płaszczyzna o wielu kątach. Staje się . Rysunek 12-ty pokazuje jak za piuropuszem linii można ukryć figurę kwadratu. O wiele więcej trudności sprawia pokazanie klarownych figur na tle w przypadku pozostałych zmysłów.

Powszechnie znamy złudzenie złamanej łyżeczki. 15) Złudzenie kierunku. Intrygującym od wieków i zagadkowym jest złudzenie księżyca. Patrząc w górę nie dostrzegamy żadnych wskaźników odległości. Długie linie równoległe. że złudzenia prawie zawsze dotyczą układów wytworzonych przez człowieka. że w procesie ewolucji powstał i rozwinął się mechanizm oszczędnego reagowania na bodźce otoczenia.16. Natura nie toleruje takiej rozrzutności i takiego braku efektywności. in. Występuje taka sama reakcja na w s z y s t k i e ciche pluski wody. włożonej do szklanki z herbatą. Działają tu wskaźniki wielkości perspektywicznej. Złudzenie wielkości (rys.56 to zrozumiałym po stwierdzeniu. Linia prosta. pod wpływem kontrastu . Z podobnym efektem spotykamy się w złudzeniu Heringa (rys. Jeżeli popatrzymy nań przez zaćmione szkiełko. Złudzenie opisane przez Poggendorfa (rys. patrząc ku horyzontowi napotykamy ich wiele. Złudzenie długości ilustrują linie Mullera-Lyera (rys. pionowe lub horyzontalne.17). różnicy nie dostrzeżemy. jego bogactwo spowodowały to. Ta ułomność zmysłów nie stanowiła więc zagrożenia ani utrudnienia egzystencji w warunkach naturalnych. Jednak badania te nie wyjaśniają uwarunkowania różnicy wielkości złudzenia. W pracowniach psychologicznych demonstruje się złudzenie ruchu w postaci rozwijającej się spirali lub „wodospadu”. Widzimy go nad horyzontem większym. powszechnie znane z reklam ulicznych osiąga się między innymi odpowiednią sekwencję świecenia żarówek.Oba kółka znajdujące się w środku swoich skupień są jednakowej wielkości. Podobnie poprawnie spostrzeżemy jego wielkość patrząc przez długą rurkę. głośne pluski. Koncentracja linii między równoległymi a) powoduje.13} powstaje m. Kategoryzacja percepcyjna. pokazują. że ustawienie gałek ocznych. nad nami mniejszym. Boringa. Tradycyjnie wyróżniamy kilka rodzajów złudzeń. a czas reagowania wydłużyć się poza granice funkcjonalności. przeprowadzone przez E.2 sekundy.Dwa równe odcinki linii prostej uzupełnione na zakończeniach „wąsami”. Kształt przedmiotów też bywa postrzegany złudnie. cywilizacyjnych. Podobne w swej istocie jest złudzenie Ponza (rys. dłuższą jawi się ta z wąsami na zewnątrz. Wyobraźmy sobie nieskończone trudności funkcjonowania organizmu w przypadku konieczności odpowiadania niepowtarzalną reakcją na każdy odmienny bodziec. na każdy plusk wody. postrzegamy go większym od zawieszonego nad nami. Różnorodność świata. ma jakiś wpływ na pojawianie się przedstawianego złudzenia. tak by widzieć księżyc przez rozstawione nogi. poprzecinane krótkimi kreskami idącymi w przeciwnych kierunkach jawią się jako pochylone ku sobie. zwróconymi na zewnątrz lub do środka są postrzegane jako nierówne. natomiast skupienie ich nad i pod liniami powoduje spostrzegania linii jako wklęsłych. Układ nerwowy musiałby wtedy osiągnąć niebywałe rozmiary. ale jakże płodna poznawczo!) Badania eksperymentalne spostrzegania sztucznego księżyca. w odstępie czasowym poniżej 0. np. Rocka) traktuje złudzenie księżyca w kontekście spostrzegania odległości. upadki . (Pozycja to niewygodna. przedstawia rys.14). na każdy upadek kamienia. Widząc księżyc jako bardzo oddalony. znanym z dwu wersji. spostrzegamy jednak a jako wyraźnie większe. opisane prze Zollnera. poprowadzona przez dwie linie równoległe z przerwą w przestrzeni między nimi „traci” ciągłość i jawi się w postaci dwu linii równoległych. Kaufmana i I. lub pochylając się głęboko. Wytworzyła ona mechanizm reagowania w określony sposób na całą kategorię bodźców. że postrzegamy je jako wypukłe. Złudzenie ruchu. a w pionie. Inna hipoteza ( L. występującej u dzieci i dorosłych.18) ilustruje podobne zjawisko.

że w takich przypadkach następuje adaptacja zmysłu. coś w rodzaju środka skali i wszystkie bodźce danego rodzaju porównuje do wielkości punktu zerowego. chociaż obiektywnie oba egzemplarze ważą dokładnie tyle samo. postrzegana wielkość bodźca podstawowego wymiaru zmienia się pod wpływem wskaźników wymiaru przypadkowego. którego ciężar mamy określić. natomiast dalekim będzie dla tego. Inne więc są ich reakcje na obecność. silnie odbijające światło jako jasne. Antylopy np. Mechanizm kategoryzacji występuje na różnych poziomach rozwoju ewolucyjnego organizmów. Szersze zastosowanie ma t e o r i a a k c e n t u a c j i H. nastawionego na polowanie. inne służą maskowaniu jego nadmiaru. że zdecydowana większość bodźców jest wielowymiarowa. stwierdza. E i s e r. a kiedy indziej jako słaby. małych kamyków itp. W pierwszym przypadku przymierzamy kolejne doznania do najwcześniej utrwalonego. wiedzą. że ten sam bodziec raz jawi się jako intensywny. kontekst powoduje jakby przyłożenie miary do innego fragmentu bodźca. J. segregując włóczkę uwzględniamy różnice barwy. Ciężarek. Okazuje się np. Prototyp jest zatem jakby stałym punktem odniesienie w procesie kategoryzowania zmysłowego. Znajdujące się poniżej jego traktuje jako słabe. Ludzie. a w południe słonecznego dnia ledwo dostrzegalnym. powołując się na liczne badania eksperymentalne. ale napełnionego wodą. R. Procesem tym rządzi zasada „podobieństwa pod pewnym względem”. angielski specjalista z zakresu problemów kategoryzacji. twórca t e o r i i p o z i o m u a d a p t a c j i utrzymuje. Nieco innym niż kształtowanie kategorii jest zagadnienie włączania do nich nowych bodźców. inaczej w jednym wymiarze. Kategoryzacja percepcyjna jest więc ujednoliceniem reakcji na wspólną właściwość pewnego zbioru bodźców. powyżej jako silne. o zróżnicowanych cechach. Teoria poziomu adaptacji wyjaśnia proste przypadki omawianego zjawiska. określając wagę bryłek metalu porządkujemy je zgodnie z ich siłą ciążenia. jedne jakby dodają wzrostu. że są one jednoznacznie uwarunkowane właściwością bodźca. Dla tego. Podkreśla się w niej to. Bodźce podobne są postrzegane jako przynależne do kategorii. Dzieje się tak niezależnie od modalności struktury. zarówno w sytuacjach naturalnych jak i w laboratoriach strukturalizują bodźce (tzn.57 wielkich kamieni. zawodzi jednak przy bardziej skomplikowanych. . kto nawet mniejsze odległości pokonywał korzystając z usług komunikacji miejskiej. Helson powiada. w niektórych przypadkach pasą się spokojnie. H e l s o n. ma jednocześnie jakiś kolor. wyróżnia dwa modele porównań: 1) p r o t o t y p o w y i 2) e g z e m p l a r z o w y. a inne na drapieżność. Dzieci postrzegają dzban napełniony cukierkami jako większy od podobnego. słabo jako ciemne itp. że jest to zjawisko powszechne. Falkowski. jakby nie widząc zagrożenia. że dysk pomalowany na czarno sportowcy spostrzegają jako cięższy od białego. Przenikanie cech różnych wymiarów w trakcie formowania się kategorii znają doskonale elegantki i eleganci. nie reagują na każde zbliżenie się lwa. Jednak kategoryzacja nadal pozostaje pochodną właściwości bodźca. tworzą zbiory podobnych) i traktują taką całość jako jednolity bodziec. że niektóre stroje „pogrubiają”. sklep oddalony o 2km będzie „bliski”. Tajfela. względnie jej intensywności itp. Zdarza się jednak tak. Każdy z nas na podstawie swego doświadczenia i możliwości ustala „punkt zerowy”. kto chodził do szkoły odległej od domu o 3 km. Czerwone światło na skrzyżowaniu ulic w nocy wydaje się intensywnym. Podobne do czego? A. Reagują natomiast gwałtowną ucieczką w przypadku lwa. towarzyszącego incydentalnie. o mniejszej jako lekkie. Co więcej. Pojawia się jednak pytanie dotyczące kształtowania się kategorii. niepodobne są z niej wyłączane.. Przedmioty o znacznej wadze kategoryzujemy jako ciężkie.drapieżnika. inne „wyszczuplają”. H.

Wprowadzenie do psychologii. 1962 r. Warszawa. Norman:Procesy przetwarzania informacji u człowieka. np. Maruszewski: Psychologia poznania. (Carter. . PWN. Gdańsk. D. Pierwszy. „obiekty długie” itp. Uszkodzenie partii mózgu danego „segregatora” powoduje zaburzenie postrzegania obiektów w nim reprezentowanych. bądź a s o c j a c y j n e j. sposoby rozumienia siebie i świata. Gdy jednemu z chorych pokazano marchewkę i zapytano „Co to jest?” odpowiedział. wzorzec pojmuje się w nim jako efekt nie jednego.P.1999). może ulec zaburzeniu. niewiedza) bądź w postaci a p e r c e p c y j n e j. Te i inne uszkodzenia mózgu powodują utratę zdolności spostrzegania i rozpoznawania pewnej kasy obiektów. 1999).R.T. UG. że kategorie percepcyjne nie są prostym odwzorowaniem właściwości bodźca. Wydaje się. . wobec którego porównujemy kolejne jakości. T. Od zakresu uszkodzeń mózgu zależy jakość i bogactwo objawów agnozji.GWP. J. rozpoznania sensu obiektów. jeden z pacjentów zdjęcie psa określił jako obraz mężczyzny z „niezwykle gęstą brodą”(Carter. lecz wielu (wszystkich) percepcji danej właściwości. w tym kategoryzacji.D. cierpiący nie rozpoznaje jedynie zwierzą. Dotknięci percepcyjną agnozją wzrokową nie potrafią dopasować do siebie identycznych przedmiotów. Znaczyłoby to.58 W modelu egzemplarzowym eksponuje się wpływ każdego doznania zmysłowego na wzorzec. np. Materska. impulsy nerwowe nie docierają do mózgu lub są niewłaściwie łączone. 1997 r. wypadkową właściwości bodźca. Agnozja asocjacyjna jest następstwem zaburzenia rozumienia. Znaczy to. swojej matki.M. a także czynników subiektywnych. 2001 r. . Podkreślono w nim zmienność kategorii zmysłowych i rolę wzbogacanego doświadczenia. są przygotowaniem do operowania pojęciami. Gdańsk. Vernon: The psychology of perception. Warszawa. gdy ma miejsce słaby odbiór bodźców. Sterberg: Psychologia poznawcza WSiP. Po drugie. Nie układa się to w coś logicznego. Dolna część wydaje się solidna. że poznanie zmysłowe nie jest fotografią świata fizycznego. Tyszka (red): Psychologia poznania.. a poprawnie postrzega przedmioty nieożywione. Warszawa. Kolańczyk: Procesy orientacyjne. że „Nie ma pojęcia. nie rozpoznają twarzy osób znanych (prosoagnozja). . kontekstu. lecz stanowi skomplikowany system orientacji w świecie. Pierwsza występuje wtedy. lecz są syntezą. nie narysują zarysu przedmiotu.A. Dwa ważne wnioski płyną z analizy problemu kategorii percepcyjnych. ale reszta jest pierzasta. kategorie percepcyjne z racji swych właściwości syntetyzujących stanowią przejście od postrzegania zmysłowego do myślenia. w następstwie otępienia i innych. ”imiona osób”. chyba że chodzi o rodzaj szczoteczki”. dzieje się tak najczęściej po udarze mózgu. Czasami agnozja dotyczy tylko przedmiotów jednej kategorii. Występuje wtedy a g n o z j a (dosł. Jest to model sumaryczny. to stwierdzenie. Penquin Books. Przedstawiony proces spostrzegania. że kategorie tych obiektów są zakodowane w mózgu w odpowiednich układach. 1984 r. Lindsay. niż posługujących się prototypem wczesnego i znaczącego doznania. „owoce”. Literatura zalecana . . 1985 r. . np. że w życiu codziennym jest więcej osób sumujących doświadczenia. nos uznawał z pełnym przekonaniem z a chochlę do zupy. Cebula bała dla niego rodzajem naszyjnika. Mylą też obrazy obiektów. 2001 r. swoistych segregatorach jakoś oznakowanych. PWN.M.

podchodzimy do drzwi i nie pamiętamy dokąd one prowadzą. ale nie są jego składnikiem. Niekiedy terminów „ wyobraźnia” i „fantazja” używa się zamiennie. są w mniejszym stopniu zależne od aktualnie oddziaływującego otoczenia. świadomość. ostrzegające przed niepożądanym. natomiast fantazja silnie kojarzy się ze światem fikcji. znaczy to. częściej jednak różnicuje się ich znaczenie. Mechanizm wyobraźni operuje treścią spostrzeżeń. a bardziej od potrzeb organizmu. ubarwiające życie i te niedobre. Ostatnie jest zasadne merytorycznie. uwaga. natomiast wyobraźnia jest psychogenną. ale ten mechanizm nie zadziałał z jakiegoś tam powodu . Te ostatnie są wytworem wyobraźni i są wynikiem procesu wyobrażania. że jego psychika jest zubożona o ten element Kiedy indziej mówimy: „Zawiodła wyobraźnia Y-ka” i znaczy to. Wyobraźnia O wyobraźni możemy mówić zarówno wtedy. Wykazane w tytule mechanizmy psychiczne (w dawnej terminologii władze psychiczne). Jest wielce prawdopodobne. Pozwalają wielokrotnie przeżywać zdarzenia minione i te radosne. sąsiadka. czy nieznajoma. że samo poznanie zmysłowe nie jest wystarczające dla zapewnienia poprawnej orientacji w otoczeniu. Wyobrażenia. Poszerzają one perspektywę poznawczą o przeszłość i przyszłość. że będąc na pustyni będziemy sobie wyobrażać lodowce alpejskie lub kąpiel w jeziorze. oddalamy się od miejsca spoczynku i okazuje się. Zróżnicowanie w wersji wytworów jest znacznie bogatsze. Procesy spostrzegania i wyobrażania biegną . bowiem wyobraźnia z reguły dotyczy realiów (wyobraźnia przestrzenna. spotykamy na korytarzu jakąś osobę i nie wiemy czy to krewna. semantyczna). artystyczna. Przy tym wyobrażenia często są bardzo podobne do spostrzeżeń. że umożliwiają przetwarzanie informacji zmysłowych. w przeciwieństwie do spostrzeżeń. mechanizm ten „wprowadza się w ruch” pod wpływem procesów zachodzących w naszym umyśle. pobudzenia energetycznego. gdy chcemy ukazać mechanizm wytwarzania w y o b r a ż e ń. bez funkcjonującej pamięci: budzimy się rano i nie wiemy gdzie jesteśmy.Sens obu wypowiedzi jest zdecydowanie różny. Podstawową różnicą pomiędzy mechanizmami jest to. że nie umiemy powrócić do niego. nierealności. W tym kontekście staje się oczywistym to. pozwalają tworzyć plany i dyskontować doświadczenie dzięki wspomnieniom. jak i wtedy. Przytoczone rozróżnienie dwu znaczeń terminu „wyobraźnia” można zilustrować następująco: niekiedy powiadamy ”X jest pozbawiony wyobraźni”. wieloaspektowemu systemowi psychiki. ale nie jest elementem mnożenia. że Y jest wyposażony w wyobraźnię. Pojawia się więc problem różnic i podobieństwa zarówno mechanizmów je wytwarzających jak i obu ich wytworów. Fantazjowanie. marzycielstwo jest też procesem wyraźnie odmiennym w stosunku do wyobrażania. o czym obszerniej w dalszej partii tekstu. gdy mamy na myśli element struktury psychicznej człowieka. podobnie jak np.59 Rozdział V Wyobraźnia. liczba jest wytworem mnożenie. Dzięki nim system orientacji w otoczeniu zostaje wzbogacony i uelastyczniony. że spostrzeżenia pojawia się pod wpływem stymulacji. a nasze dobre w nim funkcjonowanie zawdzięczamy skomplikowanemu. mają tę wspólną cechę. aktywującego receptor danego zmysłu. aczkolwiek różniące się między sobą. Łatwo możemy wyobrazić(!) nasze kłopotliwe życie np. W tym sensie używamy formy rzeczownikowej nazywając fantastą człowieka oderwanego od rzeczywistości.

bujnych. Wchodzę np. a tło niemal zanika. Wykazał on. Artyści np. aż do bardzo wyrazistych. bardziej wyrazistych. doznań ejdetycznych nie należy utożsamiać z przypominaniem. że nie rozumieją pytania. co dokładnie wyobraziłem”). przedstawiane w badaniach testami apercepcji (TAT). a wyniki operacji matematycznych odbierał jako przemieszczenie cyfr. ale okazuje się. który liczby widział w postaci wielometrowych szeregów i kolumn. Wydaje się to oczywistym w przypadku plastyków. Po drugie. Dzisiaj jesteśmy skłonni ujmować ją w kontekście funkcjonowania pamięci ikonograficznej. nie wiedzą o co autor pyta. niż spostrzeżenia. pojawiających się w czasie posiłków. Fakt indywidualnego zróżnicowania wyobrażeń ze względu na ich wyrazistość zauważył już F. Wyobrażenia. życzliwej. pokazują niejednoznaczność tego związku oraz niektóre prawidłowości jego kształtowania. w wyobrażeniach dominuje figura. H. Mozart np. Jaensch. Niektórzy odpowiedzieli. do urzędu. Przypadek niejakiego Finkelsteina. ontotropowa tendencja doznań ejdetycznych . świadczyłyby o tym. obrazy u dzieci i młodzież są wyrazistsze. u pozostałych przybierają one postać od ledwo dostrzegalnych. że i muzycy (Ch. mogą one poprzedzać realne sytuacje („Stało się to. To świadczyło o tym. Berlioz) wiele zawdzięczają zdolnościom ejdetycznym. Galton. przyjaznej. ujmując to w kategoriach filmowców. Wyobrażający przedstawia wtedy obiekt bardzo wyraziście. Jako pierwszy opisał je w latach 20-tych ubiegłego wieku niemiecki psycholog E. że . „na życzenie”. Po drugie. Wyjątkiem od rej reguły są artyści. a nawet pojęć na zmysłowe wyobrażenie.(G. postrzegana słabość wzbudza wyobrażenia o potędze. wynikłych z faktu zaburzeń funkcjonowania mózgu. że mogą być nazwane „kopiującymi”. Staję w kolejce i sobie wyobrażam miłą obsługę. czyli pozornych przedstawień obiektów i sytuacji. Pewną szczególną odmianą wyobrażeń bardzo wyrazistych są o b r a z y e j d e t y c z n e. po trzecie. mogą ulegać modyfikacjom. Skłonność do tworzenia obrazów ejdetycznych koreluje ujemnie z wiekiem: im młodszy człowiek tym częściej występują przeżycia ejdetyczne. zarówno spostrzeżeniom jak i wyobrażeniom towarzyszy świadomość.60 w odwrotnych kierunkach. że wyobrażenia te bywają tak dokładnym odwzorowaniem obiektu. mglistych poprzez rozpoznawalne. Na pojawianie się i jakość obrazów ejdetycznych wpływają zainteresowania i potrzeby. z najdrobniejszymi szczegółami. Po czwarte. że ich treść z całą pewnością pozostaje w pewnym związku z rzeczywistością. Interpretacje sytuacji niejednoznacznych.usłyszał w Kaplicy Sykstyńskiej Miserere Allegriego i po powrocie do domu zapisał ten trudny utwór. cierpieniom czasu wojny marzenia o szczęśliwym pokoju. niż u osób starszych. że niektórzy ludzie nie żywią wyobrażeń. biurokratka zaczyna przybierać obraz coraz bardziej sympatycznej dziewczyny. szczególnie wyraziście wyobrażają elementy piękna (tendencja kalotropowa). w której prosił o opisanie ich wyobrażeń. są one zależne od naszej woli. wydobywaniem z pamięci długotrwałej). Jest to tzw. Tendencja filotropowa z kolei charakteryzuje się silnym podkreślaniem tonacji emocjonalnej wyobrażanego obiektu. Jest ważne z powodu konieczności odróżniania tych doznań od halucynacji (omamów). czując silną potrzebę sprawnego załatwienia ważnej sprawy i widzę nasrożoną biurokratkę. mogą być wywołane w dowolnym czasie. Allport wykazał. Rozesłał on do 100 osobistości angielskich ankietę. Znawcy zagadnień wyobraźni zgodnie zaznaczają. Nie tylko różnice ale i podobieństwa obu wytworów są przydatne dla dokonania ich charakterystyki. bywają swoistymi zbliżeniami centralnego obiektu sytuacji. po piąte. Wskazywałoby to na występowanie transformacji doznań ejdetycznych jednego zmysłu na drugi. że zarówno spostrzeżenia jak i wyobrażenia są poznawczą reprezentacją rzeczywistości. których wymagania zawodowe sprzyjają rozwijaniu zdolności ejdetycznych. nędzy życia towarzyszy wyobrażenie raju. R. uśmiechniętej. Gounod.

Należą do nich: a g l u t y n a c ja. lecz również powszechnie występujących wyobrażeń. gdy jesteśmy bezczynni. W wersji ikonograficznej. wyolbrzymianie. Mogą to być nowe obrazy. budującego obraz twarzy portretowanych dziewcząt wbrew regułom natury po to. pojawia się na zasadzie „nieproszonego gościa”. Matematyczna konstrukcja przestrzeni n-wymiarowej przy n nieskończenie wielkim jest niewątpliwie wytworem wyobraźni twórczej. przenośnia. Teoretycznie przedstawiane rozróżnienie jest zrozumiałe. Wyobraźnia nie kontrolowana zazwyczaj dostarcza wielu przyjemnych doznań. której wytwory nie zawierają żadnych elementów doświadczanej rzeczywistości. nawet po jego całkowitym unicestwieniu. np. dzieła literackie itd. Nie jest to odtworzenie pamięciowe. Pierwsza polega na zdolności przywołania obrazu znanego przedmiotu „pod jego nieobecność”. Nie ma pewności. Występuje ona np. czyli łączenie elementów w nowy sposób. Proces transformacji ma miejsce nie tylko w przypadku obrazów ejdetycznych. a także szereg form prostszych ( alegoria. „oswajać” ją przystosowując do naszych oczekiwań. czyli uporczywe powtarzanie jakiegoś charakterystycznego wątku. wymiar. polegająca na zamianie nazwy rzeczy lub osoby na wziętą od innej. lub muzycy. tworząc tzw. h i p e r b o l e. albo następstwa jednostkowych decyzji organizacyjnych możemy zapobiec wielu mankamentom tak realizowanych działań. przynajmniej częściowo. Wyobraźnią twórczą w rygorystycznm tego słowa znaczeniu może być tylko taka. gdy mamy nowe. hipotezy naukowe. że przysparza nowych wytworów. symboliczne n mają na pewnym poziomie swoje odpowiedniki empiryczne. a przez to może wpływać demobilizująco na realną aktywność jednostki. Z punktu widzenia j a k o ś c i w y t w o r u wyróżniamy wyobraźnię o d t w ó r c z ą i t w ó rc z ą. metamorfoza. Nie jest to jedyne rozróżnienie typów wyobraźni. Pojawiają się wtedy marzenia na jawie i „leci film” wyobrażeń. najczęściej wtedy. Osłabiając zatem siłę kryterium nowości powiemy. Plastycy np. półsenni. Zgodnie z nim wykazujemy wyobraźnię m i m o w o l n ą i d o w o l n ą. p e r s e w e r a c j a. tzn. Wyobraźnia twórcza charakteryzuje się tym. którego nie zapamiętaliśmy. czyli funkcjonującą w jednej modalności. rozmarzeni. polegające na zmianie proporcji a przez to podkreślaniu jakiegoś szczegółu lub cechy. przesadne zmiany wielkości. oryginalne połączenie elementów.zestawy dźwięków. znaczącą cechę. Niemniej przestrzeń. wizualnej występuje kilka charakterystycznych sposobów nowego łączenia elementów. gdyż w wyobraźni możemy „dokomponować” element. podkład muzyczny filmu. dobrze oddającej pewną. który miała jej suknia w czasie spotkania. majoryzacja. t y p i z a c j a. np. Kolejnego dokonujemy na podstawie k r yt e r i u m d o w o l n o ś c i. wyobrazić partnerkę spotkania w sukni innego koloru niż ten. Wyobrażając możemy też łączyć poznane elementy. przekształceń. łatwo wciąga w nurt przeżyć. przyczynie się do podniesienia poziomu realizacji określonego celu. akcentowanie.61 obrazy ejdetyczne nie są jedynie kopiowaniem spostrzeżeń. Wyobraźnia dowolna jest świadomie i intencjonalnie przywoływana. ilustrując słownie wyrażone wyobrażenia poetów. że taka istnieje. w obrazach Pablo Picassa. animacja i inne). praktycznie niemożliwe do przeprowadzenia. dokonują transformacji wyobrażeń jednej modalności w drugą. aby ukazać niedostrzeganą dotychczas cechę. że wyobraźnia twórcza występuje wtedy. ”On jest Paganinim sałatki pomidorowej”. czegoś mocno pragniemy. m e t o – n i m i a. lecz mogą być oryginalnym efektem transformacji informacji. zaangażowanej w procesach o tych właściwościach nazywamy w y o b r a ź n i ą t r a n s f o r m i c z n ą i przeciwstawiamy jej wyobraźnię i z o m o r f i c z n ą. . Typ wyobraźni. Dzięki wyobraźni możemy wybiegać w przyszłość i. czyli wydobywanie wspólnej właściwości wielu pozornie niepodobnych obiektów lub osób. Wyobrażając sobie skutki uczenia się jedynie z notatek. Mimowolna działa niezależnie od naszej woli. słowa (pojęcia).

Jest ich niewątpliwie wiele. Myśliwy epoki kamiennej. A wyobrażenie obiektu ułatwia jego spostrzeżenie w maskującym kontekście. nie przyniosły. zapędzali okrzykami bizony do wąwozu i dokładnie wyobrażając ich zachowane.in. Wyobrażane konkretne elementy rzeczywistości są jedynie środkiem wyrazu sądu lub pojęcia. głownie przez to. niezbędną do wysuwania hipotez wykraczających poza granice utrwalonych przekonań. S.Kosslyn. dzięki pracy wyobraźni np. a nawet czas przebiegu procesu wyobrażania jest zbieżny z czasem zmysłowego rozpoznania cech obiektu. niestety. Jego potomek. co rozumie każdy znaczący artysta. Wyobraźnie odgrywa ważną i specyficzną rolę w twórczości artystycznej i naukowej. Siła wyobraźni i jej wymowa zależy od trafności doboru środków wyrazu. na jakim poziomie ewolucji ona się pojawia) poszerzyły możliwości rozpoznawania rzeczywistości niedostępnej spostrzeganiu. Badania eksperymentalne. uniemożliwiającymi obserwację wzrokową. Coraz pełniej np. reprezentowane głównie przez Z. ustawiali się w dogodnych miejscach ubijania stłoczonych zwierząt. Ukazują one relacje i zależności między obiektami. budowlę gotycką zaczynamy wyobrażać sobie muzykę odpowiadającą nastrojowi wzbudzanemu przez tę budowlę. tak sądu w postaci oglądowej nie wyrazi się bez posłużenia analogami rzeczywistości. że badacze ostrożni. Niekiedy zdarzenie rzeczywiste nie wzbudza zainteresowania. za horyzontem. Polyshina przedstawia wyobrażenia jako konkretyzację sądów. poznaje się pola mózgowe. jednoznacznych rozstrzygnięć. jak dotychczas. podejmowane w celu rozpoznania spornych problemów. przez zestawienie wyobrażeń wydobywamy informacje dodatkowe. Jeżeli spojrzy się na wyobraźnię z punktu widzenia psychologii ewolucyjnej. tradycyjnie rozważni nie stają się odkrywcami. Niemniej jednak okazały się wielce korzystnymi. że wyobrażane procesy są analogiczne do procesów fizycznych lub społecznych. dotyczące słońca. Podobnie jak myśli nie można wyrazić bez posłużenia się symbolem. to pojawia się pytanie o funkcje tej struktury psychicznej. Wielu uczonych podkreślało to. Wyobraźnia pozwalała ludziom przewidywać przebieg przyszłych wydarzeń. po zachodzie. abstrakcyjnych. Oglądając np. Wyobrażona zbieżność form muzycznych i architektury będzie wytworem wyobraźni. a jednocześnie ogólnych. zwane a b s t r a k c y j n y m . że organizmy. nieuchwytne zmysłem określonej modalności. Zgodnie z tym stanowiskiem podkreśla się także i to. dramatyzacji i innym zabiegom budzi szerokie zainteresowanie a także zyskuje uznanie jako „prawdziwy obraz wydarzeń” W nauce wyobraźnie łączy się z odwagą. Nie znaczy to oczywiście. Drugie stanowisko. Pojawianie się odkrywczych hipotez potrzebuje wolnej przestrzeni dla wyobraźni. już znacznie później. A z taką stykał się zarówno człowiek pierwotny jak i zaawansowany w rozwoju ewolucyjnym. Wydaje się. zwany a n a l o g o w y m. czyli ład przyczynowo skutkowy. natomiast jego literacki opis dzięki zgęszczeniu zdarzeń. lękliwi. poprzez stosowane przekształcenia form oglądowych. Zwolennikiem tego poglądu jest m. pobudzane przez różne odmiany wyobrażeń. Einstein opracował teorię względności wyobrażając siebie. uznaje wyobrażenia za umysłową reprezentację realnych obiektów rzeczywistości. Wyłoniły się dwa odrębne poglądy. Wyobrażanie przebiegu i następstw przyszłych zdarzeń nie straciło na znaczeniu i w naszych czasach. . Pierwszy. To janusowe oblicze wyobrażeń doprowadziło specjalistów tej problematyki do sporu o istotę i funkcje wyobrażeń. skradając się za upatrzonym zwierzem. gdyż wyobraźnia ujawnia się w wielu dziedzinach życia i form działalności ludzkiej.62 Cechą charakterystyczną wyobraźni twórczej jest ukazywanie. wyobrażał sobie jego zachowanie za zaroślami. że doprowadziły do wypracowania kilku nowatorskich metod badania. współczesny psycholog amerykański. wyobrażał sobie różne możliwe zdarzenia. że rola wyobrażeń sprowadza się jedynie do reprezentacji obiektów. które wykształciły jakieś formy wyobraźni (nie wiemy. Indianie z prerii amerykańskich. prawd ukrytych dla powierzchownych obserwacji. A.

bardzo często były poprzedzone wyobrażeniami lub marzeniami. U małych dzieci są one zjawiskiem często spotykanym i wynikają z trudności rozróżniania realiów i tworów fantazji. Gdy przypadkowo zauważył. Transformując ich treść na konkretny obraz ułatwia dostrzeżenie szczegółów i zależności między nimi. Ułatwienia w życiu codziennym. niż w jakże licznych dziełach artystycznych. romanse. Faza pierwsza. iż przenikają one przez czarny papier. charakteryzuje się niezależnością wyobraźni od kontroli rozumu. posługują się nią jako jednym z instrumentów kształtowania pożądanych relacji jednostka-świat.63 jako podróżującego na promieniu światła.Ribota. bowiem bogata wyobraźnie tworzy iluzoryczny świat. stosują autonarrację.. Wyobraźnia ułatwia konkretyzację hipotez sformułowanych w kategoriach abstrakcyjnych. marzenia miłosne. są dobrem wielce pożądanym. to przewaga rozumu. Osobnik konfabulujący przedstawia fakty niezgodnie z rzeczywistością i jest przekonany. oni niemal zawsze są centralną postacią wydarzeń. Do niepożądanych wytworów wyobraźni zaliczamy także konfabulacje życiowe. wprowadzane dzięki różnorodnym wynalazkom i pomysłom racjonalizatorski. to zmaganie się już dwu równorzędnych sił. nie powstają natomiast w intencji oszustwa. że w dziełach techniki i mechaniki użyto więcej wyobraźni. że tylko dzięki wyobraźni doceniamy znaczenie przypadkowych obserwacji. jak np. że mówi prawdę. pogrążył w stagnacji. Natomiast konfabulacje artystyczne. Tym samym wyzwalają energię na rzecz ich realizacji. które w wielu przypadkach określają cele dążeń jednostek. która odpowiadałaby wszelkim kryteriom dochodzenia do prawd naukowych. są skłonni pomniejszać znaczenie realiów i ograniczeń. Wzmiankowany wcześniej Th. Roentgen eksperymentując z ładunkami elektrycznymi nie wiedział. Marzenia o lepszym świecie i własnej przyszłości są tymi wytworami wyobraźni. mają na względzie własne pragnienia i oczekiwania. tworzone z myślą o wzbudzeniu przeżyć estetycznych lub dla zabawy. docenił znaczenie tego faktu i wyobraził liczne możliwości jego wykorzystania w praktyce. Faza druga. Ludzie o nastawieniu realistycznym pracę wyobraźni poddają kontroli rozumu. Funkcjonowanie wyobraźni ściśle wiąże się z właściwościami osobowości człowieka. Bez marzeń o lepszej przyszłości świat zastygłby w bezruchu. Ribot jest autorem prawa rozwoju wyobraźni. zróżnicowana indywidualni. że promienie przez nie wytwarzane mogą przenikać przez ciała nieprzezroczyste. Postawa marzyciela przynosi więcej złego niż dobrego. Jej znaczenie w tej wersji wyraziście ujawnia się wtedy. W sensie następstw są one bardzo podobne do zwykłych kłamstw. emocjonalni mają wyobraźnię „subiektywną”. U jednych kontrola rozumu powoduje zupełny . u dorosłych mogą być powodowane chęcią podkreślenia swego znaczenia. w trakcie którego ujawniają się odmienne relacje dwu przeciwstawnych skłonności: pierwszej do fantazjowania i drugiej do racjonalizmu. od mniej więcej trzeciego roku życia do końca adolescencji. Jego zdaniem rozwój wyobraźni przebiega przez trzy fazy. niekiedy zupełnie nie przystający do świata realnego. Z drugiej jednak strony całkowite oddanie się w marzeniom prowadzi do utraty kontaktu z rzeczywistością. a nawet całych grup ludzkich. gdy badacz abstrakcyjnie sformułowaną hipotezę chce zweryfikować eksperymentalnie. wybitnego psychologa francuskiego. fantazyjne przygody. w dniu 1 kwietnia.Seyle powiada. bezradności życiowej i braku skuteczności w działaniu. Treścią życia jednostek w tej fazie są bajki. Trzeba wtedy wyobrazić taką sytuację. coraz to wnikliwsza kontrola rozumu nad wyobraźnią i faza trzecia. H. odbierane zazwyczaj z przymrużeniem oka. Ludzie egocentryczni. Nie dziwi nas przeto stwierdzenie Th. Wystarczy tu wspomnieć wyobrażenie telefonu komórkowego. lub marzenia Ikara i Dedala (raczej całej ludzkości) by wznieść się w przestworza na podobieństwo ptaków. ważności lub są następstwem przebytych chorób.

wyobrażenia lub myśli stają się wyraziste. frapującej myśli czy goryczy doznanej przykrości. To zjawisko określa się w terminologii naukowej mianem s e n s y b i l i z a c j i i jest ono przedmiotem badań w różnych wersjach. są tym samym procesami uświadomionymi. Znamienne jest także to. Pod wpływem jej działania zmienia się struktura procesu.64 zanik wyobraźni. a rozumienie jego istoty zależy od pojmowania obu członów relacji. Zawsze pozostaje sprzężona z czymś: spostrzeganiem. Dzięki temu treści np. że uwaga jest zawsze skierowana na „coś”. myśleniem. skupiając się na rozeznaniu tego. lokują się w jakimś miejscu przestrzeni itp (pomijam tu problemy samoświadomości).. co najważniejsze. czyli takimi o których wiemy. a jedną z jej cech jest kierunkowość. G. a także na przeżywanym uczuciu. z j a w i s k u lub p r o c e s i e. Zarówno wyraziste przeżywanie treści doznań zmysłowych jak i sensybilizacja wskazują na istnienie związku pomiędzy uwagą a świadomością. ukierunkowane uwagą. wyobrażania. emocjami. myślenia. Jest on niewątpliwie bardzo skomplikowany. tym wyrazistrze staje się uświadomienie cech obiektu. Można zatem traktować ją jako właściwość pewnego stanu wszystkich procesów psychicznych. co znaczy tylko tyle. Możemy skoncentrować się na wyglądzie drzewa. Eksperymentalnie wykazano. jest jedynie procesem. Uwaga Znamy ją z autopsji. uwaga jest tak napięta. Tradycyjnie uważano. Gdy w ciszy wieczornej własnego domu usłyszymy niewyraźny szmer „nadstawiamy ucha”. że u w a g a. to k o n c e n t r a c j a p o z n a w c z a po d m i o t u na o k r e ś l o n y m o b i e k c i e. by dokładnie go rozpoznać. że uwaga jest epifenomenem nie mającym żadnego znaczenia dla właściwości stanów i przebiegu procesów psychicznych. Znamy ją doskonale z własnych doświadczeń życiowych. pamięcią. Uwaga jest wyjątkowym elementem psychiki. wyobraźnią. podać jej słowną definicję. Znaczy to. W miarę jej „napinania” obniża się próg wrażliwości receptora. a mimo to trudno określić jej istotę. A może to myszy? W sytuacjach grozy. któremu ona towarzyszy. wspomniana kontrola czyni ją bardziej realistyczną. u innych. o silniej wyobraźni. Sądzono. Potocznie mówimy o uwadze „napiętej do ostatnich granic”. figury. bowiem nie występuje ona poza kontekstem innych procesów psychicznych. Mietzel porównuje uwagę do reflektora. że procesy psychiczne. Jest to zasadne tym bardziej. Drugą niemniej istotną jest intensywność. Przyjmijmy zatem. Obiekty te mogą występować w świecie obiektywnym lub mieć charakter subiektywny. że istnieją. że pod wpływem ukierunkowania uwagi na dany obiekt spostrzegający pomija różne szczegóły tła. Innymi słowy: w wyniku spostrzegania powstają spostrzeżenia. skutków jej działania doświadczamy niemal w każdej chwili. nogach pająka lub kolorze samochodu. że poziom jej intensywności osiągną nieprzekraczalny pułap. świadomością. nie tylko w tej. np. lecz odnosi się do naszych odczuć emocjonalnych. na który został ukierunkowany dany proces psychiczny. natomiast działanie uwagi nie kreuje specyficznego wytworu. że ludzie słyszą głośne bicie własnego serca. wnikliwiej rozpoznane. że uwaga nie ma swej treści.myśli itd. A owe „napięta” nie jest charakterystyką uwagi. rzucającego snop światła na . tzn. spostrzeżenia. ile autorów piszących na ten temat.wyobrażenia. Zależność ta występuje we wszystkich modalnościach zmysłowych.ukrywania się przed wrogiem. mają określone cechy. że im większe natężenie uwagi. być „wytworami” naszego mózgu. Nie znaczy to. że uwaga wpływa na zmianę wskaźników funkcjonalnych receptorów. którą prezentowaliśmy. Praktycznie jest ich tyle. Zatem zmiany procesu pociągają za sobą modyfikację rezultatów spostrzegania. Analogiczne zjawisko występuje w przypadku innych procesów.

np. Przedstawiane rozróżnienie wskazuje jedynie na dwa odmienne sposoby pobudzania tego mechanizmu. Uwaga mimowolna jest zawsze odpowiedzią na wydarzenia w środowisku. s. to znaczy. podręcznik akademicki. jako zanik działania uwagi. gdy przestaje słyszeć dźwięki pracującego silnika. że istnieją dwie. Przypuśćmy.możliwe jest „zwracanie uwagi” na bodźce. t. Prawidłowość ta dotyczy w jednakim stopniu ludzi i zwierząt. że uwaga przyczynia się do pogłębienia i wzbogacenia wiedzy o obiekcie. Stany te tradycyjnie przedstawiano. sugeruje. Natomiast wskazanie granic pomiędzy obiektami różniącymi się wieloma cechami wymagało już dłuższego czasu i namysłu. to co się stanie? Zinterpretujmy przykład Nęcki o uwadze kierowcy. że ustalenie precyzyjnego nowatorskiego rozumienia istoty uwagi wymaga jeszcze wielu badań. to zrozumiałe staną się wyżej przedstawione właściwości uwagi mimowolnej. proszeni np. Znaczy to. jasności). co zaskakujące. Nęcka (UJ). Śledzimy np. że wyłączył on uwagę. Nie znaczy to. E. aż się oddali na bezpieczny dystans. intrygujące nowością też pobudza uwagę mimowolną. Rodzaje uwagi Wyróżniamy dwa rodzaje uwagi: m i m o w o l n ą i d o w o l n ą. I konkluduje: ”. Jeżeli uwaga kontroluje jakiś nie uświadomiany proces. Nęcka: Procesy uwagi. pobudzają ją intensywne bodźce. co jest groźne lub nieprzyjemne dla nas. . Ogólnie: siła bodźca fizykalnego uruchamia mechanizm uwagi mimowolnej. różne jakośćiowo „uwagi”. że nagle spostrzegł na uboczu ładną dziewczynę i zwrócił na nią uwagę a jednocześnie pomija detale drogi. albo automatyzmy (a jest ich kilka odmian). Z reguły większe napięcie uwagi prowadzi do nasilenia stopnia świadomości (świadomość jest stopniowalna od stanu senności do wyrazistości. włączenie struktur centrali (mózgu).. specjalizujący się w badaniach problematyki uwagi. Jeżeli kierowca na łatwej trasie nie spostrzega wielu detali drogi. Takie przypuszczenia nasuwają wyniki badań eksperymentalnych. W następstwie włączenia uwagi następuje wzrost stopnia rozeznania (świadomości) cech obiektu. pozwala wyraziście uświadomić jego cechy. chwilowy zanik kontroli aktywności lub minimalizację doznań zmysłowych. na który jest skierowany proces lub wzmożenie kontroli przebiegu procesu jego poznawania. Musimy wtedy przypisać jej „sprawstwo” takich stanów. Strelau(red):Psychologia. Badani. To. niespodziewane. odurzający zapach itp. jak „urwanie filmu”. o wskazanie granic pomiędzy polami o różnych jednolitych barwach. Natomiast procesy przebiegające poza sferą uwagi traktowano jako odruchowe. Podobnie działa nagłe ustanie ciągłej stymulacji. z których istnienia nie zdajemy sobie sprawy”(E. Może to oznaczać również zmianę poziomu przetwarzania informacji. Przyjmując nowatorskie rozumienie napotkamy pewien paradoksalny problem. w: J. to co się dzieje? Czy znaczy to. Zawsze wzbudza uwagę to. jak np. W świetle dotychczasowej wiedzy mechanizm uwagi możemy traktować jako środek włączania świadomości w określony proces psychiczny.II. a człowiek dostrzeże w tym samym czasie atrakcyjny obiekt i obdarzy go uwagą. potężny hałas. że współcześni psychologowie są skłonni łączyć uwagę z procesami nie uświadomianymi.65 poznawany obiekt. kierowca samochodu „podrywa” się natychmiast. Gdańsk 2000 r. uściśleń i rozstrzygnięć wątpliwości. lot osy tak długo. czynności zrutynizowane. Jeżeli przypomnimy sobie prawdę. czynią to niemal natychmiast. że organizm dąży do utrzymania równowagi pomiędzy nim a środowiskiem. silny błysk światła. A więc siła kontrastu między bodźcami pobudza uwagę.78) Przy takim podejściu zmienia się rozumienie istoty uwagi i wyobrażenie o jej roli w układzie procesów poznawczych.. Tak nie jest. że występują dwa typy uwagi: uświadamiana i nieuświadamiana? A może nastąpił podział uwagi na część świadomą i nieświadomą? Wydaje się. nawykowe.

Uwagę mimowolną wzbudzają bodźce ze środowiska. Specjaliści tej branży wykryli wiele prawidłowości psychologicznych. „baczność” uzupełnione wykrzyknikiem. ono jest tu stroną aktywną. jaki występuje w następstwie działania fizycznych bodźców powstrzymujących. Właściwie ocenili oni działanie atrakcyjnych przynęt. używane w celu ostrzeżenia przed zagrożeniem lub niebezpieczeństwem. że w układzie dwubiegunowym efektywność funkcjonowania całej relacji zależy od sprawności obu członów. Istnienie uwagi dowolnej dowodzi aktywności człowieka i wskazuje na jego twórczą rolę w środowisku. a także humanistów innych specjalizacji zawodowych interesuje problem genezy uwagi dowolnej. regulującej mocy zachowania osób. jakie aktualnie zachodzą w środowisku. wynika z wystąpienia określonego motywu działania. świadomie ukierunkowanym na jakiś obiekt. bowiem w podtekście tego zagadnienia kryje się pytanie o istnienie wolnej woli. Co zatem wiemy o kształtowaniu się uwagi dowolnej? Zarówno badania naukowe jak i codzienna praktyka dowodzą jednoznacznie. dotyczących pobudzania uwagi i technik ich prezentacji. Wymawiając cicho hasło „Stój!”z reguły otrzymujemy efekt zbliżony do tego. Wrażliwość na nie wzrasta pod wpływem potrzeb. Cała klasa wzmiankowanych bodźców powoduje pojawienie się charakterystycznej reakcji. kontrastu ( wielkości. Jednym z podstawowych celów reklamy jest zwrócenie uwagi potencjalnego nabywcy na polecany produkt. niż nasycony. demonstruje wzmożoną gotowość rozpoznania jego właściwości i znaczenia. rapu. a inne osłabiają siłę działanie bodźców pobudzających uwagę mimowolną.dynamiki i ruchu jako czynników silnie działających na uwagę ( ruch w reklamach świetlnych. by skłonić potencjalnego nabywcę do kupna towaru. jak w przypadku uwagi mimowolnej. Reakcja orientacyjna u człowieka pojawia się nie tylko pod wpływem fizycznych cech bodźca. występuje u zwierząt i człowieka i jest niekiedy nazywana odruchem bezwarunkowym. zwrócenie uwagi jest wstępnym krokiem od celu. estetyki i kolorystyki ( zachwycający wygląd opakowań produktów). Uwaga dowolna towarzyszy czynnościom zamierzonym. znających ich znaczenie. Specjalistów z zakresu psychologii uwagi. ale także ze względu na ich znaczenie. O tego czasu synek zaczął zwracać uwagę na . stany przeciwne. intencjonalnym. Jest ona wrodzoną. barwy). „uwaga”. dynamika w reklamach samochodów. Niektóre stany organizmu (o sprawnych receptorach) nasilają. Po ich wystąpieniu organizm ukierunkowuje receptor zmysłu na źródło stymulacji. Pamiętać jednak należy o tym. powtarzalność bodźca itd. a także choroba powodują jej obniżenie. a organizm recepcyjną. nabrały. Wszelkie systemy alarmowe i ostrzegawcze włączając się wzbudzają uwagę mimowolną. kształtu. W relacji organizm-srodowisko w tym przypadku stroną pobudzającą uwagę jest organizm. Dobry nastrój i takież samopoczucie podnoszą poziom sprawności uwagi mimowolnej. położenia. Nie jest ona wzbudzana przez określone cechy bodźca. (piękne dziewczyny przy samochodach). Takie słowa jak „stój”. Człowiek głodny łatwiej dostrzeże bodźce świadczące o obecności pokarmu.66 Dzięki niej organizm otrzymuje sygnały o wszelkich zmianach. zainteresowań i nastawień. Takie zachowanie organizmu nazywamy r e a k c j ą o r i e n t a c y j n ą. interesujący się muzyką szybko rozróżni tony jazzu od np. Twórcom reklamy idzie o to. poprzez skojarzenie z realną groźbą. Jest to zrozumiałe. poszukujący informacji okaże się bardziej sprawny w tym względzie niż nie poszukujący. że u wielu ludzi uwaga dowolna powstała z przekształcenia uwagi mimowolnej. a także dynamiczność organizacji handlowych). inicjującą. Prawidłowości funkcjonowania uwagi mimowolnej są szeroko wykorzystywane w praktyce. Oto np. tato zaprowadził synka do muzeum i pokazał obraz Wyspiańskiego. lecz uwarunkowana psychicznie. a to umożliwia mu uaktywnienie różnych form zachowania adaptacyjnego.

Badania C. długotrwałe skupiona na kontroli czynności.Hebbem nazywamy ją motywacją eksploracyjną. Ma to duże znaczenie dla sprawności funkcjonowania w sytuacjach codziennych. Oto ich omówienie. podobnie jak i faktów poznanych. Uwaga dowolna. Po drugie. 1. mimowolna może przekształcać się w dowolną i odwrotnie. może objąć większą ilość przedmiotów. Cechy uwagi Uwagę. o przeciętnym natężeniu. dziecko zaledwie na 2-3-ech. Mechanizm ten pojawił się we wczesnym etapie rozwoju ewolucyjnego. niemożność jej skupienia. muzealnictwem. Zjawiska świata. niewidzialna strona księżyca i nieskończoność kosmosu. postawa ku obiektowi uwagi i inne. zwracamy na nie uwagę. Synek przecież mógł zainteresować się malarstwem. a także kulisy polityki i ploteczki z życia w świecie artystów. Nie jest to jednak zależność prosta.ciu elementach jednocześnie. tym mniejszy jej zakres. Jest to empiryczne źródło uwagi dowolnej. wiele dowodów przemawia na rzecz tezy o istnieniu wrodzonego mechanizmu uwagi dowolnej. Jednym z silniejszych jest istnienie ciekawości. co w otoczeniu jest wyróżnialne. W dawnych czasach nauczano pod przymusem. trafnie nazwana epistemologiczną (D. a gdy ją zaspokoimy. Ciekawość popycha nas do szukania odpowiedzi na pytanie o zasadność teorii X lub Y. Intensywność koncentracji subiektywnie jest odczuwana jako silne napięcie. Oprócz ciekawości faktów wykształciła się u człowieka ciekawość zależności.Cherry’ego pokazały. w miarę nabywania doświadczenia przestawia się na uwagę mimowolną i reaguje tylko na czynniki zakłócające normalny przebieg jazdy. Powyższe wskazuje. że nie ma sztywnych granic pomiędzy obu rodzajami uwagi. E. niezależnie od rodzaju. Człowiek jest ciekaw faktów. mechaniczna. jak i wtedy. Skłania ona do penetracji otocznia i dlatego za D . co odnosi się postaci tego twórcy. Funkcjonuje ona w dwu wymiarach: pojemności (zakresu) i intensywności. Jedynie zbiegiem przypadków pobudzają one naszą uwagę. Koncentracja. podobnie brzmiących .67 wszystko. można opisać w kategoriach cech. z którymi zapoznaliśmy się . oczarować go. gdy przedstawia właściwości uwagi konkretnej osoby. co dzieje się na drodze i w samochodzie. Im wyższa jest intensywność uwagi. stajemy się wobec nich. bo uważa i chce uważać na wszystko. inaczej skupienie uwagi. poznawczo oddaje ją dokładność rozpoznania lub odtworzenia. Przeciwieństwem koncentracji jest rozproszenie uwagi. pojawiająca się jedynie przy jakimś zaburzeniu jej przebiegu . Jakaś cecha obrazu musiała stać się dla chłopca bardzo silnym bodźcem. przykuwały jego uwagę niebotyczne szczyty i głębiny mórz. niż uwaga mimowolna . która jest „siłą napędową” tworzenia teorii naukowych i zwracania uwagi na ich poprawność poznawczą. Przeciętny człowiek dorosły może intensywnie skupić uwagę na 4 do 6. mobilizującą organizm do zwracania uwagi na wszystko. wymaga większego wkładu energii. Początkujący kierowca szybko się męczy. gdy odnosi się do uwagi jako fenomenu psychicznego. A jednak i tak wymuszana uwaga mimowolna przekształcała się u niektórych osób w czynnik świadomego sterowania aktywnością własną. a behawioralnie –napięcie mięsni. a u człowieka osiągnął swe apogeum. bowiem pozwala oszczędnie gospodarować energią organizmu. wystawiennictwem itp. a nie postacią malarza. stają się nam bliższymi. że bardzo trudno koncentrować uwagę i zrozumieć informację w sytuacji jednoczesnego działania dwu nakładających się. zaskakująco obojętni. Opis taki jest wartościowy poznawczo zarówno wtedy. Natomiast uwagą rozproszoną. I odwrotnie. Cechy te znamy zarówno z obserwacji potocznej jak i badań naukowych. Beryline).

W drugim rozumieniu jest ona utożsamiana z blokowaniem nadmiernego napływu bodźców lub informacji. Najczęściej wymienianą i opisywaną jest s e l e k t y w n o ś ć uwagi. Jednak funkcję tę rozumie się na dwa sposoby. a łatwo lub znacznie łatwiej. W pierwszym jest ona utożsamiana z segregacją. W warunkach życia cywilizowanego czasami występują sytuacje analogiczne do naturalnych. sprowadzają się do 1) zapewnienia oszczędnego gospodarowania energią organizmu. gdy sprawdzamy sprawność działania zegarka nasłuchując tykania i obserwując ruch wskazówki sekundnika. Poznawcze funkcje uwagi są bardziej liczne i trudniejsze do opisania. Blokada uwagi(?) redukuje napływ informacji. Trwałość uwagi mierzy się wskaźnikami czasu jej koncentracji. Spostrzegane kształty zmieniają się w takim rytmie czasowym. chociażby ze względu na rozbieżności w rozumieniu jej istoty.Osiągnięcie wprawy w tej wersji wymaga długotrwałego treningu. Ludzie dorośli potrafią uważnie słuchać wykładu prze 20-25 minut i po momencie „oddechu” nadal kontynuować śledzenie narracji.Cuvier. Widok czającego się drapieżcy wyśmienicie oddaje istotę tej funkcji uwagi. potrafił dyktować jednocześnie 9 listów urzędowych. który stosując metodę osobnego podawania informacji do każdego ucha i polecając śledzenie jednego z tych ciągów. Stałość uwagi to zdolność jej koncentracji na jednym przedmiocie przez dłuższy czas. np. że trudno o podzielność uwagi w przypadku wystąpienia dwu szeregów bodźców bardzo podobnych. jedne kwalifikuje do dalszego przetwarzania. wybitny francuski paleontolog. np. że z działających na nasze zmysły 100 miliardów bitów informacji na sekundę do świadomości dociera jedynie 100 bitów. 3. iż niektóre mechanizmy uwagi. że napływ informacji jest blokowany także przez . mogą powodować to. Uwaga powoduje. przekazów (w sytuacji eksperymentalnej były one nagrane na taśmie i wygłaszane przez tę samą osobę). Różnice indywidualne w ty aspekcie są znaczące.68 2. aż o milion razy! Pamiętać jednak warto. wynosi on około 3 sek. Ujawnia się ona np. że skok zaczajonego drapieżnika na upatrzoną ofiarę będzie maksymalnie precyzyjny i wykonany z taką siłą. w krótkim czasie. Wniosek stąd taki. wtedy również ujawnia się ta funkcja uwagi. która daje maksimum gwarancji powodzenia ataku. jaki obierają receptory. uwaga ze wszystkich bodźców. gdy są to bodźce różnych modalności.. ich uwaga sprawia wrażenie bezwładnej. Świadczy o tym naprzemienność w spostrzeganiu figur odwracalnych. u żołnierza stojącego na warcie. traktował tę właściwość jako wskaźnik geniuszu. traktowane w aspekcie zasady równowago organizmu i środowiska. Podzielność. Funkcje uwagi Możemy wyróżnić dwie grupy funkcji uwagi: o g ó l n o b i o l o g i c z n e i p o z n a w c z e. G. Pierwsze. że informacje ciągu nie śledzonego są zasadniczo ignorowane. wtedy. czyli sytuacyjnego regulowania poziomu sprawności i koncentracji energii organizmu. reagowania tylko na bodźce istotne dla organizmu. Osłabienie przerzutności uwagi występuje w postaci roztargnienia. a wielu ludziom utrudnia wykonanie danej czynności każdy drobiazg odwracający uwagę.W. I znowu badania Cherry’ego. Przerzutność uwagi to zdolność przechodzenia od jednej czynności do drugiej Niektórzy ludzie dokonują tego bez trudu. tak charakterystycznego dla ludzi podeszłego wieku. 4. Stałość uwagi bywa rozumiana również jako konsekwentne jej skupianie do danym przedmiocie przez długie lata. Napoleon I np. 2) podniesienia na wyższy poziom sprawności adaptacyjnej organizmu oraz 3) czujności. bagatela. inne skazuje na wygaszenie. czyli zdolność obserwowania dwu lub więcej procesów jednocześnie. stwierdził. Innym przychodzi to z oporami. tendencja do poszukiwania spójności. 5. Łukaszewski sądzi.

lub „więzień”.69 przepustowość kanałów informacji zmysłowej. tym trudniej o realizacje omawianej funkcji. przyczyną trudności. co jedni uznają za trudne. Niezależnie od tego następstwem ich realizacji jest wzrost ilości popełnianych błędów. To. obniżyła się jakość pisma. bardzo podobnych do siebie zadań. Równoczesność czynności była przeszkodą. polecano badanym jednym uchem słuchać uważnie i zapamiętać zdania typu „Ptaszek wyfrunął. na jej skuteczność. Zadaniem osoby badanej tym testem było skreślanie wskazanej litery z długiego szeregu liter drukowanych. prowadzonym techniką dychotyczną. iż trudno powiedzieć czy czyni to dla zabawy. Szczególnym przypadkiem czynności trudnej jest wykonanie dwu. Z biegiem czasu ćwiczenia wzrastała kontrola czynności i poprawiała się jakość wykonania. Dowiedziono. Natura wyposażyła nas w mechanizm przynajmniej częściowego ich zmniejszania przez intensyfikację uwagi i świadomościową kontrolę czynności trudnych. że ktoś nam dokucza w takiej formie. Baarsa i K. Funkcja w y b o r u w ł a ś c i w e j r e a k c j i ma miejsce w sytuacjach wieloznacznych. opisaną ją już w XIX wieku. Funkcja w y s z u k i w a n i a dotyczy uwagi dowolnej. Wyobraźmy sobie. Rzecz jasna w różnych wersjach. Zdaniem T. zagrożenia. czasowej afunkcjonalności receptorów. „koza”. „ucieczka”. że muszę tak postąpić!” Teorie uwagi. jaką zawodowo. że im bardziej zróżnicowane dystraktory. że osoby badane w początkowej fazie eksperymentu zapisywały słowa jakby mechanicznie. występowania przeszkód lub konfliktów. a nie mozaikę pojedynczych kwiatów zawdzięczamy integracyjnej funkcji uwagi. Przedstawiony model sytuacji wykorzystano także w badaniach eksperymentalnych. jakie badany nieświadomie rejestrował uchem nie słyszącym. po chwili zdajemy sobie sprawę z tego. a tempo czytania tekstu znacznie osłabło. np. opracowano także test jej sprawności (test Bourdona). że zachwyca nas połączenie kilku odmian kwiatów w jeden. Zjawisko to jest znane również z praktyki maskowania. . że spostrzegliśmy układ. a do drugiego. Czytelnik zapewne pamięta zjawisko refrakcji. jego przeciążenia. Wybieramy w naszym odczuciu odpowiednią reakcje do zaistniałej sytuacji. Stwierdził on. na co dzień wykonują korektorzy w wydawnictwie. czyli różnorodnych utrudnień. niewyspanie). Treść interpretacji kojarzyła się ze słowami. które wymagają konkretnej reakcji. Funkcja k o n t r o l i c z y n n o ś c i t r u d n y c h. Współczesne badania tej funkcji koncentrują się na poznawaniu wpływu dystraktorów.” .Neisser. To. niebanalny układ. Jest to czynność bardzo podobna do tej. W eksperymencie B. innym wydaje się łatwym. czy ze złośliwości. Następnie proszono zinterpretowanie zdania „Ptaszek wyfrunął”. czytania ze zrozumieniem tekstu i jednoczesne zapisywanie dyktowanego komunikatu Badanie przebiegu takiej czynności przeprowadził wraz ze współpracownikami U. McGoverna. Funkcja i n t e g r a c y j n a uwagi występuje w procesie scalania kilku spostrzeżeń w jedno. Znają ją dobrze także grzybiarze i urzędnicy przerzucający karty dokumentów w poszukiwaniu tego jednego. Powiadamy: ”Uważałem. Trudność czynności jest zawsze względna. bezświadomości ich znaczenia. Oto widzimy na placyku miasta piękny klomb. nie słuchającego nadawano słowa typu: „dziewcze”. Tomaszewskiego mogą one być skutkiem stanu deprywacji organizmu (wygłodzenie.

Jest ona odpowiednikiem uwagi. Obecnie w obiegu naukowym funkcjonuje kilka zalążków teorii p ó ź n e j s e l e k c j i. Ze względu na tę cechę teorię Broadbenta określa się mianem teorii wczesnej selekcji. jak dotychczas ogólnej teorii uwagi. Uznała też. Broadbenta. wiedzy jednostki o świecie-czubka piramidy. Nóżka litery działa jak szyjka butelki. ale do świadomości przez „nóżkę” dotrą w danym czasie tylko z jednej odnogi. pozostałe zablokuje uwaga i staną się one przedsionkiem. Jedną z bardziej znanych jest t e o r i a f i l t r u. jeżeli nie. lecz jedynie osłabione i „zmuszone” do ustąpienia drogi pierwszeństwa informacjom o większym znaczeniu. przebiegają wolniej niż na etapach poprzednich. W niektórych przypadkach można je odtworzyć. wzbogacają wiedzę o niej. eliminacji nie istotnych i doprowadzenia do świadomości znaczących. amorficzne. na oba jej rozgałęzienia działają liczne bodźce. Mimo to prezentowane w nich wyobrażenia mechanizmów uwagi są pouczające. pomijając następne. są sygnałem bólu.70 Nie ma. Autor ten sądził. Jednak jednocześnie komórki receptorów rejestrują miliony działających bodźców. ale z reguły z wieloma błędami. Kiedy okazało się. że osłabianie przebiega etapowo. włączają je do ciągu informacji z ucha nastawionego na odbiór. w której dokonuje się przetwarzanie informacji. Zachodzi przeto konieczność eliminacji nadmiaru informacji sensorycznej. W trzecim etapie procesy przetwarzania są w pełni uświadamiane. a istniejące dotyczą raczej poszczególnych jej funkcji.zostają osłabione i w jakiś sposób zapamiętane. że umysł ludzki funkcjonuje na zasadzie sieci komunikacyjnej. Tym mechanizmem selekcyjnym jest uwaga Ilustracją wizualną tego modelu może być litera Y (w sytuacji pobudzenia wielu zmysłów lepszą byłby trójząb lub menora). nie poleca „Przyjąć!” lub „Odrzucić!” lecz jedynie ustalą hierarchie ważności informacji i pierwszeństwo jej przekazu do świadomości. Dalej są przetwarzane dźwięki układające się w słowa znanego języka. W pierwszym dokonuje się ona bez udziału świadomości. czyli początkowego etapu pobierania informacji. teoria filtru straciła na znaczeniu. która ogranicza przepływ informacji z pojemnika receptorów zmysłowych na wyższe piętra jej przetwarzania. Teoria Broadbenta ma swoje słabe strony. Podstawę tworzą miliardy informacji sensorycznych w postaci wrażeń. Przyjęła ona tezę. opracowana przez D. np. wszystkie informacje są przekazywane równolegle do komórek syntezy zmysłowej i jeżeli spełniają kryterium pierwszeństwa przekazu. Anna M. w danym czasie do świadomości mogą docierać tylko w postaci jednej wiązki sygnałów (patrz eksperyment Cherry’ego). zgodnie z którymi uwaga jest mechanizmem włączania świadomości w proces przetwarzania . by w dalszej redukcji sprowadzić je świadomie przetworzonych rezultatów. Możliwości recepcji nowych informacji są ograniczone. są przekazywane do dalszego przetwarzania. podjęła się zadania usunięcia słabości teorii Broadbenta. niż istoty. a odrzucane do nich nie pasujące. a osłabiane niespójne. poczekalnią na drodze do świadomości. tworzą szeregową strukturę komunikacyjną. ilość ich redukuje uwaga do zbioru sensownych spostrzeżeń. co ma świadczyć na rzecz teorii osłabiania. Treisman. W drugim etapie osłabiania są preferowane informacje zgodne z wzorcami percepcji. które nie docierają do świadomości nie zostają definitywnie odrzucone. tworząc t e o r i ę o s ł a b i a n i a uwagi. że badani techniką dychotyczną jednak przetwarzają niektóre sygnały z ucha „niesłuchającego”. że informacje zmysłowe. Dotyczy ona jedynie selektywnej funkcji uwagi. W jej mniemaniu uwaga nie działa na zasadzie „wszystko albo nic”. Pobór i przetwarzanie informacji oddaje model piramidy. selekcje ogranicza do poziomu doznań zmysłowych.ogranicza przepływ zawartości pojemnika.

Kohneman widzi w tym wyczerpywanie zasobów uwagi. koncentrując uwagę na wykonaniu zadania. GWP. otrzymali zadanie polegające na wyszukiwaniu małych otworów w krążkach. Eysenck: Podpatrywanie umysłu. U badanych zrodził się lęk. Interesująco opisali H. sekretarce biegłej w pisaniu na maszynie zadania dodatkowe w postaci powtarzania mówionego tekstu i zapisywanie słów prezentowanych wizualnie. silniej niż w zwykłej. M. że zawiedzie system bezpieczeństwa. powinno na tym ucierpieć dodatkowe zadanie wykrywania światła.s. że zasoby uwagi zostały wyczerpane. I tak rzeczywiście się stało. I działa ona tylko na tym poziomie..) Subiektywnie wyczerpanie zasobów odbieramy jako zmęczenie. że lęk nie miał żadnego wpływu na poprawność wykonania zadania głównego. Zadaniem dodatkowym było wykrycie źródeł światła. Przy użyciu paru wybiegów (odgłosy syczenia czy odpowiednie manipulowanie wskaźnikami ciśnienia) bez trudu symulowano schodzenie komory w dół. Jednak gdy tekst mówiony trzeba było literować. Teoria zasobów uwagi. jak pod nieobecność lęku.” (H. chociażby z powodu nieokreśloności terminu „zasoby”. Eysenckowie badania i wyniki badań wyżej omawianego problemu. strachem przed zbyt szybkim tempem zmian ciśnienia i obawami. Tego się nie spodziewano. Ponieważ badani z eksperymentu Weltmana osiągali prawidłowy poziom wykonania zadania głównego tylko dzięki zaangażowaniu większości swej uwagi.. które wyjaśnia t e o r i a z a s o b ó w uwagi jest słabnięcie jej natężenia w procesie kolejnego wykonywania czynności. że komora zanurzy się w wodzie na głębokość osiemnastu metrów. niestresowej sytuacji.223-4. wywołany uczuciem ograniczenia w małej przestrzeni. Dzięki inspiracjom wynikłym z tej teorii wiemy jednak więcej o czynnikach utrudniających jej funkcjonowanie. którego pojawienie się zapowiedziano. Jej twórca . wymyślił też oryginalną metodę badania tego zagadnienia. Dopóki tekst mówiony i zapisywany nie zazębiały się. pojawiły się trudności i błędy w odtwarzaniu. Kahneman. sekretarka radziła sobie z zadaniem. I M. Weltman stwierdził. Czy to wzbogaca naszą wiedzę o samej uwadze? Nie jest to pewne. Być może badani zdali sobie sprawę z pogarszania się sprawności działania pod wpływem lęku i starali się temu przeciwstawiać.71 danych. Świadomość. Szereg eksperymentów laboratoryjnych dostarczyło pewnych przesłanek do budowy rozwiniętej teorii z tego zakresu. Zagadnieniem. . D. obiektywnie objawia się ono narastaniem ilości popełnianych błędów lub niezbornością wykonania. (Patrz ramka 11) Ramka 13 „ Gershon Weltman a Uniwersytetu Kalifornijskiego zamknął grupę studentów –ochotników w hermetycznej komorze i poinformował ich. w sytuacji wywołującej lęk zadanie dodatkowe zostało wykonane tylko w połowie tak dobrze. Gdańsk 2003. Dawał np. Miało to znaczyć. zwaną metodą podwójnego zadania.. Kiedy badani znaleźli się już (rzekomo) na głębokości osiemnastu metrów.

72 „Uwaga jako wrota świadomości” to podtytuł fragmentu z podręcznika psychologii Ph. Jest to stan patologiczny. tzn. bo zostaje zachowana jedynie słaba wrażliwość na stymulację. Zróżnicowanie funkcji świadomości ze względu na poziom jej występowania są ewidentne. Charakteryzuje go selektywna uwaga. Ze względu na ostatni wątek mówimy o świadomości i n t r o s p e k c y j n e j. że istnieje świadomość p e r c e p c y j n a. przytomności. intensywnego pobudzenia. czyli s a m o ś w i a d o m o ś ć jest wyższą formą świadomości. Marzeniom sennym zawsze towarzyszą szybkie ruchy gałek ocznych (REM). Pobudzenie to występuje w postaci 1) mobilizacji energetycznej. intensywnej pracy intelektu. marzeniami lub obawami. świadomościowej. często bywa skutkiem poważnego uszkodzenia organizmu. Świadomość jest najwyższą formą przetwarzania informacji. postępowanie adekwatne do sytuacji Świadomościowe przetworzenie informacji w pełni odpowiada wymogom sytuacji. Poziom pierwszy. to właściwość psychiki pozwalająca wyodrębnić siebie z otoczenia przyrodniczego i społecznego. 3) szybkiej. pewnego ograniczenia sprawności działania i refleksyjności. chwilowe oderwanie się od rzeczywistości. następuje załamanie nerwowe. 2) intensywnych przeżyć emocjonalnych. To sformułowanie wskazuje. jest stanem maksymalnego zaangażowania świadomości. jednak prawie zawsze pamiętamy tylko ostatnie z nich. doświadczać swojej podmiotowości oraz zrozumieć relacje osoby i otoczenia. czuwanie bez napinania uwagi. powtarzalnych zachowań. świadomość wyraża się w formie marzeń sennych. W niektórych przypadkach pojawia się przeciążenie systemu świadomościowej kontroli. Czujność albo przytomność to drugi poziom świadomości. bowiem zawiera się w niej również wiedza o świadomości przedmiotowej osobnika. Niektóre marzenia senne są rezultatem niedokładnego przetworzenia aktualnie działających bodźców. że istnieje ścisły związek pomiędzy uwagą a świadomością. wypadku. Marzymy więc kilkakrotnie w czasie nocy. występujące mniej więcej co pół godziny. np. comy to trwanie życia bez świadomości. a także o charakterze własnych przeżyć. Uwzględniając różne poziomy regulacyjnego zaangażowania świadomości amerykański psycholog G. Poziom piąty występuje w czasie płytkiego snu.Lindsey wyróżnił siedem poziomów . śpiący z nie przykrytymi nogami może w marzeniach sennych brodzić w zimnej wodzie plaży morskiej. refleksyjnej. Świadomość. skłonność do ucieczki w marzenia. to wyróżnimy ich . efekcie wglądu we własną psychikę. wyrażających się poprzez napięcie i wzrost zaangażowania sytuacyjnego. aktywacji i jest następstwem zmożonego działania tworu siatkowatego. Z praktyki wiemy jak trudno obudzić niektórych ludzi w pełni ich snu. Inne treściowo wiążą się z naszymi oczekiwaniami. Taki stan świadomości występuje w sytuacjach wielkiego zagrożenia życia. lekka pomroczność. kryzysu albo stresu. Nawet jeżeli uwzględni się jedynie poziom czujności. regulacji wyższego rzędu. jak np. Zimbardo. Dla trzeciego poziomu jest charakterystyczne pewne rozluźnienie. aczkolwiek w różnym stopniu. potwierdzane również w życiu codziennym. Jednak wiele czynności organizmu ludzkiego wymaga. Głęboki sen prawie wyklucza świadomość. w czasie działań wojennych. gdy zdaje sobie sprawę ze stanu rzeczy. I wreszcie stan śpiączki. konfliktu. od najwyższego do jej zaniku. Użycie tego zwrotu świadczy o przekonaniu jego autora (piszącego również). Pierwsze przebiegają bez kontroli świadomości i są mechanizmami regulacji podstawowych. Ale czym jest świadomość i jakie są jej funkcje? Człowiek jest świadomy czegoś. Poziom czwarty to stan senności. Mieści się na przeciwnym krańcu wymiaru automatyzmy – świadomość. Ostatnie. Jednak ich zróżnicowanie jest bardzo różnorodne i bogate. obiektów świata fizykalnego oraz samego siebie. Uwaga prowadzi do wzrostu uświadomienia cech jej przedmiotu lub procesu.

Korzystne dla organizmu rozwiązanie problemu życiowego wymaga wówczas przetworzenia informacji właśnie na poziomie refleksyjnym. uwzględniającym teraźniejszość. Dokładniej: intuicja jest jedną z form qualiów. a także wiedzy.73 kilka. D. wyobrażenie standardów postępowania zgodnego z tymi regułami. Pod wpływem emocji. ale intuicyjnie są . że intelektualizacja przeżyć emocjonalnych osłabia ich intensywność. ludzie działają gwałtownie i nieprecyzyjnie Świadomość poprzez swą funkcję kontrolną wycisza gwałtowność i koryguje niedokładności. Dobrzy handlowcy wiedzą bez deklaracji słownych to. na poziomie nawyku. niekorzystnym zmianom w środowisku. że w procesie tym strony czują siłę partnera negocjacji i ten. Świadomość jest czynnikiem emergentnym. przeszłość i przyszłość. czy tylko dokonuje rozeznania ekspozycji towarów. Potwierdzają to współczesne badania empiryczne. Te skomplikowane operacje mogą przebiegać jedynie na poziomie świadomości i podlegać jej kontroli. powiada. M. Ważną funkcją świadomości kontrola czynności. ale nie da się sprowadzić do nich. Intrygującym stanem świadomości. Empirycznym faktem jest to. by odpowiadało dyrektywom reguł. wyczuwać „potrzebę chwili”. Swoją drogą silna intelektualizacja życia pozbawia człowieka intensywnych przeżyć radości. Wykonanie niektórych czynności przebiega stale pod kontrolą jedynie świadomości.G. włącza się on wtedy. wyższą formę instynktu. czy klient jest poważnie zainteresowany kupnem. I służy organizmowi jako środek przeciwdziałania nagłym. że ludzie niekiedy nie potrafią dokładnie określić jakiegoś stanu rzeczy. bowiem intuicja sama w sobie jest zagadką. wyłapanie rozbieżności oraz ukierunkowanie zachowania tak. spełniającym kilka różnych funkcji są tzw. Do przestrzegania tych nakazów niezbędne jest rozumienie ich uogólnionej treści. który pojawił się na wysokim poziomie złożoności mechanizmów prostszych. Nie wiele to wyjaśnia. Wstępna kontrola świadomości jest niezbędna do tego. Inna forma kontroli świadomościowej występuje w przypadku emocji. jego sprawności psychicznej. empatią itp. Edelman określa je jako subiektywne stany przeświadczenia. wyczuloną świadomość. Meichebauma pokazujące. W społeczeństwie ludzkim obowiązują liczne reguły współżycia. Traktuje się ją jako jasne wyobrażenie. m. ucząc się pisania na maszynie kontrolujemy każde uderzenie palca o klawisz. intuicji. by czynność przebiegała sprawnie i przekształciła się w nawykową. świetny znawca procesów negocjacji. Jeżeli nie udaje nam się osiągnąć określonego celu. ponieważ na ich poziomie nie występuje. przypuszczalnie najstarszego ewolucyjnie systemu regulacji relacji organizm –otoczenie. komunikowanie na poziomie semantycznym. np. Podobne zjawisko występuje w sportach walki. Z punktu widzenia psychologii ewolucyjnej jest to mechanizm awaryjny. in. Jest ona wyraźnie dostrzegalna w przypadkach nabywania nowych sprawności. Mówiąc o nich posługujemy się liczbą mnogą. G. przegrywa. Jako stany subiektywne są one zależne od doświadczenia życiowego jednostki. gdy zawodzą regulacje niższego szczebla psychiki. Od czasów Ribota wiadomo. a według psychologów ekologicznych „dostrajaniu się „ do niego. eksplozji namiętności-jaskrawych barw życia. bowiem nie jesteśmy w stanie wyróżnić tej cechy jako specyficznej właściwości świadomości. zaczynamy zastanawiać się nad przyczyną niepowodzenia i poszukujemy nowych sposobów dojścia do niego. Qualia przejawiają się w postaci intuicji. ich źródła i przebiegu łagodzą ból i inne emocje. Traktujemy je jako efekt całościowego funkcjonowania świadomości. a nie pozostawanie np. porównania swego zachowania ze standardami.Kennedy. wyczuciem. który nie potrafi zniwelować przewagi drugiego. niekiedy baz słowa porozumiewać się z inną osobą. że znajomość przyczyn emocji. a nawet jako wrodzone mechanizmy poznawania niektórych aspektów rzeczywistości. W sytuacjach społecznych gualia pozwalają wyczuwać nastroje innych ludzi. gualia.

drudzy oddają ją we władzę genów. że zależność jest jednokierunkowa. zjawisko voodoo i inne. że nie uświadamiamy wielu przyczyn naszych zachowań.(Patrz : utwór Goethego pt. Euforia może wynikać ze wzmożonego wydzielania endorfin.Czuły one. W tej wersji problemu świadomość jawi się jako wielce subtelny mechanizm regulacji zachowań ludzkich w sytuacjach wyraźnej niepewności. Świadomość i procesy psychiczne w ujęciu poznawczym. że analogiczne stany występują u pilotów samolotów odrzutowych. nieświadomość funkcjonują zatem w jednym systemie sterowania organizmem. jestem.Występuje przecenianie albo niedocenianie upływu czasu. duru brzusznego występują objawy zaburzenia świadomości w postaci majaczenia. Zatrucie tlenkiem węgla lub czteroetylkiem ołowiu powoduje stany pomroczne świadomości. które zawsze ma miejsce w sytuacji szoku fizycznego.74 przekonani. . Dalsze badania pokazały. że odbiega on od standardu.. efekt placebo. objawiające się również niezbornością ruchową i ogólnym niepokojem ruchowym Zatrucia.A. Dobrym sposobem ukazania właściwości i funkcji świadomości jest odwołanie się do opisu następstw jej zaburzeń. Okazało się. Pojawiło się oni po opublikowaniu książki Rajmonda Mooda pt. siada na krześle wyobrażanym. Holenderski lekarz Pima van Lommel poddał naukowej weryfikacji przedstawiony opis. Mózg. osoba ta poddaje się woli hipnotyzującego. Król elfów). w której autor opisywał doznania „po opuszczeniu ciała”. czyli stany psychiczne osób. że „coś wisi w powietrzu”. Prawdą jest. pogłębiające się nawet do poziomu śpiączki. osobnik może nie wiedzieć gdzie się znajduje i dlaczego właśnie tam. odmienne stany świadomości. kosmonautów w stanie nieważkości i innych. Poeci czasami wyczuwają nadchodzącą grozę wydarzeń. które były w stanie śmierci klinicznej. doznawały wrażenia przeciskania się przez wąski korytarz do jasnego światła. że opuszczają ciało. lub nie potrafi wrócić do domu. W stanie hipnozy świadomość osoby zahipnotyzowanej nie kontroluje jej zachowania. Pierwsi widzieli ją w służbie nieświadomości. Mogą to być: zaburzenia orientacji w przestrzeni i czasie. nie znaczy to jednak. niekiedy wbrew opinii większości. wybitni politycy. naturalnych czynników uśmierzających ból. np. że często świadomie tworzymy usprawiedliwienia dla naszych ukrytych zachcianek. z którego parę minut temu wyszedł. zażywanie narkotyków. Znamy też fakty wpływu świadomości na procesy nieuświadamiane. W przeszłości psychoanalitycy. intuicyjnie opowiadają się za rozwiązaniem niepopularnym. zaburzają świadomość i powodują pojawianie się halucynacji. ogarniało ich uczucie intensywnej radości. Frapującym zagadnieniem są obecnie tzw. naukowcy wyobrażają nieznane dotychczas prawidłowości zdarzeń. wykonuje czasami dziwne polecenia. myślę. Kolańczyk: Czuję. przywidzeń. ale słusznym w przyszłości . jak i to. choroby układu nerwowego albo osłabienie tonusu kory mózgowej z powodu niedostatecznej stymulacji. obecnie zwolennicy psychologii ewolucyjnej przypisują świadomości funkcje służebne. Pojawiały się one w rezultacie zaburzenia krążenia krwi i niedokrwienia mózgu. że przeżycia wszystkich badanych były bardzo podobne. iluzji. Literatura zalecana. Życie po życiu. Brak bowiem tego elementu pociąga za sobą szereg specyficznych objawów. np. a w rzeczywistości tylko ugina kolana i „wisi” w powietrzu. niemal euforia. czyli zmysłowego postrzegania przedmiotów lub zjawisk rzeczywiście nie występujących w danym momencie. . Odzyskując przytomność z przykrością odczuwały „powrót” do świata. świadomość. przebadał 344 osoby po reanimacji. np. Z powodu niektórych chorób. co sugerowało istnienie podobnych przyczyn ich powstawania.

nadmiernie rozszerzony przez odwoływanie się do analogii funkcjonalnej. w: Encyklopedia Psychologii.J. „Żak”. będące w „centrum” uwagi. Termin „pamięć” jest wieloznaczny. Prawda.W. tylko niektóre cechy obiektów. . bowiem ukazuje on na niektóre aspekty procesów wcześniej wymienionych i cechy pamięci jako całości. Fundacja Innowacja. Jednak ich podobieństwo do pamięci ludzkiej jest zbyt nikłe. Proste organizmy.K. Fundacja Innowacja. Wskazanie na „przetwarzanie informacji” jest istotne. Jest przetwarzaniem. sugerującej „wspólnotę istoty”. owadów i innych organizmów o względnie prostej budowie dała podstawy do stwierdzenia. Nogi. więc niektóre inne formy przechowywania informacji nazywa się pamięcią. nie są aż tak sprawne. Jaki wniosek wynika z tych rozważań Ano ten. np. Jedynie ubóstwo języka zmusza nas do używania słowa „pamięć” do oznakowania tych odrębnych zjawisk. ”pamięć zewnętrzna” trzeba zdawać sobie sprawę z odrębności tego zagadnienia wobec pamięci jednostki ludzkiej. Obserwacja zachowania roślin. zapisu nutowego. Młodkowsi: Wyobaźnia.Wyd. ( k o d o w a n i a i n – f o r m a c j i). 1998 r. otwierają swe kwiaty o wschodzie słońca. pamięci zbiorowej. co prowadzi. pamięci zewnętrznej w rozumieniu zapisu dokumentalnego. by mogły nadrobić wszelkie braki pamięci. są to formy utrwalania i przekazu informacji (albo jej upowszechniania) zarówno w sensie międzyosobniczym jak i międzypokoleniowym. Pamięć ludzka przechowuje informacje o przeszłych wydarzeniach. Pamięć. Niektóre rośliny. Zaborowski: Teoria treści i form samoświadomości. „Kto nie ma pamięci. bowiem zmienia się kontekst aktualizowanych treści. przypominania). Pamięć bowiem jest z d o l n o ś c i ą wielostronną. Hodowane w szklarniach po jesiennym wprowadzeniu sztucznego oświetlenia dostosowują się do nowego czasu naświetlenia i „otwierają się” na czas włączanie oświetlenia. w przypadkach nietrafnego zestawienia desygnatów. Warszawa 2000 r. Mówimy o pamięci komputera. nogami musi nadrabiać” głosi ludowe porzekadło. zapamiętują czynności wymuszone przez trening eksperymentatora. Pamięć jest właściwością biologiczną i psychiczną. przejawiająca się w procesach z a p a m i ę t y w a n i a. Ilustracją tej myśli może być próba opisu pamięci człowieka jako taśmy magnetofonowej. przypominając modyfikujemy to. w ślepą uliczkę dociekań. co zapamiętaliśmy. że nie należy stwarzać bytów odgórnie. Ossolineum. zachowania których regulują tropizmy. Rozdział VI. pamięci mechanicznej. fasola pamiętają cykl świetlny. p r z e c h o w y w a n i a (magazynowania) oraz w y d o b y w a n i a (przywracania. akacja. Wrocław. przez kreowanie nowych lub poszerzania zakresu starych pojęć. bowiem pamięć nie jest procesem fotografowania. Z pamięcią ściśle wiąże się proces z a p o m i n a n i a.75 GWP. 1991 r. 1998 r. Istnienie wspólnej kategorii ukierunkowuje myślenie na poszukiwanie podobieństw.Wszystkie wymienione procesy uczestniczą w pamięciowym przetwarzaniu informacji. niestety. . historycznej itp. w: Encyklopedia Psychologii. -Z. po drugie. Używając określenia np. Warszawa. zamykają o zachodzie. obrazu malarskiego. 1998 r. by upoważniało do tworzenia wspólnej kategorii. Są próbą poszerzenia zakresu i przedłużenia czasu trwania treści pamięci jednostek i grup społecznych. Naider: Reprezentacje i ich reprezentacje. . które może być w dodatku rozumiane przynajmniej dwojako: zapamiętujemy wybiórczo. że występuje ona na poziomie biologicznym. Te fakty skłoniły . statycznego utrwalania obrazów. Szewczuk: Uwaga. Gdańsk.

Pamięć semantyczna. Pamięć epizodyczną możemy uszczegółowić wyróżniając pamięć a u t o b i o g r a f i c z n ą.Butlera oddaje sens sociobiologicznej interpretacji tej funkcji genów. Różnią się one poziomem świadomej kontroli i odrębną lokalizacją w mózgu. Heringa do sformułowania tezy. jedynie rozpatrywane z różnych punktów widzenia. Nie wykluczone. jednak cechuje je pewna elastyczność Ludzie. Organizmy żywe są ewolucyjnie wyposażone w „zegary biologiczne”. nie „wiąże” materiału zapamiętanego z czasem i przestrzenią. Dobrze pamiętamy g d z i e i k i e d y zdawaliśmy maturę. które regulują cykliczne powtarzanie wielu procesów: snu. E. wydalania i inne. Obrazowo mówiąc pamiętają. dotycząca zdarzeń. organizm ma być środkiem przekazu genów. dotycząca znaczeń słów i określeń. „kura jest tylko sposobem jaja na zrobienie drugiego jaja”. by z psich rodziców urodził się piesek. nie wiadomo czy są kontrolowane psychicznie na poziomie nieświadomości. zabarwioną emocjonalnie.Kennedego. Przypominając prawo grawitacji Newtona nie osadzamy jego działania w jakiejś epoce czy w określonym kraju. że pamięć jest funkcją m a t e r i i o r g a n i c z n e j. w dodatku odpowiedniej rasy. występuje szereg jej odmian. bowiem nie potrafimy przeprowadzić granicy pomiędzy pamięcią biologiczną a nieświadomą. wyróżnianych zarówno ze względu na specyfikę objawów. uporządkowaną zgodnie z wizją własnego udziału w zdarzeniach i pamięć z d a r z e ń z e w n ę t r z n y c h. bo dowiedział się o zmianie jego trasy przejazdu.76 E. a ich czas i miejsce wystąpienia stanowią podstawowe cechy charakterystyki zdarzenia.Są one niezależne od społecznej organizacji czasu. sensu praw ogólnych. podjęliśmy pierwszą pracę i temu podobne. Z kolei pamięć epizodyczna. jego zdaniem tożsamej w swej istocie z pamięcią psychiczną. a śpią we dnie nie zatracają biologicznej pamięci. . Mimo to ich pamięć. to w dowolnej chwili podać uzasadnienie swego postępowania. Pamięć jako zjawisko psychologiczne jest właściwością jednostki. Tulving zaproponowała wyróżnienie w pamięci deklaratywnej formy s e m a n t y c z n ą i e p i z o d y c z n ą. to ironiczne powiedzenie S. w terminologii amerykańskiego „pamięciologa” L. jej wyniki i przebieg procesów mogą być opisywane słownie. wyróżnianych społecznie. Ribot ogłosił teorię pamięci biologicznej. Zdecydowana większość badanych Amerykanów w wieku powyżej 50-ciu lat utrzymuje. różniącą się od niej jedynie tym. którzy latami pracują nocami. z kocich kotek. a w sytuacji powstawania zarodka przekazują. jest nieodłącznie powiązana z jej egzystencją. W życiu codziennym najczęściej mamy do czynienia z pierwszą. X nie wsiada do autobusu nr 8. podobnie jak w ogóle świadków wydarzeń. Jest to pamięć świadoma. Rozwijając tę myśl T. którym stale jeździ do pracy. przynajmniej w pewnych granicach. że doskonale pamięta to. Uwzględniając kryterium uświadomienia treści wyróżnimy dwa typy pamięci: j a w n ą i u t aj o n ą. Jednym z nich jest pamięć p r o c e d u r a l n a. Jeżeli np. Geny zawierają. że przebiega poza świadomością. Najwyraźniej pamięć biologiczna występuje w procesie genetycznego przekazu informacji. co robiła w czasie zamachu na J. są dostępne naszemu poznaniu. że są to zjawiska tożsame. poziomu aktywności. ale mogą ukształtować rytm snu i aktywności nie pokrywający się z biologicznym. Zawierają nakaz trwania i rozmnażania. okazała się niedokładną Typ pamięci niedeklaratywnej to według Squire’a kilka procesów nie podlegających kontroli świadomości a kumulujących doświadczenia. Nie jest ona czymś jednolitym. informacje o strukturze białka organizmu a także o zasadach regulacji tej struktury. koncentruje się wokół znaczących informacji.Squire deklaratywną i niedeklaratywną. jest typową pamięcią człowieka zdrowego. Świadczy to o ich fascynacją wydarzeniem. przemiany materii. Jest to pamięć funkcjonująca w systemie związków abstrakcyjnych. Procesy „zegara biologicznego” przebiegają bez udziału świadomości. procesów jak i zróżnicowanie efektów. wielce zróżnicowana.

określa ją zasada (7+-) 2. że nie robili tego. Wielkość czasu niezbędnego dla dokonania opisanej eliminacji pokrywa się z grubsza rzecz biorąc z czasem utrzymywania tych treści w pamięci sensorycznej (ultrakrótkiej) i wynosi około 100 milisekund. są zgodne z naszymi schematami poznawczymi (obiekty łatwo rozpoznawalne). kolejne wykonania zabierają im nieco mniej czasu. ale nie wiedzą. jeżeli zostanie na niego zwrócona uwaga.. Wynosi on w zależności od sytuacji od 3 do 20 sekund i odpowiada czasowi trwania najczęściej wykonywanych czynności. jest kolejną fazą pamięciowego przetwarzania informacji. wymienionymi przymiotnikowo w nazwie. pod wpływem hipnozy.. Czas przechowania treści odebranych jest krótki. często oznaczana symbolem STM (short term memory) charakteryzuje się właściwościami. czynność myślenia pojawia się bez kontroli świadomości. następnie rozpoczyna się proces przetwarzania informacji. . odpowiadają naszym potrzebom i nastawieniom. Może jednak utrzymywać się długo. Pojawienie się bodźca nowego powoduje wypadanie obrazów bodźców wcześniejszych. by myśleć. Pamięć utajona wpływa na zachowanie określonej osoby. np. Powtarzając układanie nabierają wprawy. po wstrząsach lub zapaleniach mózgu. Kodowanie dokonuje się w kodzie zmysłowo-emocjonalnym. 2) krótkotrwałej. Pamięć krótkotrwała pośredniczy pomiędzy pamięcią sensoryczną a pamięcią trwałą. co nie znaczy. kobie. 3) długotrwałej. w sklepie przez ułamek sekundy pamiętamy ile trzeba zapłacić za chleb. W niektórych przypadkach odzyskują „szczątkową” świadomość. Dociekliwi badacze wyróżnili trzy s y s t e m y p a m i ę c i:1) sensorycznej. Jeżeli kiedyś nauczyliśmy się pływać. że w danym momencie pamiętamy przeciętnie 7 elementów. Osoby dotknięte tym zaburzeniem pomięci potrafią ułożyć klocki według podanego wzoru. Doniosłym przeto problemem jest to jakie treści sensoryczne są przekazywane do pamięci krótkotrwałej i jakie z niej są przekazywane do utrwalenia. Jest to zjawisko m a s k o w a n i a w s t e c z n e g o. czyli niepamięci. to nie musimy sobie przypominać ruchów pływaka w wodzie. w sytuacji drobnych zakupów codziennych. bowiem nie utrwalone treści pamięci krótkotrwałej znikają na zawsze. Aby ukazać bogactwo funkcjonalne pamięci nie wystarczy opisać jej typu. która jednak nie zdaje sobie sprawy z tego faktu. że może to być zestaw liter „ta”.które zwracają uwagę. zwana też r o b o c z ą albo o p e r a c y j n ą .77 czyli czynnościowa. Potrafią oni dokończyć słowo. Wyraźnie takie funkcjonowanie pamięci możemy obserwować w przypadkach amnezji.. Znaczy to. a kąpiąc się po prostu płyniemy. ale po wyjściu ze sklepu już nie możemy powiedzieć ile nas kosztowały poszczególne produkty. bułki. uzupełniając brakującą sylabę. marchewkę i inne. Pierwszą jego fazą jest eliminowanie treści nieważnych i dopuszczenie do kolejnej fazy treści istotnych. ale zapytani po chwili czy układali kiedykolwiek takie klocki twierdzą stanowczo. są sygnałami zagrożenia lub przyjemności. Nie przypominamy tego. Pamięć k r ó t k o t r w a ł a. Podobne mechanizmy pamięci działają w przypadku torowania (priming). I już tego nie przypomnimy. co trzeba zrobić.Sperlinga) Wszystkie bodźce wzrokowe lub słuchowe (głównie te badano) wywołujące wrażenie są rejestrowane w receptorze. Do STM trafiają treści doznań wzrokowych i słuchowych. habituacji i innych. To umożliwia spojrzenie z jednego punktu widzenia. np. że porównywalny do podobnego w pamięci sensorycznej. Po tym czasie ślad pamięciowy zanika. Pamięć krótkotrwała występuje np. Inny obraz pojawia się. Można jednak osiągnąć lepsze rezultaty dzięki ćwiczeniu lub ułatwieniu (porcjowanie materiału) zapamiętywania. gdy przyjrzymy się systemom pamięci. głównie te. Jednorazowa pojemność pamięci roboczej nie jest zbyt duża. występującej np. zapamiętują więc realizowane operacje. O pamięci sensorycznej była już wzmianka przy temacie spostrzeżeń wzrokowych (badania G. warunkowania.

Ebbinghaus. teoretycznie nieograniczoną i systemem kodowania informacji. utrwalonym w pamięci. podobnie jak w bibliotekach uczelnianych. ale po powrocie do domu usłyszeliśmy w radio informację.Atkinson i R. Kodując utrwalamy tylko niektóre cechy zdarzenia czy przekazu informacji. że w lasku podmiejskim policjanci ustrzelili wściekłego lisa. . znaczenia terminów. sięgającą miliardów bitów. Oznacza to. co dowodzi jego znaczenia w trwałym przechowywaniu informacji. Wynika z tego wniosek. symbolicznie oznaczana jako LTM (long term memory) rózni się od krótkotrwałej czasem trwania śladów pamięciowych. Kodowania świadome wymaga udziału uwagi i świadomości i jest zawsze zamierzone. zapisano: ”aktor śmieje się”. a szczegóły sytuacyjne dobiera reżyser. ale pamiętały to. oglądając wystawę malarstwa pragniemy zapamiętać obrazy najbardziej ekspresyjne bądź typowe dla jakiegoś nurtu artystycznego. czyli zapamiętywania może przebiegać automatycznie. a hipokamp jest jedynie przekaźnikiem informacji utrwalanych na długo. że „powtarzanie jest matką nauki”. Była to metoda zgłosek bezsensownych. potwierdzili to uczeni. Jednak po chirurgicznym usunięciu tej części mózgu u małp okazało się. Na podstawie tych i podobnych faktów R. pojemnością. zwrotów powoduje pobudzenie czynnościowe struktur hipokampu. Zasadności rozróżnienia STM oraz LTM dowodzą również badania z zakresu neurologii. najpewniej korowy. rozkładu czasu powtórek i innych. że byliśmy na spacerze w lasku podmiejskim i w pewnym momencie dobiegł nas jakby odgłos huku. że nie pamiętały one materiału przyswojonego przed miesiącem. Już starożytni Rzymianie sformułowali tezę. Ludzie dążą do tego. Prusa są kojarzone z pojęciem literatura a np. Kodowanie „filarów” powoduje. Dzieła Shakespeare’a. efektami przetwarzania informacji. W tym momencie następuje przetwarzanie informacji. Ale jakie powtarzanie spełnia te oczekiwania? Tym problemem zajął się jeden z ojców psychologii eksperymentalnej H. Ucząc się chcemy zapamiętać informacje z podręcznika. Bohra. Ale o tym jak się on zaśmieje to już decyduje reżyser. Procesy pamięci. Bywa to źródłem pomyłek i błędów. Badacz ten sporządził ponad tysięczną listę zgłosek nie mających znaczenia w języku niemieckim typu k e g . Shiffrin sformułowali t e o r i ę p o d w ó j n e j p a m i ę c i. Nie zwróciliśmy nań uwagi. C.Newtona. że przypomnienia zdarzenia lub informacji są uzupełniane wytworami mózgu. Rezultat kodowania można porównać do scenariusza filmowego lub teatralnego. W scenariuszu np. Okazało się. utożsamiamy go z hukiem wystrzału policyjnego i w rezultacie automatycznie zarejestrowany dźwięk staje się elementem epizodu. by kodowanie było dokładne i trwałe. uznając powtarzanie za jeden ze środków udoskonalania kodowania. Wyobraźmy sobie. że istnieje jeszcze inny ośrodek LTM .78 Pamięć d ł u g o t r w a ł a . co opanowały znacznie wcześniej. tzn bez angażowania uwagi i świadomości bądź świadomie. Opracował on metodę badania przebiegu zapamiętywania w zależności od ilości powtórek. Przypominanie słów. W systemie Pamięci długotrwałej „obowiązuje” kod semantyczny. Praktycy i naukowcy „od zawsze” poszukiwali metod podnoszących trwałość kodowania. w LTM jest on ograniczony jedynie trwaniem życia. kojarzymy go z informacja radiową. Tołstoja. przypominamy niepozorny odgłos. zależnie od naszych potrzeb. Proces k o d o w a n i a i n f o r m a c j i. zapisuje się w nim jedynie „filary” sytuacji. że informacje są porządkowane w układzie znaczeń. Fermiego z fizyką. że uszkodzenie lewego płata potylicznego prowadzi do zaburzeń funkcjonowania pamięci krótkotrwałej. M. nie naruszając długotrwałej.

Ebbinghaus uczył się szeregu zgłosek. Prawdopodobieństwo kolejnego wystąpienia tego. co powtarzalne. opisana w kategorii ilości powtórzeń. które do dnia dzisiejszego są zaliczane do grupy psychologicznych praw elementarnych. a ilość czasu niezbędna do zapamiętania nie jest proporcjonalna do ilości zapamiętywanych zgłosek. Herdsona i cyfry przedstawić w postaci dobrze znanych przedmiotów. ale 36 zgłosek wymaga 54 powtórzeń. Jednak niektórzy współcześni naukowcy amerykańscy ( np. Każdy z nas wie z własnych obserwacji. że zapamiętywanie przebiega w czasie. a także wzorów.Hall. Jednak z upływem czasu. a zazwyczaj pamiętamy cztery pierwsze. Istnieją liczne rymowanki ułatwiające zapamiętanie dat. wykazała. że lepsze zapamiętanie zjawisk powtarzających się jest wskaźnikiem ułatwiającym przystosowanie.. Badania Ebbinhausa i niektórych kontynuatorów dotyczyły cech formalnych zapamiętywanego matriału. mneme .79 r o n. Jest to e f e k t p o z y c j i w s e r i i.. znowu uczył i zapomniał.. czyli względnie trwałego zapamiętania (E. niż zjawiska dotychczas jednorazowego. Podobny rezultat osiąga się dzięki rozłożenie zapamiętywania w czasie. świeca. np. pi. sensu tego. natomiast ci. Graficznie można go przedstawić w kształcie rozciągniętej litery U. po upływie 50-ciu lat nie pamiętali prawie niczego z tej nauki. Trwalsze zapamiętanie ma jednak miejsce wtedy. co już się powtórzyło jest większe. J. którzy uczyli się algiebry jednorazowo. Powiadają. Jest to e f e k t r o z ł o ż e n i a w c z a s i e. że łatwiej się zapamiętuje początek i koniec przyswajanego tekstu. „oderwanie od życia” i daleko idące uproszczenie sytuacji badawczej. gdy występuje pogłębione przetwarzanie informacji zapamiętywanej. Aby zapamiętać jakąś ważną datę historyczną możemy skorzystać z sugestii H. niż to wymaga jego zapamiętanie wystąpi e f e k t p r z e u c z e n i a. kostka. przedstawia się podobnie. czekał aż zapomniał. Badano zatem kodowanie mechaniczne. Hilgard). czyli działań o podwójnej stosowalności. Zatem dobra pamięć o tym. co wykazali F. Craik i M. słonko i mamy datę znaną z historii Polski. sposób). że ci. którzy powtórnie przyswajali te wiadomości pamiętali prawie wszystkie z poziomu szkoły średniej. Wskaźnikiem nauczenia się było bezbłędne odtworzenie szeregu. H. Para psychologów amerykańskich.5 powtórzeń. Można to sprawdzić na sobie: uczyliśmy się 22 wierszy z początku Pana Tadeusza. nie doceniono znaczenia. Watkins pamiętamy najlepiej początek wyuczonego tekstu. Ma to miejsce w przypadkach stosowania m n e m o t e c h n i k i (od gr. Krytyków tej orientacji badawczej raziła sztuczność. Świeca np. Jeżeli osoba zapamiętująca powtórzy tekst większą ilość razy. Badania te pozwoliły Ebbinhausowi wykryć szereg prawidłowości. może symbolizować jedynkę. Młodzieży ułatwia przyswojenie zasad pisowni rymowanka „uje się nie kreskuje” Instruktorzy nauki jazdy z powodzeniem stosują mnemotechnikę akronimów. kostka do gry czwórkę . Abecadło z pieca spadło. Aby zapamiętać 12 zgłosek trzeba średnio 16. ułatwiających zapamiętanie ( mnemotechnika kodowania) bądź przypominanie (mnemotechnika przywołania). Świeca.sztuka. liczb. Dowiódł on.Anderson) widzą też inny aspekt badań tego typu. czyli oznaczania czynności rytmicznie . co się zapamiętuje. co ilustruje następujące zestawienie: Ilość zgłosek zapamiętywanych 12 24 48 100 200 300 Czas zapamiętania w minutach 1 5 14 37 93 105 Zależność ta.cały cykl powtarzał kilka razy i stwierdził. Bahrick i L.pamięć i techne . a dołek część środkową. Dzieciaki bez trudu zapamiętują litery alfabetu poznając wierszyk pt. okulary dwójkę.. szczyty prezentują dobrze zapamiętany początek i koniec szeregu. słoneczko zero. trójząb trójkę. że każde kolejne uczenie się zapomnianego szeregu wymaga mniejszej ilości powtórek. b u n i uczył się wybranego szeregu takich zgłosek na pamięć (eksperyment na samym sobie). może ułatwić wzbudzenie adekwatnej do niego reakcji.

Nierozumiejący tezy Einstejna. pobudzenie wyobraźni dynamizuje i pogłębia proces kodowania. że upływ czasu zależy od układu odniesienia. Jako ciekawostkę można podać informację. Niektórzy badacze ( I. Szczegóły sytuacyjne procesu silnie wpierają jej utrwalanie. fala. Clarka badani lepiej zapamiętali słowa połączone anegdotycznym tekstem niż wymienione słownikowo. Tulving. o czym świadczy to. powiązania logicznego wielokrotnie pomnaża potencjał pamięci. że w pamięci funkcjonują dwa systemy kodowania i tego typu sytuacjach oba są pobudzane. PKP). . nawet wtedy. Często zdarza się nam słyszeć zwrot: ”No.Paivio) przypuszczają ( nie jest to pogląd powszechnie akceptowany). bijąc f a l a m i b r y z g i unoszącego się d y m u z s a l i konferencyjnej m i a s t a wojewódzkiego położonego na k r a ń c u wsi”. gdy kontekst przypominania odpowiada kontekstowi kodowania. z których jeden.Tulvinga i D.M. bowiem pozwala ona łączyć wszystkie procesy pamięci w jedną funkcjonalną całość. Natomiast posługujący się pamięcią logiczną. powoduje kodowanie semantyczne . gdy informacje te nie dotyczyły zagadnień związanych z wodą. Wsparta ilustracją losu bliźniaków. co z kolei utrwala go w pamięci. znaczenia. Czytelnik może to sprawdzić posługując się następującym szeregiem: 581215192226293336404347505457. Begg A. którzy zakodowali informacje pod wodą. W eksperymencie G. ż nurkowie. Łatwość zapamiętania tej instrukcji wynika również z naszych przyzwyczajeń do operowania tego typu skrótami (PZU. że do zapamiętania 36 zgłosek potrzeba 54 powtórzeń. Np. Te związki logiczne są tworzą w mózgu liczniejszą sieć powiązań. Najbardziej efektywnym jest kodowane semantyczne. kosmonauta szybko poruszając się w przestrzeni starzał się wolniej. miasto. Thomsona . kraniec. że zapamiętanie i przypomnienie są ze sobą ściśle powiązane. że często przypominamy myśl abstrakcyjną odtwarzając szczegóły okoliczności jej zapamiętania. niż pojedynczo zapamiętywane bodźce typu zgłosek bezsensownych. że ludzie lepiej pamiętają znaczenie wypowiedzi niż jej formę. może nie tak powiedział. Nawet te fantazyjne łączniki pomiędzy słowami do zapamiętania powodują. rozumienie organizuje kodowany materiał w określone struktury. m. Uchwycenie sensu. Ważną treść dotyczącą kodowania i pamięci w ogóle zawiera z a s a d a s p e c y f i c z n o ś c i k o d o w a n i a sformułowana przez E. ale s e n s był taki. Przykłady. Od wieków jest znana zasada konkretyzacji treści semantycznych. sala. Prawidłowość ogólna jest taka. V. bryzgi. Bowera i M. kodowali by ją automatycznie. to uczyni to z trudem. przy dużym nakładzie pracy.Zgodnie z nią kodowanie treści zawsze następuje w określonym kontekście. a do zapamiętania 480 sylab z poematu Don Juan Byrona wystarcza tylko 8 –em. ułatwia zapamiętanie słów: brzoza. że informacja do zapamiętania jest głębiej przetwarzana.80 brzmiącym skrótem PZZ (przyhamuj. Łatwiej przypominamy różnorakie treści wtedy. dym. Nawet pozorne nadanie sensu zwiększa skuteczność zapamiętania. To wyjaśniałoby fakt. Popularyzatorzy nowatorskich teorii naukowych korzystają z tej metody zarówno dla ułatwienia czytelnikowi zrozumienia treści jak i jej zapamiętania. jak mówię” Znaczy to.E. Zasada logicznego uporządkowania liczb jest łatwą do wykrycia. Jeżeli człowiek o przeciętnej pamięci zechce zapamiętać mechanicznie 30–to cyfrowy szereg. utrwala się w pamięci treść i „szata zmysłowa” przekazu. samochód. lepiej je przypominali w zanurzeniu. tę intelektualną zabawę pozostawiam Czytelnikowi. niż pozostający na Ziemi. odwołującą się do rozumienia związków uczyni to z łatwością. Podkreślenie tego związku nadaje teorii Tulvinga waloru uniwersalności. zredukuj. że dostrzeżenie sensu.in. a po lądowaniu miast rówieśnika spotkał dziadka. niż na powierzchni. zdanie „B r z o z a pędziła s a m o c h o d e m siedem razy w górę. MZK. Prawdę tę potwierdzili naukowcy. To dowodzi również i togo. Akronim NWM ułatwia gimnazjalistom zapamiętanie nazwisk trzech pierwszych prezydentów Polski. zakręć). Przy takim kodowaniu ma miejsce podwójne wiązanie.

