P. 1
Dzieje Polski i Litwy (1506-1648) - Stanisław Grzybowski

Dzieje Polski i Litwy (1506-1648) - Stanisław Grzybowski

|Views: 874|Likes:

More info:

Published by: Mariusz Mosionek on Feb 09, 2012
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/04/2013

pdf

text

original

Dzieje Polski i Litwy (1506 - 1648) Stanisław Grzybowski

ŚWIAT KSIĄŻKI Grupa Wydawnicza Bertelsmann Media KOLEGIUM Jan Pieszczachowicz - redaktor naczelny, REDAKCYJNE Piotr Turkot - koordynator projektu, Piotr Rabiej - redaktor odpowiedzialny, Ałła Sarachanowa - redaktor, Andrzej Najder, Joanna Szczepanek - redakcja techniczna KOREKTA PROJEKT GRAFICZNY KSIĄŻKI PROJEKT OKŁADKI GRAFIKA WYBÓR ILUSTRACJI Krystyna DeJjska-Soja, Aurelia Nowak Piotr Turkot Cecylia Staniszewska, Ewa Łukasik Tomasz Salwierz, Grzegorz Telega Stanisław Grzybowski, Piotr Rabiej, Piotr Turkot ZDJĘCIA Archiwum FOGRY, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Biblioteka Narodowa w Warszawie, Biblioteka Jagiellońska w Krakowie, Biblioteka PAN w Kór niku, Fundacja XX Czartoryskich przy Muzeum Narodowym w Krakowie, Instytut Geografii Uni wersytetu Jagiellońskiego, Lwowska Galeria Obrazów - Oddział w Olesku, Muzeum Historii Mia sta Gdańska, Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, Muzeum Narodowe w Gdańsku, Muzeum Narodowe w Kielcach, Muzeum Narodowe w Krakowie, Muzeum Narodowe w Poznaniu, Mu zeum Narodowe w Warszawie, Muzeum Pałac w Wilanowie, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, Muzeum Zamku Królewskiego na Wawelu, Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce, Skarbiec Katedralny na Wawelu, Zamek Królewski w Warszawie, Maciej Bronarski, Adam Cieślawski, Elżbieta Gawryszewska, Artur Grzybowski, Wojciech Holnicki, Agnieszka Indyk, Michał Jurecki, Krzysztof Konopka, Rafał Korzeniowski, Janusz Kozina, Maria Lankosz-Mróz, Piotr Maciuk, Robert Mączyński, Stanisław Michta, Grze gorz Morek, Andrzej Najder, Jerzy Najder, Marian Nędza, Jerzy Nowakowski, Henryk Pieczul,

Piotr Rabiej, Łukasz Schuster, Wojciech Słowakiewicz, Roman Stasiuk, Marek Studnicki, Marcin Sylwanczyk, Tadeusz Szklarczyk, Piotr Turkot, Maciej Zybała, Adam Wierzba, Grzegorz Zygier, Teresa Żółtowska-Huszcza PRZYGOTOWANIE KAPSUŁ MAPY Stanisław Grzybowski, Monika Jaglarz (s. 40, s. 121, s. 200, s. 332) Jacek Kozak (mapy satelitarne na podstawie Global Digital Eleva-tion Model, U.S. Geological Survey, EROS Data Centre, 1993), Piotr Rabiej, Tomasz Salwierz, Grzegorz Telega (c) by FOGRA OFICYNA WYDAWNICZA, KRAKÓW 2000 ISBN 83-85719-35-0 komplet ISBN 83-85719-48-2 T. 4. ISBN 83-7311-076-3 ŚWIAT KSIĄŻKI OFICYNA WYDAWNICZA KRAKÓW, ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 19 Grupa Wydawnicza Bertelsmann Media Warszawa, ul. Rosoła 10 Spis treści

7 9 9 13 21 25 32 45 49 54 57 65 77 81 91 91 99 105 108 116

124 128 135 141 149 155 155 160 166 171 175 182 189 189 192 195 205 210 Słowo wstępne I. Zygmunt Stary Elekcja króla Zygmunta Zygmuntowskie państwa Europa w czasach zygmuntowskich Pierwsze sukcesy, pierwsze klęski Rozkwit polskiego renesansu Świat królowej Bony Nowe drogi gospodarki Sprawy pruskie Cień Marcina Lutra Dynastyczne problemy Wojna kokoszą Zygmunt August, wielki książę Litwy II. Zygmunt August Spór o Barbarę Między Wiedniem a Stambułem Bunt żaków Spory o wiarę Spór o naprawę Rzeczypospolitej Dominium Maris Baltici Sejmy egzekucyjne Siedmioletnia wojna północna Unia lubelska " Te sokoły mnie zgubią " III. Wielkie Bezkrólewie Ku wolnej elekcji Kandydaci do korony Na podwarszawskim polu Poselstwo polskie w Paryżu Sejm koronacyjny Po ucieczce Henryka

IV. Stefan Batory Sejm koronacyjny Wojna z Gdańskiem Polityka kościelna króla Stefana Trybunał szlachecki Wojskowe reformy króla Stefana 214 219 226 233 239 247 253 253 259 264 268 272 277 282 285 292 297 305 308 313 320 334 342 349 355 355 362 365 371 378 383 388 393 397 402 Kampania polocka Kampania wielkotucka Kampania pskowska Król i kanclerz Tragedia Samuela Przerwana epopeja V. Zygmunt III Trzecia elekcja

Wojna z Maksymilianem Zygmunta droga do Polski By czy na Ku pacyfikacji Sejm inkwizycyjny Droga do Szwecji Dzikie Pola Wojna o Inflanty Regaliści Dymitr Samozwaniec Rokosz Zebrzydowskiego Żółkiewski na Kremlu Sarmaci i libertyni Od kozackich najazdów do chocimskich watów Gustaw Adolf Ostatnie lata Zygmunta III VI. Władysław IV Elekt i jego plany Wojna smoleńska Niebezpieczeństwa zażegnane Niezgodny pokój Problemy rodzinne Dwór i kraj Plany wojny tureckiej Zakończenie Zestawienie wybranej literatury Indeks Słowo wstępne -T rawic półtora stulecia, które dzieli wstąpienie na tron Zygmunta, Starym później nazwanego, od śmierci Władysława IV i katastrofy buntów kozackich, to w dziejach dawnej Rzeczypospolitej Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego okres jej największej potęgi, największego znaczenia międzynarodowego i najwspanialszego znaczenia jej kultury. Ale zarazem to okres dramatycznych zmagań, by tę pozycję utrzymać. W zmaganiach tych miał podstawowe znaczenie proces tworzenia się pierwszego w naszych dziejach społeczeństwa obywatelskiego, społeczeństwa, dla którego problemy państwa i władzy stają się niezwykle istotne dla życia jednostki, rodziny, grupy społecznej, narodowej, wyznaniowej, kulturowej. Przenikanie świadomości politycznej do psychiki indywidualnej, warunkowane rozwojem kultury i gospodarki, w nowy sposób kształtuje zarazem psychikę elity społecznej, to zaś z kolei nadaje potężny impuls dalszemu socjalnemu, politycznemu, gospodarczemu rozwojowi kraju. Świadomość społeczna i grożące jej pułapki grają więc w tym rozwoju rolę niebagatelną. Wzrost bogactwa na przykład, przekładając się na wzrost rozwarstwienia społecznego i rozejście się wzorców kulturowych, rodzi istotne konflikty polityczne. Zaś ich rozwiązanie, przy mądrym rozumieniu, iż zgoda rujnuje a niezgoda buduje, że umiejętność radzenia sobie ze sprzecznościami jest nieodzownym

ćwiczeniem i egzaminem dla każdej zbiorowości ludzkiej, tworzy państwo sprawne i cywilizację bogatą. Nie na próżno wśród najważniejszych źródeł upadku tego państwa i dekadencji tej cywilizacji wymienić można z jednej strony tragiczną w skutkach zasadę jednomyślności, z drugiej - niefortunną próbę ujednolicenia wyznaniowego, która tak się później przyczyni do rujnującego sukcesu rebelii Chmielnickiego. Obok problemów psychologii społecznej, które wówczas właśnie, dzięki narodzeniu się świadomości państwowej, wybijać się zaczęły na plan pierwszy, przypomnieć również pragniemy problemy psychologii wielkich jednostek, władców i mężów stanu, wodzów i intelektualistów, którzy psychikę elity tego społeczeństwa kształtowali i istotne dla niego decyzje podejmowali. Przekonanie, że historia to psychologia, a "także polityka, co do pewnego stopnia na jedno wychodzi", nie jest nowe. Sformułował je w tych słowach w 1924 roku Jacąues Bainville, historyk przez lata potępiany lub przemilczany, choć jego konserwatyzm pod wieloma względami okazuje się nadspodziewanie nowoczesny w swoim nawiązaniu do państwa, a nie do narodu jako do czynnika pozytywnie konstytuującego materię dziejową. Odwołujemy się do tych poglądów przekonani, że to właśnie świadomość państwowa jest czynnikiem kreującym i kształtującym obraz dawnej Rzeczypospolitej, że to niedostatki tej świadomości są przyczyną niedokończenia tej konstrukcji państwowej, a w najdalszej kolejności i jej upadku. Równocześnie, akceptując w pełni przekonanie, że do dziejów politycznych ograniczyć się nie wolno, podkreślić pragniemy, że przy wszelkiego rodzaju syntezie stanowią one naturalną i najkorzystniejszą oś konstrukcyjną narracji historycznej, pozwalają najlepiej ukazać zagadnienia dziejowe w ich wzajemnym powiązaniu. Dzieje Polski i Litwy - ---------------------------------- -Zdajemy sobie oczywiście sprawę, że koncepcja Bainville'a mogła wówczas grozić nadmiernym uproszczeniem materii historycznej; usprawiedliwia to jego ówczesnych krytyków, nie pozwala jednak rozgrzeszać dzisiejszych, których wiedza psychologiczna i politologiczna, wobec postępu tych nauk, winna już stać na dużo wyższym poziomie. Pora odejść od teorii, że w każdej epoce historycznej te same czynniki są decydujące "w ostatniej instancji"; historia to zmiana, w tym i ciągła zmiana prawidłowości, będących zresztą nie tylko przedmiotem badań historyka, ale również często wytworem jego wyobraźni. A wszelka próba wyjaśnienia historii to nie odwołanie się do mitycznych praw nią rządzących, ale zrozumienie praw rządzących działaniami i motywami ludzi ją tworzących - bo innej historii poza historią człowieka nie ma. Te zaś prawa uwidoczniają się najpełniej w jego działalności politycznej. Wyrażają się jednak one również w świadomości człowieka, w świadomości społecznej. Ta ostatnia to bynajmniej nie jakaś wyimaginowana świadomość zbiorowa, ale suma świadomości indywidualnych. Pojęcia takie jak naród, klasa czy grupa społeczna są tylko konstrukcjami teoretycznymi, typami idealnymi nie odpowiadającymi żadnemu realnemu bytowi, a mającymi jedynie umożliwić nam zrozumienie i uporządkowanie złożonej rzeczywistości. Bowiem zadaniem historyka jest uporządkowanie kosmicznego bałaganu historii, nie może on jednak tego czynić zbyt dobrze, lekceważąc fakty. Jedynie odwołanie się do praw rządzących świadomością jednostki pomoże nam zrozumieć fenomen świadomości społecznej i tym samym zrozumieć nas samych, tym samym uzasadnić potrzebę i pożytek studiów historycznych.

Jest to szczególnie potrzebne, gdy przychodzi nam pisać o ludziach renesansu, prąd ten współtworzących i konfrontujących go z realiami epoki w sposób nieraz dramatyczny. Renesans bowiem był najbardziej indywidualnym z wielkich prądów umysłowych ludzkości. Odwołując się do człowieka, odwoływał się do jednostki, a nie do społeczeństwa. Ale równocześnie polski renesans stawał w obliczu szczególnych zagrożeń politycznych. Jedynie działanie kolektywne mogło im zapobiec. Utrzymanie wolności indywidualnej w ramach solidarności grupowej dało w efekcie powstanie kultury sarmatyzmu i owego szczególnego tworu politycznego nazwanego Rzeczą Pospolitą. Ten wielki eksperyment dziejowy - jak wykazał już inny ze znakomitych historyków konserwatywnych, Józef Szujski - był eksperymentem przedwczesnym, udać się wówczas nie mógł, ale torował drogę w skali światowej nowym pojęciom prawa, polityki, moralności. Nie na próżno zrodzone z polskiej rzeczywistości pisma polskich teoretyków - Goślickiego, Orzechowskiego, Modrzewskiego, Kromera zapłodniły na zachodzie Europy i w formujących się później młodych państwach amerykańskich nowe rozumienie demokracji: wskazywał na to z całym naciskiem między innymi wybitny historyk francuski, wielki przyjaciel Polski i Polaków, Pierre Mesnard. I dlatego, pisząc o najwspanialszej epoce w dziejach naszej ojczyzny, pisać należy przede wszystkim o wielkich jej twórcach i o wielkich ideach, które, patronując ich działalności, przenikały do całego społeczeństwa, które wyrażały się zarówno w dumie szlacheckiej, jak w skrzętności mieszczańskiej i zapobiegliwości chłopskiej, zarówno w przechowanej na naszych ziemiach wielkiej tradycji żydowskiej, jak w junackiej zadziorności kozackiej i zbójnickiej. Bo w czasach, o których pisać będziemy, była to Rzecz naprawdę Pospolita, czyli Wspólna wszystkich ludów, wiar i stanów ją zamieszkujących. Zygmunt Stary Polska i Litwa po śmierci Aleksandra Jagiellończyka Elekcja króla Zygmunta Rankiem dnia 20 sierpnia 1506 roku rozdzwoniły się wieże Wilna, przynosząc wieść, że wielki książę litewski, a od pięciu lat niespełna i król polski Aleksander zmarł bezpotomnie. Umierającego doszła jeszcze radosna nowina, że zniszczony Tatar, kniaź Michał Gliński, rozgromił pod Kleckiem ordę tatarską, łup jej odebrał i prowadzonych w jasyr więźniów uwolnił. "Acz był już król mowę zamknął, wszakże ręce składając i łzy z oczu wypuszczając, Panu Bogu dziękował za to" (Marcin Bielski). Opuszczał jednak ten świat pełen niepokoju, po panowaniu trudnym i kontrowersyjnym. Jednego pragnął na pewno, i to właśnie z najstarszym bratem Władysławem, królem Czech i Węgier uzgodnił: że następcą jego w Krakowie i Wilnie, połączonych trwałą unią stolicach, winien zostać zgodnie i wspólnie obrany najmłodszy z synów Kazimierza Jagiellończyka, Zygmunt. Lecz wiedział też Aleksander, że wśród panów małopolskich pełnej zgody na to nie stało, że niektórzy z nich gotowi byli, choćby wbrew woli elekta, wybrać królem polskim ustępliwego i niedołężnego Władysława, zwanego "królem Bene", królem Dobrze, bo na wszystko się godził. Wiedział też, że choć na potężnego

Glińskiego, na Gasztołda i Radziwiłłów może Zygmunt liczyć, jest i na Litwie stronnictwo mu przeciwne, z Małopolanami trzymające, zaś na jego czele stoi Jan Juriewicz Zabrzeziński, wojewoda trocki i marszałek ziemski litewski. Toteż jeszcze w lipcu spisał chory król testament i spadkobiercą swoim, opiekunem swej żony, kniaziówny moskiewskiej Heleny, ustanowił Zygmunta, wzywając go równocześnie na Litwę. Wieść o śmierci brata doszła królewicza już w drodze, w Liwie, na granicy Mazowsza i litewskiego wówczas Podlasia. Rozsyłając listy na wsze strony, do brata Władysława, do wielkiego księcia Moskwy, do wiernego zarządcy Warmii biskupa Łukasza Watzenrode, do panów polskich i litewskich, sam ze szczupłym pocztem ruszył na Litwę. Pod Grodnem zabiegł mu drogę kniaź Gliński na czele 700 jezdnych. "Zygmunt wyszedł naprzeciw Michałowi dalej niż wypadało i przyjął go z wielką Dzieje Polski i Litwy

Zygmunt na Węgrzech i na Śląsku ochotą, a zaprowadziwszy do sek-retniejszej komory, obsypał wielu obietnicami" (Bernard Wapowski). Po czym razem ruszyli do Wilna. Ryć. 1. Kafel z podobizną króla Jana Olbrachta lub Aleksandra Jagiellończyka, wyk. Bartosz z Kazimierza koło Krakowa, 1. ćwierć XVI wieku (Kraków-Wawel), Urodzony w sam Nowy Rok 1467, królewicz Zygmunt miał wówczas lat blisko czterdzieści. Zdawać by się mogło, że były to lata nudy i bezczynności. Dla piątego syna Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety Habsburżanki brakło korony w czterech państwach jagiellońskich. Przyszedł na świat zbyt późno, by wiele skorzystać z nauk wychowawcy starszych królewiczów, Jana Długosza, z przykładu starzejącego się ojca. Wpływ nauczyciela młodszych synów królewskich, Filipa Buonaccorsi zwanego Kallimachem, zdawał się pozornie nikły. Uczeń nie przypominał nauczyciela charakterem, a i humanizm Zygmunta, prędzej już właśnie z Długoszowej tradycji zrodzony, będzie odmienny od namiętnego, bojowego humanizmu Kallimacha. Królewicz szukał w nowych prądach raczej ładu i umiaru, wyrozumiałości i zrozumienia dla innych. Jeśli pragnął nimi manipulować, to raczej z makiawelską - przed Machiavellim - chytrością, niż z brutalną szczerością mistrza. Ale i w rzemiośle rycerskim zaprawić się zdołał i poznał sprężyny rodzimych mechanizmów politycznych. Tu największy był chyba wpływ ochmistrza młodszych królewiczów, Stanisława Szydłowieckiego, którego syn Krzysztof będzie Zygmuntowi zawsze wśród panów koronnych najbliższy. Po śmierci ojca przygarnął beniaminka rodu brat Władysław. Na jego dworze w Budzie spędzał Zygmunt czas w kulturalnym nieróbstwie. Na Węgrzech bliżej było do Włoch, silniej oddziaływały wpływy odrodzonego w Italii antyku i nowe prądy renesansu. Później Zygmunt otrzymał w zarząd od brata księstwo głogowskie, potem jeszcze opawskie, a wreszcie - jako namiestnik - Śląsk cały wraz z Łużycami. Wspominano go tam życzliwie. Miał dobry charakter i był sumiennym administratorem. 10

a niechętnego litewskim wielmożom. Był dla nich dobrym ojcem. Nie żenił się: i cóż mógł pozostawić legalnemu potomstwu? Z romansu z mieszczką morawską. choć związek ich nie został pobłogosławiony przy ołtarzu. Obecny w Wilnie kanclerz wielki koronny. wysoka i barczysta sylwetka. coraz żywiej demonstrującej swoją niezależność od senatorskich rodów.. Bezpotomna śmierć dwóch starszych braci. 13 września. Jana Olbrachta i Aleksandra. przed jego rządami na Litwie w czasie bezkrólewia. siwiały i charakterystyczne wydatne brwi. 1525 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie).wspominać będzie jeszcze po wiekach ksiądz Chmielowski. Trzy dni po wjeździe królewicza do Wilna. 11 Dzieje Polski i Litwy elekcja Zygmunta na króla Polski twem Zapolyów. zjednał wrogów dumnego kniazia do idei elekcji samodzielnej. wina niemal nie pijał. zbrojnego rycerstwa wsławionego świeżym zwycięstwem i wiernego rozkazom swego wodza. że i w Koronie jest nadzieją szlachty. klęska bukowińska Jana Olb-rachta zadała im cios ostateczny. miesiące. oraz dwie córki. Pierwsze siwe nitki pojawiały się w ciemnej. Potężny Gliński był dogodnym sprzymierzeńcem. nie czekając na Koronę. Tak mijały Zygmuntowi dni. później biskupa wileńskiego i poznańskiego. wydarzyć się mogło wiele. Zachodziła obawa buntu owego pospólstwa szlacheckiego. miał syna Jana tytułowanego "z książąt litewskich".desygnowania wspólnego władcy. panowie polscy i litewscy.Zygmunt Stary Tylko śląscy rozbójnicy skarżyli się ponoć w swoich pieśniach na zbytnią srogość królewicza. Ryć. z pogwałceniem unii mielnickiej. litewskiej. rada hospodarska postanowiła dokonać jak . Wiedziano w Wielkim Księstwie. a dla Katarzyny wiernym towarzyszem życia. To przeważyło. 2. bladły rumiane policzki. tuziny kart grackich" . potężne przerywał sznury. "łamał bowiem podkowy żelazne. Odtąd zdawał się zapominać o wszelkich ambicjach. lata. i dokonali -jak to przewidywała unia z 1501 roku w Mielniku zawarta . Jan Łaski pisał do Watzenrodego. pochylała się majestatyczna. Plany osadzenia królewicza w Mołdawii spełzły na niczym. Pieczęć biskupa wileńskiego Jana. Zanim zjechadroga do tronu liby się razem elektorzy. Uczt nie lubił. żył skromnie. Siły wciąż jednak dopisywały mu jak w młodości. Ale wybór przecież nie był zapewniony. Strach przed nim. Niewielki zresztą mieli wybór. otworzyła mu drogę na tron ojca i dziada. przerzedzonej już na skroniach czuprynie. że na Węgrzech Zygmunt związał się był Ryc 3 pjeczęć Zygmunta stafego_ ^ 508 rok (Muzeum Czarz antymagnackim i antyhabsburskim stronnictoryskich w Krakowie). Przezorny Zygmunt wolał się zabezpieczyć. Katarzyną Telniczanką. że litewska stolica pełna była "pospólstwa" wołającego o natychmiastowy wybór Zygmunta.

uczynił co mógł. Dokonany wybór był jednomyślny. jak powszechnie podejrzewano spowodowany przez panów węgierskich. W tym samym dniu.i podkreślić nienaruszalność 12 Zygmunt Stary kształt terytorialny i ludność państwa polsko-litewskiego podział administracyjny . Trzymając już pewnie Wielkie Księstwo Litewskie. zatwierdzając 7 grudnia magnackie przywileje. tydzień trwających obrzędach pogrzebowych Aleksandra. Czas zresztą naglił. zagarnięcia władzy wielkoksiążęcej. królewicz. Nie pragnął również. Daremne były zabiegi panów koronnych. co mogli zdziałać brylujący na sejmie panowie małopolscy. to utrzymać fikcję wspólnej elekcji polsko-litewskiej . włożył w katedrze św. Przeciwnie nawet. zgromadzeni tam (niezbyt licznie) koronni magnaci dokonali nareszcie jego wyboru na króla.jak Wielkopolanie . z Zabrzezińskim na czele. nawet . odejmując mu dzierżony tymczasowo urząd marszałka nadwornego. Zygmunt nie przeciwstawił się oszczerstwom. 4. w Piotrkowie. oskarżony o chęć zamachu stanu. by ograniczyć znaczenie Glińskiego. "czapkę książęcą z aksamitu czerwonego w strefy złote kamieniami drogimi osadzoną". "Pospólstwo" szlacheckie. by przestrzegano litery unii. Glińskiego nie dopuścił nawet do podpisania dokumentu. 20 października. Po uroczystych. W tym momencie w polityce Zygmunta nastąpił jednak nieoczekiwany zwrot. Ryć. ćwierć XVI wieku (Kraków-Wawel). z miast stawili się posłowie Krakowa. z państw lennych pojawili się jedynie posłowie piastowskiego wciąż Mazowsza. choć znał przecież prawdę. widzieli w nim niechętnego ich przewadze politycznej króla szlacheckiego. Jedyne. jak Aleksander. ale pragnących. nie odegrało jeszcze na tym sejmie żadnej roli. Miecz Zygmuntowski używany do pasowania rycerzy. mający przecież swobodę wyboru i mogący poszukać innego władcy. Na Pokucie spadł najazd mołdawski. Zaś na sejmie litewskim w Grodnie. marionetką w jego rękach. nie chciał być.najszybciej elekcji Zygmunta jako wielkiego księcia. 1.choć bez litewskich elektorów . też niezbyt tam liczne. Lwowa i Gdańska. Stanisława w Wilnie sławny kołpak Jagiełłowy. nie pragnął tam bynajmniej kurateli dumnego magnata. nie liczących się z oficjalną polityką swego niedołężnego władcy. "jako pan przyrodzony" dziedzicznego wciąż faktycznie tronu swych litewskich przodków. by magnaci koronni. Gdy Gliński został przez swoich litewskich wrogów. I następnego dnia ruszył do Polski.Zygmuntowi przychylnych.

po włączeniu rzadko zaludnionych posiadłości anektowanego w 1478 roku Nowogrodu Wielkiego. a także wobec pretensji węgierskich. Odrębnymi państewkami. przypieczętowana hołdem złożonym Kazimierzowi Jagiellończykowi przez hospodara Stefana Wielkiego w 1485 roku. nawet jego formalna zależność. połączonymi z Koroną tylko unią personalną. Księstwo siewierskie. rozwój Litwy właściwej z jej dumnym i bitnym rycerstwem. hospodarstwa mołdawskiego.Prusy Zakonne. zwłaszcza na południowym wschodzie. Ludność. było lennem Korony. Lenne także były rządzone przez książąt Pomorza Zachodniego dwa małe powiaty: Lębork i Bytów. choć powolniejszy. Lenne były również . Podział na Koronę Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie w przybliżeniu tylko oddawał różnorodność licznych. obszar państwa polsko-litewskiego nigdy nie wynosił poniżej 800 tyś. od niedawna rządzone z Warszawy. W wypadku czwartego lenna. podejrzeń. po podboju Syrii i Egiptu. Piastowskie Mazowsze czerskie. połowie XV wieku przyłączono Mazowsze zachodnie. było Wielkie Księstwo Moskiewskie. były również świeżo pozyskane przez Jagiellonów księstwa oświęcimskie i zatorskie. z ukształtowanymi stosunkami feudalnej . podobnie jak Warmia. niezależnie od ubytków i przybytków terytorialnych. rozsiedlona była nierównomiernie. była najważniejsza. km2. rozpoczynał swe rządy Zygmunt I. niedotrzymanych obietnic i obcego zagrożenia. gubiąca się w nieustalonych dokładnie pustaciach granicznych. wkrótce zaś.a cała ludność wolna była tu bezpośrednio zależna od monarchy. do której w 2. wplątany w sieć intryg. Podobny był początkowo. zazdrośnie strzegły swej odrębności politycznej.Królestwa Polskiego i jego ienna ustrój społeczny Wielkiego Księstwa Litewskiego dotychczasowych przywilejów. jednakże podbój olbrzymich obszarów Rusi Czarnej.ale tylko formalnie . była wątpliwa wobec równoczesnej i ze względu na układ sił realniejszej zależności Mołdawii od Porty Ottomańskiej. a rozsiedlenie to odpowiadało nierównomiernemu rozwojowi Zygmuntowych krain. Rozleglejsze tylko. Trzy województwa Prus Królewskich. chełmińskie i malborskie. Zygmuntowskie państwa W XVI wieku. pomorskie. wraz z biskupim księstwem warmińskim. Nie przestrzeń jednak. wciąż słabo zrośniętych organizmów politycznych. bełskim i podolskim. oraz Wielkopolska. również rozsiadłe na trzech kontynentach państwo ottomańskie. w stepach czarnomorskich. Ziemie koronne bowiem nie zaznały nigdy feudalizmu . Jeszcze bardziej skomplikowane były stosunki w Wielkim Księstwie Litewskim.jeśli odrzucimy oczywiście jego schematyczną pseudomarksistowską definicję . którą na progu panowania Zygmunta I można by ostrożnie oszacować na 7 min. Białej i Kijowskiej. płockie i rawskie. było odrębnym państewkiem należącym do biskupstwa krakowskiego. Trzon Korony stanowiły Małopolska wraz z należącymi do niej województwami ruskim. W tak niesprzyjających warunkach.

_ i Wielkie Księstwo Litewskie i oświęcimskie L.drobnym bojarstwem. niekiedy nawet 13 Dzieje Polski i Litwy - Toruń " Ciechanów oPtock 10 Wa Łęczyca Czerska KRÓLESTWO WĘGIERSKIE Jassy . częściowo tylko przyjęte do herbów koronnych. Natomiast podlegli Wilnu ruscy książęta długo jeszcze zachowywali oficjalną. które.. prawem usankcjonowaną zwierzchność feudalną nad swymi ruskimi wasalami .zależności.U Królestwo Polskie LID Lębork i Bytów \^!j j księstwo zatorskie i. 1 ziemia smoleńska utracona ^ Suczawa|| L _ l Warmia na rzecz Moskwy w 1514 . spowodował i na Litwie samej wzrost faktycznego znaczenia wielkiej magnaterii i faktycznego od niej uzależnienia litewskiego rycerstwa..

ziemi bełskiej (16). woj. Księstwa Słupskiego (5). niebezpieczny wciąż dla władzy centralnej i dla . Zagrożeni się czuli zarówno próbami wzmocnienia władzy wielkoksiążęcej. Długo jeszcze. putnych czyli pieszych i służków. ziemi chełmskiej (17). ziemi przemyskiej (18). Mazowsza (6). jak i coraz silniejszymi dążeniami emancypacyjnymi podległego im dotąd rycerstwa. woj. zróżnicowanych na pancernych. ruskiego (11). woj. nie nabyło praw szlacheckich. Ruski feudalizm.1 L. krakowskiego (1). utytułowanych bojarów z rodu Ruryka. ziemi wieluńskiej (14). Podola (12)._. Polska i Litwa w czasach panowania Zygmunta Starego (1506-1548). 5. w już zjednoczonej Rzeczypospolitej. woj. a niekiedy i Giedymina. Wielkiego Księstwa Litewskiego (2). bojarzy litewscy i ruscy Groźniejszym reliktem były roszczenia wielkich. Mołdawii (3). pozostanie drobne bojarstwo reliktem minionych stosunków społecznych. ziemi halickiej (15). ziemi lubelskiej (19).J Dzikie Pola nominalnie lenna Królestwa Polskiego: zależne od Litwy . Ta grupa zachowała teraz dawną nazwę bojarów. brzeskokujawskiego (10). Prus Królewskich (9). woj.] księstwo słupskie . Batii Ryć. Prus Zakonnych (4).1 ] księstwo siewierskie [ _ . sandomierskiego (13). Na mapie umieszczono herby: Królestwa Polskiego i woj. ___ 1 Prusy Zakonne im Brandenburgia L _J Mazowsze [_. poznańskiego (7). kaliskiego (8). w zależności od charakteru służby pełnionej wobec suzerena.

urzędów wojewódzkich i starościńskich . polonizowali się też szybko.szedł śladem podobnego rozwoju w Koronie. co więcej. czy gospodarcze. Rozwój polityczny i gospodarczy Korony predestynował niejako przemianę jej rycerstwa w szlachtę ziemiańską. drzeworyt w Zwierciadle Mikołaja Reja. wkrótce wzorcowym kraju absolutyzmu monarszego. czy polityczne uwarunkowania nadawały kierunek tej ewolucji. W Polsce Jagiełłowej trudno było jeszcze mówić o szlachcie. podporządkowanego obronnym. na której opierać się będzie szlachecka demokracja parlamentarna. 6. która zapoczątkowała proces przyj14 Zygmunt Stary proces przekształcania się średniowiecznego rycerstwa w nowożytną szlachtę Ryć. to przywilej koszycki Ludwika Węgierskiego rozbudził przecież aspiracje widoczne w znanym porzekadle o szlachcicu.kształtowania godnej postawy obywatelskiej warstw rządzących. lata 1567-1568. podobnie jak w innych krajach Europy. znaczna jej część przybrała ziemiański charakter. choćby ze względu na odśrodkowe dążenia ruskich feudałów i rywalizację polityczną z groźną Moskwą. zakończyła na rok przed elekcją Zygmunta radomska konstytucja Nihil novi. w jej walkę o ich dalsze rozszerzenie. ale również rozwój gospodarczy i polityczny. zapoczątkowała również proces przyjmowania przez Wielkie Księstwo polskich instytucji i tworzenia się. ale cały stan musiał zachować . Była to jednak konstrukcja służąca przede wszystkim stanowi szlacheckiemu. Gospodarstwo. Hiszpania. Teraz walka miała się toczyć o wypełnienie tej konstrukcji konkretną treścią. Budowę prawnej konstrukcji. W zależności od tego. szlachta nie mogła odrzucić całkowicie roli stanu rycerskiego. albo w arystokrację dworską. Toteż rozwój instytucji stanowych na Litwie . Jagiellonowie jako dziedziczni władcy Litwy niechętnie widzieli równanie praw Litwinów z Polakami. Unia horodelska. krajach parlamentaryzmu. Rzeczywiście. stan ten współtworząca. Portugalia. którzy zazdrośnie wpatrzeni w swobody szlachty koronnej. dzięki temu przyjmowali jej wzorce polityczne i kulturowe. jak w Anglii i Szwecji. zainteresowani byli polityczną europeizacją Wielkiego Księstwa. przywilejów i herbów rycerstwa polskiego. Ale nie całość. W krajach europejskiego pogranicza. jak Węgry. lądowego czy morskiego. Przyczyną tego była nie tylko rewolucja w technice wojennej i organizacji armii. polskim wzorem. Tam nie tylko wybrani jej przedstawiciele służyli w armii. lecz równocześnie. a czasem ekspansjonistycznym celom. stanu szlacheckiego nie uznającego przewagi możnowładztwa. sejmu. dwa grosze z łanu i tytuł na pozwie. W XV wieku dokonała się jednak na naszym kontynencie ewolucja od rycerstwa do szlachty nowożytnej. rycerstwo zmieniało się albo w szlachtę ziemiańską. nie zdobył bowiem nigdy uznania w kręgach wiernych swym tradycjom i swym książętom litewskich rycerzy. mowania panów litewskich i bojarów ruskich do praw. który swemu królowi winien jest tylko służbę w pospolitym ruszeniu. wciąż było to średniowieczne rycerstwo.urzędów państwowych. Koronna szlachta o swoje prawa walczyła już od półtora blisko stulecia i choć walka ta nie była zakończona. jak we Francji.

W związku z tym obok dworu królewskiego pojawiły się dziesiątki wielkich dworów magnackich i setki niniejszych. gotowa do jego użycia.gotowość bojową. do których starał się upodobnić każdy dwór średnio-szlachecki z jego rezydentami. osiadła na roli. przywódców nie tylko politycznych. . ale i wojskowych. Obok niej istniała biedota szlachecka. 7. U progu czasów zygmuntowskich dokonywała się właśnie ta znamienna ewolucja. która szukała w tej służbie właśnie swoich szans życiowych. Wzmacniało to pozycję magnatów jako 15 Dzieje Polski i Litwy położenie ekonomiczne chłopów sytuacja gospodarcza miast dobra królewskie: dobra kościelne: dobra szlacheckie: __ ( lata 1500-1550 ag-J lata 1500-1550 ŁjJ lata 1500-1550 _j lata 1551-1580 HH lata 1551-1580 HH lata 1551-1580 Ryć. sama chodząca za pługiem jak chłop. związana węzłami krwi i stanową solidarnością ze służącą magnatom szlachtą dworską. jednocześnie nakładając na nich znacznie większe obowiązki. jak psychiczne przygotowanie do roli obrońców ojczyzny. z roli żyjąca. Średnia liczba dni pańszczyzny w tygodniu z 1 tana kmiecego w latach 1500-1580 w dobrach królewskich. lecz sprawna do oręża. kościelnych i szlacheckich. w wyniku której ton wkrótce zacznie nadawać szlachta ziemiańska. zarówno sprawność we władaniu orężem.

biedniejsza nieraz od chłopskiego sąsiada, ale dumę rodową zachowująca i dostępu do praw politycznych pilnie strzegąca. Bowiem pogarszanie się doli chłopa w tym okresie dotyczyło raczej jego sytuacji prawnej niż ekonomicznej. Stało się ono nieuniknioną konsekwencją rozwoju wolności i przywilejów szlacheckich, ale w czasach jagiellońskich równoważone było ogólnym wzrostem dochodu narodowego i zamożności społeczeństwa, z czego i chłop korzystał. Rozwój gospodarki towarowej, zwłaszcza zbożowej, handlu wiślanego, wzrost miast i ich potrzeb konsumpcyjnych wpłynął na pojawienie się i wzrost folwarku szlacheckiego, opartego w znacznej mierze, choć nie wyłącznie, na pracy pańszczyźnianej. To zaś pociągnęło za sobą wzrost obciążeń chłopskich. Nie należy jednak zapominać, że dla wielu bogatych gospodarstw wieśniaczych otworzyło to drogę do sprzedaży produktów i w związku z tym umożliwiło im zatrudnienie pracowników najemnych, na których barki spadły obowiązki pańszczyźniane. To nie bogaty chłop pracował na pańskiem, ale jego parobek. Uruchomienie zaś dla celów produkcyjnych zbędnych dotąd na wsi rąk mogło mieć dla rolnictwa tylko korzystne skutki ekonomiczne. Groźniejsze były tego skutki dla gospodarki miejskiej. Koniunktura na zboże i na pracę na roli sprawiła, że podrożała praca i wzrosły koszta produkcji w mieście. Import towarów rzemieślniczych stał się często korzystniejszy od zakupu własnych, kapitały mieszczańskie zaczęły uciekać na wieś, a próby zahamowania tego procesu na drodze prawnej przypieczętowały tylko polityczną przewagę szlachty nad innymi stanami. Gospodarczego znaczenia mieć nie mogły, bo gospodarka czytać nie umie i do żadnych 16

Zygmunt Stary kształtowanie się elity władzy praw pisanych - jak wiemy z niedawnego doświadczenia - stosować się nie chce. Ma prawa własne. Ryć. 8. Dukat koronny Zygmunta Starego (awers i rewers), 1529 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). Spowodowane tymi trendami przemiany polityczne miały istotne znaczenie dla kształtowania się i rozszerzania elity władzy, w której obok średniowiecznego możnowładztwa, stającego się powoli nowożytną magnaterią, coraz większego znaczenia będzie nabierać wkrótce szlachta ziemiańska i urzędnicza. Ważną rolę w tej przemianie grali panowie z ziem Wielkiego Księstwa. Elita możnowładców Wołynia, Podola i Kijowszczyzny zbliżała się powoli do starych rodów koronnych zarówno w sensie obyczaju, jak świadomości państwowej i społecznej. Osławione bajki o złowrogiej roli królewiąt ukrainnych czas wyrzucić na śmietnik. Tam przecież, na rubieżach wiecznie płonących, potrzeba współdziałania, konieczność dyscypliny społecznej, właśnie na szczytach władzy lokalnej były lepiej rozumiane niż w niejednej ziemi koronnej, niż na przykład w Wielkopolsce. Najwolniej cywilizowali się politycznie magnaci ze rdzennej Litwy oraz z najbardziej sfeudalizowanej Białej i Czarnej Rusi. Tu

najczęstsze były wypadki zdrady, tu panowie najsilniej bronili swej zaściankowej odrębności i hamowali rozwój instytucji podobnych koronnym. Stąd i pokrętna polityka Zygmunta u progu jego panowania była w znacznej mierze wymuszona okolicznościami, podobna w tym polityce innych monarchów europejskich wobec krnąbrnych magnatów: jak oni, wiele obiecywał, a niewiele dotrzymywał, aby ich utrzymać w posłuszeństwie, a zbytecznie nie wzmocnić. Proces tworzenia się i zrastania nowej elity magnacko-szlacheckiej warunkowany był również istnieniem średniowiecznych, stanowych lub koronnych polskich instytucji, które właśnie w dobie jagiellońskiej zaczęły wydobywać się niejako na światło dzienne i zajmować należne im miejsce w administracji państwa. Na ogół przyjęte one zostały, choć niekiedy z niewielkimi zmianami i z opóźnieniem, przez Litwę. Ważną rolę grała tu zwłaszcza hierarchia urzędów ziemskich, będąca szkołą aktywności administracyjnej i politycznej, przekształcająca się powoli w samorząd ziemski związany z nową instytucją sejmików i jednoczący przedstawicieli szlachty z magnaterią. Istotnym był fakt, że szlachtę właśnie w czasach zygmuntowskich coraz częściej reprezentowali tu ludzie poważni i doświadczeni. Wśród nich, pozostając oczywiście pod ich wpływem, młodzi magnaci naprawiali się do służby publicznej. Podobną rolę grała coraz ważniejsza dla szkolenia przyszłych mężów stanu kancelaria koronna. Również sejmy i sejmiki, choć wciąż jeszcze zdominowane przez wpływy magnackie, stawały się szkołą współdziałania obu stron. Jagiellonowie - nieważne w tym wypadku, czy sprzyjający akurat bardziej szlachcie, czy magnaterii - dbali przede wszystkim o sprawne wykonywanie swoich zaleceń i realizowanie swojej polityki doraźnej, w tym celu jednak musieli wymagać sprawności od swoich urzędników i za nią ich oceniać. Dotyczyło to oczywiście w największej mierze senatorów. Stąd nie tylko 17

Dzieje Polski i Litwy Mikrohistoria Od czasów Woltera trwają apele, by historycy przestali się koncentrować na dziejach wielkich monarchów, dziejach wojen, sojuszy i dynastii, a zajęli się tym, co filozofowie Oświecenia nazywali "obyczajami", to jest historią ludzi działających teoretycznie poza nawiasem historii, opisem ich sytuacji społecznej, kondycji ekonomicznej, kultury osobistej. Ale ludzi tych jest zbyt wielu w stosunku do możnych tego świata, by syntezę ich dziejów można było ująć inaczej niż w cyfrach, tabelach, wykresach, niewiele w gruncie rzeczy mówiących, nie przemawiających do wyobraźni. Próba wprowadzenia historii kwantytatywnej, ilościowej, walka z historią wydarzeniową doprowadziła do tego, że pisanie historii szumnie nazywanej "naukową" stawać się zaczęło domeną nielicznej grupki hobbystów, których nikt, poza nielicznymi kolegami, czytać nie chciał. Jako reakcja na to pojawił się nawrót do historii opowiadającej, ale opowiadającej właśnie dzieje konkretnych zwykłych ludzi. Znaleźć w nich można nieraz bowiem bardziej wymowną naukowo, a równocześnie bardziej przekonywającą literacko niż wykresy i tabele, egzemplifikację problemów ogólnych. (Już Seneka powiadał: "Długa droga przez zasady, krótka, płodna przez przykłady.")

Tak narodził się nowy sposób opowiadania o przeszłości, zwany mikrohistorią. Ma już dziś swoich klasyków, jak Emmanuel Le Roy Ladurie, autor książki Montaillou, wioska heretyków - o wiosce zagubionej w średniowiecznych Pirenejach, czy Carlo Ginzburg, którego dzieło Ser / robaki kreśli nam sylwetkę siedemnastowiecznego młynarza oraz jego poglądów filozoficznych i religijnych, że wspomnę jedynie dzieła na nasz język tłumaczone. Mikrohistoria ma również swoich teoretyków, krytyków, filozofów historii, których poglądy udostępniła nam niedawno w uroczej książce Ewa Domańska (Mikrohistorie. Spotkania w między światach, Poznań 1999). Miejmy nadzieję, że i nasze dzieje posłużą w tym celu historykom. Materiału nie braknie. Jako próbka posłużyć nam może opowieść Marcina Bielskiego o sprytnych oszustach. Opowieść o szalbierzach Na początku panowania króla Zygmunta obrali się niektórzy szalbierze w Polsce, jako: Piotr Zatorski z Krakowa, Jakub Mielsztyńczyk, wójt z Brzezin, i drudzy, których było w liczbie trzynaście; wybrali między sobą Chrystusa i dwanaście apostołów, chodzili po wsiach każąc i cuda czynili kuglarskim obyczajem, to jest, wskrzeszali umarłe na zmowie, ryby łowili w kałużach na rozkazanie Chrystusowo wsadziwszy je tam pierwej, takież i w piec chleby miotali a zasiew imię Chrystusa wybierali, z podziwieniem ludzi prostych, których za nimi wiele chodziło. Gdy do Szlązka szli, wstąpili do Częstochowej w kapitulny czas, gdy tam bywa wielka ofiara (nie znano ich jeszcze), uczynili Judasza opętańcem, który nakładł sobie w zanadrza kamyczków za koszulę od gołego ciała, a z wierzchu miał suknię dwoistą, w której była kiesieh niemała skryta; wiedli tedy drudzy onego opętanego do ołtarza, aby go ofiarowali, a potem miano z niego czarta wyganiać; opierał się opętany, wrzeczy nie chciał do obraza, a gdy go gwałtem przywiedli, rzucił się na ofiarę wydarłszy się im z ręku, brał na ołtarzu pieniądze a kładł do sowitej suknie, ostatek zrzucił z ołtarza. Przybiegli mniszy, odpasali go, mając za to, aby w zanadrza kładł pieniądze; wypadły tedy one kamyczki, których był za koszulę nakładł, a pieniądze zostały między sukniami, także wyszli precz z kościoła z pieniądzmi. Chodził opętaniec po gospodach - gdzie mięso uźrzał, tedy je brał, zrywał pieczenie z rożnów a ciskał na swoje apostoły, a oni jedli a żegnali się, a tak się żywili, gdyż swojej kuchnie nie mieli. Gdy było w Szlązku przyszli do jednej ziemianki na wsi, rzekli jej; Pani szlachetna! nawiedza cię Chrystus z apostoły swymi, ofiaruj im co. Rzekła; Nie ma męża doma, przeto mi się nie godzi samej nic czynić. Rzekli: Masz jakie obrusy albo prześcieradła ku poświęceniu. Rzekła: Mam; a gdy ukazała, rzekli: To my weźmiemy z sobą, abyć się przędziwo rodziło. Rzekła: że nie śmiem przed mężem; a tak oni zawinęli żagwie (rzeczy palnej) kęs z ogniem w ono prześcieradło, dali jej zasię, włożyła je w skrzynie; gdy to tam tlało, zapaliła się skrzynia, a od skrzynie dom. Mąż przyjechał, dom zgorzał. Powiedziała przyczynę: iżem niewdzięcznie przyjęła Chrystusa z apostoły jego, przeto na mię tę plagę przypuścił pan Bóg. Rzekł mąż: Łotrci to jakiś był. Pytał drugich samsiad, gdzie się obrócili, powiedzieli: Ku Polsce. Zebrali się wszyscy, szli po nich. Obaczył Chrystus, rzekł swoim: Piotrze! już się moja męka przybliża. Piotr rzekł: l moja też z tobą panie! Rzekł Chrystus: Piotrze! nielżać [nie przystoi] mnie jedno oknem. Rzekł Piotr: Panie! Ja [za] ciebie nie stanę, pókim żyw. A gdy je chłopi obskoczyli w jednym domu, dotłukli im kijmi w okniech; wrócili się tedy z guzy do domów a dalej nie chcieli chodzić po tej świąci [pielgrzymować]; klął je biskup o to, ale mu powiedzieli, iż już za to pokutę odnieśli, gdy im kijem doprano, przeto prosili o rozgrzeszenie, i byli

rozgrzeszeni a polepszyli się. Jakoż te franty [oszusty] niektóre jam jeszcze na świecie zastał i znał. wymóg efektywności administracji, ale również wzorzec czynnego, oddanego sprasenatorowie wom swego urzędu senatora przenikał do świadomości szlacheckiej. Ilekroć magnaci będą traktować swoje stanowiska jako honorowe synekury, protest szlachecki będzie narastał, by w następnym panowaniu osiągnąć największe natężenie w burzy sejmów egzekucyjnych. Ilekroć natomiast w rzędzie senatorów zasiadali królewscy nominaci wyróżniający się dbałością o sprawy publiczne, tylekroć konflikt szlachecko-magnacki przygasał. To dzieło czasów jagiellońskich, utrudniające nieraz monarsze manipulowanie senatorami dla celów doraźnych, sprzyjające jednak sprawności państwa i jedności elity władzy, przetrwać miało głęboko w wiek siedemnasty. Zygmunt Stary

Liczebność warstwy szlacheckiej, z której Jagiellonowie nie wahali się wyłuskiwać naj zdolniejszych i powierzać im najważniej sze urzędy, zwłaszcza kościelne, sprawiła, że elita władzy posiadała zawsze odpowiednią rezerwę zdolną odnowić jej szeregi. Władcy sprzyjali przenikaniu do stanu szlacheckiego, a nawet do Senatu zasłużonych mieszczan; tak właśnie Zygmunt wyniesie do stanu szlachec kiego Jana Bonera, mieszczanina krakowskiego i żupnika wielickiego, a potem do rangi senator skiej jego bratanka Seweryna; tak też w szeregi magnackie mieli wejść później Morsztynowie. Niechętne temu stanowisko szlachty i uchwala ne przez nią konstytucje proces awansu miesz czan wprawdzie utrudniały, lecz nie uniemożli wiały. Na Litwie WŚrÓd ministrów znalazł się Ryć. 9. Medalion z wizerunkiem Jana Bonera jako króla Dawida nawet Żvd z kaplicy Zygmuntowskiej w katedrze krakowskiej, lata 1529-1531. mecenat kulturalny Jagiellonów Ów proces odnawiania się elit z poparciem władców był jeszcze wyraźniejszy w przypadku elity intelektualnej. Proces ten miał drugie tradycje, nasilenie jego przypadało jeszcze na czasy Kazimierza Wielkiego, ale jego pełna realizacja była zasługą Andegawenów i Jagiellonów. Dynastia z Węgier, kraju w ówczesnej kulturze znaczącego, z Włochami zresztą związana, skazana była niejako na mecenat i tradycje, co więcej - i drogi przepływu kultury włoskiej do Polski przekazała swoim następcom. W przypadku Jagiellonów mecenat ich i wręcz ich cześć dla wartości kulturalnych podkreślić trzeba z całym naciskiem. Przypomnijmy, że Zygmunt, na Węgrzech właśnie

wszechstronnie przygotowany do swej nowej roli, to syn i wnuk analfabetów, którzy jednak przekazali mu w spadku miłość do kultury i tęsknotę za jej wartościami, im jeszcze niedostępnymi. król zwornikiem społeczeństwa i państwa Szczęśliwie się złożyło, że w tym momencie na tronach jagiellońskich zasiadł monarcha tak otwarty na wszystko, co nowe. Król bowiem nie tylko w ówczesnej strukturze politycznej, ale również w ówczesnej świadomości społecznej jawił się jako najwyższa wartość świecka, co więcej, jako łącznik między świeckim światem polityki a świętym światem królestwa Bożego. Król był Bożym pomazańcem, jak biskup, a równocześnie był świeckim gwarantem pokoju i jedności. W państwie, gdzie mówiono sześcioma językami: polskim, litewskim, ruskim (nie zróżnicowanym jeszcze na ukraiński i białoruski), niemieckim, żydowskim i tatarskim, gdzie chwalono Boga w kościołach, cerkwiach, meczetach i synagogach, istniał tylko ten jeden wspólny i święty symbol świeckiej jedności - król. Król był sam dla siebie całym stanem, w sensie oczywiście politycznym. Stany polityczne to król, Senat i Izba Poselska łączące się w sejmie. Stany społeczne to w dawnej Rzeczypospolitej przede wszystkim szlachta, mieszczanie i chłopi, ale również Żydzi, cieszący się znacznym samorządem stanowym, który w czasach Stefana Batorego wyłoni nawet odrębną reprezentację, tak zwany Sejm Czterech Ziem, czyli Waad. W pewnej mierze za stan mogą być uznani również drobni bojarzy. Różnica 19

Dzieje Polski i Litwy

Ryć. 10. Ruiny zamku Seweryna Bonera w Ogrodzieńcu, lata 1530-1545. między składem stanów społecznych i formalnie je reprezentujących stanów politycznych występowała w niemal każdej ówczesnej monarchii stanowej, nigdzie nie była jednak tak wielka. Miało to doniosłe skutki zarówno negatywne - brak reprezentacji znacznej części społeczeństwa, jak pozytywne - wczesne wyrobienie się nowożytnych form demokracji parlamentarnej na skalę większą, niż gdziekolwiek indziej, Anglii nie wyłączając. Król był jednocześnie szlachcicem jak inni, co oznaczało, że z racji swej władzy posiadał również poddanych osobistych, chłopów, mieszczan, Żydów i bojarów -tyle że jego poddani osobiści stanowili przeszło jedną trzecią jego poddanych jako króla i wielkiego księcia. Z dwóch pozostałych stanów politycznych Senat to jego nominaci, wprawdzie dożywotni, ale hierarchia urzędów senatorskich, niezgodna z ich rzeczywistym znaczeniem, umożliwiała zawsze monarsze taktykę awansowania na godność formalnie wyższą, faktycznie czysto tytularną. Król zwoływał sejm kiedy chciał. Na sejmiki wyborcze wyłaniające posłów szlacheckich wysyłał swoich reprezentantów,

którzy przeważnie dobrze wiedzieli, jak wpływać na wyniki wyborów. Za Zygmunta I, króla senatorskiego, wciąż jeszcze byli to najczęściej magnaci lub zaufani Senatu, lecz i wówczas, i później, gdy szlachta wywalczyła zwiększenie swych praw, reprezentowali oni przede wszystkim wolę królewską. Nade wszystko jednak król był wciąż gwarantem pokoju, zarówno wewnętrznego, jak zewnętrznego. Był najwyższym sędzią, naczelnym wodzem, naczelnikiem zgromadzenia prawodawczego. Był uosobieniem trudnej, ale przez wszystkich cenionej jedności. monarchii jagie ons lej zróżnicowanie Społeczeństwo oczywiście jednolite nie było, co więcej, z różnorodności właśnie czerPa^° sw^ s'^ ' swoje bogactwo. Umiejętność współżycia różnych grup etnicznych czy wyznaniowych osiągało się z trudnością. Zygmuntowskie czasy jednak były j ^o(^ tym wzgię<jem bezsprzecznie złotym wiekiem naszych dziejów. Pamiętać należy, że podziały wyznaniowe zaostrzyły się dopiero w czasach kontrreformacji, a podziały 20

Zygmunt Stary

humanizm i renesans Ryć. 11. Drzeworyt z Księgi o czasach króla Zygmunta Josta Ludwika Decjusza, 1521 rok. etniczne nie miały nic wspólnego z dzisiejszymi, były raczej wyrazem świadomości terytorialnej, prowincjonalnej niż językowej. Polakiem w ówczesnej terminologii był Mało- lub Wielkopolanin (nawet jeśli w domu, jak wciąż liczni mieszczanie krakowscy, mówił po niemiecku). Ale już nie Mazur, wyśmiewany notabene przez Polaków często; opowiadano, że Mazurzy ślepi się rodzą, jak szczenięta, i dopiero po siedmiu dniach widzą; śpiewano o nich, że "słone wąsy mają, w piwie je maczają". Mieszkaniec zarówno Prus Królewskich, jak Zakonnych, potem Książęcych nazywał siebie Prusakiem, niezależnie od tego, czy mówił po polsku, niemiecku, kaszubsku, czy po prusku. Prusakiem był więc Mikołaj Kopernik, który nawet nie umiał dobrze po polsku gdy lustrował polskie wsi w Warmii, jeździł do nich z tłumaczem. Ale jego świadomość państwowa to była świadomość, tak ją nazwać trzeba, jagiellońska. Po polsku piszący szlachcic spod Przemyśla, Stanisław Orzechowski, sam siebie nazywał Rusinem. Na Litwie lud mówił po rusku, po litewsku; w okolicach Wilna, gdzie za czasów pogańskich przodkowie Jagiełły osadzali jeńców, już były liczne wsi polskie. Językiem akt urzędowych był staroruski, szlachta i magnateria się polonizowały, ale wszyscy uważali się za Litwinów. Wszystkich jednak łączyło przywiązanie do dynastii Jagiełłowej i wszyscy w nowym monarsze widzieli teraz gwarancję niezależności swoich małych ojczyzn w jego połączonych państwach i niezależności swej wielkiej ojczyzny w ojczyźnie największej, wciąż za jedność uważanej, w otaczającej ich wspólnej chrześcijańskiej Europie. Europa w czasach zygmuntowskich

Z początkiem XVI wieku, rozbita na dziesiątki państw i państewek, od rozległych monarchii po maleńkie miejskie i chłopskie republiki, Europa łacińska połączona była jedynie wspólną i szybko ją zmieniającą kulturą humanizmu i renesansu. Od Wilna po Lizbonę, od Uppsali po Palermo zdawać się mogło, że gorący wiatr historii roztopił ostatnie śniegi średniowiecza, przyniósł nową wiosnę, a z nią odrodzoną młodość człowieczeństwa. "Obyczaje stawały się łagodne - tak po wiekach skomentuje ten przełom Anatol France, powtarzając nieświadomie podobny sąd Jana Długosza -ludzie nie prześladowali już swymi zniewagami nimf źródeł, lasów i gór, w ogrodach stawiali wizerunki Muz i skromnych Gracji, oddawali dawną cześć bogini o wargach z ambrozji, rozkoszy bogów i ludzi. Godzili się z przyrodą: porzucali próżne lęki i wznosili oczy w niebo bez obawy, że na nim jak niegdyś wyczytają znaki gniewu 21

Dzieje Polski i Litwy

Sabaudia Republika Wenecka Państwo Kościelne Cesarstwo Rzymskie wolne miasta Rzeszy Brandenburgia Bawaria Palatynat [wiązek Szwajcarski --•• kraje we władaniu Jagiellonów ^^ granice Cesarstwa Rzymskiego SSK kraje we władaniu Habsburgów hiszpańskich 4;:^ kraje we władaniu Habsburgów austriackich ^Si Saksonia Ryć. 12. Europa w 1. ćwierci XVI wieku. zafascynowanie kulturą antyczną i groźbę potępienia". Odrodzenie powracało do starych bogów, więcej - wynajdywało ich niekiedy, jak Długosz wynajdywał pod wpływem Petrarki bogów słowiańskich, usiłując pogodzić to z kultem Boga biblijnego. Powiedział ten Bóg przecież: "Nie będziesz miał bogów cudzych przede mną", nie znaczyło to jednak, że bogowie ci w ogóle nie istnieją, że nie wolno ich czcić jako bogów pomniejszych wprawdzie, ale nie tak odległych, bliższych sercu i rozumowi. A równocześnie najwybitniejszy z humanistów Północy, Erazm z Rotterdamu, przygotowywał właśnie nowe, greckie wydanie Nowego Testamentu wraz z własnym przekładem łacińskim, podkreślając te jego treści, które z grecką miłością świata i z łacińską harmonią myśli zdawały się zgodne. Zaś wcześniej jeszcze mistrz młodości Zygmunta, Kallimach, pisał, że różnorodność ceremonii religijnych nie jest sprzeczna z wolą Bożą, przeciwnie, że winna być Bogu miła. Ów eklektyczny ekumenizm odpowiadał potrzebom wyzwalającej się z więzów społecznych średniowiecza ludzkiej indywidualności, lepiej służył interesom jednostki,