Czas przechowywania jest inny w różnych magazynach. Może ono wskazywać na wpływ czynników zewnętrznych. Bahricka pokazały. np. z którymi pamięć jest powiązana.81 Złożoność procesów kodowania. Pobudzenie . angażującym liczne procesy poznawcze. wszystkie ślady pamięciowe. a co z niej ulatuje? W modelu pamięci. przypominały raczej marzenia senne. wywołujące bardzo silne przeżycia. że bardzo łatwo można wytworzyć w laboratorium fikcyjne wspomnie-nia. Pamiętamy doskonale wydarzenia ekstremalne. Ale nie pamiętamy wielu cech przedmiotów codziennego użytku. podrażniając prądem elektrycznym średniej mocy różne partie tych płatów. niepotarzanych i nieprzypominanych. Co zatem przechowuje pamięć. W jednym z badań wykazano. istotnie jest pewna analogia pomiędzy pamięcią a magazynem jakiegoś materiału. Mówimy wtedy. np. 2) akustyczny. Poziomy różnią się między sobą głębokością poziomu przetwarzania. tak że osoby po 25 latach od zakończenia nauki pamiętały prawie tyle. Dwa pierwsze sprowadzają się do czynności prostych. układu sytuacyjnego lub przebiegu zdarzeń. podobnie w pamięci. które ukończyły naukę języka obcego (hiszpańskiego) i nim się nie posługiwały. że występuje pamięć fleszowa. Okazało się. Łączenie trwałości zapamiętania z głębokością przetwarzania jest zasadne. najdłuższy w pamięci LTM. 1) fizyczny. nastawienia („Muszę to zapamiętać”). P r o c e s p r z e c h o w y w a n i a bywa porównywany do magazynowania. dotyczący brzmienia np.Ponad to badacze ci wykazali. engramów. Craika i R. już po trzech latach zapomniały większość wyuczonych słówek. że wspomnienia te miały charakter wyobrażeń. że studenci psychologii UAM nie pamiętali tego. Mniej więcej od tego czasu ustał proces ubytków pamięciowych. dotyczący cech wizualnych obiektu. zapamiętywania i przetwarzania informacji skłoniła F. aż pojawi się zapotrzebowanie na niego. przy której mieścił się instytut psychologii i po której chodzili oni nawet kilkakrotnie w czasie dnia. niekiedy trwający całe życie. I G. niż autentyczne wspomnienia. Istniej mocne dowody na to. Simona eksponowano zjawisko śladów pamięciowych. Zdaniem autorów w jednolitej pamięci występują trzy poziomy przetwarzania.Panfielda w pamięci są przechowywane aczkolwiek nie zawsze uświadamiane. zastyga w postaci niezmiennej. S. np. Lockharda do opracowania t e o r i i p o z i o m ó w p r z e t w a r z a n i a. Badania H. słów i 3) semantyczny. Badacz ten nie miał niestety możliwości sprawdzenia prawdziwości zeznań badanych. trwa ułamek sekundy. kołysanki mamy. Najkrótszy jest w pamięci sensorycznej. klęski żywiołowe i inne. kontekstu lub na wewnętrznych np. w jaki kierunku narastają numery domów ulicy. Czy wszelkie informacje są przechowywane przez całe życie? Zdaniem amerykańskiego neurochirurga W. Ponadto badania przeprowadzone prze E. Również pojawiały się obrazy wydarzeń jednostkowych. natomiast trzeci jest kodowaniem głębokim. ze osoby. Przedstawione usterki osłabiają wartość tej teorii. zakodowania wielkości albo koloru litery i nie wymagają wielkiej pracy mózgu. że około 8% badanych stwierdzało po stymulacji.I. co po upływie lat trzech. Do takich wniosków doszedł on badając osoby po kraniotomii (chirurgiczne usunięcie części płata skroniowego). że w pamięci są przechowywane tylko niektóre informacje. I w jednym i drugim przypadku „materiał” czeka. zaproponowanym swego czasu przez R. Określona chwila utrwala się jak na fotografii. jednak określenie „głębokość” jest nieprecyzyjne. zatem rezultaty jego badań nie są wystarczająco pewne. Również sporne jest poniechanie wyróżniania pamięci krótkotrwałej i długotrwałej jako odrębnych systemów. dotyczący znaczenia. że nowe informacje powodują zanikanie wcześniej przyswojonych. szokujące sceny wojenne. że pojawiły się o nich wspomnienia z odległej przeszłości. np. Loftusów wykazały. Wiemy też.

in. że niektóre substancje. stresu. iż ma je zakodowane w pamięci. Zwiększona ilość serotoniny wzmaga wrażliwość komórek nerwowych. Umiejętność korzystania z zasobów pamięci polega m. stanowiących odrębne kategorie. na zręcznym. wykazały. Jeżeli przełożymy te konstatacje na język psychologii. Najlepiej wypadli ci. Współcześnie nawiązano do tej koncepcji. którzy mieli zapamiętać słowa tylko z jednej listy (3/4 . będzie to znaczyło. Wiadomo również. Psotka. że dziedziny. Pamięć przechowuje przeto prócz śladów informacji również wskazówki naprowadzające na drogi dochodzenia do nich. a tym samym aktywizuje mózg. niż nie pobudzone. alkohol. że wie on. co zwiększa ilość glukozy we krwi. prowadzone na żółwiach kalifornijskich. Treść polecenia przypomnienia czegoś często nie pokrywa się z treścią śladu pamięciowego. że ma to na końcu języka. Ze zbioru 24 słów. hamują działania neuroprzekaźników. Tulving i J. przesłanek do wyjaśnienia kilku.82 nerwowe miało pozostawiać w nerwie ślad bliżej nieokreślonej natury (analogia śladów na piasku). Schwartza. wzmaga się wydzielanie hormonów. pierwsza miała zapamiętać słowa z jednej listy. czyli „mam to na końcu języka”. że silne pobudzenie określonego systemu powiązań nerwowych i znaczne wydzielanie serotoniny wywołuje trwałe. zwierzęta. Bywa. Zdaniem tych autorów niemożność przypomnienia jakiejś nazwy lub wydarzenia nie świadczy jeszcze o zaniku śladu pamięciowego. Wiele wskazuje zatem na to. a tym samym umożliwia ich pobudzanie słabymi impulsami. Ilustruje to eksperyment przeprowadzony przez przedstawiana spółkę autorską.Nie sprawiało to im kłopotu. Szczury. Także pobudzenie emocjonalne wpływa na trwałość przechowania danych w pamięci. że ślad pamięciowy sprowadza się do zmian struktury chemicznej w synapsach. Uczestników eksperymentu także podzielono na 6 grup. m. są trwale reprezentowane w pamięci. druga z dwóch. Po zakończeniu pracy grupy 6-tej poproszono uczestników badań o zapisanie wszystkich zapamiętanych słów. ale nie jest w stanie go wydobyć i przedstawić w formie werbalnej. jest to sposób na redukcję wydatku za wygrane odpowiadających). narzędzia sporządzono 6 list i kolejno wyświetlano je na ekranie telewizora. Po przedstawieniu każdej kolejnej listy (w grupach od jednej do sześciu) proszono badanych o zapisanie wszystkich zapamiętanych słów eksponowanych. u których farmakologicznie pobudzono wzmożone wydzielanie serotoniny. trzecia z trzech itd. meble. pytanie turniejowe o potoczną nazwę uwodnionego siarczanu wapnia (gipsu) zastaje skwitowane odpowiedzią „Nie wiem” i późniejszym westchnieniem „Ach. . np. np. wyborze drogi pobudzania śladu.in. Wielu birbantów po solidnej nocnej libacji nie pamięta wydarzeń tego czasu. Entuzjastyczni specjaliści z określonych dziedzin. Znaczy to. Np. że osobnik zapytany o czyjeś nazwisko nie może przypomnieć jego brzmienia i tłumaczy. zgodnym z zasadą specyficzności kodowania. Natomiast ślady pamięciowe z poza sfer zainteresowań osobniczych względnie szybko zanikają. Pod wpływem emocji. popełniały mniej błędów biegając w labiryncie. że pobudzeniu czynnościowemu neuronów towarzyszy wzmożone wydzielanie neuroprzekaźników (serotoniny) w synapsach. Wyjaśnienia tego stanu rzeczy podjęli się wspominany już wcześniej E. podobnie jak hobbyści. Badania E. To z kolei ułatwia przechowanie i wzbudzenie wspomnień.Kandela i J. niestety. Tak rozumiana koncepcja śladu pamięciowego nie daje. w których człowiek jest aktywny i pobudzany wydarzeniami w nich zachodzącymi. W innych badaniach dowiedziono. dzięki stałości zainteresowań i zaangażowaniu emocjonalnemu niekiedy zachowują w pamięci niewiarygodną ilość szczegółów. kilka tygodniowe następstwa w postaci „ułatwienia” komunikacyjnego między neuronami. o to chodziło!” (Nawiasem mówiąc prowadzący turnieje specjalizują się w zadawaniu pytań utrudniających przypominanie. Jednym z nich jest TOT. powszechnie występujących zjawisk pamięci. może ono również wynikać z niewłaściwego naprowadzania na ślad. próbując określić dokładnie istotę śladów pamięciowych.

Przypomnienie.Na takie właśnie rezultaty miały wpływ dwa czynniki: upływ czasu od spostrzeżenia do odtworzenia i długość zapamiętywanego szeregu. różni od niego w przybliżeniu tak. zależnie od aktualnego nastroju. (od greckiego para=niemal. Te fakty sugerują analogię pomiędzy pamięcią ludzka a komputerowym układem informacji w pliki. lecz mogą być spowodowane niewłaściwym sposobem ich aktualizacji. że zasoby pamięci są uporządkowane. tzn. Tak się dzieje w przypadku p a r a m n e z j i. Polecał on badanemu studentowi przeczytać opowiadanie a następnie opowiedzieć ją koledze. Obserwujemy to w przypadku przyswajania języka obcego: znacznie szybciej zaczynamy rozumieć to. że obiekt jest nam znany. W sensie ogólnym wyróżniamy r o z – p o z n a n i e oraz p r z y w o ł a n i e (przypomnienie). Okazało się. co nas z nim łączy itp. najsłabiej ci. aczkolwiek silnie powiązany z wydobywaniem informacji z pamięci. W sprawnej pamięci rozpoznanie szybko przechodzi w przypomnienie. być może według kryteriów podziału na kategorie. J. czyli czynnie korzystać z naszej pamięci. Bruner ujął te prawidłowości w zgrabną formułę „wychodzenia pamięci poza dostarczoną informację”. Pamięć nie przechowuje danych jak magazyn książki. by pasowały do doświadczenia osoby opowiadającej. Obraz przeszłości. do których zalicza się słowa z list badani przypomnieli niemal wszystkie słowa z list. a kiedy indziej jako „czarny”. uwypuklone. G.. Nie było poprawy wyników w porównaniu z poprzednią próbą. nie jest statycznym układem informacji. jednak niekiedy proces ten zatrzymuje się na rozpoznaniu. Uzupełnił je jednak stwierdzeniem. Druga metoda. gdy znajdą się w stanie depresji wydobywają z pamięci różne przykre wspomnienia. że przekształcenia są ukierunkowane pragnieniami. że przekształca się je tak. jest jakby niższym jego stopniem. po czym znowu przypominali słowa z list. że ludzie smutni pamiętaj a więcej wydarzeń smutnych. Będąc w dobrym nastroju ludzie przypominają wiele zdarzeń miłych. Następnie uczestnicy eksperymentu przez 10 minut wykonywali testy inteligencji. a na pytanie o istotę . co do nas mówią (rozpoznanie). Rozpoznanie jest łatwiejsze niż przypomnienie. ale nie jesteśmy w stanie określić jego tożsamości.Bower wzbogacił przedstawiany nurt badań o tezę. gdzie go poznaliśmy. jego poprawność charakteryzujemy stopniem zbieżności tego. przy niezmiennym zasobie danych pamięci. Dokonuje się też asymilacja wątków. W przypadku człowieka wiemy. gdy stwierdzamy podobieństwo rodzajowe. Wręcz odwrotnie. oczekiwaniami i nastawienieniem osoby przetwarzającej. Interesujące jest to. i te nadrzędne terminy torują szlak do konkretnych śladów pamięciowych. przypominający i mneme= pamięć). że jest to znajomy.Bartlett. Jednak. Złudzenie występuje wtedy. ale nie możemy przypomnieć jak się nazywa. P r o c e s p r z y p o m i n a n i a .czyli złudzeniu lub zaburzeniu pamięci. trwa w niej nieustanne przetwarzanie informacji. raz jawi się jako „różowy”. że treść historyjki ulega uproszczeniu. niektóre jej elementy zostają wyostrzone.83 utrwaleń). polegała na śledzeniu zmian w treści historyjki opowiadanej przez tę samą osobę w różnych odstępach czasowych. Znaczy to. co przypomniane. a ten kolejnemu i tak dalej (zabawa w głuchy telefon). co zapamiętywane i tego.Allport. wielokrotnego odtwarzania. gdy zapoznano badanych z kategoriami. który miał ją powtórzyć następnemu. jak mechanizm od efektu jego działania. gdy wiemy. Pierwsze występuje wtedy. że niemal identyczne mechanizmy rozpowszechniania się plotek i pogłosek przedstawił G. A jest on wielce zróżnicowany. Wykazał to już w latach 30tych angielski psycholog F. Takie są następstwa pamięciowego przetwarzania informacji. niż mówić. Na poziomie rozpoznania funkcjonuje pamięć studentów wypełniających testy wielokrotnego wyboru. którzy zapamiętywali słowa z 6-ciu list (1/3 zapamiętań). Wniosek: trudności wydobycia z pamięci określonych informacji nie zawsze wynikają z zaniku śladów pamięciowych. a radośni radosnych.

Bruner i L. dysynchronizacji pracy półkul mózgowych. to co jest zgodne z naszymi schematami poznawczymi. można odpowiednio ukierunkować. jak dowodzą słynne eksperymenty E. tymczasem wiedział o tym tylko z opowieści piastunki o jego porwaniu. został przywołany z pamięci i uzupełniony tym. Niekiedy dołączają do tego konfabulacje.) Po pewnym czasie prosił badanych o przypomnienie obrazka. lub wtedy. wygłaszając referat na temat pamięci. Po zapoznaniu się z zapiskami stwierdził. w jednej z prób badani nie pamiętali swoich kolegów szkolnych z przed 25 lat. a następnie prosili o to. ale przekonanie o już istniejącej znajomości jest wyraziste. Oto np. Poza tym przypominanie. Oto J. wcześniej utrwalony. Pokazywał on badanym obrazek z metra. traktowaniem osób nieznanych jako znajomych. co spostrzegane. o czym dobrze wiedzą i adwokaci i prokuratorzy. by powiedzieli ile zauważyli asów pikowych. przeszłości i teraźniejszości.84 rzeczy odpowiadamy:„Coś w tym rodzaju”. Jednym z istotnych problemów jest dokładność przypominania. że będąc dzieckiem został porwany. że nie jest ona zadawalająca nawet z punktu widzenia potrzeb życia codziennego. Występuje czasami złudzenie źródła. Wspomniany autor zadawał świadkom wypadku bądź pytanie neutralne: Co pan(i) słyszał(a) w momencie wypadku?. a z trudem przypominamy treści do nich nieprzystające. o czy świadczy następujące wydarzenie: Jeden z profesorów na zjeździe psychologów w Groningen. Zdaniem Tulvinga zjawisko to jest skutkiem błędnej generalizacji. w rzeczywistości było ich pięć. gdy jesteśmy pewni. że nie było wśród nich dwóch identycznych zeznań! Sędziowie także mają do czynienia z różnorodnością zeznań naocznych świadków. słynny psycholog J. Allport ukazał rolę stereotypów w procesie przypominania. że pamiętamy i względnie łatwo przypominamy . dowodzi tego większa ilość błędów popełnianych w trakcie przypominania w porównaniu z przywołaniem. że coś się zmieniło. że 50% badanych widziało na nim Murzyna trzymającego brzytwę. Loftus. (W czasie prowadzonych badań brzytwa była postrzegana jako symbol murzyńskiej przestępczości. Zaburzenia te mogą być spowodowane chorobą (padaczka skroniowa. Pojawia się więc problem o dużym znaczeniu praktycznym: czy możemy w pełni ufać zeznaniom świadków różnych zdarzeń? Sędziowie podejmując decyzje o wielkiej doniosłości bez wątpienia muszą stosować różne zabiegi uwiarygodniania każdego świadectwa pamięci. lub sugerujące: Czy słyszał(a) pan(i) silny huk w momencie . W podobnym eksperymencie G. jako wcześniej poznaną. z którą nigdy przedtem się nie zetknęła. Traktowano je jako dowód reinkarnacji. trzymający brzytwę i stojący obok Murzyn. ale prawie bezbłędnie rozpoznali ich fotografie. trzy czarne i dwa w kolorze czerwonym. Niezwykłość deja vu pobudziła fantazję ludzką. Postman przez kilka sekund pokazywali badanym karty do gry. A nie jest to łatwe. Osoba go doświadczająca odbiera obiekt lub sytuację. Specyficznym zjawiskiem paramnezji jest d e j a v u (już kiedyś widziane). Okazało się. chociaż zmian rzeczywistych nie było. Następnie poprosił 190-ciu słuchaczy-psychologów o przypomnienie i zapisanie przebiegu wydarzenia dla celów ewentualnego postępowania sądowego.Piaget był przekonany. zamroczenia). utożsamiano z natychmiastowym przypominaniem obiektu spostrzeganego. zainscenizował napad na jego osobę. Badania eksperymentalne dowodzą. jakby za mgłą. ataku lęku. P r z y p o m i n a n i e (przywołanie) jest trudniejsze niż przywołanie. Jakiś element obrazu deja vu .zespół Korsakowa) lub stanami przemęczenia. Paramnezja jako zaburzenie charakteryzującym się nie rozróżnianiem faktów rzeczywistych i wyobrażonych. że były trzy asy. Obraz „już widzianego” przedstawia się wprawdzie niezbyt wyraźnie. na którym widoczny był biały mężczyzna. Badania te dowodzą. wspomnień z okresu życia płodowego. Do prawdy muszą dochodzić przez gąszcz różnorodności. Większość badanych pamiętała. A poczucie już widzianego z elementu przeniosło się na całość.

w porównaniu z uznaną przez odpowiadających na pytanie pierwsze. to stwierdzimy. Ci. że proces kodowania nie przebiegał zgodnie z tym wzorcem mnemotechniki. Naukowcy potwierdzają tę starą prawdę. Loftus wyraźnie podważają ich znaczenie. są więc środkiem mnemotechnicznym. zgodnie z teorią Freuda. który identyfikował osoby dzięki ustaleniu ich miejsc w czasie ucztowania. Udało się ustalić Symonidesowi. Jeżeli spojrzymy na sprawę z punktu widzenia miejsca przechowywania. wymaga wsparcia dodatkowymi działaniami.tak atrakcyjnych. Prawdę tę wykorzystują pisarze i scenarzyści filmowi. że trzeba je opowiedzieć. Znajomy widok zaraz ożywia w jego pamięci ciąg młodzieńczych przygód. sekretarkę siedzącą za biurkiem Natomiast widząc panią Krysię na ulicy. przy nim Y a przy Y-ku Z itd. są wypierane z pamięci. zagubionym miał się zaopiekować łysawy starszy pan w okularach. w supersamie zastanawiamy się „skąd to ja znam te osobę”.85 wypadku? Po odpowiedzi na pytanie badani określali szybkość.. i w tym właśnie czasie zawalił się dach nad pomieszczeniem biesiadnym. Stosuje się wtedy mnemotechniki przypominania. mającego recytacją swych wierszy uświetnić spotkanie. to określenie okazuje się w pełni zasadne. Duże zainteresowanie budzi obecnie problem molestowania seksualnego dzieci i młodzieży. Po dwu dniach jeden z badanych stwierdził. Metoda miejsc to kolejny sposób mnemotechnicznego ułatwienia przypominania. Niekiedy nastręcza wiele trudności. . nie skażone czynnikami chwili. iż już nigdy nie zobaczy swojej rodziny. Często przypomnienie wymaga pewnego czasu. B r o c k e t t dostarczyli dowodów empirycznych na to. W praktyce sądowej dąży się do eliminowania pytań sugerujących. Powiadał: Najbliżej drzwi był X. fałszywego. obok niego N. na którą zaproszono także poetę Symonidesa. określali szybkość jako znacznie wyższą. Autorka ta poprosiła jednego z członków rodziny badanego nastolatka o przypomnienie mu trzech prawdziwych zdarzeń z czasów jego dzieciństwa i jednego zmyślonego. do biura od razu przypominamy sobie panią Krysię. którzy odpowiadali na drugie pytanie. Wchodząc np. Wtedy to w Atenach miała miejsce biesiada arystokratycznej młodzieży. Po sprostowaniu tego przekazu nie chciał uwierzyć. B o n d i D. polemista ma „pod ręką” ciętą ripostę itp. sprawca wypadku.. Osoba molestowana doświadcza w takiej sytuacji przeżyć traumatycznych. Czy w ten sposób uzyskane przypomnienie zdarzeń jest wiarygodnym świadectwem? Badania E. że służą one zachowaniu i przypominaniu (głównie) utrwalonych informacji. Jedną z nich jest utrwalanie w postaci zapisu graficznego lub elektromagnetycznego. C. Przypominaniu sprzyja kontekst zdarzenia lub utrwalania informacji. Ostatnie było opisem zagubienia chłopca w wielkim pasażu handlowym. C. W tej sytuacji terapeuci podejmują się wydobywania z pamięci dziecięcych przeżyć traumatycznych. Wyraża się ona gotowością przypomnienia wydarzenia lub informacji na zawołanie. Znana jest ona od około 2500 lat. W pewnym momencie ucztowania posłaniec wywołał poetę na zewnątrz. Jeżeli zaś zapytamy o funkcję takich zapisów. zabiega o przypominanie czyste. że pamięta jak po zagubieniu bał się. rozpoczynając narrację od przyjazdu atrakcyjnego czterdziestolatka do uroczej miejscowości. dokonuje się z pewnym wysiłkiem umysłowym. Niekiedy tak utrwalone informacje nazywa się p a m i ę c i ą z e w n ę t r z n ą. iż pamięta dokładnie jak po odnalezieniu go podeszła mama i powiedziała: „Nie rób tego nigdy więcej!” S p r a w n o ś ć pamięci to kolejne zagadnienie. że człowieka przypominamy w kontekście społecznym. Zginęli wszyscy uczestnicy spotkania. które. że to nieprawda i utrzymywał. z jaką jechał samochód. W ten sposób przypomniał imiona wszystkich uczestników. Pisarz lub mówca o sprawnej pamięci natychmiast przypomina słowo niezbędne do wyrażenia myśli. ale nie było wiadomo ilu i konkretnie kto. więc niełatwo je przypomnieć. mimo to.

że wpływ elektrowstrząsu jest tym mniejszy im dłuższy czas upłynął od zapamiętania do przepływu prądu. Określa on stan organizmu w trakcie zapamiętywania lub przypominania czegokolwiek. a także pozostają te. silny ból. Z codziennych doświadczeń wiemy. Wszystko to dowodzi. że zapominanie jest funkcją czasu. Przyjmując to złożenie i posługując się w swych badaniach metodą bezsensownych zgłosek opracował krzywą zapominania. Hebb twierdzi. W naszej pamięci istnieją też ślady bardzo trwałe. Za jedna z nich uznaje się z a c i e r a n i e ś l a d ó w pamięci. 19 Z krzywej tej wynika. że nie ma prostej zależności pomiędzy zapominaniem a upływem czasu. Wspominany już G. by w końcu prawie zaniknąć. taka jest jego rola w organizmie. Specjalizujący się w tej problematyce wyróżnili dwie formy tego zjawiska: interferencję proaktywną i retroaktywną. to przy ich przypominaniu będą pojawiać się słówka francuskie. zatem dawniej utrwalone słówka jakby hamują wchodzenie nowych do świata pamięci. utrzymujące się mimo to. Są jednoznaczne dowody na to.(Rys. bokserzy nie są w stanie przypomnieć sobie ciosu nokautującego. zapewniające sprawność funkcjonowania organizmów. Inną kwestią są p r z y c z y n y zapominania. Polak opanował język francuski i zaczyna uczuć się słówek języka hiszpańskiego. Nieco szokująco przedstawiają się konstatacje H. Zapominanie. Weingartnera. następnie proces zapominania słabnie. W starszych podręcznikach interferencja była nazywana hamowaniem. Pacjenci leczeni tą metodą z ciężkiej depresji nie pamiętają po zabiegu tego. które straciły swą przydatność. niż na trzeźwo. że podobieństwo nastroju w czasie przypominania do tego. Pamięć jest procesem o znacznej rozpiętości czasowej. czyli oddziaływanie wzajemne dwu lub więcej czynników. Byłoby to hamowanie proaktywne. niektóre indywidualne gesty i miny. I n t e r f e r e n c j a . . że utraciły swoje znaczenie. długotrwały stres nie sprzyjają sprawności pamięci. że osoby. Ale z ewolucyjnego punktu widzenia jest to zjawisko niezwykle pożyteczne. że choroba. jest kolejną przyczyną zapominania. Kontekst wewnętrzny jest jedną z odmian tego zjawiska. że najwięcej zapominamy w ciągu pierwszej godziny. Zapominanie jest mechanizmem pozbywania się z pamięci zbędnego balastu informacyjnego. że przepływ prądu przez mózg (elektrowstrząs) niszczy świeże ślady pamięciowe. D. Podobnie jak elektrowstrząsy działają wszelkiego rodzaju urazy. Na pierwszy rzut oka zapominanie wydaje się być wielką wadą pamięci. Jak to się dzieje. podobne skutki występują i po urazach „nietypowych”. jak działa mechanizm zapominania? Ebbinghaus i niektórzy inni badacze pamięci sądzili. Do takich należą powiedzonka i piosenki z czasów dzieciństwa. gromadzą się w niej informacje niezbędne do realizacji zadań aktualnych. Czynniki te lokują pamięć w kontekście niesprzyjającym przypominaniu. gdy wcześniej przyswojone dane pamięciowe utrudniają lub uniemożliwiają przyswajanie nowych. ale stare pozostają nienaruszone.86 Rovee-Collier wykazała.Bower wykazał. Osoby po wypadku samochodowym nie pamiętają sytuacji tuż z przed wypadku. kiedy i którędy wchodzili do gabinetu. że nawet trzymiesięczne niemowlęta intensyfikują pewne formy zachowania. nie pamiętają też samego zabiegu. Jeżeli np. jeżeli mają one miejsce w kontekście ich przyswajania. w jakim zapamiętywano wydarzenie wzbogaca treść przypomnienia o prawie 50 % w stosunku do przypominania bez podobieństwa kontekstowego. uniemożliwiającą korzystanie z jej zasobów.19) Rys. Pierwsza występuje wtedy. które zapamiętały jakieś informacje będąc w „stanie poalkoholowym” sprawniej je odtwarzały po spożyciu alkoholu.

Aby opisać to zjawisko musimy odwołać się do poglądów Z. charakteryzującej się zanikaniem pamięci. że wtedy taki właściciel nie pamięta tego. Zdarzają się w życiu kradzieże np. niekiedy nie wiedząc dlaczego to robimy. Ballard przedstawił je w postaci wybrzuszonej krzywej zapominania Ebbinghausa. która mając 29 lat. nie przypomina sobie tego zjawiska. Z jego badań wynika. zegarka. określonej inicjałami MZ. w dodatku po przebytej ciężkiej chorobie. które zostały wcześniej przyswojone. z którym właściciel nie rozstawał się od lat. Zapominamy także z powodu popełnianych b ł ę d ó w k o d o w a n i a. Ramka 14 Pamięć niektórych ludzi ma niezwykłe właściwości. zagraża utratą dobrego mniemania o sobie. że poziom zapamiętania następnego dnia po przyswojeniu materiału wzrasta. Potrafią oni zapamiętywać nadzwyczajną ilość rozmaitych danych i nigdy. tym silniejsza interferencja. Zapominanie bywa tez spowodowane uszkodzeniem lub zaburzeniem funkcjonowania mózgu. Wszystko. Przy ćwiczeniach czynności motorycznych po kilkuminutowych (do 5 min. co zapamiętali. bowiem pamięć tego wydarzenia zaburzyłaby jego odczucie miłości do ojca. opisuję pamięć pewnej kobiety. bowiem wyostrzanie skojarzył jedynie z rozchodzeniem plotek. we wszelkim zapominaniu. czyli interferencja retroaktywna sprowadza się do usuwania z pamięci starszych danych przez nowe. Po zmianie numeru telefonu pamiętany stary numer utrudnia zapamiętanie nowego.) przerwach następuje poprawa wykonania. Im większe podobieństwo. W przypadkach choroby Alzheimera. czy tylko cztery węzłowe. Niekiedy wyraźnie odczuwamy to. które wydaje się nam być niemiłym itd. Owe wyparcie nie dopuszcza do przypomnienia tych treści. zapytany na egzaminie o wyostrzanie treści pamięci. współczesny amerykański badacz m. czy na tarczy zegara było dwanaście oznaczeń cyfrowych. Zapominamy o spotkaniu. X nie pamięta solidnego lania. Od stopnia złożoności i trudności nowego materiału i od siły skojarzeń. Błędy kodowania tego typu nie należą do rzadkości. D. liczący ponad tysiąc stron był przekazywany z ust do ust przez kilka wieków. U niektórych ludzi występuje z a p o m i n a n i e m o t y w o w a n e. Postrzegając wielokrotnie różne przedmioty codziennego użytku często nie dostrzegamy wielu detali ich wyglądu. Jest to zjawisko poprawy poziomu zapamiętania bez dodatkowych ćwiczeń (powtórek).. W trakcie zapominania występuje niekiedy r e m i n i s c e n c j a. których nie lubimy. ogólniej materiałów. pozostałe tworzą sferę nieświadomości. jakie dostał od kochanego i kochającego ojca. by po kolejnych dniach opadać zgodnie z krzywą zapominania. Zapominanie motywowane występuje w przypadkach traumatycznych wydarzeń z czasów dzieciństwa. Freuda Jego zdaniem część przeżyć psychicznych jest uświadamiana. a warunki jego występowania są dotychczas nieznane. B. Policja. zaliczany do najstarszych podań ludowych. aż do połowy XIX stulecia. trwa jako treść nieuświadamiana. Często zapominamy nazwiska osób.in. co wzbudza lęk. po odzyskaniu skradzionego przedmiotu. Wypieramy je z pamięci. U. Jednak reminiscencja nie występuje powszechnie. że nowo przyswojone informacje zatarły te. Im słabsze skojarzenia. Fiński epos narodowy Kalewala. Innym błędem kodowanie jest lokowanie informacji w zbyt niskiej hierarchicznie kategorii. np. potrafiła dokładnie . pamięci. Bywa. mimo. Neisser.87 Druga forma. że ono dotyczy przekazów pamięciowych w ogóle. dokonuje weryfikacji własności. Siła oddziaływania inferencyjnego zależy od podobieństwa zapamiętywanych informacji. tym mniejszy wpływ interferencji na zapominanie. albo prawie nigdy nie zapominają tego. sekcje zwłok wykazały występowanie różnorodnych uszkodzeń ośrodków pamięci. Student. wywołuje negatywne emocje zostaje wyparte ze świadomości.

wykorzystywali walory pamięci. M. E. Maruszewski: Psychologia poznania. Aleksandr Łuria. Jest niezwykle trudne. Jagodzińska. . Hakała. Potrafi też powtórzyć wstecz 50 przed chwilą zapamiętanych cyfr.. Należy jednak pamiętać. Chlewiński. Waarszawa. Literatura zalecana: Z.M. co nauczyciele ze szkoły podstawowej pisali na tablicy. Tulving: How many memory systems are there? American Psychologist. niegdyś student amerykańskiego uniwersytetu.. ze człowiek ten potrafił zapamiętać szereg 3 000 znaków po jednym przeczytaniu. Traktujemy je dzisiaj jako swoiste „wybryki natury”. WP. któremu każde słowo kojarzyło się z wieloma wydarzeniami. Warszawa. Członkowie pewnej rodziny hinduskiej też demonstrują niezwykłe właściwości pamięci. a syn (GM). poziomym i po przekątnych. Gdańsk. wybitny rosyjski neuropsycholog. Jeszcze dobitniej o sile jego pamięci świadczy wykonanie w ciągu trzech minut zadania uszeregowania 50 liczb w układzie pionowym. Nie wykluczone. Hunter: Pamięć. Pracując musiała wykonywać codziennie czynności określane dokładną i przydługą instrukcją . Warszawa. PWN. opisał pamięć rosyjskiego dziennikarza Sz. potrafi w każdej chwili przedstawić dowolny ciąg 10 cyfr z 30 000 następujących po przecinku liczby pi. że takich umiejętności łatwo (!) się nauczyć.A. B. Łuria: O pamięci. Może on utrudniać życie jednostce. 1963 r. Ojciec pamięta wszystkie dzieła Sheakespeara. W podobnych przypadkach hiperpamięć byłaby defektem mechanizmu usuwania z pamięci zbędnego balastu informacyjnego. która nie miała granic. nadmierny. zacytować dowolne fragmenty podręcznika. nr 40. niż my obecnie. a po 16 latach powtórzyć je bezbłędnie. że wybitna pamięć jest naturalnym wytworem ewolucji człowieka. GM utrzymuje. 1997 r I. Mazurek: Psychologia pamięci. że przed wynalezieniem pisma ludzie bardziej intensywnie. 1970 r. T. a jej osłabienie w skali masowej jest następstwem udogodnień cywilizacyjnych. A. L. powodując nadmiar doznań. Nigdy nie korzystała z notatek ani zapisanego tekstu. fakty i złudzenia.PWN. 1985 r.GWP. Opisane przypadki świadczą o występowaniu hiperpamięci. jak w przypadku Sz.88 odtworzyć to. jednokierunkowy rozwój trwałości pamiętania. którego badał w ciągu niemal 30-tu lat i stwierdził. 2001 r.

Myśląc. Wieczorem i tak słońce jest niepotrzebne.). bowiem jest procesem p o z n a n i a p o ś r e d n i e g o . (po zapaleniu opon mózgowych) łączy w jedną grupę lisa niedźwiedzia i drzewo. że zaniedbania w kształceniu.. a niekiedy myślenie konkretne potrafią świetnie wykorzystywać w swej działalności zawodowej. Niesłusznie. Oto badany K..). ma za zadanie wyłączenia z grupy czterech przedmiotów: lampy naftowej. głównie przedmiotów. P i a g e t. a wieczorem słońce jest już niepotrzebne”. iż A jest wyższa od C. że dzieci w tym wieku nie są zdolne do stosowania różnych dróg dojścia do celu. a później ogłupiająca praca doprowadzają do stagnacji w rozwoju myślenia. Takie osoby posługują się podobnymi do dziecięcych formami myślenia. rozwiązywaniem problemów (Nagłowiłem się nad . a np. rozumowaniem (Jeżeli pójdę. Szczegółowe informacje na temat właściwości myślenia dzieci w różnych stadiach ich rozwoju (Piaget wyróżnia cztery) znajdzie Czytelnik w opracowaniach z zakresu psychologii rozwojowej. i bez niego jest jasno. Operacje konkretne są n i e o d w r a c a l n e . Alternatywa ta nie wskazuje na wzajemną zastępowalność obu pośredników. typowych dla pewnych grup ludzkich. B. Powiadamy.89 Rozdział VII Myślenie. Sentencja ta. pamięcią. poziom sprawności myślenia. przekonaniem (Sądzę.. Chory D. że Arabowie.. że osoba A jest wyższa od B. klasyfikacje. dotknięty epilepsją. pominąć rozumienie potoczne lub literackie. „ bo żyją w lesie” a wyłącza konia. zwodzi jednak pozorem prostoty. badający problemy myślenia musieli zawęzić rozumienie tego terminu. brak odpowiednich kontaktów społecznych. Ich operacje myślowe sprowadzają do posługiwania się wyobrażeniami. niż opisany. wyobraźnią... nie są w stanie wyniku mnożenia dwu liczb przedstawić posługując się operacją dodawania. tzn. Jeżeli dzieciom w tym wieku przedstawimy słownie informację. że studia psychologiczne zaowocują. W. realizowanym poprzez pośrednictwo obrazu lub pojęcia. a jeśli wieczór. Myślenie konkretne w postaci patologicznej występuje u osób oligofrenicznych. Mają też trudności rozumienia relacji część-całość. można posługiwać się obrazem przedmiotu. to (zamyślenie). niby łatwa do zrozumienia. wnioskowanie i inne. Ten typ myślenia przejawiają dzieci w wieku od 7 do 11 lat (stadium rozwojowe operacji konkretnych). znaczy to. chorych po urazach albo zapaleniach mózgu i niektórych innych zaburzeniach.). Myślenie potocznie utożsamia się z dociekaniem (Zastanawiam się jak to. Nie. autorka „Patologii myślenia” opisuje bulwersujące przypadki sposobów myślenia osób. nie pasującego do pozostałych. Zdecydowana większość ludzi dojrzewając i kształcąc się osiąga wyższy. dotkniętych wspomnianymi dolegliwościami. świecy. Słowny wyraz jego myślenia wygląda następująco: „Jeżeli jest dzień. wykonując operacje poznawcze takie jak porównania. Inny z badanych. epileptyków. rozwiązywanie problemów. inteligencja.. przypuszczeniem (Przypuszczam. to nie potrafią one wywnioskować. znany szwajcarski badacz rozwoju ludzkiego myślenia określa je czasami jako przedmiotowo-obrazowe). Myślenie jest czynnością i zarazem procesem poznawczym. . np. bowiem nie wykształciły one jeszcze systemu pojęć abstrakcyjnych i umiejętności posługiwania nimi. spostrzeganiem. Z e i – g a r n i k. to należy usunąć słońce.. żarówki i słońca. jednego. Dzieci prezentowanego stadium potrafią natomiast właściwie określić przedstawione relacje mając wyobrażenie trzech konkretnych osób lub układu przedmiotów.. występującym w powiązaniu z innymi procesami tej kategorii. że człowiek jest istotą myślącą. W dzień należy usunąć świecę. lecz na odrębność dwu form myślenia. gdy A= B+C nastręcza trudności i z reguły bywa nieprawidłowe. Określenie inkluzji C do A. Naukowcy. powtarzana tysiące razy. i wtedy mamy do czynienia z myśleniem konkretnym (J. to. a B wyższa od C. Jednak bywa i tak. liczby są zazwyczaj pomijane..).). Różni się jednak od nich zasadniczo.

charakteryzujące delegację pruską. Myślenie konkretne nie jest. natomiast psychologowie zorientowani ewolucyjnie traktują obie formy jako krańce tego samego wymiaru. pieniądze nie są zbędne. o którym myślimy. Piaget nazywa takie zestawienia zbiorami figuratywnymi. Przyjrzyjmy się zatem właściwościom myślenia pojęciowego. Ludzie tak myślący grupują przedmioty na zasadzie konkretnego związku. niezależnym od materiału. igła i nitka stanowią jedność „bo nimi się szyje”. przedstawiając ten fakt musiał drobiazgowo pokazać szczegóły odświętnego wyglądu króla. pomijając cechy nieistotne. wynik mnożenia sprawdzić dzieląc iloczyn przez jedną z liczb mnożonych. zegarek dla nich i pieniądze łączą się ze sobą.90 mający wydzielić z grupy trzech różnego kształtu zegarków i pieniędzy. Specyficzna odmiana myślenia konkretnego występuje u artystów. przyjmując tezę o ich przeciwstawności. Artysta. a poza tym tylko za pieniądze można kupić zegarek” a po chwili dodał „i zegarek i pieniądze mogę włożyć do kieszeni”. nie wynikająca jednak ze wspólnoty cech łączonych obiektów. np. Zatem jest to wrodzona właściwość umysłu. koncentrując się na znaczącej (cych). rozwijana w ramach specjalistycznego kształcenia. tzn. że przetwarzając treść pojęcia można poszerzać zakres informacji. wynik . jak to określa K. Przeciwstawienie to jest różnie rozumiane. a także W y g o t s k i j i szereg innych sądzą. gdy uzależniamy naszą pozycję życiową od powodzenia na studiach. jego otoczenia. nie zgadza się na wydzielenie pieniędzy „Nie. G o l d s t e i n a wspomniana detalizacja jest specyficzną cechą ujmowania świata. Dzięki pojęciom możemy myśleć:1) o całej klasie obiektów. Zdaniem K. że obie formy różnią się jakościowo. Dla polityka hołd władcy Prus sprowadza się do faktu uznania zwierzchniej władzy króla polskiego nad elektorem pruskim. przedmiot nie pasujący do całości. zwłaszcza plastyków. artystycznych zdolności specjalnych. zdanie „Wszystkie koty są zwierzętami” przedstawić równoważnie w postaci „Niektóre zwierzęta są kotami”. to Y” stosuje się zarówno wtedy. że do wniosku myślowego osobnik myślący abstrakcyjnie może dochodzić różnymi drogami. Właściwością myślenia konkretnego jest niezdolność wykrywania abstrakcyjnych zasad klasyfikacji obiektów poznania. jest w stanie poprawnie „odwrócić” relacje między pojęciami. świty a także różne detale. ich wzajemnych relacji charakteryzuje właśnie artystów. 5) Operacje formalne są o d w r a c a l n e . Bywa swoistą ułomnością. Przedstawiając jakieś wydarzenie lub ilustrując jakąś idee.4) Myślenie pojęciowe. tzn. o górach świata. pozwalające wykrywać prawdy trudno dostrzegalne w poznawaniu bezpośrednim. jak i wtedy. jak widać. np. Osobnik myślący konkretnie nie jest w stanie przedstawić „człowieka w ogóle”. Po pierwsze bez pieniędzy nie można żyć. nazywane również a b s t r a k c y j n y m . gdy określamy następstwo nie przygotowania przetworów owocowych na zimę. Zdolność dostrzegania wielości szczegółów. nie występującym w myśleniu konkretnym. w ujęciu pojęciowym nie sprawia to żadnej trudności. muszą oni posługiwać się obrazami. Natomiast myśląc konkretnie dodatkowe informacje czerpie się z zewnątrz (pionowo). Pomińmy kwestię „jak się różnią”. a w terminologii Piageta o p e r a c j a m i f o r m a l n y m i (faza operacji formalnych). o człowieku w ogóle. Myśleniu konkretnemu przeciwstawia się m y ś l e n i e p o j ę c i o w e. co znaczy. pochód wolności w Europie. Zawiera się w nich prawda użytkowa. Bez dostrzegania wspólnych cech nie jest jednak możliwe myślenie pogłębione. Może też kontrolować poprawność danej operacji jej przeciwną. jest poziome. Schemat „jeżeli X. tzn. następstwem choroby. 3) Myślenie pojęciowe jest jednocześnie formalnym. a czasami ujawnia się w postaci genialnych. np. wyraża nie tylko zdolność poznawania poprzez obrazy ale i preferencją do wyobrażeniowego operowania informacjami.2) traktować klasę obiektów abstrakcyjnie. O b u c h o w s k i. „bo za pieniądze można kupić zegarek”. bywa świadectwem niedojrzałości zarówno przezwyciężanej jak i utrwalonej. zjawiskiem jednolitym. np. Wspomniany wyżej Goldstein. o wszystkich zwierzętach.

lecz ich istota wyraża się w znaczeniu. inkubacja i faktami dochodzenia do rozwiązań problemów w czasie snu (słynny sen chemika F.. Oczywiście . Kekule o wężu łapiącym własny ogon. symbolem. Kształtowanie się pojęć rozpoczyna wprawdzie od zmysłowego określenia cech przedmiotów i zjawisk. bardzo trudno wyrazić to poczucie w słowach. K o z i e l e c k i. Wertheimer: Productive thinking. a także przypuszczeń. to nie tylko umieć posługiwać się kapeluszem i umieć nazywać określone przedmioty kapeluszami. którą osoba wypowiada. K. jedną z ważniejszych cech myślenia pojęciowego.. Indianie Hopi. że m y ś l e n i e p o j ę c i o w e jest to o p e r o w a n i e s y m b o l a m i. Oto cytat: „Myśli te (o teorii względności. s. co sugeruje ich empiryczną genezę. Pisze on: „Mieć pojęcie kapelusza. które mu przysługują. wyrażające nowatorskie idee.W h o r f a język determinuje myślenie. co potrafią nazwać. co z kolei sugeruje ich powiązanie ze słowem. Jego zdaniem myślenie pojęciowe jest zlokalizowane na określonym poziomie.C. w określeniu „tworzenie adekwatnej reprezentacji świata”. np. Znaczącym argumentem na rzecz tezy o istnieniu myślenia bezsłownego jest wypowiedź A. Niektórzy znawcy problematyki myślenia. zdaniem Piageta. dążenie wprost do czegoś konkretnego. co nasunęło mu rozwiązanie problemu kolistego połączenia atomów wodoru i węgla w cząsteczce benzenu) i nieuświadomianą pracą mózgu. poczucia nieadekwatności szaty słownej i myśli. Niekiedy myślenie określa się jako „rozmowę ze sobą” Wszystkie te wątki wskazują na ścisłe powiązanie myśli i słowa. bowiem tworzy się ją na podstawie informacji. J. łącząc to słowo z określeniami.183-4). eksponują wytwarzanie i wybór informacji jako podstawową funkcję myślenia. a nawet oczekiwań. lecz stanowczo rzeczy miały się właśnie tak i trzeba to wyraźnie odróżnić od późniejszych rozważań nad racjonalną formą rozwiązania. Ramka 15 Pozostańmy w kręgu myślenia pojęciowego. Jednym z istotnych problemów psychologii myślenia jest związek myśli i słowa. zanotowana przez jego biografa. że mowa służy do wypowiadania myśli i do myślenia. Z drugiej strony mamy do czynienia z takimi faktami jak trudność słownego przedstawienia pojawiającej się w umyśle idei. francuski zwolennik behawioryzmu. Co pewien czas pojawiają się nowe słowa obiegowe i nowe terminy naukowe. Einsteina. którzy w swym języku nie mają czasowników czasu przeszłego. umieć mówić o kapeluszach w ogóle. Zgodnie z hipotezą relatywizmu językowego B. U podstaw takiego ukierunkowania leży zawsze jakś logika. dowodzi. i959 r.) nie pojawiły się w jakimś słownym sformułowaniu..G u i l l a u m e.(Cytat za: M. a nawet obraz rzeczywistości. u k i e r u n k o w a n e na t w o r z e n i e a d e k w a t n e j r e p r e z e n t a c j i ś w i a t a i r o z w i ą z y w a n i e p r o b l e m ó w. domysłów. jak sądzę. Bez wątpienia jest to istotna funkcja. ale również umieć umieścić to słowo w słowniku. że łatwiej badanym formułować sądy o tym. Odwracalność operacji jest. zawiera się ona. lecz u mnie wystąpiło to w formie oglądu. Obuchowski łączy myślenie pozajęzykowe z takimi zjawiskami jak intuicja. w pewnych przypadkach wytworem umysłu. wgląd. mają kłopoty z myśleniem o przeszłości P.” Szereg badań eksperymentalnych dostarczyło dowodów na to. A więc reprezentacja pojęciowa jest zarazem reprezentacja s y m b o l i c z n ą. Ja w ogóle bardzo rzadko myślę słowami. Uwzględniając powyższe powiemy. Przez wszystkie te lata istniało poczucie ukierunkowania .M. poniekąd wzrokowego”. symbolicznego. Harper. a potem mogę próbować wyrazić ją w słowach. Myśl jawi się. A. co świadczyłoby o występowaniu myśli bez szaty słownej. Myśl zatem poprzedzała powstanie słów..91 potęgowania przez pierwiastkowanie itp. natomiast myślenie .

polegających na przekształceniach przesłanek zgodnie z poprawnymi regułami myślenia. Operacje myślenia. Dokładność definicyjna jest środkiem zapobiegania bezzasadnego przenoszenia właściwości jednego obiektu na drugi. równolegle uaktywniając różne ośrodki mózgu. Jedną z elementarnych form rozumowania jest d e f i n i o w a n i e pojęć. Operacje myślenia. pojawiająca się myśl wpływa na formę wyrazu słownego. R o z u m o w a n i e w szerokim rozumieniu obejmuje wszelkie czynności myślenia. Posługując się wybranym kryterium włączymy bądź wyłączymy ten konkretny las do określonej kategorii. pod innym jednak z nią niezgodny. Znane są różne metody budowania definicji.92 bezsłowne przebiega na różnych poziomach. nie ma więc jednoznacznych rozwiązań. Psychologowie spierają się o to czy inteligencja jest elementem osobowości. Rozumowanie. czyli czynności inferencyjnych. Z całą pewnością nie można utożsamiać myślenia abstrakcyjnego z operowaniem słowem. czyli dokonują się w umysłach ludzi i nie są dostępne obserwacji bezpośredniej. Jeżeli mamy zdefiniowane pojęcie i pojawi się obiekt pod pewnym względem odpowiadający ustalonej definicji. Dzięki czynności abstrahowania tworzą się pojęcia ogólne ( ma miejsce proces uogólniania) i hierarchiczne układy tych pojęć. W ł ą c z a n i e i w y ł ą c z a n i e to czynności zbliżone w swej istocie do definiowania. „Miasto polskie”- . „Miasto mazowieckie. co znaczy. ze względu na wykorzystywanie. czyli dokładne ustalanie ich treści.ogólnym drugiego stopnia. „miasto północnego Mazowsza” już ogólnym. czy też park miejski. w węższym nie obejmuje w n i o s k o w a n i a.park miejski. O ich właściwościach i przebiegu wnioskujemy na podstawie wytworów myśli. T o m a s z e w s k i e g o czynności myślenia. że „X uprościł zagadnienie”. badając jej funkcje poznawcze zaliczymy do procesów tej kategorii. nie są wystarczająco poznane. Operacje myślenia są zróżnicowane i relatywnie liczne. w terminologii T. Przyjmując kryterium różnic osobniczych opowiemy się za włączeniem jej do pojęcia „osobowość”. pojawia się pytanie: czy to jest nadal las. na podstawie którego obiekt ten zostanie włączony bądź wykluczony z danej klasy. Zgodnie z kryterium „naturalnego pochodzenia” będzie to las. Efekty tych czynności mózgu dopiero wtórnie przybierają szatę słowną. ale formułowanie myśli w słowa też oddziałuje na samą myśl. Problemy te. a także unikania wieloznaczności. istnieje wzajemny związek obu czynników. Czytelników zainteresowanych tą kwestią odsyłam do podręczników logiki. czy cechą procesu poznawczego. ale nie tożsame. jak dotychczas. Analogiczne czynności pojawiają się w prozaicznej praktyce życiowej. Powiadamy czasami. to pojawi się zadanie przemyślenia kryterium. Będą one przedmiotem opisu w dalszej partii prezentowanego tekstu. Oto w rozbudowującym się mieście otoczono miejską zabudową kawałek lasu. A b s t r a h o w a n i e jest operacją pomijania cech nieistotnych danej grupy obiektów i skupieniu na istotnych. Przykładowo „Płock” jest pojęciem jednostkowym (konkretnym). z reguły wspólnych dla całego zbioru. Są one zinternalizowane (zinterioryzowane). to posługiwanie się pojęciami w procesie tworzenia sądów o rzeczywistości. iż w swej czynności myślenia pominął jakiś element istotny dla rozumienia rozpoznawanego zagadnienia. Podzielimy je na dwie grupy: rozumowania i wnioskowania. niekiedy na podstawie danych introspekcyjnych.

ale miasto w ogóle. miejskie lub wiejskie zamieszkiwanie rodziny i inne. I Tożsamość II Nadrzędność A wobec B III Podrzędność A wobec B A A A B A. formułowaniem sądów ogólnych. Graficznie przedstawia to niżej zamieszczony grafik. „Studentka Akademii Muzycznej w Poznaniu zajęła pierwsze miejsce na festiwalu w USA” i kilka podobnych. P o r ó w n y w a n i e jest operacją relatywnie prostą. a także psychikę ludzi normalnych i z objawami patologicznymi. przyczyny popełnianych błędów w pisaniu komputerowym. Greckie synthetikos znaczy tyle. Jeżeli słyszymy np. Jeżeli np. w której jedną z głównych metod badań jest porównywanie. co kupujemy w sklepie jako mleko. krzyżowania i wykluczania. że „mamy w Polsce zdolnych studentów”. że poziom inteligencji dzieci pierworodnych jest wyższy niż urodzonych w dalszej kolejności. Psycholog-tradycjonalista powie.. ale nie jest to proste uogólnianie. relacji: tożsamości. ktoś przywoła pojęcie „książka” i zechce zdać sobie sprawę ze znaczenia tego pojęcia. A n a l i z a (analizowanie) jest kolejną operacją myślenia. polega na określaniu stopnia styczności dwu lub więcej pojęć. dotyczących miasta. Czynność klasyfikowania przebiega poprawnie wtedy. K l a s y f i k a c j a (klasyfikowanie). albo podział logiczny jest czynnością myślenia polegającą na wydzielaniu z zakresu pojęcia ogólnego pojęć podrzędnych. nadrzędności. co umiejący składać. stwierdza np. S y n t e z a jest operacją przeciwstawną analizie i polega na całościowym ujmowaniu problemów lub zjawisk. psycholog poprzez czynności analizy określa np. bowiem skóra człowieka. formułowanie sądów o wszystkich obiektach danego zbioru. aczkolwiek różnie nazywanych. komparatystyka.93 trzeciego stopnia”. będzie musiał wymienić wszystkie odmiany książek. Abstrahowanie umożliwia dokonywanie u o g ó l n i e ń. takie zdania: „Studenci Politechniki Warszawskiej zdobyli międzynarodową nagrodę na olimpiadzie elektroników”. „Miasto” ulokuje się już na szczycie układu hierarchicznego wszystkich określeń szczegółowych. takich jak zamożność rodzin. dokonując analizy. niemniej przydatną w pracy psychologa. Abstrahowanie ma miejsce również w procesie badania zależności. B B . to możemy powiedzieć. Chemik. Jeżeli np. Mówiąc o psychologii miasta nie mamy na myśli ani Grójca. Dostrzeżone podobieństwa i różnice stanowią podstawę wnioskowania o badanych zjawiskach. jest siedliskiem kilku innych receptorów zmysłowych. poza dotykiem. podrzędności. stwierdza się. Byłaby to synteza informacji ze zdań szczegółowych.. to abstrahuje od innych zależności. Psychologowie porównują procesy psychiczne ludzi i zwierząt. Abstrakcyjne podejście ułatwia uchwycenie jakiejś jednej. czyli ustalanie relacji logicznych. jakie pierwiastki tworzą to. polegająca na rozkładaniu całości na elementy składowe i ich szczegółowym badaniu. ani New Yorku. U s t a l a n i e r e l a c j i s e m a n t y c z n y c h między pojęciami. Synteza jest składaniem w całość. gdy dokonany podział jest rozłączny i wyczerpujący. Na podstawie tysiącletnich doświadczeń wyodrębniono pięć możliwych. Psychologia porównawcza jest tą subdyscypliną psychologicznej. że człowiek ma pięć zmysłów i nie będzie to klasyfikacja wyczerpująca. ale istotnej zależności.

niewłaściwe rozumienie relacji uniemożliwia tworzenie poprawnej reprezentacji świata. gdy żadne A nie jest B i żadne B nie jest A. Powiada on. ustalenie własnej tożsamości wpływa na osobowość człowieka. że ludzi tworzą opisowy odpowiednik pojęcia swego „ja”. że przez w n i o s k o w a n i e rozumiemy inferencyjną (prowadzącą do konkluzji) czynność myślenia. i wszyscy daltoniści są ludźmi (zakładamy. Przykładem może być watsonowskie pojęcie „zachowanie”. niektóre są następstwem stymulacji innego rodzaju. jego samoocenę. ten błądzi w świecie”. Jeżeli zaś charakteryzuje siebie pozytywnie. Po drugie. Jeżeli opis ten zawiera wiele przymiotników negatywnych. Krzyżowanie występuje wtedy. a niektóre nie są i odwrotnie. W dodatku pojęcia tworzone przez naukowców powstawały w obrębie różnych szkół i niekiedy zmieniały swe znaczenie w miarę rozszerzania się ich obiegu. Po trzecie. Interesującą w tym kontekście kwestię porusza G. Wnioskowanie. A wobec B ma miejsce wtedy. nie wszyscy ludzie poprawnie pojmują relacje semantyczne. niektórzy ludzie utożsamiają porady psychologa i psychiatry i w następstwie tego wstydzą się (wiadomo. Klasyczną egzemplifikacją tej czynności jest wnioskowanie występujące sylogizmie kategorycznym. Psycholog może rozważać relację dusza-psychika i uznać je za tożsame lub zaprzeczyć temu. wiele pojęć psychologicznych wywodzi się z języka potocznego. Konsekwencje każdego z rozwiązań są daleko idące.94 IV Krzyżowanie V Wykluczanie A A A. Np. maksyma ta jest dobrą syntezą rozważań o relacjach semantycznych. Rozumienie relacji ma dla psychologa istotne znaczenie z kilku powodów. biernym. Po pierwsze. że daltonizm nie odnosi się do zwierząt).M i e t z e l.a niektóre nie są. I odwrotnie niektóre doznania wzrokowe pojawiają się pod wpływem reklamy. polegającą na przetwarzaniu treści przesłanek zgodnie z poprawnymi regułami myślenia. Reguły tej formy myślenia opracował Arystoteles. Formalnie sylogizmy . niektóre reklamy są odbierane przez zmysł wzroku. gdy niektóre A są B i wszystkie B są A.. człowiek staje się nieśmiałym. ale wszystkie stany świadomości są stanami psychiki. czyli myślenie dedukcyjne. a w konsekwencji na jego zachowanie. Wykluczanie (negacja) ma miejsce wtedy. różni je „kierunek” rozumowania tzn. że wszystkie A byłyby B i niektóre B byłyby A. nabiera zaufania do siebie. „Kto ma bałagan w głowie. są zatem notorycznie niejednoznaczne. Nadrzędność. Np. bywa powodem nieporozumień. Wyobrażenie siebie. Przypomnijmy. niektóre (tylko niektóre) stany psychiki są uświadamiane. niektóre nie. niektórzy ludzie są daltonistami. niektóre B są A . Np. wariat !) korzystać z porad psychologa. Podrzędność jest odwrotnością nadrzędności. niezadowolonym z siebie itd. Stan ten utrudnia komunikację między ludźmi. gdy niektóre A są B. następcy jedynie je uzupełnili. odważnie. B B B Tożsamość. zachowuje się energicznie. dziś dowolnie interpretowane. A więc występuje tu czynność dedukowania. w terminologii Piageta „identyczność” zachodzi wtedy. gdy każde A jest B i każde B jest A. np. co bywa powodem błędów w zachowaniu.

Termin średni. Czytelnik zapewne już się zorientował w istocie procedury sylogistycznej. Ziembińskiego). Mając to na uwadze rozumujący nie może formułować wniosków ogólnych na podstawie przesłanek szczegółowych. zgodne ze schematami 24 poprawnych trybów jest niezawodne jeżeli przesłanki są prawdziwe (nie występuje błąd materialny). Logicy uzupełniają ten zestaw praw elementarnych szeregiem wskazówek szczegółowych. Z. pozwalających uniknąć logicznych błędów myślenia i ułatwiających precyzyjne myślenie. literka „i”. Ten układ informacyjny symboli oddaje w istocie rzeczy relacje semantyczne pomiędzy trzema pojęciami (terminami). prezentują poprawne schematy wnioskowania. T w e r e s k y i D. zaczęli posługiwać się terminem p s y c h o l o g i k a. że psychologowie. terminy są realistyczne (nie puste). Objaśnijmy zasady wnioskowania sylogistycznego posługując się konkretnymi przykładami.). Dlaczego mówimy o powyższych zagadnieniach w podręczniku psychologii? Dlatego..ogólne przeczące i literka „o” symbolizuje zdanie szczegółowe przeczące (Niektórzy osobnicy nie są Polakami). jednak jedynie 24 tryby. orzeczenie jako M. każda lipa jest drzewem. Ajdukiewicza. „e”. Oto inny przykład rozumowania sylogistycznego żaden harley nie jest fordem. czyli powtarzający się w przesłankach sylogizmu. wniosków twierdzących na podstawie przesłanek przeczących. Najprostszą formę sylogizmu zapisujemy następująco: każde drzewo ma korę. Jeżeli symbolicznie podmiot przesłanki większej (pierwszej) oznaczymy jako P. podmiot przesłanki mniejszej jako S orzeczenie jako P. że istniej klasa błędów uwarunkowanych czynnikami psychologicznymi.95 są uporządkowane w cztery figury i 64 tryby. . podobnie jak logicy. (Dokładny ich opis znajdzie Czytelnik w podręcznikach logiki T. spełnia tu funkcje łącznika pomiędzy podmiotem przesłanki większej i orzeczeniem mniejszej lub podmiotem mniejszej i orzeczeniem większej.Kotarbińskiego. P i a g e t. Zobaczmy jakie problemy kryją się za tym określeniem.. każdy samochód z Detroit jest fordem. Formalnie zapiszemy to następująco: PeM SaM Wniosek PeS To z kolei jest tryb Cesare figury drugiej. zatem każda lipa ma korę. sześć w każdej figurze. oznacza zdanie ogólne twierdzące. zatem żaden harley nie jest z Detroit. K. tryby zaś wskazują na rodzaj zdania. to otrzymamy następujący zapis: PaM SaP wniosek SaM Jest to tryb Barbara figury pierwszej. Prawa logiczne są zatem modyfikowane psychologicznie. a w ślad za nim A. szczegółowe twierdzące (Niektóre są. ani formułować konkluzji przeczącej na podstawie przesłanek twierdzących. W związku z tym J. są zainteresowani poznaniem istoty i przyczyn popełnianych błędów wnioskowania. Literka „a” . K a h n e m a n . Figury określają rozmieszczenie podmiotu i orzeczenia w obu przesłankach. Wnioskowanie sylogistyczne. W dodatku okazało się. przynajmniej w jednej przesłance termin średni wzięty w całym zakresie (rozłożony) oraz przestrzegane reguły wnioskowania.

że dom jest zbudowany z cegły oraz że gwarantem bezpieczeństwa jest dom i wnioskuje. Tymczasem tak nie jest. badający podejrzanego stwierdza. że występuje tu generalizacja reguły. lecz ogólnie wnioskowanie takie jest poważnym błędem. Jest to stwierdzenie nie prawdziwe. Przypomnijmy sobie koła Eulera i układ podrzędności A wobec B. natomiast w trzech pozostałych relacjach jest logicznie uprawniona. to ludzie są skłonni sądzić. że gwarantem bezpieczeństwa jest to. przewodniczący stwierdza: „Wszyscy jesteśmy psychologami. Niski poziom sprawności semantycznej leży u podstaw błędów tego typu. Inwersja nie zachodzi również w przypadku nadrzędności A w stosunku do B. wnioskujący utrzymują „atmosferę” i formułują konkluzję twierdzącą. W tym konkretnym przypadku wniosek jest poprawny. nie zwerbalizowaną. zatem każde dziecko chodzi do szkoły publicznej”. Jeżeli ktoś stwierdza. zamiast dopuszczalnymi trzema. Ludzie utrzymują przesłankę w umyśle bądź z przekonania. Gdy przesłanki mają formę twierdząca. W każdym przypadku grozi to popełnieniem błędu w myśleniu i (lub) nieporozumieniem w komunikacji między osobniczej. Jeżeli przesłanka brzmi „Każde A jest B”. Jednak opinie rozpowszechnione wśród badanych przez Woodwortha i Sellsa Amerykanów. Istota jego polega na tym. pozostającą w umyśle wnioskującego. więzi rodzinnej. Niekiedy błędy wnioskowania sylogistycznego wynikaj a z niewłaściwego rozmienia inwersji (w ujęciu Piageta inkluzji). a człowiek uczciwy nie kłamie. zatem niektórzy księża powinni być . niektórzy księża prowadzą rozwiązły tryb życia. zatem SaP. Zaangażowany uczuciowo psycholog. ludzie aktualnie nie są skłonni aprobować wniosku takiego sylogizmu: „Ludzie prowadzący rozwiązły tryb życia powinni być spychani na margines społeczny. jeżeli odbiega od niej. Błąd entymematyczny wynika z posługiwania się przesłanką ukrytą. Efekt atmosfery to nazwa błędy spowodowanego wpływem form przesłanek. posługując się takim sylogizmem: Wszyscy Mongołowie mają skośne oczy. na ogół relacji. Widać wyraźnie. dotyczącej większości relacji. że cały zbiór z małego koła (A) mieści się w zbiorze B. co zbudowane z cegły. Wszyscy Chińczycy maja skośne oczy. że wnioskujący nie dostrzega dwu znaczeń terminu średniego(M) i posługuje się we wnioskowaniu sylogistycznym czteroma terminami. więc mamy ukończone studia wyższe. często przenoszą atmosferę przesłanki ogólnej na wniosek. bowiem są uczniowie szkół prywatnych. co ilustruje kolejny przykład: „Każdy uczeń jest dzieckiem.96 Od wieków znany jest „błąd czterech terminów”. W kontaktach codziennych często obserwujemy różnorodne przypadki wnioskowania entymematycznego. Petitio principi to błędne koło we wnioskowaniu. np.” Formalnie zrekonstruujemy to następująco: PaM. Zatem Chińczycy są Mongołami. Przedstawione wnioskowanie jest obarczone zarówno błędem materialnym (nie wszyscy Mongołowi i nie wszyscy Chińczycy mają skośne oczy). najczęściej pod wpływem silnego zaangażowania emocjonalnego przyjmuje to. wnioskowanie jest poprawne. Na zebraniu np. pojawia się stwierdzenie fałszywe. bądź z braku wiedzy o rzeczywistości. ale nie wszystkie elementy zbioru B znajdują się w granicach A. bo jest człowiekiem uczciwym. za przesłankę wyjściową. skłaniało ich do wyciągania takiego wniosku. Wnioskujący. Ulegają też wpływowi kontekstu społecznego wnioskując wbrew zasadom logiki. co ma być wnioskiem. że on nie kłamie. Wnioskujący często prezentują tendencję wyciszania treści. stanowiącej społeczne tabu lub niepoprawność polityczną Np. Być może. jak i błędem formalnym (niewłaściwy tryb wnioskowania). ż również każde B jest A. że wszyscy ją podzielają. Jeżeli jest ona zgodna z prawdą. że Chińczycy są Mongołami. zatem podejrzany nie skłamał. to popełnia błąd nie rozróżniania domu w sensie budowli i zjawiska społecznego.

co nie jest logicznie uprawnione. 1. bowiem niektórzy młodzi ludzi często czują się zmęczeni. wynikających z niezrozumienia istoty implikacji. gdy obejmuje wszystkie obiekty indukcji. to sprawia innemu przykrość. a następstwo fałszywe Znaczy to. że implikacja jest fałszywa tylko w jednym przypadku. że „Często czuje się zmęczony”(następstwo) i wnioskowanie. „Ksiądz też człowiek” itp. Jeżeli ktoś kłamie. jeżeli ktoś sprawia przykrość innemu. Np. I to jest istota indukcji. W jakim przypadku implikacja z lwowskiej piosenki: „Jak zarobim 200 złotych. gdy poprzednik prawdziwy. że implikacja jest układem warunkowym i że prawdziwości układu nie podważa brak jego aktualizacji (pf. że w opisanych błędach ujawnia się „ludzka skłonność do odczytywania implikacji jako równoważności”. „Jeżeli to jest starzec. L e w i c k a stwierdza. to często czuje się zmęczony” i „To nie jest starzec” zatem „Nie często czuje się zmęczony”. to powinien przeprosić Poprawność wnioskowania według tej reguły zależy od właściwego rozumienia implikacji. np. i jeżeli q. i Dania i . to powinien za to przeprosić. Badania specjalistów z zakresu psychologii myślenia dowodzą. w którym v oznacza zdanie prawdziwe.97 spychani na margines społeczny”. obserwacją. Wnioskowanie indukcyjne. występuje s y l o g i z m h i p o t e t y c z n y. Może ona przybrać postać indukcji pełnej bądź niepełnej. mianowicie wtedy i tylko wtedy. Wróćmy do poprzedniego przykładu. to r. zatem jeżeli skłamał. z 1 . Ta odmiana wnioskowania jest ściśle powiązana doświadczeniem. że ludzie często popełniają dwa typy błędów. czyli prawdziwości zdania warunkowego. Pierwszy polega na uznaniu fałszu następstwa na podstawie fałszu poprzednika. Drugi błąd wynika z uznania prawdziwości poprzednika na podstawie stwierdzenia prawdziwości następstwa. opartego na rachunku nazw. Np. Co jest fałszem. z 2 . Na tej podstawie stwierdzamy jakąś właściwość „w” zjawisk z. M. że przy zarobionych 200 złotych. Mógł przecież ktoś pożyczyć lub znaleźć pieniądze i bez zarobku wyprawić wielki bal. to r. to urządzim wielki bal” będzie prawdziwa? Ukazuje to niżej przedstawiony schemat. Pierwsza ma miejsce wtedy. operujący rachunkiem zdań. Stwierdzenie. p<q –implikacja. Typowa jego forma wygląda następująco: Jeśli: jeżeli p. qf). Będą raczej go łagodzić sugerując iż „Są to nieliczne przypadki”. że „To jest starzec” jest egzemplifikacją błędu tego typu. nie wyprawienie wielkiego balu.błąd afirmacji następstwa. pv qv p<q v pf qv p<q v pv qf p<q f pf qf p<qv Widzimy. Człowiekowi nie zajmującemu się analizą formalną procesu myślenia wydaje się czymś dziwnym stwierdzenie prawdziwości implikacji przy fałszywości obu przesłanek. Oprócz sylogizmu kategorycznego. to q. chociażby z racji przepracowania. Trzeba pamiętać. również nie podważa układu warunkowego. to jeżeli p. z 3 i wnioskujemy. Błąd negacji poprzednika i 2. Podobnie wyprawienie balu bez zarobienia 200 zł. że wszystkim „z” przysługuje cecha „w”. byłoby (wielkim!) fałszem. Są to. że nie byłoby balu. Na przykład: jeżeli ktoś nie zrobił 200 zł i nie wyprawił balu nie znaczy. f –fałszywe. gdyby takie pieniądze zarobił.

Znane są liczne przypadki wnioskowania indukcyjnego typu: „Po zdarzeniu X nastąpiło Y”. o których orzeka. Mimo to indukcja niepełna jest powszechnie stosowana. Otóż ten. zatem wszystkie państwa skandynawskie są państwami demokratycznymi. Jest to wnioskowanie występujące niemal we wszystkich typach przesądów i wynika z i l u z o r y c z n e g o k o r e l o w a n i a. jednak jej wartość poznawcza nie jest znaczącą. Przecież gdzieś może ukrywać się jakiś wróbli albinos. że jesteśmy skłonni bardziej ufać wymowie dramatycznych obrazów. Psychologowie amerykańscy w latach 60-tych ubiegłego wieku ankietowali dziesiątki tysięcy studentów po to. że prawdopodobieństwo . więc prawdopodobieństwo wyrzucenia orła lub reszki dla każdego rzutu wynosi 1/2. Naukowcy dysponują aktualnie pakietem subtelnych metod . zatem nie ogolę się i wygram (kolejny) mecz” Niektórzy studenci przed poważnym egzaminem wykonują szereg czynności typu: ubranie szczęśliwego stroju. Po telewizyjnych przekazach obrazów katastrof lotniczych ludzie unikają latania samolotami. Rzucający monetą po długiej serii orła nabiera przekonania. Większość błędów wnioskowania indukcyjnego jest głęboko „osadzona” psychologicznie. każdy rzut jest odrębnym zdarzeniem. W celu podniesienia poziomu niezawodności indukcji niepełnej podejmuje się szereg zabiegów korekcyjnych. Z jego doświadczeń życiowych wynika. „Więc jeżeli X. a częściej korzystają z samochodu jako środka lokomocji. że wniosek jest tym bardziej pewny. że w kolejnym rzucie serii otrzyma się reszkę jest dowodem popełnienia błędu n i e d o c e n i a n i a r e g u ł p r a w d o p o d o b i e ń s t w a. Kahneman. Tversky i D. co przekonująco pokazali wspomniani A. że 60% małżonek pracuje zawodowo. B r z e z i ń s k i e g o. Błąd p r z e c e n i a n i a s i ł y o b r a z u polega na tym. McArtur wykazała. dające wiedzę niepełną i zawodną. siadanie na podręczniku z przedmiotu egzaminacyjnego. wniosek taki jest wygodnym w operowaniu skrótem syntetycznym. że po kilku lub kilkunastu orłach będzie reszka. chodzenie trójkami itp. Indukcja pełna jest wnioskowaniem niezawodnym. pozwalających zwiększać wiarygodność wnioskowania indukcyjnego. Szczegółowe informacje o wspomnianych teoriach znajdzie Czytelnik w pracach J. L. że wszystkie wróble są szare. Pewność. przekraczanie progu lewą nogą. Wyobraźmy sobie. ale nigdy nie będziemy mieli pewności. na podstawie znajomości kilku lub kilkudziesięciu osób tej narodowości formułują o nich sądy ogólne. więc wnioskuje on. Dlatego też jest ona wnioskowaniem zawodnym. by uprawomocnić wnioski badawcze dotyczące ich właściwości psychicznych. niż udokumentowanym prawidłowościom. Tymczasem wielokrotne rzuty nie są składnikami procesu ciągłego. Stwierdza się. pozwalających zwiększyć prawdopodobieństwo wniosku. teorii prawdopodobieństwa i innych. gdy wnioskowanie łączy się z silnymi przeżyciami lęku. żegnanie się. Dzieje się tak mimo to. Następnie przebadaliśmy 1 500 rodzin i stwierdziliśmy. że tak jest. kto uzna oba wyniki jako równie prawdopodobne w następnej grupie badanych popełnia błąd wielkości próby. Ludzie wnioskują indukcyjnie najczęściej wtedy. Powiadamy. że 5 z pośród 10-tki małżonek pracuje zawodowo. bo nie ma innej metody poznanie właściwości zbiorów o dużej liczebności. to Y”. im większa ilość konkretnych obiektów została rozpoznana. błędu wielkości próby. Tak się rodzą i utrwalają stereotypy narodowe. Z. Indukcja niepełna nie wyczerpuje przeglądu obiektów. Np. ze błąd ten występuje najczęściej wtedy. Pozwoliło to uniknąć tzw. To uzasadnia jej przeprowadzanie. Polacy np. gdy mają do czynieni z licznym zbiorem bytów jednostkowych. zatem indukcyjnie. że w kolejnym rzucie odsłoni reszkę. że przeprowadziliśmy badania 10-ciu rodzin i okazało się.98 Finlandia i Islandia i Norwegia i Szwecja są państwami demokratycznymi. że bardzo długie serie zdarzają się rzadko. nie są w stanie poznać wszystkich Niemców (i odwrotnie). Przedstawiono je w pracach dotyczących teorii doboru próby badawczej. lub nie wykonują takich czynności jak dziękowanie za życzenie powodzenia. „Nie ogoliłem się i wygrałem mecz.

Okazało się. Średnio 75% badanych żywi pewność. Głoszą np: ” Produkt w 75% beztłuszczowy”. co nie oglądowe. że takie same rezultaty będą przy następnym i następnym i kolejnym. pomijając fakt 25% zawartości tłuszczu. a pewien wysoki urzędnik. Na wynik wnioskowania indukcyjnego wpływa s p o s ó b p o d a n i a informacji o fakcie. że 10% operacji zakończyło się śmiercią chorych. A. że pewność określonego stanu rzeczy przewyższa dokładność wiedzy. o problemach wychowawczych. stan niepełnej informacji o sytuacji. zjawisko codzienne. Podobnie działa na odbiorców tzw. skłania go do wnioskowania. że byliby zadowoleni z podwyżki 50 złotowej. . Ta mnogość odmian utrudnia określenie jego istoty. a jedynie 63% wykazała dokładną znajomość rzeczy. że nie rozumie wrzawy z powodu tego „czterotysięcznego ochłapu”. Zbudowano go w 1973 r. poczuliby się usatysfakcjonowani dopiero podwyżką 250 złotową. za sumę 107 milionów dolarów. Ci. Pierwsza informacja wyznacza tendencję wnioskowania i niekiedy rodzaj błędów. Ich zdaniem na problem składają się: 1) stan wyjściowy. skłoni informowanych do ostrożności. Utrwalone przekonania. niż rzeczowych dokonań. Jeżeli natomiast stwierdzi. S i m o n prezentują istotę problemu opisując jego strukturę i proces przetwarzania informacji. Problem. że mechanizm ten działa również wtedy.N e w e l l i H. niezdrowo odżywiają się. Oto bulwersujący przykład funkcjonowania pewności: w roku 1957 projektanci sądzili. pozornie ściśle logicznych. iż nie potrafi wykonywać czynności. A. działaniach. Jest ono szeroko rozpowszechnione. za 7 milionów dolarów. wzbudza uznanie i ludzie wnioskują. krytykowany za wzięcie nienależnej premii. w życiu rodzinnym. stwierdził. Działania nielubianych polityków ludzie częściej oceniają według kryterium sympatii. demonstrują je palacze papierosów. jeżeli są w dodatku wsparte wymyśloną teorią. że wynik szeregu pierwszego był wyższy niż drugiego. naukowych i szeregu innych. Z wielu badań wynika. Empirycznie wykazano. Mamy tu trzy różne punkty zakotwiczenia dla skali ocen i wnioskowania o wystąpieniu zadowolenia. że np. Jeżeli chirurg informuje. wypalony papieros nie spowodował szkód „zachęca” do wnioskowania. Tversky wykazał. co nie pożądane. które wymagają tych właśnie zdolności. Zarabiający 600 zł miesięcznie stwierdzają. Mówimy o problemach w pracy. Wnioskujący często porzucają logiczność na rzecz wniosków zgodnych z własnymi przekonaniami. Odwrotną stroną przeceniania obrazu jest niedoceniania tego. że miał udanych aż 90% operacji. Psychologika ujawnia się i w takich. lekceważący zagrożenia pojawiające się w zatrutym środowisku itd. że zbudują gmach opery w Sydney do końca 1963 r. różnorakie. którzy zawsze na pierwszym miejscu umieszczają informacje o pozytywnym składniku. Takie właśnie funkcjonowanie ułatwia im pewność własnych przekonań. p u n k t z a k o t w i c z e n i a. których miesięczny zarobek wynosi 2 000 zł. że wytworzone u ucznia przekonanie o braku określonych zdolności. Podobnie jak konserwatyzm działa t e n d e n c y j n o ś ć p r z e k o n a ń. O skuteczności działania sposobu podania dobrze wiedzą specjaliści od reklamy. Rozwiązywanie problemów. gdy operujemy materiałem abstrakcyjnym Osoby badane indywidualnie proszono o szybkie podanie wielkości iloczynu a) 8 x 7 x 6 x 5 x 4 x 3 x 2 x 1 lub b)1 x 2 x 3 x 4 x 5 x 6 x 7 x 8. a za nim ukrywają to. iż kolejne operacje zakończą się sukcesem.99 uczestnictwa w wypadku samochodowym jest 26 razy większe niż w katastrofie lotniczej. Wnioskujący sugerowali się wielkością pierwszych cyfr! K o n s e r w a t y z m p r z e k o n a ń to kolejna przyczyna błędów wnioskowania. powodujący odczucia dyskomfortu. Stwierdzenie. „konkurują” skutecznie z regułami wnioskowania.

Problemy zamknięte są jednocześnie dobrze zdefiniowanymi. że celem ich działań jest osiągnięcie szczęścia ludzi. IV stopnia jawią się wtedy. Skinner. To tak jakbyśmy poszukiwali w pęku kluczy tego jedynego. jego wyobrażenie i pragnienie realizacji. natomiast otwarte bardziej „wykorzystują” wyobraźnię. gdy ich rozwiązanie wymaga nowej wiedzy. III stopnia dają znać osobie wówczas. Wyróżniającą cechą pierwszych jest to. jak sądzę. w badaniach np. gdy trzeba przezwyciężyć zaistniałe sprzeczności. Z innego punktu widzenia wyróżniamy problemy otwarte i zamknięte. Znany w nich jest stan docelowy. Nie idzie tu o partactwo definiujących. L. Takim zadaniem było wysłanie człowieka na księżyc. w większości przypadków występują właśnie te elementy problemu (niezadowalająca sytuacja. np. którzy otrzymali 20 dolarów zapłaty. Takie pojmowanie leży . którzy za nudną pracę otrzymali jednodolarowe wynagrodzenie byli bardziej zadowoleni. słabych psychicznie lub (i) społecznie. nowych metod organizacji działań zbiorowych. 2) stan docelowy. Przykładem takiego problemu może być likwidacja głodu na kuli ziemskiej. jakie mu towarzyszą. I tak: I stopienia występują wtedy. Przedstawiona klasyfikacja klarownie pokazuje związek zadania problemowego ze stopniem trudności. trzeba jedynie dobrać właściwe czynności i właściwą sekwencję ich realizacji. V stopnia stają prze ludźmi wtedy. że człowiek w sytuacji problemowej nie potrafi określić stanu docelowego lub nie może wypracować niezbędnych operacji unikania sytuacji niepożądanych. F e s t i g e r a studenci. znana procedura dochodzenia do niego. rozwiązywaniu zadania matematycznego o innym kontekście. Jednak bywa i tak. Tę sprzeczność rozwiązuje i wyjaśnia problem teoria dysonansu poznawczego. w tym także psychologicznych. nowych technologii. otwierającego zamek patentowy. W tej sytuacji bardziej klarownym wydaje się określenie problemu jako trudnego zadania do rozwiązania. gdy zadanie wymaga nowych zasobów wiedzy z wielu dyscyplin naukowych. które kryje się w gąszczu różnorakich możliwości. z jednej dyscypliny wiedzy. twierdzenie matematyczne.100 niezadowolenia. wizja pożądanego i czynności do niej prowadzące). Rozwiązywanie problemów zamkniętych wymaga dyscypliny logicznej. u podstaw ONZ-etowskiej pięciostopniowej klasyfikacji problemów. a więc i nowych badań. Jest ono ukierunkowane na poszukiwanie tego jedynego rozwiązania. nazywaną od pola stosowalności m y ś l e n i e m k o n w e r. że dla nich nierozwiązywalnymi. budowa kopalń na dnach oceanów i szereg innych. Są to typowe sytuacje ludzi bezradnych. II stopnia pojawiają się wtedy.g e n c y j n y m. gdy rozwiązanie wymaga nowej wiedzy z różnych dziedzin oraz nowych umiejętności działania. tyle. Otwarte niekiedy określa się jako źle zdefiniowane. Występuje wtedy konglomerat powikłań. gdyż nie wiadomo jak ma wyglądać owe szczęście i jakimi sposobami można je osiągnąć. Jedną z nich zaproponował B. gdy pojawia się trudność zastosowania znanej zasady w nowych warunkach. niż ci. Problemy otwarte z reguły występują we wszelkich utopiach. lecz o niemożliwość dokładnego określenia stanu docelowego i czynności prowadzących do jego osiągnięcia. że mają one jedno i tylko jedno rozwiązanie. . np. to przedstawia problem otwarty. Jeżeli pewna grupa ludzie deklaruje. motywacja jej uniknięcia. 3) ciąg operacji niezbędnych do osiągnięcia stanu docelowego. A oni przecież też borykają się z problemami. Istotnie. Z innego punktu widzenia wyróżniamy problemy k o w e r g e n c y j n e i d y w e r g e n – c y j n e. Odpowiada im forma myślenia.

mogący w małej łódce przewieść tylko siebie i jedno ze swych dóbr. Takie zachowanie umożliwia jej odciągnięcie drapieżnika od gniazda i ochronę potencjalnego potomstwa. Postępowanie algorytmiczne przypomina działanie zaprogramowanego robota. upraszczającą zdanie rozwiązania problemu. Obecność przewoźnika. Odpowiednio do zadań szczegółowych opracował trzy szczegółowe algorytmy. Heurystyka jest strategią zawodną. gwarantuje „nienaruszalność” przewożonym. Jest ona niezbędną w sytuacjach. jakie przychodzą im na myśl. w których każde odstępstwo od procedury wykonawstwa grozi poważnymi konsekwencjami. parę metrów od swego gniazda. Właściwe w takich przypadkach jest myślenie d y w e r g e n c y j n e. który powtarzając ciąg czynności zawsze dochodzi do pożądanego rezultatu. Podobne w swej istocie formy zachowania prezentują różne gatunki zwierząt. ale wygodną w stosowaniu i w praktyce często wystarczająco dokładna Zadanie ułożenia słowa z zestawu liter uyeyasthkr przy zastosowaniu algorytmu wymagałoby sprawdzenia milionów kombinacji. Taką właśnie strategię należy zastosować. wrócić po kozę i już z nią dołączyć do wilka i kapusty. zebrana grupka osób zgłasza wszelkie pomysły. Metoda ta z powodzeniem była stosowana w różnych dziedzinach życia. że X postanowił zostać dobrym psychoterapeutą. niezbędne z punktu widzenia przetrwania organizmu. W pierwszej kolejności musi on zabrać do łódki kozę. przeprawić się z nim i pozostawić go na drugim brzegu. Strategia algorytmu jest niezawodną. Strategie rozwiązywania problemów. 3) zdobycie uznania profesjonalisty. burza mózgów (brain storming). Gdy żołnierz nieruchomieje i powstrzymuje odgłos oddechu stosuje darwinowski algorytm unikania zagrożenia ze strony przeciwnika. wracając po kapustę musi zabrać kozę i pozostawić ją na miejscu startu. W przypadkach złożonych i zawiłych problemów stosuje się metodę pomocniczą w postaci dekompozycji problemu. 2) wybór najlepszego z pośród nich. gdy zbliża się do gniazda napastnik.101 Problemy dywergencyjne mają wiele rozwiązań. lecz praco i czasochłonną. Stosując pierwszą postępuje się systematycznie. zostawić ją na drugim brzegu. Wyobraźmy sobie. bądź zjedzenie kapusty. wymagają przeto innego sposobu myślenia. Interesującą odmianą przedstawianego zjawiska są algorytmy darwinowskie (termin ten ukuła L. zalotów. samotny przewoźnik. 2) odbycia dobrego stażu zawodowego. stanowiące całość algorytmu dochodzenia do założonego celu. Ma tego dokonać. Kaczka. . Tę. aby rozwiązać problem przeprawienia na drugi brzeg rzeki wilka. zgodnie z ludowym podaniem. walki i innych. Są to ewolucyjnie ukształtowane i zakodowane w psychice mechanizmy zachowania.Zazwyczaj jest to czynność zbiorowa. po przewiezieniu pozostawić z wilkiem. jakby osłabiona. W drugiej fazie ocenia się je i wybiera najlepszy do realizacji. 3) praktyczna weryfikacja przyjętego rozwiązania. Aby osiągnąć ten cel podzielił zadanie na trzy szczegółowe: 1) ukończenia studiów. a każdy jego błąd kosztowałby bądź życie kozy. które charakteryzuje: 1)dążenie do wytworzenia możliwie wielkiej ilości pomysłów rozwiązania problemu. wysiadująca pisklęta w gęstwinie traw. również do celów wojennych. krok po kroku nie omijając żadnej czynności z całego procesu dochodzenia do rozwiązania. Jedną z metod myślenia dywergencyjnego jest tzw. zrywa się mocno trzepocąc skrzydłami pada. a także ludzie. rozwiązania danego problemu. Uruchamiają one proste. Istnieją dwie podstawowe strategie rozwiązywania problemów: a l g o r y t m u i h e u r y s t y k i. wrócić i zabrać wilka (lub kapustę-możliwe są dwa warianty rozwiązania). właściwe dla sytuacji zagrożenia.Cosmides). zabierając do przeprawy kapustę. ale zazwyczaj bardzo skuteczne formy zachowania. oczywiście. kozę i kapustę.

Np. Sądzono. Myślenie przy użyciu tej formy jest wielce przydatne przy wyobrażaniu zależności jeszcze nie rozpoznanych. Inną metodą heurystyczną jest „p o s t ę p o w a n i e w s t e c z”. by w języku polskim wystąpił taki układ samogłosek i spółgłosek taki. Wspólną cechą zastosowania analogii w obu przypadkach jest wzorowanie rozwiązania problemu na wcześniej wprowadzonym w zbliżonej dziedzinie. A n a l o g i a jest zarówno metodą rozwiązywania problemów jak i formą myślenia w ogóle. więc określamy ilość jej liter i poszukujemy słowa. studiując podręcznik psychologii. że rozwiązując krzyżówkę nie znamy odpowiedniej nazwy zjawiska. odpowiedniego do układu klatek krzyżówki.. by zmniejszyć ilość popełnianych błędów w przepisywanych tekstach. . napotkaliśmy nieznany nam termin „heurystyka”.102 wszystkich jakie one tworzą. Bywa np. wynalazca żarówki. że błędy wynikają z niedokładnego uderzania w klawisze. jednak ilość pomyłek nie malała. Edison. bo w jednym z podrozdziałów znajdujemy interesujące nas objaśnienie. Zrozumienie istoty problemu pozwoliło szybko go rozwiązać. że były to błędy odczytywania. to różnego rodzaju bariery i utrudnienia w realizacji tego procesu. Pomocne bywa wtedy spojrzenie na problem z punktu widzenia operacji poprzedzającej rozwiązanie i dalej „cofając się” łatwo już dochodzimy do pierwszego kroku niezbędnego rozwiązania. różnica wieku X i Y-ka jest analogiczna do ich wzrostu itp. To. Jedną z nich jest metoda zwana „b l i ż e j c e l u”. Podobnie postępując z innymi uporządkowaniami szybko dojdziemy do rozwiązania problemu. przy porównaniach. ułatwiającej rozwiązanie naszego problemu. że Szczecin ma układ urbanistyczny analogiczny do paryskiego. Myślenie i już jesteśmy bliżej celu.. stosowana głównie dla ułatwienia rozwiązywania problemów abstrakcyjnych. stwierdzamy np. doskonale rozumiał abstrakcyjne zasady jej funkcjonowania. zaglądamy więc do rozdziału pt. Jeżeli nie wiemy w jaki sposób osiągnąć pożądany cel. stwierdzając. Domyślamy się. Stosujący strategię heurystyki wypracowali kilka metod jej stosowania. Wnikliwsze badania pokazały. więc taką kombinację wykluczamy już na wstępie. że ten układ liter tworzy słowo „heutrystyka”. Przyjrzyjmy się niektórym z nich. jest nieprawdopodobne. co miało być końcem operacji. Pozornie wydaje się to działaniem zaskakującym. Ćwiczono więc precyzję ruchów palców. P o p r a w n e r o z u m i e n i e p r o b l e m u jest warunkiem koniecznym jego rozwiązania i jednocześnie znaczącym ułatwieniem. zagadkowych. K o n k r e t y z a c j a to kolejna metoda heurystyczna. Oto np. jak w podanym zestawieniu. A. przy tym autor pominął go w indeksie rzeczowym. Stosując heurystkę pominiemy szereg z nich. gdyż pozwala właściwie ukierunkowywać poszukiwania rozwiązań. Analogia jako forma myślenia występuje np. Swego czasu psychologowie próbowali wypracować metodę szkolenia maszynistek tak. Niekiedy rozwiązanie problemu wymaga kilku operacji i znaczną trudność sprawia znalezienie właściwej tej pierwszej. że termin ten może mieć związek z myśleniem. to czynniki ułatwiające bądź przyspieszające rozwiązanie problemu. Th. ale ją skonstruował dopiero po konkretyzacji problemu żarzenia włókna. np. np. natomiast inhibitory.2 i 7 niektórzy autorzy pisali bardzo podobnie. naukowiec poszukujący poprawnych metod badania społecznej pozycji kobiet zaczyna studiować metody stosowane w badaniach sytuacji społecznej Murzynów. S t y m u l a t o r y. staramy się zbliżyć do niego i spojrzeć nań z innej perspektywy. ale dostrzeżona analogia problemu mniejszości w pełni je uzasadnia. Stymulatory i inhibitory w rozwiązywaniu problemów. a maszynistki interpretowały to według własnego uznania. staje się jej początkiem.

uniesienie twórcze lub „flow”. że współczesny system szkolny jest nastawiony na hamowanie spontanicznej twórczości uczniów zmuszając ich do przyswajania narzucanych formułek. wykorzystywana w praktyce. Sięganie po n a j b a r d z i e j d o s t ę p n e r o z w i ą z a n i e. Inhibitorami obiektywnymi są także wszelkie niedostatki środków. Znaczy to. np. chociażby dzięki temu. Optymalny s t a n o r g a n i z m u . R. że metody współczesnej nauki nie dają szans ich rozpoznania. czyli teorii twórczej pracy zespołowej. tzn. twórca synektyki. Niestety. utrzymują. Poważne utrudnienie w rozwiązywaniu problemów tworzą zpetryfikowane (skamieniałe) reguły i normy społeczne. A takiej możliwości nie ma. silnego osobistego zaangażowania na rzecz określonego rozwiązania i wtedy zatracają zdolność logicznego myślenia. zdolność podpatrywania naturalnych zjawisk i procesów. zasób wiadomości z dziedziny rozwiązywanego problemu podnosi poziom sprawności rozwiązywania. Powiada się. drugą psychiczne. wyższą skuteczność terapii X nad terapią Y można by określić na podstawie dokładnego rozpoznania ich skutków działania u tego samego pacjenta w tym samym czasie. . nie eliminuje działania czynników przypadkowych itp. ułatwia rozwiązywanie problemów zarówno dzięki zwiększonym możliwościom naśladowania natury. wynikające z ludzkiej struktury psychicznej lub ukształtowane pod wpływem jednostkowego doświadczenia życiowego. Przedstawiony stymulator ma i tę zaletę. ludzie często pozostają pod wpływem emocji. Wybujała erudycja nie przyczynia się do podniesienia poziomu sprawności rozwiązywania problemów. ideologiczne i religijne. a nawet nieco euforyczne uniesienie. Jest nim przeważnie takie. by była to wiedza „gorąca”. Np. Niektóre zjawiska rzeczywiste są trudne do zbadania z tego względu. Bardzo pomocną w rozwiązywaniu problemów jest natomiast wiedza metaponawcza. niż stymulatorem rozwiązań. Przeciwstawna jej wiedza „zimna”. czyli kierowanie się regułami logiki. tzn. subiektywne. natomiast statystyczny obraz poprawy stanu pacjentów nie wyjaśnia dlaczego ona nastąpiła. twierdzi nawet. stanowiące utrudnienia w rozwiązywaniu problemów. zaangażowanego w swe działania. W rezultacie tego najczęściej tracimy cenny czas. Inhibitory psychiczne to skłonności do określonego sposobu postępowania. motywowany walorami czynności. Ważne jest przy tym to. że chroni przed popełnieniem błędów formalnych. Ułatwia ona wybór poprawnej strategii postępowania i skutecznie przyczynia się do elimino-wania błędów z naszego myślenia. wiedza o naszym sposobie myślenia. spontanicznych zachowań nowatorskich. G o r d o n. że natura zazdrośnie strzeże swych tajemnic. Możemy je podzielić na dwie grupy. że towarzyszy mu dobre samopoczucie. traktowanej jako wyzwanie właściwego poziomu. jak i łatwego dostrzegania relacji między zjawiskami. I n h i b i t o r y to różnego rodzaju przeszkody i bariery. B. G l o t o n. L e o n a r d. W. że teorii tej nie stworzył. S p o s t r z e g a w c z o ś ć. utrudniające rozwiązywanie problemów. a analizę nowego problemu i poszukiwanie nowych rozwiązań spychamy na plan dalszy. pierwsza stanowią inhibitory obiektywne.103 B o g a t a w i e d z a. zatem jej tajemniczość i „zazdrość” są inhibitorami rzeczywistymi. przyjętych metodach gromadzenia danych i ich interpretacji. czyli stan organizmu wolnego do napięć i lęków. jest raczej zbędnym obciążeniem umysłu. poczynając od ekonomicznych na technicznym kończąc. tylko teoretyczna. że napotykając nowy problem w pierwszej kolejności sięgamy po utrwalony schemat i próbujemy go zastosować w nowym układzie. tak zachwalane przez M. J. które zostało utrwalone w pamięci. Popatrzy na niektóre z nich. lecz jedynie odkrył podpatrując sprawnie rozwiązujących problemy. opiewany przez poetów jako natchnienie. jest jednym z stymulatorów rozwiązywania problemów. Niewątpliwie znajomość reguł logicznych i heurystyki ułatwia rozwiązywanie problemów. C s i k s z e n t m i h a l y i. P o p r a w n o ś ć m y ś l e n i a . Niektórzy specjaliści z tej dziedziny.

Niektórzy np. Trudno o klarowną. że widzą realne możliwości rozwiązania dokuczliwych problemów zawodowych lub organizacyjnych. Cecha ta zyskuje na jasności w kontekście teorii asocjacyjnej.”. cechą myślenia twórczego jest użyteczność społeczna. inni. tym większa oryginalność. że im służy ona do ochrony produktów przed zmrożeniem. wysoka wartość wytworu. Z tego też m. odmienne jakościowo od wytworów reproduktywnych. L ę k p r z e d o c e n ą hamuje poszukiwania rozwiązań problemów. Różne są tego powody i nie tutaj jest miejsce dla ich prezentacji. „Co na to powie szef? Czy nie wywali mnie za to z pracy?”. gdyby nagle wszyscy ludzie na świecie stracili wzrok?” Jedni odpowiadali. że po kilku próbach wiadomo. Nie jest ono i nie może być „fantazjowaniem myślowym”.. Niektórzy ludzie żywią lęk zgeneralizowany. że nie warto pisać o tej formie myślenia.oto popularne pytania oddające istotę tego inhibitora.gwieździe filmowej. którzy już poprzednio byli niewidomymi. urządzeń lub przedmiotów do wykonania jednej określonej czynności. odkrywczy eksperyment itp. staliby się przywódcami świata”. jest rozwiązaniem problemy w niej występującego. I będzie to wypowiedź nieoryginalna. aby usiąść przy. W nauce może to być sformułowanie odkrywczej hipotezy. nie podzielam poglądu. aż do wyczerpania akumulatora mimo. dostarczenie dowodu na rzecz określonego poglądu. to najczęściej dopowiemy „stole”. Kryterium oryginalności jest zatem częstość skojarzeń.. wskazują kierunek. a za najbardziej oryginalną uznano odpowiedź: ”Ci.. nowatorskim. Zgadzając się z tezą. W jednym z badań zapytano uczestników:” Co by się stało. mimo. boją się wszelkich ocen. Z tego punktu widzenia wykrywanie .104 S z t y w n o ś ć f u n k c j o n a l n a to inhibitor wynikający z naszych przyzwyczajeń i nawyków używania narzędzi. Po trzecie. kierowcy nie mogąc uruchomić silnika wielokrotnie włączają starter. w jakim winni podążać ludzie doskonalący swoje umiejętności myślenia. inni boją się ocen ze strony przełożonych lub osób opiniotwórczych. rezultat myślenia twórczego jest czymś nowym. Natomiast dokończenie: „. I jest to często spotykany sposób postępowania. powodu wynalazcy i odkrywcy we współczesnych społeczeństwach są wysoko cenieni. Oryginalność wypowiedzi określili badani poprzez porównanie z innymi sformułowaniami. która była gościem wieczoru.” Byłaby to wypowiedź oryginalna. nie cierpią ekspozycji społecznej. W drugim znaczeniu mówimy o sztywności funkcjonalnej mając na myśli wielokrotne powtarzanie czynności nie prowadzących do rozwiązaniu problemu. na zasadzie relatywności. Jedną z nich jest o r y g i – n a l n o ś ć. in. Jeżeli słyszymy niedokończone zdania: ”Przysunął krzesło. im rzadsza. Myśleniu twórczemu przypisuje się szereg wyróżniających cech. Jakie cechy myślenia twórczego świadczą o jego odmienności jakościowej wobec procesów powtarzalnych? Po pierwsze. bowiem rezultaty myślenia twórczego. wyznaczają je ramy społeczno-kulturowe.. Z tego powodu tysiące urzędników „nie wychyla się”. powtarzana masowo. że byłoby wtedy wiele potknięć. Po drugie myślenie twórcze zawsze odnosi się do kultury danego kręgu kulturowego. Warto. iż takie działanie ni prowadzi do celu. W technice będą to wynalazki. zgodnie z którą istota myślenia sprowadza się do kojarzenia elementów w całość. w sztuce nowe formy prezentacji rzeczywistości. dowiadując się. że dotychczas nie wykryto specyficznych cech procesu myślenia twórczego. nowe wizje sztuki i inne. Niektórzy autorzy nie włączają do swych rozważań o myśleniu wątku tego podtytułu. Chłodziarki używamy do chłodzenia produktów w niej przechowywanych i dziwimy się Eskimosom. nie kontekstową definicje tego terminu. że nie znano by barw. Myślenie twórcze. technologie ich wdrażania.