22

Zygmunt Stary

władcy renesansu Kolumb i Machiavelli ale i przez swątolerancyjność wobec każdej inności lepiej służył łączeniu się i zrastaniu odmienności regionalnych, służył rodzącym się i potężniejącym państwom narodowym i narodowej świadomości. Ludzie Odrodzenia rodzili się Mazurami, Pikardami, Kornwalijczykami, Aragończykami; umierać będą jako Polacy, Francuzi, Anglicy, Hiszpanie. Tam, gdzie proces ten nie został zakończony - w Niemczech i we Włoszech -tam, gdzie partykularne swobody zastygły w nienawiści dla odmiennego sąsiada, gdzie wyżej je ceniono niż wspólne bezpieczeństwo, tam zapanować miały wojna i niewola. Znamy ten proces i z naszych czasów. I dziś, w obliczu rosyjskiego, arabskiego, chińskiego niebezpieczeństwa, Europa ma wybór międzyjednościąa niewolą. Rozumieli ten problem władcy renesansu. Rycerski papież Juliusz II odłożył właśnie w roku elekcji Zygmunta plany nowych inwestycji kulturalnych - dopiero po dwóch latach zleci Michałowi Aniołowi dekorację sklepienia kaplicy Sykstyńskiej -i ruszył zbrojnie przeciw lokalnym tyranom Perugii i Bolonii. Jak jego wielki poprzednik, Aleksander VI Borgia, przystępował do budowy silnego państwa włoskiego w oparciu o państwo kościelne. Król Francji Ludwik XII zwoływał w tym samym czasie do Tours Stany Generalne, by uzyskać sankcję społeczną dla swej polityki zagranicznej, a dla siebie zaszczytny tytuł Ojca Ludu. Henryk VII, pierwszy władca angielski z dynastii Tudorów, chytry i wyrachowany skąpiec, zapewnił wreszcie swemu królestwu długoletni pokój, a jego następca, rycerski i rozmiłowany w nowych prądach kulturalnych, budził nadzieję, że gdy jako Henryk VIII włoży koronę, wprowadzi swój odległy kraj już na stałe do europejskiej Rzeczy Pospolitej humanistów, miłośników piękna i prawdy. W Niemczech i w Hiszpanii liczono, że tego samego dokona sześcioletni Karol Habsburg, od niedawna, w tymże 1506 roku, koronowany na króla Kastylii, nadzieja dwóch dziadków ojczystego, cesarza Maksymiliana I i macierzystego, Ferdynanda króla Aragonii, dziedzic Hiszpanii, Niderlandów i niemieckich krajów alpejskich, które właśnie zaczęto obejmować wspólną nazwą Austrii. W trosce o niepodważane przez nikogo rządy wnuka również w nowych posiadłościach Kastylii, zamorskich wyspach wciąż uważanych za najodleglejsze krańce Azji, Ferdynand właśnie wyzuł z praw do nich zuchwałego ich odkrywcę, genueńskiego awanturnika Krzysztofa Kolumba, nie bacząc na składane mu wcześniej i uroczyście opieczętowane obietnice, a wkrótce odetchnął z ulgą, gdy tenże Kolumb, na trzy miesiące przed śmiercią Aleksandra Jagiellończyka, zakończył życie w niełasce i biedzie. Inni królowie również dbać umieli o ukrócenie wygórowanych ambicji swych poddanych, nawet gdy doprowadzało to do buntu i najazdu, gdy pokrzywdzony, jak konetabl Francji Karol Burbon za lat kilkanaście, poprowadzi zastępy wroga na swoją ojczyznę. Nie dotrzymując słowa danego Glińskiemu, dotrzymywał Zygmunt kroku innym, podobnie postępującym monarchom renesansowej Europy. "Władca rozumny ani może, ani powinien dotrzymywać danego przez się słowa wówczas, gdy

porządku i harmonii zawiadujących wszechświatem ustąpić muszą przed realiami. niż jagiellońskie chłodne dziedzictwo. układał swój Komentarzyk o hipotezach ruchu niebios. Nikt jednak nie zdawał sobie sprawy z nieuniknionej klęski renesansowego świata i jego ideałów. gdy Zygmunt Jagiellończyk. kopia (Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego). Marka i pragnęły jej zapobiec. jeszcze bliskie były umysłom harmonia i wdzięk z nich przebijające.dotrzymanie to zwróciłoby się przeciwko niemu. Mikołaj Machiavelli. Jeszcze nieodparty urok miały wciąż powstające wielkie dzieła jego twórców.i dając je. wśród kamiennych zwalisk. Piękne baśnie humanistów o ładzie. W tych słowach wielkiego humanisty. już jednak jako wygnaniec z ojczyzny. Kończył się renesans. Odbierał w nim Ziemi uprzywilejowane miejsce we wszechświecie. Przeczuwały ją władze Rzeczypospolitej św. 13. Jego zaś oblicze i sylwetkę nadał wówczas sławny malarz wenecki Giorgione najmłodszemu ze swych Trzech filozofów. Gdy Zygmunt rozpoczynał swoje panowanie na Litwie i w Koronie. pięknemu młodzieńcowi z narzędziem astronomicznym w dłoniach i wzrokiem odwróconym od starych mistrzów. pierwsze klęski zagrożenie tureckie . Portret Mikołaja Kopernika. ukazującym świętą tajemnicę dzieciństwa i macierzyństwa skrytą w cieniach.napisze niedługo. które zarazem wieszczą zbliżającą się burzę. W Mediolanie natomiast sam wielki Leonardo podejmował właśnie pracę nad pozostawioną tu przed laty i niedokończoną Madonną wśród skal. obca im epoka rozterek. dziełem pełnym niepokoju. zapowiadającego nadchodzącą burzę. odtąd Zygmunt l. wraz z nowym twórczym niepokojem. dając jej w zamian za to skrzydła . które go były skłoniły do związania się słowem. wygasły" . świeżo przybyły z Włoch. Równocześnie w tejże Wenecji nie świateł Odrodzenia szukał niemiecki malarz i grafik Albrecht Diirer. 23 Dzieje Polski i Litwy Albrecht Diirer i Leonardo da Vinci Ryć. wkładał 24 stycznia 1507 roku w katedrze wawelskiej królewską koronę.Zygmunt Stary Pierwsze sukcesy. rozczarowań. ludzkiej myśli. na krańcach jego królestwa kanonik Mikołaj Kopernik. . ale już nadchodziła nowa. wyzyskując ludzkie grzeszki i miłość własną do zapanowania nad człowieczym pragnieniem wolności. w tych postępkach monarchów wyczuwamy jednak rysę na mentalności ludzi renesansu. przyczyny zaś. bolesnego zwątpienia. gdzie spędził wiele lat na naukach i poznawaniu świata innego. która później miała znaleźć swój wyraz w sztuce manieryzmu i baroku. wpatrzonym w nieprzeniknioną ciemność. potężny chwilowo sekretarz Kancelarii Rzeczypospolitej Florenckiej. lecz owego niepokoju. Ptolemeusza i Awicenny.

że nie wszyscy monarchowie europejscy to rozumieją. drzeworyt Albrechta Diirera. Kallimach. spiskujący przeciw nim nawet w Stambule. niewielkim państewkiem. dotąd pokojowo nastawieni."Świat cały winien być Austrii poddany". Pierwszy prawdziwy Europejczyk na polskim tronie."Niech inni wojny prowadzą. a nie tylko europejską pozycję dynastii. a syna z tego związku. wychowany w renesansowych ideałach. a równocześnie w ich pismach zaczęły się pojawiać akcenty realizmu politycznego. to nie w kontekście jej bezpieczeństwa. Zalew relacji poświęconych temu wydarzeniu długo jeszcze będzie kształtować świadomość zachodnioeuropejskiej elity intelektualnej. częściowo czarnej legendy. dzięki korzystnym ożenkom . opamiętał się po krwawym najeździe tureckim na Otranto w 1480 roku. zdawał przecież sobie sprawę z narastających zagrożeń. dziedziczką Kastylii i Aragonii . Portret Maksymiliana l. Oficjalne "Indivisibiliter ac inse-parabiliter" . Tak i Kallimach przeobraził się w rzecznika krucjaty. tu felix Austria nube" . Filipa. jak i na Węgrzech."Nierozłącznie i nierozdzielnie" sąsiadowało z powszechnie powtarzanym: "Belli gerant alii. Rzeczywiście. zarówno w Polsce. 1519 rok. bezpośrednio zagrożonych. 14. jeśli nawet myślał o Europie. pomnożonym świeżo o pierwsze europejskie osady na wyspach Ameryki Środkowej.Nowy król był nieodrodnym dzieckiem renesansu. Lecz wkrótce zaczęto Habsburgom przypisywać chełpliwą dewizę pięciu Ryć. Marzył o Europie habsburskiej.własnemu z Marią Burgun-dzką. która dla panujących ościennych brzmiała jak ostrzeżenie. Cesarz jawił się więc innym . Z Węgier bowiem. piękne sentencje łacińskie miłe Habsburgom kryły w sobie dla ich sąsiadów istotną groźbę. narodziny potęgi Habsburgów Wiedział jednak również. Zaważył tu zapewne wpływ nauczyciela. oraz panowanie bardziej zaszczytne niż realne nad Rzeszą całą jako król Niemiec i cesarz rzymski. stali się wówczas gorącymi rzecznikami zjednoczenia Europy w krucjacie antymuzułmańskiej. początkowo wróg kurii rzymskiej i Habsburgów. a zarazem wzmocnienia władzy królewskiej.pozostawi wkrótce wnukowi Karolowi panowanie nad potężnym mocarstwem. Nie wojna. najwyraźniej było widoczne niebezpieczeństwo tureckie. 25 Dzieje Polski i Litwy konflikt z Rusią moskiewską samogłosek: "Austriae est imperare orbi universo" -"Alles Erdreich ist Oesterreichs unterthan" . wyprzedzające w niejednym myśl Machiavellego. Kładąc w ten sposób podwaliny pod światową już. Liczni humaniści. lecz intrygi i dyplomacja były źródłem jego sukcesów. przyczynił się też niemało do tworzenia legendy. Skryty za neapolitańsko-węgiersko-polskim przedmurzem stary cesarz Maksymilian I. z Joanną. I Zygmunt też się tego na Węgrzech nauczył. tyś Austrio w małżeństwach szczęśliwa". Objąwszy władzę nad alpejskimi krajami Rzeszy. najlepiej rozumiano tam potrzebę współdziałania wszystkich państw chrześcijańskich dla obrony wspólnego dziedzictwa.

Nie wojny szukał. to przecież stworzył na południowo-wschodnich krańcach dawnego państwa Jagiellonów naród odmienny. Polskę uważał za groźną dla tych celów i nie wahał się spiskować przeciw niej z Moskwą. ale i popa. idący często na pasku Habsburgów. Rywalizacja obu państw o zjednoczenie ziem ruskich miała bowiem charakter głębszy. Nie szczędząc wysiłków. stąd stale powtarzane usiłowania pchnięcia Moskwy przeciw Litwie. Widoczne to było w jego stosunkach z Jagiellonami. ani w Rzymie. Litwa przyniosła Rusi inny model: rycerskiego honoru i junackiej swobody. choć i Władysław węgierski. jednocząc pod swoją władzą państewka niegdyś Mongołom podległe i mongolską okrutną dyscypliną przesiąknięte.ani w Wiedniu. Tatarów i Mołdawian przeciw Koronie. czyli dalszą zwana. Wprawdzie Wasyl oświadczył. Zygmunt był królem porozumienia. tworzyli władzę stabilną nad społeczeństwem słabym i zastraszonym. Stąd też intrygi Maksymiliana z wielkim księciem Wasylem. Zaleską lub Wielką.monarchom niejako obrońca europejskiej jedności. chrześcijańskiej Rzeczy Pospolitej. Zygmuntowi i Polsce nieprzy-jaźni. ale jako groźny i chytry zaborca. Tarcza jazdy węgierskiej i polskiej. i chan Mengli-Girej za Glińskim orędowali. atak ten jednak został z łatwością odparty. Niemałą rolę grali tu i magnaci węgierscy.a może nie chciano wiedzieć . ok. walcząc zarazem "za naszą wolność i waszą". Ważniejszy był konflikt wewnętrzny na Litwie. która dotyczyła nie tylko szlachcica. 1520 roku (Kraków-Wawel). Dumny kniaź czekać dłużej nie chciał. Król milczał. nie tylko magnata. ale i schizmatyckiego biskupa. i napadł dwukrotnie 26 Zygmunt Stary wiosną i jesienią 1507 roku na grody pograniczne. że Ruś północnowschodnia. chrześcijańską -jak dobrze o tym w Wilnie i w Kijowie wiedziano -jedynie z nazwy. Michał uszedł do swoich dóbr poleskich. . stamtąd próbując porwać do walki. lecz łatwym to nie było. Nie wiedziano jednak . ani przewagi militarnej czy nawet dyplomatycznej. Ryć. a nie z ducha. a zarazem w gruncie rzeczy ze wspólnych słowiańskich tradycji wyrosły. Chciał zgody również z Habsburgami. nie tylko terytorialny. Początkowo wydawało się. bliższy wielkim tradycjom Rusi średniowiecznej. 15. I choć ów powiew ukrainnej swobody rozsadził w końcu państwo następców Zygmunta i stanął u źródeł tragicznego powikłania dziejów polsko-ukraińskich. Władcy Moskwy. by zapewnić sobie wpływ na ewentualne dziedzictwo w Czechach i na Węgrzech. nad Kościołem uzależnionym i serwilistycznym. nie mieści się w europejskiej tradycji. Nie na próżno po wiekach śpiewać będąnasi powstańcy: "Do Azji precz. 2 lutego 1508 roku z jego rozkazu zamordowany został Zabrzeziński. Zabrzeziński nie zaprzestawał prowokacyjnych oskarżeń pod adresem Glińskiego. przede wszystkim ideowy. że z Moskwą nie będzie większych problemów. zwłaszcza że już u progu panowania sprawy litewskie w znacznej mierze ograniczyły jego możliwości manewru politycznego. do jawnego buntu. potomku Dżyngischana". że "cała ziemia ruska jest naszą ojcowizną".

Niewiele mu ona pomogła. Przywileju Opatowskiego. pieczęć mniejszą zaś otrzymał towarzysz dzieciństwa Zygmunta. I krewni. Bitwa pod Orszą. jak Polska.krewnych z Mińszczyzny. niż oddać się pod opiekę Wasyla. Zawarty wkrótce pokój pozostawił Wasyla przy zdobyczach z czasów Aleksandra. potrzebne były fragment bordiury z tzw. Nawet w monarchiach elekcyjnych. a wówczas drugorzędne sprawy gospodarcze. Pieczętowało to niedawną utratę ogromnych. rozpatrywanie ich wręcz uchodzi za dowód zacofania i nienowoczesności. Ryć. Król 1519 rak (kolegiata św. Marcina w Opatowie). Wróg ich. Kanclerstwo objął po nim Maciej Drzewicki. nie tylko sukcesy orężne. pierwszy hetman wielki koronny. 1520 roku (Muzeum Narodowe w Warszawie). i rycerstwo zawiedli. Zygmunt wciąż nie miał dzieci z prawego 27 Dzieje Polski i Litwy Ryć. ale szybka odsiecz litewska pod wodzą Konstantego Ostrogskiego i wojsk koronnych pod Mikołajem Firlejem zmusiła Moskali do pospiesznego odwrotu. 16. łoża. By jednak zagwarantować całość granic. odparł najazd wołoski. trwałego pokoju zaś przynieść nie mogło. dotychczasowy podkanclerzy. jak sądził. zwolennik współpracy z dynastią rakuską. Gliń-ski nie miał innego wyj ścia. obiegły Orszę i Mińsk. a zatem wśród najprawdopodobniejszych kandydatów na następcę tronu znajdował się jego siostrzeniec. 17. choć rzadko zaludnionych ziem pogranicza. elektora Joachima I. ok. rycerstwo. Lecz w XVI wieku i długo później odgrywały one olbrzymią rolę w polityce europejskiej. choć zaatakowany przez nich został w czasie przeprawy przez Dniestr. przeważnie złożone z magnatów wychowanych w kulcie zasady dziedziczenia. Wizerunek Krzysztofa Szydłowieckiego. Była to sytuacja korzystna dla . liczyły się przede wszystkim z pochodzeniem elekta. zdolny i ambitny Albrecht Hohenzollern. Chwilowo tylko sytuacja na wschodzie została opanowana. stryjeczny brat margrabiego brandenburskiego. mianowany został arcybiskupem gnieźnieńskim. syn obłąkanego Fryderyka. zwłaszcza gdy w roku następnym Mikołaj Kamieniecki. Krzysztof Szydłowiecki. co wobec zakazu piastowania obu naraz godności oznaczało konieczność złożenia przezeń pieczęci. meandry polityki dynastycznej Sprawy dynastyczne uchodzą nieraz uwadze współczesnego historyka. odzyskał Pokucie. Równocześnie jednak problemy dynastyczne przygotowywały zwrot polityki polskiej w odmiennym kierunku. a rycerstwo Zygmunta srodze spustoszyło pograniczne ziemie moskiewskie. margrabiego z Ansbach oraz Zofii Jagiellonki. z Kijowszczyzny oraz wierne mu. przyjaciel niegdyś Kallimacha. Czechy i Węgry. dotychczasowy kanclerz wielki koronny Jan Łaski. zgromadzenia elektorów. Wprawdzie wojska moskiewskie odniosły kilka przejściowych sukcesów taktycznych. znacznie większą niż przeceniane dziś. ale również dyplomatyczne. gotów był szukać porozumienia z Habsburgami. a najeźdźcom zadał druzgocącą klęskę. malarz nieznany.

Na następcę jego został wytypowany dwudziestoletni wówczas margrabia Albrecht. . który nawet hołdu lennego w porę nie złożył i tylko śmierć Jana Olbrachta uratowała go była przed polską ekspedycją karną. który w lutym 1511 roku przywdział biały płaszcz krzyżacki i po uzyskaniu wymaganej traktatem toruńskim zgody królewskiego wuja wybrany został wielkim mistrzem Zakonu. toczyły się też układy habsbursko-moskiewskie.polskich interesów. Wprawdzie hetmani Kamieniecki i Ostrogski zadali w 1512 roku pod Wiśniowcem kolejną klęskę Tatarom. a wraz z nim twierdz innych. W ówczesnej sytuacji taka decyzja musiała być konfliktogenna. Zmarł jednak 14 grudnia 1510 roku niechętny Polsce wielki mistrz krzyżacki. niespełna siedemnastoletniej królowej w katedrze na Wawelu. Fryderyk książę saski. W ciszy gabinetów ościennych kreślono pierwsze plany rozbiorowe. Redukowało to praktycznie do zera szansę Hohenzollerna. Podjąwszy politykę swego poprzednika. Pod koniec 1511 roku przybyło na Wawel poselstwo cieszyńsko-węgierskie i po niespiesznych rokowaniach 8 lutego 1512 roku nastąpił ślub Zygmunta i koronacja nowej. dopóty 28 29 Zygmunt Stary Dzieje Polski i Litwy ślub Zygmunta z Barbarą Zapolyą Albrecht Hohenzollern wielkim mistrzem zakonu krzyżackiego utrata Smoleńska i bitwa pod Orszą w 1514 roku zjazd wiedeński i głogowskiej. Wojska moskiewskie poniosły znaczne straty. z Połockiem i Witebskiem. Państwa Zygmunta I zagrożone były na wszystkich granicach. Tymczasem przez Prusy Zakonne i Inflanty szło zaopatrzenie wojskowe i instruktorzy dla armii Wasyla. Dopóki nadzieje Hohenzollernów na tron Jagiellonów zdawały się realne. lecz polsko-litewski system mobilizacyjny okazał się powolny i niesprawny. które w lutym 1514 roku doprowadziły do przymierza zaczepno-odpornego. Zawiedziony w swoich nadziejach Albrecht szybko stał się motorem akcji przeciwko Zygmuntowi. sam intrygując na dworze wiedeńskim. Rozpoczęło się pierwsze oblężenie Smoleńska. lecz równocześnie zaatakowała Moskwa. Dopiero w lecie 1513 roku przybył Ostrogski z odsieczą i oblężone twierdze uwolnił. zachęcał do agresji Wasyla. nie ważąc się jeszcze na zbrojne starcie z Polską.

który choć sprzyjał Niemcom. że kniaź Michał wtrącony został w Moskwie do więzienia. który cudzymi rękoma pragnął osiągnąć swe cele. czyli po niemiecku Preszburgu. ale ceniąc świeckie piękno świata. Władysława i Zygmunta. Jan Matejko. 18. Opamiętał się już wcześniej Gliński.radując się sukcesem . Zagrożony sukcesami francuskimi we Włoszech. zabiegał o nią potajemnie. nie znajdował tam spodziewanego oparcia w nowym papieżu. Maksymiliana. Leonie X. Elżbietą. tak aby możliwe się stało stworzenie ligi państw chrześcijańskich przeciw Turcji. z dziećmi króla Czech i Węgier. ale Zygmunt zrezygnował z prawa patronatu nad Zakonem oraz z nie przestrzeganego nigdy zapisu traktatu toruńskiego zapewniającego Polakom połowę stanowisk braci zakonnych. Niebezpieczeństwo zmobilizowało Litwinów i Polaków. Tak doszło do słynnego zjazdu monarchów. ale Zakonu otwarcie angażować nie chciał. a Jagiellonowie . Toteż zdecydował się rozpocząć rokowania z Jagiellonami. Ferdynanda i Marii. Zwiększało to nadzieje na zjednoczenie habsburskiej Austrii z elekcyjnymi królestwami Czech i Węgier oraz na pozyskanie korony cesarskiej przez tę z młodych par. Chciał wracać do Litwy i zdać się na łaskę Zygmunta. ale Smoleńska odzyskać nie zdołały. Obok zaplanowanego związku między najmłodszą siostrą Zygmunta. Natomiast od Wasyla odwracali się sprzymierzeńcy. przedstawi później w Stań-czyku Jan Matejko). Ludwikiem i Anną. Zraził się też cesarz do matactw Albrechta. Stańczyk. waniach między cesarzem a jego wrogami. mai. 1862 rok (Muzeum Narodowe w Warszawie). w węgierskim wówczas Pożoniu. w lipcu 1515 roku. oraz w Wiedniu. w którym ta wieść dotarła na dwór królewski. gdzie pozostać miał przez lat kilkanaście. Maksymilian wycofywał też poparcie dla pretensji Krzyżaków. król jednak entuzjazmu nie wykazywał i chyba to jego właśnie świadoma niedyskrecja sprawiła. po kolejnym dziesięciotygodniowym oblężeniu padł Smoleńsk (moment. Najistotniejsze były umowy matrymonialne. 8 września połączone siły Konstantego Ostrogskiego i Janusza Świerczowskiego zadały liczniejszym przeszło dwukrotnie Moskalom pod Orszą druzgocącą klęskę.w roko30 Zygmunt Stary warunki przymierza jagieilońsko-habsburskiego Ryć. Cesarz oferował swoje pośrednictwo w zawarciu pokoju polsko-moskiewskiego. a księciem legnicko-brzeskim Fryderykiem II kolejny śląski i piastowski mariaż w rodzinie . dziś przemianowanym na Bratysławę.W 1514 roku. Ale opamiętał się i cesarz Maksymilian.istotne tu były układy między Maksymilianem a Władysławem. która przeżyje drugą. projekt wyswatania cesarskich wnuków. wszelką polityką gardził. Droga w głąb Litwy dla armii moskiewskiej była otwarta. subtelnym humaniście. I Zygmunt przecież nie tracił nadziei na koronę cesarską po śmierci Maksymiliana -któż z monarchów europejskich o niej wówczas nie marzył? .

by ich wykorzystać. Ostatni z braci Zygmunta i najstarszy zarazem. by twardsze warunki dyktować. Przydały się doświadczenia administracyjne ze Śląska. jakie korzyści przyniesie ona Habsburgom. pełnych szczerego żalu słów naszego władcy był Władysław dla niego ojcem i opiekunem. I ten właśnie sojusz z Habsburgami. w owej ugodzie: czyż mógł się spodziewać. Najważniejsze jednak. ciągle jeszcze oddzieleni przez Czechy i Węgry od naszych granic. ani tym bardziej 31 Dzieje Polski i Litwy śmierć Barbary Zapolyi i Władysława Jagiellończyka domena i podatki filarami skarbowości królewskiej Krzyżacy. jeszcze targana sprzecznościami wewnętrznymi. Dwa miesiące po powrocie Zygmunta z Wiednia zmarła w Krakowie królowa Barbara. zostawiła po sobie dobrą pamięć. obcego naturze Zygmunta.ani Moskwa. jeszcze bez Riazania. otrzymali nauczkę. choć wciąż wątły i niepewny. Tatarzy i Wołosi . zmarłą wkrótce w piątym roku życia. cicha.realniejszym. to przed jej niebezpieczeństwami kraj swój zabezpieczył. spokojna. W polityce jednak jej brak oznaczał ograniczenie pola manewru dyplomatycznego na Węgrzech. oraz Annę. wedle własnych. zanim rakuska dynastia stała się dość potężną. Teraz zagrał kartą czesko-węgierską. sojusznikom przecież niepewnym. z których żaden w pojedynkę nie był nie do pokonania . a jakie nieszczęścia Węgrom? Rozumował jednak słusznie król Polski. mimo najlepszej woli słabego brata na węgierskim tronie: tym lepiej. wobec pustek w odziedziczonym po poprzedniku skarbie. wobec zaległości finansowych i groźby buntu niepłatnych . zostawiając mężowi dwie córeczki Jadwigę. owocowała znajomość kultury humanistycznej wyniesiona z dworu węgierskiego.władca Polski i Litwy musiał wygrywać ich wzajemne animozje i czynił to umiejętnie. wytężoną i spokojną pracę króla nad nowym kształtem państwa i nowym kształtem ludzkich umysłów. władcy krain dalekich. Zygmunt zaś i jego państwo stanęli osamotnieni na mapie zmieniającej się szybko w ciągu kilkunastu zaledwie następnych lat Europy. że kompromis z Habsburgami był konieczny i choć nie mógł przewidzieć niedalekiej nawet przyszłości. potem żonę elektora brandenburskiego Joachima II. zerwaniem sojuszu habsbursko-moskiewskiego. wbrew Węgrom. ani Habsburgowie. Serdeczna. stał się w latach następnych podstawą osobistej polityki króla Polski i wielkiego księcia Litwy. Ostatnia to była chwila. zwłaszcza gdy niespełna pięć miesięcy później zmarł król czeski i węgierski Władysław. Rozkwit polskiego renesansu Kłopoty zewnętrzne nie wpłynęły na stałą. ale zawarty w porę. Otoczony przez wrogów. Ale było coś z hazardu. więc opłakany został serdecznie.

choć jeszcze zdominowany przez magnacki Senat. by osłabić choć częściowo opór przeciwko podatkom. Istotnym dla polityki gospodarczej państw europejskich w XVI wieku było załamanie się dotychczasowej praktyki oparcia finansów państwowych na dochodach z domeny królewskiej. Pochodził z Wissemburga w Alzacji i stamtąd ściągnął wkrótce swego krewniaka Jana Bonera. Z Zygmuntem zasiadł na tronie polskim monarcha. Lecz z początkiem stulecia przeważało jeszcze przekonanie. zdaniem przynajmniej samego króla. drugi. Wśród bezpośrednich wykonawców tej polityki wyróżniał się sędziwy. że państwo żyć musi z dóbr i stałych dochodów Korony.^ . a sejm. a co za tym idzie . który jak żaden inny sprawy finansowe docenić potrafił. którzy rozsądnie dysponując domeną pozyskali kręgi społeczne dość wpływowe. Miniatura z Kodeksu Baltazara Behema. choć odmiennie. ale kontakty dzięki niemu nawiązane ułatwiły już u startu politykę finansową Zygmunta. któremu burmistrzował w 1477 roku. nadzwyczajne potrzeby państwa. głównie dzięki Zygmuntowi objął w 1506 roku biskupstwo wrocławskie. Inni. wpływać chciał na losy państwa. który umiał nawiązać stosunki z kołami europejskiej fmansjery oraz dobrać kompetentnych i oddanych współpracowników. 1505 rok (Biblioteka Jagiellońska w Krakowie).konieczność sięgnięcia po wpływy z podatków. Ci monarchowie. a nie przez posłuszną wciąż Izbę Poselską. węgierski kupiec i przedsiębiorca górniczy. też Jan.. zaangażowany w handlu ze Wschodem i Węgrami. rozwiązali go równie skutecznie. również dzięki związkom rodzinnym z potężną bankierską familią Fuggerów. kierownik techniczny kopalni wielickiej Seweryn Betman. został spadkobiercą ojcowskich przedsiębiorstw. Stanisław. dobiegający dziewięćdziesiątki. Ród to więc znaczący na europejskiej scenie finansowej.«rv''*'•' •'• A Ryć. zbyt silnie. Jeszcze przed objęciem tronu był mu bliski Jan Turzo. Jego syn. Stary Jan zmarł wprawdzie w 1508 roku. Kupcy. I tutaj osiągnięcia Zygmunta położą wkrótce solidne podwaliny pod rozwój państwa i rozkwit kultury. oraz z zagłębiem olkuskim. był biskupem Ołomuńca. związany z Krakowem. choć jeszcze nieśmiało. a ewentualne dochody z podatków obróci na istotne. zdołali ten dylemat rozwiązać. były sprawy finansowe. zaś trzeci. przerzucając część swoich uprawnień na zgromadzenia stanowe w zamian za uchwalanie przez nie podatków.1. Tymczasem poprzednicy Zygmunta pozastawiali za bezcen najcenniejsze nieraz dobra koronne. Aby je zneutralizować. że dobrami swoimi gospodaruje rozsądnie.żołnierzy. Konieczność uzdrowienia skarbu wymagała więc przebudowy świadomości społecznej na skalę w dotychczasowych dziejach Polski od dawna niespotykaną. kupiec krakowski. król musiał przekonać podatników. 32 Zygmunt Stary Turzonowie Bonerowie 14'-. Jerzy. w Krakowie wykształcony i piastujący nawet w 1498 roku godność rektora krakowskiej Akademii. urodzonego . 19.