Poincare) i artystów. Myślenie twórcze nie jest aktem. twórca tego terminu. jego zdaniem mózg człowieka pracuje nad rozwiązaniem problemu nie tylko w stanie czuwania. P ł y n n o ś ć jest kolejną cechą myślenia twórczego. odrzucania oczywistości. Jeżeli dajemy komuś zadanie zbudowania czterech trójkątów z sześciu zapałek. G i ę t k o ś ć albo e l a s t y c z n o ś ć myślenia jest przeciwnością sztywności funkcjonalnej. K. S e y l e nazywa „widzeniem obwodowym” Polega ono ma dostrzeganiu cech i zdarzeń marginalnych. D u n k e r i L. jakby postawienia jajka na stole. Jest to zdolność zmieniania zasad podejścia do problemu. na co świadomie jest skierowana uwaga. Teorię inkubacji sformułował W. podobnie jak w figurach odwracalnych. że wgląd jest właściwym rozwiązaniem problemu. słynny Sherlock Holmes. Im więcej jednostka zgłosi pomysłów. Cecha płynności jest szczególne pożądana w procesie myślenia dywergencyjnego. Procesy nieświadome przyczyniają się do uporządkowania zależności i przygotowują rozwiązanie problemu. inkubacji. sądził. O l ś ń i e n i e (ang. Znane są liczne przypadki „olśnień” naukowców (np. można przedstawić jako realizację zasady oryginalności. gdy jego oponenci twierdzili. Wymienione cechy należą do zestawu klasycznych charakterystyk myślenia twórczego. stuknął jajkiem w stół i je postawił. S z e k e l y traktują jako istotę myślenia twórczego. Jej miarą jest ilość wytwarzanych w danej jednostce czasu pomysłów rozwiązania jakiegoś problemu lub zadania. Twórcy maja w znacznym stopniu wykształcone to. tak typowe dla intuicyjnego stylu poznawczego.in. Ważne jest przy tym spostrzeganie nie tylko tego. a późniejsze dzieła były jedynie rozwinięciem tych pomysłów. największą jednak popularność zyskała propozycja Grahama W a l l a s a. narzucającego się stereotypowego rozwiązania. którą to czynność K. J. ale i w czasie snu. Goethe np. Einstein). słońce itp. Potocznie określamy te właściwość zwrotem „otwarty umysł”. że obserwował u siebie „nagłe przebłyski”. zwłaszcza w fazie zgłaszania pomysłów. pisał. Ujawnia się ona przy rozwiązywaniu łamigłówek. drugi akcentował w nim doniosłą rolę intuicji. tym większa płynność charakteryzuje jej myślenie. lecz skomplikowanym procesem. Pierwszy przypisywał myśleniu twórczemu cechę przerzutności z poziomu logiki na poziom fantazji i odwrotnie. W ich następstwie może pojawiać się intuicyjne wyczucie rozwiązania problemu. Wyróżnia on cztery fazy („cztery stadia myśli twórczej”):przygotowania. Piaget nie . trwa ona czasie gromadzenia wiedzy o problemie i poprzedza jego rozwiązanie. poczynając od J. Czasami wymienia się dodatkowo cechy wyróżniane zgodnie z założeniami teorii (A. C a r p e n t e r. D e w e y a przedstawili liczne koncepcje ich wyróżniania i opisów. krótkotrwałym zrywem. to oczekujemy od niego giętkości myślenia. K e r s t e n) lub doświadczeniem osobistym (A. insight) albo w g l ą d. Znany test płynności myślenia jest realizacją zadania narysowania jak największej ilości przedmiotów o podstawie koła w ciągu minuty.H. Taką zdolność prezentował m. istotą rozwiązania. ale niekiedy bardzo istotnych dla rozwiązania problemu. Polega on na nagłym i niespodziewanym dostrzeżeniu rozwiązania („Aha!” reakcja). M. P r z y g o t o w a n i e rozpoczyna się od dostrzeżenia problemu Nie każdy człowiek ma rozwiniętą zdolność dostrzegania problemów. I n k u b a c j a to faza dojrzewania pomysłu rozwiązania. olśnienia i weryfikacji. że chce szykując wyprawę dokonać rzeczy niemożliwej. B. niedostrzeganej dotąd struktury. Badani rysują talerz. spostrzeżeniu. że trójkąty muszą leżeć w jednej płaszczyźnie. co H. Rozwiązanie problemu wymaga bowiem odrzucenia przeświadczenia.105 cechy latentnej (ukrytej). koło samochodowe. natomiast u ludzi twórczych osiąga ona bardzo wysoki poziom. wolnego od rygoryzmu reguł rozumowania. Kolumb wykazał giętkość myślenia. W e r t h e i m e r. Specjaliści tej problematyki. zazwyczaj niedocenianych. Wyróżniamy w nim kilka faz.

a błędy tego procesu . nawzajem wspierając zapatrywanie dominując. Castro. których schematy poznawcze w wielu fragmentach są nieukształtowane i niewyraźne. Występuje ona bądź w postaci weryfikacji teoretycznej. współdziałania z innymi. kiedy indziej przypadek spełnia funkcję inkubacji itp. W e r y f i k a c j a jest fazą zamykającą proces myślenia twórczego.R e y k o w s k i sądzi. niekiedy po dostrzeżeniu problemu od razu pojawia się jego rozwiązanie. że nawet mały desant armii amerykańskiej na Kubie wywoła tam powstanie i doprowadzi do obalenia rządu F. m yślenie ż y c z e n i o w e. Ich miejsce zajmują emocje i myślenie nabiera znamion „życzeniowości”. N ę c k a w swej teorii interakcji twórczej. J. Emocje powodują. że efekty myślenia kształtują się również pod wpływem czynników społecznych. dokonano inwazji. którego składnikami są: kodowanie. że myślenie życzeniowe występuje u ludzi. L. bądź praktycznej. Szczególnie silny wpływ wywierają grupy zwarte. Po wybuchu II Wojny Światowej ludzie w Polsce byli przekonani. mimo. względnie izolowane. Ta sytuacja stała się źródłem inspiracji dla amerykańskiego psychologa I. pracując w grupie. . porównywanie i kombinowanie. że insight (wgląd) jest tylko zewnętrznym wskaźnikiem procesu psychicznego. działające pod wpływem stresu. R. Doszedł on do wniosku. Sternberg sądzi. Proces myślenia twórczego jest zjawiskiem skomplikowanym i wszelkie sztywne opisy z natury rzeczy musza być uproszczeniem. że wgląd niczym nie wyróżnia się w stosunku do innych elementów procesu poznania. W praktyce występują różne warianty myślenia twórczego. Człowiek jest istotą społeczną. Można upatrywać w pojawieniu się wglądu wpływu nieświadomości.106 podzielał poglądu postaciowców i sądził. W trakcie weryfikacji często wprowadza się istotne poprawki i uzupełnienia. że alianci szybko rozgromią agresora. Myślenie pod wpływem takich czynników nazwał on m y ś l e n i e m g r u p o w y m.błędami myślenia grupowego. Myślenie symboliczne. przypuszczalnie rozumienia zależności. Interesująco to ujął E. a wojna trwała sześć lat. cały proces możemy przedstawić sobie jako stopniowe zbliżanie się do rozwiązania. zachodzi w nim proces selekcji. Tymczasem nic na to nie wskazywało. Kennedy’ego doszła swego czasu do wniosku. Również zasada sekwencji faz myślenia nie musi charakteryzować myślenia twórczego. że ludzie. jego działania i myślenie najczęściej przebiega w sytuacjach społecznych. Wyróżnienie czterech faz również jest uproszczeniem. ale współcześni psychologowie poznawczy proponują wyjaśnienia bardziej realistyczne. ludzie tak myślący nie wyciągają wniosków logicznie uzasadnionych. Zgodnie z nią w procesie twórczym trwa ciągła interakcja założonego celu rozwiązania i „struktur próbnych” (hipotez rozwiązania) przy pomocy których myślący zmierza do osiągnięcia celu. ujednolicają swe poglądy. bez tradycyjnie ukształtowanych norm. natomiast faktem była klęska oddziałów desantowych. przebiega czasami pod wpływem emocji i czynników społecznych. Wniosek zyskał aprobatę władz. charakteryzujących sytuację problemową. powstania nie było. czyli sprawdzenia zgodności rozwiązania z stanem wiedzy. lecz formułują je zgodnie ze swymi oczekiwaniami. że nie potrwa ona dłużej niż 2-3 miesiące. a zwłaszcza grup społecznych. Grupa doradców J. czyli sprawdzenia przewidywania w konkretnych zastosowaniach. Istota olśnienia sprowadza się do odrzucenia zbędnych elementów. J a n i s a do podjęcia badań przyczyn tak rażącego błędu w ocenie sytuacji. stąd też nie należy tej fazy traktować jedynie jako szablonowego porównania efektu myślenia i rzeczywistego stanu rzeczy. ale bardzo przydatnym w dydaktyce. napięcia sytuacyjnego. że pojawia się tzw. Nie zdziwi przeto Czytelnika fakt. ze jest intelektualnym procesem poznawczym.

które najpełniej wyrażają funkcjonowanie inteligencji. opracowanego w 1939 r. Konkluzja tych badań zawiera się w tezie. społecznej. ze niektórzy autorzy traktują pojęcie inteligencji jako naturalne. S n y d e r m a n i S. dotycząca społecznej użyteczności wojska. Indywidualne doświadczenie społeczne. unikania powtórnego popełnienia błędu. znany amerykański badacz inteligencji oraz jego współpracownicy (D.S t e r n b e r g. Niektórzy np. jakości wykonywanych czynności. Inteligencja nie jest bytem takim jak np. rozwiązywanie problemów dają najlepsze podstawy oceny inteligencji jednostki. angielski psycholog Ch. symbolicznie oznaczoną jako czynnik „g” (ang.107 M y ś l e n i e p e r s p e k t y w i c z n e z kolei jest uwarunkowane. Inteligencja. którzy istotę inteligencji upatrują w zdolności uczenia się. W e c h s l e r. Potocznie mówimy. ośrodek rozumienia w mózgu. że zdolność tę różni autorzy pojmują odmiennie. in. S p e a r m a n wyróżnił inteligencję ogólną. M. natomiast objawia się ona w działaniu.7% rozwiązywania problemów. że „Punkt widzenia zależy od punktu siedzenia”. Z i m b a r d o podaje definicję bardziej zwartą.3% respondentów uznało zdolność abstrakcyjnego myślenia. pozycją społeczną myślących. general). którzy eksponują zasadne przystosowanie do sytuacji. J. J. P i a g e t. że 2/3 uczonychrespondentów upatruje istoty inteligencji w funkcjonowaniu czynnika g. poprawionego w 1955 i unowocześnianego w1981 r. R o t h m a n po uzyskaniu odpowiedzi 661 uczonych na pytanie z ankiety co uważają za „ważne składniki inteligencji” stwierdzili.J. Inteligencja niemal powszechnie jest rozumiana jako zdolność. Przechodząc badania testem osobnik winien . oznaczonego symbolami WAIS-R (Wechsler Adult Inteligence Scale-Revised) . że rozumowanie. Problem z jej definiowaniem polega na tym. Wagner i inni) porządkując chaos definicyjny wyróżniają trzy tendencje definiowania inteligencji. Sensownym staje się zatem pytanie o typ czynności. a trzecią ci. poznawczej) postrzegają i rozwiązują problemy ludzie ze szczytów hierarchii społecznej. według K. którzy akcentują refleksyjność. M a n n h e i m a. D. N. Dodajmy do tego informację. B e r r y l i – n e popularyzują pogląd. Jeden z pierwszych naukowców. że 99. Z innej perspektywy (ideowej. K. 97. P. Przytoczone informacje pokazują złożoność uwarunkowań i form konkretyzacji ludzkiego myślenia. E. który to czynnik miał jego zdaniem występować we wszystkich zdolnościach specjalnych(czynnik „s” ang. badających zjawisko inteligencji. definiuje ją następująco: ”Inteligencja to ogólna zdolność jednostki do celowego działania. Zatem ten sam problem zyskuje inne rozwiązanie u ludzi różnych pozycji społecznych. namysł w działaniu. Podobne przekonanie legło u podstaw konstrukcji najbardziej znanego testu inteligencji. czyli prób sprawności intelektualnej. Detterman. B r e e r. nabyte w trakcie wykonywania zadań także wpływa na rezultaty myślenia. Drugą stanowią ci. a 96% uczenia się. R. Wysoki poziom czynnika g miał warunkować ponad przeciętne rezultaty w czynnikach s. inteligencja to „Ogólna zdolność korzystania z doświadczeń i wykraczania poza dostarczone informacje o środowisku”. R. Myśl tę w formie ogólnych teorii prezentują m. Salter. Pierwszą prezentują ci. by osiągnąć swój cel”. Składa się on z jedenastu odrębnych testów. racjonalnego myślenia i efektywnego radzenia sobie w otaczającym środowisku” Ph. L o c k e i inni. autor zestawu testów do badania inteligencji. K. specific ). niż osoby z dolnych jej szczebli. W. wyprowadzanych przez wojskowych i studentów. Od czasów Spearmana pojęcie inteligencji ogólnej stało się powszechnie używanym. Znana jest rozbieżność wniosków.S i l l a m y inteligencję pojmuje jako „Zdolność rozumienia relacji między elementami sytuacji i dostosowania się do nich tak. powstałe poza sferą nauki i z tej racji nie wymagające definiowania.

sprawnością arytmetyczną. rodziny. gdzie komunikacja społeczna odbywa się poprzez muzykę i taniec. wywołało dyskusję i spory wśród zwolenników tej koncepcji. jest number one towarzystwa. umiejętnie operujących nastrojem w czasie biesiad i uroczystości. mimo różnorodności prób. Rywalizacja stanowi podstawę kształtowania relacji między osobniczych w szkole. bo przecież w różnych kulturach odmienne zdolności ceni i kształtuje. spostrzegawczością. bada się niemal wyłącznie to. a osiągający sukcesy jako handlowcy. . zakładu pracy. Niektórzy z nich utożsamiają inteligencję praktyczną z inteligencją społeczną. czyli czynnik g. nie wynosi się jej ze szkoły. W każdej z wymienionych czynności ujawnia się. Na wyspie Bali. np. Tamada. nie mierzy jej żaden ze stosowanych testów. Jeszcze inni z gotowością do działania. czyli rozumieniem ludzi. ów mistrz dowcipu i refleksji.Sternberg zaproponował triarchiczną teorię inteligencji. że niektórzy ludzie potrafią trafnie rozumować i formułować problemy. 2) logiczno-matematycznych. Przeciwko takiemu rozumieniu inteligencji zaprotestowali psychologowie amerykańscy młodszej generacji. jednak precyzyjne określenie jego znaczenia okazało się bardzo trudne. Inni utożsamiają z wiedzą praktyczną. natomiast trzecia stanowi nową jakość. ale nie potrafią ich wcielać w życie. że w każdym z tych typów kultury niezbędne są inne zdolności przystosowawcze. rozumieniem słów i relacji przestrzennych. W kulturze europejskiej wysoko ceni się walory i sprawność intelektu. Wprowadzenie pojęcia „inteligencja praktyczna” było w pełni zasadne. autor koncepcji wielorakich inteligencji. inna inteligencja społeczna. pracy. Tam jest to miarą inteligencji. 4) muzycznych. dostrzeganiem podobieństw i operowaniem symbolami. osoby wybitne albo wyróżniane są eksponowane. W kulturach kolektywistycznych ceni się działanie na rzecz grupy. Do tej sprawy wrócimy po prezentacji testów inteligencji. zdolnością logicznego porządkowania zdarzeń. 7) intrapersonalnych. Gruzini zaś obdarzają najwyższym szacunkiem mistrzów słowa. Nie trzeba dodawać. co kształtuje nauczanie szkolne. Jego zdaniem istnieje siedem. że w teście Wechslera. zdolnością zapamiętywania. G a r d n e r. W kulturach indywidualistycznych preferuje się wzorce sukcesu jednostkowego. jakiś element inteligencji. wspólnoty terytorialnej itp. 3) przestrzennych (orientacja w przestrzeni. operowaniu pojęciami i działaniu praktycznym (inteligencja kontekstualna). Demonstrują ją ludzie w tradycyjnym rozumieniu mało inteligentni. Pierwsze dwie formy są zbliżone do tradycyjnych ujęć. inteligencji. 5) cielesno-kinestetycznych. wysoko ceni się zdolności muzyczne i ruchowo-taneczne. wiedzą jak. ich upodobań i skłonności. czyli rozumienia samego siebie. a nawet w rodzinie. aczkolwiek w różnym stopniu. występujących w postaci zdolności: 1) językowych. Wiadomo. transformacja układów przestrzennych). Wspomniany wcześniej R. W różnych typach kultury preferuje się odmienne wzorce przystosowania społecznego. „wiedzę ukrytą”. umiejętnościami wykonawczymi. nie radzący sobie z nauką szkolną. Takie rozumienie inteligencji pociągnęło za sobą dwa poważne następstwa. drobni przedsiębiorcy czy spekulanci giełdowi. zdolnością wpływania na ich zachowanie. a szerzej nowej metodologii pomiaru inteligencji. Po pierwsze uwypukliło związek inteligencji z kulturą. niezależnych od siebie. wykonać daną czynność.108 wykazać się zasobem wiadomości. a przede wszystkim jak najlepiej. a także zjednywania ich dla realizacji swoich celów. Innym reprezentantem nowatorskiego spojrzenia na problem inteligencji jest H. Drugim następstwem był postulat wypracowania nowych testów inteligencji. Ta specyficzna zdolność przekuwania idei w czyn byłaby inteligencją praktyczną. Jego zdaniem inteligencja przejawia się w trzech dziedzinach: myśleniu twórczym. Można ją określić jako „chłopski rozum”. nie występuje ona w postaci formalnej i jest bardzo przydatna w praktyce. Nie trudno zauważyć. 6) interpersonalnych (społecznych).

Badania inteligencji bliźniaków monozygotycznych pokazują. pokazują one. Współcześnie nikt z poważnych naukowców nie opowiada się za takimi rozwiązaniami. np. Liczne badania. A przy tym . in.109 Inteligencja A. bowiem nie ma sposobu określenia ich parametrów u noworodka. że inteligencja bliźniaków jest z reguły nieco niższa niż nie-bliźniaków. uwzględnia się nie tylko kulturę. głownie amerykańskie. że człowiek rodzi się z umysłem typu tabula rasa. S z c z e p a ń s k i w swych rozważaniach o konsumpcji. a w jakim środowisko. profesor University of Minnesota.Ten ostateczny rezultat nazywa się f e n o t y p e m. np. co przekonywująco przedstawił J. sposób czynnik genetyczny wyzwala procesy społeczne. S t e r n a w latach 20-tych ub. a środowiska jako jedynego czynnika aktywnego. wspierające jego proces uczenia się. B. biernego podłoża. ideę. nie broni też teorii dwu czynników (nie zależnych od siebie) sformułowanej przez W. że czynnik genetyczny odpowiada w 30 do 75% za poziom zmienności inteligencji jednostki. Poszukując poprawnej na nie odpowiedzi trzeba odrzucić skrajne poglądy natywistów. Nawet wtedy. O ważności tych czynników świadczą dane empiryczne. np. ich współ warunkowanie rozwoju inteligencji. Pytanie to zyskało szeroką popularność i wywołało liczne i ostre spory nie tylko wśród psychologów. B o u c h a r d. Dzisiaj powszechnie uznaje się wzajemne oddziaływanie środowiska i natury. szybko uczący się wyzwala liczne działania środowiska. Niedożywienie. natomiast meritum kwestii zamyka się w pytaniu o wpływie dziedziczności i środowiska na poziom rozwoju inteligencji osobniczej. a w dalszych fazach życia nie sposób wyizolować tego czynnika spośród innych. mogły bowiem zaistnieć społeczne utrudnienia w jej rozwoju. W tym kontekście pojawia się pytanie: w jakim stopniu za poziom inteligencji odpowiadają geny. ale również walory otoczenia poczynając od prenatalnego na elementach cywilizacyjnych życia codziennego kończąc. wpływających na poziom inteligencji. pokazują. Składa się na nią genotyp i różnorodne oddziaływania środowiskowe (wychowanie. Środowiska bezrobotnych i biedoty są „wylęgarnią” ludzi o zaniżonym poziomie inteligencji. Środowisko aktualnie pojmuje się szeroko. W ten m. ale także wśród innych przedstawicieli nauk i praktyki społecznej.72. Po elektryfikacji i upowszechnieniu telewizji poziom inteligencji dzieci z górzystych terenów stanu Tennessee wzrósł w ciągu 10 lat o 10 punktów. korelacja cech inteligencji wynosi 0. Tak przedstawia się sprawa z punktu widzenia formalnego. gdy są wychowywane osobno. nie są one mierzalne. druga wyrażała się jak dama” Pierwsza wychowała się w domu robotników i rzuciła szkołę w wieku 16 lat. TH. Ten typ inteligencji bywa nazywany g e n o t y p e m i świadczy o biologicznej sprawności mózgu. autor najnowszych badań podobieństw inteligencji bliźniąt (52 pary przebadane!) podaje interesujący przykład angielskich bliźniąt: ”Jedna z sióstr miała wyraźny akcent londyńskiej ulicy. samokształcenie).teorie preformacji i empiryzmu genetycznego. Kanadyjski neuropsycholog Donald O. praca. Wysoki poziom B też jednoznacznie nie określa roli genotypu i fenotypu. druga kształciła się w elitarnej szkole prywatnej. lecz obu przypisuje się cechę aktywności. Nie traktuje się zatem wyposażenia biologicznego jako jedynie potencji. H e b b wprowadził rozróżnienie inteligencji A i B. Relacje między A i B są dość skomplikowane. dramatycznie obniża poziom inteligencji dzieci. Symbol A oznacza możliwości wrodzone i potencjalne zarazem intelektu. W XVIII i XIX wieku sądzono. Niski poziom inteligencji B nie musi oznaczać niskiego poziomu inteligencji A. ż wszyscy ludzie rodzą się równymi sobie. Inteligencja B przedstawia ostateczny wynik rozwoju tej zdolności. Osobnik np. wieku. po zaadaptowaniu przez różne rodziny. że podobieństwa ich poziomu inteligencji są bardzo wysokie.

jej poziom ujawnia się w operacjach przestrzennych. Chcąc uniknąć tej odpowiedzialności niektórzy rządzący chętnie przyjmują pogląd o wrodzonym charakterze inteligencji i innych zdolności i genetycznym uwarunkowaniu nierówności społecznych. jesteś na równi pochyłej”. Jeżeli niski poziom inteligencji. ż ludzie starsi. dla kuzynów 0. Powyższe rozróżnienie wprowadził R. człowiek dorosły na realizację tego zadania potrzebuje 7 lat. Potocznie sądzi się. jak widać.Wszystko to dowodzi obniżania się poziomu inteligencji płynnej wraz z upływem lat życia. a wyniki w tradycyjnych testach inteligencji są gorsze o 15%. Nie zależy ona od zasobu słownictwa i wiadomości szkolnych. a później stopniowo zaczyna obniżać się. zapowiadający potworność eutanazji i nierealistyczny.G a l t o n ogłaszając postulat eugeniki. znawca prezentowanej problematyki. niż u bliźniaków monozygotycznych. kształtowania nowych wizji świata. np. Dlaczego spór o wpływ czynników rodzonych i dziedziczności jest tak intensywny i długotrwały? Trwa on już niemal półtora wieku. bo ludzie „szlachetni” czasami też płodzą „kryminalistów”.) Prawidłowość ogólna jest taka: im bliższe pokrewieństwo. ładnie ujął ten problem jednym zdaniem-aforyzmem: ”Jeśli masz trzydzieści lat.Jansen. nowych metod rozwiązywania problemów. czyli uszlachetniania ludzkości poprzez rozmnażanie ludzi dziedziczących cechy pozytywne i eliminację tych. Dzieci europejskie w wieku 3-4 lat opanowują język japoński w ciągu +. S e l i g m a n: O inteligencji prawie wszystko. Korelacja dla rodzeństwa wynosi 0. ale nie zdolność myślenia. Inteligencja płynna i skrystalizowana. Z tego powodu wiek człowieka wielu teoretyków i praktyków uznaje za najbardziej wiarygodną wskazówkę poziomu jego zdolności poznawczych. bowiem ich sytuacja życiowa została określona przez geny.15 i. jest wynikiem procesów biologicznych. to za niski poziom inteligencji i nieporadność życiową określonych grup ludzkich odpowiedzialność ponoszą ci. dostępność kształcenia i inne. C a t t e l l. różnego rodzaju testach technicznych. Mózg 60. Osiąga on swoje apogeum w okresie młodości.40. Inteligencja płynna wyraża zdolność uczenia się. Jeżeli natomiast przyjmie się pogląd. po 60-tce mają osłabioną pamięć. Współcześnie za sporem o wpływie dziedziczności kryje się rozumienie przyczyn nierówności społecznej. (Podaję za: D. Tymczasem badania inteligencji wykazują wyraźnie obniżanie się sprawności przetwarzania informacji i formułowania sądów wraz z . łamigłówkach. Był to postulat niebezpieczny. Poziom inteligencji przeciętnego 60latka plasuje go w 15-tym centylu wśród dwudziestolatków. to los” powiadają zwolennicy koncepcji dziedziczności. Poziom inteligencji płynnej zmienia się wraz z wiekiem człowieka. a więc elity społeczne. wyróżniając w czynniku g przedstawiane odmiany. Innymi słowy potomstwo ludzi o wysokim poziomie inteligencji nie zawsze dziedziczy po rodzicach tę cechę. którzy ustanawiają reguły życia społecznego. A. tzn w latach 23-25. a w konsekwencji nieporadność życiowa. „Biologia. kryminalistów. jest znacznie niższa. zapoczątkował go F. że poziom inteligencji jest uwarunkowany przede wszystkim czynnikami społecznymi. Prawdę tę potwierdzają liczne badania i obserwacje. takimi jak warunki bytowe. myślenia abstrakcyjnego. którzy dziedziczą cechy negatywne.dwu lat.110 wszystkim różnica ich ilorazów inteligencji wynosiła tylko jeden punkt”. to organizatorzy życia społecznego. twórcy prawa stanowionego nie ponoszą winy za los ubogich i słabo radzących. tym wyższa zbieżność poziomu inteligencji spokrewnionych. Świadczy ona o sprawności mózgu i jego gotowości operowania dowolnym materiałem fenotypowym. kształtują ład społeczny.latka waży przeciętnie o 6% mniej niż 20-latka.

przyswojonymi w przeszłości. Pomiary inteligencji. Inteligencja skrystalizowana to zdolność wykonywania zadań dobrze rozpoznanych. a jej różne właściwości ujawniają różne typy prób. G o l e m a n nazywa inteligencją emocjonalną. Jest ona względnie trwała. ale nie daje szans wygranej w rywalizacji biologicznej z osobnikami lepiej przystosowanymi do otoczenia. W strukturze inteligencji skrystalizowanej zawiera się silny ładunek tego. testy inteligencji dzielą się na dwie grupy: a)badające inteligencję płynna i b)badające inteligencję skrystalizowaną. umożliwiające określenie ogólnego poziomy inteligencji. Zdaniem P. profesora Harvard University. S i m o n e m zadania opracowania metody identyfikacji dzieci . czyli zestawu zadań sprawdzających różnego rodzaju zdolności. B i n e t o w i.111 przybywaniem lat życia.B o r i n g a. G a l t o n a . rozumienia słów i tp. Oświadczył on. Boring podkreślał fakt wielowątkowości inteligencji. K l i n e’a. W życiu zbiorowym ludzi znaczenie obu odmian jest w przybliżeniu równoważne. Inteligencja płynna jest czynnikiem dynamizującym życie społeczeństw. A to właśnie ułatwia wysoki poziom inteligencji płynnej. Testy inteligencji są jedną z odmian testów psychologicznych. Wynika to między innymi z nagromadzonej wiedzy i bogactwa doświadczeń. opartych na wyćwiczonych schematach rozwiązywania problemów. Przykładem testów pierwszej grupy mogą być test Klocków K o h s a i Progresywnycb Matryc R a v e n a. Określenie „inteligencja C” kojarzy się z wypowiedzią E. To z kolei daje podstawy do tworzenia odpowiednich definicji tego zjawiska. Osoby aktywne umysłowo. Brzeziński. w porównaniu z biernymi umysłowo. ćwiczący mózg w rozwiązywaniu problemów. I jest to jeden z filarów powodzenia w działalności ludzkiej. Pierwsze próby pomiaru inteligencji oraz wprowadzenie do psychologii pojęć „test” i „testy inteligencji” były dziełem F. Jednak upowszechnienie testowania zawdzięczamy A. do grupy drugiej zalicza się wszelkie testy wiadomości. dłużej. PWN. Czytelnika zainteresowanego tym problemem odsyłam do pracy: J. pozwalających posługiwać się licznymi wzorcami rozwiązywania problemów. albo testów jednostkowych. Takim zestawem jest test W e c h s l e r a. że „Inteligencja jest tym. który na zlecenie ówczesnego ministra oświaty w rządzie francuskim podjął się wspólnie z pedagogiem Th. 1993. ściśle powiązana z rozwagą. inteligencja skrystalizowana. składający się z 11 podtestów. co mierzy test inteligencji” I nie jest to żart ani drwina. czyli umożliwiającymi mierzenie poziomu inteligencji i porównanie wyników pomiaru z innymi wynikami pomiaru podobnego. co D. współczesnego psychologa angielskiego. Warszawa. Świadczy o tym również fakt wyraźnego obniżania poziomu inteligencji w okresie poprzedzającym śmierć naturalną. Z tego powodu niektórzy psychologowie dopatrzyli się związku pomiędzy typem zadań testowych a ujawnianymi zdolnościami (inteligencja C). Zapewnia ona wystarczającą sprawność funkcjonowania na wysokim poziomie. są testami psychometrycznymi. czyli zdolnością rozumienia emocji własnych i innych ludzi oraz kierowania nimi. dobrze służy doborowi właściwych metod realizacji procesów społecznych. utrzymują wysoki poziom inteligencji płynnej. E. Prócz testów jednostkowych psychologowie stosują zestawy (baterie) kilku testów. jej ubytki w ciągu upływu lat nie są tak znaczące jak inteligencji płynnej. Pamiętać jednak należy i o różnicach indywidualnych. Do pomiaru inteligencji używa się testów inteligencji. Dynamika inteligencji jest jednym z ewolucyjnych mechanizmów preferowania i utrwalania korzystnych dla gatunku zmian wyposażenia jednostkowego. Hornowska (red): Skala Inteligencji Wechslera WAIS-R. czyli testów.

T e r m a n wprowadził mnożnik 100. Wykres 2 . Rekord poziomu IQ dzierży.5% szczyci się inteligencją bardzo wysoką. Te.1 ludzkości. a 0. wyznaczały normę.Około 2. ang. Test Bineta w pierwszej wersji składał się z 30 różnych zadań. Opracowano też normy poziomu umysłowego dla dzieci w wieku od 3 do 13 lat. IQ) i takim właśnie wskaźnikiem posługują się dzisiaj psychologowie na całym świecie. Przedstawia to wykres nr 2. kierowanych do nauczania w szkołach o specjalnych programach. o różnych stopniach trudności. około 14% prezentuje poziom inteligencji powyżej przeciętnej (II od 115 do 130) i około2. według księgi Guinnessa. Wyniki pomiaru poziomu inteligencji testem Wechslera w populacji układają się zgodnie a krzywą dzwonową. Marylin vos Savant. najwięcej . osiągają poziom powyżej 145 punktów i w przybliżeniu tyluż jest głęboko upośledzonych. podzielonych na grupy o różnym stopniu trudności. niezdolnych samodzielnie utrzymać się przy życiu. geniusze. należało podzielić przez wiek życia. większość z nich dotyczyła zdolności rozumowania. jest ludzi o inteligencji przeciętnej. zaliczano do grupy poniżej normy. które nie radziło z zadaniami swego wieku. Dziecko.112 opóźnionych w rozwoju intelektualnym. 14% dysponuje inteligencją poniżej przeciętnej (II 70-85). a rezultat tych operacji nazwał ilorazem inteligencji (symbolicznie II. (II 130-145). Mianowicie wskaźnik wieku umysłowego. bo około 68%.5% mamy ludzi opóźnionych w rozwoju. osiągnęła ona 230 punktów. Na podstawie badań empirycznych ustalano poziom trudności zadania. Test poprawiony zawierał większą ilość zadań. które rozwiązywało 80% dzieci danego rocznika. określony stopniem trudności rozwiązanych zadań. o II od 85 do 115. jeżeli natomiast rozwiązywało zadania rocznika starszego określano jako ponad przeciętne. liczony w miesiącach. Aby uniknąć operowania ułamkami Amerykanin L. S t e r n zaproponował formę ilościowego zapisu poziomu inteligencji. Niemiecki psycholog W. M.

odpowiedź na pytanie „ Człowiek o silnych ramionach nadaje się najbardziej na: krawca. Po pierwsze niektóre zadania testowe zawierają ukryte treści kulturowe kręgu.113 Do wykonywania skomplikowanych czynności zawodowych wymaga się w społeczeństwie odpowiedniego przygotowania i poziomu inteligencji. stymulacja intelektualna sprzyja rozwojowi inteligencji. Jak widać i w tej wersji występuje konfrontacja orientacji środowiskowej i natywistycznej.. a także pogorszenie rezultatów w testach szkolnych. lekarza. Pojawia się zatem problem: czy wspomniany efekt oddaje rzeczywisty stan rzeczy. wysoki poziom wymagań. słabsi ginęli. pozytywnie koreluje z poziomem inteligencji. wysokości II z reguły owocuje wzrostem wysokości zarobków o 15-20%. Prześladowania powodowały swoistą selekcję. Rozkład gratyfikacji społecznych. aby zostać kierowcą ciężarówki trzeba osiągać poziom inteligencji 85 pkt. w tym wynagrodzeń za pracę. Różnica in plus 10 pkt. niż Amerykanie i Anglicy. Np. Jakie są przyczyny takiego zróżnicowania?. nakazuje zachowanie ostrożności w interpretowaniu wymowy tego wskaźnika. Do ukończenia studiów niezbędne jest minimum 115 pkt. I M. efekt F l y n n a. w których panuje przekonanie. tragarza. Wśród laureatów Nobla z dziedzin nauk ścisłych 30% stanowią uczeni pochodzenia żydowskiego. co dodatkowo komplikuje interpretację problemu różnic inteligencji. że przeciętny poziom II ludzi niektórych narodowości jest wyższy. z którego wywodzą się twórcy testu. H. Obecnie (przełom wieku XX i XXI) przeciętny wynik badań II wynosi 100 pkt. Druga hipoteza łączy wysoki poziom inteligencji z faktem wiekowych prześladowań Żydów. Podniesienie poziomu życia i upowszechnienie kultury przemawia za realnością wzrostu przeciętnego II. Pomiar II jest przynajmniej dwojako uwikłany w kontekst kulturowy. czy też jest następstwem niedokładności pomiarów inteligencji. Ludność żydowska w USA stanowi 2% ogółu mieszkańców.5% osób o II powyżej 115 pkt.a w roku 1930 wynosił 76 pkt. czy czynniki środowiska? Okazuje się także. może sprawiać trudność wyboru dziecku afrykańskiemu z krajów. ale w grupie najbardziej uzdolnionych osiągnęła 10%. W populacji Murzynów jest około 2. czyli zmianę średniego poziomu inteligencji na przestrzeni lat.i wyższy. Przy czym struktura inteligencji ludzi różnych ras nie jest jednakowa. czyli uwzględniających zmienność zjawiska w czasie. Okazuję się. niż innych Dzieci żydowskie w USA prezentują wyższy poziom II niż pozostałych grup narodowościowych. zwłaszcza Chińczycy i Japończycy osiągają lepsze wyniki w testach inteligencji. Wykryto w wielu krajach tzw. silniejsi. że wielkość fizyczna osoby świadczy o wysokim statusie społecznym. ale fakt większej ilości urodzeń w warstwach ludzi ubogich.. Wskaźnik II jest uwikłany w wiele znaczących społecznie kontekstów. do napisania doktoratu-120-125 pt. adwokata” oczywista dla dziecka europejskiego.. Ludzie o poziomie II 60-65 mogą wykonywać proste czynności typu zamiatanie. dobrzy lekarze i prawnicy osiągają z reguły poziom II w granicach 125 pkt. że ludzie rasy żółtej.. . Czy decydują o tym geny. We współczesnych wersjach testów zmierza się do maksymalnego eliminowania podtekstów kulturowych. Jakie przyczyny powodują taki stan rzeczy? Jedna z hipotez wyjaśniających odwołuje się do wpływu rodzinnych metod kształcenia i wychowania. Niektóre badania pokazują. Interesujące rezultaty otrzymano w wyniku prowadzonych w kilkunastu krajach porównawczych badań podłużnych. Drugi aspekt dotyczy kultur narodowych. układanie. pozostawali i przekazywali te cechy potomstwu. Wczesne nauczanie. Tradycyjne metody pomiaru II są dziś krytykowane z różnych punktów widzenia. że II Murzynów jest średnio niższy o 15 pkt. Podobne w przybliżeniu właściwości charakteryzują Ormian. Od dawna toczy się spór o jego wymowę w kontekście właściwości ras ludzkich. bardziej inteligentni. podczas gdy w populacji białych liczebność ta wynosi 16%.

1993 r. mamy porównać dwa pojęcia. Warszawa. Wynika to z faktu dziedziczenia cech i wczesnego dziecięcego przystosowania do otoczenia. B. Warszawa. S t e r n b e r g. T.114 E y s e n c k o w i e zachęcają do określania poziomu inteligencji na podstawie obiektywnych badań. H. to musimy wykonać następujące kroki myślowe: a) ustalić treść pojęć. Inteligencja kształtuje się w relacji właśnie do tego otoczenia. W. P. PWN. że nie przybiorą one postaci wygodnej w stosowaniu użytkowym. H e n d r i c k s o n ó w z Instytutu Psychiatrii w Londynie. 1969 r. wolny od zafałszowań kulturowych. D. e) sformułować właściwy sąd. Metody te służą pomiarowi szybkości przetwarzania informacji w mózgu i to jest. E. . że błędem jest określanie II inteligencji niezależnie od konkretnej sytuacji. Modernizacyjne propozycje mierzenia II. Okazuje się. a zmodyfikowaną przez E. Twierdzi on.Sternberg: Psychologia poznawcza. d) określić różnice. R. niż mniej inteligentne wykonują pozostałe czynności. PZWS.Lewicka: Aktor czy obserwator:psycholologiczne mechanizmy odchyleń od racjinalnosci W myśleniu potocznym. zarówno w pierwszej jak i drugiej wersji. Takie metody badania inteligencji pozwalają. i A. Rozdział VIII Uczenie się. 1969 r. że bardziej znaczące różnice inteligencji ludzkiej występują w procesie rozwiązywania zadań testowych. Z. I M. zachowujący się nieinteligentnie w jednej sytuacji. w tym czasu reakcji alternatywnych i potencjałów mózgowych. ale szybciej. 2003 r. Jego zdaniem człowiek. Nieco inne aspekty badań testowych II zakwestionował R. Prostota aplikacyjna tradycyjnego testu Wechslera jest konkurencyjna w stosunku do proponowanych rozwiązań nowatorskich. zdaniem Eysencków. zdaniem tych badaczy. w którym się urodziło. PTP. PWN. wybiera sobie takie środowisko. Zeigarnik: Patologia myślenia. 2001 r. w pełni wykorzystując swą inteligencję. ale trudne do stosowania w praktyce. Sternberg zakwestionował także sensowność określanie II na podstawie uzyskanych wyników testu. Eysenck: Podpatrywanie umysłu. b) ustalić relację między nimi. PWN. Tyszka: Psychologia i poznanie. przy zastosowaniu różnorodnych technik pomiaru. Seligman: O inteligencji prawie wszystko. Człowiek inteligentny. Nie znaczy to. może demonstrować wysoką inteligencję w innej. M. Warszawa. c) określić ich podobieństwa. określić jej czysty poziom. PWN. M. 1969 r. 1995 r.J. Pietrasiński: Myslenie twórcze. Jeżeli np. Warszawa. Berline: Struktura i kierunek myślenia. Warszawa. WSiP. Warszawa. Materska. jeżeli ma możliwość. Są też one bardziej diagnostyczne niż czasami przypadkowe rezultaty. Gdańsk. istotą inteligencji. są zasadne.E r t l a (Kanada). uniwersalnie. GWP. Jest on przekonany. Literatura zalecana D. wprowadzoną przez J. Zgodnie z tą sugestią zaproponował on metodę analizy procesu rozwiązywania zdań testowych. że ludzie o wyższym II więcej czasu przeznaczają na rozpoznanie problemu. 1992 r. Warszawa. f) poprawnie go wypowiedzieć. w którym w którym będzie mógł działać efektywnie.

z którym człowiek miał do czynienia w praktyce. bowiem niekiedy występuje u c z e n i e u t a j o n e. Liczne próby autorskich definicji okazały się nieprzydatnymi i aktualnie najczęściej określa się u c z e n i e jako w z g l ę d n i e t r w a ł ą z m i a n ę z a c h o w a – n i a. np. Przytoczona definicja nie spełnia wymogów jednoznaczności. nowych umiejętności. trening. Z i m b a r d o). siłą faktu współuczestniczyli w tym procesie. Co więcej. przeciążenia. M a r – q u i s. D. nabywanie wiedzy. wynikających wyłącznie z działanie receptorów i efektorów. G. Dzięki niej organizmy uzyskują możliwość elastycznego reagowania na różnorodne procesy. mówiące. R. świadczący o „mądrości natury”. wypowiadania pierwszych słów. ważny. ale uboczny produkt tej podstawowej aktywności. Innymi słowy definicja pozwala wykluczyć z grupy wskaźników uczenia się takie zmiany zachowania. Tymczasem uczenie się jest procesem. jeżeli ktoś odpowiedział na pozdrowienie Litwina „Łaba diena”. Zmiany zachowania. Przyglądając się potomkom śledzili uczenie się chodzenia. gdy zwrot nie zostanie zapamiętany. Niemniej jednak pozwala ona zawęzić zakres pojęcia „uczenie się” do następstw doświadczenia. nawyków i przyzwyczajeń. Uczenie się definiowano odwołując się zarówno do właściwości procesu jaki skutków jego realizacji. a także przyswajanie wiadomości. występują one bez nagradzania czynności uczenia się. Ta wersja definicji ma też tę zaletę. Uczenie się jest najstarszym procesem psychicznym.115 Od czasu. a nieco później pierwszych kroków samodzielnego zdobywania pożywienia. utrwalanie. w którym ludzie nabyli zdolności obserwacji. owocujące niekiedy zupełnie niespodziewanie w różnych nieprzewidzianych okolicznościach. Zdolność uczenia się jest u człowieka i wielu gatunków zwierząt uwarunkowana genetycznie. nie przekładają się natychmiast na czynności wykonawcze. nieprzydatny w nowych. że eliminuje rozumienie uczenia się jako woluntarystycznego aktu. Uczenie się postrzegano również jako pochodny proces działania. Trzeba też pamiętać. obserwowane po czynnościach uczenia się. to miało miejsce zmiana zachowania. Nie należy jednak niedoceniać sprawności instynktu. Wskazywano na kojarzenie. nie ujawniające się w postaci zmiany zachowania. opiekując się potomstwem. nie powiązanego z procesami otoczenia. że wiele gatunków zwierząt jest wyposażona zarówno w mechanizmy instynktu. Rodzice. nie są jedynym wskaźnikiem efektów uczenia się. zmęczenia. Skutki takiego uczenia się pozostają w sferze mentalnej. jak i zdolność uczenia się. właściwego dla niższych form rozwoju ewolucyjnego. stykają się z procesem uczenia się. Instynkt bowiem to wyposażenie organizmu w sztywny program reagowania w typowych sytuacjach całego życia. dojrzewania. są elementem potencjalnym sprawności. W ł o d a r s k i proponuje uściślenie definicji przez wyłączenie z uczenia się wszelkich zmian zachowania. ale nie będzie ona trwałą. Zapewnia ona właściwe przystosowanie do środowiska i jest wyższym stopniem regulacji adaptacyjnej w stosunku do mechanizmów instynktu. Ph. które wynikają z działania środków farmakologicznych. . Z. H i l g a r d. występującą pod w p ł y w e m d o ś w i a d c z e n i a (E. W przypadku człowieka byłoby to zaspokojenie czystej ciekawości. zatem bliższe prawdy jest określenie eksponujące czynność. Podane sformułowanie wskazuje na skutki uczenia się. zarówno określenie „względnie trwała” jak i „doświadczenie” mogą być interpretowane na wiele sposobów. zachodzące w ich otoczeniu. następującej bezpośrednio po czynnościach uczenia się. starości itp. zmieniających się warunkach. „Uczący drugich sam się uczy”powiada przysłowie. Zgodnie z nią nie zalicza się do uczenia się czynności wykonanych jednorazowo. w niektórych przypadkach jest on zaskakująco dokładny. modyfikację. że u c z e n i e s i ę j e s t p r o c e s e m w z g l ę d n i e t r w a ł y c h z m i a n z a c h o w a n i a p r z e z n a b y w a n i e d o ś w i a d c z e n i a. odurzających.

prowadzącej do celu dążeń organizmu. badając ilość powtórek niezbędnych do zapamiętania określonej ilości bezsensownych zgłosek. następnie wygłodzone w ciągu 48 godzin i wpuszczone do labiryntu. dotykowego) przedmiotu i dźwięku jego nazwy prowadzi dokładnie do tego. niż podobne szczury. tego zaś z kolejnym itd Powstaje tym sposobem łańcuch skojarzeń. Repetitio est mater studiorum (powtarzanie jest matką uczenia) powiadali starożytni. a nieco dłuższa przerwa następująca po nich już przerywa kojarzenie i otwiera możliwość tworzenia nowej struktury. Trzy kropki. którzy przyswoili lub wytworzyli poprawny układ znaków. Ludzie. czyli właściwą wizję relacji w obrębie struktury świata. że w umyśle istot żywych tworzy się w wyniku rozpoznania otoczenia system znaków. że szczury. swoista mapa poznawcza. które jednak wcześniej nie przebywały w labiryncie Ten i podobne eksperymenty doprowadziły Tolmana do sformułowania hipotezy. np. Formy uczenia się. u wyjścia z którego ustawiono skrzynkę z pokarmem. przebiegały drogę do pokarmu szybciej (niekiedy bezbłędnie). w obrębie którego elementy są kojarzone. doświadczają tego. ujawnia się w praktyce życia codziennego. Pojawia się tu ciekawy problem wielkości odstępu czasowego. np. T o l m a n. a także uczenia utajonego. wówczas przy ponownym wystąpieniu jednego z nich. Takie właśnie skutki uczenia się obserwował i opisał E. a pojawiające się wyobrażenie przywodzi wspomnienie dźwięku nazwy. uwzględniając również organizmy zwierzęce. o czym pisał James: dźwięk nazwy aktualizuje wyobrażenie przedmiotu. nie uwzględniających zależności pomiędzy sprawnością myślenia a efektywnością działania albo dostrzegający wroga w każdym obcym najczęściej są narażeni na niepowodzenia życiowe. Powtarzając zgłoski lub słowa. J a m e s. czyli uczenie przez powtarzanie. mówimy o zaspokajaniu potrzeby eksploracji otoczenia. Ciekawym przykładem uczenia się asocjacyjnego jest przyswajania alfabetu Morse’a Zapamiętanie znaczeń układu kropek i kresek dokonuje się w tym procesie zarówno na zasadzie styczności w czasie jak i przestrzeni. wybitny twórca zrębów psychologii amerykańskiej działanie styczności ujął w formę zasady działania mózgu: ”Gdy dwa elementarne procesy mózgowe zachodzą razem lub bezpośrednim następstwie. Ludzie o wadliwych lub uproszczonych mapach poznawczych. Skutki działania mają swój początek w myśli. ma on tendencję do przekazywania swego pobudzenia na drugi”(Zasady psychologii). funkcjonują sprawnie. Jaka wielkość upływu czasu stanowi wskaźnik graniczny? Czy jest on stały czy zmienia się zależnie od okoliczności? . Znaczenie koncepcji Tolmana.116 ogólnie. jak w przypadku uczenia się wiersza. doprowadzamy do styczności czasowej zakończenia słowa pierwszego z następnym. I jest to jedna z poznawczych koncepcji uczenia się. Wielokrotnie powtarzana styczność obrazu (wzrokowego. struktura asocjacyjna. co nazywamy powodzeniem życiowym. ułatwiająca sprawne wykonanie czynności. Identyczne przekonanie żywił Ebbinghaus. Zauważył on. W. adekwatną do rzeczywistości mapę poznawczą. Od wieków stosowane i najwcześniej poznane jest uczenie się asocjacyjne. Mądre wychowanie rodzinne. które przebywały przez pewien okres czasu w labiryncie i których nie uczono wtedy pokonywania trasy od startu do wyjścia. wysoki poziom inteligencji jednostki sprzyjają tworzeniu i osiąganiu takiego stanu rzeczy. Mechanizm kojarzenia leży u podstaw uczenia się nazw przedmiotów i czynności. następujące po sobie w krótkim odstępie czasu łączą się w znaczącą całość (litera s). dobre wykształcenie szkolne. zapamiętany wiersz.

Uczenie się asocjacyjne jest w znacznym stopniu przypadkowe. a drugi śledzi proces kruszenia się kredy. ze stojakiem. Obiektem jego badań było zachowanie psów.natomiast psychologowie amerykańscy preferują określenie „reakcja bezwarunkowa”(RB). Te proces przekształcania BO w BW. czyli nadawania mu właściwości wywoływania reakcji. Nastąpiło w y g a s z e n i e reakcji na ten typ bodźców. bowiem odbywają się one poza świadomością. początkowo reagował na światło każdego koloru. Poznając np. zostaje pobudzony działaniem b o d ź – c a b e z w a r u n k o w e g o (BB). laureatowi Nagrody Nobla. nie zawsze daje się ukierunkować na cel.(tu miejsce na fantazję). nie warunkując bodźców świetlnych innych kolorów. P. Po kilku powtórkach pies zaczynał się ślinić na widok zapalającego się światełka (dźwięku metronomu). na który został uwrażliwiony genetycznie. W eksperymencie Pawłowa pies. W układzie eksperymentalnym proces ten wywołano podając pokarm tylko po zaświeceniu się żarówki białej. Zawsze ma silne zabarwienie subiektywne. Warunkowanie klasyczne. a jeszcze inny. niż o zależnościach w świecie obiektywnym. Jednym z nich jest g e n e r a l i z a c j a b o d ź c a. Eksperyment przebiegał według następującego schematu: demonstrowano psu pewien bodziec (światło żarówki. Znaczyło to. Po stwierdzeniu tego stanu rzeczy demonstrowano BO i bezpośrednio po tym podawano pokarm (sproszkowane mięso) do pyska psa. Po kilku powtórkach pies zaprzestał wydzielania śliny na światło kolorowe. gdy w jego pysku pojawi się pokarm.. a dokładniej ich reakcje na pojawienie się pokarmu. Pies nie reagował na stymulację tego typu. na lekcji w klasie szkolnej jeden z uczniów zwraca uwagę na treści zapisywane na tablicy. uwarunkowany na światło żarówki. P a w ł o w o w i. Pies zaczyna wtedy się ślinić.. W procesie warunkowania obserwuje się szereg zjawisk wiążących się z uczeniem. Reakcje na BW nazywamy r e a k c j a m i w a r u n k o – w y m i (RW). inny z upragniony stopniem szkolnym. czyli takiego. Organizm psa. Jest to odruch wrodzony. Dokładny opis tego zjawiska zawdzięczamy I. twórcy eksperymentalnej metody badań warunkowania. Oto np. Proces skojarzeń jest trudno sterowalny. stanowią jeden z automatyzmów. zbliżonej do RB (ślinienie się podobnej intensywności) nazwano w a r u n k o w a n i e m. rosyjskiemu neurofizjologowi. Nawet w zbliżonych do siebie sytuacjach poszczególne osoby odrębnie kojarzą elementy. Podobnie dla człowieka nie kształconego muzycznie wszystkie style muzyki nowoczesnej stanowią nie zróżnicowaną stymulację dźwiękową. Pawłow nazwał go o d r u c h e m b e z w a r u n k o w y m (OB). . zależy od okoliczności i specyficznej zbieżności zdarzeń lub procesów. bo to wydało mu się najbardziej interesujące. że BO nabrał właściwości podobnych do BB i przekształcił się w b o d z i e c w a r u n k o w y (BW). były to b o d ź c e o b o j ę t n e (BO). dźwięk metronomu) i obserwowano wydzielanie śliny. Tak przygotowanego psa oswajano z warunkami środowiska laboratoryjnego. Rezultaty uczenia się asocjacyjnego zatem bardziej świadczą o strukturze naszego umysłu. Aby dostrzec różniące ich właściwości. zapewniający właściwe funkcjonowanie systemu trawiennego organizmu. musi wystąpić proces r ó ż – n i c o w a n i a. Aby dokładnie kontrolować działanie OB psa poddano operacji wyprowadzenia slinianki na zewnątrz pyska. alfabet Morse’a jeden osobnik skojarzy trzy kropki z trzema legendarnymi braćmisłowianami: Lechem. Czechem i Rusem.117 Istota skojarzeń nie jest znana. Uczenie się realizuje się między innymi poprzez warunkowanie klasyczne. w jakim go umieszczano i rozpoczynano eksperyment właściwy. co umożliwiło zbieranie śliny w probówce i dokładne mierzenie ilości jej wydzielania. osadzonych w sferze nieświadomości.

dla trzewiowych wynosi . Odwoływali się do nich liczni behawioryści. W nowym środowisku. pokazującej niemiłe cechy tej osoby..środowisko spełnia uczenie się. Jednak.in. że już jako BW mogą wywoływać zarówno reakcje propulsywne jak i awersyjne. rozumiane jako umiejętność właściwego reagowanie na zmienność środowiska. Ten rodzaj hamowania nazywa się h a m o w a n i e m w e w n ę t r z – n y m. Pokazują one również. BB oraz BW pobudzają organizm do reagowania w określony sposób. Czerwone światło może być bodźcem zapowiadającym pojawienie się pokarmu lub pobudzającym seksualnie (eksperyment z przepiórkami japońskimi). przyciągającego uwagę mimowolną. w mózgu występuje h a m o w a n i e jego działania. Interesującą rzeczą jest to. Najczęściej zdarza się to w okolicznościach przypominających sytuacją uwarunkowania. w pewnych okolicznościach może wywołać żywe wspomnienie kiedyś zaistniałej sytuacji W procesie uczenia się niektórych czynności występuje wzajemne powiązanie przedstawionych procesów. Niektórzy Polacy starszego pokolenia na dźwięk mowy niemieckiej odczuwają silne emocje negatywne. wytworzenie reakcji unikanie na bodziec w postaci pięknego kwiatu okazało się skrajnie trudnym zadaniem. To wyjaśnia fakt pozytywnego reagowania na osobę bardzo lubianą (matkę. narzeczoną) mimo zasadnej i surowej krytyki. w Stanach Zjednoczonych.118 W procesie warunkowania BO nabierają właściwości BB. I chociaż zupka podana w innym naczyniu ma te same walory smakowe. że niektóre BO bardzo trudno uwarunkować awersyjnie.. Watson. Ale ten proces również nie ma charakteru mechanicznego. Silne emocje sytuacyjne czynią generalizację bardzo trwałą. dzielącego SW od BB. wyhamowywany. Np. to w następstwie pojawi się proces różnicowania. Dla reakcji ruchowych optymalny czas nie przekracza sekundy. dostrzeżono nowe aspekty wyników badań rosyjskiego eksperymentatora. Badania Pawłowa znalazły licznych kontynuatorów m. wynikłe z działania silnego bodźca. że generalizacja łączy w całość bodźce istotne i nic nie znaczące kontekście danej reakcji. a przeciwstawia mu się h a m o w a n i e z e w n ę t r z n e. wolnym od grupowego myślenia szkoły powłowowskiej. jakaś melodia. Np. tzn. inaczej czynność nie osiągnie niezbędnej biologicznie lub kulturowo efektywności. gdy BW traci swą moc sygnalizacji i RW nie spełnia swej funkcji biologicznej. bowiem znane jest zjawisko samorzutnego odnawiania się właściwości BW. Inaczej mówiąc BO można przekształcić w sygnał dążenia lub unikania. Organizmy żywe mają naturalną skłonność szybszego uczenia się (przez warunkowanie) znaczenia bodźców ważnych dla ich przetrwania i pomijania skojarzeń nieistotnych. Jeżeli występuje przesadna generalizacja. może też wywoływać cofanie ręki. a BW tracący swą nabytą właściwość jest kasowany w mózgu. już zapomniana. Przede wszystkim rozpoznano dokładnie proces warunkowania. dziecku wydaje się ona bardzo niesmaczną. Stwierdzono. lecz określenie „krótki” zmienia swe znaczenie zależnie od typu warunkowanej reakcji. gdy sygnalizuje uderzenie prądem. gdy zapowiada silny podmuch strumienia powietrza. Opisane zjawiska pokazują jaką role w procesie regulacji układu organizm. dziecko lubi jeść zupkę mleczną ale tylko z kubeczka z rysunkiem misia. Np. Bywa jednak i tak. że wyniki warunkowania zależą od wielkości czasu. lub nasilenie mrugania. Ogólnie rzecz biorąc skuteczne warunkowanie dokonuje się w krótkim odstępie czasu między tymi bodźcami. Historia naszych uwarunkowań jest zatem jedną z determinant naszej osobowości. bowiem nastąpiła generalizacja okrucieństwa prześladowań i równoczesnego posługiwania się mową niemiecką. w tym J. a także wskazuje na biologiczno-ewolucyjne uwarunkowania uczenia się przez warunkowanie. że efekty uczenia się nie petryfikują się lecz ulegają ciągłej modyfikacji.

Dla organizmu BW warunkowy ma swoistą wartość jedynie wtedy. BW przestaje działać tuż przed pojawieniem się BB. że związki warunkowe tworzą się tym łatwiej. Nie w pełni przekonało to zwolenników teorii dwu procesów. Eksperymentalna próba rozstrzygnięcia. daje ono także trwalsze efekty. że warunkowanie przebiega szybciej wtedy. Uwzględniając relacje czasowe wyróżniono cztery układy bodźców. gdy BW różni się wyraźnie (silniejszy. przypadkowych bodźców z otoczenia. określany jako w a r u n k o w a n i e n a s t ę p c z e. typowym dla człowieka. że BW i BB działają w przedziale tego samego odcinka czasu. Szczury jakby unikały już zbędnego przeciążenia informacyjnego. że warunkowanie nie jest procesem mechanicznego kojarzenia. to szybko zanika.119 5-15 sekund. służącym rozpoznawaniu „komunikatów” (sygnałów) środowiska. im większe jest prawdopodobieńswo wystąpienia BB po BW. pierwsza zwana S – S i druga. Występuje tu styczność w czasie obu bodźców. bądź tylko światłem Okazało się. Jasnym stało się. a po utrwaleniu związku BW z BB dodano dodatkowy element w postaci światła. Bodziec warunkowy jest tu prezentowany w postaci śladu pamięciowego. gdy sygnalizuje. to dojdziemy do wniosku. iż czynnikiem ułatwiającym warunkowanie jest z n a c z e n i e i n f o r m a c y j n e BW. Bodźcem warunkowym w tym stadium badań było połączenie ton + światło. działającego na zasadzie . bodźce warunkowe nazywał pierwszym układem sygnałowym.RW. E. Dodatkowych informacji o procesie warunkowania dostarczył eksperyment L K a m i n a. Pawłow był świadomy tego stanu rzeczy. m. Tymczasem Pawłow twierdził. R o s c o r l a i współ pracownicy wykazali. S – R. lecz utrwala się związek BW. Natura wyposażyła organizmy zwierzęce w zdolność rozpoznawania sfery bardziej i mniej prawdopodobnego zagrożenia lub korzyści. Fakt ten nazwano efektem blokowania. Roscorla i L. Najszybciej przebiega warunkowanie w dwu pierwszych układach. a dla uwarunkowania reakcji lęku kształtuje się w granicach od sekundy do paru minut. czyli sygnałom słownym. Natomiast warunkowanie jednoczesne jest niemal zupełnie nieskuteczne. uzależniając od tego szybkość uczenia się. W dalszej fazie badań uderzenie prądem sygnalizowano szczurom obu grup bądź tyko tonem. przeciwstawnym drugiemu układowi sygnałów. Jeżeli uwzględnimy to. Trzeci układ jest w a r u n k o w a n i e m r ó w n o c z e s n y m. a wsteczne. W grupie drugiej od początku łącznie ton + światło zapowiadały uderzenie prądem. wcześnie doszli do przekonania. natomiast szczury z grupy pierwszej tylko na ton. ma tę właściwość. lecz poznawczym. G u t h r i e. R. Ukształtowały się zatem dwie teorie. że szczury z grupy drugiej reagowały na oba elementy BW. zapowiada pojawienie się czegoś pożądanego lub niebezpiecznego. w innej terminologii S b i S w . Kamin przemawia za drugą. że warunkowanie stanowi skojarzenie (teoria skojarzeń wciąż określała jego myślenia) dwu bodźców: BB i BW. kontrastujący) od innych. że warunkowanie tworzy związek pomiędzy BW i odpowiednią reakcją. co znaczy. W drugim. Znaczy to. w a r u n k o w a n i e w s t e c z n e. zapowiadającym uderzenie prądem był ton. Po zatem eksperyment ten pokazuje. Jest on elementem w procesie kształtowania relacji organizm-środowisko. Badacze amerykańscy. tzn warunkowania klasycznego.Jeżeli nie spełnia tego warunku jest pomijany (efekt zacieniania). której podjęli się wyżej wymienieni R. lecz dopiero R. że BW występuje po BB. jeżeli pojawi się. Pierwszy. in. że BW poprzedza BB i trwa aż do pojawienia się BB. I czwarty paradygmat. w a r u n k o w a n i e ś l a d o w e. charakteryzuje się tym. że przynajmniej w niektórych warunkach nie następuje kojarzenie BW z BB. że proces warunkowania rządzi się zasadą ekonomiczności i sygnał dodawany do sprawnie funkcjonującego nie jest przyswajany. W jednej grupie szczurów BW.

wcześniej neutralny nabiera silnego zabarwienia negatywnego. bądź roztwór cukru. Z biegiem czasu.M. wypadkiem samochodowym lub czymś podobnym. nawet po kilkugodzinnej przerwie od pierwszego spożycia. oczywiście uwzględniają odmienność pożywienia każdego gatunku. napadem. R. Podobne rezultaty otrzymano stosując przedstawiony zabieg wobec kojotów. ze zwierzęta te napojone w laboratorium wodą napromieniowaną. szopów. wykorzystano je dla celów praktycznych. natura zatem wypracowała mechanizm niezmiernie efektywny szybkiego ostrzegania przed tym. drżenie rąk i inne. Równie zaskakujące jak wyniki badań Garcii okazały się rezultaty rozpoznawania przedawkowania narkotyku. o którym w następnej partii rozdziału. jako przyczyny śmierci narkomanów. nadal widok popularnego „tatara” wywołuje u mnie odruch wymiotny. rodzaj naczynia na wodę) badacze stwierdzili. Kilka zabiegów doprowadziło do wytworzenia się tolerancji na heroinę i nastawienie na zabieg z . dźwięk. kruków i innych zwierząt. gwałtem. widoki. Mimo upływu tak znacznego odcinka czasu. Silne przeżycie powoduje wtedy nadzwyczaj trwałe połączenie BW z reakcją bezwarunkową. wywołującą po pewnym czasie wymioty. nasycone środkiem. in. S. więc kłopotliwe. Początkowo specjaliści od problematyki uczenia się przyjęli wyniki badań Garcii z niedowierzaniem. że uczenie się jest podporządkowane zasadzie przetrwania organizmu. że zwierzęta reagowały na smak wody. a związek się utrwalał. Działanie podobnego mechanizmu zaobserwowano również u ludzi. działającego na zasadzie pożądanego skutku (efektu). pocenie się. w miarę narastania obserwacji potwierdzających istnienie takiego mechanizmu również u innych zwierząt. Powyższe odkrycie podważyło dotychczasowe przekonanie. powodującym wymioty. samochodu w nim uczestniczącego wywołuje u poszkodowanego silne emocje i zmiany funkcji organizmu. goryli. zainteresował się skutkami napromieniowania (wciąż przeprowadzano próby z coraz to doskonalszymi technicznie bombami nuklearnymi) i podjął badania eksperymentalne tego problemu na szczurach. Odkrycia Garcii i współpracowników świadczy o tym. Jeden ze współpracowników Garcii. zawierającego bez smakowy środek wymiotny. S e l i g m a n. obraz. Po przeprowadzeniu szeregu eksperymentów sprawdzających trwałość warunkowania na różne bodźce. Stosując warunkowanie awersyjne niektórzy hodowcy uniknęli strat. Współczesne badania warunkowania klasycznego doprowadziły do wielu. wywołanym np. podawane w laboratorium (światło. Reakcje tego typu są trudne do wygaszenia. uwarunkował awersyjnie wilki na mięso owiec. Widok miejsca wypadku. S i e g i e l wstrzykiwał szczurom w określonym porządku na przemian bądź heroinę. a bodziec. nie zabijając przy tym szkodników. dość zaskakujących odkryć. np. że ten rodzaj związku kształtował się jedynie na szkodliwe dla organizmu substancje. C. John G a r c i a. Piszący te słowa 50 lat temu spożył z apetytem studenckim porcję befsztyku tatarskiego ze skutkiem odroczonym. już po jednym spożyciu szkodliwej dla zdrowia organizmu wody. a nawet nie zbliżały się do niej. Wraz z R. Podobnie zachowały się po spożyciu słodkawego płynu. Gustavson. unikały picia wody o tym smaku. Rezultatem warunkowania awersyjnego może być uogólniona reakcja lękowa. Pojawia się ona zazwyczaj po silnym przeżyciu strachu. charakteryzował je m. K o e l l i n g i e m stwierdzili. przyśpieszona praca serca. natomiast nie tworzył się bodźce typu światło.120 styczności i instrumentalnego. Szczury. wykształciły awersje do jej smaku. ale podobnym do wyżej opisywanych. Tymczasem u szczurów Garcii reakcja wymiotna następowała parę godzin po spożyciu wody. W następstwie tego wilki przebywające w pomieszczeniu z owcą nie atakowały jej. że czas pomiędzy BW a RW musi być bardo krótki. Okazało się także. co szczególne zagrażające jego życiu.

a w grupie drugiej aż 82%. aż w końcu. wychodząc z założenia. Jeżeli dalsze badania potwierdzą przedstawione związki. . co Pawłow warunkowania klasycznego. w czasie przypadkowego spotkania „kompana”. a drugiej grupie w czasie otrzymywania roztworu cukru. Stwierdził. a uczeniem się pozdrawiania w formie uchylania kapelusza. zaskakującej.warunkowanie instrumentalne. w instrumentalnym prawdopodobieństwo wystąpienia reakcji w danej sytuacji. Wiemy też. że proces ten przebiega podobnie u zwierząt i ludzi. mniej więcej w tym samym czasie. ale nie jedyną formą aktywności tego rodzaju. że jest jedną. Umieszczone w klatce powtórnie zachowują podobnie jak nowicjusze. Badania procesu uczenia się instrumentalnego rozpoczął E. Zbudował on skrzynkę problemową. natomiast w drugim. spełniającym rolę BW. Analiza 10ciu przypadków śmierci narkomanów z przedawkowania wykazała. L. natomiast warunkowanie instrumentalne wywołuje z a c h o w a n i e s p r a w c z e. Warunkowanie klasyczne w przekonaniu Pawłowa miało być podstawowym mechanizmem uczenia się. Warunkowanie instrumentalne. które opisał i uporządkował teoretycznie. że jest bardziej skomplikowaną. Znawcy problematyki uczenia się dostrzegają różnice pomiędzy procesem np. poprzedzona BW przygotowuje organizm. Drapią podłogę. po kilku próbach zwierze nabywa umiejętności uwalniania się z klatki. uczenia się znaczenia kolorów w świetlnej regulacji ruchu. konkretnie kotów. naciskają łapą na wystające końcówki. Natomiast wstrzyknięcie zaskakujące nie napotyka oporu systemu obronnego. zupełnie przypadkowo. że 7-miu z nich zażyło narkotyk w sytuacji nowej. Mogło tak się stać np. że koty zamknięte w klatce. profesor Columbia University w Nowym Yorku. Sformułował hipotezę. odpowiednie służby zyskają kolejny środek przeciwdziałania bezsensownej śmierci ludzi. że sygnalizowana iniekcja heroiny. że BW w warunkowaniu klasycznym wywołuje z a c h o w a n i e r e a k t y w n e. pochylania głowy lub szeregu innych gestów.121 odpowiednia substancją. aż w końcu. pojawiające się spontanicznie na określony bodziec. niż przypuszczał jej twórca. W warunkowaniu klasycznym o rezultacie uczenia się świadczy prawdopodobieństwo zastąpienia BB przez BW. drzwiczki której otwierały się po odsunięciu rygla lub pociągnięciu za sznurek. który sam zażywając poczęstował także spotkanego kolegę. Dzisiaj wiemy. T h o r n d i k e. Do tak przygotowanego pomieszczenia wpuszczał kota. Interpretując wyniki Siegiel odwołał się do mechanizmu warunkowania klasycznego. pociągną za sznurek lub przesuną rygiel i otworzą drzwiczki. tzn. Różnica między nimi polega na tym. nie zostało ono zatem poprzedzone „ceremoniałem” przygotowywania zastrzyku. czyli siła związku pomiędzy zachowaniem a jego konsekwencjami (nagrodą lub karą). czyli ukształtowane naturalnie. Jako dobry obserwator dostrzegł szereg właściwości uczenia się. gryzą pręty klatki. że w grupie pierwszej zginęło 31% osobników. ale jednej grupie w tym czasie. Kolejne próby uwolnienia z klatki już dokonują sprawniej i szybciej. Ciekawostką jest to. zwiększając jego odporność na skutki jej działania. że już Pawłow dostrzegł mechanizm działania uodporniającego bodźców warunkowych. zamykał drzwiczki i obserwował zachowanie zwierzęcia. Skutek zabiegu był taki. Badał uczenie się zwierząt. w którym dostawały heroinę. W pierwszym przypadku występuje warunkowanie klasyczne. czyli ciąg czynności oddziałujących na środowisko. pojawiającego się przy nowych odkryciach. Winno to uczulać nas na niebezpieczeństwo nadmiernego optymizmu. więc działa silnie destrukcyjnie. starają się usilnie wydostać się na zewnątrz. Po osiągnięciu tego stanu rzeczy wstrzyknięto szczurom podwójną dawkę heroiny.

przypadkowo trafiając na właściwe działanie. Jeżeli jest to przyjemność to koneksja utrwala się. 3) zachowanie. szczur i przycisk. np. plastikowa imitacja węża. przekręcenie. naciskanie dźwigienki wyłączającej uderzenie prądem jest czynnikiem wzmocnienia negatywnego. 2) uczące się zwierzę znajduje rozwiązanie problemu (wyjście z klatki) m e t o d ą p r ó b i b ł ę d ó w. badającym uczenie się zachowań sprawczych. Zgodnie z nim przyjemność. wyposażenie samochodu w grający melodie bądź głośny klakson. Pozostałe wątki poglądów Thorndike’a uznał za zbędny balast subiektywistyczny. Wbrew . zdenerwowania. działania mechanizmu nagrody. Może to być zniszczenie. Nie satysfakcjonowało go jednak obserwowanie pojawiania się reakcji pod wpływem przypadkowych czynników środowiska. Celowi temu służą niektóre zabawki. W z m o c n i e n i e p o z y – t y w n e ma miejsce wtedy. wrzucający pigułkę pokarmu do wnętrza skrzynki. Jest to zjawisko rozprzestrzeniania się prawa efektu. Prawo to mówi. Dążył więc do opracowania procedury kształtowania reakcji. B. z okienkiem u góry. np. Mechanizm. nawiasem mówiąc Skinner nie lubił nazwy „skrzynka Skinnera”. albo wielkie „bum” na wojnie czy w czasie fajerwerku. ale pojęcie nagrody uznał za niewystarczająco precyzyjne. przewrócenie. to zostaje osłabiona. umożliwiał eksperymentatorowi nagradzanie pożądanej reakcji zwierzęcia. przybierającego wyżej przedstawione formy. podziwu. umożliwiającym obserwację umieszczonego w niej zwierzęcia. zdziwienia. gdy za odpowiednie reagowanie zwierze otrzymuje pokarm lub inny czynnik wzmacniający prawdopodobieństwo powtórnego wystąpienia danej reakcji. Pogląd ten.122 Konkluzje z tych obserwacji są następujące: 1) uczenie się przebiega wolno. Ramka 16 Nieco inne rozumienie efektu przedstawił R. I to właśnie jest motywem działania. Było to dość skomplikowane urządzeni. utrwala się na zasadzie e f e k t u (p r a w o e f e k t u). że uczenie się dokonuje pod wpływem nagrody (prawo efektu). zwane skrzynką Skinnera. S k i n n e r. wyposażone w elektroniczną aparaturę rejestrującą wiele parametrów zachowania badanych zwierząt. Jego zdaniem ludzie odczuwają p o – t r z e b ę e f e k t u w postaci widocznej zmiany w otoczeniu. jeżeli przykrość. White. Sprawca dowolnego efektu odczuwa satysfakcję z wywołanej zmiany i nabiera poczucia skuteczności działania. że nagradzane zachowanie utrwala się. Może to być wzbogacenie o nowy element. Pozostał konsekwentnym behawiorystą. że kojarzeniu bodźca i reakcji towarzyszy określony stan emocjonalny. czołowy reprezentant nurtu badań warunkowania instrumentalnego. Z myślą o niej skonstruował urządzenie. prowadzące do rozwiązania. służące do badania. Thorndike sądził. określonego w założonym programie. Skinner podzielał pogląd Thorndike’a. zwany koneksjonizmem charakteryzuje się podkreśleniem znaczenia następstw uczenia się. jak w przypadku dziecka hałasującego grzechotką albo walącego w bęben. dokonuje się przez wielokrotne powtarzanie czynności. Jej podrzucenie komuś na stolik pod rękę lub na kolana wywołuje zwykle gwałtowny odruch unikania i efekt śmiechu obserwatorów. wynikająca z wyuczenia się jednej czynności. przenosi się na dalsze. F. nawiązał do problematyki prawa efektu. ogólniej: do celu. Wyglądało ono jak skrzynka. którego dziobania miał się uczyć gołąb. Zastąpił je pojęciem „wzmocnienie”. wyrzucenie czegoś napotkanego na drodze. podjął się bardziej ambitnego zadania w postaci poznania procesu kształtowania reakcji. przestrachu lub śmiechu. wyróżniając odmianę pozytywną i negatywną. W sferze społecznej i psychicznej efekt występuje w postaci reakcji zaskoczenia. W środku znajdowała się dźwigienka. przez styczność. której naciskania miał się nauczyć np. W z m o c n i e n i e n e g a t y w n e z kolei eliminuje działanie czynnika awersyjnego. następujące bezpośrednio po niej.

Po każdych np. gdyż zwiększa to szansę otrzymania nagrody.za każde wykonanie ruchu zbliżonego do oczekiwanego. a ruchy z punktu widzenia badającego niecelowe nie były wzmacniane. ale jego efekty są bez porównania trwalsze. W dalszych badaniach stwierdzono. to rozkład o s t a ł y c h p r o p o r c j a c h. Poza tym odkryto. Uczenie się w przypadku tego trybu wzmacniania przebiega wolniej. W procedurze tej najczęściej stosował m e t o d ę p r z y b l i ż e ń. nie odwoływał się do naturalnego repertuaru zachowań badanego zwierzęcia. szczura lub gołębia. bowiem nie wiadomo po ilu reakcjach wystąpi wzmocnienie. nagroda „za dzieło”. Wyłączenie zrzędy z towarzystwa jest przykładem wzmocnienia negatywnego i miłej nagrody dla towarzystwa. że łatwo nauczyć gołębia dziobania w tarczę. uderzenie prądem. nie wzmacniane zanikały. Przy takim porządku wzmocnień reakcje zwierząt są bardzo częste. Jedną z bardziej znaczących zasług Skinnera jest dokładne rozpracowanie problemu wzmocnień. dwudziestu reakcjach następuje wzmocnienie. gdy dana reakcja jest wzmacniana tylko w niektórych przypadkach. gdy jest on głodny i machania skrzydłami w celu uniknięcia szoku elektrycznego. dezaprobata słowna. Z wyżej opisanym wyposażeniem technicznym i teoretycznym przystąpił Skinner do badań właściwości warunkowania instrumentalnego. Wygłodzone zwierze. Badał on skuteczność wzmocnień w zależności od ich rozkładu. niż przy wzmacnianiu regularnym. Karą jest działanie czynnika karzącego. Reakcje wzmacniane utrwalały się (prawo efektu). gdyż wymagało ono przezwyciężenia owych tendencji naturalnych. Jednak nauczenie machania skrzydłami po to. Pierwszy. Takie postępowanie nazwano m o d e l o w a n i e m z a c h o w a n i a. lecz nagrodą. Takie reakcje są bowiem zbieżne z naturalną tendencją zachowań tych ptaków. tzn. co łącznie prowadziło do ukształtowania wyobrażonego przez eksperymentatora zachowania sprawczego. Uczył gołębia np. Skutkiem takiego działania jest szybkie uczenie się i równie szybkie wygasanie reakcji po zaprzestaniu wzmocnień. że Skinner w przeciwieństwie do Thorndike’a. Może nim być np. czyli takiego. wykonywania tanecznych ruchów walca lub chodzenia po linii liczby osiem. R o z k ł a d o z m i e n n y c h p r o p o r c j a c h charakteryzuje się dużą niepewnością. który zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia danej reakcji. Skinner sądził. Jego optymizm okazał się jednak nieco przesadzony. Tego stanu doświadczają grający w Lotto.reślonego reagowania przed zbliżaniem się czasu wzmocnienia. I tak w r o z k ł a d z i e r e g u l a r n y m w z m o c n i e ń każda pożądana reakcja jest nagradzana. pojawiających się następstw określonej reakcji. okazało się zadaniem bardzo trudnym. Skinner wyróżnił cztery odmiany nieregularnego rozkładu wzmocnień. Powoduje to nasilenie ok. że zwierzęta szybko tracą nabytą formę zachowań i powracają do naturalnych jego form. uwalniającą od działania stymulacji awersyjnej. R o z k ł a d n i e r e g u l a r n y w z m o c n i e ń występuje wtedy.123 pozorom negatywny czynnik wzmacniający nie jest karą. że metodą warunkowania instrumentalnego da się wytworzyć dowolną formę zachowania. Przypomina to wizyty w urzędzie: nie wiadomo kiedy zastanie się właściwego urzędnika w . wpuszczano do skrzynki Skinnera i rozpoczynał się proces kształtowania zachowania sprawczego. Zauważmy. by otrzymać pokarmi i dziobania w celu uniknięcia uderzenia prądem. zwierze otrzymywało nagradzającą pigułkę (wzmocnienie). W skinnerowskim systemie pojęć występuje także „kara” i „czynnik karzący”. Przy takim układzie wzmocnień słabnie reagowanie bezpośrednio po wzmocnieniu i nasila się przed jego kolejnym wystąpieniu. lecz zmierzał do wytworzenia nowych form zachowania. R o z k ł a d o s t a ł y c h o d s t ę p a c h c z a s o w y c h określa wzmacnianie każdej reakcji po upływie określonego czasu od ostatniego wzmocnienia. I wreszcie rozkład o z m i e n n y c h o d s t ę p a c h c z a s o w y c h wprowadza ciąg wzmocnień nieregularnych czasowo. pominięcie w awansie i mnóstwo innych. jakby losowo.

że staną się one w a r u n k o w y m i c z y n n i k a m i w z m a c n i a j ą c y m i. Nazwał go b o d ź c e m d y s k r y m i n a c y j n y m. Przekonano się. Uczeń Skinnera R. Można jednak bodźce obojętne tak uwarunkować. Zasadę tę potwierdzono również w badaniach laboratoryjnych. Szympansy „pracowały”. Nie jest on sygnałem innego bodźca. H e r r n s t e i n wykazał. Np. dyplomy. to mama sugeruje:” Odrób lekcje. że samo wzmocnienie nie wystarcza w niektórych sytuacjach do wywołania zachowania sprawczego. że zwierzęta różnych gatunków kierują się zasadą dopasowania. Zachowanie zatem nie jest wzmacniane przez pokarm. że „im dalej w las. zaszczyty są egzemplifikacją innych społecznych warunkowych czynników wzmacniającymi. Jednak dla organizmu pozbawionego możliwości ruchu. że dla jej realizacji dziecko z zapałem bierze się za odrabianie lekcji.). antylop BW. picia lub seksualne. ponieważ zwierzęta trawożerne rozróżniają zachowanie lwa polującego i nasyconego. na którym od czasu do czasu pasą się stada. Okazuje się. że w środowisku występują jednocześnie dwa rozkłady wzmocnień. P r e m a c k. jak BW. Stwierdził on. Zdarza się bowiem. w wychowaniu.” Czynność pójścia do kina jest tak atrakcyjna. Dzieje się tak. instr. lecz wskazuje na prawdopodobne następstwa zachowania. Innymi słowy zwierzęta lub ludzie będą dążyć do ich zdobycia dla ich samych. częstość danych zachowań uzależniają od częstości uzyskiwanych wzmocnień. Wykorzystuje się ją także w życiu codziennym. a pozwolę ci odrobić lekcje” nie okaże się mobilizującą. funkcjonujących podobnie do pieniędzy Jeszcze bardziej wzbogacił (i skomplikował !) mechanizm wzmacniania D. zapowiadającym niebezpieczeństwo. Czynność bardziej pożądana wzmacnia mniej pożądaną-to treść zasady Premacka. Stare ludowe przysłowie mówi. W czasie uczenia świeciła zielona lampka . wzmacniano pigułką pokarmu. a uciekają jedynie wtedy. a koniecznie pragnie pójść do kina. W laboratorium uczono gołębie dziobania w przycisk (zach. a następnie tylko żetony. czynności. W naturalnym środowisku widok lwa jest dla np. sporcie. Narzuca się tu nieodparcie analogia do ludzkiego wysiłku ukierunkowanego na zdobywanie pieniędzy. Najczęściej na jej szczycie znajdują się te „najbardziej upragnione”: jedzenie. niekiedy nawet uciążliwych. lecz przez atrakcyjną dla wygłodzonego organizmu czynność jedzenia. Uczenie się instrumentalne okazało się bardziej skomplikowane. tym więcej drzew”. Nie da się jednak czynnością mniej atrakcyjną wzmocnić czynność bardziej atrakcyjną. Jednak rzucają się one do ucieczki po spostrzeżeniu tego drapieżnika tylko w niektórych przypadkach. W pewnym eksperymencie z szympansami wzmocnieniem były rodzynki. Jeżeli dziecko nie chce odrabiać lekcji. że każdy organizm w danym czasie doświadcza określonej hierarchii czynności. niż pierwotnie przypuszczano. Potwierdzono ją w szeregu eksperymentów. a pójdziesz do kina. Czynnikami wzmacniającymi w laboratorium były zazwyczaj pokarm lub woda. o stałych i zmiennych odstępach czasowych. gdy widok zapowiada napaść. wymienialne na rodzynki. że nawet tak rozbudowana analiza wzmocnień nie oddaje w pełni złożoności mechanizmu uczenia się i czynników regulujących zachowanie zwierząt w warunkach naturalnych. polujący lew może czyhać na stada stale pojawiające się u wodopoju o kreślonej porze lub zaczaić się przy pastwisku. czynnością ze szczytu hierarchii będzie swobodne poruszanie. by zdobyć żetony. Skinner musiał więc wprowadzić dodatkowy w stosunku do mechanizmu warunkowania element wpływający na przebieg uczenia się. Po jakimś czasie zaczęto podawać łącznie rodzynki i żetony. Propozycja „Pójdź do kina. Aby to zrealizować organizm może wykonać szereg innych. pracy. Potwierdziło się ono także w przypadku badań Skinnera.124 miejscu pracy. Ordery. Badana zwierzęta przy tym systemie wzmocnień reagują ciągle. i każde dziobnięcie. ale niezbyt intensywnie. np. aż do utrwalenia związku.

Dotyczy to przede wszystkim procesów nagradzania i karania. gdy znika groźba kary. że czynniki warunkujące mogą zwiększać swą skuteczność pod wpływem działania innego czynnika. to wskazane byłoby jednoczesne nagradzanie za zachowanie alternatywne. gdy nagroda jest odbierana jako podkreślenie kompetencji osoby. że szef jest wściekły z jakiegoś tam powodu. budzą niechęć. Zjawisko to badał i szczegółowo opisał M. a nawet nienawiść do osób lub instytucji je stosujących. że gdy nie świeciła. ale nie eliminuje jej na przyszłość. że dotkliwe kary są skuteczniejsze od łagodnych. że ukazuje drogę wyjścia z sytuacji. Układ wzmocnień: bodziec dyskryminacyjny-zachowanie sprawcze-skutek nazwał Skinner z b i e ż n o ś c i ą t r ó j c z ł o n o w ą. natomiast kara. Gdy zaproponowano dzieciom. osoba X czyta wiele książek. nowego zachowania. Wniosek stąd taki. S e l i g m a n i S. najczęściej źle stosowane. wiedząc. od bezpośredniego wystąpienia kary po reakcji. M a i e r. Ostatnie sformułowanie wskazuje. walorów jej czynności zachowanie takie zostanie wzmocnione. Występuje ono w takich sytuacjach. bawiły się rzadziej tą zabawką. Kary. zachowań agresywnych. zaprzestano bicia uczniów. Mandat za przekroczenie szybkości skłania kierowcę jedynie do uważnego wypatrywania ustawienia patroli policyjnych. co do połowy XX wieku było praktyką nagminną. od wyraźnego łączenia zachowania i kary. Poczeka na dobry humor przełożonego. bawiącym się atrakcyjną zabawką. Jeżeli natomiast dodatkowe wzmocnienie jest jedynie dodaniem czynnika skutek będzie odwrotny. którzy usiłują dodatkową nagrodą skłonić malucha do spożywania posiłków. że zwierzęta uczą się nie tylko reakcji. na zasadzie naśladownictwa. premie motywacyjne piłkarzy muszą stale rosnąć. Pojawia się więc problem efektu łącznego działania dwu lub kilku czynników warunkujących. którym za to nie płacono. to jaka będzie jej reakcja? W przypadkach. opłacanie zabawy. Uczą przy tym. Takie połączenie metod postępowania ma tę zaletę. Osoby operatywne społecznie zazwyczaj przygotowują sytuację tak. Prezentowany autor był zdecydowanym przeciwnikiem karania. Skinner i jego zwolennicy. który z zapałem ugania się na boisku za piłką. że nagradzanie jest skuteczniejszą metodą modelowania zachowań. Jeżeli np. Efekt nadmiernego uzasadnienia znamy dobrze z obserwacji realnych sytuacji życiowych. dowodził. która doprowadziła do zastosowania kary. Wyniki badań Skinnera znacząco wpłynęły na społeczne zachowania ludzi. Wielki błąd popełniają także rodzice. upowszechniając argumentację przeciw karaniu. mimo uprzedniego wzmacniania dziobania w przycisk. Czynność dodatkowo wzmacniana traci swą atrakcyjność i właściwość wzmacniania na rzecz wprowadzanej nagrody. Stosowane w formie kar fizycznych bywają nawet niebezpieczne. w którym mu płacą za takie właśnie uganianie się. jest zupełnie bazzasadne. gdy osobnik jest karany i nie ma żadnej możliwości .Okazało się. Jednym z bardzo groźnych społecznie i osobowościowo następstw karania jest w y u c z o – n a b e z r a d n o ś ć. Ludzie wielorako wykorzystują bodźce dyskryminacyjne. niż dzieci. ale i tego jak się zachowywać w danej sytuacji. Jeżeli zachodzi konieczność karania. Karana reakcja zazwyczaj pojawia się powtórnie. W szkołach np. wprawdzie zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia ukaranej reakcji natychmiast po jej wystąpieniu. Młodzieniec. przyczynili się do popularności wychowania bez kar. Pojawi się wtedy e f e k t n a d m i e r n e g o u z a s a d n i e n i a. przestaje tak się zachowywać w klubie. gołębie nie wykonywały tej czynności. ale nie do ograniczania szybkości jazdy. Przekonanie. Bodziec dyskryminacyjny pozwala rozróżnić sytuację już przygotowaną do działania od nieprzygotowanej. i zostaje za to pochwalona.125 (bodź. Inaczej zapał do gry gwałtownie zmaleje. A ta musi być stale uatrakcyjniana. by sprzyjała wywołaniu odpowiedniego zachowania. Skuteczność kar natomiast zależy od poczucia winy. dyskr). Nikt rozsądny nie pójdzie do dyrektora firmy z prośbą o podwyżkę płacy.

Pozostaje mu wtedy ucieczka w alkohol. czego pragnie. karany przez niegodziwego szefa za każde postępowanie. natomiast w sferze osobowości wystąpi osłabienie zdolności poznawczych. wskazywały na istotną rolę procesów poznawczych w uczeniu się zwierząt.podobnie. smutek. Następstwem wyuczonej bezradności w sferze społecznej będzie degradacja społeczna. których nie da się uniknąć. mleko i inne.. jeżą. deficyt emocjonalny. wolnym uczeniem się. jest trudno usuwalną. narkotyki lub. za która nie występują uderzenia prądem. Kuli się więc.życie skoszarowane. Ostatni charakteryzują takie cechy jak apatia. Możemy sobie wyobrazić ubogiego chłopa. biernie poddaje się swemu losowi. „Przyjął” więc hipotezę bezradności. Wielu psychologów nie zadowoliło się radykalnym programem behawiorystycznym badania uczenia się i zajęło się studiowaniem form uczenia się poznawczego..126 uniknięcia kary. a ta. za zborze. Mimo to. Wyniki badań Skinnera. Szok wyzwala próby ucieczki z „miejsca bólu”. niezależnie od jego formy i skutków. Wyuczona bezradność występuje także u ludzi. nie uczy się kojarzyć własnych zabiegów z osiąganymi rezultatami. przyzwoite ubranie. zwierzęta tak doświadczone nie próbują przeskakiwać do części bezpiecznej. co . a także sformułowanie hipotezy o tworzeniu się mapy poznawczej w umysłach istot uczących się dało pierwsze impulsy do wieloaspektowych badań tego zjawiska. Ich zachowanie rażąco odbiega od obserwowanego u zwierząt. przeskakiwanie do części za przegródką. Wprowadzenie psa do klatki z przegródką nie zmienia znacząco rozumienia sytuacji. Świadczy o tym rozpoznawanie reguł czasu wzmacniania i dostosowania intensywności zachowania do występowania wzmocnień lub zjawisko blokowania dodatkowego bodźca. Odkrycie uczenia się utajonego (wspominaliśmy o nim na początku rozdziału). wolnej od szoku. Po pewnym okresie czasu wprowadza się je do klatki przedzielonej przegródką. przekonał się.Za ziemniaki otrzymuje grosze. niechęcią podejmowania działań i tzw. radio lub telewizor. przejawiające się m. Jak w tym ujęciu przedstawia się wyuczona bezradność? Pies. otrzymanych w badaniach warunkowania instrumentalnego. Zwierzęta kulą się. doznających po raz pierwszy uderzenia prądem w klatce z przegródką.in. W laboratorium aranżuje się taką sytuacje umieszczając zwierzęta w klatce z podłogą podłączoną do sieci elektrycznej i co pewien czas stosuje się bolesne uderzenie prądem. popiskują i przyzwyczajają do znoszenia tych dokuczliwości. Podobnie pracownik poddany mobbingowi. że wszystkie jego reakcje prowadzą do tego samego: uderzenia prądem. wszystko. Młodzieniec. buraki. Do wyuczonej bezradność może również prowadzić życie w cieplarnianych warunkach. jak szczur w klatce i znosi zimno. lękliwość Zatem przedstawione objawy w znacznym stopniu są zbieżne z symptomami depresji. Poddano również reinterpretacji z punktu widzenia poznawczego szereg wyników. siły motywacji. raz utrwalona. a w konfrontacji z sytuacjami realnego życia staje bezradny. niedostatek w zastygłej bezradności. popada w bezczynność. Uczenie się poznawcze. otrzymuje bezzwłocznie. który wytworzone produkty rolne próbuje sprzedać. Cokolwiek nie zrobi nie może uzyskać środków na ogrzanie mieszkania. wbrew jego osobistej opinii. który niczego nie musi zdobywać. otrzymujący uderzenia prądem.

ale stale oznakowaną tym samym symbolem. a drugą w klatce o wzorach kół i trójkątów. W klatce znajdowały się skrzynki. Jeżeli zmiana rozkładu wzmocnień jest trudna do wykrycia. Gdy to nie przynosiło rezultatów . A. widząc po raz pierwszy fotografię nie dostrzegają na niej przedstawionego obiektu. że z niego się żartuje. przedstawiony prze z antropologa C. mniejsza i większa. ż czują się bezradni. więc nie widzą sensu podejmowanie jakichkolwiek działań. T h o r n t o n i P. hodowane w klatce ze wzorkami. że szczury. że zachowanie też pozostaje niezmienne. L i n d – s a y. a pytani o przeżycia w tej sytuacji stwierdzali. wyciągając rękę lub doskakując. tekturowych ścianach. U c z e n i e s i ę p r z e z w g l ą d (insight) badał i opisał W. G i b s o n. W miarę zbliżania się do stada „małe robaczki” wyraźnie rosły i rosło zdumienie Kenge. Na zewnątrz klatki leżały w różnej odległości kije. dostosowuje się do rozpoznawania środowiska i dlatego proces uczenie się można właściwie zrozumieć śledząc to. D. Kenge. innym razem był zawieszony wysoko pod sufitem i szympans nie mógł go sięgnąć. Psychologowie. G i b s o n. nie nauczył się postrzegania perspektywicznego. to istnieje małe prawdopodobieństwo zmiany zachowania. K o h l e r.(P.127 powoduje. dłuższy nieco dalej. J. wyruszył samochodem poza obszar leśny. wielkości i innych cech. dostrzegł w pewnym momencie grupę jakichś drobnych istot. spowodowane zmiennością wielkości spostrzeżonych istot. znajdowały się przyciski. która hodowała jedną grupę szczurów w klatce o białych. sądzili. Początkowo próbowały sięgnąć po owoc drogą naturalną. mieszkaniec dżungli. uniemożliwiające zdobycie banana. Jego istotę dobrze oddaje eksperyment E. Zupełnie inaczej reagowali ludzie. pozwalała uniknąć takiego doznania. Następnie uczono szczury różnicować bodźce i wybierać drogę do pokarmu. różną w poszczególnych próbach. w jego środowisku zjawisko to nie występowało. widziana po raz pierwszy wydaje się niezróżnicowaną. J a c o b s). jak środowisko oddziałuje na organizm. Po kilkakrotnym przyjrzeniu zaczynamy wyraźnie rozróżniać cechy poszczególnych jednostek. Zapytał więc badacza co to za istoty. krótki w zasięgu ręki. że w takiej sytuacji musi istnieć możliwość kontroli uderzeń. szybciej uczyły się wyboru właściwej drogi. Około 60% badanych nie udało się znaleźć pożądanej kombinacji. Rozpoznanie następuje w wyniku uczenia się. N o r m a n). Jego zdaniem system percepcyjny podlega ewolucji. W. Podobny eksperyment przeprowadzono na ludziach (J. Kiedy usłyszał. prowadzący badania międzykulturowe. twórca t e o r i i o p t y k i e k o l o g i c z n e j utrzymuje. W czasie pierwszej wojny światowej przebywał on na Tenerifie i okoliczność tę wykorzystał do prowadzenia badań nad uczeniem się i myśleniem szympansów.T u r n b u l l a. Kohler obserwował jak szympansy uczyły się przezwyciężać przeszkody. Znany jest opis zdarzenia. I jest to efekt uczenia się percepcyjnego. Wyniki badań jednoznacznie pokazały. który nigdy przedtem nie był w terenie nie zalesionym. Badane zwierze umieszczał w klatce i na różnorodne sposoby utrudniał mu sięgnięcie po ulubionego banana. Jego technika eksperymentalna była podobna do ówcześnie stosowanych. H. Kenge. Pod wpływem uczenia się zwiększa się dokładność spostrzegania Grupa Japończyków. którzy nie doświadczyli niepowodzenia. Ludzie nie mający kontaktu ze współczesną cywilizacją. Raz owoc leżał za kratami klatki poza zasięgiem ręki. a czas przed kolejnym włączeniem prądu wykorzystują na odpowiednie przygotowanie się na jego działanie. U c z e n i e s i ę p e r c e p c y j n e jest jedną z form uczenia się poznawczego. Autor ten. W pomieszczeniu umożliwiającym uderzanie prądem. zebrali wiele dowodów na to. Czynnik poznawczy odgrywa w tym istotną role. że uczymy się postrzegania kształtów. D. że są to bawoły roześmiał się i złościł. J. których kombinacja użycia. wraz z pigmejskim przewodnikiem Kenge. W obu więc grupach pojawiły się odmienne hipotezy poznawcze. że uczenie się następuje w wyniku aktywnej eksploracji środowiska.

Lokomotywa może poruszać się po całym torze. a wagonik 2 w punkcie 1). czyli tendencja do reagowania w określony sposób. Te stwierdzenia podważały teorie uczenia się poprzez próby i błędy Thorndike’a.R. Przebieg uczenia się zależy od złożoności struktury i zdolności organizmu do jej rozeznania. wagoniki są ustawione w punktach 1 oraz 2 (wagonik 1 w punkcie 2. niemniej jego poglądy ukierunkowały dociekania nad uczeniem na tory psychologii poznawczej. że uczenie się następuje w rezultacie zrozumienia struktury sytuacji. 4. Lokomotywa może przesuwać oba wagoniki jednocześnie. by znalazły się one na miejscach. F. Wiedza działa podobnie do instrukcji. Nabywa przy tym potencjalnych możliwości reagowania na to. wglądu? Na niżej zamieszczonym rysunku elipsa przedstawia tor. rozglądało. że Kohler popełnił kilka błędów metodologicznych. z zajezdni Z do tunelu T i z powrotem do zajezdni. Czy pożądany wynik osiąga się po serii prób i błędów. co spotka w przyszłości. drapało i nagle łapało kij i strącało banana. 3. Dalsze badania uczenia się szympansów pokazały. Zaczęto badać wpływ różnych czynników. Znaczące są tu badania N .Wagoniki nie mogą przejeżdżać przez tunel. M a i e r a nad oddziaływaniem nastawienia na ułatwienie uczenia się. jaki wystąpił między Kohlerem a Thorndikiem. odpowiadających ich numerom. a Kohler stał się jej zapalonym krytykiem. że zwierze lub człowiek w warunkach naturalnych uczy się nie jednego. Konkluzją eksperymentu było stwierdzenie.Lokomotywa wyjeżdża z zajezdni i po wykonaniu zadania wraca do niej. Można to osiągnąć przez analizę własnego uczenia się rozwiązania niżej przedstawionego problemu ustawienia wagoników. W momencie startu lokomotywa L stoi w zajezdni. wybierania jednego z wielu możliwych. z której wychodzi ślepa bocznica B. Oba może przesunąć na bocznicę. Kształtuje się w i e d z a organizmu. Analogiczne procesy prowadziły do użycia skrzynki lub zestawienia dwu. Zadanie polega na przesunięciu wagoników lokomotywą tak. ale na bocznicę tylko p o p y c h a wagoniki nie może ich wciągać 2. Hebb podkreśla. Obowiązują przy tym następujące reguły: 1. Jest on zastrzeżony wyłącznie dla lokomotywy. ułatwiających restrukturalizację wyobrażeń sytuacji. jedną na drugiej. Jeżeli badanemu pokażemy cyfry 8 oraz 2 i . czy też w wyniku nagłego olśnienia. D. Następuje to nagle i nie ma związku z poprzednimi próbami.128 zwierze wierciło. H e b b a. kształtującej nastawienie. lecz wielu sposobów reagowania na dany przedmiot. dotyczące nabywania wiedzy i różnicowania bodźców. po którym przesuwa się wagoniki (oznaczone kwadratami 1 i 2). Ramka 17 Proponuję Czytelnikowi samodzielne rozstrzygniecie sporu.

wzbogacają umysłową reprezentację świata. który bawił się kijem. indywidualne i zbiorowe. Trwało to 10 minut. W pomieszczeniu eksperymentalnym znajdowały się rozmaite zabawki. Jeżeli np. Reguła delty występuje zarówno w uczeniu się zwierząt jak i ludzi. uruchamiają odpowiedni do cech zadania proces przetwarzania informacji i określają ustosunkowanie się jednostki do procesu realizacji. Zadanie motywuje do działania. przewracał Bobo. Bandurę. Pracując z dzieci z rodzin przestępczych Bandura zauważył. Uczenie się hebbowskie. badaną i opisaną przez A. Ross i S. dorywcze i perspektywiczne. kopał.(Obszerniej. Cały ten proces jak i jego poszczególne elementy podlegają k o n t r o l i ś w i a d o. Wystąpienie błędu świadczy o rozbieżności pomiędzy oczekiwaniem a stanem faktycznym. bił ją młotkiem. Przydzielone do grup eksperymentalnych obserwowały zachowanie dorosłego człowieka (modela). że wywiera ona wpływ na wiele potencjalnych reakcji. kierowca prowadzi samochód 24 godziny bez przerwy. że odpowiedzią będzie „Cztery”. prowadzi nie tylko do uczenie się reagowania na nowe połączenia bodźców. Osiągnięty wynik może zadawalać lub skłaniać do dalszego poszukiwania sposobów osiągnięcia celu. okładał pięścią. „bo były przeznaczone dla innej grupy”. zachowującego się agresywnie lub nie agresywnie. 36 dziewczynek i 36 chłopców. A więc zadanie i jego właściwości w znacznym stopniu określa przebieg procesu uczenia się. Po fazie obserwacji zachowania modelu pokazano dzieciom atrakcyjne zabawki. Zwierzęta i ludzie nie uczą się reagowania na bodźce nie wnoszące informacji o sytuacji. o złożonej sieci połączeń. przy tym nie je. Model w pewnym momencie zaczynał zachowywać się agresywnie. Opisane procesy pokazują jak niektóre elementy poznawcze. Ross . niż poprzednia reakcję. mężczyznę lub kobietę.m o ś c i. patrz: M. określających nowy układ stymulacyjny. ale również do tworzenia wyobrażeń lub pojęć. że bardzo często naśladują one swych ojców i przyswajają ich sposób bycia. Zdobywana wiedza powoduje „przestawienie się centrali” tak. A. to nie powiemy. zwany przez niektórych psychologów r e g u ł ą d e l t a. . Inne będą reakcje szympansa. a inne tego. kształtujące się w trakcie uczenia się. T o m a s z e w s k i określił je jako rozbieżność pomiędzy rzeczywistością.5 metra. stało się podstawą wyjściową k o n e k c j o n i s t y c z n e g o modelu uczenia się. Aby dokładniej poznać ten proces podjął badania eksperymentalne. który kija nie widział. Materska: Wstęp . nie śpi. w tym plastikowa lalka Bobo.) Zadania można podzielić według różnych kryteriów. a potrzebami i oczekiwaniami jednostki. U c z e n i e s i ę p r z e z o b s e r w a c j ę jest odmianą uczenia się poznawczego. nie popija płynu. Ale błąd nie docenienia któregoś z nich powoduje uczenie się jego znaczenia. intensywność której zmienia się w zależności od właściwości zadania i warunków jego realizacji. „to jest twardziel”. nie odpręża. to usłyszymy w odpowiedzi „Dziesięć”. Zmiana nastawienia wywołało inną. podrzucał. a także komentował zdarzenie: „chce jeszcze zarobić”. określa sposób reagowania na bodźce i wyznacza cel działania. ale nie pozwolono bawić się nimi. Natomiast w uczeniu się człowieka istotnym elementem poznawczym jest z a d a n i e. autogenne (własne) i narzucone przez innych.. Ten stan rozbieżności. ale nie reaguje na ich łączne działanie. z Przedszkola przy Sanford University podzielono na grupy eksperymentalne i kontrolne. Jest to u c z e n i e s i ę k o r y g u j ą c e b ł ą d. Dzieci. Wynik operacji nie zmieni się pod wpływem powtórek. w wyniku którego zwierze reaguje na każdy z dwu oddzielnie występu jących BW. wielkości około 1. T. Różne właściwości zadania powodują swoistą recepcję bodźców.129 polecimy „Dodaj”. D. że zesłabł z powodu długotrwałej pracy lub niedożywienia. Analogicznie działa wiedza. lecz wprowadzimy syntetyzujące określenie „przeciążenie” i nim posłużymy się wyjaśniając „zasłabnięcie” kierowcy. np. na osobiste i pozaosobiste . Ale nowe polecenie „Podziel” sprawi. Miało to sfrustrować badane dzieci..

7 przypa-dków. I to jest istota transferu. Chciano bowiem wiedzieć czy pokazywanie brutalnych scen w telewizji powoduje narastanie agresywności dzieci i młodzieży w realnym życiu. wymagający identycznej reakcji R. że wpływy pokazywanych obrazów są groźne. Eksperyment Bandury przypomniał i uświadomił badającym problemy uczenia się znaczenie naśladownictwa. gdy demonstrował ją film animowany. mechaniczne. U niektórych zwierząt. gdy demonstrował ją model naturalny. że oglądanie takich scen prowadzi do znieczulenia psychicznego. gdy modela przedstawiano na filmie. Wykazano. jeżeli modelem była kobieta (48. Jeżeli mamy związek S – R i wystąpi S1. gdy nie spotykają się z przeciwdziałaniem wychowawczym rodziców i wychowawców. Poznawanie wzorce w postaci osób cenionych i lubianych wpływa na zachowanie jednostek poznających. Publikacja wyników prac Bandury zbiegła się w czasie z nasileniem prezentacji scen przemocy w telewizji amerykańskiej. iż umysł nabiera sprawności niezależnie od tego. Kosmonauta. nieco słabiej. obojętności na ból i cierpienie i zachowań agresywnych. ćwicząc poruszanie się pod wodą. że istnieje przekonanie. w tym w Kongresie Stanów Zjednoczonych. Wzbudziły przeto ogromne zainteresowanie.4 akta). Okazało się. np. Ludzie dorośli naśladują innych (innego) rozumnie. szybko zapominanych. dały zbliżone rezultaty. że dzieci wyraźnie naśladowały zachowania modeli. Jeżeli z kolei na bodziec S trzeba będzie reagować . T r a n s f e r ć w i c z e ni a.Ta sama tendencja naśladowania przedstawiciela swojej płci wystąpiła u dziewcząt. bowiem zwierzęta i ludzie często uczą się odpowiednich zachowań obserwując wykonywane czynności przez inne organizmy. Jest on możliwy w pewnych granicach dzięki poznaniu z a s a d. Pamiętając o złożoności zagadnienia (wiedza ma nie tylko praktyczne znaczenie) powiedzmy. ”agresywnych” i „nie agresywnych” i obserwowano swobodne wybory obiektów zabawy i zachowania uczestników. Zjawisko mody jest dobrą ilustracją tych prawidłowości. Zjawisko transferu pozostaje w pewnym związku z generalizacją bodźca. Ostrożniejsi psychologowie sądzą. niż uprawiający strzelectwo itp. Na każdego chłopca przypadło średnio 38. Przedstawioną przez Bandurę wizję uczenia się nazywa się niekiedy t e o r i ą s p o ł e c z n e g o u c z e n i a s i ę. Osoby uczące się w szkołach pytają nieraz o sens przyswajania treści niektórych przedmiotów. służy poznawczemu m o d e l o w a n i u ich zachowania. w którym bało wiele zabawek. na jakim materiale się ćwiczy. ze względów praktycznych.in. podobnie jak u małych dzieci. Czeladnik u majstra wiele uczy się przez podpatrywanie sposobu pracy. Chłopcy częściej zachowywali się agresywnie w zabawie jeżeli obserwowali modela płci męskie (średnio 104 akty agresji). Dzięki temu liczne obyczaje są przekazywane z pokolenia na pokolenie. że nabyta wprawa w jednej dziedzinie przenosi się na inne. Jest to naśladownictwo. 2) gdy naśladownictwo pozwala uporać się z osobistymi problemami. nie potwierdzone rzetelnymi badaniami. Wielu psychologów twierdziło i dostarczało dowodów na to. Wielu zachowań społecznych uczymy się obserwując postępowanie innych osób. Przypuszcza się zatem. Różni się ono od instrumentalnego m. na dziewczynkę-12.130 Następnie wprowadzono je do pokoju. że dokonuje się bez wzmacniania. Wyraźnie naśladowano przemoc. Kolejne badania. określane jako t r a n s f e r p o z y t y w n y. małp występuje przemożny pęd do naśladowania. ż e tak jest rzeczywiście. rzadziej.2 przypadków naśladowania zachowań agresywnych. w których zachowania modela żywego zastąpiono filmowym. to nastąpi szybkie przeniesienie wprawy. nie mających walorów praktycznych. Jest to sąd odwołujący się do analogii nabywania sprawności fizycznej. koszykarz szybciej nauczy się grać w piłkę ręczną. a jeszcze słabiej. mianowicie wtedy. wspólnych dla wielu dziedzin aktywności ludzkiej. nabywa umiejętności bycia w sytuacjach obniżonego działania siły grawitacji. gdy 1) model jest atrakcyjny.

Warszawa. autor pracy pt. . W tej sytuacji wielu autorów unika definiowania tego terminu i przedstawia problematykę emocji referując poszczególne zagadnienia. mimo. Drugi pogląd nie wydaje się być przekonywującym. religijne. Dotychczas zajmowaliśmy się problematyką poznawczą. teraz przyszła kolej na poznanie emocji. Każdy zatem czynnik ubarwiający. Warszawa. . Drugi sposób postępowania wydaje się być bardziej pomocny rozpoczynającym studiowanie psychologii. nadający barw życiu. Literatura zalecana. Według drugiego. skłonny do zadumy i refleksji oraz emocjonalny. moralne. Często narzekamy na nie elastyczność urzędników. że ludzie mają dwa umysły: racjonalny.1988 r .1998 r. Przyjemne uczucie „głaskanego” podniebienia skłania ludzi do spożywania kawioru i jest ono tylko słabszą siostrą doznań. 1998 r.131 w nowy sposób. Włodarski (red): Psychologia uczenia się. natomiast ich istota jest tożsama. kwalifikujemy jako emocje. że czasami działający nielogicznie. Określmy na początek relację pomiędzy pokrewnymi terminami „u c z u c i e” i „e m o c j a”. Utrudnia to transfer negatywny. PWN. Czym są emocje? Wiemy o tym z autopsji.WsiP. Inteligencja emocjonalna pisze. Warszawa. intelektualne. Zjawisko transferu nie jest dokładnie poznane. Rozdział IX Emocje i stres. V a n B r a k e l sporządził zestawienie 22 najbardziej rozpowszechnionych wśród psychologów definicji emocji i po przeanalizowaniu ich treści nie znalazł żadnej takiej. Warszawa. PWN. Zjawiska te możemy obserwować w realnym świecie. Mimo to kierownicy instytucji i przedsiębiorstw poszukują ludzi wykształconych i chętnie im powierzają wykonywanie prac. nie wykazano też silnego wpływu jednej wysokiej sprawności na poziom innych sprawności. ułatwiającymi rozumienie istoty zjawiska i łączenia problematyki emocji w jedną. Z a s a d y u c z e n i a s i ę są przeto jednym z elementów transferu wprawy. poprawnie zdefiniować tego terminu. jak dotychczas. Zgodnie z pierwszym. bardziej tradycyjnym.Z. świadomy. 1970 r. uczucia i emocje różnią się jedynie stopniem intensywności. . Inni posługują się określeniami naprowadzającymi. niż nie wykształconych. Anderson: Uczenie się i pamięć. uczucia są bardziej subtelnymi przeżyciami niż emocje i są mniej zależne od kontekstu sytuacyjnego. Niechże ta hiperbola stanie się wprowadzeniem do problematyki kolejnego rozdziału. to wystąpi t r a n s f e r n e g a t y w n y. Do kategorii uczuć zalicza się przeżycia estetyczne. niekoniecznie zgodnych z ich kierunkiem wykształcenia.J. Prawdopodobnie korzyści takiego rozwiązania wynikają z faktu szybszego uczenia się ludzi wykształconych. Galloway: Psychologia uczenia się i nauczania. rozumu. odczuwanych w trakcie zaspokajania dokuczliwego głodu. Daniel Goleman.W.C. którzy opanowując określony sposób urzędowania nie mogą przystosować się do wymagań „nowych czasów”. w miarę zwartą całość. że bez emocji . czyli utrudnienie w nabyciu wprawy posługiwania się reakcją R2. J. w tym uczucia. PWN. impulsywny i potężny. Z. Włodarski: Psychologia uczenia się. R. Niekiedy określa się emocje jako s t a n p s y c h i k i. Jak dotychczas zaznaczyły się w psychologii dwa odrębne poglądy. Buduchowska. reakcją R2. która nie zawierałaby usterek lub uchybień. Powiada się. ale nie potrafiliśmy.

wyraźna analogia do spostrzegania świata naturalnego. Jaki wniosek wypływa z tych rozważań? Taki. sądzi. R. Występuje tu. I ten schemat spostrzegania tego. ból. strach-gniew. przedstawia mu się jedynie prototypy podstawowych emocji. co zewnętrzne przeniesiono na świat umysłu. co sprzyja jednostce lub negatywnej faktów niesprzyjających jej dążeniom. zatem definicje takie nie w pełni ułatwiają rozróżnić emocje od nie emocji. różnorodnego uwarunkowania. akceptacja i strach składają się na uległość. Dynamika tak kształtowana także tworzy kolorystykę życia. D r u g a to właściwość wyzwalania działania i zdolność nadawania priorytetu działaniom zgodnym z emocją. jednolite i nieciekawe One to zabarwiają życie różnymi odcieniami przyjemności i przykrości. wspólnych dla ludzi różnych kultur i środowisk. przypisując emocjom właściwość ubarwiania przeżyć. strach. łącząc się tworzą e m o c j e w t ó r n e. mieszanka strachu i zdziwienia daje odczucie goryczy. spójność pomiędzy ekspresją. Znawców problematyki emocji są zgodni w tym. sztywność ekspresji. że próby zdefiniowania emocji ujawniają nam to. P l u t c h i k. Pojawiająca się emocja staje się kryterium oceny pozytywnej tego. wpływający na procesy somatyczne organizmu i działanie. niektóre tylko jednorazowo. że wszystkie wymienione określenia dotyczą emocji? Chyba nie. zdziwienie-oczekiwanie i akceptacja-wstręt. znany specjalista z tego zakresu. genetyczne uwarunkowanie programów reagowania.in. jak widać. pogrupowanych w przeciwstawne pary. Emocje (silne) zmieniają strukturę planów działania i wpływają na relację jednostki i otoczenia. objawami fizjologicznymi emocji i doświadczeniem (przeżywaniem) i inne. . P i e r w s z a. nie lubimy jego szarzyzny. że emocje to przeżycia takie jak radość. o wielce skomplikowanym układzie strukturalnym i zróżnicowanych cechach formalnych. pożądanie seksualne itp. którzy prosili 200 kanadyjskich studentów o wymienienie wszystkich znanych im określeń emocji. aczkolwiek istotnych kłopotów. Myśl tę ilustruje niżej zamieszczony obraz koła emocji. T r z e c i a to subiektywnie odczuwany stan umysłu. Podejmuje się też próby budowy enumeracyjnej definicji emocji. Są to radość-smutek.iż są one zjawiskiem o wielu właściwościach.132 życie byłoby szare. to tworzenie podstawy ocen ważnych dla jednostki zdarzeń. F r i j d a. Uchybienia tego próbują uniknąć budujący definicję według wzorów klasycznych. R u s s e l l a. że trzy właściwości określają istotę emocji. np. F e h r a i J. jeden z lepszych znawców prezentowanego problemu.pogardę. położone w kole obok siebie. głód. radość i oczekiwanie dają optymizm. Powiada się. Wymieniono 383 odrębne nazwy. Wskazują na to badania B. a całe bogactwo odmian pozostawia w domyśle. pragnienie. Bliskie. Ludzie dążą do przedłużania czasu trwania przyjemności i jego skracania w przypadku przykrości. A.”. Po pierwsze. A to może być źródłem nieporozumień i błędów. Po drugie wyliczenie nazw emocji przedstawia ich „objawowość. Przedstawiono wiele kryteriów wyróżniania emocji podstawowych. Nie osiągnięto jednak zgodności poglądów w kwestii listy tych emocji. m. nie określając ich istoty. Czy możemy mieć pewność. że istnieje kilka ewolucyjnie ukształtowanych. gniew. pozostawia się czytelnikowi określenie treści owego „itp. wrodzonych e m o c j i p o d s t a w o w y c h. gniew i wstręt . a barwy odbieramy jako radosne jego upiększenie. zaliczył do tego zbioru 8 emocji. Taki sposób definiowania przysparza specyficznych. Rozmieszczone w kole w postaci sąsiadujących i przeciwstawnych oktaw oddają myśl Pluchika o bliskości i przeciwieństwach emocji. N.

133

Nie wszyscy badacze akceptują ten model układu i współzależności emocji. C. I z a r d np. wyróżnia 10 emocji podstawowych: radość, zdziwienie, gniew, wstręt, pogardę, strach, wstyd, poczucie winy, zainteresowanie i podniecenie. Rozbieżności zapatrywań, dotyczące zestawu emocji podstawowych, siłą rzeczy muszą prowadzić do powiększania różnic w kwestii zestawu i kompozycji składników emocji wtórnych. Radość i akceptacja to według Plutchika składniki miłości, natomiast Izard dopuszcza dwie możliwości aktualizacji miłości z połączenia: 1) radości i zainteresowania oraz 2) radości i podniecenia. Rozbieżności w kwestii właściwości emocji wtórnych świadczą o poziomie trudności, z jakim badacze mają do czynienia w badaniach emocji. Zróżnicowanie emocji jest bardzo wyraźne przy wysokim poziomie ich intensywności, natomiast zaciera się, staje się mało widoczne w stanach niskiego natężenia. Stanowi to jedną z przeszkód w badaniu i charakterystyce przedstawianych emocji. W praktyce obserwujemy zróżnicowane pod wieloma względami stany emocji. Jest to wynikiem zarówno różnorodności form ich występowania, jak i sposobu obserwacji. Nieco inaczej jawią się nam emocje własne, innych ludzi lub zwierząt. Jedną z cech je różnicujących jest z a b a r w i e n i e lub t o n a c j a. Używając tych kategorii mamy na myśli ogólne określenie odczuć p r z y j e m n o ś c i lub p r z y k r o ś c i. Mogą one współwystępować z różnymi emocjami, np. ból, zazwyczaj przykry w niektórych sytuacjach bywa odczuwany jako lekko przyjemny, albo nasilający doznawaną przyjemność. Te relacje wzajemne komplikuje dodatkowo to, że przyjemności mogą być aktualistyczne, doznawane w trakcie określonego procesu, lub wynikające ze wspomnień i wyobrażeń. Niekiedy wspomnienia przykrych wydarzeń są odczuwane jako przyjemne. W pamięci dokonuje się zmiana ram odniesienia ówczesnych doznań. Stany emocjonalne różnicują się również według kryterium i n t e n s y w n o ś c i i c z a s u trwania. Stany o słabej intensywności, szybko zmieniające się, o różnym czasie trwania to n a s t r o j e. Nie jest znana ich etiologia, mogą pojawiać niespodziewanie, pozornie bez przyczyny. Mogą wynikać z przyczyn wewnątrz organicznych i sygnalizować pojawienie się jakiegoś napięcia. Mogą też być następstwem działania czynników zewnętrznych, takich jak rodzaj pogody, spotkanie miłej i cenionej osoby, określone zdarzenie itp. Nastroje dzieci i młodych ludzi zmieniają się bardzo szybko, dziecko z sekundy na sekundę może przechodzić z płaczu do radości. Nastroje ludzi dorosłych są bardziej stabilne, a niektóre bywają długotrwałe. Nastroje depresyjne np. mogą trać tygodniami, a nawet miesiącami. Niezależnie od parametrów czasu i intensywności nastroje charakteryzuje tonacja. Zły nastrój jest stanem przykrym, towarzyszy mu niekiedy przygnębienie, obniżenie sprawności. W dobrym nastroju człowiek odczuwa radość, jest podniecony, energiczny. W krańcowych przypadkach popada w e u f o r i ę, czyli stan ponad normalnego podwyższenia dobrego nastroju. W z r u s z e n i a, to chwilowy stan wzmożonego przeżycia emocji, pojawiający się z reguły pod wpływem bodźców ze świata zewnętrznego. Wzruszamy się czytając literacki opis jakiegoś zdarzenia, oglądając obraz malarza-artysty, na widok cierpiącego kaleki, płaczącego dziecka czy skomlącego zwierzęcia. Wzruszenie, pomimo, że może być wywołane czymś przykrym, jest przeżyciem raczej pozytywnym, o wielowątkowej kompozycji. Nie mamy natomiast dobrego określenia przeżycia typu wzruszenie odczuwanego jednoznacznie negatywnie. Potocznie mówi się o „wnerwieniu”, „wkurzeniu” albo o rozłoszczeniu, czyli o jednolitej emocji. A f e k t y to stany intensywnego i krótko trwałego pobudzenia emocjonalnego. Niekiedy ich siła jest tego rzędu, ż opanowują one cały umysł, blokują wystąpienie innych doznań. Człowiek w afekcie nie panuje nad swoim zachowaniem, nie docierają do niego bodźce przeciwstawne do tych, które wywołały pobudzenie. Zanika racjonalna kontrola czynów. Afekty gniewu prowadzą

134

często do zachowań wulgarnych i agresji, zazdrości do natychmiastowego wymierzania sprawiedliwości, strachu do nie przewidywalnych, zaskakujących zachowań. Ze specyfiką afektywnego uwarunkowania czynów mają do czynienia sądy i w takich przypadkach muszą rozstrzygać o stopniu winy za popełniony czyn karalny. Afekty niekiedy nabierają niezwykłej intensywności i są określane mianem efektu patologicznego. F u r i a to niezwykle intensywny, krótkotrwały i niszczycielski wybuch emocji, szał, szaleństwo. Furie to w starożytnym Rzymie trzy boginie zemsty, okrutne mścicielki przelanej krwi i one symbolizują właściwości tego stanu emocji. N a m i ę t n o ś c i to silna, ukierunkowana i względnie trwała emocja, wynikła z upodobania i przywiązania do określonej formy aktywności. Są one ze swej istoty bardziej podmiotowe, niż przedmiotowe, bardziej charakteryzują osobę je przeżywającą, niż sytuację, która je wyzwala. Niektóre z nich są bardzo trwałe, są „namiętnościami życia”. Może to być np. namiętność do gry w karty, sportu, kolekcjonowania itp. Bywa namiętna miłość, żądza władzy, ale i namiętność skąpca, palacza i innych. Nie zależnie od formy bywa ona na tyle silnym motywem czynu, że czasami prowadzi do zachowań kryminalnych. Zdarzało się, że namiętni filateliści z chęci posiadania upragnionego znaczka popełniali zuchwałe kradzieże, a namiętni kochankowie dopuszczali się nawet zbrodni na swych wybrankach. U c z u c i a są stanem zabarwionym emocjonalnie, ale nie sprowadzają się one do przeżyć czysto emocjonalnych. Są one zawiłą kombinacją elementów emocjonalnych, poznawczych (sensorycznych i intelektualnych), a także upodobań, nastawień, wartościowań. Emocje z reguły pojawiają się pod wpływem zdarzeń zewnętrznych, naturalnych lub społecznych, natomiast uczucia kształtują się także na tle procesów mentalnych i osobowości. Nie zanikają one przeto, podobnie jak emocje, po ustaniu działania przyczyny, lecz trwają raz krócej raz dłużej po jej zniknięciu. Często też powracają spontanicznie, bez widocznej przyczyny. Zmienności uczuć doświadczamy np. pod wpływem samooceny, wysoka wzbudza samozadowolenie, niskadezaprobatę, niezadowolenie z siebie itp. Pomiędzy pojęciami emocja i uczucie zachodzi relacja krzyżowania. Niektórych emocji nie nazwiemy uczuciami i niektórych uczuć nie utożsamimy z emocjami. Typowe emocje gniewu, strachu czy bólu jakościowo różnią się od klasycznych uczuć estetycznych, moralnych i religijnych. Istnieje natomiast klasa stanów psychiki o właściwościach charakterystycznych zarówno dla emocji jak i uczuć. Dobrze ilustruje ten stan rzeczy zjawisko miłości. Tak zwany cool sex, efekt popędu seksualnego jest redukcją napięcia emocjonalnego, natomiast miłość platoniczna jest czystym uczuciem uwielbienia, zachwytu, przyjaźni, kombinacją doznań wolnych od afektywności. Miłość pełna, łącząca ludzi kochających się, zawiera w sobie zarówno emocje jak i uczucia, tworząc niepowtarzalną tonację przeżyć. Niektóre uczucia, przede wszystkim estetyczne i religijne, są przeżywane kontemlacyjnie. Na ich treść składają się elementy oglądu, namysłu, roztrząsania, przemyśliwania. Przeżycia te mają tę właściwość, że nie prowadzą do działania, implikują bierność. Kontakt ze światem zewnętrznym zostaje ograniczony, osobnik kontemplujący koncentruje się na swoich doznaniach i przeżyciach, zamyka się w sobie. Trwa w tym stanie aż do momentu pojawienia się silnego bodźca zewnętrznego, zmieniającego nastawienie. Stany krańcowo intensywnych uczuć określa się jako ekstazy, uniesienia uczuciowego. Pojawiają się one pod wpływem silnych wzruszeń, odpowiednich ćwiczeń, stosowanych np. przez mnichów tybetańskich lub jogów, praktyk ascetycznych, narkotyków i innych. W stanie ekstazy zostają ograniczone funkcje świadomości, doznania zmysłowe „bledną”, tracą swą wyrazistość, do świadomości docierają tylko te, które dotyczą treści ekstazy, występują zmiany czynnościowe organizmu: serce „zamiera”, oddech staje się niewyczuwalny, twarz kredowo

135

blada, ręce i nogi zimne. Niekiedy występuje i d e o p l a s t i a, wyobrażenia zostają wtedy odebrane jako wrażenia, ukazujące realny obraz świata. Pojawiają się omamy, złudzenia. Wizja cierpienia, bólu może prowadzić do wystąpienia różnorodnych znaków na skórze, a nawet stygmatów, ran ciała. Istnieją też ekstazy radosne, określane jako rozkosz ekstatyczna. Poznanie genezy i właściwości emocji i uczuć skłania do zaznaczenia analogii pomiędzy nimi a „drogą od dołu do góry” i „od góry do dołu” w procesie poznania zmysłowego. Emocje, to swoista „droga od dołu do góry” są one wzbudzane przez wydarzenia zewnętrzne, niezgodne z dążeniami jednostki, natomiast uczucia „spływają” z góry, oddają stan umysłu, przenosząc go na obiekty zewnętrzne. P o b u d z e n i e e m o c j o n a l n e. Co wywołuje emocje, jakie czynniki powodują to, że doświadczamy radości, smutku, strachu, gniewu lub obrzydzenia? Wiemy, że niektóre emocje maja biologiczne uwarunkowanie. Emocja bólu pojawia się w następstwie bodźca, działającego destrukcyjnie na organizm. Czy istnieją analogiczne bodźce, wywołujące emocje innych modalności? Eksperymenty prowadzone na szympansach pokazują, że gipsowy odlew maski pośmiertnej wywołuje u 1/5 obserwowanych zwierząt krzyk przerażenia i gwałtowną ucieczkę, u pozostałych mniej gwałtowne i zróżnicowane reakcje (D. Hebb).Podobnie silną reakcja, zarówno u szympansów jak i człowieka dorosłego występuje na widok węża, krwi, zmasakrowanego ciała. Niektórzy badani mdleli w czasie oglądania filmu, pokazującego operację chirurgiczną. Opisane bodźce są odbierane jako sygnały zagrożenia, są więc emocjogenne. Również intensywność bodźców ma określony wpływ na pojawianie się emocji. Bodźce bardzo słabe nie wywołują żadnych emocji, słabe i średniej mocy są odbierane jako przyjemne, a po przekroczeniu granicy określonej intensywności stają się nieprzyjemne. Dalsza intensyfikacja bodźca daje odczucia emocji krańcowo nieprzyjemnych, bolesnych. Tak jest odbierany np. bardzo silny hałas. Zjawisko zmiany emocjonalnego zabarwienia bodźca w zależności od jego intensywności nosi nazwę a l t e r n a c j i. Prawidłowość tę doskonale wykorzystują praktycy, zainteresowani kształtowaniem nastroju. Znamy przytulne kawiarenki, nastrojowe wnętrza kościołów o delikatnym świetle „witrażowym”, niektóre sale wystawowe dzieł sztuki itp. Nagle i niespodziewanie pojawiające się bodźce, a także obiekty szybko zbliżające się do postrzegającego są kolejną przyczyną pobudzania emocji. Wywołują one przeżycia negatywne i reakcje unikania. Oddziałują one w ten sposób do póty, dopóki stanowią zaskoczenie. W miarę ich powtarzania się pojawia się h a b i t u a c j a, czyli przyzwyczajenie do ich właściwości. (J. Reykowski) Przedstawione przyczyny występowania emocji pokazują, że są one skutkiem działania czynników świata zewnętrznego na organizm. Otoczenie jest tu czynnikiem aktywnym, organizm, w aspekcie doznań emocji, biernym. Są to zatem e m o c j e s t a n u b i e r n e g o. Ale z reguły organizm zdrowy jest aktywny, dąży do osiągania określonych celów życia. Na drodze ku nim napotyka różnorakie przeszkody i sytuacje sprzyjające. I one też stają się przyczynami pojawiania się emocji. Określimy je jako e m o c j e s t a n u a k t y w n e g o. Jeżeli są to utrudnienia w realizacji dążeń, występują emocje negatywne, takie jak gniew, smutek, złość, jeżeli sprzyjają podjętym działaniom wzbudzają emocje przyjemne ( radość, dumę i inne). Intensywność tych emocji zależy od ważności celu i stopnia osobistego zaangażowania jednostki w jego realizację. Stwierdzono np. wyraźny wzrost napięcia emocjonalnego u chirurgów wykonujących trudne operacje. W pewnych przypadkach siła emocji przewyższa siłę dążenia do zachowania życia. Niekiedy patrioci giną w obronie ojczyzny, a zakochani bez ,,wzajemności popełniają samobójstwo „z miłości”. Emocje pojawiają się niekiedy bardzo szybko, w ułamkach sekundy. Nie znaczy to, że są aktem, wręcz przeciwnie, są procesem o kilku fazach, niestety różnie rozumianych przez

136

poszczególnych specjalistów. Zdaniem N. Frijdy są to fazy: 1) oceny poznawczej, 2) wartościowania kontekstowego, 3) gotowości do działania i 4) zmiany psychologicznej, ekspresji, działania. Ocena poznawcza (ang. appraisal) jest w istocie wartościowaniem zdarzenia lub bodźca. Przypisana im ocena określa jakość emocji, wywołanej przez to zdarzenie. Wartościowanie kontekstowe to proces poznawania związków zdarzenia z aktualną sytuacją osobnika, jego planami działania, ich znaczeniem, atrybucją itd. Gotowość do działania przybiera różne formy (zbliżania, unikania, konfrontacji), wpływa na tworzenie planów działania i wybór dróg ich realizacji. Pojawiająca się emocja nie może być pozostawiona sama sobie, wytwarza napięcie. Które oddaje zwrot „Co z tym zrobić?”. Zmiany psychologiczne dotyczą przede wszystkim zmiany nastawienia, przeniesienie orientacji z innych na siebie. Świadczą o tym reakcje płaczu, śmiechu, gniewu lub strachu. Pojawiają się też odpowiednie do przeżywanych emocji formy ekspresji i działania. F i z j o l o g i c z n e o b j a w y przeżywanych emocji. Powszechnie wiadomo, że względnie silnym emocjom towarzyszą wyraźne fizjologiczne objawy emocji, takie jak kołatanie serca, zasychanie w ustach, pocenie się, rozszerzanie źrenicy i inne. Świadczą one o wystąpieniu reakcji alarmowej. J. L e D o u x wykazał, że w mózgu szczurów (zapewne i u człowieka) niepokojące informacje sensoryczne docierają bezpośrednio do ciała migdałowego, które ,„podrywa” organizm zanim kora mózgowa przeanalizuje informację. Uaktywnia się wtedy układ sympatyczny, pobudzający, mobilizujący organizm do wysiłku i działania. Zmienia się skład chemiczny krwi, zwiększa się w niej ilość cukru, wzmaga się wydzielanie hormonów, adrenaliny i noradrenaliny, w płucach zwiększa się absorpcja tlenu. Krew przepływa z organów wewnętrznych do mięśni. Tym zmianom wewnątrz organicznym odpowiadają symptomy zewnętrzne. Emocje powodują: - zmniejszenie oporu przewodnictwa skóry (reakcja skórno-galwaniczna) - zmiany w krążeniu krwi, występuje przekrwienie skóry twarzy i karku ( emocja gniewu) lub niedokrwienie, bladnięcie (emocja strachu), - gwałtowne bicie i przyśpieszony rytm pracy serca, - zmiany oddychania, wzrost stosunku czasu wdechu i wydechu, „chwytanie” powietrza, - rozszerzanie źrenicy (odruch źreniczny), - zmniejszenie wydzielania śliny, zasychanie w ustach, - reakcje pilomotoryczne (jeżenie się włosów, gęsia skórka), - tremor, drżenie mięśni, napinanie mięśni antagonistycznych. Badania s u b i e k t y w n y c h o d c z u ć pilotów samolotów bojowych pozwoliły uzupełnić ten obraz o szereg dodatkowych elementów. Poza tym ukazały częstotliwość występowania (dane w procentach) poszczególnych symptomów. Okazało się, że napięciu emocjonalnemu najczęściej towarzyszy kołatanie serca (89%), napięcie mięśni (86%),drażliwość, rozdrażnienie, gniewny nastrój (80%), nerwowe pocenie się (79%), lekkie mdłości (76%), wrażenie nierealności (69%), częste oddawanie moczu (65%), relatywnie rzadziej występowały amnezja szczegółów, dekoncentracja uwagi, poczucie słabości, omdlenie i inne. E k s p r e s j a e m o c j i realizuje się na wiele sposobów i przy użyciu różnorakich środków. Możemy je połączyć w trzy grupy: 1) w o k a l n e, 2) p o s t u r y i g e s t u oraz 3) m i m i – c z n e. Badaniem ekspresji wokalnych w czasie wypowiedzi oraz dokonywanej poprzez użycie nie lingwistycznych form, takich jak chrząknięcia, westchnienia, chlipanie, pauzy (nazwijmy je odgłosami) zajmuje się w o k a l i k a (Th,G.Grove). Głos ludzi wyraża emocje dzięki zmienności czterech parametrów: siły, wysokości (częstotliwości), barwy i melodii. Głos silny (donośny), o umiarkowanej częstotliwości, wyraża pewność, poczucie ważności mówiącego lub

137

doniosłość treści komunikatu, o neutralnym zabarwieniu emocjonalnym, jest odbierany jako nośnik informacji. Na co dzień słyszymy wiele wypowiedzi i odgłosów silnie zabarwionych emocjonalnie. Zabarwienie i melodyjność stają się w takich przypadkach wiodącym wskaźnikiem wyrażanych emocji. Względnie dobrze rozpoznajemy odgłosy bólu i wypowiedzi, formułowane w stanie bólu. Odczuwamy siłę ładunku emocjonalnego w donośnym wołaniu „Ratuuunku!” i groźbę krótkiego i stanowczego „Precz!”. Cichy, wabiący szept, lub ciepłe wyznanie tajemnicy też są powszechnie znane. Kombinacje czterech, wymienionych na początku ustępu właściwości, dają nieskończenie wiele możliwości wyrażania emocji. Drugą stroną zagadnienia jest zdolność rozpoznawania wyrażanych głosem emocji. Okazuje się, że w niektórych przypadkach nie jesteśmy w stanie określić na podstawie właściwości głosu typu emocji, którą on wyraża. Słysząc np. płaczące dziecko nie stwierdzimy czy płacze z głodu, bólu żołądka lub niedogodności ułożenia. Ale dobrze rozpoznajemy śmiech a także tonu wypowiedzi: ciepły, zimny, ostry, sarkastyczny, ironiczny i inne. Holenderscy badacze nagrali wypowiedź „od dwóch miesięcy w ciąży” w tonacji dziewięciu emocji: radości, zainteresowania, zaskoczenia, smutku, wstydu, strachu, pogardy, obrzydzenia i gniewu. Następnie odtwarzano je Tajwańczykom, Japończykom i Holendrom. Ostatni nieco lepiej rozpoznali wyrażane emocje, chociaż różnice nie były wyraziste, z wyjątkiem rozpoznania radości. Ostatnie rozpoznało poprawnie jedynie 25% Azjatów. Nie jest wykluczone i to, że na rozpoznanie emocji mgło wpłynąć wartościowanie treści wypowiedzi. P o s t u r a lub p o z a to ułożenie ciała w przestrzeni. Wskaźnikami odmienności postur są wychylenie ciała do przodu lub do tyłu, skrzyżowanie (lub nie) rąk, założenie (lub nie) nogi na nogę, rozluźnienie lub napięcie różnych części ciała i podobne. W naszej kulturze występuje około 30 postur. Są one odpowiedzią na stymulację z otoczenia a jednocześnie wyrażają stany emocjonalne osobnika je prezentującego. W sytuacji publicznego spotkania, niektóre osoby stojąc przed publicznością, trzymają ręce założone jedną na drugiej na wysokości brzucha (tzw. gest Hitlera), co wyraża niechęć otwarcia, wobec innych, kontaktu z nimi. Inni trzymają ręce w kieszeni, jest to typowa postura amerykańska, wyrażająca poczucie swobody, luzu. Niektórzy z upodobaniem zakładają ręce do tyłu, demonstrując w ten sposób emocje pewności siebie, władczego nastawienia. Ręce opuszczone wzdłuż ciała oddają powagę, koncentrację na czynności realizowanej. T. R. Sarbin i C. R. Hardyck posłużyli się tzw. figurami kreskowymi (ilustracja niżej) do przedstawienia czterech postur. Badani uznali, że wyrażają one emocje (1) powątpiewania, niepewności, (2) wyczekiwania, znudzenia, (3) smutku, żalu, (4) zdziwienia, pewności siebie. Badania te dowodzą tego, jak jest czytelne emocjonalnie ułożenie ciała względem współrzędnych

.. Mięśnie. W tym ujęciu byłyby one wyrazem emocji poszczególnych modalności. wariantów wyrazów mimicznych. badacze rozpoznali 360 układów mięśni twarzy. które odgrywają doniosłą rolę w kontaktach z innymi. Jest to środek wielorakich możliwości. poznać ich współwystępowanie i opisać mechanizm ekspresji mimicznej.Ekman tworząc system FACS (Facial Action Coding System. natomiast gesty są kulturową adaptacją biologicznych możliwości wyrazu.Obsługa tego systemu jest niestety praco i czasochłonna..System kodowania Ruchów Mięśni Twarzy). nawet politycznych. pomniejszaniem postaci organizmu. Natomiast emocje „ksobne” nie są sygnalizowane tym sposobem. naprężone mięśnie. 2) gniewu (zaciśnięta pięść). zjeżony włos wzbudza u przeciwnika wrażenie wielkiego obiektu i skłania do respektu. wyrażające lęk lub przygnębienie. Właściwość ta przysługuje tylko tym. braku zgody.4) pogardy i lekce-ważenia (gesty obsceniczne). np. gest „załamywania rąk. Opracowane komputerowe . rozpoznawalnych i kojarzonych z odpowiednimi emocjami. Przeciwne cechy określają postury gniewu. Możemy zatem przedstawić gesty z punktu widzenia ich przystawalności do poszczególnych emocji. Takiej próby podjął się P. oznakami wycofywania się. we Włoszech i Francji. Rozpow-szechnione są gesty: 1) radości. odchylone ramiona. w Niemczech natomiast jest wyrazem pogardy i poleceniem całowania w . Turcji i innych krajach azjatyckich jest wyrazem zaprzeczenia. np. Nie wszystkie emocje podstawowe są wyraziście prezentowane w języku gestów. uniesione w górę ramiona zwycięzcy zawodów sportowych. Niektóre formalnie identyczne gest mają różne znaczenie nawet w kulturowo bliskich sobie krajach europejskich. bowiem nie ma takiej potrzeby. Posługiwanie się językiem gestów wymaga więc pewnej ostrożności.138 Postury. kurczą się lub rozluźniając tworzą owe układy. aczkolwiek niejednoznacznych dla odbiorców.Potakujące i przyzwalające europejskie skinienie głową w Pakistanie. Doznawane emocje wyrażamy odpowiednim g e s t e m.3) rozpaczy lub żalu. co OK. Ta niejednoznaczność gestów doprowadzała niejednokrotnie do niemiłych ale i zabawnych nieporozumień. M i m i k a to środek ekspresji emocji poprzez układ mięśni twarzy i wygląd oka. Badając ekspresje mimiczną naukowcy próbują skatalogować wszystkie ruchy wyrazowe. Gest kółka palca wskazującego i kciuka w USA znaczy tyle. Postury są formą ekspresji uwarunkowaną głównie biologicznie. charakteryzują się kuleniem.

a także pozycję szczęki. że emocje są uwarunkowane biologicznie. Pojawia się on szybko i szybko znika. głównie poprzez uśmiech. to występuje wówczas inkongruencja (niezgodność. Badani Zajonca czytali tekst. Badając wyrazy mimiczne z reguły dzieli się twarz ludzką na trzy strefy: 1) czoła. Okazało się. Układ mięśni w „dziób” wyraża smutek. informują o emocji radości. klaszczą w dłonie. R. Wiele układów występuje wtedy. ogólnie-niemiłe uczucia. jakby świadcząc o trwaniu życzliwości.139 systemy kodowania emocji na podstawie fotografowanych wyrazów emocji jeszcze nie osiągnęły niezbędnego poziomu dokładności. świadome ich rozluźnienie zmienia wyraz twarzy. że u oceniono jako mniej przyjemne od pozostałych samogłosek. w której funkcjonują. W sferze czoła środkami wyrazu emocji są ruchy brwi i marszczenie skóry (zmarszczki poziome i pionowe). Konkluzją po tych informacjach jest stwierdzenie. Ostatni jest elementem maski. niż wyraz mimiczny. Jeżeli zatem ktoś pragnie ukryć swe emocje i słownie deklaruje np. Z punktu widzenia wpływu emocji na działanie wyróżniamy emocje s t e n i c z n e i a s t e n i c z n e. natomiast ich formy wyrazu. brwi i usta informują nas o prawdziwych emocjach partnera. Uśmiech spontaniczny. Ludzie często przeżywające i wyrażający dana emocję powodują powtarzanie ekspresyjnego układu mięśni. Nieświadomość układu mięśni twarzy powoduje. E m o c je a d z i a ł a n i e. Ekspresja mimiczna. opadła szczęka u chorych i starców daje charakterystyczny obraz słabości. gdy są zaniepokojeni. Dowodów na poparcie tej tezy dostarczają badania kulturowoporównawcze. W sferze trzeciej emocje ujawniają się prze układy i ruchy ust. odpowiadającego za ruchy kącików ust. Mięśnie szczęki z kolei są stale napięte. Thaitańczycy z radości drapią się do krwi. zmiany wielkości źrenicy). Steniczność zależy od siły a także treści . Usta. ale od układu mięśni do emocji. że ta forma wyrazu emocji pozostaje poza świadomą kontrolą. mdleją ze strachu. bo nie mamy sposobności ich obserwowania. in. Pierwsze wpływają na działanie poprzez pobudzenie aktywności. a w lusterku zazwyczaj oglądamy twarz chcącego się przejrzeć w zwierciadle. ujawniane także w nazewnictwie oraz przypisywane im znaczenie zależą od właściwości kultury. Ogół tych rysów składa się na fizjonomię twarzy. nie od emocji do mięśni. niespójność) ekspresji słownej i mimicznej. która jest czymś innym. gdy jesteśmy silnie zaabsorbowani czynnością wiodącą. czas kontaktu wzrokowego. autentycznej życzliwości zanika powoli. w wyniku czego odpowiednio marszczy się skóra twarzy. wymagającą „dziubkowatego” układu ust. zmartwienie. satysfakcji. dziwiąc się czemuś wysuwają język. Wyjaśnienie tego zjawiska jest dość skomplikowane. I to ma znaczenie praktyczne. Czy można go zademonstrować działając w kierunku odwrotnym. że uśmiech może być spontaniczny i towarzyski. O stanie emocji „mówi” także wyraz oczy. Później oceniali w skali przyjemny-przykry wszystkie samogłoski. oczy. w sferze środkowej mięśni okręznych oko i policzkowych. Jeżeli określoną emocję stale wyraża ten sam układ mięśni. złośliwcy ściągnięte usta. głównie jarzmowego. pozorantem życzliwości. a w rzeczywistości żywi uczucie niechęci. Eskimosi Utku nie wyrażają gniewu w kontaktach interpersonalnych. to przypuszczalnie następuje utrwalenie zaistniałego związku. są mniej oszukańcze niż deklaracje słowne. drugie nie wywierają takiego wpływu. mimo biologicznego „podłoża” jest do pewnego stopnia skutkiem uczenia się. Niektórych układów mięśni naszej twarzy nie znamy. Japończycy śmiechem wyrażają zakłopotanie. Wskaźnikami tego wyrazu są m. Ekspresja emocji. według Zajonca wymaga ono także odwołania się do procesów neurofizjologii. kierunek patrzenia. Chińczycy np. Nie skąpiący uśmiechów mają zmarszczki wokół oczy. zawierający wiele wyrazów z niemiecką samogłoską u (umlau). Zajonc i współpacownicy pokazali. że jest to możliwe. nie tylko mimicznej. 2)części środkowej i 3) ust oraz części szczękowej. tzn. Warto jednak pamiętać. życzliwość.

A właśnie ono jest istotnym czynnikiem we wszelkich ludzkich interakcjach. władza np. oddalania się. ale wyraża także rozmaite emocje. Emocje określają priorytet działania. standardowe. z pominięciem kory mózgowej. które mają bezpośrednie. wpływając na podniesienie poziomu sprawności organizmu. to . osiągają przy podobnym stanie przygotowania gorsze wyniki. połączenie z układem limbicznym i szybko wzbudzają emocje. na jego rzecz. Emocje gniewu i agresja. wynikłych z jednego programu. lub pełnił rolę sygnału uległości. pomiędzy nimi występuje siodło. stanowią zachętę do nawiązania kontaktu i współdziałania. który aktywizuje się w sytuacjach konieczności przerwania działań. Emocje wg S. wzbudzająca gniew pomnaża liczbę swoich przeciwników. Nowoczesne spojrzenie na funkcje emocji zakłada. typowe dla emocji średniego natężenia. na rzecz innych. powodują nasilenie doznania bólu lub jakiegoś innego odczucia np. odpowiednio ukierunkowujące zachowanie organizmu. w całej Polsce przebiegają bardzo podobnie. Spotykany u zwierząt wielu gatunków odruch tulenia uszu przy spotkaniu z innym osobnikiem chronił uszy przed uszkodzeniem w przypadku ataku ze strony napotkanego. Jeżeli mają one odcień pozytywny. Biegacze lub drwale rywalizując z innymi osiągają wyniki rekordowe. święta urzędowe również (zestawienie zupełnie przypadkowe).140 emocji (J. Strach i wstręt. Emocje funkcjonują jako system szybkiego ostrzegania przed zagrożeniem dla organizmu. Pogrzeby np. jakim jest organizm. a ujawniające się wzorce emocjonalne są łatwo rozpoznawalne. strach. Siła emocji znacząco wpływa na jakość rezultatów działania. Emocja gniewu wywołuje działania przeciw obiektowi. ułatwiała jednostkom i gatunkowi przetrwanie w danym środowisku. Osobnik przestraszony przeskakuje przeszkody nie do pokonanie w stanie „zimnych” emocji. braku tlenu jako stanu alarmującego. to lesze rezultaty uzyskuje się przy wysokim pobudzeniu emocjonalnym. Niemal we wszystkich kulturach emocje radości i pokrewne kojarzą się z kierunkiem działania ku obiektowi. silnie przeżywający sytuację egzaminu. Widok płomieni ognia i strach tym wywołany wyzwalał u konia. na rezultat działania Niezwykle ważne funkcje pełnią emocje w życiu społecznym. Istotną role odgrywają w tym układzie ból i uczuciowo zabarwiona doznania węchowe. że wymagają klasyfikacji. Podobna zależność występuje przy wszelkich czynnościach. wywołana zagrożeniem terytorium osobniczego.Smutek jest z reguły asteniczny. działający w zmiennym środowisku. Jedną z grup stanowią funkcje ewolucyjno-biologiczne. niż nie pobudzeni emocjonalnie. Ich występowanie w licznych sytuacjach powtarzających się ułatwiło organizmom przystosowanie do warunków egzystencji w zmieniającym się otoczeniu. szybką ucieczkę poza sferę ognia. Natomiast czynności zadania trudne lepiej są wykonywane przy niskim stanie pobudzenia emocjonalnego. istoty stepowej. F u n k c j e e m o c j i są na tyle liczne. że są one niezbędnym elementem złożonego układu. obrzydzenie wyzwalają działania „unikowe”. albo ostrzeżenia (np. Emocje w przekonaniu Darwina funkcjonowały w przeszłości jako wzorce działania. Studenci. Niektóre emocje wymagają ściśle określonych form ich wyrazu. Sztuczny głos nie budził u nich zaufania. funkcjonują też jako wzmacniacze. czyli form rytualnych. Jest to element awaryjny. jak już wspomnieliśmy. Piloci jednego z lotnisk w Kanadzie nie wyrazili zgody na komputerowe przekazywanie informacji dotyczących czynności pilotowania. Wzrostowi siły emocji odpowiadają dwa szczyty efektów działania. radość pobudzają do intensywnych działań. Poszczególne emocje określają też formy realizowanych działań. Wpływają też. Jeżeli negatywny. Jeżeli wykonuje się zadanie łatwe. u koni). Głos ludzki nie tylko przekazuje informacje. Emocje wpływają na kierunek działania. a szczególnie w sytuacjach niebezpiecznych. wymagających głębokiego namysłu. natomiast gniew. Tomkinsa.Reykowski).

uwagi. życia dla przyjemności. które miały miejsce w jego życiu. bokserów i innych osób. że za przyjemności trzeba będzie kiedyś zapłacić. Solomon wykazał. To ukazuje jeden z aspektów motywacji uprawiania sportów ekstremalnych. czyli niezdolność uzewnętrzniania emocji. pobudzają nerwowy układ sympatyczny i wyzwalają. doświadczających silnych podnieceń. Wyeksponował on tę właściwość procesów emocjonalnych. pojawia się przeciwstawna emocja w postaci przyjemności. Zjawisko to poddał procedurze badań eksperymentalnych i opisał je w kategoriach procesów przeciwstawnych R. Widząc ludzi przestraszonych powiadał. nawet inteligentnemu człowiekowi w społeczeństwie. nie wzbudzał bowiem zaufania partnerów. kierowanym do adresata. jest biologicznie zbyt kosztowne dla organizmu. silne doznania emocjonalne. podkreślano to. ale utracił zdolność przeżywania emocji. zapamiętujemy. Emocje w tym przypadku wytyczają drogę życiową tych osób i to jest ich specyficzną funkcją. Emocje są ważnym czynnikiem organizowania naszego doświadczenia życiowego. Uczucie nie ostrzegało go przed działaniami niepewnymi. Treści utrwalane w naszym umyśle trafiają tam niesione falą podniecenia emocjonalnego. L. Jak bardzo dokuczliwa jest niezdolność okazywania swoich emocji innym ludziom wiedzą cierpiący na aleksytymię. która polega na tym. Człowiek ów po chirurgicznym usunięciu guza mózgu zachował dotychczasowy poziom inteligencji. mówią neutralnym tonem: ”Gniewam się!” i spotykając się z niedowierzaniem dodają: „Naprawdę !” Niemożliwość szybkiego przekazywania emocji utrudnia aleksotymikom wywieranie wpływu na innych i skuteczne działanie w zbiorowości. p r o c e s a c h p r z e c i w s t a w – n y c h. ale wkrótce po nim przeżywają moment zadowolenia. Dzięki emocjom ukierunkowujemy nasze doświadczenie. Zgodnie z teoria homeostazy następuje powrót do optimum funkcjonalnego. Nie musiał tłumić podniecenia. np. odgłosy pobliskiej strzelaniny gangsterskiej lub milionowa wygrana w Lotto. Domassio. S o l o m o n. odpowiednio lękowe lub radości. bo nie znał podniecenia. Świadczy o tym przypadek pacjenta A. że prawidłowość ta obejmuje także sekwencje krótkotrwałe. pamięci. pojawia się emocja wobec niej przeciwstawna. co spostrzegamy. Zwiększa ono intensywność percepcji. Z racji tych cech psychicznych zbankrutował jako przedsiębiorca. W określonych sytuacjach wiedział jakie reakcje powinny wystąpić. Osoby tak odczuwający widzą swój cel i sens życia w doznawaniu przyjemności. Po przeżyciu przykrości.141 mogą być wyrazem niezadowolenia doświadczającego emocji lub ostrzeżeniem. że po intensywnym przeżyciu określonej emocji. profesora psychologii i neurologii. Podobne emocje pojawiają się u skoczków spadochronowych. przyjemności. . ale żadna nie wydawała mu się bardziej pociągającą w stosunku do pozostałych. Interesującą postać przybrała funkcja emocji w tzw. obojętnych i niechcianych. wynikłej z zagrożenia. różnicujemy świat na sferę obiektów pożądanych. ale on do niego nie przemawia. tonujący pobudzenie i przywracający przeciętny poziom pobudzenia. Silne bodźce zewnętrzne. towarzyszące temu stanowi. że cierpienia zaowocują miłą nagrodą itp. Doznania rozkoszy i przyjemności różnych odcieni są w niektórych kręgach ludzkich niezwykle cenione i pożądane. na co zwracamy uwagę. Prawidłowość ta w wersji uproszczonej była znana od wieków. Kształtują więc orientację h e d o n i s t y c z n ą. Nie był w stanie ocenić zdarzeń. czyli uruchamia się układ parasympatyczny. Jednak takie pobudzenie nie może trwać długo. Zawodnicy skaczący do wody np. Utrata tego czynnika organizacji doświadczenia uniemożliwia funkcjonowanie. a to zachęca do podejmowania dalszych czynności w wybranej dziedzinie. Gdy wpadają oni w gniew. z wierzy lub trampoliny przed skokiem odczuwają lęk. Od nich zależy to. alpinistów. ze wie co to jest strach.

pojawia się gdy: 1) występują przeszkody w realizacji celów osobniczych. wąsko grupowe. są zatem relatywne. nieprzyjemne zapachy. niektóre formy zachowania i wiele innych. budząc gniew. ograniczona swoboda ruchu lub myśli. Gniew może być intencjonalny.środowisko i dawałaby przewagę ostatniemu. Analogicznie zarówno obrażenie lub niesprawiedliwa ocena jednostki jak i jej krewnych. gdy emocja pozytywna występuje jako pobudzenie poprzedzające. s t r a c h. 3) ujawniają się różnego rodzaju dokuczliwości. pojawia się w formie wybuchu. Funkcja emocji z punktu widzenia procesów przeciwstawnych polega na przywracaniu stanu optymalnego pobudzenia organizmu. silnego cierpienia. W końcu osoba już uzależniona bierze narkotyk tylko po to. korki uliczne. Gniew jest emocją intensywną . ale nie można skierować go na tę personę. ale trwa on już krócej od poprzedniego. Działanie i skutki tego mechanizmu doskonale są znane. jest reakcją na frustrację. a nawet narodowe. Gniew może być krótkotrwały. m i ł o ś ć. W miarę powtarzania zażywania rush staje się coraz słabszy. przyjaciół lub pobratymców może wywołać emocje gniewu. gniew może pojawić się zarówno wtedy. w postaci dekoncentracji uwagi. Związek gniewu i agresji jest powikłany.142 Nieco inaczej przedstawia się omawiane zagadnienie. np.in. agresja jest wtedy następstwem powstałego gniewu. po czym następuje powolne jej opadanie i w końcu pojawia się stan przykrości. Jednak nie zawsze gniew prowadzi do zachowań agresywnych. Niemniej niektóre z nich występują powszechnie. są znane formy agresji „zimniej” realizowanej z dużym wyrachowaniem. Dokuczliwości są już odczuciami subiektywnymi. Znane też są przypadki wybuchu gniewu irracjonalnego. Agresja też nie musi wynikać z gniewu. Może być pobudzeniem zgeneralizowanym. a także do podkreślenia swojej wartości. Te odrębne sposoby przeżywania wpływają na dobór form zachowania. Bywa także intencjonalny ze względu na genezę. Pierwsze zażycie narkotyku wyzwala silne doznanie przyjemności. zaistnieje blokada dążeń. tak zwany rush. występującego głównie w sytuacjach społecznych. jest wtedy raczej demonstracją niezadowolenia z zaistniałej sytuacji. by uniknąć przykrości. W pierwszym przypadku zachowanie gniewne. Aby uniknąć dokuczliwości tego przeżycia. Często oba zjawiska występują w ścisłym związku. Oto np. gdy jednostka napotyka przeszkody przy realizacji celów osobistych jak i wtedy. tłok. wysoka temperatura. Radość długo trwająca też może mieć negatywne następstwa. agresywne będzie skierowane na przyczynę gniewu. ukierunkowany na określony obiekt zewnętrzny lub na samą osobę przeżywającą. naruszenie przestrzeni osobistej. niezbędnego dla sprawnego funkcjonowania w środowisku. nie tylko z bajki Krasickiego. agresja zostanie skierowany na obiekty przypadkowe. niekiedy sprowadza się do wyrażenia dezaprobaty wobec kogoś lub czegoś. Często doświadczane emocje g n i e w. a przykrość jako emocja przeciwstawna staję się bardziej doskwierająca. Solomon ukazał jego istotę na przykładzie przeżyć emocjonalnych narkomanów. gdy realizuje cele rodzinne. Są to m. młodzieniec odchodzi od grupki kompanów. 2) ma miejsce podważanie wartości Ja. a przykrość po nim następująca coraz to bardziej intensywną. narkoman sięga po kolejną dawkę. Np. ale nie ukierunkowany ze względu na jego wyraz. uderza pierwszego napotkanego przechodnia i jakby nic powraca do towarzystwa . gniew może wzbudzić zachowanie wpływowego przełożonego. Koncentracja na doznawanej przykrości osłabiałaby równowagę układu organizm. Przyczyny ujęte w dwu pierwszych punktach należy rozumieć szeroko. w dwu pozostałych wystąpi mechanizm kozła ofiarnego. Wskaźniki przygnębienia i osłabienia zachęcają drapieżników do ataku. znowu pojawia się przyjemny stan emocjonalny. nie mającym konkretnego odniesienia. tzn.

Jednak większość reakcji strachu jest nabyta. niszczycielskiego. Gniew d ł u g o t r w a ł y. czy włoskich w Abisynii. powstających z grobu nieboszczykach. bo przyczynia się nawet do utrwalania skłonności do reagowania gniewem. austriackich w Sudetach. szarpanie włosów. artystyczne (np. Prawdopodobnie jest to nie w pełni świadomy sposób pokazania swego znaczenia. Zaleca się unikania działań w stanie pobudzenia. zachęcają do okazywania złości w formie werbalnej lub przeżywanie jej w formie fantazji. U ludzi dorosłych podobne cechy gniewu charakteryzują „g n i e w b e z s i l n y”. badanie efektu wywołanego gniewem). Gniew uwarunkowany s t r a c h e m („podszyty strachem”) pojawia się w następstwie dysfunkcjonalności emocji strachu.143 grupy. nie pozostawiający śladów w pamięci pojawia się najczęściej pod wpływem zazdrości i prowadzi do tragicznych w skutkach działań. Dowodzą tego liczne. występujący u małych szympansów i dzieci. łączony z przysłowiowym biciem głową w mur. Emocje mobilizujące do walki. Nie ustrzegły się tego nawet zgrupowania wojsk. odczekania. że nie jest to metoda dobra. Zachowanie tak uwarunkowane jest dynamicznym. bicie głową o ścianę i od czasu do czasu spoglądanie na matkę. Wybuchową formą gniewu jest też t e m p e r t a n t r u m. czyli wybuch gniewu. F u r i a to forma gniewu bardzo silnego. aż gniew opadnie i zaistnieją dogodniejsze warunki poczynań w sytuacji. instrumentalnego. Setki tysięcy ludzi porzucało wtedy swe domostwa i uciekało bez sensu przed siebie. Bywa też określana jako szał. ucieczki i uległości są położone w ciele migdałowym mózgu blisko siebie. ujawnia się w różnych. rozmowy z przyjaciółmi itp. Boimy się różnych zjawisk przyrodniczych. następuje „wypuszczenie pary”. S t r a c h jest wrodzoną emocją. Ważnym dla psychologa zagadnieniem jest opanowywanie gniewu. rosyjskich w Mandżurii. np. chaotycznym i niszczycielskim. czyli oczyszczenia z emocji gniewu przez jej ujawnienie. wampirach i mściwych. wyuczona przez warunkowanie. włos nam się jeży na myśl o duchach. dominujący. pozostający poza wszelką kontrolą racjonalną. o wyrazistych formach ekspresji ( krzyk. skierowanego przeciw określonemu adresatowi. szybko rozprzestrzenia się i nasila w wielkich zbiorowościach ludzkich. Praktycznie nie ma takiej sfery świata. że każdy przedmiot może stać się dla nich bodźcem wywołującym strach. Inni specjaliści uczą opanowywania gniewu metodą czynności uspakajających typu ćwiczenia sportowe. którą można uznać za wolną od zagrożeń. wzmacniana niekiedy ustępliwością jej adresatów. Gniew w a f e k c i e. . która stała się przyczyną pojawienia się gniewu. dzikich zwierząt i innych ludzi. wyobrażając postponowanie prześladowcy sądząc. boimy się nieznanego i przyszłości w ogóle. Inwazja Marsjan. ale reakcje lękowe trudno wygasić. niepohamowanego. w niektórych przypadkach nie uświadamiany. że zabiegi takie osłabiają działanie gniewu. szaleństwo. Jest podobny do nastawienia. panowanie nad jego przebiegiem. Niektórzy ludzie są tak podatni na pobudzenie lękowe. Najbardziej spektakularna panika wystąpiła przed II Wojną Światową w USA w trakcie radiowej audycji Orsona Wellsa pt. nie tylko w powtarzających się sytuacjach. Jednak niektóre badania pokazują. Furia i ogarnięty nią furiat są niebezpieczne dla otoczenia. w tym morderstw. Jest to forma zachowania wrodzonego. Strach jest emocja zaraźliwą społecznie. Długotrwałe i nieskuteczne pobudzenie emocji strachu przenosi się na pole agresji i strach przekształca się w gniew. zaległy przejawia się w postaci wrogości. Zwolennicy teorii k a t h a r s i s.Latwo jest uwarunkować lęk na dowolny bodziec. mającego na celu zwrócenie na siebie uwagi lub osiągnięcia czegoś pożądanego. gra na instrumencie). ważności. prace fizyczne. Niekiedy występuje w wiązce z zazdrością i zawiścią. niekiedy tragiczne w skutkach przypadki paniki (strach paniczny). reakcją na zagrożenie. Ludzi są bardzo podatni na wzmacnianie lękowe.

5) przyjacielska (intymność i zaangażowanie). ksenofobia (lęk przed obcymi). wynikłe np. niekiedy utożsamiana z miłością neurotyczną. Sytuacyjne reakcje strachu są normalnym objawem dobrego przystosowania. w ten sposób potencjalna ofiara stara się nie zwracać na siebie uwagi napastnika. Wywołują niekorzystne zmiany somatyczne. 3)miłość pusta (zaangażowanie). andorofobia (lęk przed mężczyznami). jak i gospodyni domu znalazły się na oddziale doraźnej pomocy miejscowego szpitala. wywołanym podnietami ze świata zewnętrznego. miłość łagodna.144 Jedną z typowych form zachowania. 6) miłość fatalna (namiętność i zaangażowanie) oraz 7) miłość kompletna. Przypisuje się im ciepło. 3) egzystencjalne. do mniej znanych należą nozofobia (lęk przed chorobą). a zaangażowanie poprzez dążenie do zapewnienie trwałości więzi miłosnej. przybyła na przyjęcie. serdeczność. Są zwykle postrzegane jako przeciwstawne wrogości. Powszechnie znane są agorafobia (lęk przed otwartą przestrzenią). bezpieczeństwo. namiętność przez pożądanie. zazdrość. S t o r g e. dezorganizację życia zawodowego i społecznego. np. swoiste feerie uniesienia i rozpaczy. Była to fobia niebywałej siły. Obiegowo powiada się. trwałe zmiany psychiczne ( nerwice lękowe. powstające w umyśle człowieka. natomiast długotrwałe lęki są czynnikiem destrukcyjnym. że w następstwie jego zarówno J. usztywnienie i niezdolność wypowiedzenia nawet prostego zdania. autor pracy pt. zabawowa. lęk przed naruszaniem reguł. Lee mamy następujące odmiany miłości: E r o s. że jest przeżyciem przedmiotowym. pojawiających się pod wpływem strachu jest ucieczka. klaustrofobia (lęk przed zamkniętą przestrzenią). B. M i ł o ś ć. zareagowała takim napadem lęku. o inicjale J. Ich kombinacje dają jeszcze kolejne trzy kolory pochodne. A. Przeciwstawia mu się lęk lub e m o c j ę l ę k u jako zjawisko p o d m i o t o w e. Drugą jest zastygnięcie w bezruchu. miłość o silnym pociągu fizycznym. wsparcie. namiętności i zaangażowanie. nastawienie przyjacielskie. eksponująca radość gry miłosnej. Te odmiany stanowią podstawowe „kolory” miłości. złości. Kępiński opisał lęki dotyczące czterech dziedzin życia ludzkiego. 2) społeczne. związane głównie z oceną ze strony innych. Są to: 1) lęki biologiczne. patologiczne. irracjonalne. okazywanie zaufania. jak żona Lota. na którym nieświadoma faktu gospodyni domu podała danie w postaci kurzych nóżek. tęsknotę. . mianowicie: 1)lubienie ( intymność). Na ich widok J. Żywiła ona niecodzienny lęk przed kurzymi nóżkami. przyjacielska. Strach jest przeżyciem. zastygają. Uwzględniając powyższa charakterystykę prezentowany autor wyróżnił 7 odmian stanów miłości. Są to: M a n i a. gniewu. p o c z u c i e s z c z ę ś c i a to emocje pozytywne. pełna zrozumienia. Typowymi obawami lęków są fobie. miłość beztroska. przed grzechem. zawierająca wszystkie trzy elementy. np.2) miłość ślepa. irracjonalne lęki określonych sytuacji lub przedmiotów. zakochanie. Według innej klasyfikacji. przed urodzeniem kalekiego dziecka. 4) romantyczna (intymność i namiętność). zamieniają się w „słup soli”. zaproponowanej przez J. stany paniki). L u d u s. Razu pewnego J. Są to emocje społeczne. u uczniów zbliżenie budzącego strach nauczyciela wywołuje niekiedy mutyzm. lęk przed śmiercią. Wojciszke. Ludzie pod wpływem strachu też niekiedy. Intymność wyraża się poprzez dzielenie informacjami osobistymi. O dokuczliwości fobii niech świadczy przypadek jednej z pacjentek. z utraty poczucia sensu życia. pragnienie bliskości. (namiętność). 4) moralne. mieszanka Eros i Ludus. budowana na odczuciu piękna osoby kochanej. występują przeważnie w procesach interakcji i wymagają współudziału innych. Psychologia miłości utrzymuje ( za Sternbergiem).hydrofobia (lęk przed wodą) i inne. r a d o ś ć. wrzody żołądka. powszechnie pożądane. A. że na miłość składają się trzy główne kompleksy odczuć i zachowań: intymność.

L a n g e w roku 1890 opublikowali prace. Gdy osiągnie się odpowiedni poziom określonego stanu rzeczy. T e o r i e e m o c j i. że poczucie szczęścia ( w wersji negatywnej. cofnięcie się przed czymś i to jest odczuwane jaki określony stan emocji. ile od oceny tych faktów. Jest ono następstwem wartościowania zgodnie z przyjętą skalą wartości. ale wskaźnik ludzi szczęśliwych spadł do 30%. Przedstawione odmiany miłości wywierają wpływ na charakter i trwałość więzi koleżeńskich. Dowodzi to zmienności wskaźnika szczęścia. zaplanowana. Mieszkaniec wyspy Ponope. natomiast małżeństwa osób preferujących Storge są trwałe. Poczucie szczęścia nie tyle zależy od kostatacji faktów. odpowiednie do stanu mobilizacji organizmu. żyją nadzieją. Pewnej mianowicie nocy ogarnął wyspę niebywały chłód. temperatura otoczenia spadła do 21 0 Celsiusza. Miłość typu Ludus nie sprzyja trwałości związków. szokującym rozumieniu wspólnoty interesów oraz Agape. porównań społecznych Festigera i relatywnej deprywacji Mertona. obliczone wg stałego kursu. W. połączenie Erosa i Storge. Relatywizm ten dobrze oddaje opis pewnego wydarzenia. Poczucie szczęśliwości albo dobrostanu zależy od wielu czynników. H o h . Gdy atakujemy. niż obecnie”. Szczęście i poczucie szczęścia są określeniami bardzo subiektywnie rozumianymi. W latach 90-tych przeciętne zarobki. Jednak badania G. Ten stan rzeczy wyjaśniają teorie poziomu adaptacji Helsona. interesowna. Otóż w latach 50-tych wielu Amerykanów (35%) utrzymywało. Jednym szczęście kojarzy się z przyjemnością. położonej niemal na równiku zwierzał się psychologowi amerykańskiemu z nieszczęścia. kształtowanej zgodnie z ideałem miłości chrześcijańskiej. przemawiających przeciw tak ujmowanym zależnościom. Amerykanin W. Jedną ze starszych jest teoria emocji Jamesa-Langego. Ich zdaniem emocje są następstwem pobudzenia organizmu. J a m e s i Duńczyk N. Teoria ta była mocno krytykowana przez W. innym z sprzyjającym układem losu. wzrosły właśnie do 20 000 dolarów. Po-kazał m. jakiego doznał. C a n n o n a. in. w których przedstawili podobne poglądy na istoty emocji. Przeciętne zarobki wynosiły wówczas 9 000 dolarów. płaczemy odczuwamy silne pobudzenie emocjonalne. stwierdza. że chirurgiczne przecięcie połączeń narządów wewnętrznych z układem nerwowym u zwierząt nie wpłynęło na pojawianie się emocji. gdyż przyczyn pobudzenia emocjonalnego upatruje w pobudzeniu nerwów obwodowych. Czapiński. Tatarkiewicz w pracy O szczęściu po pokazuje jak wieloznaczne treści i jak różne odniesienia ma to pojęcie. Jest to teoria o b w o d o w a. Czy istotnie następuje przyrost szczęścia po spełnieniu określonego warunku? W przypadku przedstawionej w stwierdzeniu wersji dało się to sprawdzić empirycznie. uciekamy. np.niezadowolenia) kształtuje się w następstwie porównań własnej sytuacji z sytuacją innych. Marzenia o szczęściu sięgają w przeszłość. rodzi się pragnienie jego podwyższenie i tak ad infinitum. że byliby szczęśliwi zarabiając 20 tysięcy dolarów. narzeczeńskich i małżeńskich. połączenie Ludus i Storge. Pomijając rozbieżności w teoriach tych podkreśla się. bardziej niż inne emocje wpływa na wybór stylu życia. bodzie poprzez układ obwodowy wywołuje określone zmiany aktywności.145 P r a g m a. że istotą szczęścia jest nastawienie. J. miłość praktyczna. Miłość. jeszcze innym z doskonałością albo bogactwem. rzadka odmiana miłości altruistycznej. który zgromadził szereg eksperymen-talnie potwierdzonych dowodów. umożliwiające aktywne zmaganie się z przeciwnościami losu i możliwość realizacji ważnych wartości. ukazując 7 możliwych perspektyw empirycznego badania problemu szczęścia. co było wielką przykrością. Często spotykamy stwierdzenia typu: „Byłbym szczęśliwy zarabiając dwakroć więcej.

rozpoznanie następstw zachwiania relacji jest jednym z ważniejszych elementów procesu narastania emocji. C a n n o n i Ph. Prowadził on badania eksperymentalne na zwierzętach. Wystąpienie tylko izolowanego pobudzenia bywa mylące. Ta analogia pomaga uchwycić istotę stresu. wywołując dwa odmienne procesy. wyrażany nazwą. To odkrycie doprowadziło ich do wniosku. tzw. jeżeli niekorzystne-negatywne. jest ośrodkiem pobudzenia emocjonalnego. przerywał sen. niekorzystnych dla organizmu bodźców środowiskowych lub wewnątrz organicznych. Pobudzenie ma charakter fizjologiczny. pobudzenia sympatycznego układu nerwowego. ż ich reakcje były podobne. Wielka zaletą teorii Cannona-Barda jest to. pojawiają się emocje pozytywne. mając nadzieję wykrycia nieznanego hormonu. Zdaniem Seyle’go w GAS występują trzy fazy: 1) a l a r m u. im ważniejsze są naruszone. Ich trwanie. pokazały. Jeżeli zmiany są korzystne. środek pobudzający i połowa grupy badanych oczekiwała na dalszy ciąg badań w towarzystwie osoby zabawowej.Schachter i J. Teoria Cannona-Barda. że sprowokowała badania procesów mózgowych. Badaczem. że osoby z grupy pierwszej zinterpretowali swe pobudzenie jako radosne. określana również mianem talamicznej albo ogólnie ośrodkowej. niezależne od jakości bodźca. R. które nie są wzajemnymi przyczynami. z uszkodzonym kręgosłupem w czasie działań wojennych. Poddawał je działaniu różnorakich. osoby w takich sytuacjach nie rozpoznają właściwie swoich emocji. lecz obrona całego organizmu wobec zaistniałego zagrożenia. R e l a c y j n a t e o r i a L a z a r u s a. S. że odczuwanie emocji zależy od sprawności układu obwodowego. że wzgórze. Bodziec lub sytuację wywołująca ten stan nazywa się stresorem.S e y l e. szkodliwych czynników (głodził. Bodźce zmysłowe docierają równocześnie do wzgórze i kory móżgowei. że usunięcie kory mózgowej powoduję występowanie nagłych ataków na oślep. przekroczenie których powoduje jego uszkodzenie. W. Singer przeprowadzili eksperyment. typowe przygotowanie organizmu do obrony.146 m a n n a osób zparali-żowanych. uruchamianie . Stwierdzono w efekcie. thalamus. że nie jest to reakcja wywołana działaniem jakiegoś nieznanego hormonu. a emocje. L a z a r u s traktuje emocje jako stan (lub proces) pojawiający się w następstwie zmian relacji organizm-środowisko. Siła emocji zależy od ważności relacji. Ocena ważności. D w u c z y n n i k o w a t e o r i a e m o c j i S c h a c h t e r a i S i n g e r a jest nawiązaniem do teorii Jamesa-Langego. Zjawisko to oznaczył symbolem GAS (general adaptation syndrom-ogólny zespół adaptacyjny) . tym silniejsze emocje następują po nich. określającym źródło emocji i jej charakter. a kora mózgowa spełnia funkcję kontroli. natężenie i wpływ na zachowanie zależy od umiejętności radzenia z pobudzeniem emocjonalnym. mobilizacja sił. a z drugiej połowy jako przykre. opryskliwą. Materiał wytrzymuje obciążenie go pewnych granic. był H. wystawiał na działanie niskich temperatur) i stwierdzał. że emocje kształtują dwa czynniki: pobudzenie i ukierunkowanie. jakie on wzbudza określa się terminem „napięcie”. wściekliznę pozorną. Organizm po prostu przystosowywał się do nowej sytuacji. tam wielkość napięcia materiału określa się w kategoriach obciążenia. B a r d prowadzili badania występowania emocji u kotów i stwierdzili. Stres jest niespecyficzną reakcją organizmu na działanie różnorodnych. odpowiedzialnych za powstawanie emocji. przygnębiające. natomiast ukierunkowanie jest procesem poznawczym. w trakcie którego badanym wstrzykiwano epinephrinę. zdolnościami znajdowania sposobów działania wstanie pobudzenia. Ostatnie zostało zapożyczone ze słownictwa techniki. a pozostali z osobą niezadowoloną. S t r e s i j e g o z w a l c z a n i e. Z badań tych wynikał wniosek. Po pewnym czasie zrozumiał. który odkrył i opisał mechanizmy funkcjonowania stresu.

dla innych jedynie przygodą życiową. hałas. Zdarzenie Ilość jedn. lub społeczne takie jak konflikty z szefem.147 rezerw energii (szybsze krążenie krwi. pokazuje siłę stresorów. Holmesa i R. np. a nawet śmiercią. 1992 r. występuje faza 3) w y c z e r p a n i a. Również emeryci z domów starców lepiej radzą ze stresem. np. jeżeli mają poczucie kontroli nad otoczeniem. Tenten. opracowane przez T. Badania naukowe i obserwacje życiowe pokazują. Stres ma dwa oblicza. Mogą nimi być zjawiska przyrodnicze. Zdarzenie Ilość jedn. Warszawa. dla jednych rozwód może być tragedią. że bardziej odporni na stres są ludzie. nieporozumienia rodzinne. Przy silnym stresie. Jednak dokuczliwość tych zmian jest subiektywnie różnie odbierana. huragany. kończąca się chorobą. sprostać zadaniom obrony. cywilizacyjne. ich zachowanie nie podlega dezorganizacji. F r i e d m a n i R. obiektywne i subiektywne. Z badań zachowania żołnierzy w sytuacjach frontowych wynika.Traur: Stres. Ludzie młodzi. M. przyśpieszone bicie serca0. że jedynie 15% z nich zachowuje zdolność racjonalnej kontroli swego zachowania. Jeżeli tak się nie stanie. spaliny. Siła odporności na stres zależy także od cech osobowości człowieka. napięcie przedłuża się. energiczni nie poddają się łatwo sytuacji stresowej. oczywiście. dokonana mobilizacja może skutecznie przeciwdziałać zagrożeniu. Prezentowane zestawienie pokazuje różnorodność czynników stresujących. niskie i wysokie temperatury. przyjacielskie itp. W życiu codziennym ludzie są narażeni na działanie licznych i różnorodnych stresorów. określoną w umownej skali jednostek przystosowawczych. 2) o d p o r n o ś c i. Niże j przedstawione zestawienie. którzy mają poczucie kontroli nad sytuacją. Powodują one napięcia o różnej sile. H. Śmieć małżonka 100 Zmiana zakresu obowiązków w pracy 29 Rozwód 73 Syn lub córka opuszczają dom 29 Separacja 65 Kłopoty z rodziną małżonka 29 Kara więzienia 63 Wybitne osiągnięcia własne 28 Śmierć członka rodziny 63 Żona zaczyna (przestaje) pracować 26 Choroba własna 53 Dzieci rozpoczynają (kończą) szkołę 26 Zawarcie małżeństwa 50 Zmiana warunków życia 25 Wyrzucenie z pracy 47 Zmiana własnych zwyczajów 24 Pogodzenie się z małżonkiem 45 Kłopoty z szefem 23 Przejście na emeryturę 45 Zmiana godzin lub warunków pracy 20 Choroba członka rodziny 44 Zmiana miejsca zamieszkania 20 Ciąża 40 Zmiana szkoły 20 Trudności seksualne 39 Zmiana modelu wypoczynku 19 Powiększenie rodziny 39 Zmiana w życiu towarzyskim 18 Adaptacja do zawodu 39 Mały zastaw hipoteczny lub dług 17 Zmiana sytuacji finansowej 38 Zmiana godzin i warunków snu 16 Śmierć przyjaciela 37 Zmiany częstości spotkań rodzinnych 15 Zmiana zawodu 36 Zmiana nawyków kulinarnych 15 Kłótnia małżeńska 35 Wakacje 13 Wysoki zastaw hipoteczny 31 Boże Narodzenie 12 Egzekucja długu lub pożyczki 30 Niewielkie naruszenie prawa 11 Zestawienie podaję za T. panują nad emocjami. . trzęsienia ziemi. wszystkie są mniej lub bardziej dokuczliwe. trudno zachować spokój umysłu i panować nad sytuacją. wszystkie powodują zmiany relacji jednostki z szeroko pojętym otoczeniem. H. Rahe’go.

Skupienie w tej sytuacji na jednej idei. ciszy. cierpiący w szpitalach chą przede wszystkim tego. zabieg prowadzący do osiągnięcia spokoju psychicznego. nerwicy i innych. szybciej wychodzą ze szpitala. bliskich przyjaciół. że osoby uprawiające ćwiczenia sportowe. przykład do naśladowania i inne. Jeżeli ona ma być skuteczna musi przebiegać w spokoju. ewentualnie komicznych. klatkę piersiową do mięśni szyi i twarzy. mniejsze zużycie tlenu w organizmie i inne Ćwiczenia g i m n a s t y c z n e t y p u a e r o b i k nie tylko podnoszą sprawność fizyczną. cierpliwych. Wysoki poziom sprawności fizycznej daje poczucie pewności siebie. pomoc finansowy. Strategią poznawczą wymaga kontroli informacji o stresorze. obniżenie poziomu lęku. dostrzeżenia w nim elementów niegroźnych. przynoszą ulgę w cierpieniu. o tzw. . osobowości A. wrzodu żołądka. Zwiększa on ryzyko wystąpienia zaburzeń układu krążenia. są bardziej podatni na stres i uwarunkowane nim choroby serca. nie rozpraszanie uwagi. poczynając od stóp. ale przyczyniają się także do poprawy nastroju. pracujący w tak stresujących zawodach jak menadżerowie. Może to być zachęta w wytrwaniu. S t r a t e g i e w s p a r c i a s p o ł e c z n e g o. przywiązania ze strony znaczących osób bliskich.148 R o s e n m a n wykazali. rozluźnia przy wydechu. spowodowane stresem. osłabia odporność organizmu (układu immunologicznego). sposobów myślenia o nim. Pozycja musi ułatwiać rozluźnienie mięśni grzbietu. w postaci „kwiatu lotosu”. Rozeznanie tych aspektów stawia osobę narażoną na stres w bardziej korzystnym położeniu wobec źródła stresu. Stres jest czynnikiem szkodliwym dla zdrowia. Relaksację osiąga się także przez kontrolę pracy serca i ciśnienia krwi drogą b i o f e e d b a c k u (biologicznego sprzężenia zwrotnego). zwiększają tolerancję na ból. powtarzanie i wyobrażanie treści tej idei daje w efekcie zmniejszenie napięcia psychicznego. Najważniejsze jednak to wsparcie emocjonalna. złemu samopoczuciu. na siedząco. ale mało skuteczna. tym samym zwiększa odporność na stres. rozpoznania możliwości ochrony przed nim przez dobór właściwych środków. podnieceni. Nie oczekują pocieszania. Dwie 15-to minutowe sesje relaksacyjne dziennie wystarczają do utrzymania pożądanej kondycji psychicznej. Ludzie osobowości B. To z kolei doprowadzi do zmiany odnoszącego się doń nastawienia emocjonalnego. a okazane przywiązanie lub miłości podtrzymuje na duchu. agresywni. dodaje sił. lękom. który zainicjował badanie tego zjawiska. Jest to metoda rozpoznawania fal mózgowych przy użyciu czułej aparatury i świadomego wpływania na pracę serca i napięcie mięśni. o zróżnicowanej skuteczności. a sensie somatycznym zwolnienie rytmu pracy serca. osób przyczyniających się do kształtowania spokojnego. Eksperymenty dotyczące wsparcia społecznego. uparci. obniżenie ciśnienia krwi. S t r a t e g i e r e l a k s a c y j n e. by bliscy byli przy nich. Szczególnie ważne jest wsparcie rodziny. Interesujące jest i to. że ludzie ambitni. napina się je w czasie wdechu. spokojnych. S t r a t e g i e p o z n a w c z e prowadzą do zmiany spostrzegania stresora. Psychologowie określili go jako strategie radzenia sobie ze stresem Jest ich kilka. osoba medytująca winna znajdować się w wygodnej pozycji. a nawet nie lubią sztucznych zabiegów poprawy nastroju. według ściśle określonej kolejności. N. łagodnych. zwiększa prawdopodobieństwo zachorowań nowotworowych. niż nie-sportowcy. przyjacielskiego klimatu. czyli sygnały miłości. brzuch. na klęczkach. Jedną z technik relaksacyjnych jest m e d y t a c j a. Obecność bliskich przeciwdziała poczuciu samotności. Miller. Ćwiczenia relaksacyjne polegają na rozluźnieniu mięśni. niż ludzie osobowości B. doszedł w końcu do wniosku że jest to metoda wymagająca dużego nakładu pracy. To czyni zapobieganie skutkom działania stresu problemem najwyższej rangi. dziennikarze znacznie rzadziej niż ci o osobowości A miewają zawały serca. dobra rada. niecierpliwi. przeciwdziałają depresji. Ludzie wspierają się wzajemni na różne sposoby. uznania. po zachorowaniu. poprzez uda. Obowiązuje rytm pracy mięśni.

Przyczyn tego stanu rzeczy trzeba szukać poza sferą motywacji. sadził drzewka jabłoni? Przecież miał nikłą szansę doczekania ich owoców.GWP. Od wieków przyczyny zachowań ludzi budziły wielkie zainteresowanie. Literatura zalecana P. Jenkins: Zrozumieć emocje. są miliony i wszystkie one dotyczą problemu motywacji. jak to przekonująco pokazał już D. Mit Syzyfa. zagęszczenia. zestawy roślin.Wyszyńskiego. nie przezwycięży się niszczycielskiej mocy stresorów. Dawidson (red): Natura emocji. Dlaczego Syzyf. Opracowuje się odpowiednią kolorystykę wnętrz. Środowisko czyste.PZWL. T. niewłaściwe odżywianie. po jego stoczeniu się w dół. Trauer: Stres. którego napotkał Aleksander Wielki. 1998 r. aktywności organizmu. podejmuje beznadziejne wyzwanie i każdego poranka próbuje z nim się zmierzyć? Dlaczego stuletni starzec. J. Zakładają one również dbanie o wystrój pomieszczeń stałego przebywania zgodnie z wymogami dobrego samopoczucia. u k i e r u n k o w a n i a i p o d t r z y m a n i a określonych form z a c h o w a n i a organizmów ludzkich lub zwierzęcych. Warszawa. we właściwościach struktury materii ożywionej. żywy organizm. H. K. zwalczania. bez powodzenia toczącego głaz na szczyt góry i podejmującego. że ludzie byli. układy przestrzenne. Warszawa. Bindra. Ekman. Gdańsk.W-wa. jeżeli nie będzie się tego pragnęło. 1963 r. R. Jeżeli natomiast osiąga poziom destrukcji. Ta wynika z istoty życia. Niektóre formy zachowań przyczyniają się do obniżenia odporności na stres. wszystko o przyczynach. S t r a t e g i a e l i m i n a c j i n i e z d r o w y c h z a c h o w a ń . Uniw. uwikłanych w pogmatwane sytuacje dnia codziennego czekających na odpowiedź. H. Definicja ta wymaga paru słów komentarza. penetrują głębiny morskie i bezkresne lodowce Antarktydy? Takich „Dlaczego?”. PWN. 2002 r. bowiem często bywały niezrozumiałymi i zagadkowymi. wymaga przeciwdziałania. Wyd. jest ilustracją tej zagadkowości. M o t y w a c j a zatem to o g ó ł c z y n n i k ó w i p r o c e s ó w p o b u d z e n i a.2003 r. KiW. są i będą narażeni na stres. ciężką pracę od nowa. mimo wielokrotnego niepowodzenia. Tenten. Do pewnego stopnie intensywności jest on korzystny dla organizmu. Na zakończenie warto podkreślić. 1968 r. Oatley. mechanizmach i skutkach napięć nerwowych. naturalne środowisko. nadużywanie alkoholu i różnych używek. Katdynała S. że dysponuje potencjalnymi środkami realizacji określonej formy . J. Reykowsi: Eksperymentalna psychologia emocji. M. Warszawa. prowadzące do otyłości lub anoreksji i inne. ze swej natury jest aktywny. to wolne od hałasu. Motywacja nie jest przyczyną „zachowania w ogóle”. Seyle: Stres życia. Warszawa. Aktywny znaczy. Należą do nich palenie papierosów.Wyd. Gasiul:Teorie emocji i motywacji. Do odniesienia sukcesu w tym zmaganiu niezbędna jest wola walki. 1992 r. przeciążeń informacyjnych. Dlaczego ludzie lecą w kosmos. a więc czynników silnie stresujących.149 S t r a t e g i e e k o l o g i c z n e mają na celu ochronę zdrowia somatycznego i psychicznego dzięki zabiegom o czyste. Rozdział X Motywacja. działa mobilizująco. zanieczyszczeń chemicznych.

Trudno przypuścić. Szybszy bieg powoduje wzrost częstotliwości obrotów. Miarą intensywności może być także wielkość pokonywanych przeszkód. czynnik przechylający decyzję o wyborze tej a nie innej formy zachowania. że osobnika zaspany jest motywowany do wykonywania pracy w biurze lub fabryce. może to być „języczek u wagi”. W przebiegu zachowań krótkotrwałych. Jest to cecha łatwo dostępna eksperymentalnym pomiarom. I n t e n s y w n o ś ć zachowania określa jego umotywowanie i wskazuje na siłę motywacji. polityk oświadczając. Podobnie jak automat z napojami. a licznik dołączony do urządzenia rejestruje ilość obrotów. Stan ten kontroluje układ siatkowaty. C e c h y z a c h o w a n i a m o t y w o w a n e g o. To. Zakończenie określonego zachowania nastąpi albo 1) po ustaniu motywacji podtrzymania. Obiekt. K. wskazuje zazwyczaj cel danego zachowania. 3) dezinformować przeciwników i osłabiać ich przeciwdziałania jego kandydowaniu i inne. Motywem może być stan psychiczny bezpośrednio poprzedzający zachowanie (stan kończący proces motywacji). albo 2) po pojawieniu się silnego motywu. Dzwoniąc np. jeżeli występuje od momentu pojawienia do osiągnięcia celu dążenia. np. Darwin np. Obok „motywacji” występuje pojęcie motywu. czyli motywowana. poziom przytomności i pobudzenia kory mózgowej. przez ponad 30 lat zbierał materiały do uzasad- . może nim być też opanowujące umysł uczucie (Zamordował z miłości !) lub bliżej nie określone przeżycia intuicyjne. tzw. aktywność ogólna albo ukierunkowana. Jedną z nich jest poziom pobudzenia organizmu. a nie konflikt wielowątkowej motywacji. ale czy będzie to robił zależy od pobudzenia. rozmyślać o dowolnej kwestii. Wpuszczone do środka zwierze. w długotrwałych. o podstawie chropowatej. jak konsekwentnie i długo będzie to czynił określą motywy podtrzymujące daną formę aktywności. zderzenie konkretnych sił. T r w a ł o ś ć albo wytrwałość w dążeniu do osiągnięcia celu to cecha. mieszczący się w pniu mózgu odpowiedzialny za cykl snu i czuwania. szczur biegając po dnie bębna wprawia go w ruch. w którą stronę skieruje się człowiek uciekając. natężenia prądu w siatce pasma podłogi. jest aktywny (czynny). moralizatorskich i języka potocznego. ale kawę naleje po pobudzeniu wrzuconą monetą. co więcej relacje między nimi nie są wystarczająco jasne. świadomość celu. często wykorzystywana w badaniach motywacji. cecha ta jest trudna do uchwycenia. Obserwatorowi czasami trudno ustalić cl zachowania. 2) mobilizować. wskazująca na wymiar czasowy zachowania motywowanego. a to jest już wskaźnikiem intensywności motywacji. przeciwpoślizgowej zawiesza się na osi. Ludzie w pewnych przypadkach maskują istotny cel danej formy zachowania. np. narzucającego inną formę zachowania. Cecha ta jest jednocześnie wskaźnikiem i warunkiem zachowania umotywowanego.150 zachowania. niemal aktach. Nie są ona jednoznaczne. C e l o w o ś ć zachowania jest kolejną cechą z omawianego zestawu. że nie będzie kandydował w wyborach na dane stanowisko może 1) informować opinię publiczną o swojej decyzji. o czym i jak zacznie myśleć zależy od ukierunkowania aktywności. do kogoś z życzeniami pomyślności w istocie rzeczy pragną się przypomnieć i kształtować pozytywne nastawienie adresata wobec dzwoniącego. np. Użycie któregoś z tych terminów zależy także od kontekstu. jest opisywalna w terminach różnych wskaźników. uaktywniać zwolenników do zabieganie na rzecz jego kandydowanie. naukowcy badają konflikt motywów. Ok. Człowiek aktywny „kierunkowo” może walczyć. do którego organizm dąży lub którego unika. Niekiedy przez dane zachowanie osobnik realizuje kilka celów. dzielącego organizm od pokarmu. do którego osobnik zmierza. Jedna z metod jej pomiaru wygląda następująco: bęben o kształcie opony samochodowej.reślenia „motywacja” częściej używa się w naukowych opisach zjawisk. Ale aktywność może być nie ukierunkowana. wymagających powtórzeń czynności. natomiast „motyw” jest raczej terminem opisów literackich. zwane motywami nieświadomymi. Jest ono trwałe. uciekać. a k t y w a c j a.

scenariuszy i wrodzonych bodźców wyzwalających. a więc poznanie motywacji jednostki X nie przynosi informacji o motywacji osoby Y. W związku z tym autorzy prac z zakresu tej problematyki prezentują różne ich oceny i upodobania do posługiwania się nimi. że istnieje . Jednak i we współczesnej psychologii empirycznej są zwolennicy modelu hedonistycznego. Niemniej podjęta przez instynktywistów problematyka nie znikła z repertuaru badań psychologicznych. ze zachowaniem zwierząt i człowieka żądzą instynkty. Po pierwsze. agresji. W o o d w o r t h. zgodny z odczuciami ludzi. filozofów i innych specjalistów. Istnieje wiele mechanizmów motywacji. D. W. co wyuczone. Madsen przeanalizował i opisał 50 odrębnych teorii motywacji. ucieczki i inne. instynkt macierzyński (rodzicielski). emocjonalny i behawioralny (wykonawczy).. M o d e l r e d u k c j i p o p ę d ó w jest aktualnie najszerzej akceptowanym wśród psychologów. Podnosząc wiarygodność tej tezy wyróżnił w instynktach człowieka trzy elementy: poznawczy. psycholog i lekarz anglo-amerykański. R. pozostawiając subtelności poznawcze naukowcom wąsko specjalizacyjnym. W grupie pierwszej znalazły się m. Ludzie i zwierzęta dążą do pierwszych. socjologów. pojęcia „przyjemność” i „przykrość” są zbyt ogólne.. Każda z wymienionych cech wskazuje na odmienne procesy motywacyjne. unikają drugich. opracowanych przez psychologów. in. Od wieków żywiono przekonanie. twórca pojęcia„popęd” . ciekawości. dotyczących genetycznie uwarunkowanych form gatunkowego zachowania. nieprzydatne w procesie poznania pogłębionego. Stąd wywodzi się nazwa: m o d e l h o r m i c z n y. Istota problemu sprowadza się w tym ujęciu do rozpoznania mechanizmów neurofizjologicznych. ale fakt ten nie osłabia argumentów przeciw temu modelowi. dowiedli trwałości swego zachowania. Jest to fundamentalna myśl m o d e l u h e d o n i s t y c z n e g o. model ten nie okazał się przydatnym do wyjaśnienia tajemnic motywacji. a żołnierz niosący wieść o zwycięstwie pod Maratonem. „gotowych do przyjęcia określonych bodźców wewnętrznych i zewnętrznych przygotowujących . Obaj. Oczywiście jest to prawda. M o d e l e m e c h a n i z m u m o t y w a c j i. sekwencji działania tzw. studiujących zagadnienia motywacji. Po drugie. Duński psycholog K. aczkolwiek na różne sposoby. ludzie niekiedy nie kierują się w swym zachowaniu przyjemnością. przysłużył się jedynie sporządzaniu klasyfikacji motywów. M c C l e l l a n d jest wybitnym jego obrońcą. spopularyzował w pierwszej połowie XX wieku pogląd. Innym problemem zaszłości są w psychologii instynkty. nabyte.akcję” Kryje się za tymi hasłami doniosły problem wpływu na zachowanie człowieka czynników wrodzonych i ich relacji do tego.rozumiał przez nie tyle co „energia mobilizująca do działania”. L o r e n z a. Zdaniem wzmiankowanego autora na rzecz tego modelu przemawia fakt istnienia w naturze bodźców przyjemnych i przykrych. T i n b e r g e n a i K. że ludzie dążą do przyjemności i unikają przykrości. C.151 nienia swej teorii ewolucji. lecz nieprzydatny w badaniach psychologicznych motywacji. po osiągnięciu celu zmarł z wycieńczenia. Nabrała nawet dużego znaczenia pod wpływem odkryć N. Tym samym nie służy budowaniu systemu prawd ogólnych. różne czynniki wywołują przeżycie przyjemności u różnych ludzi. Instynkty wyrażają wolę życia i są impulsami (horme) do działania. Niestety. Po trzecie.B. a nawet poczynają wbrew odczuciom przyjemności. Mac Dougall. stadny. jest bowiem obarczony błędem tautologii. Przez pewien okres czasu panowało nawet przekonanie. Przyjrzyjmy się niektórym z nich. Jest on popularny. Opracował listę 12 instynktów podstawowych i licznych „tendencji”. każda z nich ma inną wartość poznawczą i wyjaśniającą procesów motywacji.

Niedobór lub nadmiar jakiegoś składnika w organizmie jest odpowiednio szybko sygnalizowany. Cele te mogą być realizowane przez osobniki sprawne. wyuczone jak np. C a n n o n a z a s a d a h o m e o s t a z y. Pojawia się apetyt na brakujący w organizmie element. Jak działa tak rozumiany mechanizm popędowy? Ukształtowany w drodze ewolucji organizm dąży do przetrwania jednostkowego i zachowania gatunku. odpowiedniej temperatury ciała (u ciepłokrwistych). Jest to proces regulowany automatycznie. odczuwany i uświadamiany jako doznanie przykre. człowiek nie odczuwający głodu. Organizmy są ewolucyjnie wyposażone w zdolność wyróżniania niektórych elementów środowiska zewnętrznego jako podniet. czyli wysoka. słuchania muzyki i wiele innych. Naturalnym ich dążeniem jest zatem optimum funkcjonalne. dobrze funkcjonujące. np. Ramka 18 . Przedstawiona relacja popędu i potrzeby jest jedną z możliwych. przynajmniej u człowieka. a nie pod drzewkiem. jak i wynikły z działania podniety może być świadomie analizowany i kontrolowany Ś w i a d o m i e a k c e p t o w a n y p o p ę d nazywa się p o t r z e b ą (J. przebiegający poza kontrolą świadomości. powstałego wskutek zaburzenia równowagi wewnętrznej organizmu. gatunkowo osiągalna sprawność. pobudzające zachowania wszelkich form. ale postanawia dokończyć rozpoczętą prace. Popęd może pojawić się również pod wpływem działania czynników zewnętrznych.152 jeden popęd uniwersalny. spania w łóżku. człowiek pracujący bez posiłku od rana do popołudnia odczuwa popęd głodu. To właśnie przykre. ukierunkowane na zdobycie pieniędzy. do zmniejszenie intensywności lub jego eliminacji. Pod wpływem rzetelnych dowodów eksperymentalnych przyjęto ostatecznie pogląd o istnieniu wielu zróżnicowanych jakościowo popędów. Warunkiem jej osiągnięcia jest zapewnienie równowagi wewnętrznej. Ich różnicowanie. zarówno pochodzenia wewnątrz organicznego. Ale na ich podstawie kształtują się liczne p o p ę d y w t ó r n e. mając do wyboru wodę naturalną i osłodzoną sacharyną. Podobnie funkcjonuje mechanizm w przypadku nadmiary substancji w organizmie. W tym przypadku popęd nie został świadomie zaakceptowany i nie przekształcił się w potrzebę. ukierunkowujących i podtrzymujących zachowanie organizmu. Zgodnie z nią w organizmie nieprzerwanie występuje skomplikowany proces utrzymywania stałości środowiska wewnętrznego. aktywizujących. Niedobór cukru w organizmie człowieka wywołuje apetyt na słodycze. W tym przypadku popęd został pobudzony p o d n i e t ą (ang. o czym mówi sformułowana przez W. Szczury np.incentive). czasami obserwujemy dzikie zwierzęta liżące słone kamienie itd. a obiad połączyć z kolacją. miało być rezultatem działania odrębnych mechanizmów ukierunkowujących. O wielkiej sile motywacyjnej podniet łatwo może przekonać się każdy. Większość podniet. Oto np. Są to ilustracje objawów zewnętrznych i jedynie odczuwalnych działania popędu.E. Z powodu owej dokuczliwości organizm dąży do r e d u k c j i p o p ę d u. o narastającej intensywności przy wydłużającym się czasie trwania niedoboru. Murray). Podane przykłady pokazują działanie popędów podstawowych.drive). zrównoważonego układu pierwiastków chemicznych. np. o innych informacje znajdzie Czytelnik w ramce nr 18. Np. zachowanie typu jedzenia i seksu. Środkiem realizacji tego dążenia jest wzmożona aktywność i ukierunkowanie na poszukiwanie w otoczeniu obiektów uzupełniających niedobory. przechodząc obok cukierni poczuje podniecający zapach grzanej czekolady i zaraz pojawia się apetyt na ten smakołyk. dokuczliwe odczucie niedoboru lub nadmiaru nazywa się p o p ę d e m (ang. Popęd. spontanicznie wybierają do picia wodę osłodzoną. tzn. kto wyobrazi sobie zabiegi ludzi. fizjologicznych. spożywania potraw na białym talerzu. kwasu mlekowego w mięśniach. jest wyuczona.

nie jest odczuciem.R. a definiuje się go identycznie jak potrzebę. Niektórzy jednak traktują potrzebę jako stan hipotetyczny. „Nie można wyliczyć wszystkich subtelnych różnic znaczeniowych między nimi. penetrują otoczenie. np. Hilgard pt. Warszawa.72) Autor. jeden z twórców teorii motywacji osiągnięć. niż potrzeba w rozumieniu Murraya. Warszawa. Strelau : Psychologia. podręcznik akademicki. mając zaspokojone potrzeby fizjologiczne.. instynkty itp. Psychologia. . 1983 r. Warszawa. lecz koordynatorem działania. 1967 r. nawet przez tych samych autorów”. sławny twórca Testu Apercepcji Tematycznej. a w innej motywem osiągnięć.s. Jej funkcją jest koordynacja pracy mięśni w działaniach nastawionych na osiągnięciu danego celu. używa się terminu „popęd”. Gdańsk 2000 r. Informację o oryginalnym rozumieniu stosunku logicznego „potrzeby” i „popędu” podaje K. niestety. Boringa. wewnętrznej lub zewnętrznej. Podobnie w pracy pt. Hulla i jego współpracowników. Love artykule pt. Dopóki tak się nie dzieje na Czytelnika spada trud śledzenia znaczeń terminów i odtwarzania intencji wypowiedzi autora. Autorzy akademickiego podręcznika psychologii określają potrzebę jako „biologiczny lub psychiczny stan braku w organizmie. The activity drive hipothesis. D. by współgrały z kontekstem całej wypowiedzi.piszą Ch. s. nie przywiązując żadnej wagi do wcześniej ustalonych znaczeń. Z potrzebą-brakiem bardziej kojarzy się „sytuacja początkowa”.13. H.) stwierdza. Niemniej Zasadnicze różnice znaczeniowe terminów podstawowych w tekście naukowym. Wstęp do psychologii. że deprywacja potrzeby. W miarę poszerzania zakresu badań nad funkcjonowaniem mechanizmu redukcji popędu pojawiało się coraz więcej dowodów na to. pod redakcją E. M c C l e l l a n d. H. Podobnie postępują i inni autorzy. jak mu wygodniej.” Ten układ znaczeniowy komplikuje dodatkowo niejasna relacja pomiędzy „potrzebą” a „motywem”.” J. że potrzeba jest h i p o t e t y c z n y m p r o c e s e m orientacyjnym. że zachowanie organizmów jest uwarunkowane nie tylko dążeniem do redukcji popędu. dążenie do osiągnięć w jednej pracy nazywa potrzebą. Cofer i M. a zwłaszcza podręcznikowym. Pisze on: „Popędy. nie przytacza dowodów tego stanu rzeczy. M u r r a y. Obuchowski. „popęd”. Spotyka się także kamuflaż definicyjny. społecznymi. są nadal aktywne. czyli popęd nasila aktywność badanych zwierząt. Pewna elastyczność jest zwyczajnie niezbędna. A.407). Appley w: Motywacja: teoria i badania.153 Relacje semantyczne pomiędzy pojęciami „motyw”.(Psych. Niekiedy potrzebę utożsamia się z popędem. stwierdza.. określa się zwykle we współczesnej psychologii nadrzędnym terminem „potrzeby”” (Psychologia dążeń ludzkich. PWN. obniżenie poziomu cukru we krwi lub stopień odwodnienia organizmu. „potrzeba” są niejasne. wydanej przez MON. winny być wyeksponowane. że każdy autor posługuje się tymi terminami tak. 1960 r. Oto znane zjawisko dążenia do osiągania mistrzostwa. który wzbudza motywacje do działania. potrzeby podstawowe utożsamia się z brakiem ”tlenu. pojawiającym się pod wpływem „sytuacji początkowej”. tzn. Takie ujęcie relacji występuje w kręgu badaczy pozostających pod wpływem myśli C. G. znanego profesora z Harwardu.197. że terminy bliskoznaczne są dobierane tak. s. Wyraźnie widać..s. Jest rzeczą zrozumiałą. ponieważ są one używane w różny sposób. lecz także czynnikami poznawczymi. Zwierzęta. Ewentualnej realności potrzeby upatruje Murray w powiązaniu z procesami nerwowymi. W tym rozumieniu potrzeba nie jest stanem organizmu. zależnie od okoliczności. panuje w tej dziedzinie nieporządek. wody i pokarmu” (s.Bulletin 70/6 1968 r. Takie rozumienie potrzeby pozwala obiektywnie określić jej stan. lecz procesem. N. Zagadkowo też przedstawia się owe „itp. Oto np. PWN.564. GWP. Z taką sytuacja mamy do czynienia w pracy E. K. R.

po nich kolejne wyższe szczeble zajmują potrzeby bezpieczeństwa. Człowiek wykazuje najmniejszą odporność na niedostatek wody. Twórcą także h i e r a r c h i c z n e j t e o r i i p o t r z e b. afiliacji \ ==================== / Bezpieczeństwa \ ====================== / Fizjologiczne. Jej podstawę tworzą potrzeby fizjologiczne (podstawowe). Dopiero ich zaspokojenie w pewnych granicach umożliwia uaktywnienie motywacji innej grupy potrzeb. seksualne i odpowiedniej temperatury ciała. oczywiście. następnie pokarmu. moralne. bowiem. wyróżniając m o t y w a c j ę b r a k u. potrzeba orientacji w otoczeniu skłania je do takiej właśnie aktywności. Ilustruje to figura 20. w ciągu paru sekund. Dodatkowy problem pojawia się w następstwie porównań siły motywacyjnej potrzeb w obrębie tej grupy. ich niezaspokojenie pobudza tak silną motywację. Figura 2 =============== / Samorealizacja \ ================= / Szacunku. ukazującej różnice „mocy” motywacyjnej poszczególnych potrzeb. . napoju. One muszą być zaspakajane w pierwszej kolejności. przynależności. Zaspokojenie potrzeby bezpieczeństwa pozwala uaktywnić się potrzebom przynależności. np.154 Cie-kawość. M a s l o w. uznania \ ================== / Przynależności. podstawowe \ ======================== Do potrzeb f i z j o l o g i c z n y c h zalicza Maslow potrzeby pokarmu. uwarunkowaną społecznie i kulturowo Jest on. ukierunkowanego na zaspokojenie potrzeby z wyższego szczebla. bogatszy o motywy estetyczne. zwanej popularnie „piramidką Maslowa”. a najlepiej znosi deprywację seksualną. też służy ochronie życia organizmu. Potrzeby p r z y n a l e ż n o ś c i warunkują wiele dążeń społecznych. snu. Swoistym i zarazem wymownym wskaźnikiem znaczenia strachu jest łatwość warunkowania bodźców neutralnych. areny przyszłych zachowań. Natomiast deprywacja pokarmowa (popęd głodu). Niezaspokojone potrzeby b e z p i e c z e ń s t w a wzbudzają strach. Rozpoznawanie wielu sygnałów zagrożenia bezpieczeństwa zwiększa prawdopodobieństwo przetrwania organizmu. Znaczy to. podobnie jak potrzeby pierwotne. Pod ich wpływem tworzą się różnorakie formy więzi. tlenu. seksualna (popęd seksualny) i napoju (pragnienie) mogą trwać dłużej. pojawiającą się pod wpływem potrzeb organicznych i m o t y w a c j ę w z r o s t u. Uwzględnił to A. można więc w warunkach laboratoryjnych określić ich relatywną wobec siebie siłę motywacyjną u różnych organizmów. Zaspokojenie w pewnych granicach potrzeb tej grupy umożliwia aktualizację potrzeb wyższej grupy hierarchicznej. jest zatem korzystne z biologicznego punktu widzenia. afiliacji-uczestnictwa w życiu grupowym. przeżycie o właściwościach popędu. że organizm traci możliwość zachowania. U człowieka zestaw motywacyjny jest. egzystencjalne i inne. Jest ono też bardzo solne motywacyjnie. Niedobór tlenu jest odczuwany niemal natychmiast. że w procesie ewolucji zostały one przygotowane do rozpoznawania otoczenia. szacunku i samorealizacji. matki i potomstwa.

Wyróżnia on trzy klasy potrzeb: 1) egzystencji (E) tzn. którzy posługują się przezwiskami. odrzucały już poznane. czyli przejścia na niższe formy zachowania. która do pewnych granic ulega modyfikacji pod wpływem kontekstu sytuacji. podejmując niekiedy nierówną walkę z tymi. w którym można będzie porozmawiać na tematy sztuki i kultury (potrzeby samorealizacji). przeszkody na tej drodze doprowadzają do frustracji i wywołują agresję. ale tylko w dobrym towarzystwie (potrzeba kontaktów społecznych). Potrzeby. Ujawniają się one w postaci oczekiwań. wbrew Maslowowi. czyli jedności duchowej z wszechświatem. które badał. związanej z reakcją orientacyjną. Mechanizm ten działa na każdym szczeblu hierarchii potrzeb. zamiary w czyny. Z drugiej strony człowiek pragnie mieć poczucie własnej wartości. Nie wynika z niej. Teorie redukcji popędów (zaspakajania potrzeb) wyjaśniają pochodzenie i funkcjonowanie wielu motywów zachowania zwierząt i człowieka. Człowiek np. Zimbardo). Osobniki. prestiżu aktualizują się po zaspokojeniu potrzeb przynależności i odnoszą się w jednaki sposób do otoczenia społecznego jak i do Ja osobniczego. Ich zaspakajanie jest „nakazem natury”. że istnieją sztywne granice sfery motywacyjnej danej potrzeby. samorealizacji i transcendencji. Tezy o hierarchicznym układzie potrzeb nie należy interpretować rygorystycznie. występuje ciekawość poznawcza. Niemożność zaspokojenia potrzeb wyższego rzędu prowadzi. U człowieka. Utrudniony dostęp do dobrej książki. Niektóre formy zachowań zwierząt są motywowane tą potrzebą. zdaniem Alderfera nie tylko do frustracji. wydzielając z potrzeby samorealizacji potrzeby poznawcze. H. niekiedy złudne. że zachowanie człowieka może być jednocześnie motywowane wieloma potrzebami. Potrzeby samorealizacji pojawiają się jako kolejne i zarazem ostatnie w układzie hierarchicznym. (growth). stają się tym samym ideałem. Alderfer dowodzi. zdaniem prezentowanego twórcy. K r u g l a n s k i). klubów hobbistycznych zawsze powoduje wzrost pijaństwa. E. Uzdolnienia przekształcać w zdolności. plotkarstwa. czyli nasilenie prostackich form zachowania. F. Jednak nie są to teorie uniwersalne. Rozumienie praw funkcjonowania świata. teatru. Pomysłem na modernizację i uściślenie poglądów Maslowa jest teoria ERG. B e r l y n e) i uzyskiwania informacji. Potrzeby s z a c u n k u. w pełni wykorzystywać swoje możliwości. Komentatorzy koncepcji Maslowa zwiększyli liczbę klas potrzeb. staje się . A l d e r f e r a. przynależności i szacunku ze strony innych oraz 3) wzrostu (G). Jednak Maslow nie wypowiedział w tej kwestii wystarczająco precyzyjnie. estetyczne i transcendencji (Ph. dążenie do wiedzy (D. Dążą do równowagi psychicznej. Siłę tej potrzeby demonstrują dzieci. Pod ich wpływem ludzie starają się rozwijać. poza ich sferą pozostaje wiele.obejmujący potrzebę szacunku wobec samego siebie i samorealizacji. ładu wewnętrznego i sprawności ogólnej.155 przyjaźni i miłości. oprócz ciekawości percepcyjnej. Układ hierarchiczny ukazuje jedynie ogólną tendencję. 2) kontaktów społecznych (R). szacunku do samego siebie. że inni okażą nam minimum aprobaty i nie okażą dezaprobaty. relatedness). są wrodzone. Jednym z nich jest c i e k a w o ś ć. plany w realia. (od ang. może pragnąć zjeść obiad (głód). W tym ujęciu zacierają się granice działań motywacyjnych poszczególnych potrzeb i znika wizja upartego działania aż do zaspokojenia potrzeby danego szczebla hierarchicznego. wzorcem dla innych. H a r l o w wykazał. ale i do regresji. ale jej siła motywacyjna wystąpiła w pełni swej różnorodności dopiero u człowieka. Są to głównie czynniki p o z n a w c z e. zwłaszcza typowo ludzkich czynników motywacji. opracowana przez C. fizjologiczne i bezpieczeństwa. estetyczne. wybierały do zabawy układanki jeszcze nie znane. W tej interpretacji po potrzebach szacunku następowałyby kolejno potrzeby poznawcze. pozwalających zrozumieć otaczający świat (A. że już u małp człekokształtnych motyw ciekawości odgrywa znaczącą rolę. faktów. awanturnictwa. Niektórzy osiągają najwyższy poziom doskonałości.

im silniejsza presja na ich przyjęcie. A. podobnie jak poznawcze. wspólne. przewidywanego prze tego badacza. Kuhl). Ci „równi” to osoby z akceptowanego kręgu społecznego. Wprawdzie niektóre prognozy McClellanda nie sprawdziły się. L o c k e sformułował dwie prawidłowości. Ważną rolę motywacyjną odgrywają c e l e. uwzględniający trzy elementy: potrzebę osiągnięć (N). że prezentacja i podkreślanie znaczenia motywacji osiągnięć w procesie kształcenia szkolnego wpływa. na poziom rozwoju ekonomicznego.09 0. kontroli procesu osiągania celu (J. jak. macierzyński lub stadny i służą zapewnieniu bezpieczeństwa. Zależność tę w ujęciu ilościowym ilustruje tabela nr 21. im większe prawdopodobieństwo jego osiągnięcia. że N jest stałe (N=1). Siła motywacji osiągnięć określa wynik ich multiplikacji przy założeniu. nie stwierdzamy szybkiego rozwoju ekonomicznego społeczeństwa postradzieckiego. np. czyli świadomie określone stany przyszłe. Poznawczym czynnikiem motywacyjnym są również z a d a n i a. a wartość celu jest tym mniejsza. wypracowane razem z innymi lub narzucone z zewnątrz Ich wpływ na zachowanie zależy rzecz jasna od pochodzenia. do których zmierza osobnik.21 . niż narzucone. dotyczące siły woli w dążeniu do celu (H. R. niż dokonano lub wykonania czegoś na wyższym poziomie. lub odwrotnie: im trudniejszy do osiągnięcia cel. niż cele ogólne” i drugie: „Zaakceptowane trudne cele skłaniają do wykonawstwa na wyższym poziomie. z grupy odniesienia danej jednostki. wyboru celu (P. D. czyli obligacje osiągnięcia określonego wyniku. wykazał. że w stabilnych warunkach taka zależność występuje. Aktualnie są prowadzone liczne badania eksperymentalne. W dodatku narzucane siła wywołują opór. E. Zadania mogą być własne. Heckhausen).30 Siła motywacji osiągnięć 0. J. po wejściu tak kształconego pokolenia w wiek produkcyjny. Wybór takiej grupy i dążenie do upodobnienia się do niej jest następstwem p o z i o m u a s p i r a c j i. tym wyższa jego wartość. C o d o l ujął ten typ motywacji w zgrabną formułę „ primus inter pares”. Zadania własne lub wspólne wzbudzają silniejszą motywację. P. C.90 0. tym większy wobec nich opór. A t k i n s o n przedstawił model motywacji osiągnięć. Nadmierne wywyższanie swej osoby nie jest akceptowane.10 0. prawdopodobieństwo osiągnięcia celu (P) i jego wartość (W). współtwórca projekcyjnych metod badania motywu osiągnięć. M o t y w y s p o ł e c z n e . dotyczące motywacji tego typu.M. a także od sposobu narzucenia.Gollwitzer) i inne. Tabela 2 Trudność zadania Bardzo łatwe N 1 1 P 0. czyli wyobrażonego miejsca jednostki w hierarchicznej strukturze społecznej. Pierwsza brzmi: „Cele specyficzne silniej motywują do wykonawstwa wysokiego poziomu. podkreślania roli jednostkowej w danym układzie społecznym. niemniej niektóre nie mają odpowiedników popędowych. Wprawdzie niektóre z nich są wrodzone. nie dają się sprowadzić do motywacji redukcji popędów.70 W 0. Do grupy najlepiej zbadanych motywów społecznych należy m o t y w o s i ą g n i ę ć. Ogólnie: o sile motywacyjnej zadania świadczy efekt Zeigarnik.B e m a. niż dotychczasowy.156 podstawą poczucia kompetencji i dążenia da zaznaczania wpływu na otoczenie. Mówi o tym teoria reaktancji D. M c C l e l l a n d . czyli fakt lepszego zapamiętywania zadań niedokończonych. niż zakończonych. np. rozumiany jako chęć dokonania czegoś więcej. ale uznanie siebie jako pierwszego wśród równych jest bardzo popularne. niż cele łatwe”. niemniej nie obala to tezy.

skoczków wzwyż. gdzie panuje klimat „gorący” nasilają się różne formy zachowań rywalizacyjnych zarówno pozytywnych (wzrost innowacyjności). niechęci. W życiu większym uznaniem cieszą się łagodniejsze formy rywalizacji.50 0. Wzbudza ona emocje nieufności. że wygrywający zyskuje dokładnie tyle. a prawdopodobieństwo jego osiągnięcia duże (wynosi 0. zwalczania przeciwników lub konkurentów. sportowców. batalia. . nadmierną koncentrację na przeciwniku i inne. to zrealizowanie jego nie przynosi uznania ze strony innych. znaczy to. in. np.157 Średnie Bardzo trudne 1 1 1 0. Tak rozumiane. triumfator. wojna . Rywalizacja „wojenna” jest jeszcze w większym stopniu obciążona cechami negatywnymi. a nawet wrogości. Powoduje negatywne spostrzeganie przeciwnika. starcie. wymagająca wyeliminowania. by w procesie negocjacji „nie zgarniać ze stołu ostatniego dolara” i w ten sposób łagodzić efekt daleko idących ustępstw lub przegranej (R.70 0. innowacyjności. konkurencyjności w gospodarce i szeregu innych. Gdy cel jest łatwy. W pierwszym przypadku podstawowym celem jest osiągnięcie dobrego wyniku. dokonań osiąganych kosztem zdrowia psychicznego (stres) i cielesnego (zawały serca). która na podstawie badań w szwedzkich zakładach przemysłowych wyróżniła „gorący” i „chłodny” klimat rywalizacji. genetycznie uwarunkowaną walkę samców o samicę traktuje się jako przejaw rywalizacji. przyczynia się ona do osłabienia racjonalności myślenia. Najbardziej więc pociągają ludzi cele średniej trudności. życia rodzinnego.25 0. Tam. W świecie różnorodnych form regulacji życia zbiorowego spotykamy społeczeństwa rywalizacyjne i takie. Tak wygląda rywalizacja wśród gangsterów. Bengtsson. Możemy zatem stwierdzić. Motywacja rywalizacji o jakość wyniku przyczynia się do kształtowania wielu pozytywnych zjawisk społecznych. Zupełnie inaczej przebiega rywalizacja „wojenna”. że najsilniejsza motywacja osiągnięć występuje przy średniej trudności celu (lub zadania). Cele niezmiernie cenne są z kolei trudne do osiągnięcia i ta trudność powstrzymuje ludzi w dążeniu do ich spełniania. przypisywanie jemu wielu cech negatywnych. co łatwo też zauważyć obserwując życie codzienne. bowiem nie jest ono wartością silnie pożądaną. np. W teorii gier rywalizacja jest grą o sumie zerowej. Dawson).10 0. Potwierdza to M. w których rywalizacja nie występuje.21 0. takich jak dynamiczność zachowań. niekiedy polityków. ile traci przegrywający. dążenie do osiągania wysokiego poziomu wykonawstwa. wysiłek jest ukierunkowany nie na kontrpartnera. M o t y w r y w a l i z a c j i potocznie rozumie się bardzo szeroko. ale przesadne nastawienie rywalizacyjne prowadzi do „wyścigu szczurów”.90 0. u wynalazców. pokonania lub w skrajnych przypadkach zniszczenia przeciwnika.9). dyskoboli. Pomińmy ten aspekt funkcjonowania popędów koncentrując uwagę na rywalizacji jako motywie społecznym. Słownictwo języka społeczeństw rywalizacyjnych jest przepełnione takimi określeniami jak: zwycięzca. jak i negatywnych (zawiść.30 0. egoizm).09 W tabeli wyraźnie ukazano. utraty radości życia i wielu wartości nie rywalizacyjnych. drugiej-niektóre plemiona Indian amerykańskich. Motyw rywalizacji może zawierać w sobie więcej elementów osiągnięć albo walki.50 0. m. Przykładem pierwszych są społeczeństwa kultury europejskiej. prymat itd. że motyw rywalizacji. Zaleca się. Taka rywalizacja występuje np. pojawia się jako konsekwencja odpowiedniej organizacji życia zbiorowości. rozumiany społecznie. pierwszeństwo. lecz na cel. ludzi dążących do zdobycia za wszelką cenę władzy nad innymi.

religijnego. Zachowują się wtedy zgodnie z regułą: „Cos za coś’. moralnego. określające charakter przedstawianej zależności. U podstaw motywacji uległości. o czy mówią prawa Yerkesa-Dodsona. drudzy cenią spokojną pracę urzędnika. Wilson) Niemal we wszystkich kulturach znana jest zasada wzajemności. D. W każdym społeczeństwie występują różnorakie formy przymusu obyczajowego. Motywacja pozostaje w ścisłym związku z działaniem. W kategoriach teorii gier kooperacja jest grą o sumie niezerowej. prawnego. W tym jesteśmy niemal doskonali. maskowany ozdobnym wystrojem. R. np. Leakey i R. M o t y w a c j a a d z i a ł a n i e. a po przekroczeniu tego poziomu obniża. M. osiągane indywidualnie. Jest to kooperacja z podtekstem egoistycznym (D. zaufania. Motywacja zbyt słaba i zbyt silna nie sprzyja sprawnemu działaniu. Z kolei problem konformizmu. Utrwaliła się ona genetycznie w okresie myśliwskim rodu ludzkiego. Na stosowany przymus ludzie odpowiadają bądź oporem (wspomniana wcześniej teoria reaktancji D. Yerkes na początku XX wieku. presji społecznej przedstawił S. Po pierwsze: występuje znaczne zróżnicowanie podatności motywacyjnej poszczególnych jednostek. tzn. k o o p e r a c j i jest trzecim z grupy popularnych motywów wśród psychologów eksperymentalnych. Często traktuje się go jako przeciwstawnego rywalizacji. Zależność ta jest bardziej złożona. aptekarza itp. 3) szlachetny wydźwięk moralny. że 1) trwa ona długo. R. Asch. Lewin stwierdzili na podstawie danych archeologicznych.2) występuje wzajemna zależność partnerów. J. przyswoili sobie zasadę kooperacji w wielkich zbiorowościach z racji jej użyteczności w obronie przed napastnikami jak również w polowaniu na grubego zwierza. ale i sami czerpią pewną korzyść z takiej pomocy.”. uwidaczniający się w aprobacie altruizmu. inni dobrze funkcjonują jedynie przy słabym poziomie motywacji. podniecające takie jak lotnika lub marynarza. opracowali dwa prawa. że wzrost siły motywacji do pewnego poziomu podnosi sprawność wykonania. a Y mu odpowiada: „Tuż za rogiem mieści się dobry bar. Niektórzy ludzie wymagają silnej motywacji do działania. posłuszeństwa i konformizmu czai się strach. lubią sporty ryzyka. gry fair. wyścigi formuły 1. S. Podsumowując powiemy. że ludzie.Campbell). występuje przy tym działaniu wyraźny podział ról naganiaczy i zabójców. bądź uległością (motyw uległości) i posłuszeństwem. pierwotnie żyjący w małych grupach. wilki i hieny gromadnie polują na swe ofiary. Znaczy to. ekonomicznego i fizycznego. Pierwsze z nich mówi. uczciwości. . Bema). Milgram. Dodson i R. niż suma korzyści partnerów. Bogactwo tego wątku motywacji i jego społeczne znaczenie ukazał w sławnym eksperymencie S. np.Trivers matematyczmie wykazał opłacalność kooperacji pod warunkiem.158 M o t y w w s p ó ł d z i a ł a n i a. Ludzie czują się zobowiązani do odwdzięczania doświadczonych usług lub dobrodziejstw. udziela informacji wykraczających poza stwierdzenie X-a. Zachowanie kooperatywne występuje u zwierząt. Pomagają innym. jednak związek ten nie jest prosty. aż do stanu dezorganizacji. że dla każdego działania istnieje optymalny poziom motywacji. Nastawieniu kooperacyjnemu sprzyjają uczucia przyjaźni. Niektórzy psychologowie sądzą. najlepiej całe życie. 2) wzbudzanie pozytywnych emocji. że altruizm stanowi podstawę kooperacji (D. 4) nie występuje hierarchiczna dominacja. to postępuje zgodnie z zasadą kooperatywności. w procesie komunikacji Jeżeli X stwierdza: „Czuję się głodny”. które zwrotnie wpływa na rozwój tych uczuć. przynosi ona większe korzyści. szympansy na wolności wspólnie poszukują pożywienia itp. Pierwsi z reguły wybierają zawody niebezpieczne. Po drugie: wzrostowi siły motywacji nie zawsze odpowiada przyrost efektywności działania. Taka kooperacja występuje np. Takie zachowanie jest też typowo altruistycznym. 3) niskie są koszta udziału. że motywacja współdziałania zyskuje uznanie ze względu na: 1) swą użyteczność społeczną.