Podskarbiostwo przejął po nim Mikołaj Szydłowiecki. wpierw Biecz. Wżeniony w środowisko krakowskie dzięki małżeństwu ze Szczęsną Morsztynówną. przebudowana ok. a wielkorządy . 1625 roku. potem Wiśli-cę. niekorzystnych zastawów. a nawet sfinansował koszta obchodów weselnych króla z Barbarą Zapolyówną. 33 Dzieje Polski i Litwy Prawdziwe jednak kierownictwo polityki gospodarczej państwa przejął szybko Andrzej Kościelecki. korzystając z jego doświadczenia i udzielanych przez niego pożyczek. Ryć. I teraz nie zawiódł: spłacił zaciężnych. a robił to z wielką starannością i rzadko spotykaną. Zdaniem Decjusza polityka skarbowa Andrzeja Kościeleckiego jednak był on po prostu "tak zdolny. 20. Mianowany w 1508 roku wielkorządcą krakowskim. Długo prze . pozostawił swoim następcom ład w skarbie i zwiększone znacznie dochody z domeny. Boner od kilkunastu lat prowadził sprawy pieniężne Jana Olbrachta.Mikołaj Jor dan.w pobliskim Landau. wojewodzie inowrocławski. zaś po jego śmierci w 1521 roku również Boner. objął również żupy wielickie. rok później podskarbim koronnym. wreszcie Wojnicz. Wkrótce za nim przybył do Krakowa jeszcze jeden Wissemburczyk. kasztelańskie krzesło w Senacie. nie szczędząc trudów i oddania. a do ludzi miał Zygmunt szczęśliwą rękę. wychowanicę (jeśli wierzyć złym językom. niezmienną uczciwością". Willa w Woli Justowskiej pod Krakowem. Katarzyną Telniczan. Jost Ludwik Decjusz. korzystnych finansowo i propagandowo inwestycji. Współpracując z Bonerem. Koś cielecki i Boner umieli nią pokierować umiejętnie i uczciwie. kontynuował politykę wykupywania starych zastawów. Już po jego śmierci Katarzyna powiła córkę Beatę. Aleksandra i Zygmunta. to nawet więcej) samego Zygmunta. a obok tego kilka posażnych sta-rostw. j . k^> budzącemu Zgorszenie w kręgach konserwatywnej szlachty. Szybki awans przypisywały złośliwe języki jego małżeństwu z królewską kochanką. pożyczając im znaczne sumy pod zastaw dóbr i dochodów królewskich. Umierając niespodziewanie w 1515 roku w drodze powrotnej z wiedeńskiego kongresu. że sam zarządzał wszystkimi podatkami wpływającymi do skarbu państwowego i królewskiego. sławnej Halszki z Ostroga. podniesienia dochodowości dóbr królewskich z żupami wielickimi na czele. wzniesiona dla Josta Ludwika Decjusza około 1534 roku. umożliwił wykupienie starych. dworzanin i dyplomata. Gospodarkę tworzą ludzie i wyniki jej zależą od ludzi. w przyszłości nieszczęśliwą bo haterkę dramatycznego żywota i matkę równie nie szczęśliwej córki. żupy krakowskie Jan Boner.

po tragicznym końcu Zabrzezińskiego i Gliń-skiego. kiedy to podskarbi Kościelecki i dzieRyc. a potem i mieszczanin Jan Dantyszek. jak Michała Gliń-skiego. 21. Na Litwie. Do Senatu koronnego dobierał ludzi innego pokroju: wiernych wykonawców i dobrych urzędników. wg Jana Matejki. Zygmunt sprawę tę dziwnie rychło puścił w niepamięć. obaj zdobywający w tym pierwszym okresie panowania szlify dyplomatyczne i laury poetyckie. przebaczając Myszkowskiemu i przygotowując ostateczne wcielenie Zatora do Korony. 35 Dzieje Polski i Litwy fałszowanie polskiej monety . 1534 rok (Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce). od 1515 roku podkanclerzy przy Szydłowieckim. mógł król manipulować jak chciał. jak Piotr Tomicki. Podobnie gdy Wawrzyniec Myszkowski zamordował księcia Janusza zatorskiego. Ryc 22. 1507 rok więćdziesięcioletni Betman opuścili się sami na li(Muzeum Czartoryskich w Krakowie). Róg Bractwa Kopaczy. udatnie naśladującym kadencję renesansowego epigramu. Umiejętnie też król wykorzystywał zwoływane co. niekiedy nawet częściej. Traktował je w czasie pożaru salin wielickich. jak Andrzej Krzycki. sejmy. zasiądą w nim również wychowankowie kancelarii koronnej wywodzący się z uboższej szlachty. Zasiądzie więc w Senacie wkrótce bratanek uszlachconego w 1514 roku Jana Bone-ra. ludzież to czy bogi? Nazywany królem senatorskim.Ryc 23 Zjazd Betmana . Franciszek Wężyk: W gląb jaskiń rozognionych spadają bez trwogi Kościelecki z Hetmanem. zagrzali własnym przykła34 Zygmunt Stary dem przerażonych górników i ogień ugasili. Kościeieckiego do kopalni rocznie.trwała pamięć o groźnym pożarze kopalni wielickiej w 1510 roku. Pieczęć Janusza księcia zatorskiego. Bracia Krzysztof i Mikołaj Szydłowieccy. nach w płonące czeluście. a wierszem. Umiał bezwzględnymi środkami usuwać z drogi zbyt potężnych wielmożów. był raczej Zygmunt czujnym budowniczym nowej elity. król jednak nieustannie poszukiwał nowych nazwisk również w innych kręgach społecznych. za to jeszcze w XIX wieku sławił ich pędzlem swoim Jan Matejko. Seweryn. Andrzej Kościelecki reprezentowali wśród nich dawnąmagnaterię. wygrywając przeciwko sobie nawzajem Gasztołdów i Radziwiłłów. również po jego rozmowie z królem i czynionych mu obietnicach. którą wprowadzał do Senatu. zanim osiągną godności biskupie.

to łudząco były podobne do półgroszków polskich. 36 Zygmunt Stary Pokrywano więc wy. Ale gdy na przykład Wielkopolanie torpedowali uchwalenie podatków na obronę Rusi przed Tatarami. Długo pamiętano klęskę pod Sokalem w 1519 roku. by zawsze uzyskać zgodę Izby na uchwały podatkowe. kiedy to bohaterską śmiercią wsławił się Fryderyk Herburt. zwiększając ilość pieniądza w obiegu i co za tym idzie ułatwiając intensyfikację wymiany handlowej. który opisał mechanizm ekonomiczny całego procesu i zaproponował środki zaradcze. a choć nosiły one imię i stempel Zygmuntowego bratanka. Dzięki tej właśnie pomyślności dysponował Zygmunt zawsze jeśli nie rezerwą finansową. wkrótce wart był nie 60. inaugurując praktykę. król mógł zawsze odwołać się do zainteresowanych sejmików lub następnego sejmu. magnaci wciąż dominowali na wielu sejmikach. organizowały się i krzepły stałe oddziały pilnujące granic południowo-wschodnich. nieraz bezwstydnie fałszując monetę polską. broniące interesów miast koronnych przed kupcami wrocławskimi. oszukując na jakości i wadze kruszcu. która zwiększy niezależność monarchy od sejmu.. 1538 rok.stał się później tematem badań Mikołaja Kopernika. którą próbowały wyzyskać mennice ościenne. Ten właśnie problem . narzucając szlachcie swą wolę i swoich kandydatów na posłów. wspominany później przez Jana Kochanowskiego. dotychczas dominującymi na rynku krajowym. że bezpieczniej będzie zezwolić na pobór niż na reformę. czerwony złoty.psucia monety i wypierania dobrej przez złą . 24. zalążek kadrowej armii stałej. Napływ ogromnych ilości srebra amerykańskiego sprawił. zwłaszcza jeśli trzeba było zaradzić z ich pomocą lokalnemu tylko zagrożeniu. Monety te podrabiano zresztą masowo w czeskiej wówczas Świdnicy. podwyższające znacznie cła. to przynajmniej dogodnymi możliwościami kredytowymi. a nawet na jej skład. że propozycje reform wojskowych i podatkowych przedkładane Izbie Poselskiej służyć miały nie tyle istotnym zmianom. posłowie stawali w końcu na stanowisku. Przez sejmy pierwszych lat udało się przeprowadzić szczęśliwie konstytucje zwiększające kompetencje monetarne władcy. Mennica krakowska od pierwszego roku panowania Zygmunta wybijała srebrne półgroszki. Ludwika. Ale pamiętano i dowódców szczęśliwych. odtąd wzór cnót rycerskich.: datki wojskowe bez większych trudności. Nieliczne to były wojska i nie zawsze umiały osłonić przed najazdami tatarskimi płonącą wiecznie granicę. że podrożało złoto: podstawa polskiego systemu pieniężnego. Nie można też się oprzeć wrażeniu.instrumentalnie. Nie wystarczyło to wprawdzie. ale 72 srebrne półgroszki. Ryć. Ale przecież u jego podstaw stała osiągnięta w Koronie stabilizacja i pomyślność gospodarcza. Stanisława Żółkiewskiego. Sępa Szarzyńskiego. która później stanie się powszechną. Współdziałanie z Senatem zapewniało mu wpływ na uchwały Izby Poselskiej. tak zwana obrona potoczna. Płyta nagrobna Seweryna Bonera w kościele Mariackim w Krakowie. co przekonaniu opinii szlacheckiej do podatków. . W późniejszych latach co prawda nie obyło się bez komplikacji. jako zgromadzenia służące niemal wyłącznie stabilizacji finansowej państwa.

. narodziny Kozaczyzny Zwano ją też Niżem. kanclerza wielkiego koronnego jarami rzek tylko przer(za Zygmuntem Starym) . 26.1535 na zamówienie Piotra Tomickiego biskupa krakowskiego. Katalogu arcybiskupów gnieźnieńskich. Wśród pozostałych P7v1i nnrnhv na ro Ipsjłei adorantów można zidentyfikować m. M\ri\a\\ita T. skryte przed niepowołanym okiem w głębokich jarach. na stepach między Litwą. łupu i łatwego życia. powstałego w latach 1530rem. szukające przygód. Jana Długosza. Zaporożem lub Ukrainą. duchy niespokojne. W sukurs przychodzili im awanturnicy osiedleni na tak zwanych Dzikich Polach nad dolnym DnienRyc-25.Biblioteka Narodowa w Warszawie. z wolna organizowani byli w sprawną i groźną formację wojskową przez magnatów ruskich. .. archidiakona krakowskiego J " *' ° J' (za biskupem Tomickim) oraz Krzysztofa Szydłowieckiego. Nie było tu niemal ludności rolniczej.stanislaw' patron Królestwa Polskiego. uciekinierzy od ucisku pańskiego czy miecza katowskiego. gdzie żadna władza państwowa nie sięgała. Bernarda Pretwicza. skąd już było za daleko. adorowany przez dostojników państwowych. Który tarn Się przeia. przebudowa zamku wawelskiego czabanami. dzikie owoce. co w języku polskim oznaczało wówczas każde pogranicze. pasły się liczne trzody nieroga-cizny. bo muzułmanom wieprzowiny jadać nie wolno.^w. Okno lata 1502-1507.którzy nieraz w Czarnym Morzu konie pławili: braci Lanckoroń-skich. bezpieczne przed tatarskimi rabusiami.in. wykusz w zachodnim skrzydle zamku królewskiego na Wawelu. których wówczas zaczęto nazywać Kozakami. zapewniały jej pod dostatkiem. Na pierwszym planie świętego mywał przez skalne progi adorująZygmunt Stary (po prawej stronie) i Piotr Tomicki (po lewej stronie). żniętej stepowej równinie. barcie pełne miodu. Dalej na wschód. by gnać stada w Europę. Na urodzajnych stepach łatwo było o żywność: stada zwierzyny łownej.: Jerzego Myszkowskiego. czy . Była to w praktyce ziemia niczyja. Lecz Kozacy. pasły się natomiast stada tatarskich owiec i pędzonych później na zachód półdzikich wołów. strzeżonych przez równie dzikich ruskich i wołoskich pasterzy zwanych 37 Dzieje Polski i Litwy Ryć. Od wieków chronili się tam awanturnicy różnej maści. atrakcyjni jako potencjał militarny. jak Ostafi Daszkiewicz. Moskwą i Tatarszczyzną.

znacznie później. literatury. 38 Zygmunt Stary rozwój drukarstwa krakowskiego wznoszony przez lat blisko trzydzieści przez Franciszka Florentczyka. do owych polskich Indii. żądne władzy. mar. Ważniejsza bowiem od organizacji wojska miała być nowa organizacja psychiczna społeczeństwa w obliczu nadciągających nowych wyzwań i nowej Europy. kariery. Nieodzownym warunkiem sukcesu kulturalnego było wówczas stworzenie promieniejącego na cały kraj dworu królewskiego. wzorca dla ośrodków prowincjonalnych. ośrodka nie tylko polityki. ale nie rangą artystyczną. gotowych politykę Zygmunta wspierać i sławę jego głosić. do kraju rycerskiej przygody. Benedykta Sandomierzanina. Na długo przed włączeniem Kijowsz-czyzny do Korony legenda ukrain-na wrastała w polską tradycję narodową. budowa innego arcydzieła. na których rubieżach hartowała się wola walki i miłość ojczyzny. budowle Eskurialu i Wersalu. Stary i ciasny średniowieczny zamek wawelski nie nadawał się do tego celu. kaplicy Zygmuntow-skiej.• cielnym. krwawą nawet.koronnych. Dziś z dumą eksponujemy w podziemiach zamkowych ich pozostałości. po śmierci królowej Barbary. Dzwon Zygmunta. Chwałę jej miał też głosić odlany w 1520 roku. jeden z największych i bez wątpienia najwspanialszy pałac w ówczesnej Europie.P*» ciom państwowym i koś. Zaś obok zamku rozpoczęła się w 1517 roku.Ę^f . natychmiast zaś po objęciu władzy przystąpił do wznoszenia od północy i wschodu okazałej rezydencji. ale i płodną duchowo polską miłość do czarnomorskich stepów. kruszyły się romańskie kolumny. królowej Elżbiety. miały go przewyższyć rozmiarami. ludzi uzdolnionych. witał i żegnał kro{fi łów i prezydentów. sztuki. "Lach serdeczny" kozackiej legendy i w czasach romantyzmu jeszcze pamiętany bohater jednej z najpiękniejszych dum Józefa Bohdana Zaleskiego. W gruz obracały się stare gotyckie komnaty. zaszczytów. jego majestatyczny dźwięk j*^ MM'1 towarzyszył uroczystos. a przede wszystkim Bartło-mieja Berecciego oraz wielu polskich i włoskich mistrzów Odrodzenia. świadectwa tysiącletniej kultury. Odtąd i. Miejsce ich jednak zajęło dzieło architektoniczne będące najwspanialszym całego tysiąclecia pomnikiem: renesansowy zamek wawelski. który by zarazem wciągał w orbitę wpływów monarszych jednostki ambitne.. a zawieszony w 1521 ponad katedrą M>. jak Przecław Lancko-roński.u-••. politycznego w wymowie pomnika dynastii Jagiełłowej. rodziła ową nieszczęśliwą. Jeszcze jako książę głogowski i opawski rozpoczął więc Zygmunt przebudowę zachodniego skrzydła na rezydencję dła swej matki. Później dopiero. ujętego w formach religijnych. stanowisk. ale również nauki.

każda diecezja miała odręb ną. Ponieważ zawiera on m. konstytucje sejmowe i kalendarze. W 1518 roku dołączył do nich przybyły z Wiednia Hieronim Wietor.in. stała się także towarem. Stąd też wśród wydawców największym powodzeniem cieszyły się tytuły. szukającym nabywcy na swoje wytwory. że drukarze zabiegali o przywileje władzy duchownej. rozpoczęli działalność edytorską na poważniejszą skalę. kalendarz dni świątecznych.wydawcą książki. właściwą sobie wersję tej księgi. lecz już około 1508 roku pojawiły się pierwsze polskie publikacje. obchodzonych w po szczególnych diecezjach. Druk więc mszału był tak opłacalny. Właściwie dopiero w początkach panowania Zygmunta Florian Ungler. Należały do nich przede wszystkim księgi liturgiczne. 27. wychowanka Akademii 39 Dzieje Polski i Litwy Najpopularniejsze druki Wynalezienie przez Jana Gutenberga około połowy XV wieku ruchomej czcionki drukarskiej umożliwiało łatwe wytłoczenie wielu egzemplarzy książki.5 tyś. a także księgarzem-kupcem. teraz nie była już tylko źródłem wiedzy czy dziełem sztuki. egzemplarzy (Alodia Kawecka-Gryczowa). oraz Jan Haller. w których zezwalano na druk księSygnet drukarski Jana Hallera 9'> jednocześnie zabraniając tłoczenia czy kupna innych wydań tego dzieła (taki przywilej uzyskał od . lata 1517-1533. do początku XVI wieku opublikowane zostało co najmniej 18 razy w nakładzie około 3. Kaplica Zygmuntowska przy katedrze krakowskiej. na którym można było albo dobrze zarobić. niezbędną do celebrowania mszy świętej. który przejął i w pełni wykorzystał wcześniej tu wegetującą drukarnię Kaspra Hochfedera. Dla przykładu: popularne kompendium Pliniusza Historia naturalis. Wraz z rozpowszechnie niem druku zmieniło się spojrzenie na książkę. Chwale dynastii miały też służyć dzieła korzystające ze świeżego wciąż w Polsce wynalazku druku. odtąd urzędowy typograf królewski. osiadły wówczas w Krakowie drukarz bawarski. Drukowano przeważnie łacińskie dzieła treści religijnej. bijące serce Polski. znane w XIV i XV wieku w 200 odpisach. które gwarantowały zbyt i zysk. Księgą liturgiczną. czyniąc słowo pisane powszechniej dostępnym. był i jest mszał. Początkowo drukarz był zarazem nakładcą. albo dużo stracić.Ryc. dziś przeważnie znane tylko z opisów bibliograficznych. Najważniejsza jednak była tu twórczość Biernata z Lublina.SzałkÓW i papieży: Zyg. munt.

Dwa lata później kalendarz wydrukował Hiero40 .Magnocj)Litliu. rubrycelle (kalendarze liturgiczne ze wskazówkami dotyczącymi EDICTYM RE= GIVM SYIRENSE EX Q_VOCAVS>ESVSCEPT I IN M A C N V M M O S C OVI * DVccm bclli cognofccnturj JTEPHANYS DEIGRAT1A R E X PO LO N l te. Ptufsiz.prymasa Fryderyka Jagiellończyka już w 1494 roku Jan Haller). O ile księgi liturgiczne znajdowały nabywców wśród duchowieństwa. Kufsise. To kompleksowe rozwiązanie nie utrzymało się jednak i aż do XVIII wieku uzyskiwano zgodę na druk poszczególnych konstytucji.iniae Ducatui adhuc attulit. Dopiero w początkach XVII wieku król Zygmunt III wydał pozwolenie na druk konstytucji sejmowych w ogólności Andrzejowi Piotrkowczykowi.kalendarz.Zygmunt Stary . czyli uchwał sejmu. kupowany był przez wszystkich.c.____ Mafoui*.vt arma hscc. . fcra potius cunćhs. vel non fatis iufta cuiquam vifum ni arbicrcmur. Powszechnie zabiegano o prawo do drukowania konstytucji sejmowych.atqj ordmis militibus. tamć cum ftudmm noftrum fa Aij tisexKarta z Edictum regium svirense Stefana Batorego. quam vel prsepropcra. prowadząc jednocześnie zabiegi o zdobycie monopolu w tej dziedzinie. to kolejny na liście opłacalnych druków .ta & tam nota omnibus iniumrum magnitudo cft(quas Magnus Mofccuw Dux negro noftto Poloni. Samogitiae. Z kolei Jan Januszowski otrzymał w 1589 roku tytuł architypografa wraz z prawami na lat 20 do drukowania "statutów. Do końca XVI wieku konstytucje drukowały na przemian oficyny Szarffenbergera i Januszowskiego.in quibus hoc temporc yerfamur. Etfi tan. 1579 rok odprawiania nabożeństwa na każdy dzień). M A C N VS ux Lithuanix. Przywilej dla Mikołaja Szarffenbergera wydany w 1577 roku obejmował zgodę na druk Statutów i przywilejów koronnych Jana Herburta.exercitus fmcuiusxum| nadonis.& Piunccps TRANfyliuniae. Podobną popularnością cieszyły się inne księgi liturgiczne: brewiarze. co zrównywało go w prawach z Szarffen-bergerem.c. a konstytucje sejmowe przede wszystkim wśród instytucji administracyjnych i sądowniczych. psałterze. że o prawo do druku tego wydawnictwa wręcz toczono wojny. kronik i historii". W 1537 roku dożywotni przywilej na druk kalendarzy uzyskał działający w Krakowie Maciej Szarffenberg. Lmoni. Nic więc dziwnego. przywilejów.

krążących od SA L TERZ DAWIDÓW miasta do miasta. retoryki i epistolografii (m. Horacy i Tacyt. łamiąc prawa Szarffenberga. m. Utwory te były tak poszukiwane. kupowane przede wszystkim przez studentów i profesorów uniwersyteckich. inny wybitny drukarz i księgarz krakowski. Hontera. świec i mydła handlowali także wspomnianymi już drukami o charakterze użytkowym oraz literaturą popularną. 1579 rok 41 . Kalendarze i modlitewniki były szeroko rozprowadzane przez wędrownych Karta z kalendarza Jana Głogowczyka na rok 1505 kramarzy.L0o magtfterJobaWKS (r)logoutónfls. obrazków i kart do gry. poddruki Kochanowskiego. dzieła Melanchtona i Manucjusza). w których uczestniczyli także odbiorcy kalendarzy Wietora. o Królu Arturze i rycerzach Okrągłego Stołu.Karta tytułowa Psałterza Dawidowego w przekładzie Jana zywały się wydania. lusterek.matmę volilfatt omma funtpoflta ao cóem nifnu vnHtatem. spośród współczesnych -prace Erazma z Rotterdamu. Po dziesięciomiesięcznych korowodach Wietor musiał zapłacić Maciejowi Szarf-fenbergowi stosowne odszkodowanie za poniesione straty. Marchołta. Wywołało to protest tego ostatniego i długą serię procesów.^empoja electaao^leubotbomanoumctmc&icmariilaratiuariJobfmJan&alurta adataaojteabotbomanoum. "iLfonsiffi a meofetare Hulii tfmao mrtłta-a»m Jffn nim Wietor. Wymienione rodzaje druków nie wyczerpują listy najlepiej sprzedających się książek. inkaustu. o księżniczce Magielonie. Do tej kategorii zaliczyć należy przede wszystkim przeróbki znanych już w średniowieczu "historii rzymskich". Nagminnie uka. począwszy od połowy XVI wieku pojawiały się pod różnymi tytułami nowe wersje przygód plebejskich bohaterów: Ezopa. coraz popularniejszego. drobnej galanterii. Spośród ksiąg naukowych największą popularnością cieszyły się dzieła Arystotelesa . Lupullusa). jak mówi się dziś .pirackie. a także komentarze do nich w ujęciu Tomasza z Akwinu i jego następców. Znajdująsię na niej i konkretne tytuły. Popularni byli również inni poeci i pisarze klasyczni.literatura sowizdrzalska). Sowizdrzała (stąd określenie dla tego nurtu .in. słowniki (np. kiedy to studiowano powszechnie tego autora w konwiktach jezuickich. by sprzedawać swój towar na targach i jarmarkach. prowadzonych przed sądami miejskimi.^lantóoum. że nie cofano się przed kradzieżą. W dalszej kolejności wymienić należy utwory Cycerona.in. a wreszcie królewskim. Obok przyborów do szycia.Sflnfnloum Jurta fenwn moru 2utie iłfisniejooiartctfotnnarosafpecfus^lanefaramaolunamjnojoinesoerarem. że większość ich egzemplarzy została dosłownie zaczytana i nie przetrwała do dzisiaj. opowieści o Aleksandrze Wielkim. papieru. połowie XVI wieku i w następnym stuleciu. zwłaszcza w 2. podobnie w użyciu były różnego rodzaju podręczniki do nauki gramatyki (Donata. Dzieła te traktowano jako lekturę obowiązkową w szkołach średnich i wyższych. wielokrotnie wznawiane dzieła Murmeliusa). Zyski związane z sukcesem konkretnego tytułu były tak duże.

często rubasznych dzieł. zarówno państwowe. szukającymi tu nauki. Nie wolno więc było za Długoszem pisać o podejrzeniach dotyczących wierności małżeńskiej królowej Zofii. . że to pierwotny wydawca wypuszczał dodatkowy nakład dzieła. Miechowitą od miejsca urodzenia zwany. spór. zwłaszcza od czasu objęcia pieczęci przez Tomickiego. Kancelaria królewska. ale elity nowej i świadomie kształtowanej. Jak się okazało. kariery i uciech. Wnętrze kaplicy Zygmuntowskiej w katedrze krakowskiej. Była to wciąż jeszcze literatura dla elity.wydawcy dzieł Jana Kochanowskiego. 28. Januszowski był edytorem dzieł Kochanowskiego także po jego śmierci. Poeta otrzymał bowiem od króla w 1579 roku przywilej chroniący go od bezprawnych przedruków pod karą 1000 grzywien. Król i Senat nakazali jej konfiskatę. dobrze oddaje ambiwalentność jego chropawych jeszcze. Dopiero tak ocenzurowany tekst doczekał się w 1521 roku drugiego wydania. który z akt panowania wydobył najważniejsze i ułożył w pionierski na owe czasy w skali europejskiej zbiór źródeł historycznych. nie płacąc za to autorowi. jego ocalałe szczątki odnaleziono i opublikowano w XIX wieku.Zygmunt Star^ Uniwersytetu Krakowskiego. obchodząc w ten sposób przywilej autorski i narażając na finansowe straty rodzinę poety. na cześć księdza podkanclerzego zatytułowany Acta Tomiciana. jak modlitewnik Raj duszny z 1513 roku czy Żywot Ezopa Fryga. Gdy Maciej Karpiga. interweniował prymas Łaski. Bernard Wapowski. Januszowski dokonywał przedruków tych dzieł. opublikował w 1519 roku u Wietora kromkę streszczającą w części pierwszej Długosza. bacznie się przyglądały produkcji drukarskiej. polecony przez niezawodnego Bonera. wydany około 1522 roku. Dopiero Jost Ludwik Decjusz. Nowe komnaty wawelskie zapełniały się nie tylko sędziwymi senatorami. zwłaszcza poczytny Psałterz miał kilkanaście wydań. Tak było w przypadku najwybitniejszego drukarza polskiego XVI wieku Jana Januszowskiego . a w jakiej reprezentantem renesansu czy nawet reformacji. Inny urzędowy historiograf i sekretarz królewski. Władze. ale również ludźmi młodymi. stała się znakomitą szkołą kształcącą przyszłych mężów stanu. Sygnet drukarski Floriana Unglera Krakowskiej. potrafił napisać Księgę o czasach króla Zygmunta omawiającą pierwsze lata panowania zręcznie i ładnie. medyk i historyk.Dzieje Polski i Litwy rozmaitych dzieł wypuszczone bez zgody autora i prawowitego wydawcy. podając na karcie daty ich pierwotnych wydań. bankiera i monarchy. jako pomniczek obu protektorów autora. pozostawił przezornie swe dzieło podobnej treści w rękopisie. w jakiej mierze był on epigonem średniowiecza. a nade wszystko poprawić musiał Miechowita opowieść o sprawie Glińskiego i o dwuznacznej tu roli króla. rektor Ryć. babki Zygmunta. Z niej wyszedł też między innymi Stanisław Górski. 42 . geograf. nie wolno też było krytykować sprawców klęski bukowińskiej Olbrachta i niedołęstwa Aleksandra. Bywało nawet tak. ponadto zbyt wiernie oddającą wydarzenia lat ostatnich. jak i kościelne. pisarza zarazem pobożnego na swój sposób i przekornego. lecz znany nam tylko z późniejszych przedruków.

mai. 30. Jemu to przypisuje się malowaną część Tryptyku z Pławnct. Artysta ten renesansowe malarstwo i rzeźba tworzył jednak odmienne dzieła. a dla podkreślenia sławy rodu zatrudnił znakomitego mi-niaturzystę. dotLP modlitewniki królew skiej familii. Stanisława. 1520 rok. Rosły renesansowe ratusze. 29. pałace i spichlerze. Sues bezlitośnie traktował swoich modeli. Sławił ją wierszem łacińskim młody. chłopski syn z Wielkopolski. Dzieje Polski i Litwy i opublikować po polsku. w której zbierali się krakowscy intelektualiści. Decjusz wzniósł renesansową willę. nie tylko listy i dokumenty. szlachta. Karta tytułowa Chronica Polonorum Macieja z MiechowE 1519 rok. przed 1532 rokiem (Biblioteka PAN w Kórniku). przedstawiającego dzieje św. Stanisława SaRyc. podniesiona niedawno z upadku. 31. Klemens zwany Janickim. jak choćby księcia Kazimierza cieszyńskiego. jak choćby strofy Andrzeja Krzyckiego . Justowską odtąd zwanej. Odmiennie również patrzyli na świat niemieccy malarze pracujący dla Zygmunta i jego otoczenia. włączył do niego Górski również wiersze łacińskie pisane lub przepisywane przez młodych. 4: / lu Z nich nie odważano się długo przełożyć Ryć. Dzwon Zygmunta w katedrze krakowskiej. przedwcześnie zmarły w 1543 roku poeta. czołowego zabytku rzeźby polskiego renesansu z pierwszych lat panowania Zygmunta.erotyki tak śmiałe. że wieRyc. Pragnąc oddać całą prawdę o swoich czasach. malowane na zlecenie Bonera między innymi dla kościoła Mariackiego. W ojcowskim Szydłowcu podskarbi Mikołaj wzniósł podobny justowskiemu zgrabny zameczek. Renesans nie bał się bowiem prawdy o człowieku i nie bał się uciech ziemskich: kultowi ich na wesołym dworze krakowskim patronowało sławne bractwo "opilców i oźralców". służy znów dawnym celom na skalę europejską. Hans Sues z Kulmbachu w niespokojnym krajobrazie umieszczał swoje święte dziewice. Miniatura z Liber geneseos rnostrzelmka który zdobił illustris familiae Schidloviciae. dwory. W Woli Chełmskiej. mieszczanie. zamki. wuja 44 Zygmunt Stary . żądnych życia i użycia dworzan. Nadanie herbu Odrowąż protoplascie rodu Szydłowieckich. Stanisław Samostrzelnik. Przykład króla i dworu naśladowali magnaci. niż malarze renesansowi na południe od Alp: bardziej tradycyjne w formie i pełne wewnętrznego niepokoju.W zbiorze tym znalazły się nie tylko poważne teksty.

Była również kobietą uczoną i doświadczoną. była więc na owe czasy kobietą dojrzałą. by jeszcze bliżej związać Jagiellonów z Habsburgami. ok.królowej Barbary i towarzysza wesołych zabaw Zygmunta. Później Hans Diirer. 33. Świat królowej Bony Zygmunt. że Izabela Sforza i jej córka znalazły się tu "w kontekście kulturowym. Po jego śmierci władza ta przejdzie wkrótce w ręce Karola Habsburga. tak potrzebnego w gorącym klimacie Mezzogiorna. najsilniej musiał odczuwać jego brak w życiu rodzinnym. wdowa po Kościeleckim. Portret Zygmunta Starego. żywy wyrzut sumienia i balast zarazem. najazdów francuskich i hiszpańskich. Śmierć królowej Barbary pozbawiła go wiernej i oddanej towarzyszki życia. tułała się wraz z matką. ok. Hans Durer. Gdzieś na dworze intrygowała wciąż starzejąca się Telniczanka. Piastów i Jagiellonów. Urodzona w 1494 roku Bona Sforza d'Aragona miała w chwili ślubu lat 24. podkreśla. Prymas Łaski pragnął jej szukać na Mazowszu. połączyć znów węzłem małżeńskim dwie dynastie. Cesarz Maksymilian nie ustawał w wysiłkach. Francesco Tateo. 32. Wciąż jeszcze obłudna nieco grzeczność południowego renesansu nie przenikała do polskiego obyczaju. I ta kandydatura przeważyła. nabierała smaku artystycznego. wnuka cesarza Maksymiliana. tytularnym księstwie w ramach państwowych królestwa Neapolu. braki urody samego króla. Odtąd. młoda Bona nasiąkała rozkoszami życia dworskiego i zapoznawała się z jego urokliwymi niebezpieczeństwami. Wybór nowej małżonki oznaczał również wybór konkretnej opcji politycznej. 1517 roku (Muzeum Narodowe w Warszawie). podobnie bezlitośnie obnażył w poszukiwaniu małżonki Ryć. przeżywając na południu Włoch czas ciągłych odmian fortuny. które wkrótce zmiotły z tronu neapolitańskiego jej krewnych po matce i dały tu władzę Ferdynandowi aragońskiemu. lubianej przez wszystkich. z zamku do zamku. Uczona przez najznakomitszych humanisRyc. Tę przynieść tu miała dopiero nowa królowa. Wśród jego kandydatek znajdowała się bratanica zmarłej cesarzowej Bianki. Bona Sforza. młodszy brat wielkiego Albrechta. Ale zwycięstwo Ferdynanda oznaczało również dla Izabeli i jej córki początek trudnej stabilizacji w należących do nich posiadłościach Bari i Rossano. ukazanego z miną błazna. księcia Mediolanu Giangaleazza Sforze. literackiej i politycznego cynizmu. który uprzywilejowuje opowieści wytworne i . Włoski badacz renesansu. mai. 1530 roku tÓW. bohaterską i dumną Izabelą aragońską. Tryptyk z Plawna. 45 Dzieje Polski i Litwy Wcześnie pozbawiona mediolańskiej ojcowizny i osierocona przez ojca. rozłączona z młodo zmarłym w niewoli francuskiej bratem. miłośnik ładu i spokoju. Ogłady (Muzeum Narodowe w Warszawie). Lecz podstawowym obowiązkiem króla było przecież zapewnienie ciągłości dynastii. dzieląc swój czas między Bari a Neapol.

po 1525 roku (Kraków-Wawel). cyniczna i wyracho . przesiąknięta nie tyle włoskimi. że polityka europejska Zygmunta idzie dawno wypróbowanym w Koronie szla kiem. Lecz drugiego syna nie stało: królewicz Olbracht.Zygmunt Stary Węgry pod naporem tureckim Macierzyństwo wzmocniło jej pozycję. co jego młoda małżonka . żył tylko dzień jeden. że preferuje południowo-zachodni kieru nek sojuszów oraz stosunków dyplomatycznych i kulturalnych. Małżeństwo Zygmunta z Boną oznaczało oczywiście. w 1520 roku . imionami cesarskimi mającymi wyrażać wielkie nadzieje młodej dynastii. Sprzyjała zresztą temu i osobo wość monarchy. Anna. Ze sceptycyzmem odnieść się jednak trzeba do dworskich plotek: zimny racjonalizm pięknej księżniczki kazałjej szukać raczej rozkoszy panowania. co hiszpańskimi obyczajami. Po nim rodziły się kolejne córki: Zofia. poroniony przez Bonę na polowaniu w Puszczy Niepołomskiej. 46 . kabzę wyczerpaną. do świadczenie administracyjne zdobywający na Śląsku. 34. 35. 1521 rok. Wizerunek Bony Sforzy z De vetustatibus Poślubiona Zygmuntowi W 1518 roku. wychowany przez Włocha i na Węgrzech nadal z włoską kulturą obcujący. i energiczna królowa rychło podbiła serce starego męża. piękna Polonorum Josta Ludwika Decjusza.długo oczekiwany następca tronu. Ryć.. Pełna ambicji i kom pleksów. Portret Izabeli Jagiellonki.perfidne erotycznie. jak świadczył krążący w Polsce wierszyk łaciński o królowej.świata renesansowej dwor skiej kultury łacińskiej. Urodzony w Krakowie z Habsburżanki. W 1519 roku przyszła na świat córka Izabela. W kształtowaniu opinii publicznej miała ta zaszargana opinia udział dość istotny. przyjemności życia arystokratycznego oraz literackie i artystyczne formy rozrywki". rozkoszy manipulowania płcią brzydką. nadworny malarz Zygmunta Starego. tradycje luksemburskie i aspiracje rzymskie. nazwany Zygmuntem Augustem. Z Boną jednak wkroczył na Wawel czynnik polityki dynastycznej nowego już typu. należał do tego samego świata. odmiennego od średniowiecznej w tej mierze tradycji polskiej. Katarzyna. Wiąże się niekiedy wpływ tej hiszpańskiej z ducha galanterii z opowieściami o poważnych romansach młodej Bony. scenerię przepychu. która z Włoch przywiozła "buzię malowaną. waginę skalaną".

siedzibę zakonu Joannitów. w porównaniu z którymi krakowskie wyczyny opilców i oźralców zdawały się niewinnymi igraszkami. jeśli nie wręcz świadomie demoralizowany.czekał. Dwa lata później zmarł niedołężny Władysław "król Dobrze". Najgroźniejsza była sytuacja na Węgrzech. Dwór w Budzie był za daleko. zmusić do posłuszeństwa magnatów. o których ze zgrozą mówiono sobie na ucho w ówczesnej Europie. W 1517 roku sułtan Selim I podbił Syrię. Rozprzestrzeniał się pożar u naszych sąsiadów: Niemców. Jan Zapolya. przystąpiła do realizacji własnej linii ' F J ^F J J politycznej. poległ śmiercią rycerską. walcząc do ostatka. rzeczy. Niewiele mógł zdziałać. Krwawe. nowego króla Czech i Węgier. drzeworyt z Księgi o czasach króla Zygmunta Josta Ludwika Decjusza. stał ze swą armią bezczynnie . zaniedbany. nie zdołał Ludwik zgromadzić sił wystarczających na powstrzymanie mahometańskiej krucjaty. Młody król. Kraj ten od lat kilkudziesięciu dźwigał na sobie największy ciężar walki z prącą w centrum Europy nawałą ottomańską. brat zmarłej polskiej królowej. Ludwika Jagiellończyka. Palestynę i Egipt. zaś rok później wyspę Rodos. Kończył się bowiem nieodwołalnie renesansowy sen o ładzie i harmonii. Fragment rodowodu Jagiellonów. bożyszcze szlachty węgierskiej. w jej mniemaniu lepiej odpowiadającej potrzebom rodu Jagiełłowego w zmieniającym się szybko świecie europejskiego schyłkowego.Cafe. Tymczasem rosła potęga ottomańska. w 1521 roku jego syn Sulejman Wspaniały zdobył Belgrad. Nieliczne rycerstwo węgierskie poniosło druzgocącą klęskę pod Mohaczem. przeniesionego następnie na Maltę. tomume oŁ&łbreiH. 1521 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). by skutecznie kontrolować wychowanie chłopca. Węgrów. Próba zorganizowania krucjaty przeciwko Turkom doprowadziła w 1514 roku do wybuchu ludowego powstania chłopów i drobnej szlachty skierowanego przeciwko rządom magnackim. A Węgrzy nadal kłócili się między sobą. Wcześnie dorósł do rozkoszy tego świata.wana. który wśród zwalczających się fakcji magnackich rósł jak Dzieje Polski i Litwy Fridofcui -Barbara Sigifmim&w " BONA D. tragicznego już Odrodzenia. I kiedy w 1526 roku Turcy wtargnęli w głąb kraju. Zygmunt został współopiekunem nieletniego bratanka. W otoczeniu jego działy się rzeczy. nie przejmującej się przecież zbytnio szóstym przykazaniem. Aż sięgnął i naszych granic. okrutne z obu stron zmagania zakończyły się klęską powstańców i osłabieniem zwycięzców. aż zwycięstwo najeźdźców otworzy mu drogę do tronu. <oniunx R ex Polonie.? Cartfinilii. tragedia węgierska pod Mohaczem dziczka. 36. węgierską wówczas twierdzę graniczną. jak niegdyś jego dziad stryjeczny Władysław pod Warną. ASoa«dtr Hdeaa Ryć. pozostawiony samemu sobie. .

Wybór Karola Habsburga. arcyksięcia Austrii. Większość szlachty opowiedziała się za Zapolya. mniejszość. jak sądzono. Nowe drogi gospodarki Z początkami ekspansji tureckiej wiąże się niekiedy przemiany gospodarki europejskiej. wybranego również. I choć rozumowanie takie jest uproszczone. brata nowego cesarza. 1527 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). W tej sytuacji opór szlachty węgierskiej przeciw kandydaturze cesarskiego brata doprowadził tylko do wybuchu wojny domowej i podziału kraju. król z łaski sułtana. władcy Niderlandów. Rozbiło się o osobę nowego króla. Hans Schwarz (awers i rewers). w wyniku których spadło znaczenie świata śródziemnomorskiego. A ta potęga rosła jeszcze szybciej. Doceniając konieczność zabezpieczenia się od południa. w którym. Potęga ottomańska stanęła u granic Polski. królem Czech. żonatego z siostrą Ludwika. związek ów niewątpliwie miał miejsce i niewątpliwie przez ludzi owych czasów zbyt późno był rozpoznany. jak mówić właśnie zaczęto. Jedyny rywal europejski Karola. w którym nie zachodzi słońce rozwój gospodarczy na północ od Alp Ryć. miejsce jego zajął świat atlantycki. Była to decyzja rozsądna. Ale z Wawelu procesu tego długo nie dostrzegano albo go lekceważono. Powstawało pierwsze mocarstwo światowe. na tron cesarski opróżniony przez jego dziadka Maksymiliana w 1519 roku zbiegł się 48 Zygmunt Stary królestwo.podwójna elekcja Klęska nie otrzeźwiła Węgrów. Zapolya utrzymał się w większej części Węgier jako lennik turecki. którego armie dotarły w 1529 roku po raz pierwszy pod Wiedeń. ale poparta przez najpotężniejszych magnatów. siejąc przerażenie w całej Europie. z podbojem Meksyku przez Corteza i rozpoczęciem wyprawy Magellana. król Francji Franciszek I. Tureckie sukcesy były w większej mierze skutkiem. przesuwania się europejskiego środka ciężkości na północny zachód. Potędze tureckiej. nigdy nie zachodziło słońce. która rozciągnęła wpływy Hiszpanii na wschodnie krańce Azji. tylko potęga habsburska mogła postawić tamę. poniósł w 1525 roku straszliwą klęskę pod Pawią i dostał się do hiszpańskiej niewoli. bez większych sprzeciwów. niż przyczyną osłabienia gospodarczego i politycznego Śródziemnomorza. 37. wybrała Ferdynanda Habsburga. zaniedbywano sprawy północne jako dotyczące ubogich i rzadko . Medal Zygmunta Starego. króla Kastylii i Aragonii. nie doprowadziła do zgody. wyk.

nie zdając sobie sprawy. Sirton. Legenda oplotła dzieje zbójników. Już Biernat z Lublina pragnął. rozwijając handel i żeglugę. których interesy ekonomiczne w coraz większej mierze zależały od handlu bałtyckiego. Szwajcarii. odpowiedziawszy [zagroziwszy] ziemi czeskiej i rakuskiej. otrzymali zamek Niedziedza pod Michałem z Spiszą mieszczaninem z Krakowa. ale przed bandami rozbójników. Nawet wielkie miasta zabezpieczały się potężnymi murami i systemem skomplikoZamek w Niedzicy. Wytwarzając więcej produktów rzemiosła. między którymi byli też drudzy Czechowie. napady na dwory. opisuje na wstępie. Byli ci: Kafunk. na przykład sukno 49 V Dzieje Polski i Litwy - Rozbójnictwo Rozboje na drogach dokonywane. Ale przetrwały i w dziełach historyków. w balladach takich jak Powrót taty Adama Mickiewicza. lecz tym bardziej interesującej książki o strachu w nowożytnej Europie. autor kontrowersyjnej. Apeninach. pragnącego założyć rodzinę. Związany był z przyspieszonym pod koniec średniowiecza rozwojem gospodarczym Niderlandów i Nadrenii. opowiadająca o zbóju Madeju i przygotowanym dlań w piekle łożu. Minkwic Niemiec. Francji i Anglii. porwania dla okupu były we wczesnonowożytnej Europie chlebem powszednim. Zbóje z Niedzicy Tegoż czasu rozbójnicy. również w Koronie i na Litwie. kraje te zwycięsko konkurowały z rejonem śródziemnomorskim. obowiązkową inicjacją przed wejściem w życie męskie. że sromotądla górala było uniknąć męki kosztem wydania towarzyszy. . Oddajmy znów głos Marcinowi Bielskiemu. finansowej stolicy Rzeszy niemieckiej. a tymczasem ku nim przesuwał się ciężar polityczny i gospodarczy. a czasem i miasteczka. ale prawdziwsza jest chyba ludowa tradycja z nizin. Nawet okrucieństwo kar i stosowanie tortur nie odstraszało. Opel. Opowieści o tych czasach długo przetrwały w tradycji ludowej i odżyły w literaturze romantycznej. W górskich terenach Rzeczypospolitej "chodzenie na zbój" było nieraz dla młodego chłopaka. Po latach wojny dopełniali szeregi zbójów zdemobilizowani żołnierze. W Karpatach. jak to wyglądało w Augsburgu. Fluk. aby góral "czuł więcej bólu w sromocie niż w męce".zaludnionych peryferii Europy. Proces ten rozpoczął się wcześniej niż upadek Węgier i niż odkrycia geograficzne. Jean Delumeau. tkackiego przede wszystkim i metalowego. górach Bał-kanów czy Półwyspu Pirenejskiego nikt nie mógł czuć się bezpieczny. XIV-XVII wiek wanej kontroli w bramach nie przed armią wroga.

Wschód azjatycki dostarczał korzeni. Lwów.na drewno i pozyskiwane z wypalania i przetwarzania drewna sosnowego smołę. Nanosili na ten zamek ludzi z Czech. znacznie mniej licznych zresztą. jakoby fałszywe talery kowali. terpentynę. Z Ukrainy i Mołdawii pędzono na zachód starym szlakiem handlowym stada wołów .a towary europejskie były w stosunku do swej wartości zbyt ciężkie. Pod którym zasię chłop Lękawa Wołoszyn wziął ten zamek i przedał go Jaroszowi Łaskiemu. Jeszcze z początkiem XVII wieku Anglicy będą ściągać do Virginii polskich smolarzy. Kraje te zwiększyły zarazem swoje zapotrzebowanie na produkty żywnościowe dla rosnącej w liczbę ludności oraz na korzenie potrzebne wówczas do jej konserwacji. głównie morskiego . Potem Kafunkę poimano i upieczono na żelaznym koniu. tylko sam Minkwic został na zamku Niedziedzy. albo własnymi towarami. z gór tarnowskich barzo wiele. Chciał go potem Minkwic dobywać pod Łaskim. Zachód mógł płacić albo kruszcami szlachetnymi. z borów Podlasia i Litwy wędrowały produkty przemysłu drzewnego podstawowego wówczas przemysłu chemicznego. nigdy broniej nie podnosić na Polaki. aż przysięgali. porcelany. bo mu Łaski poimał knechty pod Podoleńcem i niewypuścił. między innymi przez 50 -. drudzy się rozbieżeli. by opłacał się ich transport drogą lądową. główne szlaki handlowe XVI-wiecznej Europy angielskie wypierało z rynków europejskich sukno włoskie.którym król Ferdynand zabrat imienie dawszy im winę o to. Pobrali też i Bytomiany. ług. częściowo zaś i drogami bardziej północnymi.między innymi w handlu z Polską . ale na tem utracił. Wielkość eksportu zboża przez Gdańsk w latach 1470-1650. Stąd konieczność odnalezienia drogi morskiej do Indii. które dotąd na grzbietach wielbłądów wędrowały przez pustynie ku wschodnim portom Morza Śródziemnego. w której i zapłata pieniądzem kruszcowym za polskie towary grała niebagatelną rolę. ale zwyskakowali oknem i połamali szyje. które szacowali. 38. potaż. towarów lekkich w stosunku do ceny. gdzie wciąż pozostawały podstawowym środkiem wymiany . niż .Zygmunt Stary handel i produkcja na ziemiach polskich i litewskich Ryć. zwłaszcza wobec rosnącego handlu wewnętrznego Europy.w połowie XVI wieku było to około 40 tyś. kruszców jednak było zbyt mało. dziegieć. sztuk rocznie. a potrzeby budownictwa i transportu. Towary te przecież to nie tylko zboże. jedwabi. Wzrost bogactwa powodował również wzmożony popyt na azjatyckie towary luksusowe. z Szlązka.

Jak obliczył Jerzy Topolski.drogi wiślanej. mogące pomieścić 20 do 35 łasztów. Rozmiarów tego eksportu w stosunku do konsumpcji krajowej przeceniać nie należy.bo tam znajdowała się komora celna. może ponad dwa tysiące łasztów zboża rocznie. na wagę żyta -2.zmieniały nierzadko właściciela. połowie XVI wieku o 91%. która przerosła szybko swym znaczeniem oś dotychczasową. przede wszystkim na gdańskich księgach 51 Dzieje Polski i Litwy handel zbożem Ryć. przeważnie jednak dopiero w Gdańsku zakupywali je miejscowi kupcy. w przeliczeniu na wagę pszenicy odpowiadał mniej więcej 2. a szlachcic cła nie płacił . Zboże jednak stawało się w XVI wieku produktem podstawowym. bo wszelkie obliczenia historyków gospodarczych oparte są na dość niepewnej podstawie źródłowej. miara objętości.głosi legenda polonijna. Narwią i Bugiem płynęły ku Wiśle szlacheckie komięgi. Sanem. w 80% idący na holenderskich statkach do Niderlandów i krain sąsiednich. Rozwijało się włókiennictwo wielkopolskie.1. Pilicą. Wieprzem. które gdański kupiec otrzymywał za łaszt zboża. Pamiętać musimy. kg. trasę z Wrocławia przez Kraków i Lwów nad Morze Czarne. również polityczne. Pewien w tym udział miały i inne porty bałtyckie. a komięgi rozbierając na drewno. kg. jak do złota. że łaszt. i przyjmowane być muszą jako przybliżone. cła palowego (kiedyż to nie oszukiwano na cle?). spowodowana głównie napływem amerykańskiego srebra i tym samym spadkiem jego wartości w stosunku zarówno do produktów europejskich. wartość towarów zachodnich.proszowskiej. Nidą. ziem najżyźniejszych . obsługiwane przez 8 do 12 ludzi. Proces ten rozpoczął się więc przed okresem wielkich odkryć geograficznych. wynosił około 10 tyś. XVII wieku. Wyrazem tego stawała się między innymi wzrastająca rola nowej osi gospodarczej państwa . wzrosła w 2. sprzyjała nasileniu i opłacalności polskiego eksportu. Zboże stanowiło w Gdańsku około trzech czwartych wartości idącego przez to miasto eksportu. Za Włocławkiem . Rosło znaczenie. 39. choć wątłej konstrukcji. a w niektórych latach nawet dziesięciokrotnie. Krakowscy i poznańscy garbarze i kuśnierze wciąż liczyli się na rynku międzynarodowym. przynajmniej w świadomości szlacheckiej. łasztów. znaczenie jego jednak dla dróg rozwoju gospodarki było olbrzymie. by w ciągu 120 lat powiększyć się sześcio-. wynosił on zaledwie kilka procent krajowej produkcji i często nie zaspokajał w dostatecznej mierze zachodniego popytu. lecz szesnastowieczna rewolucja cen. Ratusz w Gdańsku.4 tyś. ale już pod koniec XV wieku eksport ten. XV . pot.2 tyś. 52 . zboże sprzedając Holendrom. Jeszcze w siedemdziesiątych latach XV wieku eksportowano przez Gdańsk ponad półtora. statki stosunkowo duże.

Zygmunt Stary sandomierskiej. U progu panowania Zygmunta trzy miasta gdańskie. bogactwo. Natomiast Wilno. 40. Wówczas to właśnie trzykilometrowe nadbrzeże wiślane pokryło się ciągiem spichlerzy. Koncentracja istotnych gałęzi handlu zagranicznego. Spichlerze zbożowe w Kazimierzu Dolnym. Stare i Nowe. Renesansowe ratusze i spichlerze pozostały w nich często jako pamiątka czasów zygmun-towskich świadcząca o ich bogactwie i wysokim poziomie kultury artystycznej. 53 Dzieje Polski i Litwy potęga i bogactwo Gdańska podział Prus po wojnie trzynastoletniej ustrój Prus Królewskich py całkiem przyzwoite. a może nawet trochę więcej. gdzie jedynie kilka największych miast liczyło znacznie więcej ludności. na pierwszym planie spichlerz Mikołaja prawą traktu z olkuskiego Przybyły z 1591 roku. Nie wielkość Gdańska decydowała jednak o jego miejscu na mapie gospodarczej kraju.Ryć. Toruń mieć mogły najwyżej po l O tysięcy. przywileje i zwyczaje dające Gdańszczanom faktyczny monopol na swoim terenie i zdecydowaną przewagę nad innymi miastami. obronność jedynego przyzwoicie . a nie polska Warszawa. ziem o wielkim.tyle. Elbląg. Najistotniejszym jednak stał się rozwój miast Prus Królewskich z Gdańskiem na czele. co stołeczna aglomeracja krakowsko-kazimier-sko-kleparska z przedmieściami i półtora rażą tyle. Rozwój innych miast na nowych drogach handlowych postępował podobnie. wyrastał z wolna na zbożowy port przeładunkowy dla Lubelszczyzny i Chełmszczyzny. siedem lat później zezwolił mieszczanom na wyrąb królewskich lasów na budowę domów i nadał przywilej na wybór mostowego. Ratusz w Sandomierzu. Bogaciły się miasta nadwiślańskie. z których nieliczne tylko dotrwały do naszych czasów. Były to liczby w tym rejonie geograficznym Euro. liczyły zapewne około 30 tyś. początkowo jeszcze drewnianych. choć chyba na mniej szą skalę. Położony w dogodnym punkcie. Tutaj zdecydowanie przeniosło się centrum polskiego życia gospodarczego. 41. nad Wiślaną prze. Zygmunt doceniał jego potrzeby: w 1519 roku zwolnił miasto od opłat celnych. wieża z XVII wieku. Przykładem nowej konfiguracji gospodarczej może być Kazimierz Dolny. Szybko zwłaszcza zaczęła rosnąć mazowiecka ciągle. Główne. mieszkańców . później dopiero murowanych.Ryć. co ówczesny Poznań. stopień urbanizacji Korony wraz z Prusami Królewskimi nie odbiegał od norm zachodnich. lubelskiej i chełmskiej oraz terenów nad spławnymi rzekami. XIV-XVI wiek. Lwów. Kazimierz Dolny zagłębia ku Litwie i Rusi. rosnącym wówczas znaczeniu gospodarczym. Lublin.

Luźniej nieco było z nią związane biskupie księstwo warmińskie. Elbląga i Torunia. Rada. pruski separatyzm i ambicje Zakonu stały się podstawowymi problemami politycznymi. Aż wreszcie potężne mieszczaństwo pruskie oraz szlachta tameczna. coraz bardziej stawał się instytucją anachroniczną i rozwój ten hamującą. opanowana całkowicie przez możnowładztwo i wielkie miasta.ufortyfikowanego miasta w całym państwie Zygmunta. Zakon nie miał w tym wielkiego udziału. zapóźnionej w rozwoju części jako państewko formalnie zależne od Korony. Wojna trzynastoletnia skończyła się połowicznym sukcesem. Ważne to było zwłaszcza wówczas. Przedstawiciele możnowładztwa. pełniąca funkcje władzy wykonawczej. Jagiellonowie objęli bezpośrednie rządy nad częścią zachodnia. Prusy Królewskie zostały w praktyce połączone z Koroną tylko osobą króla. politykę własną. kraje te zrosły się w jedną całość. Drugim organem był zwoływany przez Radę zjazd stanów pruskich. biskupi chełmiński i warmiński oraz delegaci kapituł. który w oczach ich mieszkańców. był prawdziwą tragedią. rodzaj sejmu lub sejmiku generalnego Prus Królewskich. wspólnie jednak na ogół występowali przeciw ściślejszemu związaniu Prus z Koroną. podziałem. Sprawy pruskie Przez półtora wieku panowania zakonu krzyżackiego nad ziemiami dawnych Prusów i zagrabionymi Polsce Pomorzem Gdańskim oraz ziemią chełmińską. wypowiedziały Krzyżakom posłuszeństwo. do których trzeba zaliczyć i biskupów. czyli nad Pomorzem Gdańskim. oddały się pod opiekę Kazimierza Jagiellończyka i rozpoczęły walkę o wyzwolenie spod zakonnego jarzma. z zazdrością patrząca na swobody koronne. Mazowszem chełmińskim. zwaną odtąd Prusami Królewskimi. w obliczu rodzącej się pruskiej świadomości narodowej. niektórych klasztorów i mniejszych miast zasiadali wtedy pod przewodnictwem członków Rady w dwóch izbach. Krzyżacy utrzymali się we wschodniej. bogatą i kwitnącą. szlacheckiej 54 Zygmunt Sta . nazwaną wówczas Prusami. że Gdańsk nie tyle uzależniony był od swojego gospodarczego zaplecza. wreszcie zazdrośnie broniona niezależność -wszystko to sprawiało. Delegaci szlachty. dla państwa polsko--litewskiego wciąż niebezpieczną. przeciwnie. Krajem rządziła Rada. w oparciu o zbiedniałe i rozrodzone rycerstwo z Niemiec połud-niowo-zachodnich szukające tu kariery i fortuny. Rozwój ich opierał się jednak głównie na związku gospodarczym z zapleczem polskim i litewskim. wreszcie wykrojonym z ziem dawnych Prusów województwem malborskim wraz z dawną krzyżacką stolicą. kasztelanowie i podkomorzowie z trzech pruskich województw. co uzależniał je od siebie. W skład jej wchodzili wojewodowie. zbierała się kilka razy w roku. wreszcie przedstawiciele Gdańska. gdy sprawy pruskie. prowadzące jednak. toczyli ostrą walkę z delegatami miast. stanowiących dotychczas jednolitą całość. podziałem Prus. domagającymi się wreszcie zadowalającego wszystkie strony rozwiązania.

pozwalają jednak z pewnością stwierdzić. Odmiennie Ambroży Pampowski. Ryć. przejęte po Zakonie. a on wybierał z niej czterech "miłych sobie" kandydatów. że jego wybór przez kapitułę doprowadził do ostrego konfliktu politycznego. Sądzono we Fromborku. niebezpiecznym. Pampowski zmarł jednak w 1510 roku. niż wybrać czwartego. rozkazał wybory powtórzyć. dopóki zakładał. Przed wstąpieniem na tron Zygmunta dwaj wybitni senatorowie umiejętnie kierowali polityką w Prusiech. Nie uznał niebezpiecznego na przyszłość faktu dokonanego i wyrażając kapitule swe "najwyższe niezadowolenie". 42.istotny wpływ na elekcję. Dzieje Polski i Litwy . ale dobrze się uzupełniające. Grosz gdański Zygmunta Stars (awers i rewers). Watzenrode w 1512. był osobowością bezbarwną. Wszelkie tłumaczenia odrzucono. Nowy biskup warmiński. Do ich kompetencji należały przede wszystkim sprawy podatkowe. Zygmunt był jednak nieugięty. Zygmunt był zresztą znakomitym graczem politycznym i przy następnych wyborach wyznaczał trzech kandydatów nie nadających się lub nie mających żadnych szans: kapituła w praktyce nie miała innego wyjścia. I tu jednak głos decydujący mieli wówczas magnaci i wielkie miasta. że Luzjański. którym włodarzył. narzucony przez monarchę. Stąd i meandry jego polityki. raz jagiellońskiej. zakonną. Umiejętne nimi dysponowanie zapewniało królowi poparcie magnaterii pruskiej. dobrze na dworze widziany. król natomiast . stanowiły około 60% całego ich terytorium i przynosiły zyski niewspółmierne w porównaniu ze znacznie gorzej zagospodarowanymi ziemiami na Litwie czy nawet w Koronie. raz warmińskiej. Sejmiki w Koronie potępiły bezprawny postępek kanoników warmińskich. potrafił równocześnie zapewnić sobie spokój od strony krzyżackiej. Fabian Luzjań-ski. wojewoda sieradzki. bowiem w myśl traktatu toruńskiego osoba kandydata kapituły musiała być jeszcze przed wyborami zatwierdzona przez króla. że kapituła miała przed wyborami nowego biskupa przedkładać królowi listę kanoników. gdy przypominał o jedności Pras i szukał ich zbliżenia z częścią wschodnią. był indywidualnością niewątpliwie zbyt potężną dla małego pseu-dopaństewka. że niezależność Prus od Korony to ich bezpośrednia zależność od władcy. posłów kapituły przyjęto w Krakowie gorzkimi wyrzutami. które nakazują z ostrożnością oceniać jego prawdziwe intencje. Kapituła zyskała gwarancję. raz praskiej. 1538 rok (Muzeum Narodc w Krakowie). zostanie przez króla zatwierdzony. umiał utrzymać dobre stosunki z miastami i łagodzić konflikty wewnętrzne. który w Prusiech pełnił urząd starosty malborskiego. Biskup warmiński Łukasz Watzenrode. gdyż tutejsze dobra koronne. Zawarty 7 grudnia 1512 między królem a jego warmińskimi poddanymi akt piotrkowski przewidywał. że nie zostanie biskupem nikt z zewnątrz.spór o obs< biskups' warmińskit i mieszczańskiej. wuj Kopernika. najważniejszego tutaj reprezentanta interesów Korony: spokojny i układny. Tyle tylko. Dla Jagiellonów Prusy były terenem szczególnie cennym. W tej sytuacji kanonicy zdecydowali się na kompromis. Stąd jej separatyzm miłym mu był. że zwalczając separatyzm miast pruskich. reprezentując wprawdzie stanowiska odmienne.