Badania naukowe. w czasie trwania badań otrzymywali posiłki stanowiące połowę wartości kalorycznej diety normatywnej. gdy działanie wykonujemy dla satysfakcji samego działania. Są to: 1) dążenie-dążenie. pojawia się pod wpływem szeroko rozumianych nagród (redukcja popędu. 3) dążenie-unikanie. Poza laboratorium psychologicznym zachowania ludzkie są zazwyczaj motywowane działaniem kilku czynników (motywacja symultaniczna). kandydaci do służby wojskowej. K o n f l i k t m o t y w ó w. Csikszentmihalyi’ego „f l o w” (przepływ). Działania trudne. Niektórzy twórcy systemów religijnych zalecali głodówkę w formie postów. twórcze. Np. np. Co się dzieje. pragnienia i obawy. Jeżeli tak się dzieje. Z wewnętrzną mamy do czynienia wtedy. np. matka-studentka może przeżywać konflikt tego typu: pójść na ważne zajęcia. niedobrym rozwiązaniem problemy jest pozostawanie w związku z mężem-pijakiem. np. opłacone ? Zaniknie wtedy satysfakcja wykonania. gdy osobnik ma do wyboru dwa równie atrakcyjne cele. S p e c y f i c z n e m o t y w y g ł o d u i s t r a c h u. Mogą one zgodnie ukierunkowywać dążenie do jednego celu. niż proste i łatwe. Trzeci to sytuacja „mniejszego zła”. który miał osądzić przestępczy czyn swojego syna. .159 Drugie prawo stwierdza. młodzi ludzie ganiają za piłką aż do wyczerpania. K. Bardzo silną motywację wewnętrzną charakteryzuje w c i ą g n i ę c i e. bezsenność. Działania ludzi są efektem bądź m o t y w a c j i w e w n ę t r z n e j. gdy działania motywowane „wewnętrznie” zostaną nagrodzone. wystąpiły też znaczące zmiany w sferze psychiki. że nadmierny wzrost motywacji szybciej dezorganizuje działania trudne. Motywacja zewnętrzna. natomiast czynności proste. zwane przez M. kopanie w ogródku przyjemnie wykonuje się w rytmie głośnej muzyki. L e w i n wyróżnił trzy typy konfliktów motywu. hobbyści godzinami ślęczą nad swoim wytworem itp. a nawet niezdolność podjęcia działania. dobrze płatną pracę. objawiające się utratą poczucia czasu. ale wyboru trzeba dokonać. (Jakże to odległe od głodowych stawek w obozach hitlerowskich i stalinowskich!) W okresie tym schudli o 25% wagi swego ciała. np. Dramatyczny konflikt przeżywał uczciwy sędzia. To wyjaśnia dlaczego piłkarze różnych lig nie chcą biegać za piłką bez milionowych kontraktów. wyłączenia wszelkich dystraktorów. Drugi występuje w sytuacjach nadziei i ryzyka. sławny filozof i moralista hinduski. Mahatma Gandhi. ale również niedobrym jest rozwód i pozostanie bez niezbędnych środków do życia. Nadzieja wysokiej wygranej na giełdzie pociąga. 2) unikanieunikanie. niebywała koncentracją uwagi na wykonywanych czynnościach i przyjemnym zabarwieniem emocjonalnym. lub działać jako siły przeciwstawne. każdy wybór jest niedobry. zwycięstwo w rywalizacji). czy pozostać w domu przy niedomagającym dziecku. nie dają podstaw do pozytywnej oceny skutków głodowania. a o niej to dotychczas mówiliśmy. chciałoby się wyleczyć bolący ząb. zanikiem świadomości stanu organizmu. hobby lub zabawa przemieni się w pracę (M. Lepper). Wspomniani ochotnicy. Pierwszy typ występuje wówczas. np. najtrudniej jest wyjść z sytuacji zderzenia unikania z unikaniem. występuje konflikt motywów. Zapewne widzieli w tym środek „uduchowienia” wiernych. wymagają ciszy i spokoju. Np. obniżenie sprawności działania. Każdy z tych typów konfliktów ma swój „ciężar” psychologiczny. prowadzone na ochotnikach poddanych rygorystycznej kontroli niedożywianych w ciągu pół roku. zalecał stosowanie głodówki jako środka doskonalenia ducha i ciała. bądź z e w n ę t r z – n e j. ale lęk przed bólem na fotelu dentystycznym powstrzymuje od pójścia na zabieg. skończyć studia czy podjąć atrakcyjną. ale ryzyko utraty pieniędzy powstrzymuje od gry. uznawanej w USA. skomplikowane. Przeżywanym konfliktom motywacyjnym towarzyszą silne napięcia emocjonalne.

Bartman). mandaty. Co więc powoduje jego występowanie ? Interesującej odpowiedzi na ten temat udzielił M. O. w tym normy zakazu. Leary.160 Motyw głodu stał się dominujący. Sposób odżywiania regulują prócz mechanizmów fizjologicznych także normy kulturowe. Zmienił się też styl życia głodujących. rozmyślano o strategiach długo trwającego spożywania skromnych posiłków. Brozek. H. marzenia senne również zawierały liczne wątki wiążące się z jedzeniem Niektórzy kupowali książki kucharskie i z pasją oddawali się lekturze opisów potraw. przygnębienie. Strach bywa często motywem natychmiastowego działania. S t r a c h w niektórych sytuacjach staje się motywem działania. w postaci potępienia i przypisanie grzechu są instrumentem wzbudzania strachu jako motywu postępowania u wszystkich tych. nawet badania kontrolne w laboratorium nie przerywały wymiany zdań na ten temat. Zyskiwanie i tracenie na wadze dokonuje się z oporem. sankcje religijne. nie jest rezultatem zamierzonych działań innych osób lub instytucji społecznych. przekraczania których kojarzą z przeżywaniem strachu. czyli unikanie za wszelką cenę jedzenia niezdrowego. Świadczy o tym zjawisko „jo-jo”. Guetzkow). w tym społecznego. Jego zdaniem lęk społeczny ścisłe wiąże się z samooceną. utracili poczucie taktu i dobrodusznego humoru. ponieważ strach został kojarzony z karą i bólem. H. zainteresowanie płcią przeciwną. Przymusowe głodzenie narusza mechanizm naturalnej regulacji wagi ciała. gdziekolwiek się znaleźli razem z innymi rozmawiali o jedzeniu. zabarwili je brutalnością. osłabienie kontaktów towarzyskich i inne. Sankcje prawne. Wzmożona koncentracja uwagi na kwestii spożycia doprowadziła wkrótce do zaniku zainteresowań inną tematyką. podobnie jak alkoholicy. Zanikły więzi przyjaźni. zwaną a n o r e k s j ą. W wielu też sytuacjach strach powstrzymuje przed działaniem niepożądanym społecznie. że strach pojawia się jak znak wzrostu siły popędu i jest sygnałem ostrzegawczym przed zagrożeniem. wysmukłej. Motyw strachu pojawia się w licznych kontaktach międzyludzkich także spontanicznie. miesiączkowania. Osoby cierpiący na bulimię. np. Nie jest to skuteczna metoda kształtowania pożądanych społecznie form zachowania ludzi. w których jedzą bez umiaru po czym znowu powracają do umiarkowanego standardu spożywania. od której to zależy pożądana wartość pożywienia. niekiedy po jednym skojarzeniu bodźca neutralnego z bezwarunkowym. wyzwala reakcje ucieczkowe. Dzieje się tak. Warunkowanie strachu dokonuje się bardzo szybko. wpadając w chorobę. po którym następuje „powracanie do normy”. tzn. bo wbrew temu mechanizmowi. W poszczególnych okresach dziejów panowała moda na różne typy sylwetek kobiecych. Pojawiły się kradzieże i chęci podkradania żywności. kary kodeksowe. Czuli się ociężali i zmęczeni. W tej dziedzinie rządzi następująca zasada: „ Ludzie . Aktualnie preferuje się sylwetkę kobiety szczupłej. Występuje nerwicowa obsesja odchudzania. poruszali się wolno.. unikania. chłodni wobec otoczenia. Podobna w skutkach jest o r t h o r e k s j a. W związku z tym niektóre młode panie odchudzają się ponad miarę. B u l i m i a. przygotowanego przez innych prowadzi do szeregu zaburzeń zachowania. ale jest niestety dość powszechnie stosowana. W obozach koncentracyjnych skutki głodowania były jeszcze bardziej wyraziste. J. odmowy jedzenia na przyjęciu u znajomych (S. osobnik po zabiegach odchudzania szybko powraca do wagi z przed jego rozpoczęcia. to nerwicowa skłonność okresowego objadania. W tym przypadku również nerwicowe obawy przed zjedzeniem czegoś niezdrowego. Z tej właściwości chętnie korzystają funkcjonariusze różnych kręgów władzy. którzy dopuszczają się przekroczenie norm. ukierunkowujący zachowania ludzi. stali się obojętni. z wysiłkiem (J. Mowrer na podstawie długo trwałych badań stwierdził. mają swoje „dni chwały”. Typowe dla niej są zaburzenia snu. Głód i poprzez ten mechanizm reguluje zachowania ludzi. od rubensowskich po zwiewno-anielskie. Ich zachowanie zatraciło polor kulturowy. Ustanawiają oni normy współżycia ludzi.

polega na poszukiwaniu silnego i wartościowego genetycznie ojca. potępiano rozkosz. a także niemal stałej gotowości recepcyjnej. Odczucia te wpływają na zachowania w kontaktach z innymi i działalności zawodowej. Biologicznie uwarunkowana strategia mężczyzn. Zachowanie seksualne w postaci stosunków płciowych są regulowane według kryterium wieku. jest jednym z elementów genetycznego mechanizmu regulacji zachowań organizmów. mamy na początku XXI stulecia okres tonowania motywacji seksualnej. a nawet obcej kultury. niewłaściwego zachowania w określonej sytuacji. Natura premiuje kontakty seksualne przeżyciem rozkoszy. przyciągające. stanu cywilnego i woli zainteresowanych. Ludzie boją się. delikatnego w dotyku. Zazwyczaj tworzą je kobieta i mężczyzna. ale wątpią. zachęcano do powściągliwości seksualnej. przyczynę śmierci wielu młodych ludzi. Formy zachowań kobiet można określić jako wabiące. bardzo odporni na lękotwórcze sytuacje społeczne.161 doświadczają lęku społecznego. kiedy mają motywację do wywarcia pożądanego wrażenia. a po znalezieniu takiego. politycy. Drugim ważnym uzasadnieniem tej tendencji jest rozpowszechnienie HIV. Ostatnie wynika z istnienia silnej potrzeby opiekuńczej. unikają zawodów i sytuacji wymagających bezpośrednich kontaktów publicznych. ośmieszenia itp. W niektórych kulturach. jak np. ekspozycji społecznej. Crozier). niektóre społeczeństwa i pojedyncze rodziny bowiem nie radzą z problemem zapewnienia środków egzystencji ludziom w sytuacji znacznego wzrostu demograficznego. wirusa powodującego nieuleczalną. . Są one w znacznym stopniu ukształtowane kulturowo i społecznie intensywnie. na dążeniu do utrzymania męskiego partnera jak najdłużej przy sobie i zapewnienia w ten sposób należytej opieki potomstwu. Po latach wybujałej seksualności połowy XX wieku. kontrolowane. czy uda im się tego dokonać” W świetle tej zasady zrozumiałym się staje. społecznej oceny. a następnie porzucaniem i poszukiwaniem innej partnerki miała zapewnić skuteczne rozprzestrzenianie genów gatunku. We współczesnych społeczeństwach też raczej dominuje tendencja osłabiania motywacji seksualnej. Kryteria obyczajowe są o wiele liczniejsze. Ewolucja pożądania przedstawił pogląd. jak żadne inne. Postępowano (i postępuje się) tak po to. stanowiącą przeszkodę na drodze upowszechniania zachowań religijnych lub pożądanych dla państwa. Buss w swej pracy pt. Formy zachowania mężczyzn mają świadczyć o ich sile. Miłość. tym samym zachęca do ich częstego ponawiania-wszystko w imię zasady utrzymania gatunku. zwana długoterminową. przewadze nad rywalami. aktywność tego typu nisko oceniano w skali wartości. Strategia kobiet. Do jakich zachowań prowadzi ten rodzaj motywacji? D. inni. sprawności. lub zbliżone do niego zakłopotanie i wstyd (R. polega na krótkotrwałą fascynacją i uwodzeniem kobiet. rzecz jasna prócz kar. chorobę AIDS. by osłabić niebywałą siłę motywacji seksualnej. np. służby wojskowej. wręcz uwielbiają konfrontacje poglądów i opinii i wybierają zawody wymagające licznych kontaktów społecznych M o t y w a c j a s e k s u a l n a. w opozycji do natury. niż jej podsycania. Natura w procesie ewolucji wyposażyła je w środki ich realizacji w postaci ponętnego i pięknego ciała. Niektóre osoby. pociąg seksualny skłaniają ludzi do poszukiwania partnera i łączenie się w pary. Popęd seksualny. zwana przez Bussa krótkoterminową. utraty przyjaźni. że kobiety i mężczyźni pod wpływem motywacji seksualnej stosują różne strategie i formy zachowania. uwrażliwione na oceny społeczne. macierzyństwa. jak dotychczas. Nie można tego samego powiedzieć o motywach zachowań seksualnych. że różnorodne i liczne elementy życia społecznego budzą strach (lęk społeczny). W. Wpływają na to czynniki ekonomiczne. często nie mile widziane są małżeństwa z osobą innej rasy. utraty dobrej opinii o sobie. np. funkcjonalnie służący utrzymaniu trwałości gatunku.

I odwrotnie dolegliwość oziębłości u kobiet i impotencja u mężczyzn są przyczynami złego samopoczucia i są postrzegane jako nieszczęścia osobiste.J. Psychologia Wychowawcza. . . jak kontakt w atmosferze miłości.N. Warszawa. Tzw. nr 2. Tinbergen: Badania nad instynktem.Ch. zimny seks (cool sex). Zysk i Sp. Lorenza. . H> Appley: Motywacja. 1976 r. Obuchowski:Przez galaktykę potrzeb. Pobudza ono emocje do tego stopnia. Psychologia dążeń ludzkich. Jest to zachowanie barwne. Atkinson: Bdania nad motywacją osiągnięć. cietrzewie pod ich wpływem zatracają normalną zdolność spostrzegania. PWN. Literatura zalecana . Mimo olbrzymiego znaczenia biologicznego uwarunkowania zachowań seksualnych. taniec godowy. Tej formie zachowania.P-ń. . sprowadzający się jedynie do redukcji popędu nie ma należytej otoczki uczuciowej i nie jest tak pociągający. zdaniem K. 1972 r. PWN< Warszawa. bogate w elementy podnoszące atrakcyjność „tancerza”. Podobnie skutkuje niemożność znalezienia odpowiedniego partnera. Udane pożycie seksualne skłaniają ku optymizmowi i postrzegania życia jako radosnego ciągu. ale funkcjonalnie tożsame z tańcem godowym.1960 r. Cofer i M. że np. to jednak czynnik psychiczny określa jakość doznań i przeżyć seksualnych oraz trwałość zainteresowań partnerskich.K. wzbogacone kulturowo. Doznania seksualne są jednym ze źródeł szczęścia ludzi. Reykowski: Z zagadnień psychologii motywacji. WsiP. Warszawa.162 Pod wpływem pobudzenia seksualnego niektóre samce zwierząt wykonują tzw. charakterystyczny dla danego gatunku. 1977 r. odpowiadają zaloty u ludzi.J.95 r . N. teoria i badania. zmierzające do wzbudzenia receptywności seksualnej u samicy.

tłusty i gnuśny. jest pogodny. człowiek w organizmie którego przeważa krew. Hipokrates. przez analogię. zwane też humorami. symbolicznie czarnej. Symbolizuje do kolor żółto-czerwony. wody i ziemi. Koncepcja Hipokratesa kształtowała się pod wpływem jego praktyki lekarskiej i panujących ówcześnie poglądów filozoficznych. przyjęto pod wpływem prac Galena (130-200 r. mokry. że temperament wpływa na właściwości procesów psychicznych i zachowanie człowieka. zamknięty w sobie. zawartości hormonów) na stany psychiki też dostrzegają w Hipokratesie prekursora badań w tej dziedzinie. zwaną z łacińska temperamentum. Z biegiem czasu jednostkom o przewadze określonego humoru przypisano odpowiednie cechy charakteru. S a n g w i n i k. że owe cztery żywioły w ciele ludzkim to odpowiednio żółć. zgodnie z którymi różnice pomiędzy obiektami przyrody wynikają ze zmiennego udziału każdego z czterech żywiołów: ognia. Już w V wieku p. wesoły lubi zabawę. Biel jest jego symbolicznym kolorem. symbolizuje go kolor czerwony. Myśl ta stanowi istotę koncepcji h u m o r a l n e j temperamentu. każdy na swój sposób. suchy. przeważa w nim żółć jasna. opisał cztery podstawowe odmiany temperamentu. Trafną była też myśl. Po wielu próbach konkretyzacji powyższych supozycji w odniesieniu do ciała człowieka. stosowana powszechnie do dnia dzisiejszego.). takie jak np. sztywny w swych opiniach. F l e g m a t y k. Nie zawsze dbano o trafność. przedstawił klasyfikację charakterów ludzi. mimo niebywałego wzrostu nagromadzonej wiedzy specjalistycznej. tępawy. do różnic intensywności procesów . sławny lekarz grecki. samotny. „krew jest przyjaciółką natury”powiadano w średniowieczu. śniący o rybach. M e l a n c h o l i k. średniowieczu. Poznajmy zatem najciekawsze spośród wielorakich prób. Temperament i jedna z cech osobowości.n. porywczy. Melancholik to człowiek chudy. powolny. Warto pamiętać. powietrza. jest to człowiek „ognisty”. Te „soki ustrojowe”.163 Rozdział XII Temperament i osobowość. zwana charakterem. inne cechy przypisywano im w starożytności. Są to: c h o l e r y k. psychologowie poszukują do dnia dzisiejszego. Trwałym dorobkiem Hipokratesa i Galena okazała się terminologia temperamentów. najwcześniej wzbudziły zainteresowania badaczy. Obaj uczeni. zapalczywy. odpowiednik ziemi. powstaje ona z nadmiaru krwi w sytuacji niedostatku żółći. że charakterystyki poszczególnych typów zmieniały się z epoki na epokę. Końcowym rezultatem tych prac była p s y c h o s o m a t y c z n a koncepcja czterech typów temperamentu. Badający wpływ składu chemicznego krwi (np. próbujący określić istotę i przyczyny zróżnicowania psychiki poszczególnych ludzi chętnie odwoływali się. typ człowieka o przewadze śluzu. śluz i żółć czarna. występuje w czarnej chorobie. w jego ciele przeważa żółć czarna. a nieco ponad wiek później Teofrast. czasami wynikały one z oczekiwań związanych z modą. Psychologowie i inni specjaliści. dobie renesansu i oświecenia.e. leniwy lub pogodny. filozof i przyrodnik. po połączeniu tworzą trwałą mieszaninę. krew. próbowali odpowiedzieć na pytanie: dlaczego ludzie żyjący na tej samej ziemi tak różnią się między sobą? Pełnej i zadawalającej odpowiedzi na to pytanie.

ponieważ oba są uwarunkowane działaniem hormonów w organizmie. upodobniające ludzi podeszłego wieku do wyglądu pyknika. tzw. Są to osoby eunuchoidalne. są szczupli. infantylne. I tak np. roczne konsultacje u Kretschmera. Popularność ta wynikała m. okazało się nieuzasadnionym uproszczeniem. spłaszczone. wystający. upartej. słabych mięśniach. Ludzie tego typu częściej niż inni. U niektórych z nich występuje akromegalia.164 i właściwości cech cielesnych. chorują na schizofrenię. rozrośnięta w szerz. w szczególności stóp i rąk. upatrującego przyczyn zróżnicowania psychicznego ludzi w odmiennościach budowy. Junga. praktyk życiowy. dotycząca także ludzi zdrowych. wątłej budowy. rubaszni. przejawiają większą niż inni skłonność do zapadania na padaczkę. Sheldon był przekonany. w zbiorowości ludzi zdrowych. Odpowiada tej budowie ciała typ temperamentu s c h i z o t y m i k a. U osobników tego typu najczęściej występuje psychoza depresyjno . o tendencjach do perseweracji. euforii życia do smutku i depresyjnego załamania.in. Drugi typ budowy ciała to p y k n i k. choroba nadczynności przysadki mózgowej. (Jego właścicielem i lekarzem naczelnym był właśnie Kretschmer). szeroka twarz i krótka szyja. Twarze mają rozdęte.maniakalna. Na ogół są to ludzie towarzyscy. Przekonanie Kretschmera. myślący. z bardzo rzetelnie prowadzonych badań zależności. francuski badacz. oddechowy. aktywny. Koncepcja ta. nosy krótkie. nie przyjęła się w nauce o temperamencie. Temperament c y k l o t y m i k a jest właściwy dla tej budowy somatycznej. a nawet nadwrażliwej. Ich nastrój podlega okresowym wahaniom. grube zwały tłuszczu. żywy. Idee i badania Kretschmera zafascynowały amerykańskiego psychologa W. w stosunku do poprzedniego. o mowie przesadnie ścisłej. konstytucji ciała. który po gruntownym przygotowaniu ( m. zgromadzonych na podstawie badań i obserwacji 8 000 pacjentów szpitala psychiatrycznego. mózgowy. Osoby o silnej. S h e l d o n a. C. żywy. Freuda) rozpoczął swoje badania wpływu właściwości ciała na psychikę. Konstytucjonalizm Kretschmera. chudzi. charakteryzująca się ogólnym przerostem. wbrew przekonaniom autora. naiwna. Natomiast dużą popularność zyskała teoria E. z niedorozwojem narządów płciowych. czyli obraz uzależnienia psychiki od struktury ciała. subtelną formę. starannie przedstawionej dokumentacji dowodów. powściągliwymi. o natłuszczonych policzkach i szyi. dwudziestowiecznego psychiatry niemieckiego. Tworzy ono hipotetyczną strukturę. in. nietowarzyskiej. K r e t s c h m e r a. nieco ociężały psychicznie. przechodzą do radości. jako nazbyt upraszczająca problem. że musi istnieć zbieżność procesów kształtowania ciała i psychiki. Jeszcze inną grupę stanowi osobnicy z wyraźnym niedorozwojem ogólnym. są ludźmi spokojnymi. a upływ lat życia powoduje zmiany cielesne. mało wrażliwymi. jednocześnie chłodnej emocjonalnie. Konstytucjonalizm w jego wydaniu zyskał pogłębioną podstawę teoretyczną i bardziej. Typ d y s p l a s t y c z n y obejmuje niewielką grupę ludzi o budowie ciała wyraziście odbiegającej od normy. okazał się przydatny w psychiatrii. Prawidłowości wykryte w populacji ludzi chorych nie potwierdziły się. Charakteryzuje go zaokrąglona figura. Wystąpił tu klasyczny błąd za szerokiego uogólnienia. nie zyskał natomiast uznania jako teoria ogólna. abstrakcyjnej. Sigaud wyróżnił następujące typy temperamentu: trawienny. potężny brzuch. zwaną . inteligentny. umięśnionej i proporcjonalnej budowie ciała tworzą typ a t l e t y c z n y. krótkie . suchej i bladej skórze. mięśniowy. Również błędem było nie uwzględnienie wieku badanych. osoby wrażliwej. że zasadniczą role w rozwoju jednostki odgrywa genetyczne i biologiczne wyposażenie jednostki. o temperamencie i k s o t y m i k a. weseli. o wąskich barkach. Zdaniem Kretschmera niektórzy ludzie maja l e p t o s o m a t y c z n ą inaczej a s t e n i c z – n ą budowę ciała. pałąkowate nogi. ruchliwy.

klaustrofobia i inne. Temperament s o m a t o t o n i k a (soma. o delikatnym ciele.Znaczy to. „W sposób bardziej formalny definiujemy typ somatyczny jako trajektorię czy drogę.u niego królem.82. ich ciało jest twarde i „kanciaste”. zdecydowanie. Rozwiązał go posługując się metodą sędziów kompetentnych. piesi. zadowolenie z siebie i inne. Duża powierzchnia ciała czyni go mało odpornym na niesprzyjające czynniki środowiska. towarzyskość. odprężenie. 4) tułowia. zaokrąglona figura.= mózg) to typ temperamentu ektomorfików. określane 20toma cechami każdy. Ciało osobnika endomorficznego charakteryzuje miękkość. wewnętrznej zarodka. Często spotykany wśród sportowców. niewrażliwość psychiczna. przedstawiający 1 000 typów somatycznych osobników tej płci. I tak endomorficy najczęściej ( 79 przypadków na sto) mają temperament w i s c e r o t o n i k a (vicera łać.= wnętrzności). zewnętrznej zarodka.. łać. Zdaniem Sheldona w organizmie osób tego typu jest więcej komórek powstałych z warstwy ekodermalnej. 3) rąk. M e z o m o r f i a cechuje osoby o silnie rozwiniętych mięśniach i kościach. mezomorfia i ektomorfia. Opracował ( na podstawie 46 000 fotografii Atlas mężczyzn. E n d o m o r f i a to struktura cielesna. a jego dobrostan podstawowym celem życia”. 5) nóg. na „rusztowaniu” którego formuje się f e n o t y p. płaskiej klatce piersiowej. Typom struktury ciała przypisał Sheldon odpowiadające im typy temperamentu.( Zapowiadał opracowanie Atlasu kobiet. wyróżnienie których służyło do opisu wyglądu osób.. zamiłowanie do fizycznego wysiłku. że na podstawie znajomości budowy ciała można będzie określić wpływ morfogenotypu na zachowanie i właściwości psychiczne człowieka. łać. ale zapowiedzi nie zrealizował). Analogicznie przedstawia się wskaźnik stosunku wielkości mózgu do wagi ciała. Typ mezomorfika kształtuje się w następstwie dominacji rozwojowej warstwy mezodermalnej (środkowej) zarodka. tolerancję. Przedstawił je k kategoriach wymiaru. oporne na trud. Sheldon opracował także szczegółowe wskaźniki wymienionych komponentów dla pięciu obszarów ciała: 1)głowy i szyi. Dalszy uzupełnieniem środków opisu somatotypu było wprowadzenie pojęcia „komponenty wtórne”. kształtująca się już w okresie życia embrionalnego i rozwijająca się w następujących po nim fazach życia. socjofilię. którzy po przeanalizowaniu 4 000 fotografii zgodnie (zasada zgodności) stwierdzili. mózgowiec (cerebrum. odporne na szkodliwe czynniki otoczenia naturalnego. o natężeniu od 1 do 7. przewód trawienny jest „. C e r e b r o t o n i k.= ciało)odpowiada mezomorficznej budowie ciała. dobrze rozwinięty układ trawienny. a dokładniej metodologicznym. stało się dla Sheldona ustalenie podstawowych komponentów budowy ciała. korelacja między tymi zmiennymi wynosi 0. Ludzie tego typy prezentują wysokie zamiłowanie do komfortu. Wskaźnik stosunku powierzchni do masy ciała jest u nich wyższy. obserwowalna budowa ciała. brzucha. Charakterystyczne cechy ludzi tego typu to energia życiowa. silne pragnienie aprobaty ze strony innych. O morfogenotypie można wnioskować na podstawie obserwowanych komponent fenotypu. niż u endo i mezomorfików. po której będzie się przemieszczał żywy organizm w normalnych warunkach odżywiania i pod nieobecność poważnie zaburzającej patologii”. 2) tułowia. . dobrze przystosowane do wysiłku fizycznego. E k t o m o r f i a jest właściwa dla osobników wątłych i smukłych. Uzyskany tą drogą opis nazywa się s o m a – t o t y p e m. ryzyka i hazardu. funkcjonalnie podobnym do szkieletu. że stanowią je endomorfia. charakteryzująca się silnym rozwojem komórek warstwy endodermalnej. agresywna rywalizacja. słabe mięśnie i kości.165 m o r f o g e n o t y p e m. Problemem praktycznym.

166 U osobników cerebrotonicznych często występują takie cechy jak upodobanie do samotności. pobudliwy. 3) niezrównoważony z przewagą hamowania.typ silny. Człowiek o małej pojemności żołądka nie będzie dążył do przebywania w towarzystwie żarłoków. Sheldon prezentował pogląd. Niektóre z jego wypowiedzi świadczą. że dopiero takie poznanie temperamentu przyczyni się do wyjaśnienia zaburzeń psychicznych i patologicznych zachowań społecznych. tym większa będzie siła procesu hamowania. nieśmiałość. Mogą to być również wpływy. Mogą to być stereotypy zachowań. niezbędnych do realizacji funkcji określonych biologiczną strukturą organizmu. Zupełnie inną. niezrównoważony. że do zrozumienia istoty temperamentu (a również człowieka jako całości) nie wystarcza charakterystyka poszczególnych cech. sangwinik. Dlatego też tę teorię temperamentu określa się mianem n e r w i z m u.83. Innymi słowy jednostka będzie zachowywała zgodnie z oczekiwaniami otoczenia. Pierwszy jest zdolnością przewodzenia impulsów nerwowych. musi. Co determinuje istnienie wyżej omawianej zgodności? Powodują to. określa relację pomiędzy procesami pobudzania i hamowania. Obu procesom przypisano s i ł ę. odbierać sygnałów emocjonalnych itp. dla których nazwy zapożyczył Pawłow z typologii Hipokratewsa-Galena. socjofobia. I tak: choleryk. Był przekonany. czyli odporność na działanie bodźców o dużej intensywności w przypadku pobudzania i zdolność utrzymania stanu wyhamowania przez dłuższy czas w procesie hamowania. kształtujące pewien typ budowy ciała i właściwości temperamentu. Tym samym przygotował grunt pod budowę teorii osobowości na podstawie właściwości temperamentu. nad-wrażliwość na ból i szereg innych Korelacja między budową ciała a temperamentem w tym przypadku wynosi 0. wygasić pobudzenie i przestawić się na ucieczkę. trzecia cecha układu nerwowego. Bodziec tej samej intensywności wywołuje w silnym układzie nerwowym słabe pobudzenie. przekarmiające dziecko. Może wystąpić układ 1) zrównoważony. Niezbędne jest poznanie ich wzajemnej relacji. czyli zdolność do szybkiego przechodzenia z pobudzania do hamowania i odwrotnie. Siła pobudzenia nerwowego bywa bardzo zróżnicowana. zdaniem Sheldona. nadopiekuńcza matka. zrównoważony.typ silny. zahamowanie w kontaktach społecznych. wzorca współ występowania. drogę badania temperamentu obrał I. Jest to holistyczna albo molarna (całościowa) orientacja metodologiczna. 2) niezrównoważony z przewagą pobudzania. przypisywane ludziom o danej budowie ciała. R ó w n o w a g a . Uznał on. pobudzony seksualnie samiec. pełniła narzuconą rolę społeczną. że cechy temperementalne są uwarunkowane właściwościami układu nerwowego. introwersja. może odpowiednio wymodelować ciało i temperament. P. Hamowanie z kolei jest zdolnością wygaszania pobudzenia. Np. W warunkach naturalnych zwierze musi niekiedy wyhamować zaistniałe pobudzenie i zareagować na inny bodziec. niekiedy błyskawicznie. ruchliwy . Również na kształtowanie odpowiedniości mogą wpłynąć preferencje osób o danej budowie ciała. ruchliwy. raczej poszuka towarzystwa koneserów jadła i w ten sposób będzie wzmacniał swój temperament cerobrotonika i odpowiednie do tego zachowanie. Bez możliwości pobudzenia układu nerwowego zwierzęta i ludzie nie mogliby doznawać wrażeń. Kombinacja wymienionych cech stała się podstawą wyróżnienia czterech typów temperamentu. P a w ł o w. czynniki pośredniczące w postaci różnorodnych wpływów społecznych. nadmierne napięcie psychiczne. a więc jest bardzo wysoka. Zgodnie z pawłowowskim wyobrażeniem w układzie nerwowym występują dwa przeciwstawne procesy: pobudzanie i hamowanie. Np. zaatakowany przez drapieżnika. że nawet utożsamiał typ układu nerwowego z temperamentem. Poza siłą każdemu z tych procesów przypisał Pawłow r u c h l i w o ś ć. a w słabymsilne. niż przedstawiciele konstytucjonalizmu. Im łatwiej tego dokona.

przedwcześnie zmarły psycholog rosyjski. Pojawiły się też sugestie. in. realnie istnieje więcej odmian układu nerwowego. dynamikę. pamiętliwy i mściwy. Silny wpływ na jej powstanie i rozwój wywarły poglądy Pawłowa oraz badania neopawłowistów (Tiepłow. Zgodnie z opinią J.ale też szybko gasnący. wiążącą się z czasem reakcji oraz specyfikę ich układu. Wielkość pomiędzy dolnym i górnym progiem stanowi siłę reakcji. Podlegają one pewnej modyfikacji. Zawadzki).l a u ’a i jego współpracowników z Uniwersytetu Warszawskiego (A. . zdolnych do zrywów. Pierwszy opisują r e a k t y w n o ś ć oraz a k t y w n o ś ć. zrównoważony. cierpiący z powodu nowoczesnego tempa życia. m. R e g u l a c y j n a t e o r i a t e m p e r a m e n t u (RTT) została opracowana przez J. Nie znaczy to. Jego literackimi egzemplifikacjami są Raptusiewicz z Zemsty Aleksandra Fredro i Kmicic z Potopu. utrzymującego wysokie tempo pracy. Niebylicyn). że pełna charakterystyka układu nerwowego powinna uwzględniać co najmniej 9 cech. długo koncentrujący się na podjętym wątkiem. raczej publicystyczne niż ściśle naukowe (A. Stadnicki). Wskaźnik ten określa górny próg reaktywności. czyste typu temperamentu występują bardzo rzadko. że autorzy teorii uznają istnienie neurologicznych i hormonalnych podstaw temperamentu. niezwykle uzdolniony. Idealne. Sangwinik jest z reguły postrzegany jako „słomiany ogień”. przygaszeni. B. Kontynuatorzy badań Pawłowa wykazali. są wrodzone. Formalna charakterystyka temperamentu uwzględnia dwa wymiary: energetyczny i czasowy. Ideą przewodnią teorii jest przekonanie twórców. o zróżnicowanym układzie pozostałych cech.167 flegmatyk. że przedstawiona charakterystyka układu nerwowego i temperamentu jest niedokładna i niewystarczająca. Aby uściślić rozumienie przedstawionych terminów posłużmy się określeniami z zakresu doznań zmysłowych. rozumianego jako właściwości układu nerwowego. energicznego. samokształcenia i innych. szybko uczący się.typ silny. szybko wpadającego w gniew. nieruchliwy. jako swoistej „czarnej skrzynki” jednak nie wypowiadają się o właściwościach procesów w niej przebiegających. a opisują jedynie formalne cechy temperamentu. szybko zapalający się do określonego działania . że cechy temperamentu „odnosza się przede wszystkim do formalnych cech zachowania” Znaczy to.typ słaby. z opóźnionym refleksie. Strelau’a około 40% cech temperamentu kształtuje się pod wpływem oddziaływania czynników genetycznych. powolny. że jest to temperament narodowy Polaków. rezygnujący z jego realizacji. Choleryka dzisiaj wyobrażamy jako człowieka wybuchowego. konsekwentny w działaniu. Literacko wcielił się w postać Podbipięty Melancholicy. mierzalne i obserwowalne gołym okiem. ale szybko też powracającego do normalnego funkcjonowania. Reaktywność w rozumieniu Strelau’a wyraża się zatem siłą reakcji. perseweracyjny. Niebylicyn. Współczesna psychologiczna charakterystyka ludzi różnych typów temperamentu nieco różni się od starożytno-średniowiecznej. Na co dzień spotykamy różnorakie i bardzo skomplikowane kombinacje cech. w przybliżeniu raz na milion przypadków. wpływom środowiska społecznego. melancholik. są jednak z reguły ryzykowne. wykazał. Reaktywność jest wysoka. dotyczące wielkich zbiorowości. że są niezmienne. Tego rodzaju uogólnienia. ale nie umiejących doprowadzać sprawy do końca. tworzące niepowtarzalne układy temperementalne. pozostałe są pochodną oddziaływań środowiska społecznego. Poza tym W. ludzie słabego charakteru są niemal stale przemęczeni. S t r e. kształcenia. uparty. Cechy temperamentu. łamiącego przeszkody. labilność. gdy próg wrażliwości jest niski. człowiek niekonsekwentny. Eliasz. Flegmatyk to typ człowieka powolnego.. Natomiast dolny jej próg stanowi czułość układu nerwowego. D. reagujący na niuanse sytuacyjne.

pracująca w tkalni fabrycznej. opracowując Kwestionariusz Temperamentu Strelau’a wyselekcjonowali szereg określeń. Wytrzymałość. Uogólniając: zdaniem A. krótszy czas reakcji. Częściej wśród nich występowała mezomorficzna budowa ciała. zapasowe szpule itd. że porównując wielkość dotykanego przedmiotu z wcześniej poznaną wielkością wzorcową redukujący w skrajnych przypadkach pomniejszali ją o połowę. prezentuje styl wspomagający. oczywiście. tendencja do kontynuowania i powtarzania zachowań po ustaniu działania bodźca. rozumiana jako zdolność szybkiej zmiany zachowania. Autorka zainteresowała się jakością odbioru doznań zmysłowych i stwierdziła.168 Aktywność wiąże się z aktywacją. Wysoki poziom aktywności z reguły współwystępuje z niską reaktywnością. dostosowanej do zmieniającego się środowiska. ruchliwości i innych cech temperamentu. Reaktywność emocjonalna. znaczne interpersonalne zróżnicowanie procesu odbioru. 4. gamę typów pośrednich. pozwoliły ustalić. wysokiego tempa aktywności. zabezpieczająca „na wszelki wypadek” zapas nici do wiązania zerwanej przędzy. Wyodrębniono s t y l p r o s t o l i n i l n y. charakterystyczny dla osób wysoko reaktywnych. większe zapotrzebowanie na stymulację. Badania uprawiane z punktu widzenia tej teorii dotyczą dyferencjacji form zachowania według kryterium zróżnicowania typów temperamentu. odpowiedni dla jej temperamentu. 2. Prządka np. o przewadze czynności zasadniczych. Żwawość: tendencja do szybkiego reagowania. tendencja do silnego reagowania na bodźce emocjogenne. 3. Jej miarą jest ilość i zakres podejmowanych działań. jest teorią szerokiego zasięgu. a wzmacniający powiększali niemal dwukrotnie. Do jednych z ciekawszych należ badania A. RTT. W RTT znaczącą rolę odgrywa pojęcie i problem stylu działania. jak widać. Są to: 1. ograniczają się do badań związku temperamentu z określoną cechą lub procesem psychicznym. skłonność do podejmowania wielorakich. zdolność do reagowania na słabe bodźce sensoryczne. Po rozpoznaniu wielu formalnych cech temperamentu autorzy poddali je analizie czynnikowej. w wyniku czego wyodrębniono sześć zbiorczych cech (wiązek) temperamentu. charakteryzujących zachowanie ludzi danego typu temperamentu. Autorzy. 6. ruchliwość. Na podstawie obserwacji klinicznych i badań laboratoryjnych dowiodła. Zestaw wielu odpowiedzi na zróżnicowane pytania pozwala dość dokładnie określać temperament badanej osoby oraz reaktywności. że recepcja bólu daje podstawę do wyróżnienia typu ludzi redukujących (reducer) i wzmacniających (augmenter) odczucia bólu. dominujący u osób nisko reaktywnych i s t y l w s p o m a g a j ą c y. odpowiedź „Tak” na pytanie „Czy lubisz zajęcia. Perseweratywność. zdolność utrzymania optymalnego poziomu reagowania w sytuacji silnej stymulacji. Wielu współczesnych naukowców rezygnuje z opracowywania teorii szerokiego zasięgu. Petrie i jej zwolenników mamy dwa typy temperamentu: redukujących i wzmacniających różnorakie doznania i. „Redukujący” w porównaniu z „wzmacniającymi” demonstrowali szybsze ruchy. P e t r i e. Wrażliwość sensoryczna. Wymiar czasowy określa przede wszystkim r u c h l i w o ś ć. które wymagają energicznych czy sprężystych ruchów?” świadczy o preferowanym sposobie zachowania osoby odpowiadającej i o tym. poziomem pobudzenia. mniejszą tolerancję na deprywację sensoryczną i inne. pobudzających działań. o przewadze czynności pomocniczych. Różnice wynikają z odmiennego funkcjonowania mózgowej regulacji procesu odbioru doznań zmysłowych. Funkcją aktywności jest zapewnienie optymalnego dla danej osoby poziomu stymulacji. Podobne tendencje ujawniły się w badaniach kinestetycznego postrzegania wielkości przedmiotów. 5. Np. Tak rozumiany . Aktywność. że udzielił jej choleryk lub sangwinik.

że osoby. Niektóre były zabawne. wydają się bez ustanku cierpieć. są podatne na przykre uczucia i przypływy złego nastroju oraz łatwo zrażają się trudnościami. u których lewy płat czołowy wykazuje większą aktywność niż prawy. np. Ten sam schemat aktywności mózgu stwierdził u osób. były . dochodzą do siebie po porażkach i niepowodzeniach. języka ciała (gestów. Z u c k e r m a n zróżnicowanie poziomów reaktywności sprowadził do stałych różnic zapotrzebowania na stymulację.. Wykazuje on. ponieważ nie mogą otrząsnąć się ze zmartwień i przygnębienia. jak choćby instruktażowy dla pielęgniarek. 2) poszukiwaniu przeżyć. na którego jednym końcu znajduje się wesołość. pleasure.. u których bardziej aktywnie pracuje prawy płat czołowy. np. dominacja-uległość i aktywność-powściągliwość. Spostrzeżenie to opiera się w znacznej mierze na badaniach Richarda Davidsona. który można opisać w kategoriach wymiarów przyjemność-przykrość. Model PAD. Interesujące związki pomiędzy funkcjonowaniem mózgu. poznawania nowych ludzi. I one leżą u podstaw zróżnicowania społecznych form zachowania.ukazywały biorącego kąpiel goryla albo bawiące się szczenię. a na drugim melancholia. W jednej z aktualnych charakterystyk temperamentu A. utożsamił go z typowym dla jednostki stanem emocjonalnym. arousal. które kiedyś cierpiały na kliniczną depresję. poziom aktywności mózgu w obrębie lewego płata czołowego był niższy. został pomyślany jako instrument w służbie praktyki. W jednym z eksperymentów ochotnicy oglądali krótkie filmy. osoby takie są z natury pogodne i niefrasobliwe. psychologa z Uniwersytetu Wisconsin. Davidson odkrył. aż 93% wiarygodności mówcy zależy od emocjonalnych cech wypowiedzi. W innej sferze. profesoor Uniwersytetu Stanowego w Kalifornii. zamiłowanie do podróży. np.. Ich stabilność lub niestabilność miały określać podstawowy wymiar temperamentu.naturalnie krążyć wokół pozytywnego bieguna. emocjami i zachowaniem ukazuje tekst w ramce Ramka 19 „Emocje niektórych osób wydają się. postawy. co przynosi życie. przejawiającą się w 1) poszukiwaniu grozy i przygód. biegunów mózgu emocjonalnego. podczas gdy inne smutne i melancholijne. że u osób. w sportach ekstremalych. wyrazu oczu). młodzież przestępcza. a w obrębie prawego wyższy niż u tych. Jego zdaniem relacje między osobnicze warunkuje tak rozumiany temperament.. Odkrył on. Autor koncepcję tę nazywa modelem PAD (skrót od ang. zdaniem Petrie. dążeniu do rozprężenia. wywodzi się z typu redukujących M. Kontrast między ponurym a pogodnym usposobieniem ujawnia się na wiele. Ten wymiar temperamentu. bardziej i mniej wieloznacznych. luzu. Wundta właściwości temperamentu kojarzono z p r o c e s a m i e m o c j i.Natomiast osoby. sposobów. Od czasów W. Różnice te wynikają z biologicznego uwarunkowania właściwości mechanizmów regulujących poziom aktywności organizmu. zdaje się związany ze względną aktywnością prawego i lewego obszaru przedniej części płatów czołowych. który „odpowiada” za 30-34% szczęśliwości małżeńskiej. mają pogodne i wesołe usposobienie... temperamentem... dominance). pokazujący straszne szczegóły operacji. a tylko 7% od treści przekazu.169 temperament ukierunkowuje zachowanie społeczne. adrenaliny i noradrenaliny w mózgu... Mehrabian.. poziomu dopaminy. 3) rozhamowaniu. u których niedawno rozpoznano depresję. że satysfakcja pożycia małżeńskiego zależy od cech temperamentu. na ogół cieszą ich kontakty z innymi i to. Inne. zgodnie z amerykańską tradycją. rutynowych zajęć. zwiedzania. 4) unikaniu nudy. które nigdy nie wpadły w depresję. oglądaniu thrillerów.

co wrodzone i tego.340-342. że temperament usposabia nas do reagowania na różne sytuacje życiowe albo w wesołej (pozytywnej). Po piąte. gdyż w języku greckim „charakter” to tyle. Osobowość jest pojęciem ogólnym i w tym właśnie wymiarze i na podstawie badań procesów jej kształtowania można sensownie szukać rozstrzygnięcia w odwiecznym sporze natywistów i empiryków. że filmy o wesołej treści były tylko średnio zabawne. co 7 lat następuje niemal kompletna wymiana komórek organizmu. niemniej postulujemy ich istnienie. a „osobowość”. Goleman: Inteligencja emocjonalna. W grupie osób o pogodnym usposobieniu reakcje na scenę operacji były niewielki. prezentowane pojęcie służy do określania odrębności jednostki w stosunku do innych. powiada się o nich: ”To jest osobowość!” Mamy tu klasyczny wątek psychologii humanistycznej. A zatem wydaje się.. oglądając filmy wesołe. naszego myślenia lub narastanie emocji. co cecha wyróżniająca. pojęcie to służy do określenia relacji tego. Dalsze losy obu wątków ukształtowały się odmiennie. nie ma odpowiednika cielesnego. ważną dla psychologów-praktyków jest możliwość przewidywania. Czynnikiem ogólnym. Na początku tego rozdziału znalazła się informacja. Musi zatem istnieć jakiś czynnik. ukryło się pod pojęciem ”osobowość” lub „cechy osobowości”. łacińska „persona”. że już starożytni uczeni zainteresowali się problemem temperamentu i charakteru. rzecz jasna rozbawieniem. utrzymujący przekonanie o tożsamości osobniczej. . Każdy człowiek podlega procesowi przemian cielesnych i psychicznych. Dlaczego to robimy? Do czego to jest potrzebne? Jest kilka ku temu powodów. Cele takie realizuje się na podstawie znajomości cech osobowości człowieka. Po pierwsze. Niekiedy nawet rezerwuje się ten termin do charakterystyki wybitnych jednostek. dąży do rozumienia świata i wyboru odpowiadającej mu drogi życia. Freud i freudyści mocno akcentowali ten aspekt. zorientowanej na rozwój jednostkowych cech osobowości.170 przygnębiające. co nabyte u istoty ludzkiej.za: D. Po szóste. sterującym rozeznaniem i wyborem opcji życiowej znowu jest osobowość. a zatem skłonne do ponuractwa. osobowości przypisuje się wpływ na poczucie tożsamości. Media Rodzina of Poznań. najsilniej reagowały one. przynajmniej z punktu widzenia psychologii poznawczej. Osobowość pośredniczy między bodźcem i reakcją. Po drugie. uważały. a mimo to czujemy się tym samym Kowalskim. rys. wprowadzenie pojęcia osobowość pozwala wyjaśnić rozbieżne reagowanie dwu lub kilku osób na ten sam bodziec oraz identyczne reagowanie osób na różne bodźce. Po trzecie. Nowakiem. pierwszy jest nadal badany. osoby przedstawianej na scenie. To.s. Osoby o większej aktywności prawej półkuli. zachowała się starożytna terminologia. albo smutnej (negatywnej) tonacji emocjonalnej” Cyt. Nie możemy natomiast obserwować w ten sposób procesów osobowościowych. opisowi indywidualności. człowiek. ani psychicznego. znaczy tyle co „maska”. Po czwarte. co dawniej nazywano charakterem. drugi natomiast uległ znaczącej modyfikacji. określając jej właściwość. której używali starożytni aktorzy dla ukazania cech. a więc charakteru. Osobowość jest tworem hipotetycznym. Osobowość. W sensie nazewnictwa odejście to nie jest wiele znaczące. Introspekcyjnie możemy obserwować przebieg np.1995 r. prognozowania zachowania ludzi. która zapewnia zarówno wewnętrzną zgodność zachowania jak i relatywną jego stałość w wymiarze czasowym. żyjąc w świecie różnych możliwości. natomiast widok krwi i ran na obrazie kręconym w sali operacyjnej napełniał je lękiem i wstrętem. czy X-wiczem.

w kształtowaniu podstawowych wymiarów wynosi od 50 do 70%. a cech drugorzędnych w granicach od 50 d0 60% Autor ten podkreśla to. częstego przebywania w towarzystwie innych osób itp. ekspresyjni. również inteligencja. a także opisów osobowości tysięcy ludzi z 35 państw świata. typ ludzi z drugiego krańca wymiaru.171 Przy tak wielorakich uwikłaniach problemowych trudno o jedną. spontaniczna aktywacja ich mózgu kształtuje się poniżej średniej. ale praktycznie pozostaje ona poza kręgiem jego zainteresowań. głośnej muzyki. silnych podniet zmysłowych. rozumianego jako dziedziczne właściwości układu nerwowego jest teoria H. zdaniem Eysencka. neurotyczność (stabilność. m. że niektórzy ludzie są zorientowania na świat zewnętrzny. by zachowywali się tak. przebiega wolno i wymaga wielu powtórek Introwertycy. Proces warunkowania jest u nich utrudniony. zamkniętych. poszukują kontaktów z innymi ludźmi. „Większość podręczników osobowości zajmuje się wyłącznie temperamentem” Znaczy to. ile teorii osobowości. Zimbardo: s. wrażliwych. włączony do teorii w późniejszej fazie jej budowy. nie ulegają presji szablonowego myślenia i odczuwania. Trzy podstawowe wymiary charakteryzują osobowość ludzką. o bujnej wyobraźni. a więc nie budzącą wielu sprzeciwów. Są to: ekstrawersja-introwersja.in. jak normalni ludzie. towarzystwa. Bardzo ogólną.519) Teorie osobowości. jej udział. zazwyczaj mają własne zdanie w określonych sprawach. Te niedostatek wewnętrznego pobudzenia zmusza ekstrawertyków do poszukiwania stymulacji zewnętrznej. walki w sportach kontaktowych. uczuciowych. refleksyjnych. Jest ich tyle. Terminy „ekstrawertyk” i „introwertyk” zapożyczył Eysenck od C. a wiemy. według Eysencka. niebezpiecznych sytuacji.niestabilność emocjonalna) i psychotyczność (wrażliwośćniewrażliwość). E y s e n c k a. skłonność do zamykania się w sobie. silnych podniet. Oni tego potrzebują i to właśnie lubią. W interpretacji Eysencka scharakteryzowane terminy nabrały nieco innej treści. które wpływają na charakterystyczne wzorce zachowania jednostki. zapisu fal mózgowych. wybitnego szwajcarskiego psychologa i myśliciela. Są oni nastawieni analitycznie i introspekcyjnie. lubiący się bawić. Odwołując się do badań empirycznych układu nerwowego. aktywni. niezmienne czasowo i sytuacyjnie” (Ph. który uznał. J u n g a. potocznie przeto określa się ich jako ludzi niewrażliwych. a przez to są trudni do kierowania w działaniach zbiorowych. Elementem osobowości jest. nie zawsze wykorzystywany w opisach osobowości. Jedną z teorii osobowości. że ludzie funkcjonują najlepiej przy średnim stanie pobudzenia. wykazał on. powszechnie akceptowaną definicję osobowości. opis cech został pogłębiony o neurofizjologiczne uzasadnienie występowania tych orientacji. Reaktywność ekstrawertyków jest niska. jest definicja Ph. Autor dostrzega daleko idącą zbieżność pomiędzy temperamentem i osobowością. Zimbardo: osobowość jest to „złożony zbiór własności psychicznych. a zatem bogate życie wewnętrzne. unikanie licznego towarzystwa. Nazwał ich e k s t r a w e r t y k a m i i przeciwstawił im i n t r o – w e r t y k ó w. skłonnych do analizy własnych przeżyć. ludzi zwróconych ku sobie. w której ważną rolę przypisano cechom temperamentu. Charakteryzuje ich silne pobudzenie korowe. że wynikające stąd głębokie różnice między ludźmi nie są możliwe do wyeliminowania i jako utopijne określa próby skłonienia kryminalistów do tego. szybko . że ekstrawertycy charakteryzują się niskim poziomem pobudzenia kory mózgowej. że dziedziczność jest determinantą również cech osobowości. są otwarci. wykształcili przeciwstawne cechy temperamentu i osobowości. Są wysoce reaktywni.

stabilne –w niskim. ukształtowane społecznie. Te właściwości osobowości są uwarunkowane neurologicznymi procesami. pierwotne) i wtórne (charakterologiczne).„ambiwertywna”. skłonności depresyjnych. wiec proces warunkowania przebiega u nich szybko. Z biegiem czasu i gromadzenia danych empirycznych wykształcił się ogólny system psychologiczny. To w nim koordynuje się procesy emocjonalne i objawy im towarzyszące np. osobowość olbrzymiej większości ludzi nie tworzy tak idealnego obrazu. Twórcą psychoanalizy był Zygmunt Freud. niekiedy związki tworzą się po jednorazowym skojarzeniu. Stała przewaga układu sympatycznego jest właściwe dla neurotyków. kultury. Impulsy antyspołeczne nie wzbudzają u nich lęku. Osoby niestabilne. Jedną z bardzo istotnych cech osobowości ludzkiej. podwzgórze i inne). Pobudzenie układ sympatycznego prowadzi do nasilenia emocji. Przedstawiony diagram pokazuje wyraźnie to. Z charakterystyki tej wynika. ani poczucia winy. jest lękliwość. tzn. Drugi podstawowy wymiar. ważnej z punktu widzenia zdrowia psychicznego. determinizmu i inne. wrażliwość. określających wymiary temperamenty i osobowości. stanowi kombinację różnorodnych cech. przyśpieszone bicie serca. obniżania poczucia własnej wartości. który miał służyć jako podstawa teoretyczna praktyki terapeutycznej i leczniczej. Teorie psychoanalityczne. że osoby podatne na warunkowanie częściej niż inne doświadczają neurotyzmu. P s y c h o t y c z n o ś ć. bowiem nie zostały wytworzone reakcje lękowe. szybszy oddech. Procesy warunkowania u psychopatów i przestępców przebiegają niezwykle opornie. łącząc właściwości układu nerwowego (cechy biologiczne. Stabilność lub niestabilność określa stopień zmienności i intensywności napięć emocjonalnych. Wyobrażenie tego związku przedstawia niżej umieszczone „Koło Eysencka”. Niska wrażliwość. uspołecznienie z jednej strony i niewrażliwość. z tego też powodu wiele bodźców powszechnie wzbudzających lęk u nich nie wywołuje reakcji tego typu. zawierający także pewne elementy teorii filozoficznych. Przedstawiony opis cech osobowościowo-temperementalnych odnosi się do przypadków krańcowych.172 kojarzą. Zdaniem Eysencka lęki i zaburzenia neurotyczne powstają pod wpływem warunkowania. jest-jak powiada Eysenck. psychopatia z drugiej też pozostaje w związku z warunkowaniem i przeżyciami lękowymi. parasympatycznego-do osłabienia. wiedeński lekarz-psychiatra i psycholog. moralności. zwane również n e u r o t y c z n y m i. zachodzącymi w pniu mózgu (układ limbiczny. . jak Eysenck postrzega całość w postaci osobowości. podatności na lęk. Freud wypowiadał się na takie tematy jak pochodzenie religii i pojęcia boga. Znaczy to. wyróżnionym przez Hipokratesa i Pawłowa. Eysenck sądził. altruizm. że czyny aspołeczne częściej popełniają ekstrawertycy niż introwertycy. obojętność wobec cierpienia innych ułatwia popełnianie przestępstw. aspołeczność. że między cechami obu wymiarów nie istnieje korelacja dodatnia. zmienności nastrojów i poczucia winy. n e u r o t y c z n o ś ć jest ortogonalny w stosunku do ekstra i introwertywności. prezentują wspomniane właściwości w stopniu wysokim. że wyróżnione przez niego wymiary osobowości odpowiadają czterem typom temperamentu. Wypracował on system poglądów. przestępczość. Pokazano na niej również czynniki pochodne wobec pierwotnych. Empirycznie potwierdzono.

S u p e r e g o wykształca się później niż dwa poprzednio przedstawione subsystemy osobowości. mieście wyszukanych zabaw i typowej dla epoki wiktoriańskie hipokryzji. Wątek nieświadomości i jego relacji do świadomości został ostatecznie przedstawiony przez Freuda następująco: p s y c h i k a ludzka nie jest tożsama ze ś w i a d o m o ś c i ą. czyni go sztywnym. pewna ich część stanowi p r z e d ś w i a d o m o ś ć. że ci „polują” na jej majątek. kichania. które utrudniałyby dostęp do sfery świadomości. sferę nieświadomości. Kontrola ego z kolei polegałaby na skłanianiu do przestrzegania zasad moralności w działaniach realnych. a same czerpią energię z procesów fizjologicznych. zwanego również sumieniem. są one wrodzonymi elementami biologicznej natury człowieka. Treści nieświadomości są zróżnicowane. stanów pożądanych) i procesy wtórne. Treści nieświadomości są natomiast wyparte ze świadomości i nie mogą w niej się znaleźć ponieważ nie są aprobowane. Jeżeli ego utrzymuje kontrolę. czyli popędy i całą dziedzinę nieświadomości („zbiornik energii libido”) oraz s u p e r e g o . np. Energia libido może być przekazana innym strukturom psychicznym. mogący kontrolować i d . Id nie toleruje przyrostu w nim samym energii. realizmu. popędowy. jakie demonstrowała wspomniana pacjentka. a więc osobowości. w trakcie rozmowy co pewien czas wykrzykiwała: „Nie dotykaj mnie!” i dalej. np. Są one jedynym źródłem energii psychicznej dla ego i superego. prymitywny. nieświadomości. czynnik rozwagi. kontynuowała konwersację. Wymaga ona myślenia realistycznego. pojawiały się u niej konwulsyjne tiki. . czyli regulowane przez e g o. stanowiące jedność funkcjonalną. stanowią „psychikę pierwotną”. życzenie śmierci nie lubianemu małżonkowi. Na podstawie tej i podobnych obserwacji wysnuł Freud wniosek. Jego funkcje to powściąganie nieakceptowanych społecznie popędów agresji i seksualnego. uznanych wartości i ideałów społecznych. Są nimi e g o . jeżeli zyskuje przewagę id to zachowanie będzie miało charakter impulsywny. Nie mają one żadnych właściwości. Proces wtórny wiąż e się ściśle z wykonawstwem. walka o dominację. że te niekontrolowane objawy świadczą o istnieniu w psychice ludzkiej sfery n i e ś w i a d o m o ś c i. tworzą popędy. klekot mowy. w jej zakres wchodzi również n i e ś w i a d o m o ś ć. czterdziestoletnia i bardzo zamożna wdowa. zachowywała się dziwnie. Między tymi czynnikami trwa konflikt. dąży do natychmiastowego jej rozładowania. uwzględniając wymagania świata zewnętrznego.173 Rozpoczynając prace zawodową w Wiedniu. j a (ego) i superego (sumienie). Jest ono umysłową (psychiczną) reprezentacją moralności społecznej. Kobieta ta. wyglądająca młodo i zupełnie zdrowa somatycznie. albowiem obawiała się. myśli nieprzyzwoite. Znaczy to. niezbędnego do zaspokojenia potrzeb. kompleksy. jakby nic. procesy pierwotne (tworzenie obrazów czegoś. człowiek pozostaje w stanie równowagi z otoczeniem. że aktualnie nie są one przeżywane świadomie. Osiąga to uruchamiając czynności odruchowe. Nadmiar kontroli superego z kolei przesadnie uzależnia człowieka od nakazów moralnych . Wyróżnił on w obrębie tej struktury trzy warstwy: i d (ono). Innymi słowy jest ono sumieniem jednostki. surowego potępiania seksualności. z nich wyłaniają się pozostałe warstwy osobowości. Id. zetknął się Freud z intrygującymi go przypadkami nerwic na tle seksualnym Jedna z pierwszych jego pacjentek. ale potencjalnie mogą stać się treścią świadomości. natomiast e g o. Id działa na zasadzie przyjemności. działa i musi działać na zasadzie realizmu. Zasadniczą rolę w obrębie id. Freud skonkretyzował swoje rozumienie nieświadomości rozpatrując problem dynamiki i ukierunkowania zachowania ludzkiego. odgrywają popędy. nazbyt zasadniczym. z podejmowaniem decyzji o działaniu i sposobach jego realizacji. która w określony sposób wpływa na pojawianie się takich form zachowania. przez wiele lat unikała kontaktu z mężczyznami.

że przydałaby się). Lęk neurotyczny powstaje pod wpływem obaw przed wymknięciem popędów z pod kontroli i społecznych reakcji na ten fakt. rzutowanie polega na przypisaniu swoich nieakceptowanych myśli i pragnień innym osobom. córka twórcy teorii psychoanalizy. swoją złość wobec rodziców.174 Ta wizja osobowości ludzkiej świadczy o tym. Dzieci np. W takich sytuacjach pojawiają się m e c h a n i z m y o b r o n n e . odczuwa lęk realistyczny. błagać. przymilać się. stosują. wspomnień i pragnień do nieświadomości. te. Freud wyróżniał trzy rodzaje lęków: r e a l i s t y c z n y. znany z hasła” na złość mamie niech mnie uszy odmarzną” Młodzieniec kochający mamę i pragnący jej miłości nie słucha jej poleceń. Konflikty te. nawet nieświadomie. uczuć. co biologiczne z tym. Lęk moralny jest zbieżny z obawami sankcji własnego sumienia. obstawanie przy jakiejś postawie lub formie zachowania. wobec którego ego jest bezradne. nigdy nie przyznają się do błędu. Człowiek zagrożony niebezpieczeństwem. Może to być również zatrzymanie z powodu nierozwiązanych konfliktów na szczeblu wczesnej fazy rozwoju. są przeto trudnymi partnerami w działaniu zbiorowym. np. F i k s a c j a. n e u r o t y c z n y i m o r a l n y. rozpłakała się. P r z e m i e s z c z e n i e to przenoszenie impulsów wywołanych przez jakąś osobę lub sytuację na jakiś mniej niebezpieczny obiekt. prawdziwych motywów działania lub samousprawiedliwieniu. co kulturowe. ludzie dążą do ich opanowania. Lęki są dokuczliwe. bezradne wobec nowego środowiska. Służy ona ukryciu. czyli zepchnięcie niepożądanych myśli. nie ubiera ciepłej czapki (choć czuje. który nie miałby zachcianki przywłaszczenia czegoś cudzego?” R a c j o n a l i z a c j a jest zabiegiem tworzenia skomplikowanych schematów uzasadniających określoną formę zachowania. ludzie o wybujałej racjonalizacji na każdy czyn mają usprawiedliwienie. chcąc w ten sposób skłonić partnerów do ustępstw! R e a k c j a p r z e c i w n a to mechanizm obronny przed „uwiedzeniem”. . Jedna z polskich „pań minister” nie mogąc osiągnąć swego celu w negocjacjach międzynarodowych. Niektóre wydarzenia już w dorosłym życiu również budzą silne lęki. Wyparcie jest podstawą dla innych mechanizmów obronnych. stwarzają nieznośne napięcie. tego. społecznie przekazane i nakazane jednostce. Lęki różnią się także stopniem intensywności. że Freud pojmował psychikę ludzką jako arenę zmagań przeciwstawnych sił. Oto wykaz ważniejszych z nich: w y p a r c i e. chroniące je przed destrukcyjną siłą lęków. nawet przed samym sobą. Osoba napotykając przeszkody na drodze do swego celu i nie mogąc poradzić z nimi uznanymi metodami działania. Np. Potocznie określamy to jako „dorabianie filozofii do czynu”. P r o j e k c j a. uszlachetnianie popędów. bo on „jest mężczyzną” i „nikt nie będzie mu rozkazywał!” S u b l i m a c j a nadawanie popędowym pragnieniom form akceptowanych społecznie. przenoszą na lalki. Jeżeli nie znajdują skutecznych środków realnych. mechanizmy obronne. Jednym z następstw dynamiki procesów osobowości jest lęk. „Czy jest taki człowiek. trudne do opanowania. zaczyna płakać. usztywnienie. których człowiek nie może opanować nazywa Freud t r a u m a t y c z n y m i i właśnie takie przeżywa dziecko zaraz po urodzeniu. Z a p r z e c z e n i e to prosty mechanizm nie przyjmowania do wiadomości określonych treści. R e g r e s j a. Ich charakterystykę i sposoby działanie przedstawiła Anna Freud. wyrażanie pragnienia seksualnego w postaci wiersza lirycznego na cześć osoby pożądanej. cofnięcie się do zachowań z czasu dzieciństwa. nie dopuszczających do świadomości treści budzących lęk. że e g o nie będzie w stania zapanować nad nimi. frustracja i powstające pod ich wpływem lęki mogą być na tyle silne.

upartego. Kompleks Edypa i lęk kastracyjny zdaniem Freuda wywierają znaczny wpływ na osobowość człowieka dorosłego. może zostać przemieszczone i dotyczyć np. Freud był przekonany. dotyczącego tego samego obiektu. 4) genitalne. dziecko 5-cio letnie charakteryzuje się już ukształtowaną strukturą osobowości. istnieje możliwość harmonijnego ich współwystępowania w psychice człowieka dorosłego. lęk kastracyjny. Mechanizmy obronne chronią człowieka zarówno przed lękami wewnętrznymi. że oprócz dominacji jednej z nich. zakładał. założenia rodziny. I z o l o w a n i e . uwzględniającą silne powiązania człowieka z otoczeniem społecznym (P. w tym okresie rozwojowym najsilniejsze doznania przyjemności pojawiają się pod wpływem podrażnienia okolic ust i języka. w tym przypadku przyjemność kojarzy się z czynnościami wydalania. w tym czasie czynności autoerotyczne stają się źródłem przyjemności. wyrazem przemian seksualności człowieka. jaka ukształtowała się osobowość. Ich włączenie do teorii Freuda świadczy o przeobrażeniu pierwotnej teorii tego twórcy. jednak Freud nie sądził. jak i zewnątrz pochodnymi.175 I d e a l i z a c j a uwypuklanie dobrych stron sytuacji w celu ukrycia niekorzystnych. W czasie tej fazy (początek około 2-go roku życia) realizuje się trening czystości. rodzi się też odczucie kompleksu Edypa lub Elektry. 2) a n a l n e . dziecko musi nauczyć się odkładać na później przyjemność wydalania. estetyczny wygląd nie wspominając ani słowa o tym. że przepłacił. Jeżeli matka jest nadmiernie rygorystyczna. inkorporacja oralna. Wchłanianie. Po kupnie np. wchłaniania wiedzy. źle świadczących o uczestniczącej w niej osobie.ta myśl Freuda w pełni wyraża nastawienie poznawcze tego autora. One pozwoliły przetransformować starożytne określenie „człowiek istota racjonalna” na postfreudowskie „człowiek istota racjonalizująca”. czyli pociągu seksualnego do płci odmiennej. są zdaniem Freuda. Kutter) Mechanizmy te odgrywają istotną rolę w życiu człowieka. świadczą zarówno o jego słabości i elastyczności jednocześnie. Cechy osobowości. Wręcz odwrotnie. rodzą obawy i lęk przed zemstą ojca. Freud nazwał go charakterem analnym. następuje po okresie latentnym. doświadczeń życiowych. Wymienione 4 fazy różnią się między sobą. Freudyści wyróżniają stadium: 1) o r a l n e . uczucia do myśli. odczuciem ulgi po napięciu wynikłym z nagromadzenia nie strawionych resztek. samochodu osobnik wychwala jego elegancję. To stadium pojawia się w okresie adolescencji. tzw. że osobowość człowieka kształtuje się w okresie dzieciństwa. człowieka skąpego. konsekwentnie wymaga powstrzymywania defekacji. doznania przykrego i przyjemnego. która przechodzi przez szereg stadiów rozwojowych. pragnienia miłości. to może ukształtować się uogólnione nastawienie na powstrzymywanie. U niektórych ludzi faza trwa prze całe życie. W efekcie uformuje się charakter retencyjny. że istnieją między nimi ostre granice. zazdrość o matkę jako obiekt kateksji seksualnej. komfort jazdy. Czynność ssanie sprawia dzieciom do pewnego wieku największą przyjemność. Stosowane przez człowieka mechanizmy obronne odzwierciedlają cechy jego osobowości. jakby wyciszonego trwania energii seksualnej. w której traktował on psychikę jako zamkniętą całość („monadę libidalną”) w teorię ego. Są to właściwości charakteru oralnego. Dziecko w tym okresie rozwoju odczuwa przyjemność zbliżania do rodzica płci przeciwnej i wrogość wobec rywala tej samej płci. W tym czasie następuje reorientacja z nastawienia na doznawania przyjemności narcystycznych na heteroseksualne. 3) f a l l i c z n e . Również poziom rozwoju jednostki świadczy o tym. podrażnianie wspomnianych okolic np. oddzielanie od siebie różnych doświadczeń. Izolowanie pozwala ochroniać dobre strony doświadczeń przed złymi. a w życiu dorosłym dokonuje się jedynie jej polerowanie. przez palenie papierosów staje się głównym źródłem przyjemności. skrytego. Jeżeli tak to źródeł zaburzeń i chorób psychicznych . co ono samo. „Dziecko jest ojcem człowieka”. Wrogość chłopców wobec ojców.

w tym H. sadyzm. gniew. a także źródło postaw ambiwalentnych wobec matki i innych obiektów świata. gdyż stanowi on zarodek konfliktów osobowościowych. Mimo nieświadomego procesu oddzielania uczuć efekty tego faktu są znaczące dla przyszłego procesu kształtowania osobowości. Oddzielone uczucia miłości. koncentrują się pozytywne odczucia dziecka. zarodek przyszłej optymistycznej i otwartej osobowości. Jego poglądy były inspiracją poważnych dociekań i badań empirycznych. Jednym z problemów. obsesje. jaki napotyka dziecko we wczesnym okresie życia. idea. unicestwieniem. Często doświadczane stają się wzorcem i zalążkiem odczuć emocjonalnych w kontaktach z obiektami zewnętrznymi. zwłaszcza z matką. mogą stać się środkiem zwalczania odczuć i stanów nieprzyjemnych. W rozwoju człowieka musi dokonać się synteza. z łatwo dostępnym pokarmem. M. złość. właściwe ułożenie relacji uczuć miłości i nienawiści. a przez pewien czas jedynym obiektem jest matka. innym wręcz przeciwnie. jak sama nazwa wskazuje. Również charakterystyka osobowości człowieka dorosłego może odwoływać się do cech . że nie perturbacje z seksualności są przyczyną wielu zaburzeń psychicznych. w nich upatrując zagrożenia. wywierają decydujący wpływ na kształtowanie osobowości. depresja i inne niepożądane stany psychiczne. tworzą „wiązkę” radości. Dokonuje tego nieświadomie posługując się mechanizmem obronnym izolowania. nienawiść.in. Mimo to stanowiły daleko uproszczoną wizję osobowości człowieka. W łagodzeniu jego istotną rolę odgrywają o b i e k t y p o ś r e d n i c z ą c e. Freud pominął wiele istotnych zagadnień. lecz niewłaściwe relacje z obiektem. . I to są jedyne realne procesy. opracowana prze Melanię Klein z londyńskiego Instytutu Tavistock wypełnia lukę klasycznej psychoanalizy ukazując znaczenie obiektów zewnętrznych w procesie kształtowania osobowości człowieka. posługując się mechanizmem projekcji dziecko przenosi złe odczucia na obiekty zewnętrzne. one. z niedostatkiem mleka lub z uciążliwym dostępem do niego. a nie seksualność. zazdrość. inaczej w psychice pozostaną trwale lęki prześladowcze i wokół nich będą koncentrowały i „pęczniały” strach. Ego kształtuje się pod wpływem relacji z obiektem. Dziecko musi dokonać „rozszczepienia” pomiędzy uczuciami miłości i nienawiści lub złości. Świat zewnętrzny niekiedy obcy i niezrozumiały budzi dokuczliwy lęk. spowodowanym anatomiczną budową sutka albo nie umiejętnym sposobem karmienia. W przekonaniu Klein od najwcześniejszych dni życia zaczyna kształtować się ego dziecka. Teoria r e l a c j i z o b i e k t e m. m. a bardziej dobitnie: matka karmiąca. Dla dziecka pierwszym.176 należy upatrywać w złych doświadczeniach z czasów dzieciństwa. czyli procesy dotyczące uczuć. dotyczące relacji interpersonalnych. „Zła pierś”. Klein była przekonana. interioryzowane i wzbogacane. jest tożsamość złej i dobrej piersi lub jakiegoś innego obiektu. Ich wzajemne. One też. a także lęki prześladowcze. Raz jawi się on jako „dobroczynny”. rozumianym jako inna osoba lub przedmiot. zachowania agresywne. kojarzących się ze złym obiektem. Te ostatnie wynikają z działania wrodzonego strachu prze śmiercią. zachłanność. Z biegiem czasu. które ujawniły się w okresie dzieciństwa. kojarzenia i inne. bowiem id i superego jeszcze nie istnieją. spostrzegania. w której wyeksponowano dwa wątki: właściwości popędu seksualnego i lęku. tak ważny problem jak relacja jednostki z otoczeniem.Sullivana. W swoim opracowaniu autorka wykorzystała wyniki przemyśleń i badań neopsychoanalityków. Freud przedstawił wiele subtelnych i pomysłowych opisów mechanizmów osobowościowych. zróżnicowane relacje charakteryzują osobowość konkretnych jednostek. utrudniająca zaspokojenie potrzeby pokarmowej wzbudza uczucia negatywne. Wokół „dobrej piersi”. instytucja społeczna itp.

123).(patrz: str. Na tej zasadzie funkcjonował książę bajkowy i rycerz na białym koniu. Bandury. idei itp. nieznanemu i prawdopodobnie niebezpiecznemu zjawisku. naśladownictwo (modelowanie). Przyjrzyjmy się bardziej szczegółowo tej ostatniej. Uczenie się realizuje się nie tylko poprzez przekaz. ale także w kontaktach społecznych poprzez obserwację. że podjęto w ramach tej teorii próbę zrozumienia człowieka i mechanizmów jego osobowości odwołując się do funkcji ego. kosztem obniżenia jakości relacji z obiektem. Bandura opowiada się za koncepcją p o d w ó j n e g o d e t e r m i n i z m u.w stwierdzeniu „Jestem lekarzem i z mego punktu widzenie jest niedopuszczalne produkowanie żywności genetycznie zmodyfikowanej” wyraźnie widać jak rola zawodowa jest wykorzystywana w obronie przeciw nowemu.sytuacyjne zakreślają granice wpływu osobowościowych. Różnica w stosunku do klasycznego freudyzmu polega głównie na tym. że stanie się coś niezwykłego. W takich sytuacjach uruchamia się mechanizm obronny regresji. człowiek zaczyna stosować formy zachowania właściwe dla wczesnych stadiów rozwoju. Dollarda i N. że zachowanie człowieka i mechanizmy jego regulacji są w znacznej mierze wyuczone. zgodnie z którą czynniki osobowościowe wpływają na sytuacyjne i odwrotnie . Świat wielkich wymagań. . młodzież posługuje się maskotkami. W czasie egzaminów wstępnych na studia (sytuacja wejścia w obcy świat) wielu piszących ustawie na stole swoje maskotki-talizmany. lecz działają w powiązaniu z czynnikami sytuacyjnymi. To. rzecz jasna. Millera. laleczki. żołnierzyki. Bandura przyjął powszechnie podzielane wśród behawiorystów przekonanie. Liczna grupa teorii o tej nazwie wywodzi się z behawioryzmu lub szerzej z teorii uczenia się. mechanizm zwany c z e k a n i e m n a w y b a w c ę. pojawi się ktoś. Łagodzeniu relacji jednostki z bezwzględnym i nieprzyjaznym światem służą również wyobrażenia fantazyjne. tłumaczeniu odmiennego zachowania ludzi określonej osobowości w dwu podobnych sytuacjach i podobnego w dwu różnych układach sytuacyjnych. wyuczonej bezradności M. organizacji. sprowadza się do gry wyobraźni. którzy odczuwali dokuczliwość ustroju narzuconego po II Wojnie Światowej i czekali. Może on służyć. nadal jest to teoria psychoanalityczna. Do najbardziej znanych należą m. działanie.reakcji. twierdząc. Chroni on w ten sposób swoje J. Np. Obiektami pośredniczącymi u dzieci są misie. a życie przemieni w pasmo nieustannej radości. Np. przekraczających jednostkowe możliwości. kto uwolni od kłopotów i trosk. W teorii relacji z obiektem zachowano wiele myśli freudowskich. że łagodzą one napięcia egzaminacyjne. Teorie bodźca .177 budząc miłość i poczucie bezpieczeństwa pełnią rolę bufora na styku osoby i rzeczywistości zewnętrznej. teoria wzmocnienia J. Ludzie dorośli również posługują się obiektami pośrednimi w postaci roli zawodowej. Nie funkcjonują one jednak jako izolowane samoistne determinanty zachowania. co jest równoznaczne z uznaniem oddziaływań świata zewnętrznego. Seligmana i uczenia się społecznego A. aż generał Anders wkroczy na białym koniu i wyzwoli ich od istniejących dokuczliwości. zazwyczaj wywołuje wiele nieprzyjemnych przeżyć. Ten dwukierunkowy (bidirectional) wpływ można różnie rozumieć i interpretować. in. ale również mechanizm ten ujawnił się u tych Polaków. pociąga za sobą liczne konsekwencje na poziomie rozwiązań szczegółowych. W rezultacie uczenia się kształtują się osobowościowe mechanizmy regulacji zachowania. Różnica zachowań byłaby efektem nakładania się obu tych czynników.

działania połączonych efektów trzech wymiarów poczucia efektywności. Człowiek spostrzega i ocenia rezultaty swych oddziaływań na inne osoby i środowisko. czego należy unikać. że wyuczone w dzieciństwie standardy funkcjonują u ludzi dorosłych. by nie zaznać przykrości. a także w aspekcie globalnym. Udana korekta staje się źródłem satysfakcji i autoaprobaty. W tym sensie człowiek tworząc swój świat pośrednio kształtuje nowe oblicze samego siebie. funkcjonujący obok społecznego systemu wzmocnień. a także nabywanie wiedzy pozwala generalizować nabyte doświadczenie i przyjąć określony system wartości.178 W interpretacji społeczno historycznej podkreśla się to. tzn. . ono zwrotnie wpływa na właściwości osobowości człowieka. Poziom określa wybory w skali trudności. Wywierają one niewątpliwie wpływ także na postawy życiowe ludzi. a siła przekonań świadczy o wielkiej lub małej stabilności poczucia w przypadkach niepowodzeń. nie przynoszące osobnikowi pożądanych rezultatów podlegają korekcie. Niektórzy z nich traktują jako nagradzające drobne powodzenia. inni potrzebują znacznych osiągnięć do wzbudzenia satysfakcji i zadowolenia. Różnice indywidualne (osobowościowe) ujawniają się we wszystkich wymienionych wymiarach. działają wtedy jako wzmocnienie i kształtują o c z e k i w a n i a p o z n a w c z e. przeprowadził kilka eksperymentów dotyczących tego problemu. Dzieci przejęły po modelach nie tylko czynności. Mówiąc językiem bardziej zrozumiałym powiemy. aby osiągnąć pozytywny rezultat i to. kształtując w ten sposób standardy niskiego poziomu. ogólności i siły przekonań. co należy wykonać. prowadzących do osiągnięcia założonego rezultatu. że niektórzy ludzi podejmują się działań trudnych w licznych dziedzinach i kontynuują je niezależnie od napotykanych trudności oraz niepowodzeń. Systemy samowzmacniania zachowania są zatem jednym z elementów różnicujących osobowości ludzi. Okazało się. Zdaniem Bandury poczucie efektywności istotnie różnicuje zachowania ludzi. Interesujące jest to. wyrażający indywidualne preferencje. inni przyznają nagrody za wyróżniające się czyny (standardy wysokiego poziomu). że człowiek tworzy swe środowisko. Kształtują też i wyrażają hierarchię ważności w świecie jednostki. W ten sposób tworzy się autonomiczny mechanizm wzmacniania dążeń. Poznanie skutków własnych działań. czyli przekonanie o własnych możliwościach realizowania działań. ale także standardy nagradzania za ich wykonanie. pozwalają przewidywać skutki zamierzonych działań. określają to. Innym rodzajem sądu jest poczucie efektywności. w rezultacie obserwacji modela lub modeli. Dzięki niej czynności nie efektywne. że jednostki uczą się standardów nagradzania w procesie socjalizacji. że standardy nagradzania kształtują się również pośrednio. Oczekiwanie jest sądem o prawdopodobnych konsekwencjach zachowania. One to wpływają na wybór określonych kierunków i form aktywności oraz kolejności ich realizacji. dysponuje ona ważną zdolnością przetwarzania informacji. Bandura wielką wagę przywiązywał do standardów regulacji zachowania. Jest to kolejny dowód istnienia wzajemnych powiązań czynników osobowościowych i sytuacyjnych. ogólność wskazuje na zakres różnorodnych działań. Sądził. W eksperymencie B a n d u r y i K u p e r s a dzieci obserwowały poczyna-nia modeli. Funkcjonalnie jest ono podobne do poziomu aspiracji i występuje w trzech płaszczyznach: poziomu. Istota ludzka nie jest jedynie mechanizmem reagującym na bodźce zewnętrzne. drugi niskiego. czyli wewnętrznej nagrody. które z kolei stają się czynnikiem regulacji zachowania. Niektórzy rodzice nagradzają swe dzieci za drobne osiągnięcia. z których jeden demonstrował standardy wysokiego poziomu. Jeżeli są one pozytywne. Inni zachowują się wręcz odwrotnie lub wybierają strategie różnicowania wskaźników trzech wymiarów.

gdy model był już nieobecny wśród obserwujących. Motywacja ludzka rozwija się na podłożu biologicznej struktury organizmu. że motywacja ludzka. Z przedstawionego opisu wynika jasno. jednak na tyle istotna. dokładnością i tym. Człowiek tak zachowuje się. głos matki lub opiekunki i one zaczynają wyznaczać wiele z zachowań człowieka. określoną temperaturę itd. kształtuje się w wyniku uczenia się. Okazało się. zdaniem Bandury. . jak się nauczył zachowywać. Operuje się w nich licznymi określeniami. np. Można przypuszczać. W eksperymencie Bandury i Rosenthala demonstrowano modela jako osobę badaną. Procesy organiczne rodzą określone zapotrzebowania na pokarm. zakłada się. Teorie cech osobowości są najbliższe potocznym opisom osobowości ludzi. Błędne formy. wywołujące określone odczucie bólu. nawet wtedy. W porównaniu z teoriami dynamicznymi nie koncentruje się w nich uwagi na mechanizmach wewnętrznych osobowości. takie jak pokarm czy ciepło ciała matki. obowiązuje również w sferze emocji. psychologii poznawczej i społecznej. Model demonstrował różne reakcje mimiczne i ruchowe. Na podobnej zasadzie człowiek uczy się reagować na przynęty symboliczne. Zrozumiałe. odczuwania zadowolenia i satysfakcji z dobrze wykonanego działania.179 Prawidłowość ta dotyczy nie tylko procesów poznawczych. Informowano obserwujących. a podstawowym terminem opisu jest „cecha”. często powtarzające się radości i inne emocje rodzinne powodują zbieżne odczucia i zachowania członków rodziny. nabyte w rezultacie nieprawidłowości uczenia się. zaczerpniętymi z języka potocznego. że opisanym cechom odpowiadają określone formy zachowania. wpływu agresywnych modeli demonstrowanych w telewizji na zachowania dzieci (L. Proces uczenia się . że u obserwujących na sygnał brzęczka też wystąpiły reakcje emocjonalne. że ma to miejsce w rodzinie. pieniądze. W wyniku procesu kojarzeń zachowań społecznych z przynętami pierwotnymi kształtują się przynęty społeczne np. że przedstawiają cechy we wzajemnym związku. W koncepcji osobowości Bandury zostały połączone tradycyjne wątki teorii uczenia się. Różnią się one od potocznych poziomem ogólności. wspólnotach pracowniczych i regionalnych. można wyeliminować poprzez uczenie korekcyjne. Ten ostatni poziom określa Bandura jako motywację wewnętrzną. Jego zdaniem podstawowym motywem zachowania są przynęty. by w końcu opanować sztukę samonagradzania. wystarcza do rozumienia i tłumaczenia wszelkich komplikacji ludzkiego zachowania. czyli terapię behawioralną. albo podniety (incentives). że inspirowała wiele badań empirycznych i wpłynęła na dalszy rozwój badań w dziedzinie osobowości i uczenia się. wyrażające jego doznania. Mechanizm ten może tłumaczyć podobieństwo przeżyć i reakcji emocjonalnych osób wspólnie doświadczających podobnych emocji. że po każdym dźwięku brzęczyka otrzymuje on uderzenie prądem. żetony. ż podobny mechanizm działa w kręgach towarzyskich. podobnie jak wszystkie psychiczne mechanizmy regulacji zachowania. Eron) Teorie cech. Powstała koncepcja nie w pełni spójna. np. płyn. uporządkowaniu strukturalnym. Ważnym elementem wizji osobowości w ujęciu Bandury stanowi koncepcja motywacji. D. We wczesnym stadium życia organizm reaguje na przynęty pierwotne.

Allport był przekonany. trudną do zrozumienia. piękna lub bogactwa. hormonalne jak i neuorologiczne. Cechy wspólne przysługują wielu ludziom. Ja i jego funkcje kształtują się w trakcie życia człowieka. że osobowość jest bytem realnym. jakie przeprowadził Allport w grupie studentów pokazały. które określają jej charakterystyczny sposób zachowania i myślenia” (Allport. racjonalne myślenie. przeżycia dzieciństwa nie mają takiego znaczenia. To wyjaśnia również sens jego twierdzenia. tożsamości. że w słownikach występuje 18 000 przymiotników określających cechy osobowości. a pogłębiał wiedzę w Cambridge i na Uniwersytecie Berlińskim. wskazują raczej na jego kategorię. Po tych słowach wprowadzenia czas zapytać o to jak Allport definiował i charakteryzował osobowość. poczucie własnej osobowości. psychoanalityczne i behawiorystyczne nie oddają połączeń różnorodnych cech. że podłoża osobowości upatrywał on w strukturach układu nerwowego. W Stanach Zjednoczonych zyskał opinie wyśmienitego znawcy psychologii niemieckiej. własne) w celu uniknięcia wieloznaczności obciążających tradycyjne określenia. Badania leksykalne pozwoliły ustalić. Porównując jednostki ze względu na cechy wspólne. Cechą wspólną jest np..180 Jedną z teorii cech przedstawił G. dążenia jednostkowe. autor wskazuje wprawdzie na „systemy psychofizyczne” jako istotę osobowości. Mogą to być zarówno czynniki fizjologiczne. Modele mechaniczne. że świadomość kieruje zachowaniem człowieka zdrowego. że przeszłość. jaźń. Propozycja nazwy nie przyjęła się. że do charakterystyki konkretnej osoby ludzie potrzebują od 3 do 10 określeń (średnio 7. Niekiedy zarzucano mu eklektyzm poznawczy. studiował w Harwardzie. np.Stąd wynikło jego zainteresowanie problematyką ego. z różnym z resztą powodzeniem. Ci. dokonywanych według niepowtarzalnych zasad i stanowiących zwartą i spójną całość. o cechach jako „strukturach neuropsychicznych” lub postawach jako „psychicznym i nerwowym stanie gotowości” do odpowiedniego reagowania (Allport. ale określenie czynności Ja ułatwiło rozpoznanie ważnych aspektów osobowości. jaka będzie osobowość człowieka. nie określają dokładnie osobowości człowieka. 1961). Allport przyznając Ja (ego) centralne miejsce w osobowości zaproponował klasyfikację funkcji przypisywanych Ja i wprowadzenie terminu „proprium” (łać. Badania empiryczne. A l l p o r t (1897-1967). Mając jednak na uwadze inne wypowiedzi Allporta.2). samoocena samego siebie. nadając im bliżej nie określone znaczenie. Tak rozumianą osobowość można opisać w kategoriach cech. również wykrywane w testach . Bronił tezy o niepowtarzalności jednostkowej osobowości. natomiast przemożny wpływ na osobowość wywiera teraźniejszość . jeden ze znakomitych psychologów amerykańskich. przynależność do typu. Jego zdaniem „Osobowość jest dynamiczną organizacją wewnątrz jednostki tych systemów psychofizycznych. W swej pracy naukowej próbował łączyć dorobek tradycyjnej psychologii europejskiej i nowatorskich nurtów amerykańskich. wiedza jednostki. którzy cenią bogactwo albo władzę. ego. Jak należy zatem postępować. wszechstronnie wykształcony. W „kompetencji” Ja leży poczucie cielesności. aby dokonać poprawnego opisu osobowości? Przede wszystkim trzeba wyróżnić cechy różnych poziomów opisu. Z tego punktu widzenia wydzielił Allport c e c h y w s p ó l n e (common traits) i d y s p o z y c j e o s o b i s t e. jakie im przypisywał Freud. zasięg ja (związek z obiektami otoczenia). każdy przypadek stanowi swoistą zagadkę. a nie hipotetycznym. ale nie określa ich właściwości i nie wymienia nazwy. a przeżycia świadome różnicują jego formy. Wielu psychologów badających problematykę osobowości posługiwało się terminami Ja. Sądził. Definicja ta ma charakter formalny.1935) możemy zasadnie stwierdzić. uznawana wartość prawdy. w procesie stawania się i one decydują o tym. którzy cenią prawdę różnią się od tych.

prawdomówność. Teorią tą przyczynił się Allport do rozwoju badań nad motywacja poznawczą. stąd ich nazwa: dyspozycje centralne. 3) są specyficzne jednostkowo. chamstwo i inne. Gandiego (wielki duchem). dokonujemy klasyfikacji ludzi. a przekonania religijne są wszakże ważnymi właściwościami personalnymi. Penelopy (wierna). 2) istnieje ich wiele rodzajów. Cechy te odgrywają istotną rolę w regulacji interakcji między ludźmi. D y s p o z y c j e c e n t r a l n e to cechy najczęściej występujące w kontaktach danej jednostki z innymi ludźmi. Teoria ta została potwierdzona w licznych badaniach eksperymentalnych (Matusewicz. D y s p o z y c j e w t ó r n e albo poboczne nie są zbyt ważne w aspekcie charakterystyki jednostkowej osobowości. przesłaniają sobą wszystkie pozostałe cechy. Ilustracją przypadku drugiego jest postać Don Kichota (marzyciela-fantasty) lub Świętoszka (obłudnika). Cechy takie wystąpiły u Solomona (mądrość). 4) motywy poznawcze są równie dynamiczne jak popędowe.Ksantypy (kłótliwa). 2) odpowiadaniem na nie podobnymi znaczeniowo reakcjami przystosowawczymi do środowiska. D y s p o z y c j e d o m i n u – j ą c e są niezwykle wyraziste. nie powiązane z dyspozycjami osobistymi. ale . wyróżnia Allport dyspozycje dominujące. protestantem czy też baptystą. stają się symbolem osoby. 3) utrzymaniem odpowiedniego stylu zachowania. piękno i inne cechy i jak zachowują się pod wpływem tych cech. skoro jednak wystąpią nadają osobowości rangę „wielkiej”. do działania skłania nas sytuacja aktualna. czy tak piszący jest katolikiem. 1968) Tworząc teorię autonomii funkcjonalnej motywów Allport podkreślił.181 psychologicznych. Np. Myślą przewodnią teorii jest stwierdzenie. wyrozumiałość albo gburowatość. Don Juana (czarujący uwodziciel). że motywy są 1) przeżyciami tej chwili. Dokonuje się ono dzięki wielokrotnej obserwacji. Przykładem takich dyspozycji mogą być uprzejmość. Treści te uwypukla definicja dyspozycji osobistych będących „ zgeneralizowaną strukturą neuropsychiczną (swoistą dla danej jednostki). że czynności instrumentalne. ich kilka członowy zestaw zazwyczaj wystarcza do charakterystyki osobowości. muzyk grający kołysankę po to. a kryterium powtarzalności pozwala wyeliminować przypadkowe bądź sytuacyjne objawy funkcji osobowości. jej znakiem rozpoznawczym. Opowiadając się za idiograficznym badaniem osobowości wyeksponował znaczenie indywiduum. nabrać siły motywacyjnej i trwać niezależnie od pierwotnych uwarunkowań. Występują relatywnie rzadko. Mimo to. ukierunkował psychologię w stronę humanizmu. 1961). by uśpić dziecko z biegiem czasy może grywać ją dla własnej przyjemności. Np. Dyspozycje takie mogą funkcjonować behawioralnie lub pochodzić z literackich opisów i występować jedynie w świadomości ludzi. niepowtarzalność struktury osobowości. centralne i wtórne. ale nie poznajemy tego jak oni odczuwają prawdę. powtarzane mogą stać się celem samym w sobie. Przenikają one do wszelkich sfer działania. jednostkową specyfikę motywacji i proces ich nabywania. która w znacznym stopniu pokrywa się z siłą motywacyjną. służące realizacji jakiegoś celu. Przyjemność gry staje się wówczas funkcjonalnie niezależna od potrzeby uśpienia dziecka. Z punktu widzenia wyrazistości. po typie charakteru pisma nie potrafimy powiedzieć. mającą zdolność dostarczania wielu bodźców funkcjonalnie równoważnych oraz inicjowania i ukierunkowania spójnych (równoważnych) form zachowania adaptacyjnego i zachowania charakterystycznego” (Allport. Poznanie dyspozycji osobistych pozwala określić jednostkowe właściwości osobowości człowieka. Działanie ostatnich przejawia się w 1) przydawaniu stale tego samego znaczenia pewnej klasie bodźców. A u t o n o m i a f u n k c j o n a l n a m o t y w ó w jest teorią Allporta wyjaśniającą różnorodność motywów postępowania. niekiedy stanowią one bogate źródło informacji uzupełniających charakterystykę osobowości.

stłumiony wytrwały. oznaczonych symbolami literowymi od A do Q pozwalających charakteryzować strukturę osobowości. czyli podstawowe elementy osobowości. jak widać jest jedynie nową nazwą starego pojęcia „instynkt”). nie należy więc określenia „źródłowe” wiązać z opcją natywistyczną. do sportu. tempo pracy) i c e c h y d y n a m i c z n e. nabożeństw. (Erg. dlatego też połączył je Cattell metodą korelacji w 60 skupień. Wymienione składniki cech dynamicznych tworzą hierarchiczną strukturę motywacyjną. 2) s e n t y – m e n t y. szarżujący pewny siebie. otwarty-bojaźliwy. Najniższą rangę przypisał Cattell danym L (L-date). wyrażające właściwości motywacji. Do tego służy kategoria cechy.prostacki. seksualne. psot śmiały. uzyskanych przy pomocy kwestionariuszy. Zanim zaczniemy przewidywać zachowanie na podstawie znajomości osobowości musimy ją poprawnie opisać. zawodu.182 jednocześnie. najwyższą danym T . o dominującym znaczeniu ergów. niestety. wesoły-depresyjny. nudny. Są one przedstawiana w postaci wymiarów. Wyróżnił wśród nich 1) e r g i . faktów. uzyskanych drogą obserwacji życiowych. starał się przeto dokładnie scharakteryzować cechy dynamiczne.słabe ego odporność-nieodporność Opis przymiotnikowy wylewny. sumienny-lekkomyślny. Stosując skomplikowane operacje statystyczne opisał Cattell 16 czynników. Cattella. skryty. głodu. bezpieczeństwa i inne. zdolności artystyczne i inne). czyli upodobania np. zrównoważony. Symbol A B C D E F G H Nazwa czynnika cyklotymia. Teoria czynnikowa R. a przestrzeń między nimi została zarezerwowana dla stanów pośrednich.(1905-1998). Wartość informacyjna cechy opisującej osobowość zależy od sposobu pozyskania jej danych. co dana osoba zrobi w danej sytuacji” pisał R. myślący. in. na drugim jej zaprzeczenie. opisuje się je na podstawie kilkakrotnych obserwacji. 3) p o s t a w y. m. „Osobowość jest tym. uległy energiczny. co pozwala przewidzieć. Są one zarówno wrodzone jak i nabyte w czasie życia jednostki. cechy powierzchniowe i źródłowe. Problematyka motywacji budziła szczególne zainteresowania Cattella. Są one zbyt liczne i z tego powodu niewygodne w operowaniu. ciepły-powściągliwy. a pośrednią danym Q (Q-date). Zestawienie 16 czynników Cattella. Po przeprowadzeniu licznych badań. rozważny-pobudliwy. idei. rozumianej jako struktura psychiczna. c e c h y t e m p e r a m a n t a l n e (np. refleksyjny. Wśród nich wyróżniamy według Cattella.schizotymia inteligentny-tępy dojrzałość emocjonalna-neurotyczność flegmatyk-pobudliwy dominacja. podważył przekonanie o możliwości tworzenia psychologicznych praw ogólnych. wpływające na zachowanie człowieka. C e c h y p o w i e r z c h n i o w e są dostępne obserwacji i samoobserwacji. głównie kwestionariuszowych w wielu krajach świata i przeprowadzeniu analizy czynnikowej określił Cattell c e c h y ź r ó d ł o w e .1950). złożony wyraz ustosunkowania wobec osób. Cattell (Cattell. odludek .submisja surgencja-desurgencja silne ego. siła emocji. procesów. władczy-skromny. opanowany-niedojrzały stoicki. Ze względu na rodzaj funkcji psychicznych wyodrębnił Cattell c e c h y z d o l n o ś c i o w e (inteligencja. (T-date) uzyskanych poprzez badania testowe. na jednym krańcu lokuje się wyrazista cecha dodatnia.

ustępliwość. pozytywne emocje. ang. bowiem są one „osadzone” w biologii człowieka. Sam Cattell. służącego do badania osobowości. wstydliwy. czuły-twardy. Już Cattell wysunął pomysł wyłonienia drogą analizy czynnikowej II stopnia z 16 czynników sześciu „nadczynników” wystarczających do charakterystyki osobowości. prężny-przygnębiony. ang. że jest niepraktyczna.Tradycyjny opis 16 czynników zanajdzie Czytelnik w opracowaniu M. . anagram utworzony z pierwszych liter nazw wymiarów dał nazwę modelowi osobowości. ideowość.ufność M ekscentryczny-konwencjonalny N wnikliwość umysłowa-prostota O pewność-niepewność siebie P chłodne zaangażowanie-bierność delikatny. T. obyczajny-szorstki. wrogość. nieśmiałość. wrażliwość estetyczna. ang. zamiłowanie do porządku. postępów w nauce.1976). toporny do grupy ksobny. służącego do formułowania ogólnej diagnozy osobowości (obszerniej patrz: B. Teorii zarzucono subiektywizm w doborze pytań i określeń wyróżnianych czynników. określają ją ufność. kapryśny-praktyczny. przezorność. opisują ją obowiązkowość. działanie. rozwaga. Brand (Brand. rubaszny zazdrosny. wprowadzonymi po opracowaniu Kwestionariusza 16PF. Świadczy o tym wskaźnik ich dziedziczności. szczodrość. konstytuują ją wyobraźnia. Niemniej krytycy. 1998). S u m i e n n o ś ć (C). którą współokreślają lękliwość. in. P. prostolinijność. że pomiary dokonywane tym kwestionariuszem umożliwiają przewidywanie powodzenia zawodowego. poszukiwanie doznań. zatroskany sangwinistyczny-ostrożny. trudna do zastosowania w pracy zawodowej psychologa. zdyscyplinowanie. kulturalny. E k s t r a w e r s ja (E). że wyróżnione przez nich wymiary dobrze oddają właściwości osobowości. Weryfikacyjne badanie psychologów amerykańskich dostarczyły wiele dowodów na to.P są tzw. realista racjonalny. prostolinijny pogodny.1971). C o s t a i R. którą charakteryzują aktywność. Nowakowskiej (Nowakowska. uczuciowość. altruizm. zorganizowanie. Koncepcja Wielkiej Piątki (Big Five).Ch. Zawadzki i inni. uległość. Są to: N e u r o t y c z n o ś ć (N). wartości (wartościowanie). otwarty fantazyjny. charakteryzowanie osobowości przeciętnej. wnikliwy-niezręczny. Eysenck wskazują na niedostateczne uzasadnienie teoretyczne modelu i niedookreślenie czynników A i C. Teoria Cattella i jego kwestionariusz osobowości nie zyskały szerokiego uznania. pragnąc określić czynniki osobowości studenta szkoły aktorskiej mierzył występowanie cech dwa razy dziennie przez 40 dni! Pozostawmy to bez komentarza. m. stopnia odporności na stres i innych. serdeczność. np. określających podstawowe wymiary osobowości. czynnikami dodanymi (Beauvale. conscentiousness. NEOAC. praktycznie nie istniejącej. kreatywność.spokojny. opisowość i brak wyjaśnień (Sanocki. impulsywność. wybredny-entuzjasta. asertywność. Metodzie. Czynniki D. skromność. Inni. Costa i McCrae sądzą. skłonność do depresji. wynoszący około 40%.J.183 I wrażliwość-niewrażliwość J indywidualista-przynależny współdziałający K uspołecznienie-gburowatość L podejrzliwość. U g o d o w o ś ć (A). dążenie do osiągnięć. kompetencje. M c C r a e zaprezentowali pięć czynników. prowadzonych przez trzy pokolenia naukowców. unikający ryzyka. Po 50-ciu latach badań problemu. agreeableness.opennes. O t w a r t o ś ć (O). towarzyskość. delikatność. nadwrażliwość.1999). Stał się on podstawą do opracowania Kwestionariusza NEO-FFI (NEO-Five Factory Inventory).

dotyczące relacji jednostki i środowiska. 1996). Mądrzycki mocno podkreśla rolę poglądu na świat jako czynnika wpływającego na kształtowanie planów i cech osobowości. niż wynikało to z przekonań zwolenników tezy o stałości zachowania. nie jest zwykłym procesem porównania dokonań i możliwości.z którymi wiążą się odpowiednie wskazania odnośnie postępowania człowieka" i który łącznie ze światopoglądem. konstruktów personalnych (G. że istotnie tak jest. prowadzących do realizacji celu. Muszą zatem rozwijać motywację wewnętrzną. abstrakcyjności procesów poznawczych (Harvey. Kelly). Plany wynikają z potrzeb człowieka i łączą je z celami działania.wiedzy i samowiedzy (J. długiej perspektywy czasowe i zdolności odraczania gratyfikacji. Mądrzycki przedstawił teorię osobowości z punktu widzenia tworzenia i realizowania planów życiowych jednostki. Poznawcze procesy są zaangażowane w tworzenie celów. Konieczne jest ukształtowanie orientacji przyszłościowej. Poznawcze koncepcje osobowości. by w tym świetle ukazać funkcje i cechy osobowości. Ocena działań.Autor ujął to we wzorze: D=f (W x Ps).1986). Autor pokazuje jak znana prawidłowość przypisywania osiągnięć własnym zdolnościom. Zmienność zachowania transsytuacyjnego jest znacznie większa.. o stałości zachowania. Ludzie tworzący plany życiowe prezentują tzw. opisane w wymienionych dziedzinach badań skłoniły Mischela do podważenia jednego z podstawowych twierdzeń teoretyków osobowości. Wiele elementów poznawczych jest ściśle powiązanych z osobowością. Rosińska. (Mądrzycki. uwarunkowanego istniejącymi cechami osobowości. Schroder) i inne ( obszerniej patrz: Z. Matusewicz. tworzenia różnorodnych teorii poznawczych osobowości. Jego zdaniem liczne badania nie dają podstaw do stwierdzenia. głównie twórców teorii cech. Aby powstały plany życiowe muszą być spełnione pewne warunki. 1968) Jedną z bardziej szczegółowo opracowanych poznawczych teorii osobowości przedstawił Walter M i s c h e l. dojrzałe ego. stanowiący znaczny (zmienny historycznie) odsetek populacji dorosłych. Wykorzystał on dorobek psychologii poznawczej. twórców teorii naukowych.184 1993) sądzą. Na kształtowanie panów mają też wpływ zainteresowania jednostki. występujący u wybitnych racjonalistów. Opracowano takowe z punktu widzenia sensu życia (V. nie tworzących planów jako elementów struktury osobowości. nie wspominając już o dzieciach. A. wyrazy uznania społecznego. Fakty. że istnieją ludzie. lecz czynnością angażującą głębsze warstwy osobowości. inteligencję. teorii uczenia się i badania.. żyjących z dnia na dzień. rozumianą jako „chęć bycia sprawcą”. E. T. określa miejsce człowieka w świecie i wyznacza kierunki jego aktywności. Jednostki planujące nie mogą liczyć na szybko uzyskiwane nagrody. Pokazuje „efekt ojcowski”.1987). . Kozielecki. Uzupełniając przestawiony pogląd na kwestie osobowości dodajmy. a także w określanie prawdopodobieństwa ich realizacji.(Matusewicz. nie planujących życia. Decyzje (D) wyboru celu życiowego współokreślają wartości (W) oraz prawdopodobieństwo jego realizacji (Ps). Cz. np. Pogląd rozumie on jako „względnie spójny zespół przekonań. Frankl). Stwarza to możliwość określania osobowości z różnych punktów widzenia. a porażek zbiegom okoliczności załamuje się w przypadku ludzi depresyjnych lub zaangażowanych emocjonalnie w realizację danego celu.. . rozumianym jako wytwór społeczny. polegający na przecenianiu wartości prognostycznych własnych teorii. że model ten nie daje pełnej charakterystyki osobowości i proponują włączyć do niego szósty wymiar.