Z perspektywy ówczesnej bliższym niebezpieczeństwem był separatyzm pruski. pchał stany pruskie w objęcia Polaków. Wielki mistrz chciał tylko zyskać na czasie: w Toruniu zachował się butnie. choć przebieg ich jest dobrze znany. kładło kres dyplomatycznym zabiegom o zbliżenie obu części podzielonego kraju. Polityka Zygmunta ku temu właśnie zmierzała. 43. Ich delegaci zjawili się w lutym 1519 roku na sejmie w Piotrkowie. Zaradzenie mu było koniecznym wstępem do okiełznania Albrechta. Gdy Albrecht odmówił i tym razem.Można było tak manipulować nieliczną from-borską kapitułą. Ale państwo krzyżackie. Pierwszy etap wojny. Już samo pojawienie się przedstawicieli stanów pruskich na sejmie koronnym było wielkim polskim sukcesem. żądał unieważ56 Zygmunt Sta . Kładło to kres marzeniom krzyżackim o ponownym zjednoczeniu Prus pod ich rządami. ostatnia wojna z zakonem krzyżackim Wydarzenia lat następnych. nie mogło z samej swej natury wytrwać długo w roli pokojowego sąsiada i wiernego lennika. Ale Zygmunt zgodził się na krótki rozejm i wydał Albrechtowi glejt na rozmowy pokojowe w Toruniu. że w państwie tak scentralizowanym nic dziać się nie mogło bez zgody wielkiego mistrza. pełne zuchwałego i ambitnego a pozbawionego jakichkolwiek szans rycerstwa. mimo zdobycia i złupienia przez Krzyżaków Braniewa. czoną mu niegdyś przez cesarza Maksymiliana. zrodzone z podboju. wydawały nawet wielkiemu mistrzowi krzyżackich rozbójników schwytanych na gorącym uczynku. który zagroził Albrechtowi wypowiedzeniem posłuszeństwa i oddaniem się pod opiekę króla polskiego. Teraz on sam swą awanturniczą polityką zrywał ostatnie więzi łączące obie części Prus. Nie ulega wątpliwości. Teraz. ufny w pomoc państw niemieckich. Wojska koronne stanęły pod Królewcem. Albrecht szukał pretekstu do Ryć. jakie niebezpieczeństwo dla przyszłości państwa kryło się w Królewcu. przyrzekiego. należą do najbardziej dyskusyjnych w dziejach Polski. .społeczeństwem potężnej i bogatej prowincji. rezultatem było tylko nieuniknione zbliżenie między stanami pruskimi a Koroną. tyle wieków żyjące z wojny. Nasiliły się one jeszcze w 1516 i 1517 roku. ze związku z Koroną czerpiących swój rosnący dobrobyt. Z perspektywy wieków wiemy dziś. formalnie nie z własnej inicjatywy. uchwalił w grudniu 1519 roku rozpoczęcie wojny z Krzyżakami. książę w Prusiech. Zygmunt zawezwał przed swoje oblicze wielkiego mistrza i zażądał złożenia hołdu lennego. Najbardziej narażone biskupstwo warmińskie było od dawna szczególnie łakomym celem napadów rozbójniczych. zakończył się pasmem polskich sukcesów. Władze polskie szły długo na ustępstwa. a zarazem prowokacyjnych. lecz na ich żądanie. sejm następny. błagając króla o interwencję. toruński. Albrecht Hohenzollern. gorzej . Lecz zmiany gospodarcze zachodzące w państwie polskolitewskim i równoczesna stagnacja w Prusiech Zakonnych przełamywały powoli separatyzm Prus Królewskich. wielki mistrz zakonu krzyżac.wojny.

Zapadały po elekcji Karola V. ewentualnych przeciwników do publicznej dysputy. w kościele zamkowym. interesował go dynastyczny aspekt jego poczynań. wiele innych miast wpadło jednak w ręce wroga.sekularyzację Prus i zerwanie w ten sposób więzi łączącej Albrechta ze Świętym Cesarstwem. Tylko energia kanonika Mikołaja Kopernika ocaliła Olsztyn. ratując. nie zasługującej na zaufanie legendy. . w momencie zawarcia czteroletniego rozejmu. Często obciąża się Krzysztofa Szydłowieckiego. który całkowicie odmienił sytuację . Zygmunt obawiał się zresztą Porty Ottomańskiej i Moskwy. że Szydłowiecki był co najwyżej posłusznym wykonawcą i . tezy te zostały przez Lutra przybite na drzwiach tegoż kościoła. "że wielki mistrz pruski był zawsze znakomitym i zaszczytnym członkiem Świętego Cesarstwa Rzymskiego i że Zakon jest schronieniem i miejscem zbornym szlachty niemieckiej". reprezentującego na dworze fakcję miłą Habsburgom. Czczy tytuł cesarski i austriackie państewko starego Maksymiliana zamieniły się teraz w światowe mocarstwo Habsburgów. w którym mieścił się i sentyment dla siostrzeńca. wporów-naniu z tymi wrogami Albrechtowe ambicje mogły się wydawać sprawą drugorzędną. Zygmunt był mistrzem w uchylaniu się od osobistej odpowiedzialności za decyzje niepopularne: wkrótce odium ich zacznie spadać na Bonę. wzywając. zgodnie z ówczesnym obyczajem uniwersyteckim. Rozejm dał nie tylko Albrechtowi. historycy spierają się od dawna. Dla nas nie ulega jednak wątpliwości. ale i Zygmuntowi cztery lata na poszukiwanie rozwiązania dyplomatycznego. popierającym wówczas Albrechta. Czyż w tej sytuacji decyzja Zygmunta mogła być inna? W 1521 roku. Wszystkie decyzje korzystne dla Albrechta zapadały już po śmierci cesarza Maksymiliana. Zygmunt zgodził się w J 521 roku na czteroletni rozejm. Augustianin [na życzenie Autora stosujemy w nazewnictwie zakonów duże litery] i profesor uniwersytetu w Wittenberdze. Przez ten czas zapewnił sobie pomoc militarną z Niemiec i Danii. Króla interesował południowo-zachodni kierunek polskiej polityki. z którym osobiście związany był Szydłowiecki.informatorem o wydarzeniach na dworze wiedeńskim. Wedle uporczywej. wówczas jeszcze nieraz zdobywającej się na wspólne działanie. wygłosił kazanie skierowane przeciw odpustom. Ale najistotniejsza jest tu chronologia wydarzeń. Cień Marcina Lutra W wigilię Wszystkich Świętych 1517 roku Marcin Luter. I znów po przesileniu. Młody cesarz bez ogródek stwierdzał. Działania wojenne zaczęły się na nowo od sukcesów Krzyżaków i ich sprzymierzeńców. zdawałoby się. następnie zaś ogłosił 95 tez na tenże temat. zbuntowanego siostrzeńca od niechybnej klęski. księcia Saksonii. cała potęga Rzeszy. A te czteiy lata miały przynieść fakt. Więcej. Kto był odpowiedzialny za tę decyzję. służącym dworowi elektora Fryderyka Mądrego.co również ważne . cała potęga habsburska stała za Hohenzollernami.rozejn w 1521 roki poparcie Habsburgów dla Albrechta Hohenzollerna 95 tez Marcina Lutra nienia traktatu toruńskiego i oddania mu Prus Królewskich. po paśmie polskich sukcesów.

od reliktów pogańskich zaczynając. "nadużycia". Zdjęci przestrachem mistrzowie nasi nie tylko że zaprzestali czytania ksiąg zabronionych. po śmierci więc im było przeznaczone piekło. Widziano tylko nieuniknione w okresie przemian wynaturzenia i. to piekło za życia. Dokument na pozór dotyczący tylko wewnętrznych spraw Kościoła. że człowiek wierzący. kult Świętej Rodziny. Następne udowadniały. że to chmurna Północ częściej opowiada się za wielkanocnym przypomnieniem o tragediach życia.95 tez teologicznych. tradycja męczeństwa i Zmartwychwstania. żyli już w ziemskim raju. Mało istotna sprawa odpustów . zakazał w ogóle ich czytania. 44. iżby całe życie wiernych było pokutą" . konflikt Lutra z papiestwem Rozbrat Lutra i luteranizmu z urzędowym Kościołem postępował szybko. Tradycja Wielkanocna. Luter wydawał się po prostu jeszcze jednym teologiem. tyle że śmielszym niż inni. ale nawet rzucali je w ogień. przepisując kary wykluczenia z Kościoła.za najważniejsze kościelne święto. Lecz bardzo wielu katolików wciąż wyżej sobie ceni. Wielkanoc . obawiając sieje przechowywać". "Przywożono do nas księgi jego z Niemiec . Maryjną. spalenie jej publiczne przez Lutra w grudniu i . zdaje mi się Leon X. Bulla papieska Exsurge Domine z czerwca 1520 roku. wielcy tego świata. a Polacy .wspominał później Andrzej Frycz Modrzewski swoje lata studenckie .przy których sprzedaży popełniano rzeczywiście gorszące nadużycia . I dziś chrześcijaństwo próbuje bowiem łączyć dwie tradycje. a przecież potężny krzyk protestu. Wychodził w nich bowiem Luter ze spraw jak najbardziej osobistych. miedzioryt Łukasza Cranacha bardziej w sercu chowa tradycję Bożonarodzeniową. że pod Grunwaldem Krzyżacy śpiewali Christ ist erhalten (Chrystus zmartwychwstał). że się będzie zbawionym. Rozczytywało się w nich wielu miłośników wszystkiego co nowe. człowiek uczciwy Dzieje Polski i Litwy musi być przez całe swe życie nieszczęśliwy i udręczony. Chce więc. tylko dyskusji na temat wiaty i zbawienia. jak mówili luteranie. Wyliczyć można wiele przyczyn tej dwoistości i wiele przyczyn odmiennych preferencji. jest znakiem wybrania przez Boga. 1520 rok. z potakiwaniem i pochwałami. a udręka ta właśnie.głosiła pierwsza z tych tez. uważana jest oficjalnie za najistotniejszą. Aż wtem papież. raj więc im był przeznaczony po śmierci. "Pan nasz i nauczyciel Jezus Chiystus mówi: «Pokutę czyńcie». iż jest się przez niego specjalnie ukochanym.za wyniesieniem na ołtarze radości dzieciństwa i piękna macierzyństwa. a równocześnie zawierających ocenę otaczającego go świata. nasi też teologowie ich nie potępiali. Początkowo nie dostrzegano zasadniczych różnic między luterańskim pesymistycznym spojrzeniem na życie doczesne a postępującą od Włoch humanizacją katolicyzmu. starszego. ktokolwiek by nie był powolny rozkazowi. Marcin Luter.. lecz pamiętać też trzeba.tym samym posłużyła przeciwstawieniu dwóch odmiennych interpretacji nauk Ewangelii. znakiem. Bogaci.Bogurodzicę.w samej nawet Akademii Krakowskiej publicznieje sprzedawano.. Ryć. Uczciwi mieli piekło za życia. A także. słoneczne Południe .

nie tylko faktycznie niezależne w ramach państwa krzyżackiego biskupstwo sambijskie. mai. odrzucając z oburzeniem wciąż wysuwane przez stronę polską sugestie. Albrechtowi. Interwencja jego w sprawach pruskich przestawała być realna. Król Franciszek I dostał się do niewoli hiszpańskiej. płaszcz zakonny ciążył i z przyczyn osobistych. Ryć. Dopiero zaburzenia wewnętrzne w Niemczech wpierw pojawienie się radykalnego nurtu plebejskiego w saskim Zwi-ckau. Rycerze zakonni byli nieliczni. ale i arcykatolickiego . którego biskup Jerzy Polentz otwarcie sprzyjał reformacji. Prym w państwie Albrechta wiodła niemiecka z pochodzenia szlachta władająca folwarkami.bo tak brzmiał jego tytuł . wzywający Krzyżaków do porzucenia mniszej reguły.Zygmunt Stary zeświecczenie zakonu krzyżackiego luteranizmu. Męczeństwo św. nad Bałtykiem wyrósł nowy blok państw luterańskich zrywających z Rzymem i tym samym przeciwstawiających się polityce Karola V. 1521 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). A w lutym tegoż roku wojska Karola V odniosły druzgocące zwycięstwo nad Francuzami pod Pawią. Jedność Niemiec. potem powstanie rycerstwa przeciwko arcybiskupowi trewirskiemu w 1522 roku skłoniło północnych władców Rzeszy. W ciągu kilku lat. W samą porę dla Zygmun-towego królestwa. z elektorami saskim i brandenburskim na czele. młodemu wciąż i pełnemu temperamentu. Śladem ich poszły północne miasta hanzeatyckie i państwa skandynawskie. do wzięcia sprawy w swe ręce i wprowadzenia w swoich krajach 58 . Zazdrośnie patrzyła na cieszącą się większymi prawami. Nie udawali nawet obrońców wiary. przeciw Tatarom. Podobnie z zazdrością patrzyli na zachód mieszczanie Królewca i Kłajpedy. słabi i sfrustrowani. 45. spotkał się więc tu 59 . List Lutra. Michał Lancz z Kitzingen. pojęcie Rzeszy stawały się fikcją. do 1525 roku. w 1521 roku. zasiadającą w sejmie lokalnym szlachtę Prus Królewskich. równocześnie postępowanie Alb-rechta zerwało ostatnią więź między Prusami a cesarstwem. że mogliby przecież bronić jej na Podolu.jego odważne wystąpienie na sejmie Rzeszy w Wormacji w kwietniu 1521 roku nie miały jeszcze znaczenia politycznego. przecież nie tylko cesarza.króla Hiszpanii. Wszystkich nęciły dobra zakonów i biskupstw: książęta niemieccy sekularyzowali je wraz z przyjęciem luteranizmu. na których pracowali pruscy lub mazurscy chłopi pańszczyźniani. Na Zachodzie cesarz był u szczytu potęgi. Wyznaniowy charakter państwa krzyżackiego stał się już dawno fikcją. Lecz w Niemczech miał związane ręce. Katarzyny. W 1525 roku upływał termin czteroletniego ro-zejmu między Polską a Prusami Zakonnymi. ale i sąsiednie biskupstwo warmińskie. A były to przecież nie tylko posiadłości samego Zakonu.

Odpowiedział mu natychmiast biskup Polentz. Lecz równocześnie przyszły zatrważające wieści z Gdańska. W ciągu 1523 roku w całym państwie zakonnym. by do Korony wcielić zachodnią część państwa krzyżackiego. publikując w styczniu 1524 roku specjalny list pasterski. rozpoczęto otwarcie głosić poglądy luterańskie. Podwładni Polentza rozpoczęli wprowadzać w życie jego polecenia w okupowanej części Warmii. wykładanie swoich nauk w karczmach i szynkach. zostających WCiaŻ na niOCY nie1557 rok. podważanie w ten sposób tych cnót. wywodzący się z bogatej. lecz usunąć go z tych ziem". wiążąc Warmię z Polską. Oficjalne przemiany wewnętrzne we wschodniej części Prus były już tylko kwestią niedługiego czasu. Wkrótce przyszedł mu w sukurs sam Luter: przedrukował oba listy i poprzedził je przedmową wyszydzającą Ferbera. wciąż występującego w zakonnym płaszczu? Na Warmii koncepcja ta poniosła klęskę. Oskarżył w nim luteran o dążenie do rewolty społecznej. Na postępy reformacji w swojej diecezji zareagował szybko i zdecydowanie. Przypowieść o fałszywych prorokach. do podważenia tam autorytetu biskupa i zjednania ich mieszkańców dla Albrechta. Poglądy te zamierzali również wyzyskać dowódcy krzyżackich sił okupacyjnych. Postanowiono na nim "nie zawierać ani pokoju. przez pewien czas kokietował nawet opozycję plebejską w Królewcu. rozmawiał z Lutrem. patrycjuszowskiej rodziny gdańskiej. Ale równocześnie Warmia miała się stać poligonem doświadczalnym nowej polityki Albrechta: czy uda się zluteranizować ludność Prus Królewskich i tym samym pozyskać ją dla koncepcji zjednoczenia szermierza nowej wiary. opornym i heretykom groził karami. szerzenie zgubnej nauki o chrześcijańskiej sprawiedliwości i wolności.Dzieje Polski i Litwy z przychylnym odzewem. Ludność pozostała katolicka i nawet na terenach okupowanych wypędzała kaznodziei luterskich. które są podstawą chrześcijańskiego społeczeństwa.pozbawić go Prus całych. opór Warmii wobec propagandy luterańskiej Warmią władał wówczas biskup Maurycy Ferber. poRyc. Sam Albrecht odbył podróż do Niemiec. podczas nieobecności Albrechta pełniący funkcję regenta Prus Zakonnych. Jeszcze dalej poszedł sejm piotrkowski obradujący zimą 1524/1525 roku. dawnego rozejmu W niektórych miastach Warmii. Cel był jasny: w świątyniach i klasztorach Warmii zachowało się wiele kosztowności do zrabowania. 46. Ferber w Senacie koronnym z poparciem stanów pruskich żądał. przy wyraźnej współpracy władz krzyżackich i wielkiego mistrza. Diecezjan swych wzywał do walki z nowymi prądami. Papież i hierarchowie katoliccy zostali przedstawieni pod postacią wilków czyhających na prawdziwych uczniów Chrystusa. 60 . Bez ogródek wzywał do szerzenia reformacji i atakował zwolenników Rzymu. drzeworyt w Postylli MiKotaja Reja. a gdyby Albrecht trwał w oporze . ani rozejmu z Zakonem.

z pisarza miejskiego burmistrza uczyniwszy. klejnoty. Czteroletni rozejm dobiegał końca. Wojna nie rokowała żadnych nadziei. złoto. starą radę rzucili. jego sytuacja stawała się tragiczna. a inszą nową z pospólstwa obrali. wśród których największe znaczenie miał ród Ferberów. Od 1522 roku ruch plebsu i pos pólstwa przybierał na sile. kielichy pobrali". Deklarowali wprawdzie wierność Zygmun towi i zachowanie należnych mu dochodów z miasta. Nie miał pieniędzy i nie mógł pozyskać realnego poparcia z Niemiec.pisał kronikarz tych czasów Marcin Bielski . Gorączkowe zabiegi dyplomatyczne Albrechta nie dały żadnych rezultatów. które w jednym górę otrzymawszy i do drugiego się rzuciło. Agitacja luterska trwała tu od 1518 roku.Zygmunt Stai '. sekularyzacja Prus Zakonnych Problem zaś był bliski rozstrzygnięcia. Sprzyjała jej sytuacja społeczna w mieście rządzonym przez niewielką gru pę bogatych patrycjuszy. zwycięstwo . W styczniu 1525 roku nastąpił wybuch otwartej rewolty. że rewolta jest na rękę Albrechtowi. rozbitych i stających w ogniu krwawej chłopskiej rebelii. chcąc Wpierw rozstrzygnąć problem Ryć. "Dnia 22 stycznia . 1564 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). które trwało i przez drugi cały dzień. ffat efliiirtutis ofuf. Tam za tym postępkiem kościoły połupili.wielkie się zamie szanie stało.krzyżacki wszytkiego świata. Marcin Bielski przy pracy.« nie taE jwc poiyrt aEieślo&jie (tóbgy 3»J0 pteewcy Boć nie Wnff» rotoffofitc ciate/ <g&y prcc? 5 &n*<t# entoArf. Senat przez dwa dni całe tego broniąc zajuszonego pospólstwa pohamować nie mógł. Kaznodzieje nowej wiary wykorzystywali to umiejętnie. srebro. lecz nikt w koronnym Senacie gorączkowo obradującym nie wątpił. krzyże. wobec której bunt gdański wydawał się łagodny i umiarkowany. drzeworyt z karty tytułowej jego Kroniki Ważniejszy . pogłębiając jeszcze niezado wolenie. większa część miasta z wielkim tu multem luterskie błędy przyjęła. Dlatego wstrzymano się na razie od wszelkich repre sji. 47.

Książęcymi odtąd zwane. gdyż po bezpotomnej śmierci Albrechtowego syna Prusy. wezwany przed sad Rzeszy a gdy się nie stawił . same w sobie stanowiące spore państewko. A przecież była to decyzja nieunikniona. Groziła rewolta społeczna. uznawał go za swego suzerena. Podnosiło głowę pospólstwo Torunia i Elbląga. 48. Nie było chyba w dziejach Polski decyzji równie kontrowersyjnej jak akceptacja tej propozycji przez Zygmunta. rozwiązał pruskie domy zakonne i wysłał posłów do Krakowa z konkretną propozycją: złoży hołd. zwierzchniego "księcia pruskiego". Albrecht ZOStał podpisany 8 kwietnia 1525 roku (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). Dzieje Polski i Litwy . świecki "książę w Prusiech". uzna zwierzchność Korony Polskiej jako jej wasal. Również i wówczas w Senacie byli jej przeciwnicy. byłby to tryumf trwały. hołd pruski 10 kwietnia 1525 roku Tak doszło do traktatu krakowskiego i słynnego Hołdu Pruskiego. 10 kwietnia 1525 roku były wielki mistrz. każdej chwili i tu można było spodziewać się otwartej rewolty.polskie nie ulegało wątpliwości. ale warszawscy rajcy swego władcy nie posłuchali i bunt zdławili. pretensjom Rzeszy i cesarza do władania nimi. w obręb krzyżackiego Zakonu wchodzący. dotąd wciąż zagrożonej wojną. kazał też zwolnić z więzienia aresztowanych przywódców pospólstwa. Pozostawało jedno wyjście . Ale wpierw uporządkować chciał Albrecht stosunki wewnętrzne w swoim państewku. wysyłając moRyc.Zygmunt Stary . Już w 1530 roku wybrano tam nowego wielkiego mistrza Waltera von Cronberga: Karol V mu sprzyjał i Prusy całe nadał mu w lenno. W Niemczech południowo-zachod-nich miał Zakon bogate włości. Na razie jednak król zyskiwał spokój na granicy. Wciąż niebezpieczni byli również Krzyżacy. W Inflantach władali Kawalerowie Mieczowi. do miast. składał publicznie na klęczkach hołd królowi Polski. w tym i do Prus Królewskich. pozwalało wytężyć wszystkie siły na walkę z buntem gdańskim. rozpoczęta w Gdańsku i na Sambii: Niemcy już stały w ogniu.rzucono nań banicję. nity podatkowe. Zrzucił płaszcz krzyżacki. Prusy bowiem stanowiły tylko część państwa zakonnego. Ludność ziem krzyżackich stała u kresu wytrzymałości. Sekularyzacja Prus zrywała ich związki ------. w Warszawie rozpoczęły się rozruchy społeczne.przebłagać wuja. Gdyby jego następcy od traktatu tego nie odstąpili. a obecnie "książę w Prusiech". skierowane przeciw bogatemu patryc-jatowi miasta. W tej sytuacji uznanie sekularyzacji Prus i świeckiej władzy Albrechta nad nimi najlepiej kładło tamę pretensjom Zakonu do ich odzyskania. przyłączono by do Korony. Dokument traktatu krakowskiego w formie poszytu złożonego z 8 kart. Książę mazowiecki Janusz III przychylił się nawet do części żądań rzemieślniczych. Dla współczesnych był to wielki tryumf Zygmunta.s'n nominc iandc w tym przede wszystkim biskup Ferber. wkrótce też wybuchnąć ona miała na Sambii. Zdecydował się otwarcie przyjąć luteranizm. oddawał swoje państewko pod jego opiekę.

a choć kompetencje jej były niewielkie. wpływ króla na rządy miastem zwiększony. w Koronie ograniczyła się do nielicznych grupek intelektualistów. Zaś król miał rozwiązane ręce wobec zbuntowanego Gdańska. Lecz zajęcia te. reformowani kaznodzieje wygnani. w rybackiej łodzi. W następnym roku król na czele trzechtysięcznej armii ruszył na Gdańsk. interwencja Zygmunta w zbuntowanym Gdańsku Zareagował zdecydowanie. zwolennikom wprowadzenia do Polski metod Inkwizycji odpowiadał podobno: "Pozwólcie mi być królem kozłów i baranów". nawet jeśli ustępując przed biskupami podpisywał Dzieje Polski i Litwy początki podziału religijnego Europy edykty antyluterańskie. 1882 rok (depozyt zamku królewskiego na Wawelu w Muzeum Narodowym w Sukiennicach). miesiące spędzone w marynarskim kubryku. nie zaniedbywał żadnej okazji. który bez oporu otworzył mu swe bramy. przywódcy pospólstwa straceni. ostatecznie pieczętowała uznanie ich odrębności od Rzeszy i utwierdzenie tu polskiej suwerenności. król w równej mierze patrycjuszowski jak senatorski.Ryć. lata 1531-1538. mimo że znosząc posty zadawała ona cios ekonomicznym podstawom ich egzystencji. a katolik to Niemiec). w surowej walce z przyrodą. nie dbał o ich realizację. w surowym . 49. 50. Sam Albrecht z wroga stał się odtąd lojalnym i wiernym poddanym. Hołd pruski. Królewiec . Przyczyny tego na pewno były różnorodne i nie można ograniczyć ich. nazwaną Trzecim Ordynkiem. Rozpowszechniona na Śląsku. Ryc. jak chciała dawniejsza historiografia. W sprawach religijnych Zygmunt nie kwapił się teraz zbytnio do użycia siły. Jan Matejko. Poselstwo nowej rady gdańskiej donoszące o zaprowadzonych w mieście zmianach zostało w Krakowie uwięzione. Powołał teraz mianowicie Zygmunt reprezentację pospólstwa. z papiestwem i cesarstwem. w którym i Kościół miał swój udział. raczej żądnych zmian niż przyjmujących luterskie nowe recepty. Nie wszystko jednak powróciło do dawnego stanu. Nowa wiara wkrótce tu odżyła i zwyciężyła. przyjmowana tam nawet przez niektórych władców piastowskich (do dziś w Cie-szyńskiem luteranin to Polak. to możność wyzyskiwania sporów między nią a Radą i Ławą patrycjuszowską miała być odtąd przez niejednego z monarchów naszych wykorzystywana do wtrącania się w wewnętrzne sprawy Gdańska. lecz jest to proces skomplikowany i długotrwały. Szczerze przywiązany do wiary przodków. mai. oraz do miast Północy z Gdańskiem na czele. a jego dochody z Gdańska pomnożone. do wpływów niemczyzny ani do czynników społecznych. Czynniki społeczne oddziałują niewątpliwie na wybory ideowe. Niemczyzna w Gdańsku raczej została utrwalona dzięki zwycięstwu luteranizmu. powstrzymany został proces polonizacji. Ołtarz w kaplicy Zygmuntowskiej. by powiększyć swe wpływy i dochody.ośrodkiem polskiej kultury protestanckiej. Reformacja luterańska nie stanowiła poważnego niebezpieczeństwa dla polskiego Kościoła. Marynarskie i rybackie ośrodki Północy europejskiej sprzyjały reformacji w całej Europie. Władza patrycjatu została przywrócona. Król konserwatysta. A restauracja katolicyzmu w Gdańsku przeprowadzona została przez niego najmniej energicznie.

Tę interpretację dopiero podchwycili książęta lokalni. cesarza czy króla. Tymczasem właśnie okres refor64 Zygmunt Stary macji pokazał. maleńkim Włocławku. Ryć. że do warstw tych docierają argumenty racjonalne. " . wśród niebezpieczeństw morza. myśląc o władzy najwyższego suzerena. Dwór Artusa w Gdańsku. a również władze Gdańska i niektórych mniejszych miast pruskich. Ale . . . rodziły mentalność bliższą surowości kultu protestanckiego.klimacie. gruntownie odrestaurowany związkiem gospodarczym Z Polską na w pot. kultura ich niewiele różniła się od kultury koronnej elity szlacheckiej i magnackiej. nie sprzyjała natomiast radosnej atmosferze publicznego święta charakterystycznej dla katolików Południa. Pieczętował się podział Europy na dwie cywilizacje: wesołe i miłe dla życia. 51. Do rządów patrycjuszowskiej i*3? Rady nikt się na co dzień nie mieszał. ejfjjgjf"""'" ale też nie stał za nią żaden inny auto rytet. . zastygłe w twierdzy życia rodzinnego i surowości codziennego trudu kraje Marty. a także po II wojnie światowej. magistraty wielkich miast. Przyczyny te miały istotne znaczenie w stosunku do niższych warstw społecznych. i surowe. . . . lokalny charakter luteranizmu w Królestwie Polskim Póki Luter mówił. a zwłaszcza argumenty ekonomiczne. która znajdowała się w odległym. Luter znalazł w Biblii wzmiankę o Władzach w liczbie mnogiej. . Sama przyroda Północy. uboższa i surowsza. . że Pismo Święte każe nam słuchać Władzy. Lecz gdy Karol V zawiódł nadzieje reformatora.piwa. W pewnej mierze również był to podział na południową cywilizację wina i północną . V11. Jednym ze złudzeń demokracji jest przekonanie. Gdańsk jednak był miastem specyficznym. Luteranizm w państwie polsko-litewskim stał się w ten sposób wyznaniem lokalnym. patrzyli na jego naukę podejrzliwie. sprzyjała takim postawom. W tym czasie związani oni już byli mocno z polską kulturą renesansową. Jak wykazała w swoich cennych i nowatorskich rozprawach Maria Bogucka. . ani nawet kurii biskupiej. A . jak Kraków.i nie tylko gdańscy . "_. warunkach politycznych gdańskich. Wiedzieli to gdańscy . ale nieprzezorne kraje Marii.patrycjusze. XIV wiek. że od przekonywania skuteczniejsze jest manipulowanie nastrojami. XVI i w początkach XVII wieku. Patryciat zainteresowany był " r. przejmowali i nawet współtworzyli elementy rodzącego się sarmatyzmu. Największy ośrodek urbanistyczny wielkiego państwa nie miał ani dworu.