Jeżeli jest to np. H. opisywana przez Mischela. t o w końcu może nabrać przekonania. Rozpoznanie tych sposobów kodowania daje zatem podstawę do przewidywania zachowania jednostki. rozwiązanie problemu. jak wiadomo.185 Cattella. w przetwarzaniu informacji i umiejętności ich praktycznego wykorzystania. Ten sam bodziec sytuacyjny może być spostrzeżony i zapamiętany na różne sposoby. ktoś spostrzegł piękną róże i następnie zaczął zawracać uwagę na inne egzemplarze kwiatu. jedni np. wchłonięcia)bodźca. znacznie bardziej zróżnicowane niż te. bodziec pokarmowy. Pierwszą z nich stanowią k o m p e t e n c j e p o z n a w c z e. że jest znawcą róż i uznać tę postać . np. opowiedział się za koncepcją interakcjonizmu. Pokazał. powtarzalność niektórych doznań i łatwe zapamiętywanie tego. Znaczy to. jakość i efekty tego pośredniczenia zależą od pięciu podstawowych zmiennych osobowości. że np. schodzi na drugi plan. że bodźce można postrzegać jako informujące lub jako motywujące. Freuda. A. Selektywność kodowania informacji. chęć posiadania danej rzeczy. Uwaga człowieka. Osobowość pośredniczy pomiędzy ciągiem stymulacji a zachowaniem człowieka. May. dotyczące odraczania gratyfikacji. że jednostkowy obraz świata lub wizja zależności pomiędzy jego elementami są względnie trwałe i skutecznie pozwalają niwelować działanie sytuacyjnych bodżców. porównywać je. uwidaczniające się w tworzeniu pojęć i posługiwaniu się pojęciami. kierunkowa.. jeżeli rzeczowy. zapewnienie zgodności poznania i emocji w procesach adaptacji do środowiska. pojawia się pragnienie jedzenia.(Mischel. Nie zaspokojone wywołują frustrację i przy odpowiedniej jej sile-agresję. Niektórzy ludzie preferują odbiór informacyjny. S t r a t e g i e k o d o w a n i a to druga zmienna. w sytuacjach niejednoznacznych. W wyniku tego w umyśle ludzkim przeważa wiedza odpowiadająca kryteriom selekcji. Motywacyjna percepcja pobudza chęć konsumacji (przyswojenia. Predykcje oparte na rozpoznaniu kompetencji poznawczych okazały się znacznie dokładniejsze niż oparte na znajomości cech. nazwijmy ich typem informacyjnym. Bodźce odbierane motywacyjnie wyzwalają silne emocje i pragnienie natychmiastowego zaspokojenia pożądania. wzbogacanie lub korekta odpowiedniego fragmentu obrazu rzeczywistości. aktywność pomiotu jest warunkiem ich rozwoju. które są wzbudzane popędowo. Wpływ sposobu kodowania a następnie przetwarzania informacji i wyboru form zachowania doskonale ukazują badania Mischela. dostrzeganiu właściwości bodźców. ludzie tego typu są zdolni do odraczania gratyfikacji. a inni stanowią typ motywacyjny. traktujący bodźce środowiska jako jedyne wyznaczniki zachowania. Odpowiednio do kompetencji kształtują się wzorce zachowań. Osobowość nie jest więc jedynie „nośnikiem” stabilności zachowania. o niewyraźnych właściwościach zachowanie bardziej zależy od cech osobowości. jednoznacznych bodźców. barwę. Mischel przyjął inne. Jeżeli np. orientacje społeczne i szereg innych. Nie jest ona jednak tak duża jak sądzą zwolennicy determinizmu sytuacyjnego. kodują cechy wyglądu obiektu. inni zwracają uwagę na właściwości abstrakcyjne typu znaczenie historyczne lub funkcje społeczne. W przypadku pierwszym ma miejsce refleksyjne przetwarzanie informacji. Hartshorne i M. 1974) Wykazał on. działanie regulatorów osobowościowych zostaje wyciszone. wpływa na to nastawienie percepcyjne. a w sytuacjach silnych. W ścisłym związku z nimi pozostają zainteresowania i zamiłowania zawodowe. co znane lub podobne do znanego wpływa na kształtowanie tożsamości jednostki. Ona też ukierunkowuje zachowanie jednostki zgodnie z obrazem świata (wiedzą o nim). niż ukazane. Kompetencje te kształtują się w procesie zdobywania i porządkowania informacji. kształt. działa selektywnie. jej funkcją jest także integrowanie procesów psychicznych.

S. Siek: Struktura osobowości. S y s t e m y i p l a n y s a m o r e g u l a c j i są zmienną podmiotową osobowości. . które zapewnia optymalną korzyść.J.. a w konsekwencji i naszych zachowań wobec innych. 1999 r. Wyd. zmienia się w czasie. PWN. PWN.W. by osiągnąć dany cel .186 znawstwa za cechę swojej tożsamości. Reykowski: Problemy osobowości i motywacji w psychologii amerykańskiej. Woźny w jednej z galerii sztuki wyrzucił do śmietnika kompozycję drutów i taśm metalowych. Warszawa. Warszawa. wywołując oburzenie autora i znawców sztuki nowoczesne z powodu takiego potraktowania wybitnego dzieła sztuki. G. Utrwalone w umyśle właściwości podobnych doznań stanowią element stałości osobowości i zachowania jednostki w różnych sytuacjach. Mischel uważa. Warszawa. Kraków. 1994 r. . O c z e k i w a n i a to kolejna zmienna w przedstawianej strukturze osobowości. u której one wystąpiły. Osobowość człowieka jest strukturą dynamiczną. wiek. że jego teoria lepiej niż inne wyjaśnia uwarunkowanie zachowania w sytuacjach zmieniającego się kontekstu. PWN. Mądrzycki: Osobowość jako system tworzący i realizujący plany. może bowiem sam formułować cele własnego działania.S. Oniszczenko: Genetyczne podstawy temperamentu. Doświadczanie wartości łączy się z przeżyciem pozytywnych lub negatywnych emocji. Prawidłowości warunkowania klasycznego leżą u podstaw tego typu oczekiwań. Powtarzając się stają się bodźcami warunkowymi(BW).UW. gdy osobnik musi samodzielnie wykryć najlepsze rozwiązanie. Różnicuje ona zachowania ludzi ze względu na przypisywaną wartość danemu bodźcowi lub klasie bodźców.GWP. realizowana dzięki mechanizmowi sprzężenia zwrotnego.. Inaczej mówiąc podana informacja o korzystnym zachowaniu przyśpiesza warunkowanie instrumentalne. Człowiek jest zależny od środowiska.powoduje to.C. pozwala właściwie rozumieć elastyczność i zmienność reagowania ludzi na bodźce sytuacyjne. Kontrola zachowania na podstawie planów. Gdańsk.W. . wyraz oczu. W przypadku wytyczenia kilku celów dążeń ustala priorytet i sekwencje zachowania. Lindzey: Teorie osobowości. 1996 r . Literatura zalecana: . Lukaszewski: Osobowość: struktura i funkcje regulacyjne. Hall. ale nie w sensie absolutnym. Bodźce w sytuacjach naturalnych bywają sygnałem. Podanie wiarygodnej informacji o tym. Gałdowa: Klasyczne i współczesne koncepcje osobowości. 1974 r. to”). przebiega ono sprawniej niż wtedy. Warszawa. W umyśle człowieka związki te aktualizują się w postaci implikacji ( „jeżeli. płeć) formujemy oczekiwania odpowiedniego zachowania osoby. Warszawa. Stopień kontroli hierarchicznego ładu zachowania jest jednym z istotnych wskaźników funkcjonalnej sprawności osobowości człowieka. Czwartą zmienną stanowi s u b i e k t y w n a w a r t o ś ć b o d ź c a. 1986 r. . Na podstawie różnych obserwowalnych wskaźników (budowa ciała.A. . 1964 r. 1997 r.T. Dotyczą one związku pomiędzy zachowaniem a rezultatem zachowania. że aktualizuje się ono względnie szybko. Stykając się z człowiekiem o zaniedbanym wyglądzie nie będziemy oczekiwali demonstracji dobrych manier i vice versa. . UJ. co usposabia do odpowiadającego im zachowania. Chcąc uzyskać pożądany wynik zachowania w danej sytuacji osobnik rozważa różne możliwości działania i wybiera takie. Kierunek zmian maże być pożądany. zwłaszcza społecznego. W takich sytuacjach kształtują się oczekiwania typu „co i czy dany bodziec zapowiada”. „zapowiedzią” istotnego zdarzenia. jaki rodzaj zachowania jest wymagany do tego.Wyd. świadczyć o rozwoju lub prowadzić do zaburzeń i stanów patologicznych.

1981). obserwujemy zmiany ich wzrostu. Poznanie problemów rozwoju dorosłego człowieka jest godne uwagi i z tego powodu. nawet w syntetycznej wersji. wyklucza możliwość jej prezentacji. Tabela 10 Wiek życia % ojcostwa w populacji rówieśników % macierzyństwa w populacji . 2) stabilizacji (lata 25-40). 3) utrata zdolności reprodukcji (45-60). ostatni z nich przebiegał w czasie od 17-18 do 23-25 roku życia jednostki. opanowania emocjonalnego i innych. PWN. Poznanie właściwości rozwoju człowieka dorosłego. wyspecjalizowanego działu wiedzy psychologicznej.187 . sporządzona na podstawie danych z połowy XX wieku. aktualnie. Rozdział X Rozwój osobowości człowieka dorosłego. Tezę Buhler ilustruje niżej przedstawiona tabela 10 ( podaje za Szewczukiem. szczególnie osobowości. czasami dostrzegamy pojawianie się dotychczas nie występujących cech psychicznych: dokładności spostrzegania. Niemniej znaczenie tej kwestii dla rozumienia zachowania i odczuć człowieka wymaga zasygnalizowania przynajmniej niektórych wątków z tego zakresu. 1961) czasu macierzyństwa i ojcostwa. w ramach niniejszego opracowania. Wszystko to. 1998 r. Rozwój osobowości człowieka dorosłego. pozostający w cieniu dziecięco-młodzieżowego odpowiednika. Np. wynikłej z przemyśleń i życiowego doświadczenia. Na co dzień najczęściej myślimy o i borykamy się z problemami rozwoju dzieci i młodzieży. jest słabo zbadany i niedoceniany. Problem rozwoju człowieka jest przedmiotem zainteresowania psychologii rozwojowej. bogate w treści kulturowe swego społeczeństwa.J. wokół której organizuje się życie człowieka dorosłego. Charlotte Buhler uznała kojarzącą się z miłością rozrodczość za podstawową oś. Strelau: Psychologia temperamentu. ogólnego wyglądu. Taki punkt widzenia przeważał do lat 70-tch. Przy tym praca jest podstawową formą aktywności tego okresu i ona wyciska swe specyficzne piętno na psychice ludzkiej (Mika. docenia się procesy rozwoju człowieka dorosłego i powszechnie uznaje się zasadę life span. Życiem człowieka dorosłego kierują. Obie są wielowątkowe. czyli rozwoju w ciągu całego życia (Papalia. 4) degradacji biologicznej (65-do śmierci). natomiast większego znaczenia nabiera osobowościowa regulacja zachowań. pod wpływem wyników badań podłużnych (trwających nawet 30 lat!). zajmującej się zarówno zagadnieniami przemian gatunkowych (rozwój filogenetyczny). że jest to okres w pełni świadomej działalności. L. wagi.Szewczuk.1961). Nawet według niektórych poglądów rozwój jednostki ludzkiej kończy się wraz z dojrzałością. Warszawa. poprawności myślenia.1975. Zależność dorosłego od impulsów biologicznych i popędów nie jest tak znaczna jak młodzieńca. złożoność i wielowątkowość problematyki rozwoju. według Freuda. dwie potrzeby: miłości i pracy. Wyróżniła następujące fazy tego okresu: 1) pojawienie się zdolności reprodukcyjnej (15-25 rok życia). w aspekcie miłości i pracy ma zatem pewne znaczenie zarówno dla teorii jak i praktyki psychologicznej. Wołoszynowa wyróżniała 7 okresów rozwojowych. jako i jednostkowych (rozwój ontogenetyczny).

Przejrzysty obraz zróżnicowania charakteru pracy przedstawił Z. na początku XXI wieku zdolność rozrodcza pojawia się znacznie wcześniej niż w 15 roku życia. księgowej.53 9.58 18. natomiast macierzyństwo i ojcostwo zostało przesunięte na lata późniejsze. co do niej wnosi. E. świadomie unikających ojcostwa lub macierzyństwa. nadzieją. matematyków. Innym czynnikiem. wartością pożądaną. Mamy. dla chleba. Praca jest zjawiskiem więcej niż Janusowym.12% 11.65 Zauważmy. Korelacja taka występuje np.Kranach.16 14. Gladstone jako 83-latek po raz czwarty został premierem Wielkiej Brytanii i rządził energicznie i mądrze. Pietrasiński. L. Najczęściej podejmuje się ją z przymusu ekonomicznego. 3) szablonowa praca według narzuconych schematów. Wybitne dzieła po 75 roku życia tworzyli G. C. lekarza.20 35.78 31. zdaniem autorki. Zapewne liczono każde ojcostwo i macierzyństwo. Polityk angielski W. Łączenie poziomu aktywności człowieka dorosłego ze sprawnością biologiczną jest jednak tylko częściowo uzasadnione. artystycznej. np. zarówno sfery somatycznej.miejscem odpoczynku. wpływa na cechy jej osobowości i określa rolę pracy w życiu człowieka. np. maszynistki w biurze. pięć rodzajów pracy: 1) praca automatyczna. np. Sait-Seans. policjanta kierującego ruchem na skrzyżowaniu ulic. Nie obejmuje natomiast osób bezpłodnych.70 12. naukowców. karmicielką. Jej wyobrażenie aktywności człowieka dorosłego bardziej pasuje do kobiet niż mężczyzn. 4) samodzielna praca w postaci realizowania zadania. u sportowców.23% 24. Różnorodność tego.Wundt i wielu innych. artystów. jest zasadna w aspekcie rozrodczości i poziomu inteligencji skrystalizowanej. co jednostka czerpie z pracy i tego. Dzisiaj. Dotyczy to. wykonywanie jednostajnego ruchu dokręcania śruby przy taśmowym montowaniu samochodów. bywa mozołem.44 2. mimo to niedokładności zestawienia budzą parę zastrzeżeń. 5) praca twórcza. również odraczające w czasie stabilizację życiową.73 4. Dane statystyczne. jest ona najwyższa od 20 do 45 roku życia.Buhler charakteryzuje jedynie pewną frakcje dorosłych tych. przekleństwem. ale nie znajduje potwierdzenia w przypadkach aktywności społecznej. jak i psychicznej.. W.Kant. Poza tym obecnie wiele kobiet rezygnuje z posiadania dzieci na rzecz kariery zawodowej. żyjących w celibacie.Verdi. których aktywność jest bardziej rozproszona na liczne sfery życia zbiorowego.188 19 20 – 24 25 – 29 30 – 34 35 – 40 41 – 44 45 0. wykorzystuje też nieliczne możliwości zatrudnionych. Możliwość czerpania i dawania zależy w dużym stopniu od rodzaju pracy. naukowej. sędziego.63 29. Narasta też ilość małżeństw bezdzietnych.10 1. nie staje się . Osiągnięcia te bardziej kojarzą się z pracą niż miłością. E. podważającym sensowność określenia „stabilizacja” jest masowe bezrobocie wśród starszej młodzieży. którzy koncentrują się na posiadaniu potomstwa. 2) nawykowa. ukazane w tabeli 10 świadczą na rzecz tezy autorki ale jednocześnie pokazują zawodność rozumowania ahistorycznego. Rozrodczość jest jednym z przejawów wydajności energetycznej organizmu. np. Praca automatyczna niewiele korzyści daje człowiekowi. Formalnie rzecz ujmując opis Ch. według niego. miejscem twórczości. że wskaźniki procentowe w obu rubrykach przekraczają 100%. kontaktów społecznych i . np.22 26. półautomatyczna praca. kasjerki w supersamie. nauczyciela..

kierowca. Wymienione czynniki znacząco wpływają na społeczny wymiar osobowości. ułatwiająca porozumiewanie się i obronę wspólnych interesów. doskonalenia umiejętności. jego prestiż osiąga wysoki poziom. W takich przypadkach mamy do czynienia z a l i e n a c j ą p r a c y. pojawia się satysfakcja z wykonywania podjętych czynności i narasta zaangażowanie w proces tworzenia. miłości. iż dwudzieste lata życia jednostki są okresem nadziei. Wykształcone poczucie tożsamości zawodowej jest jednym ze wskaźników dojrzałej osobowości człowieka. Daje znać o sobie chęć coraz bardziej sprawnego działania. V a r e l a. tworzącym samego siebie. niemal zupełnej obojętności wobec wykonywanych czynności profesjonalnych i ludzi z nimi kojarzonymi. nie przyniosły one w pełni zadawalających rezultatów. G. Hasło „Praca uszlachetnia” nie jest jedynie zwrotem propagandowym. kontaktów społecznych. Niektórym ludziom udaje się osiągnąć przedstawiony stan rzeczy i ukształtować tzw. Zwrot „rodzina pracownicza” ma czasami realny odpowiednik w rzeczywistości. Nie rzadko też wspólna praca kończy się związkiem małżeńskim. że rozwój jednego elementu pociąga za sobą modyfikację innych i dostosowanie ich do poziomu tego.189 ona potrzebą psychiczną. W systemie tym funkcjonuje m. a nie cierpiących jednostek (C. szlachetności. narzuconym. że człowiek jest systemem zamkniętym. Utrzymują oni. zasada „okrężnych interakcji”. Długotrwała dokuczliwa praca prowadzi do w y p a l e n i a zawodowego. Umożliwia ona człowiekowi zaspokojenie (poza materialnymi) licznych potrzeb wyższego rzędu: produktywności. wykonując je nabywa umiejętności i zostaje uznany przez otoczenie jako wykonawca X. osobowość wielowymiarową. wiedzy. niemiłego. jego zdaniem człowieka charakteryzuje dążenie do pełni człowieczeństwa. a pięćdziesiąte utrwalaniem prawdziwej . Przykładem ilustrującym może być obojętność pielęgniarek wobec pacjentów. pełni rozwoju zdolności. niestety. Rzecz jasna. np. oznacza samorealizację człowieka. osobnik zyskuje uznanie otoczenia. Psychologowie podejmowali wiele prób ukazania prawidłowości rozwoju człowieka dorosłego. jako istota inteligentna. poszukuje i w miarę możliwości wybiera taką formę pracy. Następuje identyfikacja z grupą zawodową. wpływ ten jest stopniowalny: im bardziej twórcza praca. Osiągnięcie optimum sprawności. a nawet frustrującego i stresującego. po 30 latach badań grupy 97 mężczyzn (jedynie mężczyzn!) wskazał wprawdzie. Związek ten interesująco wyjaśniają H. lecz wskazuje na realny proces rozwoju człowieka pod wpływem pracy. czterdzieste są „kryzysem wieku dojrzałego”. uprzejmości. W miejscu pracy otrzymuje człowiek określone zadanie do wykonania. gdyż w pracy wielu ludzi spędza około 1/3 czasu swego dorosłego życia. Maslow nazywa to potrzebą wzrostu. Praca jako zespół czynności służy s a m o r e a l i z a c j i jednostki. Człowiek. poczuciem czegoś obcego. z poszanowaniem parterów współdziałania. tym wyrazistszy jej wpływ na rozwój człowieka. budzi się h o m o c r e a t o r. Nabyte umiejętności i spełniane funkcje (pełnione role) wyróżniają go spośród innych pracowników i stają się tym samym cechą jego tożsamości. samorealizacji i innych. W miejscu pracy lub poprzez pracę ludzie nawiązują większość swoich kontaktów społecznych. Jeżeli czynności zawodowe są wykonywane sprawnie. która odpowiada jego właściwościom fizycznym i psychicznym. Często owocują one trwała przyjaźnią nie tylko pracowników. Jest czymś zewnętrznym. V i l l a n t np. Jeżeli ten warunek zostanie spełniony. M a t u r a n a i F. ale charakteryzując rozwój poprzestał na stwierdzeniu. Maslach) ”Ludzka” praca zaczyna się od poziomu drugiego. że sprawniejsi w nauce lepiej poradzili sobie w życiu.in. pogody. prestiżu tożsamości. co znaczy. ale i rodzin pracowniczych. dobroci i sprawności. elektryk czy specjalista od marketingu. spełnienie człowieczeństwa. Nic w tym zaskakującego. traktowanie ich jako przypadków. trzydziesta czasem rewizji i konsolidacji.. który się bardziej rozwinął.

Ale układ sekwencji faz nie jest sztywny. podstawowym problemem dziecka jest ufność. Praktyki religijne odpowiadają dziecięcej potrzebie poddania się mocy. że dorosły weźmie pod uwagę takie aspekty ciała.190 tożsamości. spożywanie i wydalanie bez napięć i frustracji. H. dotyczy kształtowania się poczucia obowiązku i woli osobniczej i autonomii. W wymiarze ufność-nieufność dokonuje się pierwsze włączenie się dziecka do świata społecznego. Patologiczny rozwój tej fazie prowadzi z jednej strony do mizantropii. Wynika to i z tego. religijnych. które to u dorosłych objawia się kultem bohaterów politycznych (przywódców narodowych). Jego jakość zależy od zachowania matki. zadowolenie. pozwala przezwyciężyć . niestety dość często występujący i w naszym społeczeństwie. Uwagi te wskazują raczej na tendencje rozwojowe osobowości niż na realne procesy jej kształtowania się. Kształtują wiarę w absolutną i nieuniknioną sprawiedliwość. zgodnie z teorią psychoanalizy. zmiana miejsca pracy. Poczucie samokontroli wyzwala u niego poczucie dumy i swobodę ekspresji. Ufność w pierwszej fazie odnosi się przede wszystkim do cielesności dziecka. jej opiekuńczość sprzyja rozwojowi ufności dziecka Objawami tego stanu są spokój. ale zawsze wyrażający siłę witalności ludzkiej..wstyd i niepewność. przebaczającej i budzącej ufność. wejście do rodziny męża egzemplifikują sytuacje tego typu. których nie dostrzegało dziecko. a z drugiej do u b ó s t w i a n i a. a w aspekcie społecznym do matki. nawet sprzecznych ze sobą. Konieczność współdziałania z odmiennym pod jakimś względem partnerem. Jest oczywiste. Odpowiada ona freudowskiemu stadium analnemu. psychiki i etosu społecznego. niezbędnej do trwania i życia. Emigracja. w których napotykają specyficzne problemy i rozwiązując je wykształcają i w różnym stopniu utrwalają cechy charakteru. W pierwszej z ośmiu prezentowanych faz. Wyuczone sposoby postępowania w takich sytuacjach stają się trwałymi cechami osobowości. Jest to tzw. 1970.56). Faza druga rozwoju „przebiega” w wymiarze autonomia. ukształtowane w dzieciństwie funkcjonują w zmodyfikowanej formie także u ludzi wieku dojrzałego. z przełożonym. ale na poziomie dojrzałości. Dzieci i młodzież „przechodzą” przez kolejne fazy rozwojowe. Napięcie na linii ufność-nieufność bywa niezwykłym utrudnieniem w nawiązaniu interakcji i podjęciu współpracy. niezbędne dla rozwoju autonomii. E r i k s o n a. niezależności od matki i granic niezależności. wspólnikiem wymaga rozwiązania problemu ufności w pierwszej kolejności. Lukę wiedzy z omawianego zakresu częściowo uzupełnia ogólna teoria rozwoju społecznego E. idolizm. człowiek dorosły może znaleźć się w sytuacji podobnej. sam Erikson w jednej ze swych prac przedstawiał je w odwrotnej kolejności. Co więcej. ”Religia jest najstarszą i najtrwalszą instytucją służącą rytualnemu przywracaniu poczucia ufności w formie wiary. z jaką borykało się dziecko. współmałżonkiem. sportowych. nieufności i wrogości wobec ludzi.. Wrażliwość rodziców na potrzeby dziecka daje podstawę dla rozwoju nadziej.”( Ericson. Problem włączania się ludzi dorosłych do biegu świata konkretnej społeczności występuje w niektórych sytuacjach z niebywałą siłą. zawiera ona interesujące charakterystyki wieku dojrzałego. Mimo jej nasycenia problematyką rozwoju dziecka. że każda kolejna faza rozwojowa wpływa na treść fazy poprzedniej. jest przekonany. nadała jej instytucjonalny wyraz tworząc religię. zgoda na krótkotrwałe nieobecności matki-zaufanie. pewność powrotu. s. doceniając egzystencjalną potrzebę ufności. uwzględnia inne cechy odniesień wymienionych przez Eriksona. reprezentantki świata zewnętrznego. Dorośli muszą umieć wzbudzać u dziecka poczucie pewności siebie. definiuje ją od nowa. Autor ten. Ludzkość. W efekcie w każdym „wycinku” rozwoju ludzkiego mamy inny zestaw cech danej fazy. że cechy osobowości człowieka. Rozwiązuje on wtedy podobny problem.

unikanie autentyczności. wpływają na kształtowanie się zalążków sumienia. chęć jego utrwalenia i przekazania innym. Niepowodzenia w działaniu prowadzą do poczucia winy. o kształtowania poczucia fachowości. Są one postawą zadowolenia z przebytej drogi życiowej i uznania celowości i sensu życia w ramach społecznego ładu. Fazę czwartą określa wymiar pracowitość-poczucie niższości. co stworzyła miłość lub przypadkowy wysiłek twórczy. zbliżającej się śmierci. W życiu dorosłych problematyka tej fazy znalazła instytucjonalny wyraz w zasadzie prawa i porządku. Ważną rolę odgrywa przy tym wierność. którzy są kompetentni. następującej po ukształtowaniu się tożsamości jednostki. rozwoju inicjatywy przeciwstawnej poczuci winy. Jest to czas ekspansji językowej i ruchu. przeprowadzające rozprawy według odwiecznych rytuałów sądowych.stałego odgrywania roli innej osoby. Spaczenia rozwojowe w tej fazie prowadzą do nadmiernego poczucia winy. zaabsorbowaniem sobą i w narcyzmie. Symbolicznie określa się ją jako „stadium życiodajności”. Nieudane próby w tym zakresie lub narzucenie dziecku obrazu osoby nieudolnej przez otoczenie prowadzi do zrodzenia się kompleksu niższości. jednej z trzech dotyczącej tylko wieku dorosłego. Nadmierne wymagania i zawstydzanie przy okazji treningu czystości prowadzi do zaniku wstydu lub skrytości. obiektu uwielbienia. idei i wyższych stanów własnej tożsamości. bezsensu poczynań życiowych jednostki. Krótko rzecz ujmując jest to czas uczenia się pracy. Piąta faza rozwojowa bywa inaczej nazywana „kryzysem tożsamości”. nabycia umiejętności pracy i dokładnego posługiwania się narzędziami techniki. W krańcowych przypadkach przybiera ona postać autorytaryzmu. Faza trzecia. Rozpacz rodzi się z poczucia stagnacji. na straży której stoją sądy.191 własną niemoc. Fazę tę charakteryzuje życzliwa troskliwość wobec wszystkiego. rywalizacji. Daje to szansę zastąpienia „ja” przez „my”. wytworów. wyolbrzymianiem różnic miedzy „moim” a „obcym”. Erikson proponuje szerokie rozumienie tego określenia. Przeciwieństwem twórczości jest negacja. ogólnie: zdolność powoływania do życia istot ludzkich. zarówno wobec przyjętej ideologii jak i osoby. „okresem burzy i naporu” i charakteryzuje się poszukiwaniem ludzi i idei przewodnich życia. dający pierwszeństwo literze nad duchem prawa. Niezdolność rozwiązania problemów tej fazy skutkuje izolacją. Idzie w niej o rozwinięcie i podtrzymanie identyfikacji z tymi. Niebezpieczeństwem skrajnego utożsamienia się z ideą lub grupą może być nietolerancja i bezwzględność sądów i działań. Niebezpieczeństwem z drugiego bieguna jest przesadna dokładność. zmienności kolei losów ludzkich i wynikającej z tego niespójności działań ludzkich. Siódma faza rozciąga się w przestrzeni między twórczością a stagnacją. ma ono oznaczać zarówno prokreację jak i produktywność. określana dramatycznie jako „integralność i rozpacz” wieńczy życie jednostki. Faza ósma. Odpowiada ona potrzebie poczucia przynależności Do określonej kategorii ludzi czy kręgu ideowego. wzajemne oddanie się i przeżywanie miłości stanowi główną treść tego okresu. Młodzi ludzie w tym okresie przeżywają kłopoty scalania różnych wątków własnej tożsamości i poszukiwaniem odpowiedniej ideologii. świadomego stawiania celów. zadręczania się lub do „postawy aktorskiej” . tak istotnej w życiu człowieka dorosłego. Bliskość i izolacja stanowią wymiar szóstej fazy. pedantyzm i formalizm – osobowość pedanta. fałszywości i przebiegłości. zespolenia się z innym człowiekiem i ukształtowania „skonsolidowanej tożsamości”. Ostatnią fazę życia. Dążenia afiliatrywne wyrażają siłę witalną w tym okresie. niezdolnością do dzielenia prawdziwej intymności. . Integralność wyraża poczucie spójności i pełni. twórczość. Miłość. odmowa włączenia pewnych grup ludzkich w obręb swego oddziaływania. naśladowania i ogrywania ról osób dorosłych. Wypaczonym rytualizmem jest legalizm.

naśladowania innych. Koncepcja Eriksona. Pigeta. Jean Delumeau wykazał w swym monumentalnym dziele pt. Faza I.192 kumulacji doświadczeń przenika mądrość. w niej tkwi siła życia i ona jest przekazywana pokoleniu młodych. moralność jawi się dziecku jako narzucona przez dorosłych. które uzasadniają konieczność przestrzegania norm obawą przed karą. U dorosłych jest to lęk przed służbami ładu społecznego i lęk przed grzechem. że w zamierzeniu miała przedstawiać mechanizmy rozwoju dzieci i młodzieży. który wiele lat temu popełnił przestępstwo ale obecnie jest wzorowym obywatelem społeczności? W rezultacie badań stwierdzono. co skłania do ostrożności w przejmowaniu jego wizji. Patologicznym stanem jest zarówno nadmierna rozpacz jak i wybujała mądrość. Znaczy to. np. wkraczają one w sferę trudno kodyfikowalną. ukazuje skomplikowany obraz osobowości człowieka dorosłego z perspektywy rozwojowej. że uzasadnienia układają w sześć odrębnych grup. Jednak założenia uniwersalizmu. U dzieci jest to lęk przed karą ze strony rodziców. typowe dla orientacji psychoanalitycznej. przyczyniła się ona bez wątpienia do pogłębionego rozumienia motywów działań człowiek dorosłego i jego relacji ze środowiskiem. że o poziomie rozwoju człowieka dorosłego świadczy rodzaj uznawanych norm moralnych i konsekwencja w ich przestrzeganiu. której trzeba przestrzegać. bowiem są interioryzowane od najwcześniejszych lat życia i wspierane przez normy religijne i prawne.określają granice zachowań dopuszczalnych i niedopuszczalnych. Człowiek jest istotą społeczną. że jest się mądrym” i nazywa sapientyzmem. moralności heteronomicznej. 3) autonomiczną. konwencjonalny i moralności zasad) oraz sześć faz rozwojowych. występuje u osób. przestrzega je na zasadzie przykładu. Kryterium wyod-rębnienia zarówno poziomów jak i faz była jakość rozumowań moralnych. Jedynie lęk nieprzyjemnych skutków naruszenia norm skłania ludzi tego typu do zachowań moralnych. że straszenie potwornymi karami piekielnymi było podstawową metodą utrzymania ładu moralnego w niektórych . W praktyce jest to mądrość typu retro połączona z uporem właściwym temu wiekowi. Grzech i strach. pochodząca z zewnątrz. Normy prawne. Jednak najszerszy zakres stosunków międzyludzkich obejmują normy moralne. Mimo. moralne – każde w swoim zakresie. że opis dotyczy drugiej opcji. odwołują się do sumienia. skłania do postawienia pytania: kogo przedstawił Erikson? Człowieka w ogóle. Podążąjąc śladami Piageta wyróżnił Kohlberg trzy poziomy rozwoju moralnego (przedkonwencjonalny. ukazująca formy ujawniającej się siły życiowe w rozwiązywaniu podstawowych sprzeczności ludzkiej egzystencji. 2) heterenomiczną. czy należy postawić przed sądem człowieka. W tym ujęciu rozwój moralności jest procesem poznawczym. czy też człowieka kultury zachodu XX wieku? Wiele wskazuje na to. obyczajowe. sposób uzasadnienia norm. a raczej pseudomądrość. Konkludując powiedzmy. który badając genezę i rozwój norm moralnych u dzieci wyróżnił trzy fazy tego procesu:1) prelogiczną. rzecz święta. One też są najmocniej zakorzenione w osobowości człowieka. religijne. spełniają tym samym rolę regulatorów. że uczestnik życia zbiorowego musi nabyć umiejętności społecznych i przyswoić normy regulacji współżycia między ludźmi. Badania empiryczne prowadzono metodą dylematów moralnych. moralność traktuje się jako rezultat umowy. dziecko nie rozumie jeszcze istoty norm. Tę ostatnią charakteryzuje Erikson jako „niemądre udawanie. Trudnego zadania przedstawienia problemu rozwoju moralnego ludzi podjął się amerykański psycholog L. nauczycieli i innych osób. K o h l b e r g. dających postawę charakterystyki wspomnianych sześciu faz. Nie dostrzegają oni innych aspektów moralności. a proces wchodzenia w świat ludzi dorosłych nazywa się uspołecznieniem. Nawiązał on do badań i poglądów J.

F. K a n t. . Również ocena wartości człowieka dorosłego kształtuje się głównie na podstawie jego moralnego funkcjonowania. 1976 . Studium koncepcji E. że typ moralności. PWN. Likona (ED): Moral development and behavior. Pierwsze trzy fazy. Niektórzy znawcy wpływu moralności na życie społeczne (M.Toruń. występują już w wieku dziecięcym. Szewczuk. bo inni oczekują zachowań zgodnych z moralnością. Warszawa. PWN.London. umowy społecznej. należy respektować normy moralne ze względu na konieczność utrzymania ładu społecznego i sprawności funkcjonalnej systemu społecznego. 1961 r. zdaniem Kohlberga. interesu osobistego.S. Najmniej korzystna z tego punktu widzenia jest moralność heteronomiczna. 1980 r. .L. konformizmu. odwołująca się do strachu i przymusu. New York. zawartego w imię ochrony dóbr stron porozumienia. III i IV do konwencjonalnego. Eriksona. Maturana. spełniania oczekiwań innych. .Z. Varela: Autopoiesis and Cognition: The Realisation of the living. najwyższego poziomu rozwoju moralności. nie wynikającym z indywidualnego poczucia. to on naruszy mój. Skuteczność moralnej regulacji zachowań przy takim poziomie rozwoju rozumienia moralności jest niezbyt wysoka. J. Witkowski: Rozwój i tożsamość w cyklu życia. charakteryzuje ludzi. którzy traktują moralność jako atrakcyjną samą przez się. Faza VI. Tak jak dążenie do piękna nie potrzebuje uzasadnienia. Poziom moralny jednostki jest jednym z wyznaczników jakości i skuteczności jej funkcjonowania w społeczeństwie. PZWS. Faza IV. Psychologia człowieka dorosłego. 1980 . Jest to typowy sposób rozumowania wielu amerykanów. . . Faza III. bo jeżeli ja naruszę czyjś interes. w :T. Rotter) zaznaczają. Ten typ moralności zalecał E.a V i VI egzemplifikują moralność zasad. WP.H. jej właściwości dobrze oddaje hasło „Żyj sam i daj żyć innym”.W. bo opinia społeczna tego się domaga. Przy takim rozumieniu istoty norm moralnych ich przestrzeganie wynika z racji porozumienia społecznego. McClelland. The cognitive-developmental aproach. faza obowiązku. 1975 r. Wołoszynowa: Psychologia ogólna i rozwojowa. Nie dotrzymania umowy przez którąś z nich zwalnia pozostałe z konieczności podporządkowania normom.w: T. - . D. Do takiego rozumienie moralności dochodzą tylko nieliczne.Reidl. Tomaszewski (red): Psychologia. Kohlberg: Moral stages and moralization. 1990 r. Weber. Lektura zalecana: L. Warszawa. Pietrasińki: Rozwój człowieka dorosłego. autonomii moralnej. traktując obowiązek jako podporządkowanie się prawu.L. Fazy I oraz II zalicza się do stadium przedkonwencjonalnego.H.193 społeczeństwach europejskich aż do połowy XX wieku. w jednakowym stopniu rozłożonym na wszystkich. Warszawa. Faza II. Należy przestrzegać norm moralności ze względu na mój interes. określa poziom jego rozwoju cywilizacyjnego. odpowiadająca samorealizacji w rozumieniu Masłowa. o najwyższej wrażliwości moralnej. a trójka ostatnich kształtuje się w późniejszych okresach życia. Należy przestrzegać norm moralnych. . 1969 r. Mika: Społeczne podstawy zachowania. Faza V. jako wartość samoistną. Warszawa. tak dobro moralne pociąga swą atrakcyjnością. dominującej w danym społeczeństwie.

amerykańskim kompendium wiedzy o zaburzeniach. Dlatego też teorię psychologiczną musi wspierać doświadczenie lekarza lub psychoterapeuty. wzbudzającą nieprzychylne nastawienia społeczne. . choroba psychiczna. specjalistycznego działu psychologii. gdy „chorzy” następnego dnia informowali personel lekarski. a dokładniej konfiguracja kilku objawów. umysłowa lub nerwowa.194 Rozdział XIV Psychopatologia i psychoterapia. Zostali oni przyjęci na oddziały psychiatryczne i przypisano im poważne zaburzenia psychiczne. z zachowań obscenicznych (Z i m b a r d o).nieprzystosowanie społeczne. posługująca się podręcznikowymi charakterystykami zaburzeń.patrz: A. . To . jaka stanowią zaburzenia psychiczne. swoich współpracowników. To nie ułatwia budowy zwartego i klarownego obrazu problemów i stanu badań w tej dziedzinie. rozpoznała poprawnie jedynie 83% dolegliwości pacjentów (D.irracjonalność działania. W tej subtelnej „materii”. jego zmienność w podobnych sytuacjach. Poza tym w dziale tym szczególnie wyraźnie występuje rozbieżne rozumienie terminów. ich treść zmienia się w zależności od kontekstu użycia. Wielu ludzi cierpi z powodu zaburzeń psychicznych. Dzieje się tak m. Unikanie stosowania ostrych granic podziału jest w tej wersji wymogiem kultury współżycia i orientacji humanistycznej.doświadczanie długotrwałego cierpienia lub lęku. Żaden z przestawionych wskaźników wzięty pojedynczo nie stanowi dostatecznej podstawy kwalifikacji stanu do kategorii „zaburzenie” i żaden nie jest warunkiem koniecznym wystąpienia zaburzenia. Psychopatologia (nie wszyscy specjaliści używają tego terminu. . Stan taki określa się wieloma terminami: anormalność. W zarysie podział ten pokrywa się z Międzynarodową Klasyfikacją Zaburzeń (ICD-10). We wprowadzeniu do psychologii można je jedynie zasygnalizować. Wymownym ostrzeżeniem przed nadmierną pewnością w tej dziedzinie jest eksperyment D. Problemy kryjące się pod tytułowym hasłem tego rozdziału są domeną zainteresowań psychologii klinicznej. niezrozumiałe zachowania. a tym samym do nasilania się cierpień.niekonwencjonalność. Niektóre z nich mają konotację (zabarwienie uczuciowe) negatywną. że są zdrowi. tak jak przejście od nocy przez świt do jasnego dnia. przyjmowano to za kolejny dowód występowania choroby. wynikły np.dyskomfort obserwatora. K ę p i ń s k i). wyjątkowość zachowania. G.in. utrudniających diagnozę i ich klasyfikację (A. może być względnie pewną podstawą diagnozy. z powodu dużej różnorodności objawów zaburzeń psychicznych. Dopiero zestaw. obowiązującą w Polsce. zwanym skrótowo DSM-IV występuje aż 230 rodzajów zaburzeń. sprzeczność ze standardami. Z a b u r z e n i a l ę k o w e. Zostali oni zwolnieni dopiero po interwencji eksperymentatora. działanie wbrew własnym interesom i normom społecznym. .nieprzewidywalność zachowania. co siła faktu wymaga uproszczeń i skrótów. nauka nadal przeplata się z intuicją i sztuką empatii. R o s e n h a n a. Sklasyfikowano je w 17-tu grupach. M a y e r). Zgodnie z najnowszym. Co więcej. . który nazbyt kojarzył się z psychoanalitycznym rozumieniem zjawiska. Tymczasem granica pomiędzy nienormalności a stanem normalnym jest płynna. Opracowania te zmierzają do uporządkowania terminologii i ułatwień diagnostycznych. wydanym w 1994 r. Badacz ten skierował do kilku szpitali ludzi zdrowych. Określeniem tym zastąpiono obecnie dawniej używany termin „nerwica”. większość cierpień w stanie zaburzeń jest znana niemal każdemu człowiekowi z chwilowo odczuwanych dolegliwości. Mimo ich upowszechnienia poddana badaniom 30-osobowa grupa specjalistów od terapii. Do wyróżnienia zaburzenia psychicznego pomocne są następujące wskaźniki: . L e w i c k i) zajmuje się opisem i wyjaśnianiem przyczyn zaburzeń psychicznych. To skłania cierpiących do skrywania swych dolegliwości i unikania poradni specjalistycznych.

asthenos= słaby) szybko się męczy. najmniejszy szmer dekoncentruje i odwraca uwagę od wykonywanej czynności. Jedną z właściwości histerii jest jej wielopostaciowość objawów. Jego występowanie uzasadnia wprowadzenie kategorii „zaburzenia lękowe” dla określenia wielu odmiennych objawowo dolegliwości. bowiem wiadomo. Jeden z pacjentów austriackiego terapeuty E. dawniej określany jako nerwica lękowa. jeszcze nie dopuszczano takiej możliwości. w sytuacji braku zagrożenia. Neurastenik ( gr. głowy. Silne bóle w okolicach serca lub jamy brzusznej są podobne do tych. Gdy Freud na jednym z posiedzeń psychologicznych przedstawił przypadek mężczyzny-histeryka. Dolegliwość ta objawia się również w postaci bólu mięśni. czuje się on najbardziej zmęczonym po dniu pracy. Ostatnie odczuwa cierpiący jako ucisk okalający. najsilniej dokucza mu zmęczenie poranne. Pogląd ten utrzymywał się do XX wieku. poceniem się. chociaż jej nazwa sugeruje mylnie występowania jakiegoś niedomagania w funkcjonowaniu układu nerwowego. wieczorem zazwyczaj czuje się lepiej niż z rana. u kobiet-brakiem orgazmu. Ringela przedstawił listę 96 dolegliwości. został wyśmiany. Według psychoanalityków jest on powodowany nieświadomymi impulsami wcześniej wypartej agresji. budzące lęki. trzy razy w miesiącu. Świadomość ich pojawienia się wywołuje napięcie i lęk. niekiedy chory narzeka na opadanie powiek. „udawanie” symptomów innych chorób. Neurastenicy z reguły odczuwają liczne dolegliwości cielesne. Wielość dostrzeganych symptomów chorobowych jest dla nich kolejnym źródłem lęków i zmartwień. zobojętniałego na wydarzenia zewnętrzne. np. Lęk jest jednym z osiowych (zasadniczych) elementów wielu zaburzeń psychicznych. Kołatanie serca wywołuje niepokój i lęk. które są . czuje się mocno osłabiony. brzucha. Zaburzenie potencji objawia się u mężczyzn przedwczesnym wytryskiem. gdy człowiek odczuwa lęk bez żadnego widocznego powodu. koszmarne sny. towarzyszy temu poczucie zamętu i pustki w głowie. Może on dotyczyć konkretnej sfery życia. opisywanych przez Freuda i jego zwolenników. np. zwilgoceniem dłoni i innymi. zdrowia dziecka itp. ich sen jest płytki. często budzą się i z trudem zasypiają. Słaba koncentracja uwagi powoduje. W pracy zazwyczaj jest chaotyczny. hystera=macica) w obrębie ciała. około trzech minut. że neurastenik nie rozumie czytanego tekstu albo skierowanej do niego wypowiedzi. Neurastenik odwrotnie. W sferze psychiki ta forma zaburzeń objawia się niemożnością skupienia uwagi. L ę k b e z p r z e d m i o t o w y. N e u r a s t e n i a jest zaburzeniem typowo psychicznym. Objawia się wzmożonym biciem serca. Wszystko go rozprasza. W owej epoce przypisywane je jedynie bezdzietnym kobietom i tłumaczono ich występowanie wędrówką „złaknionej” płodu macicy (gr. Oto niektóre z nich. powtarzają się dwa. że neurastenicy źle sypiają. jakby obręczy wokół głowy. mdłości. H i s t e r i a to zaburzenie psychiczne znane od czasów starożytnych. Trwają one krótko. trudnościami zapamiętywania. stale się śpieszy. Wynika to z faktu. leczenie staje się niezbędnym. Zostaje osłabiona selekcyjna funkcja uwagi. niekiedy negatywnie nastawiony do ludzi i świata. podejmuje sprzeczne decyzje. że nerwicę można wywołać eksperymentalnie. a także różnorakie objawy fizjologiczne. by nie zapomnieć. ma miejsce wtedy.195 zaciemniało istotę rzecz. Zmęczenie człowiek zdrowego narasta w ciągu czasu pracy. L ę k p a n i c z n y charakteryzuje się gwałtownymi. wygląda na mocno znużonego. zgłaszając się do lekarza spisują je na kartce. Napięcie mięśni twarzy powoduje „sztywność” mimiczną. nie odwołując się do mechanizmów. utraty majątku. jest stale rozdrażniony. zawrotami głowy. Jeżeli trwa długo. impotencją. miewają także dokuczliwe marzenia senne. nieoczekiwanymi napadami silnego lęku. Powieki wydają się ciężkie.

M. Psychologowie i psychiatrzy znają liczne formy konwersji. że zmusza do poszukiwania coraz to innych dróg ujścia napięć. interesującą jest przy tym ich zmienność w czasie. Wyróżniającym się zjawiskiem jest parastezja. niemożność przełykania (dysfagia). jest to tzw. uznawanych w średniowieczu za dowód opętania przez diabła. Z tym się łączy ich wielka podatność na sugestię. Utrudnia to kontakty z otoczeniem. niemożność pisania). dramatyzacji sytuacji. jak w przypadkach guza mózgu. podobne do występujących w normalnych ciążach. wesołkowatym nastrojem. poszczególne kończyny lub objawiać się w postaci „znaków diabelskich”. Jedna z pacjentek Freuda.Za czasów sławnego francuskiego neurologa i psychiatry. tworząc łuk. wyjątkowo charakterystyczne obejmują szczyt głowy. Zachowują się tak. niekiedy przesadnie intensywne. Znane są „rękawiczki” i „pończoszki” histeryczne. występująca w przypadkach ciąży histerycznej. gdy musiała to zrobić. Może ono obejmować połowę ciała. głuchotę histeryczną i niewrażliwość innych zmysłów lub nadwrażliwość zmysłową. Mają one zmienną lokalizację. gdyż ludzie nie lubią gwałtownych przejść od miłości do nienawiści lub odwrotnie. J. występuje zjawisko regresji. jakby szukali coraz to nowego wyrazu swoich odczuć i stanów psychicznych. która miała zwyczaj pojenia psa ze szklanki. 21-letnia dziewczyna nie chciała pić ze szklanki i cierpiała. Występują w niej wizualnie dostrzegane objawy a także zatrzymanie miesiączki. zmiany funkcjonowania gruczołów mlecznych. Ponieważ z reguły są to ludzie wrażliwi. Według klasyfikacji ICD-10 do grupy pierwszej zaliczamy niedowłady i porażenia ( np. kończyny. od radości do głębokiego smutku. Ich gesty. Chora odczuwa niekiedy bóle. że siła ich konfliktów wewnętrznych jest tak intensywna. czyli nachylenia ciała do przodu pod kątem prostym.196 spowodowane zmianami organicznymi. Histeria jest swoistą ekspresją napięć wewnętrznych. niewrażliwych łat na ciele. Dzisiaj ta forma konwersji występuje niezmiernie rzadko. łuki histeryczne. a pochodny termin „konwersja” oznacza przeobrażenia napięć emocjonalnych w somatyczne symptomy dolegliwości. określające miejsca pozbawione czucia. Zaburzenia czucia również przejawia się na wiele sposobów. możemy przeto przypuszczać. Konwersje dzielimy na trzy grupy: ruchu (motoryki). miny. zmiana. C h a r c o t a (1825 . W chwili napadu histerycznego chory czubkiem głowy i piętami opierał się o podłoże i wyginał się brzuchem do góry. Wyrazistymi objawami histerii są k o n w e r s j e. przesadne. Zaburzenie wyższych form zachowania dobrze ilustruje zespół Gensera. W języku łacińskim conversio znaczy odwrócenie. Bóle głowy są tak intensywne. Dość często takimi miejscami bywają gardło i pochwa. połowy ciała). wydzielanie siary. kurcz przełyku (kula histeryczna). Do tej grupy zaburzeń zalicza się również pomniejszone lub powiększone widzenie przedmiotów. Emocje i uczucia histeryków są infantylne. przykurcze stawów (nienaturalny układ nóg). występujący często u więźniów a objawiający się prymitywizmem zachowania. Przy tym uczucie te są wyraziste. zawężenie pola widzenia. czucia i wyższych form zachowania. wyparty protest przeciw zachowaniu guwernantki. Osobnik taki szybko przechodzi od pobudzenia do depresji. Okazało się. Ta forma konwersji najczęściej występuje u żołnierzy pod wpływem silnych napięć frontowych.. cofnięcie się do stanów wcześniejszego rozwoju. Histerycy przejawiają wyraźną tendencję do zachowań teatralnych. Cechą charakterystyczną osób dotkniętych histerią jest zmienność emocjonalna. że jest to nieświadomy. Interesującym przypadkiem jest kamptokornia. gwóźdź histeryczny. Wykorzystują je ciągle grając coraz to inną rolę. jakby podleganie modzie. kurcz pisarski (zaciśnięta ręka. pozy często są jaskrawo nienaturalne. komunikatem o zaistniałym konflikcie wewnętrznym. Wielu z nich dysponuje bogatym zestawem form gestykulacji.1893) często spotykano tzw. „graniem” .

. Od histerii. jeżeli widok kogoś wzbudza napięcie. za: E. Przyczyna lęku jest choremu znana. przed obcymi. przed ostrymi przedmiotami.ksenofobia. Chory odczuwa trudności mówienia. Jego zdaniem histeria znajduje swój konwersyjny wyraz w zaburzeniu pracy narządu. zachorowaniem. stąd też nasila się on wyraźnie w stanach znacznego pobudzenia emocjonalnego. należy odróżnić osobowość histeryczną.androfobia. czerwienieje. aczkolwiek trudną do weryfikacji tezę przedstawia E. nadyma. N początku XVIII wieku w jednym z żeńskich zakonów wszystkie mniszki czuły się przemienione w kotki. przybierającą niekiedy formą epidemii. s. Cyt. miauczały. wpływających znacząco na życie zbiorowe. PWN. Oto kilka odmian fobii: . Z minionych czasów znamy histerię zbiorową. obawy niespodziewanego zetknięcia się z obiektem lęku. niedojrzałą. Zawsze dochodziło do ciężkiego konfliktu wewnątrz psychicznego pomiędzy jej skłonnością. Była to jedna z form histerii zbiorowej o podłożu religijnym. 1992 r. Nieprzerwany potok słów służy rozładowaniu napięcia. a nawet agresji wobec obcych. . może on unikać sytuacji. lęk połączony ze wstrętem przed mężczyznami. jakby świadczących o niedorozwoju.hydrofobia. a jednak boi się. . przed zabrudzeniem. na skutek patologicznego uwarunkowania. obawa destrukcji. wystąpi drętwienie lub paraliż nóg. zaraźliwą. jak doszło do tego symptomu. . zaburzenia lękowego.agorafobia.197 roli głupiego. Ksenofobia jest jedną z fobii społecznych. Osoba ta była protestantką: pod wpływem pewnego znanego duszpasterza odnalazła drogę do Kościoła katolickiego.55. zacinanie. cierpiący boją się znaleźć na moście. wolną od objawów somatycznych. Bywa ona przyczyną nietolerancji.mizofobia. co uniemożliwiało jej przyjęcie sakramentu. Warszawa. Ringel: Nerwica a samozniszczenie. Niekiedy występuje tendencja do nadmiernej gadatliwości. Są to zaburzenia lękowe irracjonalne. Zwykła chodzić zawsze na tę mszę. . o cechach dziecięcych. . . tiki. Ringel. w których daje ona znać o sobie.nozofobia. Interesujący przykład konwersji jednostkowej na podobnym tle mamy w ramce nr 19. Jeżeli nie chce się odejść od kogoś.aichmofobia.brontofobia. pojawi się ślepota histeryczna itp. A tym może być. przed wodą. Jej charakterystykę znajdzie Czytelnik we fragmencie. Freud rozróżniał histerię konwersyjną i lękową. każdy przedmiot i każde zjawisko. Fobie społeczne (lęk przed oceną. F o b i e. wierzy itp. że nic mu nie grozi ze strony obiektu lęku. Do tej kategorii zaburzeń zalicza się jąkanie. przed piorunami. Interesującą. Dopiero analiza pozwoliła zrozumieć. Mimo to występuje u niego lęk z powodu wyobrażeń. lęk przed otwartą przestrzenią. . poci się. którą odprawiał „jej” duszpasterz”. a rezygnacją uznawaną rozumowo za obowiązek. Histeria przybiera różnorodne formy. Na zadane pytania osoby takie udzielają zaskakujących i bezsensownych odpowiedzi. bezradnością życiową. chory najczęściej wie o tym. a przy tym zakochała się w tym duchownym. poruszały się jak kotki. nieczystościami. wypowiadając się krzywi. Ramka nr 20 „Pewna 32 letnia kobieta od pewnego dnia każdego miesiąca odczuwała nieznośne bóle głowy ilekroć chciała wyjść z ławki w celu przyjęcia komunii świętej. lek przed chorobami. . który najlepiej symbolizuje występujący konflikt psychiczny. dotyczącym zaburzeń osobowości.

„odszczepieniu” niektórych funkcji psychicznych od świadomości. narzucające się lęki. w którym lęk pojawia się pod wpływem poczucia choroby i bólu. gdyż „zaniedbanie” wywołuje silny lęk. . Z a b u r z e n i a o b s e s y j n o – k o m p u l s y w n e . Zawadzkiego.. Jest to przypadek a m n e z j i d y s o c j a – c y j n e j. nie reaguje na zmianę sytuacji. zapraszania osób trzecich. Dokuczliwe są myśli swawolne. każda drobna niedyspozycja wywołuje obraz zagrożenia. zawodowej. pamięć wydarzenia lub przestaję działać uwaga w trakcie wykonywania czynności. ale nie reaguje na bodźce otoczenia. U kobiet niekiedy pojawia się impuls zabicia nowonarodzonego dziecka. H i p o c h o n d r i a jest zaburzeniem. Niekiedy na widok świętych obrazów opanowują chorego myśli o treści seksualnej. Nawet tylko możliwość zachorowania wywołuje lęk. dotyczącej wypowiedzi. Aktora może męczyć powracająca myśl o tym czy nie opuścił fragmentu kwestii. dokładnie wykonuje jakąś czynność. spotyka się przypadki zaburzeń czysto hipochondrycznych. które wykonujemy codziennie. ani momentu utracenia kontaktu z kolegą. występującego łącznie lub w jednej z trzech form: myśli natrętnych. W zaburzeniach psychicznych takie połączenia kilku elementów należy raczej do reguły. szoku psychicznego. Myśli natrętne mogą koncentrować się wokół ciągłej kontroli siebie. Ta przewaga wyraźnie uwidacznia się w sytuacji obniżonej aktywności. Doznania interoreceptywne i mioceptywne są w świadomości hipochondryków pełniej reprezentowane niż bodźce eksteroceptywne. charakteryzują się odczuwaniem przymusu (gr. Utonął również jeden z rybaków. Konkretne formy zaburzenia wiążą się z właściwościami sytuacji. Jednak. co wywołuje potęgujący się lęk przy ich kolejnych powrotach. w zaburzeniu stają się zbyt częstotliwe. nie odpowiada na pytania. Zawadzki do zaburzeń dysocjacyjnych zalicza także somnabulizm. Pozostałe wydarzenia pamiętali dobrze. trzech mężczyzn na jeziorze łowiło ryby z łódki. W nowoczesnej klasyfikacji zaburzeń psychicznych hipochondria nie jest uwzględniana jako samodzielna jednostka. nasilają się do stopnia irracjonalności. zdaniem B. Chory np. by nie pozostawać sam na sam z dzieckiem Czynności kompulsywne są podobne do tych. Chory zdaje sobie sprawę z ich bezsensowności. Poczuciu temu towarzyszy świadomość obcości przymusu. Oto np. wykonanych czynności. Przykładem czynności kompulsywnych może być przecieranie co parę minut klamki u drzwi (bakteriofobia) lub powtarzające się mycie rąk. Bojaźń zakażenia się powoduje ograniczenie kontaktów społecznych. lekarza czy podpisał receptę itp. bluźniercze. łapanie się za portfel –częste sprawdzanie czy aby się nie zgubił. ale musi je wykonać. zwane także nerwicami natręctw. Czynnościom tym towarzyszą fobie. Świadomość bezsensu takiego czynu powstrzymuje od jego wykonania. Dwaj pozostali nie pamiętali ani chwili zatonięcia łodzi. Dzieje się tak pod wpływem silnego przeżycia. zachowania.198 występowaniem publicznym) utrudniają lub uniemożliwiają nawiązywanie kontaktów społecznych i sprawne funkcjonowanie wśród ludzi. przeznaczenie). Zanika np. Z a b u r z e n i a d y s o c j a c y j n e polegają na zaniku. np. niż do wyjątku. łódź przewróciła się i zatonęła. izolowanie się. obrazoburcze. Owe poczucie choroby jest wyraźnie przesadzone. ale impuls wyzwala lęk i wymusza formy zachowania zapobiegawczego w postaci chowania przedmiotów ostrych. traktuje się ją jako objaw występujący w wielu zaburzeniach. czynności kompulsywnych i fobii. W odmianie dysocjacyjnego zaburzenia uwagi objawy nie są tak wyraziste jak w amnezji. czyli wykonywanie czynności motorycznych w czasie snu. B. Zaburzone zostają głównie podzielność i przerzutność uwagi. ananke= konieczność.

u Mozarta. źle sypiają. naprzemiennością nastroju. Zaburzenie myślenia przyjmuje formę urojeń.. podejmuje nową pracę zazwyczaj gorszą od wcześniej wykonywanej i stan ten trwa tygodniami. że jakieś siły zewnętrzne czyhają na jego zdrowie. Nazwa (od gr. pesymistyczne nastawienie wobec przyszłości. miesiącami. nieprzyjemnych zdarzeń niemal u każdego człowieka i jest to stan normalny. Emocje zazwyczaj są płytkie. Cierpiący w tym stanie odczuwają przygnębienie. Życie traci swój urok. że prześladują ją Marsjanie. Oznacza to dezintegrację procesów psychicznych i zdolność poprawnego reagowania na sytuacje życiowe. Niekiedy są to wypowiedzi osób. skłonni do zabawy i hulanek. a w drastycznych przypadkach-do śmierci dziecka. Jest to zaburzenie dziedziczne. komentują zachowania. religijną lub polityczną. zwane także p s y c h o z ą d w u b i e g u n o w ą (Ah. Zaburzenia dotyczą postrzegania. Na depresję cierpią częściej kobiety niż mężczyźni. in. przybiera nowe nazwisko i imię. płaczą w sytuacjach pogodnych. nawet pożyczonymi. bez ciągu logicznego. może zmieniać się zarówno w cyklach krótkich jak i długotrwałych (+ 3-miesięcznych). Czasami schizofrenicy mówią do siebie w obecności innych. nie pamięta kim właściwie jest. ten nieład terminologiczny!) charakteryzuje się zmiennością. Dotyka ona około 15% populacji współczesnego świata zachodniego i stale nasila się. Shakespeare’a. urazu osobnik oddala się od miejsca zdarzenia. czasami jest przekonany. Z a b u r z e n i a n a s t r o j u objawia się w postaci depresji (zaburzenie afektywne jednobiegunowe) i psychozy maniakalno-depresyjnej (zaburzenie afektywne dwubiegunowe). Emocje schizofreników są nieadekwatne do sytuacji. co prowadzi do opóźnienia w rozwoju. Depresja występuje pod wpływem smutnych. Cierpienia zdaje się nie mają końca. szoku. stosuje urojone środki zapobiegawcze. że jest rozszczepienie. Depresja dziecięca często przekształca się w chorobę sierocą. chory przedstawia siebie jako postać historyczną. rwane. najczęściej występuje ona u osób w wieku 45-55 lat. świadomość) sugeruje. W stanie manii są twórczy. po niej znowu depresji i cykl się powtarza. bojaźliwi. Czas trwania danego nastroju zależy od wielu cech jednostki. w niektórych rodzinach ujawnia się ona u 1018% osobników. Dostojewskiego i wielu innych. S c h i z o f r e n i a jest ciężka postacią zaburzenia psychicznego. Po fazie depresji następuje faza euforii (manii).schidzei= rozczepiać i phrein=dusza. El Greco. gniewają się bez powodu.maniakalnych zmienia się radykalnie wraz z nastrojem. z którymi osobnik od dawna nie utrzymuje kontaktów. tam zaczyna nowe życie. Według niektórych znawców problemu dolegliwość ta występuje często u artystów. Czechowa. stwierdzono ją m. doba staje się dla nich zbyt krótką. a jej objawy zaostrzają się. prezentują niską samoocenę. . W depresji są wyciszeni. przejawiają się one głownie w postaci halucynacji. Staje się ona zaburzeniem. czują się przemęczeni. stając się problemem społecznym. gdy trwa przez dłuższy czas. szastają pieniędzmi. pod ochroną strun. Myślenie schizofreników jest chaotyczne. są zatem kłopotliwe we współżyciu. Cierpieniem tym jest dotkniętych około 1% osób populacji ludzkiej. Bywają rozdrażnieni. spowolnienie aktywności. pozostając w swym zamkniętym świecie. Zaburzenie afektywne dwubiegunowe. zniechęceni. głosy są dokuczliwe. a w nocy sypiała pod fortepianem. entuzjastyczni. jedna z cierpiących osób uroiła. wyjeżdża niekiedy na znaczną odległość. Zachowania osób depresyjno. więc chroniła siebie nosząc we dnie duży turban na głowie. przestaje nęcić. załamani. bez związku z kontekstem sytuacyjnym. zamknięci w sobie. sytuacja tragiczne wywołują niekiedy śmiech. Znane są przypadki powrotu pamięci po upływie 30-tu lat. Pod wpływem silnego przeżycia.199 F u g i (ucieczki) dysocjacyjne są przypadkami szerokiego zaburzenia pamięci. wydają różnorakie polecenia. Np. niekiedy latami. podzielenie umysłu. orientacyjnie ponad dwa tygodnie.

wielcy i utalentowani. Urojenia są konsekwentnie logicznie rozwijane. mniej wyrazistych niż w typach poprzednich. Zdarza się. a nawet celowego gnębienia. wzrusza go to. nie objawiający wzruszeń. giętkość woskowa. drugie. stanowiąca rezerwę klasyfikacyjną. są gruboskórni i niedoceniają jego wrażliwości. o chaotycznym myśleniu. Występują urojenia ksobne. nieśmiały. wśród chorych tego typu spotyka się Piłsudskich. w wyniku tego izoluje się od innych i oddaje marzeniom. bezcelowa aktywność przeciwna nakazywanej. nieuznających „odruchu serca”. egoistycznie i manipulatorsko. Typ zdezorganizowany (hebefreniczny). aczkolwiek niesłusznie. Są to ludzie niezwykle uparci. co do tego. Pierwsze przypomina stan letargu. najmniejszy gest niedocenienia powoduje długotrwałą obrazę. 4. nie szanują jego uczuć. płytkiej uczuciowości. opór przeciw wszelkim poleceniom. w którym dominuje najczęściej określona cecha patologiczna . zachowują się zalotnie. płytkością przeżyć emocjonalnych. Istnieje kilka odmian zaburzeń schizofrenicznych. w którym fantazje wynikłe z pragnień są utożsamiane z rzeczywistością. o wielorakich objawach. spowolnionego działania. Charakterystyczne dla tego zaburzenia są o s ł u p i e n i e i k a t a t o n i a. niespójnych wypowiedziach. nastawieni wobec nich. Żywią silne. krzyczą. 3. Są przekonani o swojej dobroci i o tym. że treści wypowiedzi telewizyjnych są odbierane jako przekaz osobisty. Typ niezróżnicowany. Mamy więc: 1. dramatyzują sytuacje. tak by wykluczyć wszelkie wątpliwości. traktują innych z góry. Są oni niezmiernie wrażliwi na punkcie własnego znaczenia. Niekiedy występują u nich napady histeryczne. pielęgniarza. występuje przewrażliwienie i wybujała zazdrość o partnera i wiele podobnych. utrzymywanie kończyn w pozycji uformowanych przez innych. zachowuję się aktorsko. Szakespeare’ów i inne znakomitości. Typ paranoidalny. poza osłupieniem u ludzi tej choroby występuje negatywizm. nieufnych wobec innych. Osobnicy paranoiczni zachowują się wyniośle. aż do absurdu. gestykulują. że występują u nich deliria histeryczne. jest to kategoria „inne”. Cechy schizoidalne nabierają wyrazistości wraz z upływem lat życia. występuje mania wielkości. 3. wtedy płaczą. Jego wrażliwość jest selektywna. nieuświadamiane pragnienia seksualne. Typy schizofrenii wyróżnia się ze względu na dominację określonej cechy. „arystokratycznie”. Z tego powodu określenie zaburzonej osobowości często pokrywa się z nazwą zaburzenia. Dokonano ich specjalistycznej klasyfikacji. że ludzie go nie rozumieją. bezładnym. Ludzie o takiej osobowości pragną zwracać na siebie uwagę innych. poczucie głębokiej krzywdy. upatrujący w zachowaniach bezinteresownych zalążka intrygi przeciw nim. unikający kontaktów z innymi ludźmi. że osobnik o tych właściwościach jest zamknięty w sobie. Z tego powodu sądzi. Osobowość histeryczną charakteryzuje się regresją do wcześniejszych i prymitywnych form zachowania. stan zamroczenia. to długotrwały bezruch. Mamy więc: 1. nie zwracając uwagi na otoczenie. niezmiernie opanowany. urojenia wyjątkowości. dążący konsekwentnie do spełnienia zemsty. starający się nie zwracać uwagi na siebie. 2.200 oddające obojętność wobec świata. Osobowość paranoiczna cechuje ludzi podejrzliwych. wielkiej postaci. np. że inni są wrogo. bywa. nieodpowiednim do sytuacji zachowaniu. urojeniowy. mściwi. Z a b u r z e n i a o s o b o w o ś c i charakteryzują się złożonym układem cech. Jezusów. . co innym jest obojętne. że oni są „ponad”. 2. trwające kilka godzin. Osobowość schizoidalna wyróżnia się tym. Typ katatoniczny.

pogardy dla innych. ich zdolności do przeżyć miłości są ograniczone. niepobłażliwym. co powoduję trudności współżycia i nawiązywania kontaktów z ludźmi. domagają się pomocy. Czasami w tej wiązce cech znajduje się też złośliwość. oczekujących wsparcia ze strony innych. Ucieczka w fantazje. Czabała). są ulegli społecznie i konwencjonalni. darczyńców nie cierpią. rygorystycznie przestrzegającym nakazy norm prawnych. Osobowość antyspołeczną prezentują ludzie wrogo nastawieni wobec społeczeństwa. Nie mają ambicji. Osobowość chwiejna emocjonalnie jest zbliżona do osobowości histerycznej. Osobowość nieadekwatna. powodujący dezorganizację zachowania. prezentują mistrzostwo w obniżaniu zapału. przekorze. Osobowość obsesyjną (anankastyczną) przypisujemy ludziom niezwykle skrupulatnym. moralnych. rozmyty obraz samego siebie. nie respektują oni żadnych regulacji życia społecznego. sztywnym w ocenach. lęku przed nadchodzącymi zdarzeniami. nie mają wyrzutów sumienia. psuciu planów działania. Osobowość narcystyczna jest w istocie rzeczy hipertrofią normalnej cechy miłości własnej. od innych oczekują uznania i podziwu w zamian niczego nie ofiarowują. Swą . nie znoszą ich przewagi i zdolności samodzielnego decydowania. są to ludzie zdrowi fizycznie. obyczajowych. nie występują też u nich żadne zaburzenia psychiczne. Są nadmiernie krytyczni. za swój los obwiniają innych. ich poziom aspiracji kształtuje się poniżej przeciętnego. tak jakby strugali patyk lub ciosali kamień. marzenia jest następstwem tego stanu rzeczy. 7. czyli niejasne poczucie tożsamości.Zawadzki). zawyżoną oceną własnej osoby. odwołujący się do uczucia litości. dokuczliwi we współżyciu. skłonni do masochizmu. miejsce pracy lub mieszkanie musi być u nich utrzymane we wzorowym porządku. przestawienie kwiatka na inne miejsce niż jemu przeznaczone wywołuje napięcie i oburzenie. Osoby o takiej psychice mają utrudnione kontakty społeczne. W niektórych przypadkach występuje u nich zaburzenie typu b o r d e r l i n e. biernym oporze. W wersji patologicznej rozwija się zespół cech sprzecznych wzajemnie. są łatwowierni. ich emocje nie są ustabilizowane. Dokonują przestępstw lub zbrodni na zimno. szybko się męczą. nie planują działań w długiej perspektywie czasu. jednak nie są to jednostki sprawne. unikającym improwizacji. inteligencji praktycznej. W literaturze specjalistycznej określa się ją również terminem „bierna” i rozróżnia się odmiany biernej-uległej i biernej agresywnej. 9. Osoby takie są przesadnie pedantyczne. 5. Szczegółowa charakterystyka osobowości tego typy zawiera ramka nr 20. nie szanują praw i uczuć innych ludzi. Niekiedy towarzyszą temu skłonności samobójcze. złośliwi. są egoistyczni. niepohamowaną potrzebą pochwał przy jednoczesnym poczuciu niskiej wartości. Z reguły czują się pokrzywdzeni. reagują na nią gwałtownymi wybuchami gniewu. ich wrażliwość moralna nie osiągnęła niezbędnego poziomu do regulacji zachowania w społeczeństwie. postępują nieudolnie i niekonsekwentnie. typowa u osób gwarowo zwanych „łamagami”. z byle czego robią przedmiot docinków. Pierwsi są przyjaźni. 8. Wybujały narcyzm charakteryzuję się nadmierną koncentracja na sobie. Ludzie o takiej osobowości nie cierpią krytyki. Drudzy są zawistni. 10 Osobowość zależna występuje u osób niesamodzielnych. 6. częściej jednak wyróżniana jako odrębny typ (Cz. Osobnicy narcystyczni nie są skłonni do empatii. nigdy siebie. połączona z agresją. nadzwyczaj przezornym.201 4. brakuje im sprytu życiowego. Ludzie tacy boją się zboczyć z narzuconej drogi. Osobowość lękowa jest zdominowana przez zgeneralizowane i stałe poczucie niepokoju. a także zmienne pojmowanie siebie. niekiedy z nią utożsamiana (B.

nawet gdyby te dokładne co do centymetra pomiary miały zabrać większość słonecznego przedpołudnia. że wraz ze przemianą osobowości następują zmiany procesów nerwowych i fizjologicznych. ruchliwa. Bycie takim. Przyjmując luźne kryterium kwalifikacyjne listę zaburzeń można powiększać niemal bez ograniczeń. częstotliwość uderzeń serca. ma wyjaśnienie przyczyn ich powstawania. aby odkryć. Człowiek normalny zmienia w różnych sytuacjach swe zachowanie. Mniej więcej od dwunastego roku życia Taylor miał okropne nocne koszmary i cierpiał na bezsenność. zalotna. Te rysy charakteru ujawniły się w osobowości Taylora od wczesnego dzieciństwa.. zmiany osobowości. zwykł sporządzać listę atrakcyjnych i nieatrakcyjnych dziewcząt. kompulsywny. zanim poszedł na tańce. W niektórych przypadkach obie wiedzą o swoim istnieniu. Był to człowiek pełen obsesji. bowiem ilość cech psychopatycznych i socjopatycznych liczy się w setkach. w innych osobowość pierwotna nie wie o istnieniu wtórnej. druga wyzywająca. jakim mnie sobie życzy szef staje się standardem pracowniczym w niektórych firmach.202 zależność kompensują mniemaniem o wybitnych zaletach i talentach własnych. był człowiekiem bez reszty zaprzątniętym kwestią kontroli. tak aby każdej móc poświęcić jednakową ilość czasu. Taylor nalegał. makiawelistach. dyscyplinę i zdolność panowania nad emocjami). pedofilach. jaką wnosił do gier i zabaw. twórca „naukowego zarządzania”. kierowała nim nieubłagana potrzeba ograniczania się do ścisłych reguł i panowania nad wszystkimi aspektami swojego życia. Ramka nr 21 „Frederyk Taylor. aby pole do gry zostało dokładnie wymierzone i aby zachować odpowiednie odległości między pozycjami poszczególnych graczy. natomiast „mnodzy” zmieniają osobowość. piromanach i wielu innych. Przyjaciele z lat dziecinnych wspominali o „naukowej” skrupulatności.Stevenson (Dr Jekyll i Mr Hyde). W znanym przypadku Ewy Białej na jej miejsce pojawiała się Ewa Czarna. pisali o takich przypadkach Dostojewski (Sobowtór). np. Wyliczanie typów zaburzeń osobowości daje jedynie przybliżony obraz zjawiska. Interesujące jest to.. że wraz z rozwojem cywilizacyjnym pojawiają się coraz to nowe cechy patologiczne. które. U osób o takim zaburzeniu następują. Wyrastając w zamożnym domu. Przed rozpoczęciem gry w baseball upierał się. będą na zabawie. 11 Osobowość wieloraka (mnoga) jest zaburzeniem fascynującym literatów. Na co dzień mówimy o sadystach.(. obliczając siłę uderzenia oraz korzyści i niekorzyści uderzeń zbyt silnych lub zbyt słabych. W tej sytuacji większe znaczenie. Ta sama drobiazgowa procedura dotyczyła godzin snu. Taylor szybko nauczył się poddawać surowej samodyscyplinie. kleptomanach. jak można pokonać możliwie największą odległość przy wydatkowaniu minimum energii lub jak można najłatwiej przeskoczyć przez płot albo jaka jest idealna długość laski spacerowej. a Fryderyk zastanawiał się pod jakim kątem należy uderzać piłkę. np. nie podlegające świadomościowej kontroli. że najbardziej . W rezultacie zmiany z reguły pojawia się osobowość. przeciwna.). Pierwsza była spokojna. aby wszystko podporządkować ścisłym przepisom i drobiazgowym regułom. W czasie spacerów po okolicy młody Fryderyk nieustannie kontrolował sprawność swoich nóg. niż opis i klasyfikacja typów zaburzeń. Thigpen i Cleckey (Trzy twarze Ewy). Zauważywszy. jak sądził. Wiemy. „osobowość na życzenie”. w którym obowiązywały surowe purytańskie wartości (szczególną uwagę zwracano na pracę. A jako dorastający młodzieniec. uzasadniających żądania pomocy. nieśmiała i łagodna. Nawet gra w palanta podlegała starannej analizie. Gogol (Nos).

Nowoczesne metody badawcze stwarzają możliwości poznania zależności pomiędzy właściwościami genów a niektórymi zaburzeniami psychicznymi. Ten punkt widzenia zaczął tracić na znaczeniu wraz z rozwojem wiedzy o funkcjonowaniu mózgu. gdzie było zbyt mało poduszek. jest zatem zawężana dzisiaj do bardzo specyficznych przypadków zaburzeń. Raine wykazała. Warszawa. Trzecia. Występowanie schizofrenii ma związek m. poczucia winy. Stwierdzono. Drugą grupę przyczyn zaburzeń upatruje się w czynnikach bilogiczno-organicznych. kiedy leży na plecach. Np. niż w grupie narodzonych w czasie pokoju. podparty wieloma poduszkami. Spędzanie nocy poza domem przysparzało mu więc trudności. Niektóre nasze zachowania ukształtowały się u zarania ewolucji gatunku ludzkiego. Alkoholizm matki. Obecnie dochodzi niekiedy do przerostu tej funkcji i pojawiają się fobie lub rozwija się osobowość lękowa. z zwiększoną recepcją dopaminy w pewnych okolicach kory mózgowej.203 dręczące sny ma wtedy. 1999 r. które wpływają na rozwój i stan płodu w łonie matki lub w trakcie porodu. aby chłodziło mu głowę. kompleksów To one stanowią podłoże psychopatologii człowieka dorosłego. wiodącego od płata czołowego do jądra ogoniastego. pająkami pełnił przystosowawczą funkcję ochronną. Do kategorii czynników wrodzonych zaliczamy te. że wielu przestępców przeżyło trudny poród i powikłania porodowe wpłynęły niekorzystnie na ich psychikę. Eksperymentował również z innymi sposobami przezwyciężania koszmarów sennych.s. że uszkodzenie różnych partii mózgu wywołuje specyficzne zaburzenia psychiczne. a w hotelach. psychoanalityczna interpretacja. Właściwie przez całe swoje życie walczył z bezsennością i stosował różne pomysły na ułatwienie zasypiania. na przykład rozpinał na dwóch kojach płócienne prześcieradło. PWN. dzięki której budził się. Ważną rolę w regulacji funkcjonowania organizmu odgrywają hormony. zerwanie połączeń płatów czołowych z ośrodkami ruchowymi powoduje porażenia histeryczne. Niedobór testosteronu w organizmie matki. np. za: G. skonstruowała „uprząż” z rzemieni i drewnianych klocków. czasami usiłował spać podparty szufladami wyciągniętymi z hotelowego biurka(.. jeżeli pojawia się ono u bliźniąt monozygotycznych lub u większości członków danej rodziny. . ilekroć groziło mu przybranie tej pozycji.in. Ogólnie rzecz biorąc istnieją cztery kategorie przyczyn zaburzeń psychicznych i osobowościowych. powoduje zaburzenie rozwoju osobowości dziecka.238-239. Obecnie uznaje się zaburzenie za uwarunkowane genetycznie. Morgan: Obrazy organizacji. surowy ojciec mieli się przyczyniać do powstawania nieświadomych konfliktów. niedoczynność przysadki mózgowej i niedobór hormonu wzrostu jest przyczyną infantylizmu.” Cyt. Od czasów Freuda przyczyn różnorodnych zaburzeń psychicznych upatruje się w niewłaściwych relacjach społecznych w rodzinie dziecka. W podeszłym wieku wolał sypiać w pozycji na wpół siedzącej.. A. strach przed niektórymi istotami. albo nadopiekuńcza matka. Wśród chłopców urodzonych w Niemczech w czasie ostatniej fazy wojny wystąpił znacząco wyższy odsetek homoseksualistów. Zaburzenia kompulsywne pojawiają się w następstwie nadaktywności szlaku nerwowego. palenie papierosów zwiększają ryzyko pojawienia się zaburzeń. np. Pierwszą stanowią czynniki genetyczne i wrodzone. Z punktu widzenia freudyzmu przypadek Taylora to klasyczna ilustracja obsesyjnokompulsywnego typu osobowości o podłożu analnym. Ich niedobór powoduje rozmaite skutki negatywne. Depresja wynika z osłabienia funkcji bocznego odcinka kory czołowej (zakrętu obręczy) i zawężenia uwagi do sfery uczuć smutku. Oziębła..). występujący pod wpływem stresu.

behawioralna i poznawcza. Nie idzie tu jedynie o nazwanie choroby i jej przypisanie do odpowiedniej kategorii w systemie ICD-10 lub w jakimś innym. np. że podobne korzyści oferują szamani. czyli określenie prawdopodobnego przebiegu choroby w przyszłości i efektów terapii. uzdrowiciele. W. że każde zaburzenie pojawia się w następstwie splotu okoliczności. one są silnie osadzone w nieświadomości. Wskazówką istotności staję się opór pacjenta. Wyżej przedstawione uwagi są jedynie wskazaniem kierunków poszukiwania uwarunkowań tych zjawisk. ale i ich podłoże. Wynika ona z założenie.2) wskazania przyczyn. b) zmianę obrazu siebie i świata c) poprawę relacji z otoczeniem. w danej chwili przychodzącej mu myśli. uznawaną za znak firmowy psychoanalityków.4) zastosowania skutecznych metod leczenia lub oddziaływania na pacjenta. niechęć mówienia o treściach wypartych. czyli mechanizmów jej przebiegu. Psychoterapia. negatywnego obrazu siebie. pozwala eliminować nie tylko objawy. Warto jednak pamiętać. jest metoda wolnych skojarzeń. Zrozumienie tego. triady poznawczej (A. przynajmniej zmniejszenia cierpień. przeprowadzce do obcego miasta itp. które doprowadziły do jej powstania. Podobnie funkcjonuje przeniesienie. Rozluźniony pacjent mówi o każdej. Przyczyny zaburzeń psychicznych. Dzieje się tak po przejściu na emeryturę.Jacson). Pamiętać też trzeba. co było źródłem choroby. Dodajmy. Aby osiągnąć wspomniany cel należy zastosować odpowiednie metody. Istnieje kilka rodzajów psychoterapii. lecz o rozpoznanie struktury zaburzenia.204 Czwartą kategorię wyjaśnień prezentują zwolennicy szeroko pojętego ucznia się. Z tego punktu widzenia niektóre zaburzenia psychiczne jawią się jako wynik niewłaściwego warunkowania bodźców. humanistyczna. utracie eksponowanego stanowiska. jest warunkowane wieloma przyczynami.Beck). co jest domeną zabiegów medycznych i farmakologicznych. Depresja może także być następstwem tzw. P s y c h o a n a l i z a jest metodą przywracania świadomości treści wypartych. bądź reakcji w warunkowaniu instrumentalnym. Jedną z nich. że psychoterapeuta ma nad amatorami przewagę wykształcenia specjalis-tycznego Na poprawnie prowadzoną psychoterapię składa się ciąg następujących czynności:1) diagnozowania. antyspołeczna) kształtują się pod wpływem obserwacji. tak różnorodne i tajemnicze. nasilenie empatii i zaufania. czyli skierowanie na . że w dzieciństwie człowieka zostały zrepresjonowane myśli i uczucia społecznie nie aprobowane. Depresja zgodnie z tą wizją pojawia się u osób. a terapeuta wyłapuje z tego wszystkie istotne treści. tzn. uświadamia pacjentowi przyczynę jego cierpienia i radzi jak w nowy sposób interpretować przeszłe wydarzenia. Psychoanalityk wydobywając je. W dodatku różnie one skutkują w każdym przypadku jednostkowym. Niektóre zaburzenia osobowości (osobowość lękowa. modele demonstrując je przyczyniają się do ich upowszechnienia. Badania porównawcze wielu form psychoterapii pokazały. „grzeszne”. w przypadkach fobii. Najbardziej znane i najczęściej stosowane to: psychoanaliza. Nie ingeruje ona w strukturę fizyczną lub chemiczną organizmu. które z różnych powodów nie uzyskują niezbędnej ilości wzmocnień. 3) prognozowania. Psychoterapia daje ludziom cierpiącym: a) nadzieję poprawy. ludowi bioterapeuci (S. że wyżej przedstawione wątki występują niemal we wszystkich odmianach zabiegów tego typy. że nie mogą być sprowadzone do paru formułek wyjaśniających przyczyny ich powstawania. dotyczące danego zaburzenia i tą drogą dochodzi do rozpoznania przyczyny choroby. Psychoterapia jest jednym ze sposobów przeciwdziałania zaburzeniem psychicznym. czyli trafnego rozpoznania istoty zaburzenia. negatywnego obrazu aktualnej rzeczywistości i pesymistycznego spojrzenia na przyszłość.

opracowaną przez F. jest formą pośrednią między terapią a wychowaniem. Jej celem jest pobudzanie rozwoju. Psychoanaliza jest terapią długotrwałą. Boss. ułatwianie samorealizacji. Poznanie świata dokonuje się przez bezpośrednie doświadczenie. Poznanie i kształtowanie swego „bycia”. Jej najbardziej znanymi przedstawicielami są H. powstałych na tym tle. Zmiana świadomości dokonuje się z poszanowaniem integralności i niezawisłości pacjenta. P e r l s a. Egzystencjaliści rozpatrują człowieka jako niepowtarzalny byt w świecie. z pełną akceptacje jego odrębności jako istoty ludzkiej. Nie narzuca mu swoich wizji. E y s e n c k i J. To podkreśla teraźniejszość terapii i jej humanistyczny charakter. silnym lękiem. widząc w nich metodę maskowania siebie . Van Kaam i inni. znaczy bycie w tym samym świecie. żywionych w dzieciństwie wobec rodziców. lecz wspiera to. są wyuczone i wynikają z wadliwego uwarunkowania lub deficytu uczenia. Wersja terapii egzystencjalnej jest bardziej pogłębiona teoretycznie. Do nurtu terapii humanistycznej zalicza się również terapię gestalt.Minkowski. aktualnym uwarunkowaniem myśli i uczuć. by na bodziec wywołujący lęk wytworzyć reakcję spokojną. zajmują się oni teraźniejszością i przyszłością. a jego właściwości mogą być opisane jedynie w języku doznań. May. bez . wynikłych z uszkodzenia struktur mózgu Czytelnik sam potrafi właściwie ocenić. Terapeutów humanistycznych nie interesuje przeszłość klienta. Pomaga świadomie decydować o sobie i wybierać właściwe wartości życia. w jej właściwym zaspokajaniu ma pomagać terapeuta. Ujawnienie tych uczuć pomaga psychoanalitykowi zrozumieć istotę napięć. Jednak współczesne badania rozwoju psychiki podważają podstawowe przesłanki psychoanalizy. Wspomniany już R. Rogersa. zgodnie z przemyślanym wyborem pacjenta. a co sądzić o zabiegach terapeutycznych psychoanalityków w przypadkach zaburzeń psychicznych. Tę orientację terapeutyczną reprezentują L. Zaburzenia neurotyczne. Np. na ogół jednak ujmuje się ją w szerszym kontekście teoretycznym egzystencjalizmu i określa się jako egzystencjalno-humanistyczną. Terapeuta ma za zadanie doprowadzenie klienta (nie pacjenta!) do stanu pełnego rozwoju jego dobrych cech. unikania konfrontacji z własną egzystencją. E. zmieniając stronę fizyczną osoby zmienia się jej świadomość. Terapeuta chcąc pomóc cierpiącemu musi zrozumieć świat pacjenta. gdy na dany bodziec osobnik reaguje np. Głównym ośrodkiem tak uprawianej terapii jest Instytut Gestalt w Cleveland. Terapia humanistyczna. skoncentrowana na osobie C. np. co potencjalnie dobre w jednostce. T e r a p i a b e h a w i o r a l n a jest ukierunkowana na eliminowanie niepożądanych zachowań metodami wypracowanymi w teorii uczenia się. M. Bycie razem stwierdza R. ich zdaniem. Ta całość jest stale w nim obecna i nie ma nic wspólnego z dziecięcymi kompleksami. May. Obiektem oddziaływanie terapeutów tej orientacji jest świadomość. zatem bardzo kosztowną.Binswanger. rzeczową. istniejący tu i teraz. Nieprzystosowanie i różne dysfunkcje psychiczne mają miejsce wtedy. tym samym przyczyniało się do popularności i znaczenia metody. stanowiący nierozłączną całość ze światem. W terapii idzie o to. nauczenie się świadomego wyboru wartości i dobrego współwystępowania w świecie jest potrzebą człowieka.A. Dlatego też terapeuci tego kierunku unikają wyszukanej terminologii fachowej i żargonu poszczególnych szkół psychologicznych.205 psychoanalityka uczuć miłości lub nienawiści. modyfikowana pod wpływem różnorodnych zabiegów i nowych doświadczeń. Korzystanie z niej nobilitowało swego czasu bogate damy amerykańskiego „society”. twardym człowiekiem” – ta wypowiedź pacjenta ilustruje istotę zabiegów gestalt. USA. ”Gdy rozszerzam klatkę piersiową czuję się potężnym. Nowe Ja pacjenta ma wyłaniać się świadomie. W o l p e. T e r a p i a h u m a n i s t y c z n a bywa niekiedy kojarzona jedynie z orientacją maslowowsko-rogersowską.

1972 r . Jest to zgodne z teorią hamowania wzajemnego Wolpego. Warszawa. w: J.J. Ta odmiana psychoterapii jest ukierunkowana na modyfikację sądów o sobie i wydarzeniach. P. Czabała i inni: Podstawowe zaburzenia psychiczne.S. a nawet schizofrenicznych. a własne sukcesy przypisują korzystnym zbiegom okoliczności. 1991 r. niepełnosprawnych. polegająca na ćwiczeniu właściwych schematów interpretacji zdarzeń skutecznie obniża poziom depresji. Zauważono. Bergin (red):Psychoterapia i zmiana zachowania. H. A. Warszawa. 1992 r.Rosenhan. dzieci miały zyskiwać wpisy do notesu za każdy dobry uczynek. ..S. dotyczących pacjenta. Terapia poznawcza. Warszawa. np. Wykorzystuje się w niej zasadę utrwalania zachowania wzmacnianego (nagradzanego). podręcznik akademicki. E. jedzenie. w której nie występuje skuteczny system wzmocnień. tuleniem w ramionach ukochanego. np. Muszyński w procesie wychowania moralnego. którą opuścił mąż. że ona teraz jest nic niewarta.D. reagującym alarmem pod wpływem zawilgocenia.A. wykazał. PWN. wymienialnymi na atrakcyjne dobra. Warszawa. 1990 r. Wyd. niż ludzie zdrowi. Lektura: . to piorun zamiast brontofobii zacznie wzbudzać miłe wspomnienia lub oczekiwania. jest tzw. W Polsce podobne zasady i techniki oddziaływań zastosował w latach 70-tych XX wieku H.A. Kępiński: Psychopatologia nerwic. . Warszawa. w leczeniu alkoholizmu i innych.J. Metoda okazała się skuteczna w zakładach zamkniętych. Również warunkowanie instrumentalne ma zastosowanie w terapii. że wiele problemów zdrowotnych wynika z niewłaściwego myślenia. PZWL. warunkowania awesyjnego. Pusty Obłok. Jeżeli np. relaksacje osłabiają lub eliminują związek danego bodźca z lękiem. Ellis. seks. W iście amerykańskim stylu zastosował O. . I. Houts). . ale zawodna w społeczności otwartej. T e r a p i e p o z n a w c z e.206 silnej emocji negatywnej. Warszawa. Mowrer jedną z form terapii behawioralnej . stosowana wobec dzieci upośledzonych umysłowo. M. PWN. Jakubik: Zaburzenia osobowości. L. Poczynania te zakończyły się kompletnym fiaskiem. Postępują odwrotnie. według którego reakcje antagonistyczne wobec lęku. Po kilkakrotnym skojarzeniu moczenia się z obudzeniem dolegliwość ustępowała. skuteczność tej techniki ocenia się na 75% ( A. E. gospodarka żetonowa. Jankowski: Od psychiatrii biologicznej do humanistycznej. PZWL. Seligman: Psychopatologia. Zasady warunkowania klasycznego wykorzystuje się w technikach odwrażliwiania. . L Garfield. 1997 r. cudowną wycieczką. A. Strelau (red): Psychologia. Jeden z jej twórców. wykazanie zasadności innego myślenia jest jednym z celów tak pojętej terapii.E. np. PIW. C. PTP.K. że żaden mężczyzna już nią się nie zainteresuje itd. W przypadkach enuresis (uporczywe moczenie nocne) układał dziecko do snu na materacu. Nazywa się to przewarunkowaniem lub przeciwwarunkowaniem. sprowadzająca się do nagradzania zachowań pożądanych żetonami. że sobie nie poradzi. Gdańsk. relaksacji. 1994 r. że to już koniec szczęścia. Np. Warszawa. Kratochwil: Psychoterapia. twierdzi. Eliminacja myślenia katastroficznego. . wystąpienie piorunów skojarzy się parokrotnie z czymś przyjemnym. że cierpiący na depresję nie stosują obrony Ja.Cz. Ringel: Nerwica a samozniszczenie. 2000 r. Warszawa. kobieta. 1974 r. GWP. Jedna z technik. . Kepner: Ciało w procesie psychoterapii gestalt. 1975 r. .

Braille’a i innych. Taką spotykamy jedynie u człowieka. rozwiniętych zdań). Rozwój cywilizacji umożliwił wprowadzenie do obiegu społecznego wiele języków s z t u c z n y c h: matematyki. W sytuacjach codziennych w użyciu pozostaje język n a t u r a l n y. odpowiadająca za rozwój gramatyki języka. lecz dojrzewania. N. nie wykształcił języka i systemu komunikacji zbiorowej. wyżej. Dzięki temu język stał się dobrym narzędziem komunikacji międzyosobniczej i środkiem przekazu doświadczeń. Pojawiły się też w języku morfemy określające sekwencje czasowe (teraz. jak tego chciał B. migowego. Doskonalenie form przekazu doprowadziło do wykształcenia zasady relatywności. obiektach i swoim środowisku.). którym posługuje się minimum 100 000 osób. wybitny amerykański znawca problemów języka. wskazywania miejsca położenia pokarmu. sądzi. jedną z nich jest język polski. Innymi słowy porozumiewający się musieli dysponować podobnym zasobem informacji o języku. że zdolności językowe ludzi wykształciły się w drodze ewolucji pod wpływem doboru naturalnego. Np. Najwięcej ludzi (dane z 1991r. C l a r k uwypuklają role porozumiewania się pomiędzy jednostkami i grupami osób. Oprócz tego występują liczne narzecza. potem). Za odrębny język uznaje się taki. Język w tym rozumieniu spełniał ważną rolę instrumentu koordynacji działań zbiorowych. Dzieci szybko opanowują reguły gramatyczne nie w wyniku uczenia się. sygnalizowanie pojawienia się drapieżnika lub nieprzyjaciela itp. niżej). ujednolicenia rozumienia słów prze nadawcę i odbiorcę. S k i n n e r.) posługuje się językiem chińskim (845 milionów). przedtem. że każde dziecko można nauczyć dowolnego języka naturalnego. pozornie zjawisko czysto społeczne. tzn. u niektórych istot także wykształciły się specyficzne mechanizmy orientacji. Jak doszło do ukształtowania wspomnianych narzędzi mowy i języka? We współczesnej lingwistyce dominuje pogląd. C h o m s k i. W świetle biologii wykształcenie się unikatowych organów mowy i języka nie jest czymś nadzwyczajnym. X komunikując Y-kowi: „Zbliża się niedźwiedź” . Istnieje około 5 000 odmian języka naturalnego. który żył na Ziemi przez około 3 miliony lat. prócz mózgowego programu sterowania. To z kolei wymagało wykształcenia umiejętności i zasad porozumiewania się. Inni np. nie sprostał więc wyzwaniu silniejszego odgałęzienia gatunku ludzkiego i wyginął. dialekty. Mowa stanowi jego formę fonetyczną. że w początkowej fazie dominująca rola przypadała funkcji reprezentacyjnej. programowania.. Język. Do posługiwania się językiem. Ludzie posługują się różnymi odmianami języków. przekazując potomstwu cechę dobrego posługiwania się głosem. kierunek ich usytuowania (w lewo. Zwolennicy wyjaśniania ewolucyjnego różnią się rozumieniem szczegółów procesu powstawania języka. Wiemy. np radarowej u nietoperzy czy termicznej u kleszczy. gwary. wypracowania podzielanych podstaw komunikowania się. przy tym uczenie się każdego z nich przechodzi typowe stadia (jednego wyrazu. tzn odpowiednia budowa krtani. w wyniku zaprogramowania genetycznego (w języku psycholingwistyki: przyswajania). następnie angielskim (485 mil. Osobnicy jednej z gałęzi hominidów.) i hiszpańskim (331 mil). Pozwala ona wydawać wielce zróżnicowane dźwięki w szybkim tempie. mianowicie homo sapiens. Reguły gramatyczne i inne kompetencje językowe pojawiają się podobnie jak zachowanie seksualne. że istniej wrodzona struktura w mózgu. Morse’a. odległość (blisko. daleko). prawo od czegoś). Homo erectus. Świadczy to o genetycznym podłożu zdolności językowych. tam. H. „mowy telegraficznej”.formę graficzną. H. jest uwarunkowany biologicznie. pozwalającej określać wzajemne wobec siebie położenie obiektów (tu. hindu (338 mil. zyskali przewagę nad innymi i przyczynili się do ich zagłady. potrzebny jest także aparat wykonawczy. zapis. Jedni są przekonani.207 Rozdział XII Język i komunikacja między ludźmi.

”. nazwane perlokucją (akt perlokucji). gratulacje. prawnicy. szacuje się. Człowiek nie wykształcony posługuje się zasobem około 2 000 słów. Ludzie nie tylko przyswajają słowa istniejącego już leksykonu. to są wszelkiego rodzaju wyrazy postaw: podziękowania. Najbogatszym słownictwem posługują się handlowcy. 3) Zobowiązania (Commissives) dotyczą aktów przyszłych.termin wszedł w obieg języka potocznego. że Piotr pracuje w telewizji?”. m. zbitek słownych nie uporządkowanych zgodnie z regułami składni. podkreślając fakt młodości i braku doświadczeń tej grupy ludzi i tak zostało. Zdaniem Searle’a istniej następujące akty illokucyjne: 1) Stwierdzenia (Assertives) wyrażają one przekonania mówiącego o stanie rzeczy. ustalanie znaczeń słów. odcinek... a ten zwrotnie musi odczytywać intencje nadawcy. że proces ten liczy od 70 do 200 milionów lat. H. I. filozof amerykański. Przyswajają znaczenie poszczególnych słów (semantyka). Nadawca musi uwzględniać właściwości odbiorcy. przeprosiny. a jego znaczenie uściślił J. powstałe ze słów greckich. W drugim przypadku pytający skłania partnera do udzielenia określonej informacji. łacińskich albo z ich łączonej kompozycji (tom w języku gr.” Jeżeli nie zapomnę. słownika umysłowego. w których dokonano wynalazku lub odkrycia bądź jako twory sztuczne. hulaj. W języku polskim do niedawna nie było takich słów jak bulimia. in. kim jest niedźwiedź dla człowieka. otwórz drzwi!” Albo „Czy to prawda. Doskonalenie.pisać. 4) Ekspresje. Skłania do tego rozwój nauki. np. są to próby skłonienia adresata do wykonania określonej czynności. znaczy warstwa. M e a d. inne oddają funkcję przedmiotu. Język w tym ujęciu jest formą aktywności dwu stron: mówiącego i słuchającego. Rozwój języka nie trwa zbyt długo ( w wymiarze procesów ewolucji). tomograf. umiejętność poprawnego pisania. „co znaczy zbliża się”. kultury i techniki. zawodu. Termin „illokucja” wprowadził do obiegu angielski filozof J. Język naturalny jest żywy. ale tworzą też nowe. pragnienie lub intencja mówiącego. dotychczas nie doświadczanych zjawisk lub nie spotykanych obiektów. rysować). dziennikarze. że Y wie. 3) określona całość w postaci sensownego zdania (akt lokucyjny). co należy robić w takiej sytuacji. np. A u s t i n. podlega przemianom. czyli składnie zdań. Czasami zbieg okoliczności przyczynia się do wyłonienia trafnego określenia. S e a r l e. W Polsce po 1989 r zarząd telewizji opanowała grupa 30-latków. wykształcenia. np. np. z wyższym wykształceniem od 6 do 10 tysięcy. 5) zachowania odbiorcy wypowiedzi. np. poznają syntaktykę. Akty illokucyjne oddają właściwości funkcjonalne języka. 2) Dyrektywy. ogólnie określone jako illokucje (akty illokucji). nabywają wiedzy o języku. lub warunkowo. „rower” od firmy Rower. Przebiegał od form prostych do bardziej złożonych. 4) wyrażone życzenie . opanowują sztukę wymowy (fonologia) oraz ortografię. dokonywało się. „Janie. Język spełnia w życiu ludzkim istotne funkcje. a w języku nie było terminu oznaczającego grupy młodych władców. Zasób przyswojonych słów zależy od wieku. dwuletnie używa już około 150 wyrazów. graphein. „Jan poszedł na spacer. Proces ten wynika z potrzeby nazywania (oznaczania) nowych.noga. rolę poszczególnych wyrazów w zdaniu.Inną formą jest propozycja typu” Mogę cię podrzucić samochodem do pracy?”. Wrodzone struktury mózgu ułatwiają przyswojenie reguł gramatycznych.” Jutro pożyczę ci książkę. jednak język jest zjawiskiem wieloaspektowym. Dziecko 15 miesięczne operuje przeciętnie 20 słowami. Nazwy takie pojawiają się jako zapożyczenia z języków krajów. Otóż zgodnie z tym tokiem myślenia na akt mowy składa się: 1) ciąg dźwięków. 2) wypowiedziane słowa. 5) dokonania .”.208 musi być przekonany. w procesie interakcji między ludźmi. życzenia. dynamiczny. opanowanie umiejętności posługiwania się nim wymaga także uczenia się. jak to wykazał G. Ktoś żartobliwie użył określenia „pampersi”. casting.”.Niektóre słowa pospolite wywodzą się z nazwy wytwórcy. i jakie jest przekonanie środowiska. Od najwcześniejszych lat życia ludzie uczą się tzw. Przypuszczalnie najwcześniej pojawiła się forma p r o t o j ę z y k a.

Sprzeczność wyników badań w tym zakresie nie doprowadziła. Istnieją poza językowe formy komunikacji. służą w takiej sytuacji pozbawieniu języka funkcji komunikacyjnej. a ludzie wyróżniają z niej te elementy. wypowiedź policjanta „Aresztuję pana” lub sędziego: „Ogłaszam wyrok sądu. W h o r f a. R o s c h. powstanie języka pisanego poszerzyło zakres kontaktów. do opisu granic poprawności hipotezy Whorfa. Ich zdaniem natura jest kalejdoskopowym strumieniem wrażeń. ale nie postrzega w stylu chińskim objawów zarówno yin jak i yang. które są nazwane w językach. Obraz świata zależy zatem nie od właściwości rzeczywistości. wpływa ona na strukturę społeczną i wiele procesów psychospołecznych. który ją opisuje. jest słowną (symboliczną) reprezentacją świata. co świadczy o sile wpływu . którymi się posługują. Markus i S. Procesy komunikacji mają przemożny wpływ na bogactwo i jakość naszych treści poznawczych. Komunikacja. Kitayama wykazali. Różnorodność istniejących języków legła u podstaw hipotezy relatywizmu językowego. Poza tym języka używa się jako środka zapobiegania procesowi komunikowania. np. H. Dopóki ludzie posługiwali się jedynie językiem mówionym ich kontakty ograniczały się do najbliższych sąsiadów. znających tylko dwa określenia barw. ale nie jest z nią równoznaczny. lub egzaminatora „Bardzo dobry”. bywa nawet i tak. interesach. różne odcienie sympatii.209 (Effectives) charakteryzują wykonaną czynność. przestrzeń i czas przestały być czynnikami utrudniającymi komunikowanie się interpersonalne. opracowanej przez E. jak dotychczas. że emocje są różnie opisywane w języku japońskim i angielskim. To podważa hipotezę relatywizmu językowego. sądach. internetu i opracowanie języka programistów doprowadziło do komunikacji globalnej. Jednak stwierdzenie. lodu i zimna-wszystko to określają jednym terminem. np. prowadzone wśród mieszkańców Nowej Gwinei. typu samozadowolenie. jest fenomenem o szerszym zakresie. Niekiedy ludzie porozumiewają się wspaniale wyczuwając wymowę sytuacji. umożliwiło przekaz informacji z pokolenia na pokolenie. lecz od języka. 6) Werdykty (Verdictives). podany przez Whorfa. dotyczy bogactwa określeń śniegu. W pierwszym istnieje więcej przymiotników wyróżniających emocje interpersonalne. „Niedostateczny”(ref. że postrzegają oni odcienie barw podobnie jak Amerykanie. Klasyczny przykład. W. Machu Picchu. myślenie współczesnych ludzi kształtuje się głównie pod wpływem przekazów komunikacji masowej. Idolami młodzieży stają się osoby pokazujące się w telewizji. Liczne wypowiedzi. poprawne językowo. Jednak w innych badaniach nie uzyskano tak jednoznacznego rezultatu (P. albo urzędnika USC „Nadaję ci imię Jan”.”. Europejczyk rozumie zasadę ich wyróżnienia. wykazały. W przeciwieństwie do nich Indianie meksykańscy nie rozróżniają śniegu. za H. I tak Chińczyk dostrzega w świecie działanie dwu przeciwstawnych sił y i n i y a n g. Clark) Język jest skarbnicą wiedzy. środki masowej komunikacji umożliwiają bez opuszczania domu obejrzenie np. że opisy słowne nie oddają istoty doznawanych odczuć. K o m u n i k a c j a s p o ł e c z n a. Język naturalny jest jednym ze środków komunikacji społecznej. K e m p t o n). Wynalezienie komputera. K a y. że język określa sposób widzenia świata jest przesadne. Komunikacja między ludźmi jest jednym z podstawowych procesów społecznych. natomiast w angielskim występuje bardziej liczny zestaw określeń emocji dotyczących podmiotu. H. Ten sam rodzaj wpływu komunikacyjnego modeluje zachowania ludzi. występującego w języku Eskimosów. Nie są to rzadkie przypadki w dyplomacji. wypowiedź sędziego piłkarskiego „Spalony!”. S a p i r a i B. duma. Język jawi się wówczas jako nieadekwatne narzędzie komunikacji. chociaż niekiedy błędnie utożsamiana z zachowaniami językowymi. Badania E. Hipoteza ta znalazła częściowe potwierdzenie w innych badaniach.

koło literatów jak i urządzenie techniczne. co świadczy o zawiłościach tak rozumianej komunikacji i o stopniu trudności w jej badaniu. Po modyfikacji i uproszczeniu przedstawia się on następująco: n a d a w c a ~ k o d~ k o m u n i k a t ~ o d b i o r c a. głównie wywodzących się z warstw wyższych. bardzo inteligentne jednostki wywodzące się z warstw niższych. przychodząc do szkoły z utrwalonym nawykiem posługiwania się kodem ograniczonym. celem którego jest uzgodnienie. o niewielkiej liczbie wariantów znaczeniowych. Bajt to 1 000 bitów. posługując się wierszem albo obrazem nie przekazują informacji. To proces operowania niewymiernymi ilościowo symbolami. Obowiązuje on też w szkołach publicznych. M i l l e r a. w procesie przekazu może być dawkowana i określana ilościowo. Niekiedy pokrywają się one dokładnie z intencjami twórcy. . Dużą popularność zyskał przejrzysty model cybernetyczny. jeden bit równa się redukcji niepewności o ½. Są to: 1) komunikacja werbalna. nastrojów i myśli. opracowany przez G. wystarczający do porozumienia się w sytuacjach codziennego życia jest powszechnie używany w rodzinach warstw niższych. K o d z pozoru jest zjawiskiem prostym. Możemy kodować przekaz w określonym języku naturalnym lub sztucznym. Kod rozwinięty. B e r s t e i n a. Przekazywana informacja jest określana w jednostkach wymiernych. wykorzystująca walory słowa. posługująca się wskaźnikami wokalnymi. A kontrola procesu i treści komunikacji zapewnia sprawowanie władzy nad odbiorcami komunikatów. Dodatkowego znaczenia problemowi kodu dodały prace B. operująca układami ciała i 3) komunikacja pozawerbalna. sytuacyjny. o wysokiej kulturze i tylko nieliczne. co jest równoznaczne z utratą szans na awans społeczny. one określają cele zabiegów komunikacyjnych i ich społeczną wartość. że język naturalny. Znany jest kod urzędowy. o czym w następnej partii rozdziału. nie rozumieją przekazów formułowanych w kodzie rozwiniętym i w następstwie tego nie radzą z nauką szkolną. współbrzmienie doznań nadawcy i odbiorcy komunikatu. ukazuje on przepływ informacji ze źródła do odbiorcy i zawiera 5 elementów. Właściwości nadawcy w znacznym stopniu wpływają na skuteczność przekazów informacji. ale tylko z pozoru. w efekcie tego procesu występuje „zysk poznawczy” recipienta.. konkretny i abstrakcyjny i inne. W pierwszym rozumieniu traktuje się komunikację jako szereg aktów przekazu informacji. 2) niewerbalna. ale umożliwiający przekazanie nieograniczonej ilości znaczeń pozostaje w użyciu obiegowym ludzi wykształconych. Do pełnienia tej roli niezbędne są pewne środki i umiejętności operowania nośnikami przekazu. Jednostki informacji wskazują poziom redukcji niepewności. Powiada się. dosłowny (wprost). Poeta lub malarz. ironiczny. Dzieci z rodzin robotniczych. W drugim rozumieniu komunikacja to złożony proces wymiany znaczeń. polski może być użyty w kilku lub kilkunastu kodach. aluzyjny. K o m u n i k a c j a w e r b a l n a. emocjonalny. Koło się zamyka: dostęp do kultury i procesu jej tworzenia będą nadal miały osoby z kręgu rodzin uprzywilejowanych. rzeczowy. N a d a w c ą może być zarówno konkretna osoba. Badający przedstawiane zjawisko wypracowali wiele modeli opisujących strukturę i przebieg komunikacji. jednak sprawę komplikuje to. Kod ograniczony. bitach lub bajtach. Komunikacja w życiu społecznym występuje w trzech odmianach. lecz wzbudzają określone przeżycia psychiczne. np. że polega ona na przepływie informacji od źródła do odbiorcy. Niezmiernie istotnym czynnikiem są intencje nadawcy. który wyróżnił kod rozwinięty i ograniczony oraz powiązał to rozróżnienie z procesem odtwarzania kultury. We współczesnej literaturze specjalistycznej najczęściej występują dwa rozumienia komunikacji społecznej. niekiedy są rozbieżne lub przeciwne. wzbudzania odczuć. określona grupa społeczna. np.210 komunikacji na zachowanie. trudny do opanowania.

że komunikat nie jest jedynie środkiem transmisji informacji. Jeżeli tak się stanie. interakcji bezpośredniej. postawa ciała. G. R o k e a c h a zamkniętego stanu umysłu. U wielu adresatów występują. Z niego wynikają uprawnienia. drugi prezentuje nadawcę. Tak w zarysie przedstawia normalny akt komunikacyjny. lub przynajmniej kompromisową definicje sytuacji. G o f f m a n. podobnie jak nadawca. „ustawia” bowiem w określony sposób na szczeblach hierarchii społecznej nadawców i odbiorców. Występują wtedy s z u m y k o m u n i k a c y j n e. O d b i o r c a komunikatu. sądzi. czyli składnik sprawozdawczy. przybierające .211 Komunikat. Jednak często mamy do czynienia z zakłóceniami w komunikacji. nadawca osiągnie swój cel. lecz zawiera w sobie treści dynamizujące życie społeczne. zakreśla ramy interakcji pomiędzy nadawcą i odbiorcą (ami). rodzice. niestety. określane zgodnie z panującym w danym społeczeństwie systemem normatywnym. Służą do tego celu środki pozawerbalne typu ton i styl wypowiedzi. pierwotnie pominięty przez Millera. zwolennik funkcjonalnej koncepcji Goffmana. jeżeli odrzuci rozpocznie się walka o korzystną dla każdej ze stron definicję sytuacji. W szeregu sytuacji ludzie prezentują się jako uprawnieni do tego w odpowiedni sposób. B a t e s o n. Osobnik upośledzony umysłowo lub niewykształcony nie dysponuje takowymi i nie może odbierać komunikatów o skomplikowanej treści. Znacznie bardziej skomplikowane są komunikaty dotyczące osób i stosunków interpersonalnych. odbiorca musi chcieć je rozpoznać i przyjąć postawę gotowości przyjęcia komunikatu. Nadawca przesyłając komunikat wykonuje zatem dwie czynności jednocześnie: przekazuje informację rzeczową oraz określa swoją wizję więzi z odbiorcą. wyraz nastawienia nadawczy wobec rozmówcy lub sugestię istnienia lub wytworzenia określonej relacji między nimi. nie zawsze zgodnie z ich wyobrażeniami o sobie samych. do wydawania poleceń przełożeni. różnorodne blokady dopływu informacji. nauczyciele. F r e u d) przed informacjami podważającymi zasadność ich wizji świata (konserwatyści) lub świadczącymi niekorzystnie o ich osobie (wielu z nas). Jego analiza dotyczyła sytuacji fece to face. dostarcza (gives off). Reprezentacja podlega weryfikacji z punktu widzenia prawdy lub fałszu i pokrywa się znaczeniowo z „raportem”. Musi on dysponować sprawnymi środkami odbioru przekazu i umiejętnościami dysponowania nimi. o korzystną dla stron. subtelnego lub implikacyjnego. Nadawca kontaktując się z innymi i tworząc odpowiedni komunikat p r z e k a z u j e (gives) informację i jej u d z i e l a. Ta prezentacja definiuje sytuację. a w konsekwencji bronią się przed przyjęciem każdej. gestykulacja i inne. Powyższe sformułowania dowodzą. Zgodnie z tą wizją rozmowy ludzkie i dyskusje są stałymi próbami zmieniania definicji sytuacji tak. zawiera treści przekazywane odbiorcy. Natomiast to. Niektórzy stosują mechanizmy obronne (A. że terminy zaproponowane przez Batesona nie oddają istoty rzeczy w sytuacji komunikatu aluzyjnego. Jeżeli Jan mówi Pawłowi: „ Ten papier jest zadrukowany”. określający stan rzeczywisty oraz ustosunkowanie (command). K. Również motywacja do odbioru przekazywanych treści odgrywa znaczącą rolę. Jeżeli odbiorca ją zaakceptuje. odgrywa aktywną role w procesie komunikowania. lecz uzasadnieniu. by świadczyła ona o walorach rozmówcy. Do zasiłku zyskują uprawnienia bezrobotni. określa stan rzeczy.Oba te elementy pełnią swoiste funkcje. Jego zdaniem właściwymi określeniami byłyby reprezentacja i prezentacja (przedstawienie się). D a n c i g e r. Są to ludzie według M. Z innego punktu widzenie potraktował problem komunikatu E. to przekaz ten jest prostą informacją o nałożeniu farby o kształtach liter na papier. dotychczas nieznanej informacji. to dochodzi do sporów o sformułowania. zatracają zdolność samodzielnego myślenia i oceniania. Pierwszy jest nośnikiem informacji w tradycyjnym rozumieniu. analizując przekazy tego typu. co określa się jako „prezentacja” nie podlega weryfikacji. raport). Ulegają one wpływom jakiegoś autorytetu. wyróżnił w nich treść (content.

W a l s t e r. dotyczących przekazu komunikacyjnego. Polskiemu Radiu ufa. lecz jej powtórzeń. lecz gdy zaczyna zachęcać do wzmocnienie organów sprawiedliwości. Co zatem decyduje o skuteczności przekazu komunikacyjnego? Przede wszystkim w i a r y – g o d n o ś ć źródła informacji. że wiarygodność jest wnikliwie kontrolowana przez odbiorców i jeżeli osoba. A b r a h a m s ukazali złożoność tego zjawiska. który zachęca do zwiększenia bezpieczeństwa w miejscach publicznych jest wiarygodny. należą do nich posługiwanie się tytułami. I odwrotnie. zawierającej niezmienioną treść. kryminalista. chociaż warunkują ją właściwości wszystkich elementów ciągu komunikacyjnego.). Ale staje się takim. religijne. który mówi o potrzebie bardziej humanitarnego traktowania przestępców nie jest wiarygodny. jak to pokazują sondaże. E. W niektórych regionach Polski redundancja utrwaliła się w obyczaju trzykrotnego powtarzania uzgodnienia. szybko traci zaufanie adresatów. w którym dokonuje się akt komunikacji. Cechę skuteczności przypisujemy aktom komunikacyjnym jako całości. tym skuteczniejszy przekaz. nastawienie życzeniowe itp. wikarego czy magistra-asystenta. im wyższy. Komunikacja nabiera znaczenia tylko wtedy. H. . społeczne. taką kiedyś była BBC. jeżeli argumentuje na rzecz wzmożonej ochrony dzieci przed przestępcami. podnosząca poziom skuteczności może być przypisana równie sensownie twórcy albo wytworowi (komunikatowi). dwustronność argumentacji (podanie argumentów za i przeciw jakiejś tezie). kardynała. Wiarygodność ma szczególne znaczenie dla tych odbiorców. interpretuje treść komunikatu dokładnie tak. ale skutecznie wpływają na przyswajanie komunikatu (D. Większe zaufanie budzą wypowiedzi generała. Wiele ludzi odczuwa trudności percepcyjne w przypadku dłuższych komunikatów. Specyficzną. tym bardziej (w założeniu) wiarygodny. którzy z różnych względów nie poznali i nie żywią zamiaru poznania argumentów rzeczowych. S c h u m a n). około 65% słuchaczy. W przekazie informacji mamy również do czynienia z nadmiarem. Zaufanie rzadko występuje w izolacji od kontekstu. nawet bardzo wiarygodna przekazuje komunikat korzystny dla siebie. w gruncie rzeczy formalną determinantą skuteczności komunikatu jest r e d u nd a n c j a. Zazwyczaj są to powtórzenia w nieco zmienionej wersji słownej. E. Logiczność. Wiarygodne mogą być instytucje. Z tego też względu komunikaty zakończone zwięzłą pointą są bardziej skuteczne od tych. A r o n s o n i D. Jednak oddzielne walory elementów nie zapewniają skuteczności przekazu jako całości. W języku łacińskim redundantia znaczy nadmiar. jasność. obietnicy itp. Można przypuszczać. K o m p e t e n c j e nadawcy i częściowo odbiorcy pozostają wprost proporcjonalne do skuteczności przekazu komunikacyjnego. Istnieje szereg metod podnoszenia wiarygodności. gdy jest s k u t e c z n a. ale nie informacji. Pierwsze są uwarunkowane stanem organizmu nadawcy lub odbiorcy (choroba. zbytek a także powódź. że doświadczenie ludu wyraża zbiorowe przekonanie o nikłej trwałości ludzkiej pamięci. które nie są kończone zwięzłym zamknięciem. profesora niż odpowiednio kaprala. W skrajnych przypadkach szumy mogą nie tylko utrudnić ale i uniemożliwić komunikacje między stronami. roztargnienie. Przy wyciszonych innych czynnikach ujawnia się prawidłowość: im wyższe kompetencje. Duży stopień wiarygodności zyskują autorytety moralne. gdyż po czwartym powtórzeniu występuje efekt znużenia i redundancja przestaje podnosić efektywność przekazu. I jest to właściwe rozwiązanie. Okazuje się. dopiero ich łączny wpływ decyduje o skuteczności lub jej niedostatku. Prokurator np. przejrzystość komunikatu. wysoka lub niska temperatura. przemęczenie. zgodnie z jego intencją. gdy odbiorca rozumie..212 postać szumów wewnętrznych lub zewnętrznych. Spełnia ona ten warunek wtedy. jak nadawca. Kilka innych czynników wpływających na poziom skuteczności komunikacyjnej można przypisać zarówno nadawcy jak i komunikatowi. drugie niejasnością komunikatu lub stanem otoczenia (hałas. prośby. konkurencyjne przekazy i inne). traci zaufanie.

Treść tych wypowiedzi nie odgrywa istotnej roli (może być to banalna wzmianka o pogodzie). Artysta. warunkach podróżowania po drogach Polski i innych. lecz wolne od dodatku informacyjnego. koordynowanie ich aktywności. że jednostka przeżywa dane stan emocjonalny w określonym stopniu intensywności. Środki masowego przekazu każdego dnia informują odbiorców o decyzjach rządu. Ich wszystkich łączy pragnienie wzruszeń. sekwencji czasowej poczynań zbiorowych i szereg innych. 5) f u n k c j a f a t y c z n a ma charakter czysto społeczny. są niekiedy ciekawi świata. co wcale nie musi (aczkolwiek może) świadczyć o tym. iż pragnie się podtrzymywać znajomość. Pierwszą stanowią empiryczne badania przepływu i skuteczności komunikatów. współżycia z ludźmi. podejmują ryzykowne działania lub biernie obserwują igranie z niebezpieczeństwem innych. podniecenie czy przygnębienie. obejmują one wiele tradycyjnych kwestii. Oprócz tego informacja na poziomie jednostkowym służy zaspakajaniu ciekawości ludzi. niekiedy lekceważona jako pustosłowie. przeżywanych jednostkowo lub grupowo. zazwyczaj jednak sprowadzająca się do prostych komunikatów typu: „Padaj młotek!” lub „Bądź dobry. może „na chłodno” skomponować dzieło np. Brak takiego sygnału budzi pytanie: ”Co się stało? Obraził się za coś czy co?”. Wytwory poetów. przytrzymaj parasol!”. jest jedną z ważnych umiejętności społecznych. 3) f u n k c j a i m p r e s y j n a komunikacji służy zaspakajaniu ludzkiej potrzeby wzruszenia niecodziennych doznań. że dane osoby przeżywają radość. ważny jest jedynie sygnał. 4)funkcja pragmatyczna. wydarzeniach lokalnych. będzie więc to informowanie o celu działania wielkich grup ludzkich. służy nawiązywaniu lub podtrzymywaniu więzi społecznej. znając działanie środków wyrazu. pragną wzmożonego wydzielania adrenaliny. Ludzie pragną informacji o swoich bliskich przebywających poza domem. istota której sprowadza się do uzewnętrznienia stanów psychicznych. wzruszające. działaniach ludzi i przypadkowych zdarzeniach. pojawiających się aktualnie w nowej postaci. wieczory muzyczne lub spektakle teatralne.213 F u n k c j e k o m u n i k a c j i to kolejny aspekt tego zjawiska. Prowadzi się je przyjmując perspektywę . Płyną one w dwu kierunkach. cenach walut. Współczesne badania problemów komunikacji dotyczą dwu grup zagadnień. że dostrzega się osobę. jest to komunikacja dwukierunkowa. jednocześnie przekazują informację o tym. malarzy mogą być wysoce ekspresyjne. podziału kompetencji działających. Niektórzy ludzie poszukują silnych wrażeń. muzyków. smutek. Przechodząc obok znajomego ludzie odczuwają potrzebę pozdrowienia albo wypowiedzenia paru słów. przeżycia ekscytujących doznań. Na poziomie zainteresowań psychologii społecznej będą to funkcje dotyczące jednostek i małych grup. Wśród nich mamy: 1) f u n k c j ę i n f o r m a c y j n ą służącą przekazywaniu wiedzy o świecie. niekiedy utożsamiana z batesonowskim „command”. 2) f u n k c j ę e k s p r e s y j n ą. Wyrazy ekspresji. Występuje wtedy zjawisko s p r z ę ż e n i a z w r o t n e g o. co znaczy. postanowień administracyjnych. słowne i niewerbalne. stają się podstawą określonej działalności jednostek. Bardziej subtelni udają się na spotkania poetyckie. z góry do dołu i z dołu go góry. z reguły intensywnych. Informacje te. czyli odczuwają potrzebę wiedzy ogólnej. Zdolność i umiejętność komunikowania fatycznego. przeciwdziała deprywacji poznawczej. Na poziomie ogólnospołecznym komunikacja ściśle się wiąże z działaniem. Dzięki niej wiemy. korygująca przekaz wyjściowy. że autor tworząc doznawał wzruszenia. Ludzie realizując z oddaniem komunikację fatyczną zyskują życzliwość adresatów komunikatu i zjednują przyjaciół. W niektórych przypadkach jest to informacja zwrotna. ułatwiających wykonanie prostych czynności życiowych. podobnie jak na poziomie ogólnospołecznym. sąsiadach.

zdaniem Halla.. w tym językowego.214 makro. której przekroczenie bez zgody zainteresowanego jest traktowane jako przykra ingerencja z zewnątrz. W życiu dorosłych doznania taktylne także są nośnikiem bogatych treści emocjonalnych. Świat poznawany dotykowo. intelektu. Jeden z pionierów badań proksemicznych E. Doznania dotykowe stanowią podłoże pierwszych przeżyć emocjonalnych. P i e r w – s z ą z nich stanowi dystans intymny. wystrój wnętrz. np. Osoby pozostające w tej relacji przestrzennej wykorzystują intensywnie doznania dotykowe i węchowe. usta i zęby wydają się niepomiernie duże. kierowane do określonej grupy osób. miłości. emocjonalne. usytuowania osobników względem siebie oraz odległości i dystansu między nimi. Przy wąskim rozumieniu do środków komunikacji niewerbalnej zalicza się operowanie przestrzenią (proksemika). reklamowe charakteryzują się precyzyjnie dobranym do potrzeb przekazu językiem i stylem komunikatu. I odwrotnie. Osoby dorosłe unikają prezentacji swojej osoby w dystansie intymnym. T. Patrząc z odległości 15-20 cm. w interakcjach typu face to face. każdy silniejszy dźwięk jest obierany jako rażący. mocno powiązane z kontekstem sytuacyjnym. Komunikaty pośrednie jak np.gestykulację. niezależny od zróżnicowania kulturowego. natomiast spontaniczne tyrady bezpośrednie są formalne chaotyczne. Wyczuwalne ciepło ciała wzmacnia siłę doznań emocjonalnych. Szept i krótkie frazy wyczerpują komunikacje słowną w takim układzie. że bliskość fizyczna pomiędzy osobnikami jest wyrazem bliskości psychicznej: zaufania. jakby przeciwstawną „mowie ducha”. studiuje nośność komunikacyjną tytułowych haseł prasowych lub mikro jak w przypadku poznawania roli zwrotów używanych w listach. Bardeen). godny zaufania (P. ułatwia przełamywanie barier. że granice człowieka nie pokrywają się z powierzchnią jego skóry i że otacza go przestrzeń osobista. niechęć i nienawiść wzajemna odzwierciedla się przez zwiększony dystans między. ludzie dokładnie widzą zmarszczki i pory skóry. współgra z doznaniami dotykowymi w tworzeniu atmosfery ciepła psychicznego i poczucia bezpieczeństwa. tym bliższy dystans zachowują oni między sobą. dokuczliwy. uczesania i inne. Jedynie ciepły stosunek emocjonalny do osoby nie pozwala widzieć tych „ułomności” twarzy. czyli nauka o komunikacyjnym operowaniu przestrzenią ukazuje rolę w tym procesie osobistej przestrzeni człowieka. ściślej powiązaną z biologiczną naturą człowieka. co dobrze widać poprzez pryzmat rytualnych powitań i tańca towarzyskiego. Drugą konstytuują dociekania roli i różnic komunikacji pośredniej i bezpośredniej. cztery odmiany dystansu. upodobań artystycznych). W dystansie intymnym ludzie posługują się ściszonym głosem. ograniczają i modyfikują doznania wzrokowe w następstwie zbliżenia widzianego obiektu. Do środków komunikacji niewerbalnej wiele odmiennych jakościowo czynników. z tego też powodu bywa nazywaną „mową ciała”. H a l l stwierdza. Wykazano także . Dotyk jest pierwszym zmysłem kontaktu ze światem zewnętrznym dziecka. Im bliższe relacje psychiczne między jednostkami. są intencjonalne. K o m u n i k a c j a n i e w e r b a l n a jest ewolucyjnie starszą siostrą komunikacji werbalnej. z wyłączeniem innych zmysłów jawi się jako bardziej ciepły. sposób ubierania. przyjaźni. W kontaktach między ludźmi występują. P r o k s e m i k a. W znacznym stopniu stanowi ona element komunikacyjny wspólnoty ludzkiej. od doboru mebli poczynając na dekoracji ścian kończąc. Przy szerokim jej rozumieniu zalicza się do nich architekturę ( wyraz potęgi władzy. naczynia krwionośne oka.Kontakt dotykowy stwarza atmosferę bliskości. kinezję (operowanie ruchem) i mimikę. a . a nos. ułatwiający porozumienia w sytuacjach niedostatku umiejętności językowych.

wynikającej ze statusu społecznego. rywalizacja. Naruszenie granicy dystansu personalnego. Przyjaciel początkowo zaczął się wiercić. machlojki. S o m m e r wykazał. byłoby to odebrane jako lekceważenie godności osób i symboli. Wielkie znaczenie społeczne ma różnicowanie prawy-lewy. Interesujący pod tym względem jest „eksperyment” J. bo odczuł naruszenie granicy jego dystansu personalnego. przełożony i podwładny. trzecie po prawej oddalone o jedno pole. przywódców państwowych. np. znaków religijnych. Wystarczy przypomnieć określenie „lewe zarobki”. to dystans społeczny. lewy. analogiczne po lewej i tak ciągnie się przeplatane wartościowanie społeczno-przestrzenne.zło. czwarte.. portretów wybitnych postaci nigdy nie wiesza się na dolnych płaszczyznach ścian. szlachetność. Dystans publiczny jest c z w a r t ą odmianą. wykorzystywaną do eksponowania osób znaczących w danym społeczeństwie. Prawy symbolizuje dobroć. Klasycznym przykładem dystansu społecznego jest regulaminowa odległość żołnierza meldującego się przełożonemu. kolejne leży przy nim po lewej stronie. VIPów ustawia się na trybunach lub sadowi za stołami prezydialnymi uwzględniając dwa kryteria: bliskości i umiejscowienia wobec gospodarza. w kawiarni. jest niemal zawsze odbierane jako zachowanie niewłaściwe i wyzwala zachowanie obronne.. np. Ich usadowienie przy stole przedstawia niżej zamieszczony schemat. Miejsce po prawicy uznaje się za bardziej zaszczytne. F a s t a. atakowany i atakujący w określonej sprawie. przy nr 3 zmaganie się. podobnie jak intymnego. „ Wysoko umieszczony” w języku proksemiki jest równoznaczny z „wysoko ceniony”. stanowiska. Tak sadowią się wobec siebie klient i adwokat. który siedząc z przyjacielem w knajpce przy małym stoliku. poruszać w końcu odsunął papierosy na połowę stołu Fasta. Zachował się tak. Wynosi ona 3 metry.215 jednocześnie spełnia funkcję wskaźnika zewnętrznej granicy dystansu intymnego. Układy tego typu informują o relacjach między konkretnymi jednostkami. W pomieszczeniach zamkniętych wynosi on około 15 m. w pewnym momencie położył paczkę papierosów na partnerskiej połówce stołu. tak typowa dla studentów w sytuacjach przedegzaminacyjnych. utrzymywany dla podkreślenia ważności osoby. Zasady te są opisane w kodeksie dyplomatycznym. . T r z e c i a odmiana. okazując w ten sposób szacunek i poważanie im należny. że p r z e s t r z e n n e o r i e n t a c j e ludzi wobec siebie zależą od właściwości lub charakteru wykonywanych czynności. Ten wskaźnik wielkości jest typowym wytworem kulturowym. Najbardziej zaszczytnym jest miejsce przy gospodarzu po prawej jego stronie. ludy południowe skracają go. przy drugim współpraca. Przy stoliku nr 1 ma miejsce konwersacja np. wynoszący zgodnie z naszymi kulturowymi standardami 75-130 cm. zmienia się w zależności od typu kultury. neutralny emocjonalnie. D r u g ą odmianą jest dystans personalny. krętactwo. W kontaktach międzynarodowych dochodzi na tym tle do zabawnych nieporozumień i zachowań. niekiedy bardzo wyraźnie. R. Rewersyjnie „dół” jest znakiem upadku (X dołował poniżej krechy!) i określeniem obiektów i stanów niskiej wartości. utrzymują między sobą większy dystans personalny. przestrzega się ich skrupulatnie w praktyce dyplomatycznej i na zwykłych przyjęciach w domach „wyższych sfer”. prawość. tzn. W jednostkach wymiernych rozciąga się on plus minus od 0 do 40 cm. oddalanie. symboli narodowych. cofanie się. w otwartych około 30 m. niż po lewej stronie. taki jaki utrzymują między sobą nieznajomi. bohaterów wielkich wydarzeń itp. Osoby takie umieszcza się na podwyższeniu. Anglosasi np. szacunku i innych.

zmniejszają napięcia różnych partii mięśni. mimo woli i ich treść pozostaje wykonawcy nieczytelną. w okolicach brzucha. skrzyżowanie. napina mięśnie i rodzi poczucie niepewności. Byłoby to jednak niezgodne z duchem języka. a nawet tułowiem. pozostańmy zatem przy zgrabnym zwrocie „mowa rąk”. Pojawiają się one spontanicznie. Wskaźnikami postury są wyprostowanie. a ich elementy pozwalają tworzyć liczne kombinacje umieszczenia ciała w przestrzeni. G e s t y i g e s t y k u l a c j a. Postawy i postury danej osoby informują postrzegającego o jej otwarciu na innych lub zamknięciu.216 Nr 1 X Y Nr 2 x y Nr 3 X Y Orientacją dobrze znaną z życia codziennego jest ustawienie się lub odwrócenie się do kogoś tyłem. palców. Postawy ciała wpływają na właściwości psychiki człowieka i jednocześnie są wyrazem stanów psychicznych. O związku postaw ciała i stanów psychiki mówią też figurki kreskowe Sarbina i Hardycka ( str. Skulenie się. tzn. Postury otwarte świadczą o dynamizmie i swobodnej ekspresji jednostki wolnej od lęków społecznych i napięć. Te ostatnie wyrażają ukrywane stany emocji lub myśli. Postury i postawy są wyuczonym sposobem odpowiadania na stymulacje środowiskową. rąk i ramion lub ogólnie: „kończyn górnych”. 131). do tyłu. P o s t u r y i p o s t a w y c i a ł a pokazują to w jaki sposób człowiek chodzi. Aby uniknąć tak niemiłej sytuacji już kilku ludzi. opuszczenie albo uniesienie rąk. utrzymywania środka ciężkości ciała nisko. dążeniach ekspansywnych. nastawione obronnie wobec innych. Pochylenie do przodu. tworzy koło.świadczy o zbytniej pewności siebie (najczęściej zawodnej). założenie nogi na nogę i inne. towarzyszący wypowiedzi „Nie szkodzi!” może być nieświadomym wyrazem klapsa wymierzonego sprawcy. To daje poczucie pewności i sprzyja postawie asertywnej. że niektóre gesty wykonujemy głową. S c h e f l e n a istnieje około 30 postur. które powodują rozluźnienie. arogancji. E. wychylenie tułowia do przodu lub tyłu. Postawy takie prezentują osoby nieufne. Ludzi poddanych systemowi zastraszania w byłym ZSSR rozpozna każdy. stoi i siedzi. Gesty mogą być wykonane świadomie i nieświadomie. dlatego też określenie „mowa rąk” lub „język rąk” bywa utożsamiana z „gestykulacja”. Szeroko otwarte ramiona na powitanie gościa informują o gotowości do kontaktów z przybyszem. Zdaniem A. ukłony i nogami (wielorakie krzyżowanie nóg-sygnały zamknięcia lub obrony). . założenie nogi na nogę i skrzyżowanie rąk jest czytelnym komunikatem o treści „Zostawcie mnie w spokoju!”. jakim ona była poddana. Jednak pamiętajmy. napięte emocjonalnie. niechęci do nawiązania kontaktu. dlatego też bywają niewerbalnym przekazem informacyjnym o regionalnym pochodzeniu osoby i wpływach wychowawczych. Wymowa takiej orientacji jest jednoznaczna: lekceważę cię. Pożądanymi postawami są takie. W japońskiej sztuce h a r a zaleca się stanie mocno na ziemi. jeden z bardziej popularnych i lubianych układów komunikacyjnych. Większość gestów wykonują ludzie rękoma. nawet nie znający elementarnych prawd psychologii. wyróżnia je charakterystyczny chód i postawa. np. Poprawnie powinniśmy mówić o gestach dłoni. Gest klaśnięcia w dłonie po usłyszeniu „Przepraszam za potrącenie!”. rozmawiających ze sobą. W Polsce łatwo rozpoznajemy osoby pochodzące z Podhala.

są zamaszyste. mówca. B u r g o o n traktuje gesty jako sygnały potrzeb i klasyfikuje je według potrzeb występujących na co dzień. uniesiona ręka i dłoń skierowana do nadchodzącego lub nadjeżdżającego. Istnieją tzw. nie wyrażające żadnych emocji. wojny. afiliacji. czyli formy komunikacji niewerbalnej interpretującej gest jako formy ruchu. Nie okazał się on jednak tak użyteczny. Ich charakterystyka wymaga sensownego pogrupowania. Klasyfikacja ta więcej mówi o typach ludzi i ich sposobach gestykulacji niż o właściwościach gestów. podskakiwanie jako wyraz radości. któremu napisano tekst. e) adaptatory. „przysobne”. Ekman i W. obejmowania. skinienie głową jako zastępujące użycie słowa „tak”. według autorki. najczęściej całej ręki. K. bezradne rozłożenie rąk. Maja ona za zadanie przystosowanie sytuacji do oczekiwań jednostki. znanych w kulturze europejskiej. Są to gesty sympatii. Wyodrębnili oni: a) emblematy. jak oczekiwano. gesty puste. 3) adaptatory społeczne. Ten sam postulat odnosi się do związku gestów i stanów psychicznych. gesty poklepywania. pomagające przygotować siebie do zachowania w skomplikowanej sytuacji.2) adaptatory przedmiotowe. Ch. takie jak obracanie długopisu.L. Bardziej rozwiniętą klasyfikację. wywołujące silne przeżycie wywołuje gwałtowne poruszenie. E i s l e r-M e r t z proponuje wydzielić cztery grupy klasy gestów.217 P. z rozmachem. osłaniające wnętrze. Niemniej ruch jest ważnym składnikiem komunikatów niewerbalnych. c) regulatory. np. ”mową” zaznaczający swą obecność wśród innych. Friesen. Są to pocieranie czoła. nagły ruch . Znany jest gest wędkarza. b) ilustratory. np. Gesty choleryków. oszczędne i powściągliwe. klasyfikacji. zimna stanowią liczną grupę i odgrywają. melancholika. być parodią takich odczuć. groźby. powstrzymujące przemieszczanie. Występują one u ludzi pozbawionych wszelkich motywacji w danej sytuacji. sangwinika bardziej stonowane. układanie zapałek. autorzy wyróżnili trzy ich odmiany: 1) jaźni. d) wskaźniki emocji. przeprowadzoną na podstawie kryterium funkcji. „R u c h j e s t p r z e k a z e m” to hasło zwolenników kinezji. np. np. wyrazu dominacji. ukazujący wielkość złowionej ryby (Taaaaka ryba!). robienie ludzików z papieru i inne. głaskanie po brodzie. gesty-sygnały głodu. flegmatyka. np. skrócić czas samotności. pragnienia. np. np. Prawdopodobieństwo poprawnego ich odczytania nasila się przy interpretacji całościowej mowy ciała. Gesty nie są izolowanymi komunikatami. wiążą się z ruchem stawów i palców.B i r d w h i s t e l opracował nawet słownik ruchów (kinów). czyli ruchowe znaki przekazywanych treści w akcie komunikacyjnym. zaproponowali P. R. zainteresowania. wykonywane na wysokości klatki piersiowej. pobudzenia seksualnego i inne. Gest radości w takiej sytuacji może wyrażać zupełnie inną treść. wykonując bezsensowne gesty lub dyskutant nie mający nic do powiedzenia. występują one w ścisłym powiązaniu z posturami i postawami. bębnienie palcem po stole. brania pod lub za rękę. I odwrotnie. Bolesne słowo. służą one zjednywaniu partnerów lub wzmacnianiu istniejącej więzi psychospołecznej. właściwych dla każdego tradycyjnie pojmowanego temperamentu. ważna role w komunikacji między ludźmi. E k m a n naliczył 30 000 gestów. gest przepuszczenia i inne. Można ją przeprowadzić według rozmaitych kryteriów. szczególnie w sytuacjach wyjątkowych. odpowiednik słownika umysłowego. Trudno sobie wyobrazić gesty radości człowieka siedzącego w kucki lub niepewnie stojącego na nogach. spełniające funkcję wizualnego obrazowania treści werbalnych. mechaniczne. są osadzone w kontekście proksemicznym. J. Wiele gestów rytualnych wzbogaca tę kategorię zjawisk. zmniejszyć dokuczliwość rozmowy itp. Przejawia się on w gestach i jest samodzielnym nośnikiem informacji. Może to być np. czyli środki przysposobienia jednostki do otoczenia. Istotnie. zachęcające do wypowiedzi. a on czyta go bez zrozumienia.

o zaniepokojeniu (R. Według A. strachu. kręci. warstwa intelektualna. Empiryczne badania mimiki jako środka komunikacji niewerbalnej dotyczą głównie oczu i ust. Zainteresowanie obiektem wywołuje ruch ku niemu. uśmiech wykształcił się z agresywnego szczerzenia zębów).218 podrywa. Trzecia. dotyczącą wyraz mimicznego przedstawiają wspomniany wyżej A. zdumienie. Oczy rozbiegane świadczą o niepokoju i nieszczerości. Ich zdaniem istnieją trzy warstwy twarzy. skąpca) lub właściwe dla osób pełniących określone role społeczne. in. Interesującą rzeczą jest to. Kierunek patrzenia świadczy o sympatii i zainteresowaniu. W wyrazach mimicznych twarzy występują elementy krótkotrwałe. mataczy. sferę czoła i jest pod kontrolą kory mózgowej. Bardzo czytelne są wyrazy oczu. kontrolowane przez różne partie mózgu. Wzmożona ruchliwość świadczy o żywości. Zeddies. pobudzeniu organizmu (po przekroczeniu pewnego poziomu o patologii). ograniczona od góry linią przebiegającą wzdłuż ust do nasady czaszki. obejmuje. zaskoczenie. Wykazał on. H e s s. tym dobitniej informuje o sile . Wskaźnikiem emocji są m. Interesującą hipotezę. przyjemności. Czas trwania kontaktu wzrokowego również komunikuje o zainteresowaniu i sympatii. kontrolowana nerwowo przez śródmózgowie. charakterystyczny dla pewnych typów ludzkich (wesołka. niemieckiego badacza problemów mimiki. M i m i k a. że jest normalnie. życzliwie nastawiony do niego. Jej powiększenie wskazuje na przeżywanie silnych emocji radości. zmieniając się ewolucyjnie (np. aczkolwiek słabo podbudowaną dowodami empirycznymi. Bierach. Fakty te wystarczająco podbudowują tezę. Spoglądający prosto w oczy partnera komunikuje mu. podniecenia. Komunikaty przekazuje się nawiązując kontakt wzrokowy (eye contact). Oddają one cechę wrażliwości i siłę uczuć. aż 55% emocji wyrażamy poprzez układy mięśni twarzy. Mimika człowieka. przykry impuls wzbudza odruch cofnięcia się. Przyjęto założenie. B i e r a c h a. Obniżona ruchliwość jest sygnałem słabości albo choroby. profesor Uniwersytetu Chicagowskiego. im dłuższy kontakt wzrokowy. skierowane w górę. Birkenbihl i A. jego uporze i konsekwencji w dążeniu do celu. najpełniej wyraża emocje i subtelne uczucia. zaskoczenia. Pionierem badań w tej wersji był E. nazywa się strefą witalną i wyraża dążenia do działania. że oko jest „zwierciadłem duszy” (Shakespeare) i i rozpoczęto badania wskaźników emocji wyrażanych via oko. Exline). że coś skrywa. Zarówno smaki przyjemne jak i nieprzyjemne wywołują ten skutek. pionowe i poziome bruzdy na czole. świadczy o energii człowieka. ponuraka. że zmiana wielkości źrenicy świadczy o przeżywanych emocjach. że pod wpływem bodźców innej modalności niż wzrokowy również występuje zmiana wielkości źrenicy. nabierała szczególnego znaczenia komunikacyjnego i stała się podstawowym środkiem wyrazu emocji. ludzie częściej spoglądają na osoby lubiane niż na obojętne i nie lubiane. Warstwa środkowa (emocjonalna) biegnie od górnej linii warstwy dolej do linii brwi-środek ucha. J. H. tworzące „grymas mimiczny”. gdy jedyną przyczyną odmienności będą doświadczenia zawodowe. związane z chwilowym nastrojem i trwałe. V. Portrety mimiczne posterunkowego i naukowca po ich 30-to letniej pracy zawodowej będą wyraźnie się różniły nawet wtedy. Spojrzenia skierowana w dół informują o baraku zainteresowania rozmową lub rozmówcą. Warstwa dolna. wyrażające zdziwienie. że ruch jest przekazem. wzbudza szybką reakcję orientacyjną. Układ mięśni twarzy człowieka jest mimicznym wyrazem przeżywanych emocji. układ ust. staje się alertem. najmłodszej ewolucyjnie warstwy mózgu. W przypadku kompozycji muzycznych zależność komplikują indywidualne gusta i upodobania. i wyrażające odmienne stany emocjonalne. połączona nerwami z pniem mózgu.V. unikając kontaktu nieświadomie informuje go. skojarzone z cechami osobowości jednostki.

Obie odmiany uśmiechu są. Mówcy o ruchliwej mimice i odpowiadającej treści przekazu gestykulacji są skutecznymi nadawcami i wysoko cenionymi fachowcami. zawodzie (R. przymykanie oczu. niż spełni zadania komunikacyjne. rytmiczne ruchy mięśni krtani. pojawiający się pod wpływem impulsów z pnia mózgu i jest komunikatem. Znaczenie nie do przecenienia w komunikacji między ludźmi ma neurologiczne zróżnicowanie ośrodków regulacji komunikacji werbalnej i niewerbalnej. propozycji. Mruganie i przymykanie oczu komunikuje o rozczarowaniu. ilustracyjna komunikatów werbalnych. a histeryczny. P e a s e). Przy tym. by gesty i inne sygnały niewerbalne pasowały do osoby. I nie jest on w swych obliczeniach osamotniony (A. Niespójność tych elementów osłabia skuteczność komunikacji. Uśmiech towarzyski sprowadza się jedynie do uniesienia kącików rozwartych ust. jest jakościowo różnym od niego. J. Śmiech jest komunikatem o zaangażowaniu i gustach ludzi. Uśmiech nie jest „młodszym bratem śmiechu”. skurcze mięśni brzucha. nośnikami innych treści informacyjnych. Po zaistnieniu zanika powoli. Kongruencja obu form wzmacnia siłę przekazu. niekiedy łzawienie i efekty foniczne Występują różne odmiany śmiechu: szczery. często nieuświadomianym. Słynny przypadek niezgodności form komunikacyjnych w przemówieniu prezydenta Nixona doprowadził go do utraty władzy i niesławy. śmiech nerwowy dowodzi zakłopotania osoby śmiejącej się.o złości albo doznawanym bólu. zyskała w świetle współczesnych badań na znaczeniu. że 55% treści komunikowanych jest przekazywanych środkami niewerbalnymi. Jest mocniej od śmiechu powiązany z procesami fizjologicznymi. świadomie formułowanych. zwany od nazwiska odkrywcy jego neurologicznego mechanizmu. B i r k e n b i h l. Nie był to pomysł realny i „zmarł śmiercią naturalną”. który stwierdził. odrzuceniu czegoś: partnera. Uśmiechamy się np. Zagryzanie . sztywny. Jest to uśmiech spontaniczny. To. przyjemnych odczuć. Komunikacji niewerbalnej przypisuje się kilka istotnych funkcji. ale i na widok miłego znajomego. . Ważne przy tym jest to. oczywiście. jest uwikłany w całokształt życia społecznego. jak dowodzi V. Jednak bardziej „bogatym” środkiem przekazu jest śmiech i uśmiech. wywołany zostaje impulsami korowymi. Cutrow). W pierwszym występuje zgodność dwu elementów: skurczu mięśni wokół oczodołu i unoszących kąciki ust oraz rozwierających usta. że większość form komunikacji niewerbalnej przebiega poza sferą świadomości czyni z niej dobry instrument kontroli intencji i prawdziwości komunikatów słownych. dobiegając do autobusu. Śmiech jest wieloaspektowym zjawiskiem. dążyli do rozszerzenia jej autonomicznej funkcji. Zakochani wpatrują się wzajemnie w oczy niemal bez przerwy. Usta są kolejnym istotnym elementem mimiki. podzielany świadczy o podobieństwie przeżywania określonych treści (wspólnota śmiechu) i wzajemnym zrozumieniu. rozbieżność wskazuje na mijanie się z prawdą. pod wpływem zimna. nie regulującymi pracy mięśni wokół oka. przydatnym do demonstracji pozornej życzliwości wobec innych. Miała ona zastąpić w wielu sytuacjach komunikację werbalną. Z punktu widzenia komunikacji niewerbalnej wyróżniamy uśmiech naturalny. O znaczeniu komunikacji niewerbalne świadczą dane A. Natomiast funkcja wspomagająca. jest aktem w pełni świadomym. idei. uśmiechem Duchenne’a i uśmiech towarzyski. towarzyszą mu charakterystyczne otwarcie ust. jak np.219 zainteresowania. To. co śmieszy ludzi jednego społeczeństwa nie zawsze jawi się śmiesznym w innym. M e h r e b i a n a. Śmiech jest uwarunkowany społecznie i kulturowo.silnego napięcia emocjonalnego. grzecznościowy jest sygnałem układu formalnie poprawnego. Wydęcie warg informuje o lekceważeniu. chęć ukrycia jakiegoś stanu rzeczy. Np. starzec wykonujący w trakcie przemówienia modne młodzieńcze gesty raczej się ośmieszy. Uśmiech taki zanika niemal natychmiast po ustaniu stymulacji go wywołującej. Niektórzy. Birdwhistel.

220

odgrywają one szczególna rolę. Rzeczowe informacje, przekazywane werbalnie, tworzą obraz świata, natomiast nośniki niewerbalne informują o informacji, dokładniej: o stosunku nadawcy do przekazywanej informacji. Jeżeli X wypowiada zdanie „Policja bije studentów.”, to posługując się intonacją może wyrazić on entuzjazm wobec takich poczynań, aprobatę, dezaprobatę, skrajne oburzenia lub obojętność. Wprowadzając czynnik niewerbalny można nadać jednemu sformułowaniu słownemu kilka, a nawet kilkanaście znaczeń, odczuwanych subiektywnie. Semantycy polscy (T. Kotarbiński, K. Ajdukiewicz, M. Ossowska) trafnie rozróżniali denotacje i konotację słów i całych zbitek słownych. Denotacja oddaje treść słowa, terminu lub frazy, natomiast konotacja wyraża zabarwienie emocjonalne. Można ją ukazać posługując się zarówno słowem, jak i środkami niewerbalnymi. Słowa „rumak”, „koń” „szkapa” znaczą to samo, ale ich konotacja różni się zasadniczo, kształtuje się od bardzo pozytywnej, poprzez neutralną do negatywnej. Również mamy gesty zachwytu, obojętności lekceważenia. Konotacja poszczególnych słów, określeń i ilustracji niewerbalnych nie zależy jedynie od subiektywnego odczucia, została ona utrwalona w świadomości społecznej, „żyje” w przekazach poetyckich, legendach, obrazach malarskich. Dlatego każdy nadawca musi się liczyć z tym kontekstem kulturowym, inaczej może być niewłaściwie zrozumiany lub niezrozumiany w ogóle. Powyższe stwierdzenie nie traci znaczenia mimo to, że istnieje wiele form komunikacji niewerbalnej, uwarunkowanych biologicznie, wspólnych wszystkim ludziom. Jednak ta uniwersalność jest ograniczona i modyfikowana kulturowo. Badania S.C o u r c h a u r e i E. M a – r o t pokazały, że nawet w niewielkiej obszarowo Europie zróżnicowanie sygnałów niewerbalnych jest tak duże, że można wyróżnić 12 odmiennych „plemion”. K o m u n i k a c j a p o z a w e r b a l n a (paralingwistyczna) dokonuje się poprzez użycie środków wokalnych lub graficznych nie związanych z przekazem treści słowa. Powiemy inaczej, że język pozawerbalny charakteryzuje nie to, co się mówi, lecz to, jak się mówi lub pisze. Owe „jak” staje się zamierzonym lub niezamierzonym komunikatem, sygnałem doniosłości lub miernego znaczenia przekazywanej informacji. Może też być znakiem (oznaką) stanu umysłu, np. napięcia emocjonalnego, przeżywanego przez nadawcę. W odczuciu odbiorcy wypowiedź ściszona jest czymś innym niż wypowiedź głośna. Wypowiedź głośna, przekraczająca przyjętą w danej społeczności granicę normalności, jest uznawana za naruszenie dobrych obyczajów, przypisuje się je ludziom źle wychowanym. Większość narodów Europejskich nie lubi Amerykanów i Niemców z powodu ich hałaśliwego zachowania (E. T. Hall). Nawet Anglicy, bardzo bliscy kulturowo Amerykanom, nie tolerują ich głośnego mówienia, a sami wypracowali technikę ukierunkowanego przekazu wokalnego, wolną od dokuczliwego nadmiaru decybeli. Tempo mówienia również spełnia rolę komunikatu pozawerbalnego. Normalna szybkość mówienia wynosi w naszej kulturze około 120 zgłosek na minutę, przy takim tempie wypowiedzi słuchacz koncentruje się na jej treści, natomiast mowa szybka lub nadmiernie spowolniona wywołuje zainteresowanie formą lub osobą mówcy. Mowa szybka z reguły świadczy o podnieceniu lub zdenerwowaniu mówiącego, spowolniona najczęściej służy podkreśleniu wagi przekazywanych treści. Tonacja, intonacja, akcent, modulacja głosu, rytm wypowiedzi, wysokość głosu podkreślanie końcówek również są nośnikami informacji. Pełnią one role modyfikatorów recepcji treści komunikatu. Modulacja głosu lub zaakcentowanie jakiegoś fragmentu wypowiedzi zwraca uwagę słuchacza, a przeto zwiększa skuteczność przekazu komunikacyjnego (M. Argyle).

221

Odgłosy typu hm,hm, aaa, ejee, yhyy,oho, aha! hu,hu.hu, pomrukiwania, sapania, westchnienia, gwizdania, jęki uzupełniają zestaw fonicznych środków parajęzyka. Niektóre z nich stają się elementem stylu wypowiedzi, np. aktualnie jest modne naśladowanie wysławiania się Amerykanów z charakterystycznym yhyy. Inne są bardzo pomocne w sytuacjach zakłopotania, wymamrotanie wtedy „hym, hym” daje chwilę czasu do namysłu i wybrania właściwej formy reakcji. Niektóre przydźwięki są spontaniczną, odruchową reakcją emocjonalną i są oznakami stanów różnorakich psychicznych. W wersji graficznej środkami pozawerbalnymi są kursywa, rozstrzelenie napisy, podkreślenie, użycie cudzysłowu, zwrotu obcojęzycznego zamiast słowa rodzimego i inne. Pełnią one rolę swoistych wskazówek jak należy rozumieć dane słowo lub wypowiedź. Środki komunikacji niewerbalnej i pozawerbalnej towarzyszą większości aktów komunikacji werbalnej. Dowodzi to ich funkcjonalności. Okazuje się, że kanał komunikacji werbalnej ma za małą pojemność i trzeba ją powiększać przez używanie nośnika nie i poza-werbalnego. Poza tym komunikaty niewerbalne okazują się niekiedy bardziej oszczędne, przyśpieszają komunikację. Aby o tym przekonać się wystarczy porównać opis i gest przedstawiający wielkość i pojemność dzbana. Literatura zalecana - A. J. Bierach: Komunikacja niewerbalna, Astrum, Wrocław,1997 r. - V. F. Birkenbihl: Sygnały ciała. Astrum, Wrocław, 1998 r. - L. Grzesiuk, E. Trzebińska: Jak ludzie porozumiewają się? PWN, Warszawa 1978 r. - P. Harvey: Komunikacja w grupie, Zysk i Sp. Poznań, 2000 r - I. Kurcz: Język a reprezentacja świata w umyśle, PWN, Warszawa, 1097 r. - E. T. Hall:Ukryty wymiar, PIW, Warszawa, 2976 r. - Z. Nenki: Komunikacja międzyludzka, Kraków, 1996 r. - W. Tłokiński: Mowa. Przegląd zagadnień dla psychologów i pedagogów, PWN, Warszawa, 1982 r.

Rozdział XIII Zachowania społeczne człowieka. Człowiek jest istota społeczną, żyjącą wśród innych i z innymi ludźmi. Formy tego współżycia i problemy z tego wynikające są przedmiotem zainteresowań subdyscypliny psychologicznej zwanej psychologią społeczną. Rozwija się ona bardzo dynamicznie, charakteryzuje się niebywałym bogactwem tematycznym i różnorodnością metod badawczych. Ilość publikacji już przekroczyła poziom 20 tysięcy rocznie. Dowodzi to faktu, że współczesne życie ludzkie coraz to bardziej komplikuje się, rozwój techniki i cywilizacji w ogóle stwarza nowe sytuacje i nowe problemy, np. takie jak uzależnienie od internetu. Sztuczne środowiska bytowania, wielkie aglomeracje wymagają od jednostek takich form zachowania, których nie wytworzyła ewolucja

222

uwarunkowana czynnikami biologicznymi. W tej sytuacji coraz większego znaczenia nabiera rozeznanie naukowe problemów i poradnictwo w zakresie zachowań społecznych. Z bogatej problematyki psychologii społecznej przedstawiam Czytelnikowi trzy grupy zagadnień: 1) społeczeństwo > jednostka, 2) jednostka > społeczeństwo, 3) jednostka > jednostka. I. W p ł y w s p o ł e c z e ń s t w a n a j e d n o s t k ę. Problemy wpływu społecznego. Biologiczne wyposażenie naszego organizmu nie zapewnia nam człowieczeństwa. Słuszności tej tezy dowodzą przypadki tzw. dzieci wilczych i porzuconych. W roku 1920 pastor hinduski A. I. S i n g h odnalazł w jamie wilczej dwie dziewczynki, wychowywane przez wilczycę. Mimo ludzkiego wyglądu dziewczynki zachowywały się jak wilczątka, chodziły na czworakach, pokarm zbierały ustami bezpośrednio z ziemi, wydawały niezrozumiałe dźwięki gardłowe, nie reagowały na ludzką mowę. Po zabraniu ich do mieszkania pastora nie rozwinęły się w istoty ludzkie, mniejsza dziewczynka wkrótce zmarła, a starsza mimo, że żyła dłużej, nie stała się człowiekiem w powszechnym rozumieniu tego słowa. Dzieci porzucone to zazwyczaj dzieci nieślubne, ukrywane przed rodziną lub przed otoczeniem sąsiedzkim. Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych w jednej z posesji toruńskich przez 4 lata ukrywano w szopie chłopczyka, w USA dziewczynkę imieniem Anna przez podobny okres czasu trzymano na strychu. Dzieciom tym podawano pokarm, ale nie nawiązywano z nimi żadnych kontaktów społecznych. W tej sytuacji dzieci żyły w sensie biologicznym, ale nie rozwijały się psychicznie i społecznie. Po przebadaniu szeregu podobnych przypadków stwierdzono, że brak kontaktów społecznych w pierwszych 3-4 latach życia na trwale upośledza rozwój jednostki. Kontakty społeczne, wzajemne oddziaływanie ludzi na siebie, wpływają na rozwój człowieka zarówno w sensie filogenetycznym jak i ontogenetycznym. G.H. M e a d przedstawił, szeroko dzisiaj akceptowaną tezę, że ewolucja człowieka, jego przekształcenie z istoty biologicznej w psychospołeczna dokonało się pod wpływem komunikacji i interakcji. Kluczową rolę w tym procesie odegrało przekształcanie się gestów w symbole. Dla zwierząt gest jest sygnałem, na który następuje odruchowa reakcja. Człowiek w pewnym momencie zaczął interpretować sygnały, nadał im znaczenie. Zrozumiał np., że nie każde uniesienie ręki jest sygnałem uderzenia, że może to być tylko ostrzeżenie. Dzięki temu zaczął się wczuwać w rolę innego, wyobrażać stan partnera i dostosowywać do niego własne zachowanie. Wczuwanie się w rolę innego, wyobrażanie jego przyszłych zachowań i jednoczesne reagowanie na zmiany w jego sposobie bycia, doprowadziło do powstania umysłu, czyli procesów świadomości i samoświadomości. Oznaczenie działań i zamiarów słownymi symbolami umożliwiło interakcję symboliczną, tzn wywoływanie określonych reakcji dzięki rozumieniu treści słowa, które stało się elementem świadomości społecznej. Tak w wielkim skrócie przedstawia się treść teorii interakcjonizmu symbolicznego Meada. Przedstawiony proces ewolucyjny nie zakończył się w nieokreślonej przeszłości, on trwa nadal. Każdy nowy wynalazek, każde nowe zjawisko kulturowe i społeczne uruchamia nowe procesy umysłu. Przyswajamy coraz to nowe umiejętności, znaczenie nowych słów i fraz językowych, inspirujemy nawzajem coraz bardziej wyszukane formy zachowań towarzyskich, wynajdujemy niezliczone odmiany form rozrywkowych. Aby o tym się przekonać wystarczy prześledzić zmienność programów wielkich imprez sportowych, np. olimpiad. W procesie wzajemnego oddziaływania, interakcji kształtujemy współczesny umysł naszego gatunku. P r o c e s s o c j a l i z a c j i. Encyklopedyczna definicja socjalizacji określa ją jako „ proces i rezultat procesu przekazywania jednostce systemów wartości, norm i wzorów zachowań obowiązujących w danej zbiorowości, a także określonych umiejętności , w tym zwłaszcza

223

związanych z opanowaniem narzędzi...oraz wejściem w świat społecznych instytucji...” (Skróty moje-C.M.).Nowa encyklopedia powszechna PWN, t.5. Bardziej lakonicznie powiemy, że socjalizacja polega na uspołecznieniu, czyli na wzbogacaniu jednostki biologicznej o społecznie określoną strukturę osobowości. Z punktu widzenia funkcji społecznej socjalizacja jest procesem normatywnego przygotowania jednostek do współdziałania w ramach systemu społecznego. Wspólnota norm społecznych tworzy podstawę odniesienia, jest warunkiem koniecznym, chociaż niewystarczającym, współdziałania jednostek o obrębie całości społecznej. Proces socjalizacji nie jest oddziaływaniem jednostronnym, obligatoryjnym narzucaniem dziecku lub nastolatkom wizji świata, uznawanej przez pokolenie starszych. Socjalizowana jednostka występuje w tym procesie jako podmiot, nawet małe dziecko chętnie naśladuje jednych, odrzucając wzorce zachowań innych osób. W miarę przybywania lat podmiotowość osób socjalizowanych nabiera coraz większego znaczenia. Osobnik nie tylko podlega oddziaływaniu społecznemu, ale i sam zaczyna oddziaływać na społeczeństwo. Między innymi i z tego powodu rozróżniamy socjalizację pierwotną i wtórną. K.J.T i l m a n n, niemiecki znawca problemów socjalizacji, odmianę pierwsza utożsamia z wychowaniem w rodzinie, w trakcie którego dziecko przyswaja podstawowe wartości kultury, natomiast socjalizację wtórną realizują instytucje społeczne, takie jak szkoły, kościoły, a także dokonuje się ona spontanicznie w grupach rówieśniczych i koleżeńskich. Niekiedy opis socjalizacji uzupełnia się terminem „socjalizacja trzeciego rzędu” odnosząc ją do ludzi dorosłych. Dokonuje się ona także pod wpływem czynników makrospołecznych: ekonomicznych, politycznych, kulturowych, tworzonych przez tych, na których zwrotnie wpływają. Socjalizacja dorosłych jest przykładem dialektycznej zależności jednostkowego podmiotu i bytu społecznego. Psychologa społecznego szczególnie interesuje aspekt socjalizacji zwany procesem interioryzacji. Polega on na uwewnętrznieniu wartości, norm, opinii, wzorów działania, uznawanych w danej społeczności. W trakcie tego procesu przekształcają się one z faktu społecznego w subiektywne treści, osobnik przestaje postrzegać je jako zewnętrzne, narzucone, a traktuje jako głębokie własne przekonania. Proces interioryzacji jest procesem kształtowania treści życia psychicznego jednostki. Interioryzacja dokonuje się pod wpływem wielu odmiennych czynników i jest realizowana różnymi metodami. T. P a r s o n s rozróżnia interioryzację bezpośrednią, dokonującą się pod wpływem słownych przekazów treści norm społecznych i pośrednią, realizowaną przez naśladownictwo, utożsamianie się z osobami znaczącymi i ideami oraz przez pełnienie ról. Ciągle należy pamiętać, ze socjalizacja, w tym interioryzacja, nie jest jedynie narzucaniem jednostce wzorców społecznych, lecz stanowi proces współtworzenia osobowości jednostki w ramach danego społeczeństwa. Pojęcie „interioryzacja” służy również wyjaśnianiu niektórych zjawisk psychicznych. H. Eysenck sądzi np. że zachowania przestępcze i osobowość aspołeczna są następstwem niewłaściwie prowadzonej socjalizacji i niedostatecznej interioryzacji norm moralnych i wzorców przeżyć emocjonalnych. Z tego powodu u ludzi tak socjalizowanych nie wykształciły się uczucia wyższe i zdolność empatii, współczucia. W p ł y w o b e c n o ś c i i n n y c h. Poprzez pryzmat socjalizacji widoczny jest proces globalnego oddziaływania społeczeństwa na jednostkę. Psychologów społecznych jednak bardziej interesują zależności pomiędzy wyodrębnionymi elementami społecznymi a zjawiskami i procesami psychicznymi. Jedną z nich jest zależność zachowania od obecności innych.

224

Wielu z nas mogło zauważyć, że ludzie oglądając komedię przy pełnej widowni częściej i wyraziściej się śmieją niż wtedy, gdy odbierają ją samotnie lub w towarzystwie nielicznych widzów. Podobne zjawisko występuje również w sytuacjach zajęć akademickich. Zaangażowanie słuchacza jest silniejsze, gdy słucha wykładu razem z innymi zainteresowanymi treścią przekazu. Dostrzeganie skupienia, napięcia uwagi u innych wzmacnia siłę recepcji danej jednostki. Następuje „jakby zarażenie” słuchaniem. Nazywa się to e f e k t e m a u d y t o r i u m. Jego wyrazistość zależy od wielu czynników, m.in. od jakości kontaktu mówca (aktor)słuchacze, stopnia wypełnienia widowni, odległości pomiędzy siedzącymi słuchaczami, temperatury pomieszczenia i innych. Ludzie zachowują się inaczej w sytuacji prywatności i publicznej, tzn. w obecności innych. W sytuacjach publicznych osobnik jest obserwowany bądź w zakresie wyodrębnionej czynności, bądź całościowo, jak np. w czasie prezydenckich debat telewizyjnych. B. R. S c h l e n k e r i M. F. W e i g o l d stwierdzają, że im bardziej wnikliwie obserwuje się jednostkę, tym większa występuje u niej tendencja do manipulowania wrażeniem, jakie wywiera na obserwatorach. Stara się ona w takich przypadkach wypaść jak najbardziej korzystnie w oczach obserwatorów i zaprezentować cenione jej zdaniem wartości. W sytuacji publicznej ukazuje ona raczej swe Ja idealne, niż Ja realne, raczej swe kulturowo ukształtowane oblicze, niż odruchy emocjonalne, uwarunkowane biologiczną strukturą organizmu. Dlatego też jej wypowiedzi są krótkie, formułowane w stylu oficjalnym, gesty powściągliwe, maska mimiczna prezentuje oficjalną życzliwość. W sytuacjach publicznych jednostka częściej maskuje swe oblicze niż je ujawnia. Znał tę prawdę już F. Bacon, który radził poznawać prawdziwe oblicze człowieka obserwując go w sytuacjach prywatności. Psychologowie wiele uwagi i energii poświecili badaniu zjawiska f a c y l i t a c j i s p o – ł e c z n e j. Termin ten w sensie dosłownym wskazuje na ułatwienie wykonywanej czynności pod wpływem obecności innych. W sensie naukowym określa on bądź 1) zmianę poziomu wykonania czynności pod wpływem obecności innych, bądź 2) wzmocnienie reakcji dominującej pod wpływem obecności innych (D. G. M y e r s). Są to różne aspekty tego zjawiska. Również „inni” mogą być jedynie biernymi obserwatorami albo współ wykonawcami, tak jak np. kolarze jadący w peletonie. W drugim przypadku posługujemy się terminem koakcja i jest to jedna z odmian facylitacji Prowadzone ongiś badania szybkości pedałowania kolarzy (N.T r i p l e t t, E. M e u m a n n) i ilości wiązanych oczek w sieci rybackiej ( J.F. D a s h i e l l) wykazały, ze ludzie, pracując w obecności innych, wykonują czynności na wyższym poziomie. Osiągane rezultaty były wyższe nawet o 30% w stosunku do wyników pracy, uzyskiwanych w sytuacji samotności. Dalsze badania m. in. J.P e s s i n a, R. W. H u s b a n d a, a także Dashiella, dostarczyły przekonywujących dowodów na to, że obecność innych niekiedy także obniża poziom wykonawstwa czynności. Zaistniałą sprzeczność rezultatów wyjaśnił R. Z a j o n c, tworząc współczesna teorię facylitacji społecznej. Jego zdaniem obecność innych ułatwia wykonanie czynności dobrze utrwalonej, a utrudnia uczenie się. Czynności dobrze utrwalone, mają najczęściej prostą strukturę, wymagają standardowej reakcji. Taka właśnie reakcja nazywa się dominującą i ona i ona pojawia się, gdy osobnik zaczyna wykonywać czynność tego typu. Natomiast w przypadku uczenia się lub wykonywania czynności skomplikowanej nie występuje reakcja dominująca i z wielu możliwych trzeba wybrać właściwą. Napięcie spowodowane obecnością innych w pierwszym przypadku usprawnia wykonawstwo, w drugim obniża jego poziom. Jest to stwierdzenie zbieżne z prawem Yerkesa-Dodsona. Zostało one także wsparte eksperymentalnie (Z a j o n c, S a l e s).

Starają się unikać niemiłej charakterystyki i dlatego podejmują wzmożony wysiłek. Jeżeli obecność innych działa jedynie jako czynnik rozpraszający uwagę. Jednak wpływ obecności osób podobnych nasilał się wraz ze wzrostem liczebności obserwatorów. że liczna widownia może wywołać tremę zakłócającą wykonanie nawet czynności dobrze utrwalonych. te przewidywania potwierdziły się. następuje niespecyficzne pobudzenie organizmu wykonawcy. Warunek ten spełniają osoby głuchonieme. C o t t r e l l a odwołuje się do działania lęku. B a r o n. która ułatwia właściwe reagowanie na zaskakujące bodźce. Najsilniej oddziałuje obecność autorytetów. udzielona przez N. Interesującą. Inni niemal zawsze oceniają czynności wykonawcy. a ludzie boją się negatywnych ocen ze strony obserwatorów. które bywają niespodziewane i zaskakujące. migające światło itp. jest natomiast nieprzydatne w sytuacji „jedynie obecności”. K n o w l e s wykazał. Wyjaśnienie to dobrze tłumaczy wpływ obecności innych na poziom wykonania w przypadkach od drugiego do czwartego. typu hałas. A te u każdego człowieka są ograniczone. dzieci itp. „jedynie obecność” sprowadza się do fizycznego bycia przy wykonawcy. Nie wiąże się to z oceną. zwiększonej czujności. dowodząc. zapowiedź sprawdzania wyników wykonawstwa przez profesora X. to symboliczna obecność innych. . gdy pojawią się dystraktory mechaniczne. Pogląd Zajonca wspierają zwolennicy psychologii ewolucyjnej. w tym z innymi ludźmi. to podobny efekt wystąpi również wtedy. zdaniem Zajonca.S. W tych kategoriach możemy interpretować zachowanie w pełni nasyconych kur. które po pojawieniu się przy karmniku kury głodnej pochłaniają dodatkowo około 1/3 wagi już spożytego pokarmu (E. Czwarta. że każda forma obecności innych wpływa na poziom wykonawstwa czynności. B a y e r).225 Ale jacy inni wywołują napięcie i dlaczego? W wyniku dyskusji i analiz przyjęto cztery wersje obecności innych. niewidzące. urzędnicy pracują w obecności innych. dlaczego ludzie mają lepszy apetyt. gdy spożywają posiłki w towarzystwie innych. albo wyeliminowaniem. a także przyniosło wymierne korzyści praktyczne. interpretacje facylitacji społecznej przedstawił R. Kontaktując się z nimi. Druga. tym samym pochłania część jego zasobów poznawczych. Istotnie. że teoria ta jest ostatecznym rozwiązaniem problemu facylitacji. ochraniający organizm przed niszczącym zaskoczeniem. Pobudzenie takie jest zgeneralizowaną reakcją na zachowania żywych organizmów. Dlaczego obecność innych wpływa na poziom wykonania czynności? Jedna z odpowiedzi. Pierwsza. Jego zdaniem obecność innych zwraca na nich uwagę wykonującego określoną czynność. dlaczego zespoły sportowe częściej wygrywają spotkania u siebie niż na wyjeździe. Pomieszczenia w nowoczesnych biurowcach są dostępne obserwacji. np. W skutek tego osobnik w obecności innych dobrze wykonuje zadania łatwe. trzecia –osób o wysokim autorytecie. np. jednak w różnym stopniu. B. Wyjaśnienie mechanizmów ich funkcjonowania zapewne wzmocni teorię Barona.in. stałych lub okazjonalnych obserwatorów. opracowaną z punktu widzenia psychologii poznawczej. to obecność osób podobnych do wykonawcy. specjalistów z dziedziny czynności wykonywanej. nieokreślone pojęcie „zasoby poznawcze”. E. człowiek przybiera postawę gotowości. że facylitacja występuje również w świecie zwierząt i że jest to ewolucyjnie wykształcony mechanizm przystosowawczy. często niekorzystnie. najsłabiej „jedynie obecność”. a pogarsza wykonanie czynności skomplikowanych. trudnych. który ma być środkiem przeciwdziałania możliwym ocenom niekorzystnym. Poznanie mechanizmów facylitacji społecznej pozwoliło zrozumieć pewne zjawiska społeczne. Pod wpływem obecności innych. To jednak nie znaczy. Jej słabym punktem jest m. Siła wpływu podobnych i obecności symbolicznej ukształtowała się na zbliżonym poziomie. w której ocenianie nie może mieć miejsca. Okazało się. gdyż występuje ono także w przypadkach „jedynie obecności”. ułatwiające wystąpienie reakcji dominującej.

a wyniki ich pracy pogarszają się przy czynnościach trudnych. że mrówka pracowita wywiera korzystny wpływ na „koaktankę” i że skutki wpływu są relatywnie trwałe. to korzystna będzie obecność innych. T e o r i a p r ó ż n i a c t w a s p o ł e c z n e g o. Zatem w obu odmianach facylitacji występuje ta sama prawidłowość. C h e n. Podobne rezultaty otrzymali B. Badał on zachowanie par mrówek. tak jak kolarz w peletonie. C. „wozi się” i oszczędza swe siły kosztem innych. H. Co to znaczy w praktyce? Wydajność i jakość wykonanej pracy w zakładach produkcyjnych. w których wytwórca jest znany personalnie. jednak dźwięki generowane indywidualnie były silniejsze. Okazało się. Klasyczne badania eksperymentalne F. skonstruowała aparat do mierzenia siły ciągnięcia liny i badała z jaką siłą ciągną zawodnicy wtedy. w których wytwór nie jest oznakowany symbolem wykonawcy. Policjanci ustawiają na poboczach dróg tekturowe sylwetki funkcjonariuszy „drogówki”. rozpoczynających budowę mrowiska. wypełniają test skojarzeń. kierowana przez A. Inghama. Zjawisko to jaskrawiej występuje w kulturach indywidualistycznych niż kolektywistycznych. Przy zadaniach trudnych obecność innych nie jest pożądana. Badacze ci nazwali opisywane zjawisko próżniactwem społecznym. to należałoby oczekiwać wyższych efektów pracy wykonej zbiorowo w stosunku do sumy indywidualnych efektów tejże grupy ludzi. dobranych na zasadzie „jedna leniwa i jedna pracowita”. W i l i a m s i S. Stoły w nowoczesnych czytelniach są ustawiane tak.226 Pracują wydajniej. Okazało się. Podobną metodę ułatwień stosuje się w przemyśle. w grupach formalnych niż nieformalnych. z obserwacji par studentów wspólnie przygotowujących się do egzaminu. że ciągną jednocześnie z innymi. wśród mężczyzn niż wśród kobiet. stosujących system indywidualnej odpowiedzialności wykonawców. L a t a n e. obniża ona poziom wykonawstwa. przy rozwiązywaniu problemów matematycznych. by przez symboliczną obecność innych wpływać na poprawność zachowania kierowców. że w sytuacji czynu grupowego wysiłek był mniejszy aż o 18%. H a r k i n s badając siłę krzyku krzyczących razem z innymi i indywidualnie. występującego w roli organizatora pracy ludzkiej? Jeżeli zadanie do wykonania jest proste. Grupa badaczy. np. przyjacielskich. że robią to indywidualnie i wtedy. Znamy to zjawisko np. Specyficzna formą facylitacji społecznej. Interesujący i precyzyjny eksperyment dotyczący koakcji przeprowadził chiński badacz S. Okazało się. jest na niższym poziomie niż w tych. że krzyczą jednakowo głośno w obu sytuacjach. gdy myślą. W byłym ZSSR i krajach Demokracji Ludowej wykonawstwo anonimowe spowodowało. gdy wykonują czynności łatwe. A l l p o r t a pokazują. Sposób ten stosowano budując ośrodki przemysłowe w regionach rolniczych. pobudzająca wykonawców. że wydajność w przemyśle tych krajów była niższa w przybliżeniu o 30% w niż porównywalnych krajach kapitalistycznych. Występuje ona w sytuacjach „równoległego” działania dwu lub wielu osobników. Osobnik w grupie. Czego należy oczekiwać od psychologa. gdy są przekonani. K. Przy prostych zadaniach nie jest wskazane wykonawstwo anonimowe. jest koakcja. że osobnicy pracując niezależnie obok siebie osiągają lepsze rezultaty. w postaci . Badani sądzili. że tak nie jest. np. Jeżeli obecność innych korzystnie wpływa na poziom wykonania czynności łatwych. to siła ciągu grupowego powinna być większa niż suma sił 10-ciu ciągów indywidualnych. przyuczając chłopów do nowych zawodów przemysłowych. gdy obok doświadczonego i wydajnego pracownika ustawia się robotnika o niskiej sprawności. Jeżeli np. znającego problemy facylitacji społecznej i próżniactwa społecznego. sprzyjające próżniactwu społecznemu. jak już wspomniałem. by czytelnik nie dostrzegał innych i nie obniżał poziomu wykonania trudnych czynności przyswajania wiedzy. Pewna doza anonimowości. pozbawionych tradycji industrialnych. 10 osób ciągnie linę. reakcje wykonawcze dominujące.

a drugi w Polo Alto. W a t s o n na podstawie danych antropologicznych stwierdza. że w Nowym Yorku po trzech dniach dokonano 23 kradzieży. natomiast w Polo Alto po trzech tygodniach auto pozostawało w stanie nienaruszonym. a więc naruszenie norm społecznych winno być tam częstsze niż w małych miejscowościach. Liczne ludy malowały i malują twarze wojowników i stroją je w pióropusze tak. w następstwie tego zanika poczucie indywidualnej odpowiedzialności. lęku lub żądzą zysku. Podobnie dzieje się w tłumie opanowanym emocją gniewu. żołnierze są krótko strzyżeni. Zarówno anonimowość jak i ograniczenie samoświadomości wykorzystuje się w pewnych formach działań społecznych. najczęściej ich mordowali. Przekonywująco ukazuje to zjawisko eksperyment Ph. Osłabia się kontrola przeżyć. projektowych. umożliwia mordowanie niewinnych ludzi tak. Zbiorowa emocja opanowuje wtedy umysły jednostek. poczucie tożsamości i zachowanie. Zadaniem eksperymentalnym było po prostu potraktowanie prądem koleżankę. Aby zweryfikować hipotezę zakupił dwa stare samochody i ustawił jeden w Nowym Yorku. Z i m b a r d o. staje się trybikiem zbiorowej machiny.). badawczych i innych.. Ponad 50% badanych stwierdziło. J o h n s o n i L. które wypracowały techniki deindywiduacji bojowników. by maskowały cechy indywidualne. zostawiając jedynie karoserię samochodu. Szokujące są dane badań D.227 grupowej współodpowiedzialności jest wskazana przy wykonaniu zadań trudnych. kosztem koncentracji na swych ocenach. Anonimowość ułatwia popełnianie czynów aspołecznych. że stopień anonimowości w metropoliach jest wyższy niż w małych miasteczkach. gdyby mogli stać się niewidzialnymi. Proces i stan utraty indywidualnej kontroli zachowania i jednostkowej tożsamości nazywa się deindywiduacją. Strój. jednostka w tłumie czuje się bezkarną. Bogata i silna stymulacja zewnętrzna powoduje skierowanie uwagi na czynniki zewnętrzne. Zanikają wtedy odrębności jednostkowe. Łatwiejsze jest wtedy usprawiedliwienie własnego działania zaistniałymi okolicznościami („wszyscy robili to samo. Armie współczesne mają jednolite umundurowanie. D o d d a. zgromadzonych opanowuje jedno pragnienie osiągnięcia celu wspólnego. W stanie deindywiduacji jednostka działa anonimowo. np. Uczestnictwo w tłumie powoduje także ograniczenie samoświadomości. tym większe poczucie bezkarności i większa skłonność do działań okrutnych. jak w przypadku mieszkańców wietnamskiej wioski My Lai w czasie wojny wietnamskiej (A r o n s o n). linczów ( B. Maskowanie indywidualności. anonimowość i ograniczenie samoświadomości. okrutnie traktowali jeńców. Połowa dziewcząt każdej grupy miała identyfikatory. natomiast występujące anonimowo studentki ubrane w strój Ku-Klux- . pozostałe występowały anonimowo. K.pielęgniarek. że wskaźnik ilości takich wypowiedzi jest podobny w grupie studentów i kryminalistów. w tym mundur. małym miasteczku kalifornijskim. Jednostka jakby wtapia się w całość. że wojownicy kultur. D o w n i n g ubrali jedną grupę studentek w stroje Ku-Klux-Klanu. Przyjął on. Rezultat był taki. D e i n d y w i d u a c j a. jest bodźcem sytuacyjnym wpływającym na samoświadomość. Okazało się przy tym. W kulturach nie stosujących tych metod obowiązywały zasady bardziej łagodnego postępowania. one kierują ich ujednoliconym zachowaniem. np. R. Im większy tłum. który pytał swych respondentów co zrobiliby. M u l l e n). Niektóre formy obecności innych szczególnie silnie oddziałują na psychikę jednostki. sądach i przekonaniach. R. drugą. ż dokonaliby czynów społecznie niedozwolonych. Śpiewy i tańce rytualne wojowników.. że przy utrzymanej tożsamości strój nie powodował różnic w zachowaniu studentek. Okazało się. ich rytmiczne poruszanie się i pokrzykiwanie wzbudzają poczucie jedności z grupą. zachowanie staje się bardziej impulsywne i emocjonalne.

To. szczególnie czarnego. „czarnych diabłów” na motorach czy enkawudzistów. Silna więź charakteryzuje grupę zwartą. badający zachowania sportowców w okresie 15 lat stwierdzili. a nawet wrogo. Obie formy relacji kryją w sobie wiele istotnych problemów badawczych i dotyczących współżycia między ludźmi. ma miejsce silna więź emocjonalna. ciemnych mocy podziemia itp. Czerń jest symbolem zła. że teza ta znajduje potwierdzenie w przypadku stroju skinheadów. Patrioci polscy np. odrębnej wobec innych grup patriotycznych. a osoby do niej należące są rozproszone przestrzennie. Między członkami danej grupy. w przypadku grupy małej osoby ją tworzące pragną pozostawać razem. często kontaktują się ze sobą. Dlatego też często spotykamy d e f i n i c j e g r u p y j a k o z b i o r u l u d z i. są rozrzuceni po całym święcie jednak mają poczucie wspólnoty.228 Klanu uderzały prądem (oczywiście fikcyjnie) silniej i dłużej niż przebrane na pielęgniarki i dziewczyny z identyfikatorami. smutku. niemoralności.m i. Z tego też względu wpływ grupy na jednostkę występuje pod wieloma postaciami. interesów itp. amerykańskiego znawcy problematyki grup. W grupach pierwotnych. Innych Polaków postrze-gają jako osoby należące do tej samej grupy. Dwaj psychologowie amerykańscy. o grupach obcych „oni”. bardziej licznych (Jest to według A. że hokeiści i futboliści. D. że eksperymentalnie udowodniono. Kopaliński: Słownik symboli). „im” ludzie przypinają jakoś łatkę o nieprzyjemnej wymowie. z reguły liczących niewielu osobników. Takie grupy. Jest to dowodem wpływu ubioru jako bodźca kontekstowego na zachowanie. we wspólnocie społecznej. niezależnie od różnicy działających mechanizmów. O grupach własnych zazwyczaj ludzie mówią „my”. by budzili grozę i sami działali agresywnie. M y e r s informuje. intymność relacji i to one określają siłę wpływu grupowego. do których jednostki przynależą i tę przynależność akceptują są ich grupami w ł a s n y. jakim jest grupa.(W. „Nam” z reguły przypisuje się jakieś cechy pozytywne. organizują wspólne imprezy rozrywkowe itp. zawsze występuje pewien rodzaj więzi. rozmawiają. Z grupą własna ludzie identyfikują. śmierci. ponurości. pociąga za sobą daleko idące konsekwencji psychologiczne.. Ale czy sprawdza się w innych przypadkach? W p ł y w g r u p y n a j e d n o s t k ę. W Średniowieczu katów ubierano na czarno po to. . i dokonuje się dzięki różnorodnym mechanizmom psychicznym. Czynnikiem dodatkowym jest kolor stroju. Wydaje się. Jeżeli grupa należy do kategorii „wielka”. przeciwstawnymi grupom o b c y m. W grupach wtórnych. H a r e’a. wobec grup obcych są nastawieni niechętnie . m i ę d z y k t ó r y m i i s t n i e j e w i ę ź p s y c h o s p o ł e c z n a. upodobań. z pozoru nieistotne zróżnicowanie na „my” i „oni”. iż samo ubranie czarnej kurtki może nasilić agresję ubranego. to znacznie więcej niż obecność innych. Byt społeczny. grający w czarnych strojach popełniają więcej fauli niż zawodnicy ubrani w stroje o innych barwach. rozpaczy. podstawowy podział grup) większego znaczenia nabiera zbieżność przekonań. P. pozostaje wtedy więź duchowa.

T a j f e l i J. C i a l d i . ułatwiający orientację w gąszczu zjawisk społecznych. którym bardziej się podobał obraz Kandinky’ego utworzyli jedną grupę . Ten proces poznania społecznego. Jak można tłumaczyć takie zachowania? Jedną z przyczyn jest kategoryzacja społeczna. niezróżnicowanego postrzegania osób ją tworzących. za wykonanie których zleceniodawcy wyasygnowali pewną sumę pieniędzy na nagrody. Osoby z każdej grupy proponowały tylko kandydatów z grupy własnej. Osoby badane obu grup miały same zaproponować kandydatów do nagrodzenia oraz podzielić pieniądze pomiędzy grupami. C. Jednostka zostaje ukształtowana według wzorca grupowego. Tworzy się w ten sposób społeczna struktura tożsamości osoby. L. tym mniejsza skłonność do ich wspiera-nia. że wszelkie działania na rzecz grupy jest uwarunkowane genetycznie i ma na celu rozprzestrzenianie genów własnych i bliskich krewnych. szkolnej. Zgodnie z teorią doboru krewniaczego W. tzn. ma daleko idące konsekwencje w procesie identyfikacji. ci. opartej na rozpoznaniu swoich cech psychicznych. a podobieństwo rodzi sympatię. jest bardziej zmienna. Samolubny gen. a dzieląc pieniądze wyraźnie faworyzowały swoich. T u r n e r prezentowali studentom abstrakcyjne obrazy W. a w konsekwencji faworyzowani. Poczucie przynależności grupowej powoduje zachowania faworyzujące grupę własną. składających się z osób zupełnie sobie obcych. Kandinsky’ego i P. autor pracy pt. Podobne zachowania wystąpiły również wtedy. S e g a l a. że wszyscy są tacy sami. H a m i l t o n a najchętniej pomagamy najbliższym krewnym. Mocnym wsparciem tego poglądu jest wynik badań N. zatem ludzie grupy własnej są bardziej sympatyczni. Następnie badani wykonywali pozorowane zadania. Mimo to wpływa ona na świadomość i zachowanie jednostki. Grupa własna zawsze jawi się jako bardziej atrakcyjna pod pewnym względem niż grupy obce. zależna od dynamiki sytuacji życiowych. zatem zapewnia poczucie bezpieczeństwa. R. to świadomość przynależności do niej podnosi samoocenę jednostki Wszystko to powoduje. wyrażające zbliżone upodobania artystyczne malarzy i prosili zebranych o określenie swych upodobań. Odzwierciedla się w niej przynależność do różnych grup: rodzinnej. Tożsamość społeczna. różni od „nas”. w przeciwieństwie do tożsamości psychicznej. że opinie. nawet rasowo. a im dalsze pokrewieństwo. że zachowanie na rzecz rodzeństwa jest silniejsze u bliźniaków monozygotycznych niż dwujajowych. D a w k i n s. Klee. twierdzi. która ma podobne cechy społeczne jak i pozostałe osoby z grupy. H. Ci. Użyte określenia grup pozwalają odróżniać grupę własną od obcej. powstających ad hoc. przejmowane i stosowane w różnych sytuacjach życiowych. „My” jesteśmy nawzajem podobni do siebie. Okazało się. Dokonanie kategoryzacji i podziału na grupy wywołuje e f e k t h o m o g e n i c z n o ś c i g r u p y o b c e j. Jest to z j a w i s k o s t r o n n i c z o ś c i w o b e c g r u p y w ł a s n e j. Jest ona znana. co opowie-dzieli się za obrazem Klee utworzyli drugą. osiedlowej.229 Identyfikacja z grupą otwiera jednostkę na wpływ grupy. pokazujący. Dostrzegane podobieństwo do innych osób z grupy własnej skłania ją do postrzegania siebie jako tę. Jeżeli dodatkowo jest to grupa o wysokim statusie społecznym. R. O obcych mówi się. nie zasługujący na wyróżnienia Wywyższenie grupy własnej podnosi samoocenę jednostek do niej przynależących. a zatem gorsi. gdy o „przynależ-ności” do grupy decydował jedynie rzut monetą lub kolor oczu osób kwalifikowanych. że zaistniały poważne trudności w wyborze kandydatów do nagród. zwyczaje. regionalnej itp. Teoria ta efektownie tłumaczy zachowania pomocne i altruistyczne wobec krewnych nie wyjaśnia jednak podobnych zachowań w przypadkach grup nominalnych. skrypty zachowań grupy własnej są akceptowane.

Konformizm Zjawisko konformizmu i w opracowaniach naukowych.nie sportu. Zadaniem badanych było udzielenie odpowiedzi na pytanie: ”Która linia z kartki B jest równa linii z kartki A?” Rozróżnienie wielkości tych odcinków normalnie nie sprawia ludziom najmniejszego kłopotu. Na kartce A widniał odcinek prostej o długości 10 cm (w oryginale 10 cali). mimo to wielu z nich zacho-wało się zgodnie z wzorcem grupowym. W realnych sytuacjach. Osobnik dziewiąty. Istotnie. Asch wprowadził jednak pewne utrudnienie. w środowisku pracy odczuwana presja grupy może być znacznie skuteczniejsza. A s c h a konformizm określono jako modyfikację i wypaczania sądów pod wpływem presji grupy. jest to jedna z form występowania konformizmu. C i a l d i n i przedstawia konformizm jako zmianę zachowania polegającą na upodobnianiu go do zachowania innych osób. . Badanym studentom pokazywano dwie kartki A i B. R o k e a c h np. nie znający umowy eksperymentatora z ośmiu pozostałymi uczestnikami badań. 3=8. kibiców czołowych drużyn akademickich futbolu amerykańskiego. Wyraziście ukazano to zjawisko w klasycznym eksperymencie Ascha. E. zachowującymi się zgodnie z poleceniami eksperymentatora i oni. I tak linia 1=8 cm. że jest to „człowiek elastyczny. że badanymi Ascha byli studenci. podkreślał. uczenia się lub dojrzewania. jeden po drugim. że konformizm jest właściwością ludzi autorytarnych. mówili nieprawdę stwierdzając. z jaką kibice dopingują swoją drużynę w trakcie jej zmagań sportowych. osoba naiwna. występują nie tylko w dziedzi. O X-ie jedni powiedzą z pewną dozą lekceważenia. określimy go konformistą.230 n i badał ilość pojawiających się emblematów sportowych w strojach studentów. Podobnie R. że jest to „chorągiewka na dachu”. 2= 10 cm. Jeżeli człowiek wbrew rozsądkowi lub niezgodnie ze swoimi przekonaniami zachowa się tak. I jest to jedna z form wpływu społecznego. Właśnie uleganie p r e s j i grupy jest cechą wyróżniającą konformizm od innych czynników upodobniania zachowania swojego do zachowania innych ludzi. Grupa zwycięska podnosi samoocenę osób z nią się utożsamiających. podobnie jak w życiu potocznym bywa różnie przedstawiane i rozumiane. względnie wzmacniało daną teorię. np. co potwierdzało. Świadczy o tym również siła zapału. a po porażkach malała. Pamiętać należy. że linią równą do tej z kartki A jest 3-cia a kartki B. spostrzegał długość odcinków i słyszał wypowiedzi grupy ośmiu osób. fak-tyczny obiekt badań.5 cm. za wyrażone opinie nie groziły im żadne przykre konsekwencje. Okazało się. jedynie 25% nie uległo presji grupy w żadnej próbie. radzący w każdej sytuacji” W opracowaniach naukowych ukazywano konformizm jako fakt eksperymentalny bądź przedstawiano go z punktu widzenia teorii określonego autora. jak oczekuje grupa. tzw. Mogą sprzyjać interesom społeczeństwa jako całości lub powodować skutki negatywne. że zmiana form zachowania i upodobniania do zachowań innych może nastąpić w wyniku refleksji . Jaka zatem byłą jego odpowiedź na zadane pytanie? Według danych Ascha 1/3 w ponad połowie prób badawczych zachowała się konformistycznie. że pierwszych ośmiu było pozorantami. A tradycyjnie nie kojarzymy tych procesów z konformizmem. ale nie jedyna. osoby młode i wykształcone. Jednak warto pamiętać. drudzy stwierdza z uznaniem. kojarzymy je z przestrzeganiem reguł współżycia społecznego. że po każdym zwycięskim meczu ilość strojów z emblematami gwałtownie wzrastała. na kartce B wyrysowano trzy odcinki. W oryginalnych badaniach S. tzn. o zamkniętym umyśle. W drugim przypadku uwypuklano z konformizmu jedynie to. M. oznakowane cyframi od 1 do 3. uległych wobec autorytetów. Wyżej opisane mechanizmy mają charakter ogólnospołeczny. Układ ten zmieniano w kolejnych próbach. Dziewiątka odpowiadających została usadowiona przy stole tak.

silnie zaangażowani na rzecz bronionego poglądu. poszukujący nowych rozwiązań problemów życia. do mądrości ojców i dziadów. ale uznawanie przewagi któregoś rodzaju wiedzy określa typ orientacji. Na jednym krańcu znajduje się nonkonformizm na drugim konformizm. Następnie powtarzamy zabieg z pozorantami nr 2. lub pozostając w odległych miastach kontaktują się ze sobą drogą radiową. Czy w tej sytuacji i ewentualnie jak długo pojawiać się będą odpowiedzi konformistyczne? Okazuje się. Dawanie przewagi źródłom społecznym przyczynia się do nasilenia zachowań konformistycznych i jest to k o n f o r m i z m i n f o r m a c y j n y. tzn. młodzież. Natomiast uznanie wyższości źródła indywidualnego sprzyja nonkonformizmowi. Udowodniono. Dotyczy ona poznawczych przyczyn konformizmu. wybitni politycy-reformatorzy. a liczba zachowań konformistycznych spada do 10%. w innych sytuacjach kierują się własnym rozpoznaniem. Jakie są przyczyny takiego zróżnicowania orientacji ludzi? Częściowa odpowiedź na to pytanie znajduje się już w tekstach dwu powyższych fragmen-tów. odnoszący sukcesy w przeszłości. inne prezentują k o n f o r m i z m w e w n ę t r z n y. o silnej potrzebie sukcesu. Zazwyczaj są to twórcy kultury. Konformizm jest stopniowalny. przemyślenia i 2) społecznego. że grupa atrakcyjna. są konserwatystami. Wykraczanie poza istniejący stan rzeczy traktują jako dokuczliwość.231 Eksperyment Ascha był wielokrotnie powtarzany i modyfikowany. o wysokim statusie społecznym. T. Okazało się. tworzy wymiar dwubiegunowy. dotyczący trwałości konformizmu. pozostawiając osobę naiwną. Jego wyniki zostały wielokrotnie potwierdzone. czyli własnego doświadczenia. tym samym osłabia presję grupy. D. występuje u nich pełna interioryzacja zapatrywań grupowych. nowych doznań i doświadczeń. Większość ludzi lokuje się pomiędzy tymi krańcami. Wiemy z historii jak nieugięcie bronili swych . nie lubią zmian. o wysokiej samoocenie i wysokim statusie. Jednak ich wpływ na zachowania ludzi wyraźnie się różnicuje. Podo-bnie grupy niejednomyślne. zachowują się zgodnie z presją grupy tylko w obecności osób z grupy. Węzłową kategorią w tych wywodach jest ”przewaga”. gdyż normalnie ludzie korzystają z obu źródeł wiedzy. przekazu tradycyjne-go. Interesujący jest wątek. refleksji. Nonkonformiści to ludzie kierujący się własnym rozeznaniem stanu rzeczy. np. a także uzupełniono obraz presji grupy na jednostkę. że poziom konformizmu nie zależy od bezpośredniości kontaktów badanych. Najsilniejszą presje wywierają grupy liczące od 3 do 16 osób. czyli powszechnej wiedzy innych. 3. czwarty w kolejności pozorant mówi prawdę o długości od-cinków. Grupy niejednolite. pragnący postępu społecznego. nowatorscy. tzn. a w skrajnych przypadkach jako naruszanie świętości. Zadziwiająco trwałe są niektóre ślady konformizmu w psychice ludzkiej. by całkowicie zanikły ślady presji grupy. mieszane np. Wyobraźmy sobie następującą procedurę eksperymentu: po wypowiedziach pozorantów i osoby badanej wyprowadzamy pozoranta nr 1. Nonkonformistami najczęściej są ludzie kompetentni. aż do 8-mego. o wysokim ilorazie inteligencji. że ludzie korzystają z dwóch źródeł wiedzy: 1) indywidualnego. że trzeba wymiany trzech pokoleń po pozorantach (pokolenie to 8 osobowy zestaw). Te grupy ludzi dokonują zmian w społeczeństwach. obiegowych przekonań itp. sprawnie przetwarzający informacje. a także zwarta nasilają zachowania konformistyczne jednostek. pozostaje niezmienny i wtedy. przywiązani do starych zasad i norm. Konformiści z kolei są zamiłowani w tradycji.W wyniku zabiegu nie będzie już wśród badanych osób instruowanych przez eksperymentatora. nigeryjskiej lub dowolnej innej. C a m p b e l l wykazał. Taki człowiek gdzieś na końcu świata zachowuje się tak. zorientowani na tworzenie i twórczy. Niektóre osoby przejawiają k o n f o r m i z m z e w n ę t r z n y. z jedną kobietą wśród pozorantów-mężczyzn wywierają słabszą presję. opinie grupy stają się ich osobistymi opiniami. gdy uczestnicy przebywają w izolowanych kabinach. naukowcy. jak w swojej wiosce polskiej.

nadaje się im niemile brzmiące przezwiska. Trzech pozorantów wprowadzono do grupy osób dyskutujących o rozwiązaniu problemu X. odnoszącego znaczące sukcesy i innych. odmieńca. a więc nie narusza istotnej normy społecznej. zgodnie z panującym zwyczajem odwzajem-niamy ukłon. przyspieszona akcja serca i inne). nieprzyjemny. Świadomość tego. że nie był to znajomy. po paru dodatkowych argumentach zmienił zdanie i zgodził się z grupą. drugi początkowo krytycznie nastawiony. przejawiający się w automatycznym podporządkowaniu normom społecznym. jest podstawą wysokiej samooceny i samozadowolenia. F r e e d m a n i A. Skutek był taki. zwanemu k o n f o r m i z m e m n o r m a t y w n y m. Ludzie chętnie zachowują się zgodnie z życzeniami osób lubianych i atrakcyjnych. że kobiety są bardziej konformistyczne. Swoistym kuriozum jest konformizm bezrefleksyjny. D o o b na podstawie podobnego eksperymentu wykazali. Dewianci są ośmieszani. W każdej grupie społecznej występują oczekiwania przestrzegania określonych norm zachowania. N. I jest to jedna z bardziej dokuczliwych kar społecznych. Czasami np. Dane te wskazują. natomiast do nagród proponuje osoby prawomyślne. Drugą grupę przyczyn zachowań konformistycznych stanowią emocje. ale zależą też od typu wywieranej na ludzi presji społecznej. uznania. Ludzie z reguły unikają kontaktów z osobami różniącymi się od nich. Eagly (1987) i Becker(1986) wykazali. Tradycyjnie sądzono. że lęk przed sankcją grupy jest jedną z przyczyn zachowań konformistycznych. dopiero później uświadamiamy sobie. a widzowie mogą wprost obserwować stopień. S c h a c h t e r w jednym ze swych eksperymentów ukazał mechanizm ich pojawiania się i intensyfikacji. pod wpływem działania autorytetu o wysokim prestiżu. przedstawiających badanie norm obowiązujących w kolejkach lub dotyczących zachowań w wagonach metra nowojorskiego.232 przekonań patriotycznych partyzanci poddani presji hitlerowskich prześladowców. a jego ukłon był skierowany do osoby. outsiderom grupa przydziela trudne lub nieprzyjemne zadania do wykonania. M i l g r a m a. w jakim ty podporządkujesz się tej presji (jak np. Długotrwały spór wśród naukowców i zwykłych śmiertelników dotyczył wpływu płci na konformizm. Wyważone stanowisko współczesnej psychologii oddaje tekst w ramce nr 22 Ramka nr 22 „Różnice podatności na wpływy wynikające z płci są nie tylko małe. który nie podzielił zapatrywań grypowych. że odmieńcom. Znamy z życia codziennego liczne przypadki tego typu. że „Jestem osobą. Są to głownie obawy i lęki różnej intensywności. S. Zachowania konformistyczne jednostki bywają źródłem dumy. konsekwentnie wykluczając nawet zasłużonych odmieńców. na ulicy ktoś nam się kłania. Odczuwają to osoby „atakowane” jako stan dokuczliwy. że różnice w zależności od płci najczęściej ujawniają się wtedy. Znalazł się on w położeniu dewianta. że dwu pierwszych pozostawiono w spokoju. L. wywołują tym samym u nich dokuczliwy stan deprywacji społecznej. a takich ludzie nie lubią. trzeci uporczywie trwał przy swoim przekonaniu. Jeden z wprowadzonych natychmiast zaakceptował propozycję grupy. a lęk przed ośmieszeniem jest bardzo intensywny. zasychanie w ustach. Nonkonformizm słabnie w sytuacjach wieloznacznych lub nieokreślonych. Interesujących ilustracji i dowodów na rzecz tej tezy znajdzie Czytelnik w pacach S. Również emocje pozytywne skłaniają do zachowań konformistycznych. Ich naruszenie pociąga za sobą różnorakie sankcje. gdy grupa wywiera nacisk. która nigdy nie kłamie”. J. gdyż pragną ich aprobaty. a obawy przed nimi skłania ku konformizmowi. idącej tuż za nami. wywołujący napięcie nerwowe i fizjologiczne (pocenie się. natomiast cała energia grupy została skierowana na przekonanie pozoranta. w badaniach . naśmiewa się z różnych form zachowania.

Wilson. Te dwa rozumienia polaryzacji grupowej nie pokrywają zakresowo. to pod wpływem wymiany zdań w grupie podejmą decyzje bardziej ostrożną niż ta. Poznań. Występuje wtedy tzw. Jeżeli nastawienia nie były bardzo zróżnicowana. że wielkość różnic związanych z płcią jest stosunkowo niewielka”. S. które są właściwe danej płci (np. dość szybko następuje ujednolicenie opinii grupowej. Polaryzacja grupowa G l e n W h i t e w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku pokazał. serce i umysł. T. w których tylko my wiemy. Aronson. Zysk i S-ka. gdy grupę tworzą osoby o różnych nastawieniach wobec sposobu jego rozwiązania lub podjęcia działania. Jeże przed rozpoczęciem pracy w grupie osobnicy są nastawieni na rozwiązania ryzykanckie. posługując się stymulacją komputerową wykazał. Kobiety uczy się. Procesy zachodzące w grupie powodują. badania nad konformizmem podobne do eksperymentów Ascha). w powstałych tym sposobem subgrupach następuje polaryzacja (radykalizacja) stanowisk. Jeżeli natomiast rozpoczynając działanie w grupie będą reprezentować nastawienie ostrożne. kiedy inna osoba wygłasza mowę o treści sprzecznej z naszym punktem widzenia. Na ten rodzaj nacisku społecznego kobiety istotnie częściej reagują konformistycznie niż mężczyźni. Tak kształtuje się polaryzacja w sytuacji podobnych nastawień osób uczestniczących w podejmowaniu decyzji. za E. mówi się np. a następnie rozstrzygamy. i kobiety w sytuacjach publicznych. w jakim stopniu zgadzamy się z jego argumentami. gdy słuchamy. w tajemnicy przed innymi. Trzeba jednak pamiętać. Akert: Psychologia społeczna. którą zamierzali podjąć indywidualnie. czy odpowiada tak samo jak reszta badanych). że i mężczyźni. bowiem badanymi byli ludzie dobrze przygotowani do rozwiązywania tego rodzaju problemów. czy zachowujemy się konformistycznie czy nie. Eagly (1987) sugeruje. Cyt. M o s c o v i c i i M. 295. co prowadzi do zróżnicowania lub podziału grupy. 1997 r. mając na myśli podział według określonego kryterium na przeciwstawne ugrupowania. Z a v a l l o n i (1969 r. jak reagują. że proces taki przebiega względnie szybko i parokrotna wymiana zdań i następuje zbliżenie zapatrywań. że kanadyjscy studenci kierunku zarządzania podejmując decyzję grupowo są skłonni przeznaczyć większą sumę pieniędzy na ratowanie upadającego. których nas nauczono. o polaryzacji społeczeństwa. R. mężczyzn natomiast-by byli niezależni w obliczu bezpośredniego nacisku społecznego. że może to wynikać ze społecznych ról mężczyzny i kobiety. ścierania się i uzgadniania opinii. N.233 Ascha. by były skłonne do zgody i dawały wsparcie innym. Nie można w tym przypadku mówić o błędach wynikających z braku wiedzy. chociaż . s. Natomiast przy zróżnicowanych nastawieniach dyskusja w grupie radykalizuje zapatrywania opozycyjne. Eagly sądzi. gdzie każdy z uczestników wiedział. W socjologii ten stan zróżnicowania w obrębie całości nazywa się polaryzacja. to podejmą decyzje grupową o wyższym poziomie ryzyka niż prezentowali indywidualnie na „wejściu”. układ dynamiczny. L a t a n e. źle zaprojektowanego przedsiębiorstwa niż osoby podejmujące decyzję indywidualnie.) nazwali to zjawisko p o l a r y z a c j ą g r u p o w ą. że decyzje i działanie grupowe są bardziej radykalne niż realizowane pojedynczo. Dzieje się tak na przykład wtedy. Bardziej skomplikowany problem występuje wtedy. kiedy każdy może zobaczyć. Wspomniana radykalizacja działa w dwu kierunkach. W sytuacjach tego rodzaju różnice pomiędzy kobietami i mężczyznami dotyczące ich podatności na wpływy właściwie znikają. Przyczyny zatem należy upatrywać we właściwościach działalności grupowej. Zdarzają się jednak pewne sytuacje. prezentują zwykle takie zachowania.

Z doświadczeń własnych i z obserwacji potocznych wiemy. Osobom takim przypisujemy autorytet. oporu wobec nakazującego. które zmieniły oblicze psychologii (R. zachowuje się podobnie jak konformista lecz pod wpływem odmiennej motywacji. pojawia się tendencja izolacjonizmu. Zjawisko uległości wobec autorytetu opisał na podstawie interesujących eksperymentów Stanley M i l g r a m. uwypuklaną w teorii identyfikacji grupowej. Jaka zatem jest istota zjawiska i jakie cechy je charakteryzują? Posłuszeństwo jest zjawiskiem. eksponowana w teorii wartości kulturowych. jest dążenie członków grupy do podkreślenie różnic pomiędzy grupą własną a grupą (ami) obcą (ymi). że posłuszeństwo odgrywa istotną rolę w różnych dziedzinach życia. zawodu. jest wyrazista. Trzecią przyczyną. że poszukuje się chętnych do udziału w eksperymencie badającym pamięć. uzależnia polaryzacje od siły wartości osiąganych dzięki działaniu grupowemu. iż niekiedy żądanie posłuszeństwa prowadzi do nieposłuszeństwa. Ostatecznie uczestniczyło w nim 40 osób. potwierdzoną wielokrotnie w badaniach eksperymentalnych. wyksz-tałcenia i płci. podobnie jak grupy w sytuacji konformizmu. wybranych z pośród zgłaszających się. które ma wiele cech wspólnych z konformizmem. Jednostka posłuszna ulega autorytetowi. R. Cel badań był jednak zupełnie inny. szkoły bez posłuszeństwa uczniów wobec nauczycieli. Prawidłowością. P o s ł u s z e ń s t w o.234 występują w nich pewne elementy wspólne. a także i to. Jedno-cześnie wiadomo. W praktyce ma to kapitalne znaczenie. urzędnicy ministerstw finansów inaczej „widzą” wysokość podatków niż podatnicy. państwa. Druga . a także w naszych zespołach orzekających. jest to. Nakazujący reprezentuje wobec niego siłę grupy. Po przybyciu do laboratorium Uniwersytetu Yale uczestnika eksperymentu spotykał inny . W grupie pojawia się więcej i bardziej zróżnicowanych argumentów niż występuje w świadomości jednostki. Trudno sobie wyobrazić wojsko. Innymi słowy w grupie podnosi się wartościowość decyzji lub dziaania. Ich przebieg przedstawiał się następująco: zamieszczono w prasie ogłoszenie informujące. Jego doświadczenia zalicza się do grupy 40 badań. ograniczające rolę osobowości „posłusznego”. H o c k). Siła grupy w tym przypadku zostaje zcedowana na określoną jednostkę: ojca. lecz symbolicznie. W efekcie kształtują się specyficzne opinie grupowe. w którym nie słuchano by rozkazów przełożonych. W grupie spolaryzowanej (socjologicznie) albo między grupami spolaryzowanymi (psychologicznie) nasila się rywalizacja. bo oto związki zawodowe mają zupełnie inne poglądy na sprawę płac niż gremia rządowe. W obu przypadkach na zachowanie osobnika decydujący wpływ wywierają czynniki zewnętrzne. Pierwsza z nich sprowadza się do oddziaływania informacji. a poziom jego akceptacji zależy od siły grupy cedującej. że w niektórych sytuacjach ludzie bywają nadmiernie posłuszni i wykonują polecenia amoralne lub nawet zbrodnicze. w którym głos przywódców nie wyznaczałby postępowania obywateli itp. zwiększa się między nimi dystans społeczny. jednak nie bezpośrednio. Przewaga nakazującego posłusznemu wyko-nanie określonych czynności. organizatora akcji społeczne i innych. a w grupach przestępczych lub gangach młodzieżowych kształtują się normy zachowania daleko odbiegające od ogólnie przyjętych w danym społeczeństwie. Jest to forma wpływu grupy na jednostkę drogą perswazji. Jak to się ma do zasady sprawiedliwości?! Jakie są przyczyny polaryzacji grupowej? Specjaliści z dziedziny tej problematyki wskazują na trzy podstawowe. Polaryzacja grupowa występuje w amerykańskich ławach przysięgłych. Byli to ludzie różnego wieku. że orzekający po naradach w grupie radykalizują swe sądy o należnej wysokości kary za dokonane przestępstwo. urzędnika.