I dlatego w państwie już wielowyznaniowym. i nie liczących się z niczym. Pozostały dwie ich starsze siostry . oraz Anna. który tragicznie zakończył dzieje Jagiellonów na Węgrzech i w Czechach. Autorytet dawnej dynastii trwał więc w narodzie długo. reformacja mogła być rozumiana jako istotne niebezpieczeństwo. co dzieli. ostatni Piastowie mazowieccy Dynastyczne problemy Ten sam rok 1526. co łączy. wydana w 1523 roku za Stefana Batorego z Ecsed. Janusz półtora roku później. Stanisława i Janusza. separatyzm był .Stanisława i Janusza w katedrze św. palatyna Węgier. sugerowała jej współudział. żądnych życia i użycia. Ich córka Zofia wydana została później za wojewodę sandomierskiego Jana Kostkę.' *1S02 . Jana w Warszawie. była niewątpliwa. zapewniając sobie dzięki temu wpływ na mazowieckie sprawy.Zofia. Okrojone księstwo mazowieckie rządzone było podówczas przez dwóch braci. wskazywano nawet na domniemanych winowajców. ale dynastii nie stało. 52.11524. Zresztą książąt Mazowsza nie trzeba było truć. oddał im jednak następny skrawek piastowskiego dziedzictwa. pomnych na późniejszą opinię Bony. w czasie pierwszych wolnych elekcji wymienianego jako kandydata do tronu. jeszcze więcej jednak nieuzasadnionych o niej wieści. którą zresztą przez jakiś czas Zygmunt łudził nadzieją małżeństwa. A tutaj wina Zygmunta. Toteż młodzi 65 Dzieje Polski i Litwy OSTATNI KSIĄŻĘTA . ich suzerena i prawnego opiekuna. SPOC2WAJA W PODZRMIACH FOSPREZBłTHBUM • JANUSZ ' Ryć. wystarczało nie przeszkadzać w ich demoralizacji. a nie to. XVI wiek widział rzeczywiście nieco tajemniczych zgonów spowodowanych trucizną. Choć ostatnich Piastowiczów tu na ogół nie żałowano. Nagrobek ostatnich książąt mazowieckich . a część historyków. dopiero w 1536 roku poślubiona Stanisławowi Odrowążowi ze Sprowy. Folgowali zaś sobie już w pełni. gdzie jednak nie odczuwano różnic między katolicyzmem a prawosławiem jako istotnych dla jedności państwa i społeczeństwa. również znana z rozwiązłości Anna z Radziwiłłów. Sprawa dalszej przynależności Mazowsza nie została jednak ich zgonem przesądzona.MAZOWIECCY STANISŁAW » I5O1 . młodych ludzi. podkreślającym to. Przebąkiwano o truciźnie.również wyznaniem odśrodkowym. gdy zmarła w 1522 roku ich matka.+1526: . sprawa inkorporacji Mazowsza Piastowicze szybko przehulali życie: Stanisław zmarł w 1524 roku.

kasztelan wileński Jerzy Radziwiłł oraz nieślubny syn Zygmunta z Telniczanką. lepiej orientu 1520 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). ale w końcu interes państwa zwyciężył i Mazowsze inkorpo-rowane zostało do Korony jako odrębne województwo w ramach prowincji wielkopolskiej.może ukrytym . Damiao de Góis. z pominięciem syna nielubianej królowej. nietrwałości władzy.Zygmur styczną intrygę. Pieczęć książąt mazowieckich Stanisława i Janusza. Stąd na tym etapie głównym celem jej polityki stało się zapewnienie dla syna następstwa tronu w Polsce. Uzyskał potwierdzenie swoich praw na sejmie. Wychowana w kulturze politycznej hiszpańskiej. biskup wileński Jan. odrzucił tę dyna 66 -. elektora brandenburskiego.w poczuciu krzywdy doznanej od mocniejszych i w tęsknocie za władzą". ale działał jak zawsze spokojnie i rozważnie. przesądzając tym samyrr Ryć. W 1529 roku bawił w Polsce wysłannik portugalski. Opinie wahają się od krańcowego potępienia po uznanie jej wielkości politycznej i przenikliwego spojrzenia w przyszłość. wzmogło na przykład nadzieje Hohenzollernów. niezależną od małżonka politykę. matka Zygmunta Augusta "wyrastała -jak słusznie stwierdza w jego znakomitej biografii Anna Sucheni-Grabowska . by Mazowsze nadać jako księstwo dziedziczne Zygmuntowi Augustowi. Dodajmy. xvi wiei Krzysztof Szydłowiecki i Jan Tarnowski zasuge. czy i późniejsze kontrowersyjne decyzje Bony były rzeczywiście podejmowane wbrew pragnieniom . reprezentująca w większej nawet mierze kulturę umysłową aragońską niż włoską. Poparli jej starania dostojnicy litewscy. za infanta portugalskiego Dom Luisa i wybrania go królem po śmierci Zygmunta. że i w poczuciu niepewności. i wynik elekcji w Koronie. rowali mu wówczas możliwość wydania najstarszej córki Zygmunta z Barbarą Zapolyą.wciąż silny i próbowano różnych dróg utrzymania częściowej niezależności. Król. Tymczasem Bona była typowym dzieckiem swoich czasów. Ale równocześnie sprawa ta była sygnałem. Ryc 54 Portret Bony Sforzy malarz nieznany 2. jąć się w nastrojach szlachty. 53. Elekcyjność tronu polskiego wciąż rodziła najdziwniejsze pomysły. Jadwigi. że Bona usiłuje prowadzić własną. jest wciąż przedmiotem kontrowersji historyków. która przecież tak wielki wpływ wywarła na nasze dzieje. Następstwo to wcale nie było tak pewne. a Bonie . Chodziło im zapewne o zbliżenie Mazowsza z Litwą. wbrew protestom Bony. Takich pomysłów mogło być wiele: późniejsze wydanie Jadwigi za Joachima II. Ale zapytać należy.jej królewskiego małżonka? . p0). znany skądinąd uczony humanista.(Zamek Królewski w warszawie).o stworzenie z tych ziem dziedzicznego państwa Jagiellonów. czy polityka królowej. pozyskał sejmiki mazowieckie. Osobowość tej królowej. jak zdaje się niektórym krytykom Bony. Ciągnęło się to przez trzy lata. Królowa Bona pragnęła.

że Senatem łatwo manewrować. Wiedział. A mimo że obiecał nie czynić tego na przyszłość. 1530 rok (Kraków-Wawel). prywatnego. Weszła ona ostatecznie w życie w 1529 roku jako tak zwany Pierwszy Statut Litewski. Mając. że Zygmunt nie miał w sobie nic z romantycznego kochanka. rzecz zresztą wówczas zwyczajna. kanclerza. Zadbał zresztą o to. wojewodów. W zamian za jego zatwierdzenie nastąpiło. Na przykład żona. to jej jeszcze nie ulegał. Na miedziorycie z 1530 roku. podkornorzowie. Zresztą ryzykować nie lubił: wolał. książęta Zatora czy Mazowsza. że stary król ulegał pięknej i młodej żonie. "podniesienie" Zygmunta Augusta na godność wielkiego księcia Litwy za życia ojca. Ten dobroduszny na pozór grubas był zimnym i wyrachowanym graczem. podskarbiego i marszałka nadwornego. A dodać trzeba. swoim zwyczajem nie miał zamiaru i tym razem tego dotrzymać. sekretarz królewski i inni niżsi urzędnicy. 56. karnego i procesowego. by ograniczyć jego skład do magnaterii. otrzymując w zamian obietnicę zatwierdzenia kodyfikacji praw litewskich. Już wstępując na tron złamał Zygmunt dawne umowy. do czasu zresztą i w ograniczeniu do możnowładztwa. kiedy to zaczynało się dopiero odczuwać wpływ politycznych koncepcji Dzieje Polski i Litwy ----------jej przypisywanych. sam wolał nie brać na siebie odpowiedzialności za niepopularne decyzje. Sześć porodów w ciągu ośmiu lat i ośmiu miesięcy. podkanclerzego. W czasie jego rządów przestali w posiedzeniach Senatu brać udział starostowie generalni. Ale gdy była rzeczywiście piękna i młoda. Miedzioryt z 1530 roku. przewidujące. Tej ostatniej nie lubił. wyczucie opinii publicznej. że elekcja polska i litewska ma być dokonana Ryć. Podobnie etap drugi: wybór dziewięcioletniego Zygmunta Ryć. chorąży. Trzewiki koronacyjne Zygmunta Augusta. Augusta królem Polski na sejmie 68 Zygmunt Stary . nie rozumiał i sądził. Pierwszy etap planów dynastycznych Bony został zrealizowany bezsprzecznie za wiedzą i wolą samego Zygmunta. Zygmunt August wielkim księciem Litwy Jeszcze łatwiej było manipulować Senatem na Litwie. spisany w języku ruskim w 244 artykułach i zawierający przepisy zwyczajowego dotąd prawa publicznego.Znane są sugestie historyków. których uważał za groźnych lub niewygodnych: kniaź Gliński. do biskupów. wspólnie przez senatorów obu państw. że nie trzeba się z nią liczyć. kasztelanów i pięciu ministrów: marszałka wielkiego. Bona Sforza. wbrew postanowieniom z 1522 roku. jak ze sceny politycznej znikali ludzie. od niej więc zaczęto. 55. Bona jest starą i brzydką kobietą o pomarszczonej twarzy i podkrążonych oczach. Już w grudniu 1522 roku sejm litewski w Wilnie uznał Zygmunta Augusta za dziedzica Wielkiego Księstwa i zagwarantował mu następstwo tronu po śmierci ojca. widoczne są na jej obliczu. bardziej związani z masą szlachecką. Widzieliśmy. aby za niego brali na siebie ryzyko inni.

skądinąd decyzji tej nieprzychylnego. wiedzę literacką. a Zygmunt August dziewczynką. Ale nowej. co z chowanego wśród sióstr i dworek matki "babijana" wyrośnie. Koncepcja to była w wieku humanizmu staroświecka. niemniej wciąż popularna. chłopiec winien był przechodzić w porę spod matczynej opieki pod ojcowską. społecznej między monarchą i poddanymi. Polska miała odtąd równocześnie dwóch królów . 57. W lutym roku następnego odbyła się koronacja przez prymasa Jana Łaskiego . rozkołysała tylko namiętności polityczne. biegłość w retoryce. Opinia szlachecka piętnowała to szczególnie ostro. co wówczas często dla szlacheckiej opinii znaczyło . którego najbardziej znanym wyrazem była opowieść o postrzyżynach Siemowita. siedem- . Z niepokojem zastanawiano się.w katedrze na Wawelu. poddanych chciało mieć wpływ na treść tej umowy.nie tylko szlachcie.piotrkowskim w grudniu 1529 roku bez żadnego sprzeciwu. Zygmunt August w wieku dziecięcym. Gdy zaś młody. Wcześnie wdrażała go do udziału w radzie królewskiej. podbudowane autentycznym znawstwem zamiłowanie do sztuk pięknych.ale nie do wojny. by ku zgorszeniu szlachty zawrócić go w pół drogi. Zapewniła mu znakomite wykształcenie humanistyczne. Wychowany między kobietami. Siculusa Amatusa. nigdy tego Zygmunt August matce nie zapomni i będzie mieć do niej o to żal. Dopiero w osiemnastym roku życia puściła syna na wyprawę wojenną. ale z opinią się liczył: kazał się rzeźbić w stroju Aleksandra Macedońskiego.i stąd ten ostatni przymiotnik stał się teraz przydomkiem Zygmunta-ojca. nie tylko polskim obyczajem. zapewniała jedynie narodowi . 1521 rok. Włocha z orszaku Bony. odstręczyła od tronu szereg senatorów i zaniepokoiła spokojne dotąd masy.młodego i starego . że jest do niej niezdatny. króla-dziecka. obrońcę swoich poddanych. Uważała swego jedynaka za niedołęgę. organizującej się opozycji szlacheckiej szło nie tylko o elekcję za życia króla. Decyzja elekcji i koronacji młodego króla. Niejeden europejski następca tronu.wpływ na jego wychowanie przed wyborem i na program rządów po koronacji.przyszłego wojownika. niejedna królowa matka znaleźli się z tej racji pod pręgierzem opinii publicznej. ale lojalnego wobec Zygmunta . z ust do ust powtarzano plotki o gorszących miłostkach jego preceptora. elekcję vivente rege. w przeciwieństwie do starszej siostry. wychowanie Zygmunta Augusta Starym. bo i przedstawiciele wielkich miast do elekcji byli dopuszczeni . od wpływu na wychowanie młodego króla odsuniętych. w rycerskiej zbroi. że to Izabela winna była urodzić się chłopcem. Sam Zygmunt Stary wojownikiem nie był. ponoć mawiała. w wychowanie godne przyszłego władcy. do prac administracyjnych . tak jak żal do niej miało wielu senatorów. Uznała zresztą. Para królewska nie wzięła jednak pod uwagę rozbudzenia aktywności politycznej coraz szerszych mas bogacącej się i kształcącej szlachty. Elekcja traktowana była jako element umowy Drzeworyt z De vetustatibus Polonorutn Josta Ludwika Decjusza. Szło im również o tego króla wychowanie. Królowa chciała wychowywać syna inaczej. Zasada wolnej elekcji w jej rozumieniu nie kwestionowała priorytetu dziedzicznego następcy. znajomość kilku języków. A coraz więcej Ryć.

a rządy obejmie królowa matka. Polscy dyplomaci. o dwadzieścia lat starsza Diana di Cordona. odwiedzając codziennie krakowską kamienicę przy ulicy Floriańskiej. jednającej serca. jak Bona. Przyczyn do zadrażnień nagromadziło się niemało. Wiedział. 58. roszczące sobie pretensje do Pokucia. podobno Rusinki. nie zauważono jedynie wcześnie objawionych zalet umysłu następcy tronu. budzącej szacunek i zaufanie. Los jego był formalnie z góry przesądzony. jak niebezpieczne jest sąsiedztwo ottomańskie. tylko dyplomacja mogła. Plotki nie były pozbawione podstaw. że rozpustna królowa kieruje syna ku tańcom i maskaradom. córkę Ferdynanda Habsburga. po śmierci ojca będzie bawić się dalej. Tworzyjańską wówczas zwaną. iż była. kobietom i klejnotom. by zdeprawować go. żyjący z wojny. obserwował i pamiętał. Rozbójniczy chanat krymski. rozważna i spokojna. wolał go uniknąć. jak zdeprawowano jego brata stryjecznego. uznawał przecież zwierzchność sułtana i pozostawał pod jego opieką. Włoszką). ze zrabowanych łupów. Ludwika węgierskiego. Utrzymywał dobre stosunki z sułtanem Sulejmanem Wspaniałym.69 Dzieje Polski i Litwy romanse Zygmunta Augusta napięcia w stosunkach polsko-tureckich Ryć. jego wyniosłej uprzejmości.Elżbietę. jak zwykle. legendarnej Roksolany. jak zdeprawowano książąt mazowieckich. władającego ich częścią zachodnią. Medal Bony Sforzy (awers i rewers). kryjąc swoje prawdziwe uczucia. Jan Maria Padovano. Ale właśnie z Węgrami związany. a także jego zdolności aktorskich. spowodować interwencję Stambułu na . gdzie mieszkała piękna i doświadczona. podejrzenia zamieniły się w pewność. nastoletni zaledwie król afiszować się zaczął ze swoim pierwszym romansem. Inny los czekał najstarszą i ulubioną córkę Bony. Izabelę. i to nie zawsze. Polityka jej ojca była tam. ale od 1526 roku króla Czech i formalnie króla Węgier. wykorzystywali w Stambule poparcie ukochanej Sulejmanowej żony. wśród których rej wodził wówczas Hieronim Łaski. z jasyru pędzonego na targi Stambułu i Bakczysaraju. Hospodarstwo mołdawskie. również płaciło haracz Porcie. 1532 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). w momencie umowy przedmałżeńskiej tylko arcyksięcia Austrii. Tylko wojna obronna mogła zabezpieczać granice. bratanek prymasa. wyk. Pozornie zamknięty w sobie. nawet przyszłą żonę wybrano mu w dzieciństwie . pochodzącej z ziem przynależnych do Wielkiego Księstwa (choć istnieje również wersja.

że i oręż.korzyść Polski. równałoby się to naruszeniu ottomańskich granic.----. zwanego u nas Petryłą. 71 sukcesy. Prawda. Nie było mowy o wtargnięciu na teren napastnika. Zwycięstwo przeszło do legendy Dzieje Polski i Litwy -ślub Izabeli z Janem Zapolyą podział Węgier między Turcję i Habsburgów . W 1531 roku hetman Jan Tarnowski pobił na głowę hospodara mołdawskiego Petru Raresa. i dyplomacja odnosiły niekiedy 70 Zygmunt Stary . pod Obertynem. pierwotne położenie obozu """" polskiego C3 tabor polski w dniu bitwy EE jazda polska CD piechota polska CS jazda mołdawska Z$ kierunki uderzeń . 59. Plan bitwy pod Obertynem oraz drzeworyt z przedstawieniem bitwy w Kronice Marcina Bielskiego.* kierunki odwrotu Mołdawian l)fł|l artyleria S hufiec Mikołaja Sieniawskiego l Trzebienskiego hufiec Mikołaja Iskrzyckiego T hufiec Marcina FAZA II FAZA Obertyn Obertyn li! FAZA Obertyn Ryć. 1564 rok.

Ryć. Buda stała się miastem tureckim. 60. lata 1752-1780. Dawało to możność manewru dyplomatycznego.i przez politykę Bony. To wówczas właśnie rzec miał Stańczyk królowi.Zygmunt Stary gospodarcza działalność Bony Tragedia Izabeli ukazywała. Królowa z całej duszy nienawidziła Habsburgów. 72 -------------. Ferdynandowi pozostały Węgry zachodnie. W 1540 roku powiła Izabela syna. zwłaszcza że włości spiskie Zapolyów zwrócone jej synowi nie zostały. przedzielające nas od ottomań-skiego imperium.na mieszkanie. Kraje Korony św. Było rzeczywiście wyrazem kunsztu militarnego polskiego żołnierza i znakomitego wodza. zgubione przez spory wewnętrzne . wdała się w babkę. by zbudował córce kamienicę w Krakowie . Ferdynand. Bezpotomny i bezżenny dotąd Zapolyą miał władać do śmierci Węgrami środkowymi z Budą i Ostrzyhomiem oraz wschodnimi z Siedmiogrodem. W interesie Polski były więc silne Węgry. któremu zapewniono rządy nad całym królestwem po śmierci Zapolyi. Królestwo św. Rok po ugodzie waradyńskiej odbył się jej ślub z Janem Zapolyą. wybrała niemowlę. Stefana winne były przejść w całości pod panowanie Ferdynanda. dumna. Jana Zygmunta. energiczna. Janem Zapolyą i Ferdynandem. Niemców przepędzili i zostali. dobra te miały być im zwrócone. A przecież intrygował i napadał dalej . Zygmunt mógł udzielić córce i wnukowi tylko pomocy dyplomatycznej. choćby pod władzą Habsburgów. Janowi Zygmuntowi . zagrożeni przez Turcję Habsburgowie musieli dbać o dobre stosunki z Polską. .ziemie na wschód od Cisy wraz z Siedmiogrodem. Kilkanaście dni później zmarł jego ojciec. a choćby zbyt aktywna polityka zagraniczna firmowana przez królową. gdyby król Jan doczekał się jednak dzieci. Stąd w dużej mierze dzięki staraniom Zygmunta zawarto w 1538 roku w Waradynie traktat między dwoma rywalami na węgierskim tronie. Traktat został podpisany i wówczas do akcji wkroczyła Bona. Izabelę aragońską. Izabela odmówiła podporządkowania ich Habsburgom. po cichu przecież aprobowaną przez Zygmunta.dopóki nie interweniowali w Mołdawii na naszą korzyść Turcy. Nazwany został Janem Zygmuntem. Szlachta węgierska nie zrezygnowała z prawa elekcji. pierwszego wnuka Zygmunta Starego. po której otrzymała imię chrzestne. Najstarsza jej córka liczyła wówczas lat dwadzieścia. Izabela odwołała się wówczas do Stambułu o pomoc Sulejmana i Roksolany. ale przeciwnik nie był godzien tak potężnego państwa jak polsko-litewskie. Stefana przestało istnieć. rozpoczął oblężenie.jako jeden z największych polskich tryumfów militarnych w dziejach. Turcy weszli. zatrzymywał Węgry zachodnie z Pożoniem oraz skonfiskowane niegdyś Zapolyi jego spiskie dobra. To samo jednak dotyczyło jej polityki wewnętrznej. gdy Węgry utraci. Katedra w Wielkim Waradynie (Oradea). I rzeczywiście. Majestatyczna. Uznano oba tytuły królewskie. jak niebezpieczną się staje awanturnicza. W razie. Ferdynand ruszył na Budę.

Procesowała się z sąsiadami.. nie tereny najbogatsze i najżyźniej-sze. doraźnej skuteczności odmówić jej nie sposób. XVI wiek (Muzeum Narodowe w Warszawie). Zatrzymywała włości ważne strategicznie.. jak podkrakowski Łobzów. Ciechanów i wiele innych.. młyny i folusze. albo w lepszą organizację już posiadanych. 72 Dzieje Polski i Litwy ereny zajęte przez Turków lenna Turcji: . ulokowała początkowo na dobrach królewskich w północnej Małopolsce i południowej Wielkopolsce.Ryć. skupiając również w swoich rękach trzymane dożywotnio na mocy nadań królewskich dobra na Litwie i Mazowszu.^/ . wśród ludzi zacofanych i zastraszonych. Wybierała więc głównie.••. Za te sumy budowano warownie strzegące granic Podola przed Tatarami i Mazowsza przed Pru sami: Rów nazwany teraz Barem . najeżdżała ich dobra. Kamieniec Podolski. mosty. przeobraziła zupeł nie administrację wiejską na terę. i!7.'• : :: •.lokowała w zakup włości nowych.. rocznie z Korony. •:'.. likwi dujący przy tym dawne podzia ły feudalne ludności chłopskiej i wprowadzający jej równość wobec prawa. / . czyli nowy racjo nalny podział katastralny. Nicolo Nelli. jak widzimy.?X5. zaokrąglała swe granice. Pomiara włóczna. Rzeczywiście. W tej dziedzinie większość historyków oceniła wysoko reformy gospodarcze przeprowadzone przez Bonę. Po przyłączeniu Mazowsza zamieniła je na tamtejsze starostwa. również pod względem rozwoju politycznego. Powstawały sumptem królowej na Litwie i Rusi szkoły i szpitale. guldenów. bądź wykup z zastawu starych. zł. 34 tyś. dukatów z Bari .. rys. z Litwy i 20 tyś.yj':V. Decydowały czynniki polityczne. 100 tyś.! •''• • /:!'^ :. możliwość działania często wbrew społecznościom lokalnym.•: na cześć jej posiadłości we Wio. Portret Jana Zygmunta Zapolyi. Krze. zdaniem oponentów nawet niezgodnego z prawem. 62.. Posag swój. 61. ustępo wało powoli zacofanie cywiliza cyjne znacznych połaci kraju.'. by wzmocnić swoją władzę i powiększyć swoje dochody. Ruiny zamku na Górze Bony w Krzemieńcu. mieniec. Przede wszystkim jednak inwestowała. Olbrzymie dochody ze swoich posiadłości 54 tyś. :: szech.' •V'. A o to było łatwiej na terenach zacofanych.Ryć.'.

a później znajdzie wyraz w systemie rozdawnictwa starostw. Siedmiogród egzekucja dóbr domeny królewskiej nie Wielkiego Księstwa Litewskiego. w gruncie rzeczy niezależnej od władzy jej królewskiego małżonka i lepiej pod tym względem prawnie zabezpieczonej. Lecz w królestwie Neapolu akcja ta prowadzona była niejako na dwóch płaszczyznach. potężnego i zasobnego miejscowego możnowładztwa. Zaś nieformalne nadania znakomicie gwarantowały lojalność odbiorców. Ale zarazem krył się w nim przeżytek poglądów średniowiecznych: że król ma żyć. Toteż doświadczenia neapolitańskie posłużyły jej również przy budowaniu fortuny na Litwie i Mazowszu fortuny budowanej świadomie kosztem zbyt. jest przeżytkiem dziejowym. niż jej neapolitańskie włości. a zwłaszcza dążyć do odwoływania nadań i zastawów niezgodnych z prawem.) Było to więc dzieło naprawdę wielkie i wielostronne. Z początkiem XVI wieku nie wszędzie jeszcze zrozumiano. Podział Węgier po 1541 roku. jej zdaniem. Nie jest naszym celem wchodzenie w szczegóły tych skomplikowanych manewrów. Z jednej strony monarchia chciała odzyskać wydzielone na rzecz wielkich feudałów latyfundia. Nie zabrakło i wprowadzania nowych. kolosalnym marnotrawstwem sił. oraz zaspokajać potrzeby własne i państwowe dochodami ze swojej domeny. Jan de Monluc. Tym samym jednak ulegały naruszeniu dawne zwyczaje i nowe procesy gospodarcze. Akcja jej odzyskiwania podjęta została w niejednym kraju: we Francji prowadził ją wówczas młody a ceniony na dworze duchowny. (Na Mazowszu pojęcie włoszczyzny ma zakres szerszy.tereny zajęte przez Habsburgów Ryć. każdy mi przyzna. energii i dochodów. a później Bona Sforza. Z drugiej książęta tacy. nie znanych w Polsce. które w Polsce doprowadzi rychło do burzy egzekucyjnej. że własność królewska. a często 74 Zygmunt Stary Piotr Kmita i miast. chcieli odzyskać dobra alienowane na rzecz pomniejszych baronów. bo . musiała Bona z konieczności ograniczyć rozdawnictwo dóbr. która nawet z odległego Wawelu energicznie i skutecznie kierowała swym włoskim państewkiem. Prowadzona ona była również w królestwie Neapolu i tam jej się mogła przyjrzeć Bona. Przeważało wciąż jeszcze przekonanie. Wystarczy przypomnieć. że feudalizm litew-skoruski podobniejszy był do stosunków we Włoszech południowych niż stanowy ustrój Korony i tym samym łatwiejszy do zrozumienia dla Bony. podobnie jak dziś państwowa. pory i kalafiory. a do takich przecież należało oddane Sforzom Bari i Rossano. Do tej pory powtarzane jest przysłowie: "Selery. 63. Powiększając formalnie domenę. a z Włoch przywiezionych upraw. ale równocześnie fortuny osobistej. jak Izabela. że państwo żyć musi z domeny królewskiej. bo obejmuje też nie znane tam przed Boną warzywa małopolskie. które przecież stać się miały jednym ze źródeł nienawiści Bony do Karola V i jej kłopotów z włoskimi poddanymi. że to włoszczyzna".

to podatki stają się zbędne. od 1536 roku również wojewoda krakowski. Ich to zapewne swoim dowcipem wspomagał sławny błazen starego króla. bawiąc się swoimi przejściowymi sojusznikami . a wreszcie. choć nierealnie. od 1529 roku marszałek wielki koronny. pan na Wiśniczu. odpowiedzialny za bezpieczeństwo króla i dworu. Cyniczny i rozrzutny karierowicz. Kmita i Gamrat uważani byli za trium-wirat faktycznie władający państwem. że skoro jest domena i przynosi tak wielkie dochody. silnego przecież i wśród szlachty. Kmita był jednak sojusznikiem niepewnym i potrafił gorzko zawieść królową: zbyt potężny. lecz jako polityk aż 75 Dzieje Polski i Litwy Ryć. Dobierając doradców. a więc pierwszy rangą minister. Piotr Gamrat wg miedziorytu z XVI wieku. i wśród mieszczaństwa. nie umiała przy tym królowa docenić szczerego. i wśród magnatów. dzięki Bonie zdołał wbrew prawu połączyć w swoim ręku obie te kościelne godności. Skutkiem tego było też osłabienie jednego z bodźców ofiarnej służby Koronie. postąpił dzięki królowej na biskupstwo płockie. Miał przecież niepospolite zdolności administracyjne. który mieniąc się "wmieszkałym Polakiem". 64. autentycznego patriotyzmu. Niebezpieczne było również narastające przekonanie.nawet tymi w koronie. kształcony w papieskim Rzymie i stąd dobrze się z nią rozumiejący. Ryć. po 1553 roku. Przeszedł on do historii jako krytyk wad narodowych. liczyła królowa na inne cechy charakteru: ambicję i chciwość. Stańczyk. nie żałował sobie uciech tego żywota. Wykształcona w zatrutym środowisku politycznym włoskiego Mezzogiorna. Do kreatur królowej należał natomiast Piotr Gamrat. Na szczęście wśród jego wad nie zabrakło snobizmu nuworysza. zasłużony mecenas sztuki i literatury. dzięki któremu miał na swoim koncie pewne zasługi kulturalne. mianowany arcybiskupem gnieźnieńskim. błazen królewski W latach trzydziestych XVI wieku Bona. człowiek wielkich ambicji. ale wszelkie przejawy buntu i herezji wśród podległego sobie kleru tępił bezlitośnie. podkreślał swoje przywiązanie do nowej ojczyzny. zbyt kapryśny. zbyt możny. a proponowane przezeń reformy skarbowo-wojskowe wyglądały rozsądnie. prawdajednak jest bardziej skomplikowana. nawet obcego pochodzenia: świadkiem ów niemiecki z urodzenia drukarz. Stańczyk.w każdej chwili można je było unieważnić. Nagrobek Piotra Kmity z katedry krakowskiej. Nieliczne zachowane autentyczne . prowadził politykę własną. 65. by go przekonać. właściciel rozległych włości. nadmiernie znienawidzony i oczerniany. by go kupić. Wpierw generalny administrator i komisarz królewszczyzn Mazowsza. Wśród magnatów z niązwiązanych najwybitniejszym był bezsprzecznie Piotr Kmita. później na najbogatsze w Polsce biskupstwo krakowskie. starostwa nazywano przecież w Polsce "chlebem dobrze zasłużonych". bezinteresownego przywiązania Polaków do panującej dynastii. by można go było złamać.