Okazało się. a po uderzeniu 150 wolt wołał: „Już wystarczy! Wypuście mnie! Mówiłem. ciąg słowny był długi. Skala intensywności kary wynosiła od 15 do 450 wolt. że nie karano realnego ucznia. Polecał brak odpowiedzi traktować jako błąd i karać odpowiednio surowo. Uczeń. Prowadzono go do pokoju ucznia (nauczyciel nie miał widzieć objawów cielesnych karania). Następnie prowadzący badania dokonywał losowania. przedstawiające działanie prądu jako słabe. proszę! Coś dzieje się z moim sercem! Odmawiam dalszego uczestnictwa. okazały się zbliżone do otrzymanych w laboratorium uniwersyteckim. Po dojściu do kary o sile 120 wolt uczeń sygnalizował odczucie bólu. że są oni narodem racjonalnym. Mówiono. w hitlerowskich Niemczech jest niemoż-liwa. czego żąda od nauczycieli. że badani ulegli magii laboratorium naukowego oraz przekonaniu. niebezpieczne i XXX (groźne?. że jest chory na serce i nie znosi uderzeń prądem. Uwzględniając zarzuty tego typu Milgram przeprowadził badania w pomieszczeniach biurowych zrujnowanej dzielnicy miasta i wyniki. Przed ogłoszeniem wyników pytał Milgram psychiatrów i studentów psychologii o to jakie przewidują wyniki. Sceptycyzm wobec omawianych rezultatów wynikał również z przekonania Amerykanów. mającego określić który z nich będzie „nauczycielem” a który „uczniem”. sugerowano. Respondenci sądzili. Dodatkowo na tablicy skali znajdowały się napisy jakościowe. sprawdzano podłączenie do prądu. natomiast nauczyciel przechodził do przyległego pokoju. że wątpiono w trafność metody. a tylko 0. pokazywano podłączenie elektrod do ciała ucznia. I jedynym celem badania było poznanie tego. mimo protestów. że mam kłopoty z sercem! Serce mnie boli! Wypuście mnie. Instrukcja i zalecenia eksperymentatora zachęcały do stosowania surowych kar i intensyfikowania ich po każdym kolejnym błędzie ucznia. zbiorowością jednostek odpowiedzialnych i że u nich uleg-łość wobec autorytetu. Pierwsze odmowy (5 osób=12.5%) wystąpiły dopiero przy karze o sile 300 wolt. asystent eksperymentatora). śmiertelne?). taka jaka miała miejsce np. by za każdą pomyłkę karać uderzeniem prądu. zostawał w pomieszczeniu. intensywne. Rezultaty eksperymentu były rażąco niezgodne z przewidywaniami i były zupełnym zaskoczeniem. Duma . że przedmiotem badania będzie wpływ karania na eliminowanie błędów w uczeniu się. mimo obskurnego otoczenia. gdy ten przestanie odpowiadać.235 współuczestnik (w rzeczywistości pozorant. Od nauczyciela eksperymentator wymagał. lecz nauczyciel otrzymywał odpowiedzi i sygnały o zachowaniu „uczącego się” z taśmy. od którego przybysz dowiadywał się. Gdyby nie to oczarowanie zachowali by się inaczej. przeznaczonym dla niego. Po tym zabiegu zaznajamiano badanego z urządzeniem do karania. W końcu uczeń przestał odpowiadać. że aż 65% procent badanych (26 z grupy 40 uczestników) posłużyło się karą maksymalną. a za kolejną jeszcze silniejszym szokiem. Losowanie było tak przygotowane. więc nauczyciel mógł być przekonany. jej poziom intensywności wzrastał ze szczebla na szczebel o 15 wolt. Celem badania miało być sprawdzenie zapamiętania skojarzeń par słów.01% procenta użyje kar maksymalnych. zgodnie z normami społecznymi. Wypuście mnie!” Mimo protestów i krzyków ucznia prowadzący badania nakazywał dalsze i coraz ostrzejsze karanie. Czytelnik już zapewne domyśla się. że eksperymentator wszystko przemyślał i wie. iż mamy do czynienia z artefaktem. silne. nagranej według schematu eksperymentu. Rezultaty były tak szokujące. że nauczycielem zawsze zostawał przybywający. że błędy ucznia są zupełnie naturalne. że mniej niż 4% badanych będzie karało ucznia. w którym na pulpicie stołu miał przyciski do włączania „karzącego” prądu i regulator jego napięcia. a 80% kontynuowało badania po tym jak uczeń przestał odpowiadać. jak silnie działa na badanych autorytet i jak intensywnymi karami posłużą się badani pod wpływem nacisku autorytetu. Karę można było stopniować.

u jednych osób jest wysoki u innych niski. nakazujący przyśpieszenie jazdy. Ujmując rzecz bardziej fachowo powiemy. Siła oporu u „kozłów” niekiedy bywa tak duża. np. Poziom reaktancji jest właściwością subiektywną. że stosowaną procedurą badawczą naruszył normy moralności i mógł spowodować niekorzystne zmiany zdrowotne u osób badanych. stojący na wysokim szczeblu drabiny prestiżu społecznego.D o w d). bliski załamania nerwowego . dają się powodować sobą. od zachowań pomocnych po agresję i zabójstwa. Są one niekiedy jednoznacznie wyraziste. to obserwuje się narastanie oporu. że w społeczeństwach „owieczki” stanowią 65% populacji i grupa badanych Milgrama odzwierciedla ten stan rzeczy. czy do „owieczek”. modyfikując odpowiednio ich schematy. Taką zapewnia kierujący badaniami. który wszedł do laboratorium uśmiechnięty i pewny siebie. R u b a c k). T. Również nie są mu znane żadne badania empiryczne. Pierwszych R. jeżeli nie wszystkie. nieposłuszeństwo. Milgramowi zarzucano również to.. Problemy jednostka-jednostka są równie bogate i różnorodne jak grupa-jednostka. Liczne badania potwierdziły ten fakt. to pojawia się interesujące pytanie: dlaczego wśród „nauczycieli” było tak mało „kozłów”? Czy dlatego.p o d p o r z ą d k o w a n i e (submisja). Ich rozpiętość wyznaczają bieguny od miłości do nienawiści. Wynika z tego. że relacje interpersonalne układają się w dwu ortogonalnych płaszczyznach (dymensjach): 1) m i ł o ś ć – n i e n a w i ś ć i 2) d o m i n a c j a . zgodnie z którą ograniczenie swobody. niekiedy maskowane i ubierane w szaty zwodnicze. Tymczasem również badania powtórzone po 20-tu latach od pierwszego eksperymentu pokazują.. a nie gwarantują asystenci i koledzy badanych. ze opisywane zachowania nauczycieli występuje t y l k o p o d w p ł y w e m a u t o r y t e t u prowadzącego badania. Z tego też powodu przywódcy różnych sekt i kościołów chętnie rekrutują i włączają do swych szeregów „owieczki”. że nawet „kozły” pod jego wpływem zatracają osobowościową regulację zachowania? Za drugą interpretacją przemawia spostrzeżenie Milgrama. kierowcy słysząc sygnał klaksonu. Jeżeli zwiększa się nacisk na akceptację określonej postawy lub podjęcie nakazanego zachowania. J. poczynione w czasie trwania eksperymentu: „Obserwowałem dojrzałego i początkowo zrównoważonego biznesmena. Większość. Również nie stosowano kar wtedy. Milgram udowodnił. W serii eksperymentów. od ubóstwiania po deprecjację innych. C i a l d i n i nazywa „kozłami”. że pierwotnie otrzymane dane pokrywają się ze współczesnymi. z reguły zwalniają demonstrując niechęć do uległości (B.” Niestety. Zakazana możliwość jawi się bardziej atrakcyjną. nie uderzano prądem. B r e h m opracował t e -o r i ę r e a k t a n c j i. nacisk na realizację zachowania narzucanego. form relacji międzyosobniczych sprowadza się do działania tych sił. Informacje o tym problemie znajdzie Czytelnik w następnym rozdziale. czy też presja autorytetu jest tak silna. wywołuje efekt przeciwny. Natomiast „owieczki” szybko ulegają wpływom autorytetów.W. II. Jeżeli np. piszącemu te słowa nie jest znana osobowość biznesmena i nie wiadomo czy należy on do „kozłów”. Jeżeli spojrzymy na wyniki eksperymentu Milgrama z punktu widzenia teorii reaktancji. Ale . o karanie prosił sam uczeń. drugich „owieczkami”. gdy polecał je asystent lub inny uczestnik sesji badawczej.236 narodowa uniemożliwiała przyjęcie informacji naruszających pozytywny obraz własnej grupy narodowej. że odrzucają oni nawet zalecenia lekarzy (E. R. R e l a c j e m i ę d z y o s o b n i c z e. Przeciwieństwem posłuszeństwa jest opór. że motywem uległości wobec autorytetu jest chęć uzyskania aprobaty społecznej. a eliminują „kozłów”. dotyczące wpływu autorytetu na zachowania „kozłów”. Po dwudziestu minutach pozostał z niego drżący i jąkający się wrak.

że bardziej potrze-bujemy pewności. Istnieje wiele powodów kształtowania się bliskich związków międzyosbniczych. w których obowiązek opieki nad nowonarodzonym powierza się ojcu. T forma sympatii wzajemnej podlega daleko idącej regulacji społecznej. Można ją scharakteryzować w kategoriach technicznych jako uczucie pozytywne. ale są także kultury. Ta wielowymiarowość i wielowarstwowość czyni problematykę interesującą. autentyczności zachowania. Th. akceptacji odrębności partnera. Psychologa społecznego interesują zarówno formy takich powiązań jaki i przyczyny ich powstawania. Relacje ukształtowane pod wpływem miłości charakteryzuje intymność. pozytywny stan uczuciowy. Jedną z nich jest miłość dwu osób płci odmiennej.T r i v e r s utrzymują. jest środkiem do zapewnienia trwania gatunkowego i jednocześnie wynika z upodobań i gustów ukształtowanych kulturowo.in. silna więź wzajemna.237 zawsze odgrywają istotną rolę. szacunku wobec niego i uznania jego ważnej roli w istniejącej relacji. podobnie liczne prowadzą do wzajemnej niechęci lub wrogości. Ten punkt widzenia tłumaczy genezę miłości w ogóle. W układzie wzajemności. wybierający i wybrany jednocześnie decydują o wzajemnej relacji. W y m i a r m i ł o ś ć – n i e n a w i ś ć. spontaniczności. Tym samym określają specyfikę danej relacji. Osoba przyjaciela musi spełniać szereg oczekiwań. w diadzie ukierunkowanie ma charakter zwrotny. L e a r y F. bowiem sympatia wzajemna jest formą relacji międzyosobniczej. Jednak dominującą rolę odgrywa w nim pociąg seksualny. J. braterska lub siostrzana. jest to akt dwustronny. są one znaczącą siłą społeczną i wyraźnie wpływają na intensywność i trwałość uczuć tego typu. że przyjaźń wymaga otwartości i szczerości wobec partnera. ale także je ukierunkowują na wybrane osoby. Miłość rodzicielska. La G a i p a utrzymuje. Jeżeli osoba A darzy sympatią osobę B. M. że pomoc otrzymamy niż samej pomocy). chęć ciągłego przebywania z sobą. że sympatia jest efektem działania ewolucyjnie utrwalonego mechanizmu. wolna od wpływu czynnika seksualnego. zachowań pomocnych (Epikur powiadał. W e b e r. jednak nie będzie to określenie wyczerpujące. Jednym z czynników kształtujących relacje interpersonalne jest s y m p a t i a w z a j e m n a. bywa równie silna i trwała. Jednostki w nią zaangażowane nie tylko doznają emocji pozytywnych. M i ł o ś ć i s y m p a t i a w s t o s u n k a c h m i ę d z y l u d z k i c h. Uczucie to ma uwarunkowanie zarówno biologiczne jak i kulturowe. P r a t t o i inni. Skojarzenie zostało zakodowane i jest przekazywane z pokolenia na pokolenie.in. a to tworzyło dobry nastrój. L. W naszej kulturze dziecko pozostaje pod przemożnym wpływem matki. np. to B również żywi podobne uczucie do A. m. poświęcania dla partnera i inne. bliskość psychiczna i fizyczna. Kanadyjski badacz J. Przyjaźń między ludźmi jest kolejną odmianą sympatii wzajemnej. lecz istota pozostaje ta sama. lecz nie wyjaśnia przyczyn jej pojawiania się w konkretnych . a nawet trwalsza od miłości zakochanych. a nawet intrygującą. Miłość rodzicielska. dziecka do rodziców i między rodzeń-stwem nakazują normy systemu pokrewieństwa. W układach większych od diady relacje są bardziej skomplikowane. R. W życiu występują liczne formy sympatii wzajemnej. Jakie czynniki wpływają na pojawianie się sympatii między ludźmi? Wielu psychologów. Nadają im status uczuć przypisanych. Przyjaciół się wybiera. co podkreślają m. Łączenie się w grupy zwiększało prawdopodobieństwo przetrwania i zaspokojenia podstawowych potrzeb.

że bardziej sympatyczne. Mimo. pociągające. dlaczego zakochaliśmy w osobie X a nie Y. że odległości pomiędzy wejściami do poszczególnych mieszkań były niewielkie (wahały się od 7 do 25 m. Jest to sytuacja podobna do poszukiwania wyjaśnienia zjawiska. cieszące się większym wzięciem są te. że łatwiej kultywować przyjaźń lub spotkać obiekt miłości w bliskim otoczeniu niż w obcym mieście lub innym kraju. dobierają partnerów życiowych i nawiązują przyjaźnie z ludźmi najbliższego otoczenia społecznego. Bardziej lubimy te litery alfabetu. Już w starożytności mówiono. Człowiek potrzebuje kontaktów z innymi (potrzeba afiliacji) i chcąc je nawiązać zwraca się przede wszystkim do najbliższego otoczenia. prowadzone na osiedlu Westgate West. biznesmenów lub dziennikarzy. które przedstawiały zdjęcia po operacji (M. z osobami bliskiego otoczenia spotykamy się częściej niż z pozostałymi. jaki przeprowadziłem w latach 70-tych wśród studentek prawa i psychologii UAM pokazały. stwierdzili. Pozdrowienia lub zwrot grzecznościowy „Jak leci?” wpływają na pozytywne postrzeganie osoby spotykanej. Oprócz czynników związanych z „kompleksem bliskości” na sympatię wzajemną wpływa wiele innych przyczyn. B l a c k a. "Kiedy nie jestem blisko tej. g d y s t a n e m w y j ś c i o w y m n i e j e s t u c z u c i e n i e c h ę c i l u b n i e n a w i ś c i. Wyjaśniając podobne problemy psychologowie społeczni wskazują na kilka czynników-przyczyn takowych wyborów. bo siebie często widzimy w lustrze. która jest blisko”. K a l i c k). S. że przyjazne kontakty częściej nawiązywano między lokatorami przyległych mieszkań. ulicy. przewidujemy. R. że najbardziej pożądanymi cechami kandydata na . którą kocham. in. Wyniki sondażu.) zadziałało prawo dystansu funkcjonalnego. co wykazali R. Jedną z nich jest w y g l ą d z e w n ę t r z n y. współpracownicy z fabryki lub biura. Aż 41% przyjaźni nawiązano między najbliższymi sąsiadami. B o r n s t e i n.głosi znana maksyma. Po czwarte. Przekonywująco ukazali to zjawisko m. Mogą to być sąsiedzi. np. K l e i n i Z. nasze inicjały. kocham tę. Częstotliwość ekspozycji osób lub obiektów nasila sympatię i przywiązanie do nich. W tym kontekście pojawia się pytanie: w jaki sposób odległość fizyczna oddziałuje na proces psychiczny kształtowania się sympatii między ludźmi? Mała odległość fizyczna zwiększa dostępność wzajemną. dzielnicy miasta. z 10-ma mieszkaniami każdy (pięć na każdym poziomie) i zasiedlanymi losowo zgłaszającymi się lokatorami. a rzadko oglądamy swoje fotografie.ś c i s p r z y j a j ą n a w i ą z a n i u s y m p a t i i t y l k o w t e d y. z którymi najczęściej się stykamy. Studenci amerykańscy. Po drugie. specjalistów z zakresu problematyki międzynarodowej. K u n d a. R.238 przypadkach. F. oceniający urodę kobiet przedstawionych na fotografiach z przed i po operacji plastycznej. że r ó ż n e s y t u a c j e i e l e m e n t y r z e c z y w i s t o. np. Badania L. Pamiętać jednak należy o tym. koledzy z klasy szkolnej lub grupy studenckiej. Jednym z nich jest bliskość przestrzenna.T v e r s k y). że nasze kontakty z osobami bliskiego otoczenia będą trwały przez pewien okres czasu. że „Uroda jest więcej warta niż list polecający”. Po trzecie. wykazały. Z a j o n c. 22% z zamieszkałymi o jeden lokal dalej.wtedy wyjaśniający też sięga po informację najłatwiej dostępną (A.M o r e l a n d i inni. ale najczęściej nić sympatii łączy sąsiadów z bloku. zabudowanym 17-ma dwukondygnacyjnymi domami. Działa tu prawo d y s t a n s u f u n k c j o n a l n e g o. a 10% z pozostałymi lokatorami. co znaczy. S c h a c h t e r a i K. np. Rzecz jasna. chociaż obie są do siebie podobne pod wieloma względami. M. Nawet bardziej lubimy nasz lustrzany obraz niż rzeczywisty. że spotyka się przyjaciół zamiesz-kałych w odległych od siebie miejscowościach. A przewidywanie takie usposabia przychylnie wobec partnera przyszłych spotkań. L . Stwierdzenie to nie dotyczy ludzi mobilnych. spotykając się często ludzie dostarczają wzajemnej gratyfikacji. Tak zwani ludzie przeciętni. jak to wykazują badania socjologów. F e s t i n g e r a. W.

Działając razem osoby te świetnie uzupełniają się i tworzą na tej podstawie więź przyjaźni. Prawidłowość tę nazywa się z a s a d ą k o m p l e m e n t a r n o ś c i. Pozytyny streotyp zawodowy rzutuje na ocenę innych cech. zainteresowania i upodobania. Jest to efekt aureoli. Sądzą. Efekt podobieństwa jest wyraźnie widoczny w przypadkach wielu wspólnych cech charakteryzujących osoby. niektóre małżeństwa funkcjonują dosko-nale dzięki wzajemnemu dopełnianiu. urzędnicy chętniej załatwiają sprawy osobom „o gładkich licach”. 3) mądrość. Nie tylko te istotne cechy psychiczne mają ważkie znaczenie w tej kwestii. wizjoner. prostaczkowie najlepiej się czują wśród swoich. Uwidocznione wskaźniki procentowe odnoszą się jedynie do tych małżeństw. Lubimy tych ludzi. Piękny wygląd zjednuje sympatię i ułatwia życie. ze urodzie towarzyszą takie cechy jak mądrość. Francuzi Francuzów. lecz nie ma zdolności dostrzegania celów działania grupowego. Ludziom np. ale słaby wykonawca. Jeżeli zarówno podobieństwo jak i przeciwieństwa. Ludzie kulturalni lgną do kulturalnych. Nie jest to jednak naruszenie zasad logiki. które lubią tych. znamiona. Przyjaciele. pozostałe dobierają się na zasadzie komplementarności. sędziowie wymierzają przystojnym lub urodziwym przestępcom niższe wyroki. katolicy i Muzułma-nie bardziej lubią współwyznawców niż osoby innej religii. T y s z k o w a badając ustosunkowanie do inwalidów. Podobnie. sprawność i inne. a w innych z komplementarności potrzeb. że około 70 % małżeństw tworzą osoby podobne do siebie. którzy nas lubią. przeprowadzone w szkockim Glasgow. H u s t o n a i R. W czasie podróży pociągiem jazda do tej samej miejscowości może stać się powodem wyróżnienia osoby o podobnym punkcie docelowym jazdy. Działa ona np. 2) bogactwo. w sytuacji gdy szefem instytucji jest człowiek pomysłowy. trudno zazwyczaj uwierzyć. B u l l a. Charakteryzowali oni osobę na oszpeconą (rysowali na twarzy blizny. że nauczyciele wyżej oceniają dzieci ładnie wyglądające. że uzupełniające się cechy często wpływają na kształtowanie się przyjaźni lub tylko sympatii wzajemnej. Poza ta grupą pozostają małżeństwa zawierane pod wpływem innych motywów. Relacje te da się wyinterpretować jako specyficzne odmiany podobieństwa tonacji uczuciowej lub ukierunkowania uczuć. interesu. Liczne badania pokazują. również różne elementy sytuacyjne mogą wpływać na spostrzeganie podobieństwa. Ludzie stereotypowo przypisują osobom o pięknym wyglądzie inne pozytywne cechy. konieczności i wielu innych. że niektórzy ludzie maja komplementarne cechy osobowości i stwierdza się. dobro. Polacy lubią Polaków. Jakby dopełnieniem powyższych informacji są wyniki badań V. wpływają na pojawianie się sympatii. gdyż w niektórych przypadkach sympatia między ludźmi wynika z podobieństwa. to może zrodzić się u Czytelnika odczucie sprzeczności informacji. namowy. . kochający się małżonkowie bardzo często prezentują podobne zapatrywania na wiele kwestii. W psychologii powiada się. malowali siniaki) i jeżdżąc z nią obserwowali zachowania ludzi w kolejce miejskiej. Podobne wyniki otrzymała M. Pasażerowie z reguły unikali zajmowania miejsca obok szpetnej osoby. którzy pracując w rolnictwie ulegli wypadkowi deformującemu wygląd twarzy. których my lubimy. że przeciwieństwa przyciągają się. np. czyli promieniowania jednaj cechy na całą strukturę osobowości. Również lubimy osoby. czyli komplementarność. postaw czy interesów.239 męża są:1) uroda. P o d o b i e ń s t w o osoby postrzeganej do nas często staje się powodem naszej sympatii do niej. że dany ksiądz jest kłamcą lub prawnik złodziejem. a jego podwładny ma cechy dobrego organizatora i wykonawcy. Mądrość ludowa głosi. Szacuje się. prezentują podobne postawy. których partnerzy kierowali się motywami podobieństwa lub dopełniania.

Atrakcyjność interpersonalna może ujawnić się w układzie sympatii wzajemnej lub przybrać formę sympatii jednostronnej. innych właściwości oczekiwano u osobnika epoki wiktoriańskiej. osoba o wysokim statusie jest atrakcyjną ze względu na prestiż. małżonków w układzie partnerskim. a innych u przedstawiciela postmodernizmu. uwielbienie. zachwyt. Czy chętnie udzielają oni takiej pomocy? Od czego ona zależy? Jacy ludzie są bardziej. Podziwianiu. pośliznąć i skaleczyć. Są to: 1) miłość. ale brakuje w tym pierwiastka osobistego. Człowiek na ulicy może doznać ataku serca. przyjaciół. jaki roztacza wokół swojej osoby. Stosunki między ludźmi zabarwia tonacją życzliwości. lubienie. M. podziwiać siebie. ale także poczucie humoru. oczywiście. C a r l s m i t h. Pozwala zapobiegać napięciom interpersonalnym. cech charakteru. J. osoby skłonne do świadczenia usług i umiejące je realizować są szczególnie atrakcyjne dla osób o niezaspokojonych potrzebach osobistych. mimo to. bowiem umożliwia „pławienie się w jej blasku”. W o j c i s z k e) Interesującą odmianą sympatii jest a t r a k c y j n o ś ć człowieka. służą informacjami praktycznymi. S e a r s) Sympatia do określonej osoby może być jej własną. O. niektórym osobom publicznych przypisujemy cechę atrakcyjności. np. zaspakajają głód wiedzy. wygód i władzy. żywić wzajemne uznanie. zdolności społeczne i inne. uczestników imprez zabawowych. Atrakcyjność jednostronna może ujawnić się nawet wobec osoby nieznajomej. której je przypisujemy. szczerość (cechy moralne). Osoby tak określane nie tyle wzbudzają uczucie zaliczane go kategorii „miłość”. jeżeli ktoś je pielęgnuje i ujawnia zyskuje tym samym sympatie innych. Prawidłowość jest taka: jeżeli ludzie pełnią podobne role. 6) pieniądze. dobierają się według kryterium podobieństwa. Sympatia w relacjach między ludźmi nie sprowadza się jedynie do przeżyć emocjonalnych. albo stać się ofiarą złodzieja lub zbrodniczego napadu. a jednocześnie nie tworzyć pary przyjaciół lub zakochanych. ludzie o bogatym zasobie informacji są użyteczni. Będzie to przypadek atrakcyjności wzajemnej. Niezbędna jest wtedy pomoc innych ludzi. prawdomówność. pogodę ducha. towarzyszą uczucia ciepłe. Jeżeli role wymagają odmiennych zdolności. Zestaw pożądanych cech ulega pewnym modyfikacjom wraz ze zmianą wyobrażeń o istocie człowieka. osoby mogą być atrakcyjne wzajemnie.240 Jeżeli podobieństwo i komplementarność występują obok siebie jako siły konkurencyjne. 4) dobra typu samochód. obiekt marzeń i pragnień wielu ludzi nadają posiadaczom grubego portfela niekiedy wyjątkowej atrakcyjności. co podziw. twórców teorii zasobów. uczciwość. środek zapewniający dostępność do wielu dóbr. Z a c h o w a n i a p o m o c n e. W innych okolicznościach może ucierpieć z powodu działania nieprzyjaznych sił natury. Do grupy najwyżej cenionych cech zaliczamy sprawiedliwość. dacza na wybrzeżu ciepłego morza itp dodają atrakcyjności posiadaczowi jako że ludzie pragną współkorzystać z dóbr tego rodzaju. zdolność i umiejętność osoby obdarzania innych miłością i ciepłem we wszystkich czasach i we wszystkich kulturach była wysoko ceniona. Kontakt z nią jest pożądany.„zasługą”. realizuję się dobór uzupełniający (J. wobec osoby jedynie atrakcyjnej utrzymuje się zazwyczaj pewien dystans. 3) zasób informacji. to uzasadnionym staje się pytanie o to kiedy ludzie kierują się pierwszym. kojarzący się z poczuciem bezpieczeństwa i niezależności. Dwie np. F o a i U. Zdaniem E. a już zaistniałe osłabia i cywilizuje. a jacy mniej skłonni . Ujawnienie zestawu cech pożądanych wzbudza silne emocje dodatnie. właśnie one określają walory osoby atrakcyjnej. 2) status. 5) usługi. W życiu codziennym zdarzają się rozmaite sytuacje zagrożenia. D. F o a . L. czar. Atrakcyjność jest następstwem naszej oceny określonych walorów osoby. a kiedy drugim. jacht. ich brak lub odrzucenie wywołuje równie silne emocje negatywne (B. F r e e d m a n. Ludzi lubią i cenią pewne cechy osobowe. wpływa także na sposoby i skuteczność działania. że nigdy nie spotkaliśmy ich osobiście.

Szanse uzyskania pomocy maleją. Ludzie chętniej udzielają pomocy. topografii lotniska. Poznawczo są to uproszczone i schematyczne wyobrażenia osoby. zielony liść na szybie samochodu i inne. jeżeli zachęcają one do głosowania na kandydata nie akceptowanej przez nich partii. Okazuje się. Szkoccy sprzedawcy np. powodujące jedynie unikanie osoby nie lubianej lub agresję na poziomie czynnej destrukcji. normalne rodzeństwo. bliźniacy są bardziej altruistyczni wobec siebie niż tzw. Francuzów. D a r l e y. Niekiedy . jeżeli widzą oznaki „słabości”. gdy w pobliży znajdują się oficjalne służby. zachłanność księży. amerykańscy studenci nie pomagają zbierać przypadkowo upuszczonych ulotek wyborczych. Włochów. Poznajmy niektóre z nich. regionalnych wyraża niechęć powodowaną jakąś cechą ludzi traktowanych stereotypowo. Do nielicznych wyjątków stereotypu pozytywnego należy „Anglik gentelman”. np. badania których zainicjowali B. gdy pojawia się niepewność co do natury zdarzenia. Stereotyp kobiety jako pracownika mniej wartościowego niż mężczyzna wyraźnie wskazuje z kolei na inną właściwość tego zjawiska. Niemców określamy jako butnych. bez osobistego rozpoznania. Takiemu zachowaniu sprzyja znajomość terenu. L a t a n e i J. Również na większe prawdopodobieństwo pomocy mogą liczyć osoby bliskie. Ostatnie. dobry nastrój. Z tym uzupełnieniem. M. Decyzja udzielenia pomocy jest wynikiem skomplikowa-nego splotu tych czynników. ale także niechętne. Przyczyny nie udzielania pomocy jak i motywy zachowań pomocnych okazały się tak samo skomplikowane jak wiele innych zjawisk psychologicznych. Jednym z łagodnych objawów niechęci wobec innych są s t e r e o t y p y.241 do udzielania pomocy? Te i inne problemy kryją się pod hasłem zachowania po mocne.prostackich itd. Rosjan. podobnie jak pierwsze.tchórzliwych. gdy wzrasta ilość obserwatorów zagrożenia ( jeden świadek nie może oglądać się na innych). silne poczucie odpowiedzialności. że rodzice są bardziej skłonni udzielać pomocy dzieciom niż dzieci rodzicom. bywają różnej intensywności. krętactwo prawników. nie chcą rozmieniać pieniędzy osobom. a większość stereotypów narodowych. Stereotypy mianowicie stanowią w niektórych przypadkach podstawę dyskryminacji. Jedna z nich ma ścisły związek z wyżej omawianą problematyką sympatii. np. Mamy szewski poniedziałek (szewc pijaczyna). przypisywanie cech niektórych jednostek grupom i charakteryzowania jednostek na podstawie istniejącego wyobrażenia grupy. przekupstwo urzędników. zobowiązane go udzielania pomocy. Formy występowania uczuć nienawiści oraz przyczyny je warunkujące były przedmiotem licznych badań psychologicznych. Sformułowania te wskazują na występowanie nieuprawnionej generalizacji. gdy udzielnie pomocy wiąże się z ryzykiem. że ludzie chętniej pomagają osobom podobnym do nich. laskę inwalidy. N i e c h ę ć i n i e n a w i ś ć w s t o s u n k a c h m i ę d z y l u d z k i c h.kochliwych. a nie okazują chęci pomocy niepodobnym do nich. Ludzie żywią wobec siebie nie tylko uczucia przyjazne. unaoczniony przykład innych. z olbrzymią przewagą zabarwienia negatywnego nad pozytywnym. wcześniej doznana pomoc ze strony innych (działa zgeneralizowana zasada wzajemności). Są one przy tym zabarwione emocjonalnie. które noszą koszulki z napisem „Popieram gejów”. przejawiającą się na poziomie zachowania jako przyznawanie kobietom niższego niż mężczyznom wynagrodzenia za taką samą pracę. utrwalone w naszym umyśle pośrednio. Dla wygody narracji nazwijmy je ogólnie nienawiścią. zawodo-wych. w Polsce można było obserwować rozmaite objawy niechęci do kupujących skandalizujący tygodnik „Nie” i samego tygodnika. Zachowania pomocne zależą od wielu czynników sytuacyjnych i osobowościowych.

W sytuacjach . A r o n s o n) W relacjach społecznych niekiedy jedynie przynależności do określonej grupy ludzi wyzwala postawę przesądną. nie domagają się praw do kształcenia. sformułowany na podstawie powierzchownych przekazów marynarskich. Niektóre osoby nie wpuszczą X-a do mieszkania tylko dlatego. których interesom służą. Powoduje tendencyjność. staje się zagrożeniem życia osób z grup społecznie słabszych. Godzą się oni na wykonywanie gorszej pracy. o negatywnym zabarwieniu emocjonalnym. Zazwyczaj uprzedzenie utożsamia się z wrogą bądź negatywną postawą wobec jednostek lub grupy ludzi. Uprzedzenia pojawiają się niekiedy jako wynik błędu poznawczego. albo stronniczość w postrzeganiu przyczyn. Jaka doza niechęci kryje się za takimi sformułowaniami. ale kształtuje emocje tych. inne nie podejmą rozmowy z człowiekiem o włosach koloru miedzi. autor pracy pt. J a h o d a. Rousseau’a w krytyce społeczeństwa uprzemysłowionego. Mimo istnienia wielu aspektów ekonomicznej funkcji uprzedzeń byłoby wielkim uproszczeniem pomijanie innych właściwości tego zjawiska W jednej z teorii uprzedzeń mówi się o „zasłużonej reputacji” jako podłożu uprzedzeń. J. religijnie.(G. akceptującą zasadę nierówności społeczno-ekonomicznej. E. Ukształtowała u nich osobowość poddańczo-niewolniczą. przypisywanie przyczyn zjawiskom społecznym. nietrafna interpretacja prowadzą do postaw tego typu. kradnąc samochody w krajach Europy Zachodniej. zamieszkiwanie w nędznych warunkach. co dało asumpt do twierdzenia o ich powszechnym lenistwie. błędami pamięci. historycznie. o zróżnicowanym statusie społeczny i dostępie do dóbr oraz zaszczytów. Większość Polaków lub Amerykanów nigdy w życiu nie widziało Turka. W USA przesądy rasowe (Murzyni leniwi. A l l p o r t.242 dyskryminacja np. Niektóre uprzedzenia są przyswajane przez dzieci i młodzież w procesie akulturacji. przyczynili się do powstania mniemania. opartą na niepewnych lub fałszywych przesłankach. typowym dla nich. Przykładem może tu służyć słynny przesąd o „szlachetnym dzikim”. mającym niektóre wspólne cechy ze stereotypami. nieświadomością (marzeniami sennymi). odporną na zmiany. niewłaściwe skojarzenie. U p r z e d z e n i a (przesądy społeczne) są zjawiskiem. Niekiedy są one tworzone śiwdomie przez tych. Z a w a d z k i) Zgodnie z tym tokiem myślenia proces kształtowania uprzedzeń inicjują przedstawiciele grupy (obiektu przesądu). gonionych do ciężkiej pracy starało się od niej „wykręcić”. Uprzedzenie takie jest pozbawione treści. niezaspokojonymi potrzebami mas ludowych. Psychologia przesądu dostrzega związki tego zjawiska z wierzeniami pierwotnymi. wiedzą ci. którzy praktycznie doświadczyli dyskryminującego działania uprzedzeń. tępi) służyły zapewnieniu taniej siły roboczej. Mylne spostrzeżenie. którzy je poznają. niechlujni) i etniczne (imigranci niewykształceni. Częstotliwość występowania uprzedzeń wzrasta w społecznościach zróżnicowanych etnicz-nie. Jednak jest ono bardziej złożone i wielowątkowe niż te ostatnie. Deprecjacja ideowa tych grup pozbawiała je moralnych podstaw walki o równe traktowanie z grupami uprzywilejowanymi. bo „rudy jest wredny”. ale nieakceptowanym zachowaniem. ale zapytani o to jacy są Turcy odpowiadają natychmiast: „Okrutni”. brakiem nadziei na lepsze życie i innymi. obyczajowo. wykorzystany przez J. reakcjami warunkowymi.(B. Przesąd jako błąd zaburza p r o c e s y a t r y b u c j i. Uprzedzenia są bowiem ideowym instrumentem walki o ekonomiczny interes grupowy. że jest Cyganem. Stereotyp i uprzedzenie przyswoili oni z opisów dawnych zachowań janczarów i innych wojowników armii tureckiej. G. Niektórzy Polacy. opisów osadzonych w świadomości społecznej. religijna w Irlandii czy polityczna w Turcji przybiera postać intensywnej nienawiści. Wielu Murzynów. magią myśleniem alogicznym. że „Polak to złodziej”.

pracy było spełnić wymagane warunki. czyli zestaw uogólnionych zasad wyboru celów życia i dążeń jednostek oraz grup jako całości. a wnioski wykorzystali w praktyce. że są wielok-rotnie powtarzane. nietolerancja wzajemna). utrwalając ich treść. Ostatni. Posłużymy się za M. Trwa. po drugie. W sytuacjach uczenia się łatwiej niż np. Z tego punktu widzenia rywalizacja np. po trzecie. są zbyt wysokie. Podobnie może działać obawa przegranej. dwu tenisistów na korcie nie jest konfliktem. że równość ogranicza wolność jednostek przez nakaz respektowania praw innych osób. in. W dziedzinie społecznej toczy się walka o uznanie prymatu bądź sprawiedliwości społecznej. nie wyraża się w formie otwartej walki. wojen i rzezi religijnych niewiernych. kontaktujący się muszą być jednakowo traktowani (jednakowy status). dlatego. utrzymania bezpieczeńs-twa na zamieszkiwanym osiedlu. Stwierdzono. poznawane osoby traktuje się jako wyjątek) i po szóste. po piąte. niekiedy utajony. wyklęcia. np. Uprzedzenia są odporne na zmianę. W wielu społeczeństwach wartości są opisywane w języku religii. równości bądź wolności osobistej. trudno je wyeliminować m. Mimo wszelkich trudności zanotowane pewne sukcesy w zwalczaniu uprzedzeń rasowych w szkołach. często racjonalizacje stanowią przeszkody nie do pokonania. konflikt między zwolennikami wartości indywidualistycznych i kolektywistycznych. musi wystąpić wzajemna zależność. natomiast jej przeciwnik uzna je za brutalny faul. nie zmienia to jego jakościowej charakterystyki. W każdej większej grupie społecznej wypracowano właściwy dla niej system wartości. prawnymi względnie regulaminowymi. gdy zaistnieje między nimi wrogość. Zderzenie zawodników w czasie meczu kibic drużyny potraktuje jako ostre wejście. ż 1% ludzi z populacji będzie używało w kontaktach z innymi określeń przesądnych. Koszta społeczne tego stanu (wrogość między ludźmi. Konflikty wybuchają i pociągają za sobą walkę o uznanie określonej wartości za dominującą. O s s o w s k ą określeniem konfliktu jako sprzeczności między dwoma lub wieloma osobami. musi nastąpić korekta błędnych poglądów na temat osób będących obiektem uprzedzeń ( osiągnięcie tego jest bardzo trudne. muszą zaistnieć nieformalne kontakty. Wiadomo. wymagają przeciwdziałania. Przy tym należy pamiętać. Po pierwsze. Wzmac-niają je również zdarzenia jednostkowe. muszą zadziałać normy społeczne umożliwiające odrzucenie uprzedzeń.(E. Wystarczy. K o n f l i k t y m i ę d z y l u d ź m i. Istnieje wiele form konfliktu i wiele definicji tego zjawiska. zgodne z tendencją odczuć osób przesądnych.243 niejasnych ludzie uprzedzeni tłumaczą przyczyny zdarzeń na korzyść osoby należącej do ich grupy i pomniejszają zasługi obcych. Konflikty wartości wybuchają także w . jednak tylko po spełnieniu aż sześciu dodatkowych warunków. Walka toczy się wtedy przy użyciu środków religijnych w postaci ekskomuniki. ale także prześladowań. gdyż powstrzymuje stronę (y) obawa przed sankcjami społecznymi. Konflikt może występować między jednostkami i między grupami. zabarwioną antagonistyczne. bądź wartości (prawa) własności. ale może nią się stać. że konflikt może być jawnie manifestowany (konflikt jawny) lub przybrać postać konfliktu utajonego. Do często spotykanych zdarzeń społecznych należy k o n f l i k t w a r t o ś c i. po czwarte. ludzie z uprzedzonych grup muszą mieć wspólny cel działania. Psychologowie społeczni podjęli badania tego problemu. potępienia. nawet gdy jest uzasadniony. to ilość przypomnień sięgnie milionów. Aronson). I o tak rozumianych konfliktach będziemy mówili w dalszych fragmentach tekstu. że kontakty wzajemne grup uprzedzonych eliminują uprzedzenia (h i p o t e z a k o n t a k t u).

Nie mamy dobrej miary siły postaw. deklarują określone działania. czwarty. pieniądzpozbawiani resztek zasobów. przebiega na poziomie trzech komponent postaw. głosi teoria reaktancji. emocje są na tyle silne. estetyczne i religijne. A l l p o r t e m wartości ekonomiczne. poziom deklaracji. Konflikty postaw rozgrywają się głównie w sferze psychiki. Chrześcijaństwo podzieliło się na cztery wielkie odłamy i mnóstwo sekt. to antylokucja (nie ujawnianie). Muzułmanie mają szyitów i sunnitów i każdy nurt broni swoich wartości. zaproponowaną przez G. ze osobnik dąży do unicestwienia oponenta. emocje są bardzo słabe. ich formy radykalizują.244 ramach jednej religii. Jedyną specyficzną formą jest unikanie lub porzucanie strony konfliktu. Pierwszy. że ulewa . piąty. jaki oni budzą. możemy posłużyć się skalą orientacyjną. które jakie są następstwem dysonansu poznawczego. do głosu dochodzą wtedy „ślepe” i jednocześnie niszczycielskie emocje. zachowują się pod wpływem czynników sytuacyjnych. Każda z tych odmian może stać się obiektem walki. K o n f l i k t i n t e r e s ó w występuje w dwu typach sytuacji: niepodzielności dobra i ponoszenia kosztów. poziom eksterminacji osiąga taką siłę postaw. różnicowania. osoby ujawniają swe postawy. to objęcie stanowiska przez A pozbawia tej możliwości osobnika B i jest to potencjalnie sytuacja konfliktowa typu „niepodzielność”. Konflikt wartości przybiera na sile w sytuacjach zagrażających ich istnieniu. niekiedy określany jako niezgodność charakterów. zwalczając uznawane przez innych. Jeżeli z kolei wyobrazimy. Niezwykle trudno je wygaszać. Trwając. Formy konfliktu postaw i jego przebieg zależą od intensywności emocji. K o n f l i k t p o s t a w. emocjonalnym i behawioralnym. tzn. prowadzi do traktowania ludzi zgodnie ze stanem emocji. a ich żywiołowość i spontaniczność powoduje koncentracje na osobach. racjonalnego wyjścia z zaistniałej sytuacji. uprzedzeń. ale działań nie podejmują. Wolność najbardziej cenią ludzie zniewoleni. chaotycznej.drugi. co niedostępne lub zakazane zyskuje na walorach. są zjawiskiem subiektywnym. próby poszukiwania kompromisu. określających jedynie sposób postępowania w określonej sytuacji. intelektualnym. przybierają niekiedy formę ostrej. Intelektualnie jest odbierany jako dokuczliwa sprzeczność pomiędzy przekonaniami stron konfliktu. że powodują nieustanne nastawienie wrogie i agresywne wobec drugiej strony konfliktu. Często wybuchają one w następstwie nieporozumień. na poziomie antylokucji i deklaracji mogą być stosowane metody negocjacyjne. Wyróżnimy za G. Jeżeli mamy jedną dobrze płatną pracę i dwu osobników o nią się ubiegających. niekiedy strony zapominają o przyczynach konfliktu a toczą walkę w imię nieustępliwości. stają się konfliktami irracjonalnymi. trzeci. a postawy ujawniają się jedynie pod wpływem czynników zewnętrznych (prośby. a w każdej z nich funkcjinują odrębne wartości. poznawcze. od uszczypliwości słownych poczynając na utrudnianiu zaspokajania potrzeb życiowych kończąc. polityczne. wyzwala zachowania zbliżone do tych. To. niekiedy konflikty dotyczą wartości instrumentalnych. społeczne. nieprzemyślanej walki. Aktywność ludzka występuje w różnych dziedzinach. Istotę konfliktu postaw określa jednak intensywność przeżywanych w tym kontekście emocji. Allporta. nakazu). wywołując konflikt właściwego charakteru. urażonych ambicji itp. a więc niższego rzędu. Co więcej. Natomiast poziom agresji i eksterminacji wyklucza takie działania. sprawiedliwość-doświadczający bezprawia. Na poziomie behawioralnym występują różnego rodzaju dokuczliwości wzajemne. a nie na problemach. Jego zdaniem istnieje pięć stopni intensywności emocji rządzących postawami. Z tego względu zatracają niekiedy więź z realnym światem. Konflikty tego typu są z reguły długotrwałe. postrzeganego jako przeciwnik. Konflikty nabierają ostrości.

245

zniszczyła drogę prowadzącą do dwu sąsiadów i trzeba ponieść koszta jej odbudowy, to zrozumiemy istotę konfliktu związanego z kosztami. Zasada „To nie ja, to on” zdaje się rządzić konfliktem tego typu. Niekiedy pewne formy zachowania, np. napad, oszustwo natychmiast wywołują starcie. Z reguły jednak konflikt interesu narasta, podlega prawom dynamiki procesów. L. R. P o n d y wyróżnił pięć faz narastania konfliktu. Pierwsza to faza latentna, ukryta, w trakcie jej trwania narastają sprzeczności, tworzy się obiektywna podstawa konfliktu. Faza druga charakteryzuje uświadomieniem, intelektualnym rozpoznaniem istoty sprzeczności, w trzeciej następuje formułowanie żądań i dobór form nacisku, w fazie czwartej toczy się otwarta walka o rozstrzygnięcie sprzeczności i faza piąta jest czasem zagospodarowania rezultatów konfliktu oraz budowy nowego ładu. Schemat ten oddaje właściwości przebiegu konfliktów małżeńskich jak również konfliktów interesu grupowego np. w zakładach pracy. Jest rzeczą zrozumiałą, że zachowanie ludzi w sytuacjach konfliktowych określają intensywność konfliktu i właściwości fazy sporu. Jeżeli wzrasta ilość pretendentów do określonych dóbr i konflikt osiągnie minimum fazę drugą, narasta wtedy ilość i intensywność zachowań wrogich wobec jednostek i grup, zabiegających o dostęp do wspomnianych dóbr. W Kalifornii Chińczycy w pewnym okresie czasu byli wysoko cenieni za dobre i rzetelne wykonywanie powierzonych im prac. Z chwilą pojawienia się kryzysu na rynku pracy i bezrobocia, narosłą wobec nich niechęć i agresywność, z tej racji, że konkurowali z białymi o miejsca pracy. Analogiczne zjawisko występuje aktualnie w Niemczech, narastające bezrobocie wzmaga niechęć i wrogość wobec obcych. Ożywają też uprzedzenia i złośliwe charakterystyki przybyszów. Uaktywnia się mechanizm „kozła ofiarnego”, zrzucania winy za własne niepowodzenie lub złą sytuację na pozornych winowajców, łatwo dostrzegalnych i słabych, nie zdolnych do odwetu. W miarę zwiększania się ilości osób zainteresowanych określonym dobrem wzrasta niechęć i wrogość miedzy ludźmi. Jednak konflikt interesów ma też dobrą stronę: zanika wraz z przedmiotem starcia. W przeciwieństwie do konfliktu postaw nie utrwala się w psychice ludzkiej. A g r e s j a w k o n t a k t a c h s p o ł e c z n y c h. Agresja może być elementem przesądów, konfliktów rywalizacji, ale może też występować jako specyficzna forma zachowania wobec innych ludzi. O agresji wobec innej osoby mówimy wtedy gdy ktoś inten-cjonalnie zadaje ból lub cierpienie innej osobie. Te dwa czynnika, intencja i skutek, muszą działać łącznie, samo zadanie bólu np. przypadkowe uderzenie może być dalekie od agresji. W życiu społecznym występuje wiele form zachowań agresywnych. Wyróżniamy agresję bezpośrednią, skierowaną na obiekt wrogości, na człowieka, zwierze, a nawet przedmiot oraz agresje pośrednią, realizowaną przez uszkadzanie lub niszczenie otoczenia obiektu agresji. Może to być trzaskanie drzwiami w gabinecie dyrektora lub wywalania miski z pokarmem psa. W innym wymiarze rozróżniamy agresję skierowaną na obiekt, źródło agresji i agresję przemieszczoną, w której agresja nie jest skierowana na źródło, przyczynę tego stanu, lecz na obiekt zastępczy. Ofuknięty w pracy urzędnik, nastawiony agresywnie może swój stan wrogości wyładować besztając kierowcę autobusu za nazbyt gwałtowne hamowanie, łamiąc barierkę na osiedlu lub przygadując komuś z bliskich. Ustępując z drogi ludzi agresywnych zazwyczaj oszczędzamy sobie wiele kłopotów. Warto też pamiętać, ż istnieje wiele nieszkodliwych dla innych sposobów rozładowania agresji, jednym z nich są ćwiczenia fizyczne i gry sportowe. Ze względu na środki realizacji agresji mówimy o agresji fizycznej i słownej. Pierwsza sprowadza się do naruszenia nietykalności człowieka interpretowanej w kategoriach prawa, druga wyraża się poniżeniem godności ludzkiej przez użycie określeń pogardliwych i nieprzyzwoitych. A język ludzki w tej dziedzinie daje wiele możliwości!

246

Kryterium celu zachowań agresywnych pozwala nam wyodrębnić agresję instrumentalną od emocjonalnej, wywołanej gniewem. Agresja instrumentalna jest realizowana „na zimno”, nie towarzyszy jej intensywne przeżywanie emocji negatywnej, aczkolwiek są one czasami pozorowane aktorsko po to, by zastraszając osiągnąć pożądany cel. Taką formą agresji stosują rodzice, nauczyciele i przełożeni w pracy. Jakie są przyczyna występowania agresji w relacjach miedzyosobniczych? U niektórych zwierząt agresja jest reakcją instynktowną (K. L o r e n z), teza o istnienie takiego mechanizmu u człowieka wydaje się wątpliwą (B. W o j c i s z k e). Ludzie reagują agresywnie pod wpływem frustracji, czyli blokady dążenia do osiągnięcia założonego celu. Siła agresji będzie większa jeżeli przeszkody na drodze do celu będą powodowane arbitralnymi decyzjami określonej osoby, albo wynikały z jej niechęci. Dokuczliwość zachowania innych jest kolejną przyczyną agresji interpersonalnej. Możliwości w tej dziedzinie są nieprzebrane, dokuczliwym może być wścibstwo, natręctwo, nie przestrzeganie przyjętych sposobów bycia, wgląd i zapach osoby itp. Podobne skutki wywołuje ograniczania swobody ruchów i wolności. Prawie zawsze ludzie reagują agresją na agresję lub prowokację z drugiej strony. Agresji niektórzy także uczą się obserwując zachowania innych, zwłaszcza osób znaczących. Wymienione czynniki powodują, że w relacjach między ludźmi ujawnia się złość, wrogość i agresja.

W y m i a r d o m i n a c j a – s u b m i s j a. Powyższy wymiar, podobnie jak miłość-nienawiść jest znacząco obecny w życiu ludzkim. Dominacja w opinii niektórych ludzi jest dobrem pożądanym, wartością samą w sobie. Świadczy o tym istnienie rozmaitych układów hierarchicznych, systemów symboli wysokiej pozycji, zajmowanej w takim układzie, a także tocząca się nieustannie walka o wybicie się ponad innych. Jedni osiągają ten cel siłą (prostackie to działania!), inni dobrocią, a jeszcze inni posługując się mądrością i sprytem. Zasada stopniowalnej dominacji jest podstawą organizacji życia społecznego wielkich zbiorowości ludzkich. D o m i n a c j a. Istnieje wiele dziedzin życia zwierząt i ludzi, w których dominacja odgrywa szczególnie ważną rolę. W świecie zwierzęcym przywódcą stada zostaje najsilniejszy, zwycięski samiec, zdolny do zapewnienia bezpieczeństwa samicom i potomstwu. Dominacja w tym przypadku wyznaczają mechanizmy biologiczne, wrodzone. W pewnym stopniu ten mechanizm działa także u ludzi. Badania E. I. M e g a r g e e pokazują, że studenci pracujący w diadach częściej wybierają przywódcę o cechach męskich, dominującego niż o cechach „kobiecych”. W układach społecznych wyłanianie przywódcy jest sprawą bardziej skomplikowaną, niemniej nawet przywódcy demokratyczni, nie mówiąc o autorytarnych, przejawiają minimum dominacji. W typ kontekście dominację często utożsamia się z władzą, do zdobycia której niezbędne jest poparcie innych. Uzyskuje się je nagradzając zwolenników lub obiecując im nagrody, karząc lub zastraszając nie popierających (J. R. P. F r e n c h, D.C a r t w r i g h t), a także tworząc koalicje, skuteczne zapewniające dominację w grupie (T. C a p l o w). M a x W e b e r opisał trzy odmiany dominacji:1) tradycyjna, występuje np. w rodzinie patriarchalnej, w której ojciec podporządkowuje sobie pozostałych członków rodziny, 2) racjionalno-prawną, wynikająca z legitymizacji prawnej, jest to na przykład dominacja urzędnika nad petentem, 3) dominacja charyzmatyczna, uwarunkowana cechami osobowości jednostki

247

dominującej. Z psychologicznego punktu widzenia ostatnia jest najbardziej interesująca, bowiem odwołuje się do więzi psychicznej, natomiast dwie pierwsze-do więzi społecznej. Przy tym jest to więź niezwykle silna, dająca szerokie prerogatywy osobie dominującej, nawet panowanie psychiczne nad uległymi. Charyzma, albo charyzmat osobisty wynika w głównej mierze z podzielania najwyższych wartości z osobami zdominowanymi. Do tej kategorii wartości należą dobro, prawda, piękno, uczciwość, a także sposób ich prezentowania, czar osobisty. Naukowych recept na kształtowanie charyzmy nie ma, umiejętność taka jest sztuką wykorzystania wrodzonych cech osobistych. Trudno osiągnąć wysoki stopień charyzmatu, ale minimum dominacji nad inna osobą jest dostępne wielu ludziom i wielu podejmuje takie próby. W tym celu stosują oni zabiegi, które możemy nazwać technikami zyskiwania przewagi. J. J. J a c c a r d wymienia 40 form zachowania, odpowiadających tej charakterystyce. Jedną z nich jest korzystne dla osobnika definiowanie sytuacji. Polega ono na przyjęciu i przekazaniu partnerowi kontaktu takiej interpretacji sytuacja, która ukazuje interpretatora w pozytywnym świetle. Wiadomo, każdy kontakt miedzy kilkoma osobami można rozumieć na wiele sposobów, ale tylko jeden albo nieliczne wyeksponują walory osoby. Zwrot „Ładnie pani dzisiaj wygląda!” w sytuacji komplementu daje przewagę komplementującemu. (Jestem pani życzliwy, oceniam pani piękno). Odpowiedź „Ja zawsze ładnie wyglądam” zmienia sytuację i pozbawia komplemen-tującego przewagi. Przy definiowaniu sytuacji, jak to podkreśla E. G o f f m a n, mogą być wykorzystane maski, rekwizyty, dekoracja. Podobnie jak w teatrze ludzie inscenizują sytuacje i sugerując określone ich znaczenia uzyskują przewagę nad recepientami. Dominację nad innymi uzyskuje się przez odpowiednią a u t o p r e z e n t a c j ę. Zdaniem S. P o t t e ra polega ona, nie tyle na typowym dla autoprezentacji ukazywaniu walorów Ja, co na demonstracyjnym okazywaniu naszej przewagi w określonych dziedzinach. Pragnący dominować popisuje się swymi zdolnościami, sprawnościami, dramatyzuje wydarzenia swego życia codziennego, w rozmowie stosuje zabieg „przebicia”. Jeżeli ktoś opowiada o swojej przygodzie samochodowej, reaguje typowym zwrotem: „To nic, mnie to się wydarzyło...!” W dyskusjach grupowych, np. na seminariach studenckich głos zabiera jako ostatni, mądrzejszy o doświadczenia przedmówców, wywiera wrażenie bardziej doświadczonego od innych. Jego świat zdarzeń przybiera ekstra wymiary, wielkości, wyjątkowości, znaczenia. Czasami wzbudza podziw, czasami zazdrość. N i e d o s t e p n o ś ć jest dość subtelnym środkiem uzyskiwania dominacji nad innymi. Jego istota sprowadza się go wykorzystania pewnej inkongruencji (niespójności, nieprzystawalności) elementów psychiki ludzkiej. To, co wyobrażane, niedostępne bezpośredniej obserwacji jawi się jako szlachetne, ciekawe, lepsze od tego, bardziej pożądane od tego, co realnie obserwowane, bliskie i jednocześnie dobre i ułomne. R.C i a l d i n i używa określenia r e g u ł a n i e d o s t ę p n o ś c i sugerując, że zjawisko to występuje w wielu dziedzinach życia ludzkiego i przybiera wiele form konkretyzacji. Spotykamy się z nim w reklamie (ograniczona ilość produktu, limitowany czas sprzedaży, tylko pierwsi klienci mają 50% zniżki itp.), w kolekcjonerstwie (rzadkie okazy zyskują najwyższe ceny), a także w polityce. Na dworach władców od dawna obowiązuje nakaz niedostępności, tajemniczości. Wstęp do ich siedziby obwarowuje się licznymi ograniczeniami, nasila to pragnienie poznania tego wyjątkowego miejsca, a pobyt na dworze uważa się za powód do dumy. Podwładni, jedynie wyobrażając władcę i właściwy mu styl życia łatwiej ulegają wpływowi jego autorytetu niż dominacji naocznych jego przedstawicieli. K o m p a n i e s i ę w c u d z e j c h w a l e to kolejna technika osiągania pozycji znaczącej i

248

dominowania. Wspomniany Cialdini charakteryzuje ją jako utożsamianie się ze zwycięzcą, np. kibiców sportowych z drużyną odnoszącą sukcesy, a wyborców z przywódcą udanych akcji politycznych. W innej wersji możemy mówić o wykorzystaniu autorytetu w celu uzyskania dominacji nad innymi. Ludzie wykorzystują prestiż innej osoby, instytucji, autorytety nadprzyrodzone. Znana jest pouczająca anegdota o biednym Żydzie, który nie prosił Rothschilda o wsparcie pieniężne, lecz tylko o to, by mógł stanąć przy nim na balkonie w czasie, gdy z synagogi będą wychodzili pobożni izraelici. Przedstawienie się „Jestem X, z telewizji VVW” jest równocześnie przeniesieniem autorytetu instytucji na jednostkę dokonującą prezentacji. Najskuteczniejszym jest jednak wparcie się autorytetem najwyższym, boskim. Zabieg ten uprawia się od niepamiętnych czasów. Nie wykluczone, że jednym z pierwszych był Budda, który utrzymywał, że bóg nakazał mu nauczać tych prawd, których naucza. Technika ta, ze względu na swą skuteczność, niebywale upowszechniła się z biegiem czasu. Wielu twórców odłamów i sekt religijnych utrzymuje, że właśnie oni przemawiają w imię jakiegoś boga. J. Smith, autor Księgi mormonów i twórca mormońskiej wspólnoty religijnej utrzymywał, że jest prorokiem boga, bogaty przemysłowiec koreański, pastor Sun Myung Moon nie tylko przemawia w imieniu boga, ale wręcz twierdzi, że jest Mesjaszem. Te dwa przykłady ilustrują zarówno skuteczność metody (obaj prorocy zyskali miliony wyznawców), jak i o jej popularności w różnych okresach czasu. Kapłani w imię Boga nakazują wykonanie zalecanej przez nich czynności, np. egzorcyści używają zwrotu: „W imię Boga nakazuje ci szatanie: wynijdź...”. Dowodzi to przekonania o niebywałej skuteczności tej metody. Również zwykli ludzie, chcąc skłonić kogoś do uleg-łości, odwołują się do tak rozumianej siły. Powiadają: „ Zaklinam cię w imię boskie, nie bądź tak bezwzględny...” Niestety w imię Boga dokonuje się też czynów zbrodniczych, Niemcy rozpoczynali wojnę pod hasłem Gott mit uns (Bóg jest z nami). Odwołanie się do siły wsparcia boskiego, nawet jeżeli funkcjonuje ono tylko na poziomie werbalnym, wzbudza postawę uległości wobec odwołującego się, pozwala mu dominować.

S u b m i s j a. Submisję interpretowano jako wzmożoną sugestywność (Mc D o u g a l l), identyfikację z osobą dominującą (Freud), uległość (K. H o r n e y), podatność na wpływ społeczny (Cialdini). Pominę te zawiłości rozumienia, traktując submisję jako przeciwieństwo dominacji. Ludzie submisywni pragną opieki i wsparcia ze strony partnera życiowego lub interakcyjnego, chcą, by nimi kierowano. Błędem byłoby jednak uznanie ich za jednostki słabe, życiowo bezradne. Submisja jest jedynie inna niż dominacja strategią przetrwania, polega na przerzuceniu ciężaru trosk codziennych na osobnika dominującego, płacąc mu w zamian rozkosznym uleganiem. Z tego punktu wodzenia nie jest to cena wysoka. Ludzie submisywni mają też swoje sposoby skłaniania dominujących do realizacji ich zamiarów i celów. Potrafią doskonale wykorzystywać sztukę proszenia. Umiejętność ta może wynikać z częstszego niż w przypadku ludzi niesubmisywnych posługiwania się tym zabiegiem. W literaturze psychologicznej opisuje się go w kategoriach techniki przed-stawiania próśb. Oto kilka z nich. T e c h n i k a s t o p y w d r z w i a c h polega na poprzedzaniu prośby podstawowej (wielkiej) prośbą małą. J. F r e e d m a n wykazał eksperymentalnie większą skuteczność tak formułowanej prośby od formy tradycyjnie stosowanej. W ogródkach mieszkańców pewnego miasteczka, przez które przebiegała autostrada, próbował ustawić brzydko wyglądające, nieforemne tablice z

249

hasłami ostrożnej jazdy. Prośbę o pozwolenie ustawienia tablicy poprzedził u mieszkających po jednej stronie autostrady wezwaniem o podpisanie apelu o ostrożną jazdę kierowców, mieszkających po drugiej pytał jedynie o zezwolenie postawienia przyniesionej tablicy. Technika prośby poprzedzanej okazała się istotnie skuteczniejsza. Aż 76% tych, którzy podpisali apel zgodziło się ustawić tablicę i jedynie 17 % tych, u których nie stosowano prośby poprzedzającej. T e c h n i k a „d r z w i a m i w t w a r z” jest swoistą odwrotnością techniki stopy w drzwiach. Polega ona na tym, że zainteresowany zgłasza prośbę zbyt trudną do zrea-lizowania. Gdy adresat odmawia, zamyka drzwi przed nosem, proszący powtórnie zgłasza prośbę, tym razem już łatwą do zrealizowania. Bardzo często zostaje ona zaspokojona. W świetle tej prawdy chcąc pożyczyć od znajomego, niechętnie rozstającego się z banknotami, 100 zł nie powinniśmy zgłaszać dosłownie takiej prośby, lecz zabiegać o pożyczenie 1 000 zł i dopiero po odmowie poprosić o te drobne 100 zł. Zbieg taki skutecznie poprzez kontrast obniża znaczenie drugiej w kolejności usługi. T e c h n i k a w z b u d z a n i a p o c z u c i a w i n y. Jeżeli człowiek czuje się winnym danego stanu rzeczy jest bardziej skłonny do zachowań korzystnych dla poszkodowanego niż wtedy, gdy nie ma takiego poczucia. Zdarza się, że ktoś zapomni wykonać obiecaną czynność, np. przynieść do szkoły potrzebną koledze książkę, to jest wielce prawdopodobne, że przyniesie ją do domu ( ile takie zachowanie będzie się mieścić w granicach racjonalności). Człowiek żywiący poczucie winy doznaje dyskomfortu psychicznego. Może to być trwałym efektem zawstydzania, stosowanego w trakcie wychowania, może wynikać z naruszenia normy wzajemności. Niezależnie od przyczyn pojawienia się ludzie redukują go poprzez zadośćuczynienie winie. W y k o r z y s t a n i e d o b r e g o n a s t r o j u p a r t n e r a. Jedna z sentencji głosi, że „radość jest emocją współdziałania”. Od człowieka będącego w dobrym nastroju oczekujemy zachowań przyjaznych, partnerskich i z takimi na ogół się spotykamy, bowiem psychika ludzka nie toleruje sprzeczności. Ludzie doświadczeni życiowo dyskontują tę prawidłowość i jeżeli mają jakąś prośbę do osoby X, zgłaszają ją wtedy, gdy X jest w dobrym nastroju. Wyższych umiejętności wymaga t e c h n i k a i n g r a c j a c j i, pozyskiwania czyjejś sympatii, wkradania się w łaski. Aby to osiągnąć ingracjator musi wzbudzić dobry nastrój u osoby, o której względy zabiega. Arsenał środków w tej dziedzinie jest imponujący, ingracjatorzy posługują się komplementami, pochlebstwami, potakiwaniem, opowiadaniem dykteryjek, ploteczkami o znakomitościach itp. Wyczerpujący opis różnorodnych technik znajdzie Czytelnik w podręcznikach z zakresu psychologii społecznej. Zauważmy na zakończenie tej partii informacji, że submisja i dominacja są wobec siebie komplementarne, ludzie o takich orientacjach mogą stanowić pary doskonałych przyjaciół lub dobrane małżeństwo. W wymiarze miłość-nienawiść jest to niemożliwe, nienawiść wyklucza współpracę. Relacje między ludźmi nie stanowią czystych form. Z reguły są kombinacjami różnych wątków. Możemy sobie wyobrazić dominację o zabarwieniu miłosnym i nienawistnym, submisję osoby kochającej i nienawidzącej partnera. Te motywy mieszane decydują w ostateczności o charakterze relacji między ludźmi I n t e r a k c j e, czyli współdziałania i równoczesne współoddziaływania ludzi na siebie stanowią typ relacji o motywach mieszanych. Można je opisywać w różnych kategoriach. Najprościej wyobrażali je behawioryści traktując interakcje między dwoma osobami jako wymianę bodźców. Na każde zachowanie (bodziec) osobnika A wystąpi reakcja osobnika B, ta z kolei stanie się bodźcem dla A itd. Rezultatem interakcji będzie realizacja jakiegoś celu

Strategię rywalizacyjną najczęściej stosują ludzie dominujący. nawet te. gdy pytamy o to jakie jednostki i jak zaznaczyły swe znamiona w społeczeństwie. należy uwzględniać również aspekt subiektywny. pozostawiając kontrpartnera w sytuacji kompletnie przegranego. ż współpraca nie jest „grą o sumie zerowej”. inicjatywy. inni powiadają. W negocjacjach przybiera formę dążenie do kompromisu. podkreśla się. S t i r n e r)). interakcje ludzi tworzą podstawy regulacji współżycia społecznego (G. rywalizującego dyrektora. Pierwsza charakteryzuję się dążeniem do maksymalizowania korzyści własnych kosztem strat innych ludzi. dokonują syntezy doświadczeń masowych interakcji i postulują odpowiednie sposoby efektywnego działania. W następstwie tej taktyki mogą pojawiać się niekorzystne pokłosia (R. gdyż bardzo ceni walory estetyczne tego dzieła. Zasada ta bywa też różnie interpretowana. Strategia współpracy jest wyrazem respektowania interesów wszystkich stron interakcji. III J e d n o s t k a – s p o ł e c z e ń s t w o.M. C a r l y l e. M e a d). Społeczeństwo stworzyli ludzie. procesami wymiany społecznej rządzi z a s a d a p r z e w a g i z y s k u n a d s t r a t a m i. że takie nastawienie niekorzystnie wpływa na pracę koncepcyjną np. a jest ich wiele. otrzymana pomoc. jest ona potężną siłą motywacyjną skłaniającą ludzi do wytężonej pracy. ż codzienne współdziałania. że ludzie najchętniej udzielają pomocy osobom atrakcyjnym lub tym. Reguluje ją zasada wzajemności. Jest to truizm nie budzący wątpliwości. jest realizacją sprawiedliwości egalitarnej. konkretne jednostki tworzące je zgodnie ze swymi oczekiwaniami i wyobrażeniami wywarły wpływ na jego właściwości. Odwrotnie. Najczęściej spotykamy strategię rywalizacji i kooperacji (współpracy). G o u l d n e r). Również zwolennicy ewolucyjnej interpretacji . G. Uwzględnia się w nich typowe potrzeby i oczekiwania. przewodników ludzkości. Według rozpowszechnionej wersji. partner rywalizacyjny zmierza do zagarnięcia wszystkich korzyści. Takim postępowaniem wzbudzają niechęć. pewni swych sił. pomysłowości. ale miłości własnej W procesach interakcji ludzie realizują różne strategie postępowania. które wydają się bezinteresownymi lub altruistycznymi. usługa lub dar muszą być odwzajem-nione (A. czas pracy np.250 (interakcja ukierunkowana na cel) lub wytworzenie określonego stanu (interakcja spontaniczna). Jest ona podstawową siłą ustroju kapitalistycznego. ekonomicznie. Nie należy pojęć „zysk” i „strata” rozumieć wąsko. Rywalizacja ma i swe dodatnie strony. Odzwierciedla się ona w obyczajach wielu ludów. dzielenia dóbr według formuły fifty-fifty. opracowanej przez P. Ktoś płacąc 100 000 za obraz malarza X może być przekonany o korzystnym zakupie. Empirycznie stwierdzono. Bardziej pogłębioną wizję przedstawiają zwolennicy teorii wymiany społecznej.W. H. D a w s o n). w krajach klimatu gorącego dostosowuje do tolerancji termicznej organizmu człowieka. To im przypisuje się zasługę tworzenia historii (T. Interakcje podlegają prawom wymiany społecznej. niewrażliwi na odczucia innych ludzi. Inna interpretacja uwypukla korzyści współpracy. D. Interakcja pomagających z potrzebującymi pomocy przebiega w płaszczyźnie miłości. a nawet wrogość innych. Udzielenie pomocy bywa często sposobem zapewnienia sobie spokoju wewnętrznego i podniesienia oceny własnego Ja. W negocjacjach np. o których uznanie zabiegamy. B l a u’a. krok po kroku kształtuje się system władzy. W związku z tym wiele energii muszą poświęcać na obronę własnej osoby lub pozycji społecznej. lepiej od przeciętnych rozumiejąc istotę zachodzących procesów. Wybitne jednostki. lecz jest środkiem tworzenia dóbr przewyższających sumę wytworów jednostek współpracujących. Jedni podkreślają rolę wielkich ludzi. K r e b s wykazał. formy życia rodzinnego dostosowuje się do struktury demograficznej. bohaterów. Natomiast rozbieżności pojawiają się wtedy.

a współcześnie reprezentują ją m. że wielcy przywódcy wywierają wpływ na bieg zdarzeń społecznych niezależnie od okoliczności. Również i ta teza nie została potwierdzona empirycznie.251 procesów podkreślają doniosłe znaczenie jednostek wybitnych. Znaczyłoby to. wykazano. Zgodnie z punktem widzenia teorii urodzonego przywódcy cechy przywódcze są uniwer-salne. jak i okresu wojny. mocą swojej osobowości. w dodatku ci ostatni nie lubią i unikają bardzo inteligentnych liderów. zwanej również teorią u r o d z o n e g o p r z y w ó d c y. Nie istnieje więc specjalny zestaw cech przywódczych. jako kierujący partią polityczną i jako szef wielkiej korporacji przemysłowej itd. zgodnie z tym punktem widzenia. Zgodnie z tym tokiem myślenia sytuacja tworzy przywódców. posługując się którą przywódca oddziałuje na procesy społeczne. „Wpływ” niekiedy bywa utożsamiany z „władzą”. występujących u każdego z wielkich przywódców. stwierdził. S t o g d i l l). np. a każdorazowo są wyłaniani tacy. odpowiadają oni na zaistniałe zapotrzebowanie w określonym zbiorowisku ludzi i tym samym zjednuję zwolenników. a zdolności przywodzenia. Jedno z tradycyjnych podejść prezentują zwolen-nicy t e o r i i c e c h. w grupach więźniów przywódcami stają się osoby najgorzej przystosowane. Jeden z historyków społecznych. A. dobre ogólne przystosowanie. B i r d. Do określonej grupy włączają się osoby. Za przywódcę najczęściej uznaje się osobę określającą cele grupowego działania i wywie-rającego wpływ na ich realizację (E. Zgodnie z nią cechy przywódcze stanowią cząstkę organicznego wyposażenia. że wielcy przywódcy. F. mogą być użyteczne w każdej sytuacji. Można je jedynie doskonalić i zdobywać umiejętność ich życiowego wyko-rzystywania. że poziom inteligencji przywódców nieznacznie tylko odbiega in plus od poziomu inteligencji zwolenników. którzy odpowiadają wymogom . Niewątpliwie fakt ten wskazuje na istnienie ograniczeń wpływu przywódców na procesy społeczne.M. Sądzono. korporacji przemysłowych. W kręgu ich zainteresowań mieszczą się zarówno zagadnienia przywództwa politycznego jak i organizacyjnego. dominujących. Psychologowie nie pretendując do rozwiązywania skomplikowanych problemów filozofi-cznospołecznych badają problematykę przywództwa w kontekście funkcjonowania małych i wielkich grup społecznych. w której działa przywódca. np. D. Jednak liczne badania zmierzające do realizacji tak pojętego celu nie przyniosły rezultatów. czy też rozkwit narodu czynił władcę wielkim.A. każda z nich eksponuje określoną cechę funkcjonowania liderów. które by ją potwierdzały. dobra znajomość psychiki ludzkiej i niektóre inne ( R. Tylko nie wiadomo czy wielki władca przyczyniał się do rozkwitu. są wrodzone. którym odpowiada preferowany w niej rodzaj aktywności lub sposób jej realizacji. C. nie da się ich nauczyć. prezentowali w wielu przypadkach odmienne cechy osobowości (C. Wręcz odwrotnie. W niektórych sytuacjach. A to już świadczy o negatywnym wpływie przywódców na akceptowane społecznie procesy dziejowe. Machiavellego. bo ich nie rozumieją (R. H o l l a n d e r). Odmienny punkt widzenie eksponuje się w s y t u a c y j n e j t e o r i i p r z y w ó d z t w a Ma ona znakomitego prekursora w osobie N. M a n n). Jacy ludzie zostają przywódcami? Jest kilka teorii przywództwa. że w tym „bukiecie” właściwości przywódczych znajdują się: wysoka inteligencja. wykształcają się z uzdolnień w procesie wychowania. dominacja. G i b b) Okazało się także. Nie ma zatem liderów o stałych cechach . W o o d s. Upodobania te pełnią rolę czynnika selekcji zarówno szeregowych członków grupy jak i przywódców. M a z l i s h. G o u l d n er i B. Osobnik wyposażony w takie cechy sprawdzi się. że za panowania wielkich władców rozkwitały narody. P. ekstrawertyzm. współdziałania z innymi i pracy nad sobą. działając w podobnych sytuacjach. podobnie jak i inne. zarówno jako przywódca czasu pokoju. Dowodem prawdziwości tej tezy byłoby znalezienie zestawu cech.W. in .

zaistniała sytuacja określa wymogi wobec pretendenta do przywództwa. silna lub słaba i zestawiając je każdy z każdym wyróżnił oktanty o różnym układzie tych czynników. Kłopotliwą kwestią dla zwolenników teorii sytuacyjnej jest wyłanianie osoby przywódcy. F i e d l e r a została sformułowania na podstawie badań empirycznych. Ci ostatni wnoszą do tego układu wkład w postaci siły poparcia i w zamian oczekują od przywódcy osiągnięcia pewnych rezultatów. T e o r i a (model) w s p ó ł z a l e ż n o ś c i (contingency) F. a Francuzi za Joanną D’Arc? Odpowiedź. Percepcja działań i pozytywna ocena dokonań przywódcy w danej sytuacji zwiększa kredyt zaufania zwolenników i wzrost poparcia przywódcy. więc i cechy przywódców są niepowtarzalne. E. ustrukturalizowane lub nieustruk-turalizowane. Dokonuje się ona i wyraża poprzez dwa procesy: percepcji i oceniania.władza przywódcy silna. korzystnych dla popierających. Końcowym etapem badania było skorelowanie poziomu efektywności przywódcy z odpowiednim oktantem. W. Takie stanowisko jest jednak nie do przyjęcia. Upraszczając powiemy. Autor pragnął uzyskać odpowiedź na pytanie: jacy przywódcy są efektywni w swej działalności? W tym celu opracował metodę badań. zadanie było jasno określone (ustrukturalizowane). Teoria transakcyjna. co z kolei zachęca go do kontynuowania lub intensyfikacji określonej działalności ( E. cech przywódcy i poparcia zwolenników. ale dlaczego zostaje nim B. że przywództwo jest wypadkową zrównoważonych i wzajemnie warunkujących się . natomiast przywódcy o wysokim LPC działają efektywnie w sytuacjach średnio korzystnych. zwaną LPC (least prefered coworker = najmniej pożądany współpracownik) sprowadzającą się do opisania osoby. że naukowe badanie przywództwa i uogólnianie konkluzji jest niemożliwe ze względu unikatowość każdej relacji lider-zwolennicy. układy wielu elementów życia niż wielcy przywódcy. że w skrajnych sytuacjach tracą na znaczeniu cechy osobowe przywódcy. Wiadomo. że sytuacje są niepowtarzalne. P. łączenia). Jednak swoboda wyboru sposobu ich realizacji daje przywódcy szansę bycie „czynnikiem sprawczym” procesów społecznych. którym przypisuje się dość skromną rolę realizatorów oczekiwań zwolenników. Konkluzja ogólna zawiera się w stwierdzeniu: przywódcy o niskim LPC wykonują zadania bardziej efektywnie w sytuacjach bardzo korzystnych i bardzo niekorzystnych. Polacy za Piłsudskim. inne wyjaśnienia również nie dają przekonującej odpowiedzi. J. że między przywódcą a zwolen-nikami występuje zjawisko dwukierunkowego wpływu: przywódcy na zwolenników i zwolenników na przywódcę. że prezentowali oni cechy osobowe najbardziej pożądane prze zwolenników odsyła do podważanej teorii cech. A lub Z ? Dlaczego Żydzi poszli za Mojżeszem. 3)władza przywódcy. dobre lub złe. Wyniki przeliczeń tych danych pozwoliły określić niski i wysoki poziom LPC. z którą badany nie chciałby współpracować i ocenienia jej w kilku wymiarach. H o l l a n d e r. władczy. Zgodnie z tym zapatrywaniem większy wpływ na procesy społeczne wywierają interakcyjnie kształtujące się sytuacje. a nie C. w sytuacjach średniego znaczenia poparcie i sympatia zwolenników wybija się na plan pierwszy. Na przykład pierwszy z nich charakteryzował się dobrymi stosunkami przywódcy z członkami grupy. Działalność przywódcy jest stale kontrolowana właśnie z tego punktu widzenia. Możliwy byłby jedynie opis przywództwa osoby X lub Y. J u l i a n). 2) strukturę zadania do wykonania. W radykalnej wersji przyjmuje się.252 sytuacji. zwana też modelem idiosynkrazji (mieszania. konsekwentny w skali od 1 do 8-miu. np. Siła oddziaływania przywódcy na otoczenie zależy od konfiguracji trzech czynników: sytuacji (zadania). wyraża przekonanie. T e o r i a (model) t r a n s a k c y j n a przywództwa akcentuje problem wzajemnych relacji poznawczych lidera i zwolenników. Następnie uwzględniając trzy czynniki (wymiary):1) stosunki między przywódcą a członkami grupy . przyjacielski. Podkreśla się w niej. gdyż prowadzi do wniosku.

L i k e r t. przedstawianych w wymienionych teoriach. Szczegółowe problemy wpływu przywódców na zwolenników lub osoby zależne ukazują badania stylów i funkcji przywództwa. w teorii transakcyjnej podkreśla się równoważność wpływu przywódców i zwolenników. Za R. ingeruje w szczegółowe sprawy. Są przekonani. We wszystkich przedstawionych teoriach przywództwa wyraża się przekonanie. Metody ich wpływu na otoczenie społeczne były tak dobrane. Przywódca ustala cel aktywności zbiorowej. Zwiększająca się zdolność przywódcy zaspakajania oczekiwań zwolenników owocuje zwiększonym zaufaniem do niego i poszerzeniem zakresu wolności działań w sferze przewodzenia. jest również efektywną metodą działania w zespołach ludzi wykształconych. Drugą. Klasyfikacja Likerta wzbudziła znaczne zainteresowanie badaczy stylów przywództwa. w którym eksponuje się status lidera.253 wpływów lidera i zwolenników. L i p p i t e m i R. Fiedler określa siłę oddziaływania przywódców w zależności od konfiguracji elementów trzech wymiarów. na budowie. laissez faire). aprobowany politycznie. rozciągając swą kontrolę nad całością procesów struktury. natomiast w teorii sytuacyjnej rola liderów została wyraźnie pomniejszona i sprowadzona do podejmowania decyzji wykonawczych. Różnią się one w określaniu siły tego wpływu. czyli styl swobody działania. klęski żywiołowej itp. szeroko stosowaną w psychologii klasyfikację stylów przywództwa zaproponował R. S t y l p r z y w ó d z t w a to metoda oddziaływania na zwolenników. że przy-wódcy wywierają znaczący wpływ na życie społeczności. Pierwsi zwracają głownie uwagę na osiąganie dobrych rezultatów działalności. której przywodzi. Przedstawione obrazy funkcjonowania przywódców opracowano na podstawie badań w społeczeństwach rozwiniętych demokracji. że zadowolenie z działalności przywódcy wywiera ważny wpływ na zachowania ludzi z nim współdziałających. zachęca do ich wykonania. Uaktywnia się. z nim współdziałającym. w której funkcjonuje. Styl ten stosuje się w wyższych uczelniach. profesor powierza asystentom zadania i pozostaje „ na uboczu”. głównie amerykańskim. jeżeli nie pojawiają się sytuacje awaryjne. np. 3) styl liberalny (ang. pilnują przestrzegania obowiązujących procedur. w zespołach ratownictwa i innych. decyzje podejmuje niezależnie od zwolenników lub grupy. Drudzy dbają przede wszystkim o satys-fakcję ludzi. Nie zdaje egzaminu w zespołach ludzkich nie respektujących powszechnie przyjętych reguł społecznych. Styl demokratyczny. Politycznie potępiamy styl autokratyczne jako formę nie uprawnionej dominacji jednostki nad zbiorowością ludzi. Zbyt wielu przywódców tego regionu narzucało arbitralnie społeczeństwom swe decyzje. Wyróżnił on przywódców zorientowanych na zadanie i przywódców zorientowanych na ludzi. odpowiedzialnych. cele działań przywódca uzgadnia w drodze dyskusji ze zwolennikami. pracowników w zakładzie pracy. zorientowanych prospołecznie. Najsilniej podkreśla się tan fakt w teorii cech. W h i t e m wyróżniamy trzy style przewodzenia: 1) autorytarny. Style przywództwa są oceniana z punktu widzenia dwu kryteriów: politycznego i efektyw-ności oddziaływania. straży pożarnej. nie ingeruje w szczegółowe działania wykonawców. zjednując zwolenników na czas kampanii wyborczej. zupełnie nie licząc się z nimi po zdobyciu władzy. Z punktu widzenia efektywności jest to styl wielce skutecznego działania w sytuacjach awaryjnych typu zagrożenia militarnego. realizację zamierzeń i planów. Grupa psychologów z Uniwersytetu . pozostawiając wykonawstwo osobom kompetentnym. by w pełni umożliwiały realizację interesu grupowego i jednostkowego przywódcy. jeżeli takie się pojawiają. ma ona niemal pełnie władzy. Obserwacje potoczne z perspektywy krajów Europy Wschodniej nie skłaniają do pełnej akceptacji zależności.2) styl demokratyczny. starano się więc ją udoskonalić wprowadzając różne modyfikacje. w której funkcjonują. zwolenników lub podległych pracowników. Z powodzenie stosuję się go w wojsku. narzuconych sytuacyjnie.

zapewniając je spełnia on funkcję nagradzania ogólnego. M a s l o w a. R. in. Skuteczność kar nie jest wysoka. poza tym trudność ich poprawnego stosowania powodują. A l d e r f e ra. inaczej je realizują przywódcy narodu. że różni naukowcy dostrzegają i eksponują nieco inne cechy orien-tacji na zadanie i na satysfakcję.lizacji tych czynności. Lista funkcji przywódców zawiera i takie jak: ochrona zwolenników (grupy) przed z a g r o ż e n i e m z e w n ę t r z n y m. S k i n n e r a i innych. Złożoność zjawiska przewodzenia wyraża się wielością funkcji osób je sprawujących. Zasadnicza różnica występuje pomiędzy zachowaniami zbiorowymi prawnie regulowanymi i . Jedną z ważniejszych jest określanie celów dążeń ludzi skupionych wokół przywódcy.254 Stanu Ohio wyróżniła przywódców Inicjatorów Struktur i Wzglądu na innych. O znaczeniu tej funkcji świadczy fakt jej szczegółowego opracowania przez kilku znanych naukowców (M. że wywierają one zróżnicowany wpływ na efektywność i siłę oddziaływań przywódców na bieg zdarzeń społecznych. Funkcja i n t e g r a c y j n a polega na podejmowaniu zabiegów utrwalających zwartość grupy zwolenników. rozumiane dwojako: ogólnie i szczegółowo. jednostki o wyróżnionym statusie społecznym. partii politycznych czy organizacji gospodarczych. Jednym ze środków jej realizacji jest karanie (f u n k c j a k a r a n i a) osób przyczyniających się do dezintegracji lub rozbicia całości grupy. wyróżnianych według swoistych kryteriów. Znaczy to. Wywierają wpływ na wiele procesów społecznych dzięki łączeniu sił jednostkowych w większe układy mocy. T e d e s c h i i S. przeciwdziałaniu rozłamom wśród zwolenników. Istnieje wiele odmian zachowania zbiorowego. Przedsta-wienie ich w kategoriach ogólnych jest uproszczeniem przybliżającym jedynie podstawowe problemy z tej dziedziny. że zachowanie zbiorowe określają łącznie dwa elementy: podobne zachowanie i zbieżna motywacja. Jednak i „zwykli” ludzie nie są jedynie bierną masą. że tracą one na znaczeniu. wywierają wpływ na życie tysięcy lub milionów ludzi. We współczesnych systemach nagradzania uwzględnia się dorobek badacz motywacji. Siła wpływu przywódcy zależy od jakości rea. Yukl uznał wymiar centralizacji decyzji (skupiona i rozproszona) za lepiej oddający przedstawiane zróżnicowanie. Poza tym przywódca eksponuje szczególnie zasłużonych aktywistów. jakimi drogami przywódcy wywierają wpływ na swoich zwolenników i otoczenie społeczne. Realizacja funkcji przebiega zawsze w konkretnych warunkach społecznych.4) dbać o wysokie osiągnięcia w działaniu. gdy wiele ludzi kierując się wspólną myślą przewodnią działa razem (J. reprezentowania zwolenników w kontaktach z innymi ugrupowaniami (f u n k c j a r e p r e z e n t a c y j n a) oraz ponoszenia kosztów niepowodzeń w działalności zbiorowej. m. przez zachowania zbiorowe. b) wspierać ich w dążeniu do realizacji wyznaczonego celu. Jest to „f u n k c j a k o z ł a o f i a r n e g o”. W tych postulatach zawiera się t e o r i a ś c i e ż k i d o c e l u. E w a n s. Znaczy to. Przywódcy. Inną ważną funkcją liderów jest n a g r a d z a n i e. G. realizującą cele wyznaczone przez liderów. Z a c h o w a n i a z b i o r o w e. przywódca biorąc na siebie winę za niepowodzenia pozwala zwolennikom zachować dobre mniemanie o sobie i swojej grupie jako całości. L i n d s k o l d). dysponuje nagrodami jako symbolami wyróżnień i jako środkiem zachęty do osiągnięć ponadprzeciętnych. Zwolennicy oczekują korzyści z racji wspierania przywódcy. Według nich przywódca musi a) określić kierunek dążeń zwolenników lub podwładnych. a wysokie LPC ze stylem zorientowanym na ludzi. Wprowadzane nowe terminy wskazują na to. H o u s e). Mamy z nim do czynienia wtedy. 3) partycypować w decyzjach o sposobach przezwyciężania trudności. służące zorientowaniu w tym. F u n k c j e p r z y w ó d c ó w. a Fiedler niemal utożsamił niskie LPC ze stylem zorien-towanym na zadanie.

niezadowolenie z istniejącego stanu. Przykładem może tu być Wielka Rewolucja Francuska lub ruch o przyznanie praw obywatelskich Murzynom w USA. R u c h y s p o ł e c z n e są zachowaniami zbiorowymi mającymi na celu wymuszenie wprowadzenia lub wstrzymania zmian w życiu społecznym. To bogactwo cech powoduję powoduje. to zgodnie z zasadą większości staję się nakazem (normą) postępowania w danej społeczności. czarne marsze młodzieży. realizowane poprzez komunikację. piąty to działania mobilizujące uczestników. czas i miejsce jednostkowego wyrażenia swej woli. Ruchy zaliczane do pierwszej grupy mają charakter reformatorski. Problematyka powyższa bywa niekiedy przedstawiana pod hasłem „zachowania polityczne”. Skuteczność oddziaływania ruchu na procesy społeczne zależy od metod działania uczestników. Do rzadkości należą przypadki ruchu powodowanego jedną przyczyną. Zdarza się również. referenda. Jeżeli wynosi ponad 50%. Wyrazistym przykładem takiej formy są zachowania kibiców. Określa się w nich uprawnienie uczestnictwa.Za Smelse-rem wymienimy sześć najważniejszych. Jako cechy zachowania zbiorowego często wymienia się spontaniczność. domagające się skutecznego i szybkiego karania zabójców młodych ludzi. zmierzają do udoskonalenia istniejącego stanu rzeczy. propagandę. bez naruszania podstaw ideowych życia społecznego. czwarte to wydarzenie lub wydarzenia przyśpieszające ujawnienia ruchu. oglą-dających za . intensywność. Stanowi ono splot czynników społecznych i psychicznych. politycznej. „interakcje kolektywne”. Każdy ruch społeczny ma swoje uwarunkowanie. in. Są dobrym instrumentem wpływania na jakość życia społecznego. S m e l s e r a mogą to być ruchy społeczne zorientowane na 1) normy lub 2) wartości. Suma głosów jednostek wyraża ich siłę społecznego wpływu. że zjawiska zachowania zbiorowego. z zasad dystrybucji dóbr. nie wzbudzające stanów wrogości w wielu sytuacjach skutecznie prowadzą do osiągnięcia postawionego celu. działa wtedy tzw. 2) r o z p r o s z o n e z a c h o w a n i a z b i o r o we i 3) t ł u m y . dobrze znany psychologom motywacji. mechanizm spustowy. niski stopień zorganizowania i inne (S. Zachowania zbiorowe nie regulowane prawnie są bardziej skomplikowane zarówno z punktu widzenia celów jak i form. szósty to system kontroli społecznej przeciwstawny spontanicznym zrywom. plebiscyty. Prawnie regulowane. System ten. Niezależnie od określeń terminologicznych do tej grupy zachowań zaliczamy: 1) r u c h y s p o ł e c z n e. trzeci to teoretyczne wyjaśnienie przyczyn tego stanu. plebiscytów sportowych. określimy taki ruch jako rewolucyjny. R o z p r o s z o n e z a c h o w a n i e z b i o r o w e ma miejsce wtedy. np. Z reguły występuje wielowątkowe uwarunkowanie jego narodzin i przebiegu. Natomiast ruchy zorientowane na wartości zmierzają do zastąpienia istniejących podstaw ideowych życia społecznego nowymi zasadami. wybory mają precyzyjnie określone reguły postępowania i oceny wyniku. Taki charakter miały w Polsce m. drugi stanowią napięcia społeczne. Zdaniem N. apele. formę zachowania. M i l g a m). Ruchy stosujące metody perswazji. Pierwszy z nich to uwarunkowanie strukturalne wynikające z właściwości systemu społecznego. Skutki długoterminowe działań rewolucyjnych są niejednoznaczne i dyskusyjne. jeżeli sprawnie funkcjonuje. J. jednak przedstawione procesy mają miejsce nie tylko w serze politycznej. religijnej.255 nieregulowanymi. Mogą to być ruchy o treści ściśle społecznej. może wygasić lub osłabić dany ruch. a jego skuteczność krótkoterminową jaką znaczącą. nieregulowanego prawnie bywa określane jako „zachowania mas”. że nieudolnie prowadzona kontrola ruchu nasila jego intensywność i zasięg. Jeżeli są stosowane metody radykalne z użyciem siły. nieprzewidywalność. np. ogólnie pokojowe. „wybuchy zbiorowe” itp. demonstracji oczekiwań. gdy liczne jednostki włączone w układ komunikacyjne reagują jednocześnie i podobnie pod wpływem określonej stymulacji. Dotyczą np. obyczajowej.

którzy z różnych powodów uczestniczą głównie w rozmaitych formach zachowania masowego. że ludzie kultury masowej zatracają oryginalność i samodzielność myślenia.. Ludzie uczestnicząc w zachowaniach zbiorowych przyczyniają się do zmiany prywatnych lub elitarnych procesów na masowe. W tym ujęciu wyraźniej podkreślono rolę czynników sytuacyjnych w kształtowaniu się tłumu. że zagęszczenie powoduje utratę kontroli nad sobą i otoczeniem. następuje jej rozproszenie. H. Twórcy teorii kontroli personalnej (S. ekspresyjny. Podstawę rozróżnienia stanowi w tym przypadku motywacja zachowania ludzi go tworzących. a nawet podobny do wpływu wywieranego przez przywódców. pojawia się mechaniczne naśladownictwo i bezrefleksyjny konformizm. Jest „jakby anonimowy”. G. Istnieje wiele rodzajów tłumu. agresywność. W XIX wieku nie myślano o budowaniu stadionów sportowych dla stu tysięcy widzów. zgromadzenie ludzi podnieconych. pogłębione przeżycie. wymuszają specyficzne działania i procesy społeczne. niemoc lub bezradność współ obecnych. Zachowanie mas jest takie. strój) i cech psychicznych. a jednocześnie głęboki. Zagęszczenie powoduje poczucie przemęczenia i narastanie agresywności. przez wielu uczestników nie uświadamiany. Uczestnicy „zaliczają” imprezę. Jednak nie jest on tożsamy. relacjonowało je w kategoriach użytych w środkach masowego przekazu. nie projektowano tras narciarskich na lodowcach. Owe „Jeeest!” po zdobyciu upragnionego gola słychać na znacznych połaciach kraju. Nie jest wtedy możliwa kontemplacja dzieła. T ł u m y . B l u m e r wymienia tłumy: 1) przypadkowy. aczkolwiek różne. 3) ekspresywny. tradycyjnie wyróżnia się tłum agresywny. paniczny. rabunkowy. Obie klasyfikacje. Unifikacja prowadzi do uproszczeń i spłycenia tematyki zainteresowań. każde atrakcyjne miejsce. elitarny stosunek do wytworu sztuki. Ujawnia się silne nastawienie egoistyczne. Masowy odbiór dzieł sztuki łatwo dostrzec w sytuacji organizowanych wycieczek do muzeów lub galerii artystycznych. Następuje unifikacja odczuć.) utrzymują. Uczestnicząc w różnych formach zachowań masowych ludzie wywierają wpływ na wiele procesów społecznych i psychicznych. Stwierdzono. chodzić po górach itd. Upodobniają się oni do siebie pod względem zamiłowania do odpowiedniego wyglądu zewnętrznego (uczesania. tworzą licznie zgromadzeni. sposobów wypowiadania. Psychologowie amerykańscy preferują inną klasyfikację. ludzie stają się obojętni na położenie i los innych. egzemplifikuje go zgromadzenie ludzi na ciekawym odczycie lub wykładzie. częściowo się uzupełniają. zwarci przestrzennie ludzie. W następstwie zagęszczenia pojawia się również znieczulica moralna. wzbudza poczucie ograniczenia swobody i . Masy. np. Zachowania tego typu bywa tez określane jako z a c h o w a n i e m a s o w e. kolekcjonują wrażenia. religijny. Realizuje się ono w tłoku. trudno o taki w uroczym zakątku przyrodniczym. Zanika poczucie odpowiedzialności. wielu badaczy podkreśla. Zanika wtedy „prywatność” kontaktu z otoczeniem. z takim mamy do czynienia na koncertach muzyki młodzieżowej. przechodząc obok siebie nie zwracają uwagi na cierpienie. już poprzez swą obecność. C o h e n i wspr. 2) konwencjonalny. zainteresowań. taki tworzą gapie zaistniałego wypadku. uczestniczyć w imprezach tanecznych. kierujący się wspólnym celem i wykorzystujący w działaniu efekt całości. zagęszczeniu. . ż 95% dorosłych Amerykanów. inaczej zachowania zwartych zbiorowości. zapytanych o ważne bieżące wydarzenia. Masy ludzi pragnie w jednym czasie zajadać pączki. Ludzie.256 pośrednictwem telewizji mecz piłkarski reprezentacji narodowej. nabywają z biegiem czasu charakterystycznych cech osobowości. 4) aktywny. podejmujący działania przeciwko czemuś. że zapełniają one. a nawet „przepełniają”.. gdy dziesiątki osób daje w tym miejscu znać o sobie. nie komponowano „oper mydlanych”.

jest specyficznym tłumem aktywnym. w którym kształtują. A l l p o r t a. Podobne stany ambiwalencji uczuciowej żywią ludzie w tłumie. pod wpływem zarażenia i chwilowych emocji. że tłum jest masą działających irracjonalnie ludzi. W tłumie. że zachowaniem ludzi w tłumie rządzą takie same prawa. W obu przypadkach aktywność tłumu była ukierunkowana na modyfikację elementów rzeczy-wistości. procesy społeczne. nasila się sugestywność i podatność na wpływy manipulatorów (przywódców). Ze względu na ostatni wątek teoria Le Bona bywa nazywana teorią zarażania się. które określamy jako jednostkowe. P i a g e t a. Teoria Z. Uściślając rozumienie tego oznaczenia wyróżnimy trzy odmiany tłumu aktywnego:1) popierający określone działania. w sensie ogólnym. Radom. francuski psycholog i dziennikarz. T u r n e r przedstawili wyjaśnienie zachowań w tłumie zwaną t e o r i ą w y ł a n i a n i a s i ę n o r m. 2) Tłum protestujący. L e B o n. Wyjaśnień istoty przedstawianego zjawiska należy zatem szukać w działaniu czynników społecznych. Od dawna wiadomo.H. Może to być żądanie nowych praw obywatelskich. K i l l i a n i R. ludzie go tworzący domagają się czegoś. jak w innych sytuacjach. Jedną z nich (najstarszą) opracował G. normy w nowych sytuacjach wyłaniają się spontanicznie i są nasycone treścią kontekstu.257 Z punktu widzenia wpływu. Przyczyny tego stanu rzeczy i charakterystykę zachowań w tłumie przed-stawiają t e o r i e g e n e z y i d y n a m i k i t ł u m u. W świetle tego rozróżnienia klarownie jawi się zarówno kierunek jak i siła wpływu tłumu na procesy decyzyjne władz i. wolne od subiektywnych nastawień. Następstwem tego stanu jest znerwicowanie. Był on przekonany. Odrzucają oni stwierdzenie. zatem najczęściej ulegają ich presji. Jednostki przypadkowo dołączając się do tłumu łatwo ulegają zarażeniu panującymi w nim silnymi emocjami. takim np. L. W rezultacie tego intensyfikują one swe przeżycia. co jeszcze nie istnieje.3) Tłum żądający. dają bardziej realistyczny obraz funkcjonowania tłumu. One kierują nieprzewidywalnym z tej racji zachowaniem tłumu. nienawidzą przywódców i z nimi się identyfikują. formującym się pod wpływem . Nowoczesne podejście do problematyki tłumu. niskich płac. wzajemnego oddziaływania osób uczestniczących. że tłum z reguły nie jest zgromadzeniem przypadkowym. a nie w zmienności psychiki. Jego zdaniem psychika ludzi „zgromadzonych” ulega pod wpływem anonimowości jakościowej przemianie. Jest to swoista forma zachęty do realizacji określonej działalności. że zachowania ludzi w tłumie różnią się od tych. największe znaczenie ma określony terminem „aktywny”. mieliśmy w najnowszej historii Polski liczne przypadki tłumów o tej właściwości (Poznań. po dokonaniu mordu synowie odczuwają wyrzuty sumienia. pobudzają emocjonalnie. w badaniach J. Jak to wykazano wcześniej. był słynny tłum na Placu Defilad opowiadający się za demokratycznymi przemianami w Polsce. Jedyna różnica wynika z odmienności wyłaniających się norm. nie zostało ucieleśnione. Ursus). polityki w określonej sferze działalności lub nowych wytworów cywilizacyjnych. jakie wywiera tłum na procesy społeczne. Władze najbardziej czują się zagrożone aktywnością tłumów protestujących. zachowanie ludzi w tłumie upodabnia się do zachowań osób cierpiących na zaburzenia nerwicowe. M. np. działa mechanizm pierwotnego buntu synów przeciwko ojcu. Freuda wyrosła z krytyki poglądów Le Bona i jest uszczegółowieniem ogólnej tezy Freuda o wpływie libido na zachowanie ludzi. budowane na podstawie danych empirycz-nych.H. najbardziej agresywnych. w tłumie zanika zdolność logicznego myślenia. Wskazują natomiast na to. były one wyrazem niezgody na podwyżki cen produktów. T e o r i a z b i e ż n o ś c i powstała w wyniku badań F. uciszają je uprawiając kult zamordowanego. zdaniem ojca psychoanalizy. Również wspomniany wcześniej Blumer podkreśla znaczenie czynnika społecznego w postaci interakcji.

z racji braku doświadczeń życiowych i niskich umiejętności społecznych. że pociąga za sobą jednostki z ugrupowania większości i staje się siłą dominującą w danym układzie sił. które borykają się z jakąś formą trudności społecznych. Okazało się. przeto pomija się szereg istotnych problemów tego zjawiska. efektu masy czy zwykłej siły fizycznej. w konsekwencji tego ukształtował się nurt badawczy tego zagadnienia. która siłą faktu koncentruje się wokół stanowiska mniejszości. aktywnego w sensie wywierania presji na władzę i otoczenie społeczne. więc dopracowuje się pogłębionej i „chwytliwej” argumentacji uzasadniającej zgłaszane żądania. Jak to się dzieje? Janie mechanizmy społeczne umożliwiają taką zmianę pozycji? Oto niektóre z nich. rozpoczynający dorosłe życie. Ale. Siła argumentów jest środkiem realizacji wpływu mniej-szości. Czy w tej sytuacji mniejszość jest skazana na dyktat większości? Czy musi ona wyrzekać się swych przekonań. są skłonni poszukiwać rozwiązań siłowych. Mniejszość wnosi zazwyczaj do życia zbiorowego nowe wartości. zazwyczaj kawalerowie. aktywnym jest także tłum paniczny. że ludzie rozmowni wywierają większy wpływ na innych niż milczki. Roztrząsanie „za i przeciw”. Jest to strategia komunikacyjna. są świadomi swoich dążeń i tego. teoretycznie rzecz ujmując. Nie może ona liczyć na konformistyczne poparcie jej żądań. wręcz odwrotnie. W innych sytuacjach przemożny wpływ na bieg zdarzeń ma siła większości. Wynikami swych badań zachęcił innych do penetracji tego obszaru. dzieci. upodobań.niekiedy bywa tak. W tłumie przeważają też mężczyźni. że działając razem z innymi wzmacniają swą szansę osiągnięcia dotychczas nieosiągalnego celu. stają się przedmiotem dyskusji. doświadczający poważniejszych i liczniejszych niż osobnicy ustabilizowani życiowo kłopotów i problemów egzystencji. Koncentrują się głównie na problemach tłumu agresywnego. W p ł y w m n i e j s z o ś c i. ratujący się przed zagrożeniem zdrowia lub życia. Mniejszość z reguły operuje mocniejszymi argumentami. że w przedstawionych teoriach operuje się za wąskim rozumieniem aktywności tłumu. Do powstającego tłumu dołączają jednostki. Znaczy to. Przedstawione dane świadczą o tym. Jest to strategia przekonywania lub perswazji. Mocne i trafne argumenty budzą zainteresowanie. że mniejszość wcale nie jest skazana na podporządkowanie większości. Wzmożona aktywność komuni-kacyjna służy wzmocnieniu wpływu nadawców komunikatów. Jest to istotne w kontekście prezentowanej problematyki tego podrozdziału. Radykalizacja działań tłumu jest uwarunkowana procesem facylitacji społecznej. Nasze życie społeczne jest zorganizowane na zasadzie dominacji większości. Prezentowane teorie nie tłumaczą wielu zjawisk dotyczących tłumu. Z doświadczeń życiowych i badań laboratoryjnych wiemy. skłonne do podejmowania ryzyka. Ludzie młodzi. a więc osoby nie poczuwający się do odpowiedzialności za losy rodziny. preferencji? Czy musi żyć na marginesie wydarzeń społecznych? Czy jest bezradna wobec siły większości? Problemem roli mniejszości w społeczeństwie zajął się francuski psycholog pochodzenia rumuńskiego S. aktywnym. Do tłumu dołączają przede wszystkim ludzie młodzi. analiza zarzutów i obrona stanowiska nasila proces komunikacji. M o s c o v i c i. Wykorzystując prawa komunikacji mniejszość pobudza dyskusję wokół jej proble-mów i dzięki temu wywiera wpływ na innych. że tłum jest formą działań zbiorowych.258 agitatorów. zazwyczaj w sensie werbalnym. jest tłum religijny i inne. łączenia sił jednostkowych osób społecznie słabych w celu osiągnięcia zbieżnych celów jednostkowych. Klarownie to przedstawia się . ujawniająca się w postaci presji społecznej. Wspólny interes uczestników oraz podobne doświadczenia i preferencje społeczne stanowią więź pomiędzy jednostkami w tłumie. W zachowaniach zbiorowych regulowanych prawnie o podjęciu okreś-lonej decyzji lub rozstrzygnięciu zaistniałego sporu decyduje zasada większości.

M. ponawiane mimo przeszkód i niepowodzeń.W. Mikołajewska: Wybrane zagadnienia socjologii małych grup. 1990 r.Inni. W. tzn. Moscovici: Psychologia społeczna w relacji Ja. E. nie ma ono na celu korzyści osobistych. Warszawa. Ogólnie: mniejszość dążąc do swych celów odwołuje się do mechanizmów informacyjnych i normatywnych. Ich skuteczność zależy od sposobu czy też umiejętności wykorzystania poten-cjału w nich zawartego. 2) prospołecznie. GWP. lecz jest sugerowane w imię interesu ogółu. nie z punktu widzenia idealnej prawdy. Grzelak: Jednostka i społeczeństwo. teoria i praktyka. M Argyle: Psychologia stosunków międzyludzkich. Z. Początkowo praca kobiet na wielu stanowiskach budziła sprzeciw większości. Są one znane i stosowane w różnych sytuacjach i dziedzinach życia społecznego. Wydawnictwo UW. kapitanów na statkach morskich. aktualnie dotyczy to małżeństw osób jednej płci. 1998 r. Stephan. Gdańsk. WSiP. mniejszość osiągnie swe cele. ze skłonnością do ustępstw i kompromisu. 1999 r. Przegląd Psychologiczny. Jeżeli zostaną spełnione. jednak z biegiem czasu okazała się wartością akceptowaną. Karta płatnicza lub podpis elektroniczny zostały życzliwie przyjęte przez nieliczną mniejszość. 1986 r. nr 1. S. WP. jednak ich duża wartość utylitarna okazała się atrakcyjną dla coraz to większej liczby ludzi.1978 R. Cz. 2002 r. Gdańsk. Stephan: Wywieranie wpływu przez grupy.G. Matusewicz: Wpływ obecności innych na poziom wykonania czynności. 1991 r. C. . Warszawa. Cialdini: Wywieranie wpływu na ludzi.259 w przypadkach innowacji. Warszawa. 5) realistycznie. Warszawa. nie jest krańcowo radykalne. 3) umiarkowanie. Warszawa. Lewicka. rozwiązań lub oczekiwań.4) w kontekście. Siła oddziaływanie mniejszości zwiększa się jeżeli jest realizowane: 1) wytrwale. PWN. pracy kobiet jako pilotów. B. Dotyczyło to np. Nęcki: Wzajemna atrakcyjność. GWP. Aronson: Człowiek-istota społeczna. GWP. J. w przeciwnym przypadku pozostanie nieznaczącym elementem życia społecznego. Literatura zalecana. PWN. sprawiedliwości lub poprawności (Cialdini). z nawiązaniem do istniejących norm. Podobnie dzieje się w sferze społecznej.1996 r. 1974 r. Przedstawione strategie i sposoby działania mniejszości można potraktować również jako warunki do spełnienia w procesie oddziaływania na większość. Gdańsk.

dobra i zła. Ostatnie jest przedmiotem zainteresowań etyków i moralistów. bowiem usługobiorcy fachowców tych dyscyplin potencjalnie mogą być narażeni na utratę cennego zdrowia. niektóre dopiero pojawiają się. tzn poznania prawdy. czyli takie. Nawiązując do dorobku M. Pojęcie „moralność” jest zatem szersze niż „etyka”. W tym kontekście pojawia się pytanie: czy czynności zawodowe psychologów są zgodne z nakazami etycznymi? Czy psychologowie nie popadają czasami w konflikt z zasadami etyki? Jeżeli tak to w jakich sytuacjach? Zanim zajmiemy się szczegółami problemu. zapoznajmy się z rozumieniem zjawiska moralności. Aby je chronić wprowadzono odpowiednie regulacje etyczno-moralne (nakazy i zakazy). wtedy spełnienie wymogu jednej normy wymusza naruszenie innej. że etyka jest nauką o moralności. Przy dokonywaniu ocen uwzględnia się wiele kryteriów: skuteczności. Etyka (normatywna) zawiera nakaz ich przestrzegania. których one dotyczą. jakkolwiek by się je rozumiało. Moralność to ogół ocen i norm funkcjonujących w danym czasie w danym społeczeństwie. zaczynają funkcjonować. zawiera w sobie problemy etyczne i dodatkowo moralne. W innej wersji powiemy. wyboru któregoś z możliwych systemów etycznych lub niejednoznacznych przesłanek wyboru określonego postępowania. Problemy etyki i moralności należą do najbardziej zawiłych i spornych. ale dotyczą raczej problemów wykonawstwa. Dzieje się tak ponieważ skutki czynności zawodowych mogą być nieodwracalne i szkodliwe dla osób. funkcji społecznych. Każda dojrzała dyscyplina naukowa. Sprowadzanie pozaprofesjonalnych ocen działalności psychologów jedynie do wymiaru etycznego. w ramach przyjętego systemu wartości. Nie wszystkie z tych norm i zasad zostały skodyfikowane. poprawności. użyteczności. z pominięciem moralnego. podobnie jak w medycynie. O s s o w s k i e j przypomnijmy. ma mniej lub bardziej wyraźnie zakreślony przedmiot badań. Są. a nawet życia np. godzono się na ryzyko utraty zdrowia. Są to normy ogólnoludzkie. Niemniej minimum uporządkowanych wyobrażeń w tej dziedzinie jest niezbędnym elementem teoretycznego przygotowania kandydata do zawodu psychologa. jedna z nich dotyczy p r o b l e m ó w e t y k i w p s y c h o l o g i i.260 Rozdział XVII Problemy etyczne i moralne psychologów. Po wiekach badań i rozmyślań etycy ustalili kilka zasad. których naruszenie niesie ze sobą zło w postaci cierpień i niedogodności. leżą poza sferą relacji fachowiec-klient. W niektórych zawodach problemy ocen podejmowanych działań nabierają szczególnego znaczenia. wysyłając ludzi w kosmos lub poddając próbnym działaniom leków. Wiemy. natomiast moralne z braku regulacji etycznej. Podejmują wtedy zagadnienia . Niekiedy występują sprzeczności w regulacji normatywnej. Powróćmy teraz do problemów etycznych psychologii. zdrowia psychicznego. Często jednak dyscypliny pokrewne wkraczają na jego teren z wątkiem dodatkowym lub przejmują jakieś szczegółowe zagadnienie do rozpracowania w ramach swoich kompetencji. Jednak złożoność niektórych sytuacji życiowych utrudnia dosłowną realizację tego nakazu. Nie znaczy to. że dla dobra nauki. elegancji. dokładności. dokładniej psychologów uprawiających określone badania. jest nieuzasadnionym zawężeniem problematyki. W psychologii. Każda próba ich rozwikłania wiąże się z ryzykiem popełnienia błędów. że problemy etyczne wynikają z konfliktu zasad etyki i potrzeb zawodowych psychologów. rozstrzygnięć w aspekcie dobra i zła. ponadczasowe. podstawowe znaczenie maja oceny etyczne i moralne. że inne kryteria nie są uwzględniane. które wymagają. jak wiadomo. Obowiązuje nadrzędna zasada „Primum non nocere” (Przede wszystkim nie szkodzić) i szereg norm szczegółowych z niej wynikających. Relacje pomiędzy etyką a psychologią są wielo-płaszczyznowe.

iż system organizmu wymusza (presses) ekspresję samego siebie. która to spełnia wobec libido funkcję armii okupacyjnej. Jak wielu jest ludzi. jednego z kierunków etyki. Nie wszystkie potrzeby i zdolności ludzkie zostają wyrażone. Co więcej przekształca jego formy zewnętrzne w sumienie. Przymus kultury wzbudza wrogość mas ludzkich. Przyj