Jan Chojeński w 1538 roku. podkanclerską. Słabł bowiem wpływ Zygmunta na rządy. dbał o zachowanie równowagi między różnymi opcjami politycznymi. chrześcijańskich. Tomasz Sobocki. że ktoś zdejmował zeń trudy rządzenia. gdy kanclerzem został człowiek Bony. Trwał jedynie przy królu i jego dawnej.Zygmunt Stary Samuel Maciejowski biskupem krakowskim władza sądownicza monarchy zresztą nie zawsze ulegał żonie. zięć i spadkobierca koncepcji Krzysztofa Szydłowieckiego. 66. coraz mniej energiczny. Król 76 -. a zwłaszcza jego wiarę w dobre strony ludzkiej natury. o co wcześniej zabiegał . Ale to. Pieczęć Piotra Gamrata. biskup Tomicki w 1535 roku. zgodna współpraca magnaterii z królem w rządzeniu państwem . oddając mu już wcześniej w 1539 roku pieczęć mniejszą. pasowany na rycerza w Lizbonie przez króla Portugalii w 1516 roku. Odeszli już z tego świata jego przyja ciele i współpracownicy. Wojna kokoszą Od dawna wśród szlachty koronnej narastało żądanie zmian w polityce dworu. 1541 rok (Muzeum i był zwolennikiem jak najdalej idącej współpracy państw Czartoryskich w Krakowie). a . Tarnowski. który sam w młodości podróżował po Bliskim Wschodzie. Najważniejsze tego przyczyny wiązały się z jego polityką sądową i administracyjną. tolerancyjnego i wiernego Samuela Maciejowskiego. jego następca. Krzysztof Szydłowiecki rok później. choćby pod egidą Habsburgów. ostrożnej i prohabsburskiej linii politycznej Jan Tarnowski. od 1536 roku pierwszy rangą senator świecki. kanclerz i biskup krakowski.należało do bezpowrotnej przeszłości. po śmierci Gamrata w 1545 roku wysunął na biskupstwo krakowskie swego kandydata.wypowiedzi Stańczyka wyśmiewaj ą tolerancję i hojność Zygmunta.solidarność Senatu wobec żądań szlacheckich. kasztelan kra kowski. od 1527 roku hetman wielki koronny. już wtedy szukał na Półwyspie Iberyjskim sprzymierzeńców przeciw krajom islamu. zdawał się chętnie przyjmować fakt. i to nie tylko dlatego. Prymas Łaski zmarł w 1531 roku. rozumiał płynące z ich kręgu niebezpieczeństwo Ryć. że coraz starszy. schorowany wreszcie. nie tykając Bony i jej zauszników.

Po zjednoczeniu kraju zachowano stanowiska palatynówwojewodów poszczególnych księstw jako urzędników lokalnych. Wojewoda był to nie tylko urząd honorowy. chyba że ten był schwytany na gorącym uczynku. Gdzie indziej jednak był to urząd centralny. Najwyższym sędzią.CZĘŚĆ PRAWA ZIEMSKIEGO. | i wag. a również dla chłopów i miejskiej biedoty. wywodzące się jeszcze w ogólnych zarysach z czasów rozbicia dzielnicowego. 68. Za zaniedbywanie tych obowiązków groziły mu formalnie wysokie kary pieniężne. co sprzyjało oczywiście normalnym procesom gospodarczym. odpowiadających administracji państwowej. PIERWSZA. Katedra we Lwowie. dokonując jednego z czterech głównych przestępstw: podpalenia. do którego każdy szlachcic mógł się odwołać. najazdu na dom. Z jego obowiązków lokal. że nawet jemu nie wolno było uwięzić niezgodnie z prawem szlachcica. czyli. czuwał nad wnoszeniem do ksiąg grodzkich aktów prawnych. sprawa niezwykle istotna dla szlachty. Zygmunt odziedziczył ukształtowany już system sądownictwa. Obowiązek ten spełniali jednak wojewodowie dość opieszale. dla kupców i rzemieślników natomiast uciążliwa. na Węgrzech palatyn Węgier i osobny palatyn dla Siedmiogrodu. Obok urzędów starościńskich. 6 jtenia t SĘDZIA ZIEMSKL leden Sędzia niech będzie ziemi. tam jednak dotyczyło wyłącznie hrabstw granicznych. pot. który również na podległym sobie terenie dokonywał egzekucji wyroków sądów ziemskich i kościelnych. 2. 77 Dzieje Polski i Litwy urzędy ziemskie incompatibilia Ryć. miar przywilejów koronnych Stanisława Sarnickiego. pot. dający prawo do zasiadania w Senacie. XIV -1. XVI wieku. istniały urzędy ziemskie. W Polsce jednak przeszedł on znamienną ewolucję. był sam monarcha. królewskiego zastępcy lokalnego.może raczej z jej brakiem. a zwłaszcza aktów dotyczących własności ziemskiej. Sądzenie tych czterech przestępstw należało do kompetencji starosty grodowego (zwanego po łacinie "capitaneus"). jak w Niemczech palatyn reński. który jednakże podołać nie mógł nowym potrzebom. palatyna. Podobne zjawisko wystąpiło w Anglii. Do obowiązków starosty należało również przygotowywanie sejmików. jak go nazywano w innych krajach średniowiecznej Europy. jeden z siedmiu elektorów. których palatyni z tej racji obdarzeni byli specjalnymi uprawnieniami. dbał o zapobieganie przestępstwom.Ryc 67 Sąd ziemski drzeworyt w statutach i metrykach nych najważniejsze było kontrolowanie Cen. Najważniejszym z nich był urząd wojewody. szlachty jednak nie satysfakcjonowało. 1594 rok. W Małopolsce wojewodowie . napadu na drodze i zgwałcenia. ograniczony jednak formalnie zasadą.

odciążającym sądy monarsze . ograniczająca natomiast samowolę jednostek. Cały ten skomplikowany system. jak przeważnie i niżsi. a tak zwana Korektura Taszyckiego z 1532 roku odrzucona została dwa lata później przez sejm z powodów niezupełnie dotąd jasnych.zarówno wyżsi. wzmocnienie jego nie było pożądane. wraz z niższymi rangą podsędkiem i pisarzem. jeszcze na zamówienie króla Aleksandra 78 Zygmunt Stary wykonany. wymierzanie sprawiedliwości zaniedbane i stronnicze. ich pragnący pozyskać dla swoich koncepcji i nie doceniający mas szlacheckich. wybuchła z całą siłą na lwowskim rokoszu 1537 roku. wprowadzono szereg przepisów o tak zwanych incompatibiliach . Po nim szedł sędzia. Niedługo Mikołaj Rej napisze: "Prawo jest jak pajęczyna: bąk się przebije. jako zwiększająca uprawnienia króla. Stąd protestowali przeciw niej nawet magnaci z obozem Bony związani. zwłaszcza majątkowe. drążkowi . ważne funkcje faktycznie sprawowane przez zastępców. obejmował jedynie prawa najważniejsze. Zasiadający w Senacie wojewodowie i kasztelanowie . . Król jednak.urzędach. związany z magnatami. Zwołanie przez Zygmunta I pospolitego ruszenia. po czterech na każdy: z nich król sam nominował ostatecznie jednego.ale z zadania tego wywiązywali się też nienadzwyczajnie. Narastająca opozycja. a zajmujący je magnaci wypełniali swoje obowiązki. patrzył przez palce na nadużycia: stanowiska były łączone. Szlachta zawarowała sobie prawo wyboru kandydatów na te urzędy.kasztelan krakowski. pierwszy senator świecki Korony. sądzący sprawy graniczne. rozstrzygający spory prywatne. mający zresztą sporo odrębności regionalnych i z pewnymi modyfikacjami wprowadzany na Litwie. pożyteczna Formula processus z 1523 roku przyjęta została tylko w Mało-polsce i z czasem dopiero akceptowana przez inne terytoria. coraz wyraźniej widoczna w Izbie Poselskiej. najpewniej jednak politycznych. co korzystali ze słabości aparatu państwowego. By ją zapewnić. że zabezpiecza to dostatecznie przed fikcyjnym sprawowaniem urzędu. ponieważ zaś do zajmowania stanowisk lokalnych potrzebne też było posiadanie dóbr w danej ziemi. zajmował nawet w Senacie wyjątkowo miejsce przed wszystkimi wojewodami. by urzędy nie stawały się synekurami. z Kmitą na czele: dla tych. sądzono. niekompetentnych a posłusznych.reprezentowali magnaterię. a na muchę wina". Dotyczyło to przede wszystkim zakazu łączenia urzędu wojewody i starosty w tym samym województwie. Na jej czele stał podkomorzy. Drukowany zbiór Jana Łaskiego. Senatu i Kościoła. których łączyć ze sobą nie wolno. który w czasie wojny pozostawał w domu. Brak kodyfikacji ułatwiał nadto tym prawem manipulowanie. krzesłowi. wymagał w pierwszym rzędzie urzędniczej sprawności. Urząd kasztelański natomiast znaczenie miał niewielkie. Hierarchia urzędów ziemskich natomiast była domeną szlachty.winni byli również przewodniczyć sądom wiecowym. gdyż do jego obowiązków należała opieka nad żonami i dziećmi walczących.w Wielkopolsce to zadanie należało do starosty generalnego całej prowincji . głównie honorowe . Wśród mniej ważnych urzędników często wspominany jest wojski.

69. ile zapragnie. Pospolite ruszenie zostało przez króla rozwiązane. były równie skandaliczne. mai. tyle zdoła zdziałać. ale niesmak pozostał. faktycznie . solą w oku szlachty była jednak bezsprzecznie jej działalność gospodarcza.formalnie na wojnę przeciw Mołdawii. Ponieważ przy okazji zjedzono wszystkie kury wokół Lwowa. z narażeniem życia . tak jak wkrótce zażąda . Gwałtownościąwys. kasztelan małogoski.w jej obronie. Dembiński wręcz wymieniał rzekome krzywdy Odro wazów. _. Dla dworu wojna kokoszą znaczyła kres pewnej epoki. a jakie poddanych. zwłaszcza elekcja i koronacja Zygmunta Augusta. Mistrz Andrzej.. do tego dodając zarzut powierzania urzędów ludziom obcym i nie osiadłym w danej ziemi. oraz Walenty Dembiński. Mikołaj Taszycki. ale nie można zaprzeczyć. teraz jednak zajadły wróg jego matki. Kmita. . zamieniło się w demonstrację oponentów przeciw polityce króla. Gdy Zborowski wołał. również zagrożony w swych posiadłościach. stanął odważnie. mai.by przypomnieć szlachcie. . że "Majestat Królowej tyle może. 70. 79 Dzieje Polski i Litwy narodziny ruchu egzekucyjnego wzrost aktywności politycznej szlachty Ryć. wróg Kmity. Jan Matejko. o ile sam nie stał za plecami rokoszan.Wawel). w której szlachecką Izbą Poselską można było manipulować. .. zachował się dwuznacznie. Tylko hetman Tarnowski.. niechęć szlachty do królowej Bony Bowiem cały gniew tłumu obrócił się przeciwko Bonie. . 1872 rok (Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego).. jakie są prawa i obowiązki władcy. Portret Zygmunta Starego._.. poprzednio jeden z redaktorów odrzuconej Korektury. Na czele zbuntowanej szlachty stanął sędzia ziemski krakowski.gdyż strzelano nawet do niego z rusznicy . nadworny tąpien wyróżnili się jednak Piotr Zborowski. ale i wróg królowej. szlachta się wykrzyczała i rozjechała.. mg|arz królewskj ok 1546 roku (Kraków. od niedawna magnackiego. a jej potęga nie jest żadnymi pewnymi granicami określona". a zwłaszcza Bony i jej popleczników. W pewnej mierze winna tu była jej polityka dynastyczna. przedstawiciel nowobogackiego rodu. że wcześniejsze poczynania dworu. Lekceważenie prawa przez magnackich dostojników obracało się przeciw nim samym: szlachta żądała egzekucji istniejących praw. rokosz nazwano ironicznie "wojną kokoszą". Protest szlachecki przekroczył oczywiście granice przyzwoitości.. Kopernik. Ryć. uderzającej w rody magnackie.. w przyszłości kanclerz wielki koronny i wierny sługa ostatniego z Jagiellonów. myślał przede wszystkim o akcji wykupu zastawów. ile zechce.

a przecież wprowadzające do myśli ludzkiej płodny ferment. Odtąd niemal każdy sejm przynosił nowe ataki na Bonę. że mogą zmieniać świat i Rzeczpospolitą sami. W walce między koteriami magnackimi zatracał się zupełnie interes państwa. w której wyliczał wszystkie rozwój literatury polskiej prawdziwe. Nie tylko interesom habsburskim to służyło. przesadzone i zmyślone winy monarchini. związany z Janem Tarnowskim. trudnej i odpowiedzialnej wolności. rozpoczęte przed przeszło czterdziestu laty w Italii. nazwany później egzekucyjnym. Karta tytułowa KrófWe/rozprawy. ani jej pomóc.. Ksiądz Stanisław Orzechowski. że ludzie poczuli swoją siłę. zabezpieczyły ich posiadaczy przed pozaprawnymi działaniami zmierzającymi do ich odebrania.Zygmunt Stary jej ukrócić. wbrew Bonie i jej koterii. Stary Kopernik. ani nie potrafił 80 . Uczyli się. nie odważyli się na sejmie występować wbrew jej postulatom. Konstytucje sejmów następnych. Na następnych sejmach król musiał się już z nim poważnie liczyć. walczył Orzechowski ze . dzieło zrodzone z renesansowego dążenia do ładu i harmonii. zrozumieli. równie potrzebne wartości. których pod Lwowem jeszcze broniła. który dotąd trwa i owocuje. ograniczyły krytykowany przez szlachtę dowód z ksiąg Metryki Koronnej jako prowadzonych przez urzędników strony zainteresowanej. zaś kapitał królowej na nich zapisany miał posłużyć później jako posagi jej córek. przywódców lwowskiego rokoszu.. nie dopuścili do ukarania. biskupów. 71. a zwłaszcza przez królową. Strach przed Turkami był Wielką Trwogą tego stulecia i walcząc z nim. Burza lwowska sprawiła. Uznane zostały one za własność Korony. Lecz równocześnie rodziły się inne. ograniczyły w znacznej mierze prawo wykupu dóbr koronnych przez króla. jego wybrańcy jednak. ale opublikował również pierwszą ze swoich Turcyk . senatorów. także na własnych błędach.egzekucji tych samych dóbr magnackich. rzucających hasło zjednoczenia chrześcijan w walce z nawałą ottomańską. Wspaniały dla polskiej kultury rok 1543 dał liczne tego dowody. wbrew skazującym wyrokom. a wreszcie uregulowały sprawy własności dóbr posiadanych przez Bonę. m RtófrWc w J. Tak rodził się ruch. powrotu ich do domeny królewskiej. dzierżoną przez Bonę dożywotnio. jeśli zostali zaakceptowani przez szlachtę.mów łacińskich. Mikołaja subditus (Wierny poddany}. napisał anonimową broszurę zatytułowaną przewrotnie Fidelis Ryć. niedołężniejący z każdym rokiem. król. zagrzany zapałem młodego przyjaciela. zatracały się i nadzieje na tak umiejętnie stosowany w początkach panowania Zygmunta mądry i realistyczny kompromis. publicysta zdolny i zjadliwy. W 1538 roku próbował jeszcze aktywnie wpływać na wybory sejmikowe. ujawnił swe dzieło. bez oglądania się na królów.

strachem każdym. ślub Zygmunta Augusta z Elżbietą Habsburżanką Zygmunt August. wielki książę Litwy 6 maja 1543 roku w katedrze na Wawelu arcybiskup Piotr Gamrat udzielił długo oczekiwanego ślubu Zygmuntowi Augustowi i wnuczce jego stryja Władysława. Elżbieta. 72. okazał się nieugięty. Raz rozpętanej burzy nie można już było zażegnać: trwała w umysłach ludzkich. który stanął u progu nowożytnej polskiej poezji wprowadzał postać chłopa jako równorzędnego panu i plebanowi rozmówcy. roznoszące chwałę dynastii jagiellońskiej i jej nowej. Bona była jej od początku nieprzychylna. Jan Maria Padovano.utworze. W tej sprawie król stary. rokowania jednak trwały długo i jeszcze w ostatniej chwili Bona łudziła się. "i śliczną urodą. ale nie to przecież było istotne dla jego ówczesnej rezerwy wobec małżonki. Fanaberie Bony nie mogły przecież doprowadzić do zerwania związku. Wspaniałe uroczystości. Izabeli węgierskiej. Mikołaj Rej w Krótkiej rozprawie. że zdoła je zerwać. ale wydawało się. . 1532 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). tworzyła wielką kulturę polskiego Odrodzenia. przychylne przyjęcie małżeństwa przez opinię szlachecką nie zdołały jednak zakryć faktu. Małżeństwo planowano już od ich lat dziecinnych. jak pisał Bielski. o sześć lat od niego młodszej Elżbiecie Habsburżance. głosił równość wszystkich ludzi wobec prawa. zdawałoby się. wspierany przez Tarnowskiego i Maciejowskiego. Do starych animozji wobec Habsburgów dołączyły się nowe w związku z tragiczną sytuacją jej ukochanej córki. Medal Zygmunta Starego (awers i rewers). 81 Dzieje Polski i Litwy choroba Elżbiety i nieudane pożycie małżonków wyjazd Zygmunta Augusta na Litwę Ryć. wspaniałej rezydencji po całej Europie. będącego wielkim sukcesem dyplomatycznym Zygmunta. niespełna siedemnastoletniej. Niewielkie znaczenie miały też chyba dotychczasowe doświadczenia . później zaś dokonał koronacji nowej królowej. i obyczajami a ludzkością swą bardzo była ludziom przyjemna". Andrzej Frycz Modrzewski brał chłopa i plebeja w obronę przed prawem o mężobójslwie. nawoływał do odwagi w każdej godnej tego sprawie. szczera życzliwość Zygmunta dla synowej. króla Ferdynanda.. gwarantującym trwałość i ciągłość dynastii: księżniczki z rodu Habsburgów słynęły z płodności. że pożycie młodych z początku układało się fatalnie.. że małżonkowi do gustu nie przypadła. za którą obwiniała ojca Elżbiety. wychowane zaś w ciepłej atmosferze rodzinnej umiały j ą zwykle przenieść do nowej ojczyzny. a zarazem. I Zygmunt August ze wszystkich sióstr najżywszym uczuciem darzył Izabelę. wyk.

Zatrzymał się w puszczach Podlasia. wszelkie nominacje urzędnicze zależały od jego niekwestionowanej woli . Nie podążył od razu do stołecznego Wilna. w tym ulubiona odtąd jego rezydencja. przysłał biduli dla rozrywki swoją kapelę. a nawet 10 wielbłądów. biskup Maciejowski. Jeśli nie -władzę tę sprawowała nominowana przez niego rada wielkoksiążęca. Zygmunt Stary okazywał synowej wiele serdeczności. Chodkiewicze. bawił się w zamkach sąsiednich. Bez oficjalnej misji. młody król pozostawił małżonkę w Krakowie. Nic jednak nie mogło wynagrodzić oziębłości męża. A wkrótce dołączyła do tego samotność. Rozległy i rzadko zaludniony. z książętami Ostrogskimi i Słuckimi na czele. i w zgodzie z monarszym wzorcem ze średniowiecza się wywodzącym.puszczański 82 --. zachował wiele z archaicznych struktur władzy. Inny zaś z ludzi bliskich królowi. wciąż był odmienny. Kraj. Z ich grona (lub . bez pełnomocnictw politycznych. choć z wielkim orszakiem. Bona od początku okazywała jej demonstracyjną niechęć. którzy z maleńkiej Litwy rozszerzyli niegdyś władanie jego przodków aż po stepy czarnomorskie. niż młodziutka i ponoć bardzo nieśmiała arcyksiężniczka. kryjąca się za tym faktem. i wyruszył na Litwę.jeśli był na miejscu obecny. na obcym jej dworze. Polował w Puszczy Białowieskiej. Okazało się bowiem. jak Gasztołdowie. po dwunastu zaledwie tygodniach małżeństwa. 73. Wielki książę posiadał tu wciąż niemało uprawnień daw. wojsko. pogłębiona jeszcze została wojną podjazdową. Zamek dolny w Wilnie. Poznawał kraj i ludzi.Zygmunt Stary wielkie rody i urzędnicy litewscy litewskie dobra królowej Bony Knyszyn. w której później życia dokona . Z końcem lipca 1543 roku. Sądownictwo. o której wieści zaczynały już krążyć po dworach europejskich. Kieżgaj-łowie. nego wodza rozbójniczych rycerzy. Hlebowicze. gospodarka. Tragedia osobista obojga. która ujawniła głęboki rozłam polityczny na Wawelu. Słynną stała się sprawa sera parrneńskiego. Radziwiłłowie. Ten "babijan" był bowiem zapamiętałym myśliwym. ale zbyt jawnej.Ryć. że Elżbieta chora jest na padaczkę. tyle że mniej liczna i całkowicie zdominowana przez wielkie rody litewskie. Pojechał na rekonesans.seksualne młodego króla z kobietami dojrzalszymi i śmielszymi w pożyciu. 131 psów myśliwskich. Sapiehowie. gdzie należał do niego potężny kompleks dóbr grodzieńskich i okolicznych. mimo półtorawiecznego związku z Koroną. jak jego królewscy przodkowie. oraz ruskie. Towarzyszyła mu liczna służba. Wirszyłłowie. 167 koni pociągowych i 219 jezdnych. ulubionego przysmaku Elżbiety: Bona odmówiła prośbom synowej. zapewne udawanej ze względu na matkę. odpowiednik koronnego Senatu. 40 szlachty ze służbą własną. na co natychmiast ser jej w darze ofiarował wielkorządca Seweryn Boner.

Ich stan prawny. Nicolai Marisa. że stary król sprzyjał tym planom. przynosiły królowej olbrzymie dochody. zwłaszcza że podatku z nich na obronę. przygotowywał powoli własne stronnictwo. Tymczasem militarna sytuacja Litwy wciąż była niepewna.. zwanego tu serebszczyzną. Mikołajem Rudym. jakie na Litwinów nałożyła jego zaborcza matka. trzecia wojna z Moskwą w latach 1534-1537 nie przyniosła spodziewanego sukcesu . to podobnie też wielkiego znaczenia nie mieli. podlaski. hetmana i kasztelana wileńskiego. Ryć. zanim przeniósł się do podstołecznej Olity. Barbarę: w dawnym dworze jej męża. wywierać decydujący wpływ na poczynania rady dzięki gospodarczemu znaczeniu swych włości. gdzie mógłby się z nią wreszcie połączyć. 1559 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). Lecz bezwzględność jej budziła nienawiść skrzywdzonych. podskarbi ziemski i podskarbi nadworny. od Krzemieńca po Kowno. Niżsi urzędnicy. oraz z jego bratem stryjecznym. obawy właścicieli dóbr jeszcze przez nią nie zagarniętych. ich tytuły własności były niejasne lub świadomie komplikowane. a wreszcie w kwietniu 1544 roku do Wilna. kasztelanowie . Do ministrów zaliczali się: kanclerz. Bona skupiła w swoich rękach na Litwie olbrzymie dobra. Zaokrąglane bez skrupułów i bez oglądania się na prawo i sprawiedliwość. 83 Dzieje Polski i Litwy oburzenie podatników.ich klientów) wywodzili się dostojnicy. połocki. książę słucki. tytułowani tu "najwyższy" i "dworny". jak do niedawna w Koronie. własny program rządów i własne miejsce na ziemi. starosta żmudzki. przejętym przez skarb wielkoksiążęcy.. Ścigany tam listami stęsknionej małżonki. marszałek wołyński. w . a więc z najmożniejszymi przedstawicielami grupy magnackiej odsuniętej od rządów przez stronników Bony: z Mikołajem Czarnym. Wiemy oczywiście. trocki. marszałek ziemski. 74. zaliczani formalnie do rady. z biblioteki Zygmunta Augusta. Archaiczna również struktura własności pozwalała jednak wielkiemu księciu. Gieranojnach. nawet w czasie jego nieobecności na Litwie. W lecie ruszył w podróż do Wilna z Boną i Elżbietą. których stan formalno--prawny można było z większą swobodą kształtować tutaj niż w Koronie. Nie ulegało wątpliwości. spędził pierwszą swą jesień na Litwie. nowogrodzki. witebski i kijowski. synem Jerzego. Starcowi sił już jednak brakło: zatrzymał się w pół drogi. biskupi Wilna. wdowę po ostatnim z Gasztołdów.wileński i trocki. a zakończenie jej oznaczało rezygnację z tej potężnej twierdzy. znanym mu jeszcze z Krakowa synem Jana Mikołaja. Związał się ze starszymi niewiele od siebie Radziwiłłami. broniącej niegdyś dostępu w głąb kraju. jeśli nawet brali w niej udział. Oprawa książki Prima acsimplicissima instiłutiogrammatica. kasztelana trackiego. ciągnące się nieprzerwanym prawie łukiem wzdłuż granicy zachodniej Wielkiego Księstwa. że przeprowadzone w dobrach Bony reformy gospodarcze wystawiały talentom ekonomicznym królowej jak najlepsze świadectwo.wileński. Być może wówczas j uż poznał piękną siostrę Rudego. Żmudzi. oczywiście nie płaciła. Kijowa i Łucka.odzyskania Smoleńska. Toteż Zygmunt August przywitany został jak wybawiciel spod jarzma. wojewodowie . dwaj hetmani.

żądających odjęciajej wszelkiej władzy politycznej i gospodarczej. jak nazwał go Mickiewicz. Uczył się również władać 84 Zygmunt Stary wrogość Bony względem Zygmunta Augusta poddanymi. Stał się odtąd wrogiem. sforzowską żądzę władzy. na wileńskim zamku. histeryczne sceny odgrywane przez królową postawiły Zygmunta Starego przed trudnym dylematem. sobie zastrzegając tytuł najwyższego księcia Litwy.Elżbiety. Aktem z 6 października przekazał pełnię władzy wielkoksiążęcej Zygmuntowi Augustowi. Miał przy sobie jedno wierne serce . że ma w Wilnie dwór własny. że cieszy się ona prawdziwą miłością męża. Tu uczył się mądrze rządzić. nieco spóźnieni. Pokochał ten kraj. 22 października 1544 roku Zygmunt August i Elżbieta wjechali uroczyście do Wilna.Brześciu. Dramatyczne wystąpienia posłów. na sejm. Zygmunt August na próżno dążył do pojednania z matką. "Ostatni król. "wolnym rozkazywać ludziom".książki. na próżno wśród nowo mianowanych dygnitarzy uwzględnił również ludzi Bonie miłych. ukrócenia jej wpływów na Litwie. która zawsze głosiła. że w przeciwieństwie do sejmów koronnych litewskie są spokojne i posłuszne. Tu. dalekim od jej ojczyzny. Lecz jedno z serc zostało dla niego już na zawsze zamknięte: własnej matki. gdzie zwołał sejm Wielkiego Księstwa. złotych węgierskich. słysząc. Odtrąciła syna myślącego i samodzielnego. Do końca życia ten z krwi przodków pół Włoch. Przyzwyczajony do tego. dla jego przyszłego królowania gromadzi tak wielki majątek. obejmował oficjalne rządy nad ojczyzną pradziadów. ze zdumieniem zapewne wysłuchiwał buntowniczych przemówień. Bona. 100 tyś. Odetchnął w Wiedniu zaniepokojony ojciec Elżbiety. ale i dalekim od wrogiej teściowej. Tu uciekał od mniej wiernych mu poddanych w puszcze. wybraną ojczyzną. na grubego zwierza. Posłowie jego przybyli do Krakowa. ujawniła teraz swoje prawdziwe oblicze. Byli świadkami kamiennego . ćwierć Niemiec. Rozwiązał go na korzyść syna. poznawać ich namiętności i je wykorzystywać. na który przyjechał też z Litwy król młody. Jednać ich serca i umysły. Chciała syna posłusznego i niedołężnego. co nosił kołpak Jagiełłowy". Przestał być dla niej synem. Młoda królowa odżywała w Wilnie. o śniadej cerze Sforzów i wydatnej. swoją nienasyconą. godny królewskiej córki i cesarskiej bratanicy. ale w trosce o dobro publiczne. gromadził swych najwierniejszych przyjaciół . by zbijać własny majątek. nie jak Bona. że tylko dla syna. który jemu zawdzięczać będzie swoją świetność. Wieźli ze sobą wypłacony nareszcie posag Elżbiety. czuł się przede wszystkim Litwinem. jak pięknie napisze o nim Górnicki. który i jemu stał się prawdziwą. Nic już zdawało się nie dzielić kochających się małżonków. skierowanych niemal wyłącznie przeciw Bonie i jej poplecznikom. habsburskiej wardze po babce. na próżno usiłował osiągnąć kompromis w sprawie zarządu dobrami skarbowymi na Litwie.

Wyprawił szczerze żałowanej małżonce wspaniały pogrzeb i pociechy szukał w królowaniu. dzielnościach. Maciejowskiego. lecz wyraźnie coraz bardziej do tego skłonny. Nie ulega wątpliwości. Łukasz Górnicki: Tu w tym czasie przyjeżdżali do króla z Litwy tak senatorowie. której ataki nasiliły się przed śmiercią. urzędy. znaczenie zwolenników przymierza z Habsburgami . Stary. A młody król tymczasem rządził na Litwie. donosił o tym wówczas biskupowi warmińskiemu Dantyszkowi. I wówczas przyszła wiadomość. polityka zagraniczna. pracach. sekretarz królewski. sądach króla młodego. chwaląc przed królem i do nieba wynosząc mądrość i czulośćjego. że król August urzędowi swemu pańskiemu czynil dosyć. ćwierć XVI wieku (Kraków-Wawel). Ale rosło też znaczenie i popularność Zygmunta Augusta. . 3. do niedawna tak aktywna. Ale na sejmie Rzeszy w Ratyzbonie posądzono Bonę o otrucie synowej. Opinia o Bonie. mili panowie». który w tej sytuacji chciał stanąć w mieście i nie pojawiać się na Wawelu. że przyczyną zgonu 86 Zygmunt Stary rządy Zygmunta Augusta na Litwie była padaczka. że stoi po stronie syna. lata 1531-1535 (Kraków-Wawel). Stanisław Górski. Ostra interwencja Zygmunta Starego. który zresztą nie ukrywał. jak zaczęto na Rynku budować wielką kuchnię dla Zygmunta Augusta. zasłużony twórca zbioru źródeł znanego pod nazwą Acta Tomiciana. schorowany król dożywał dni swoich. pozornie zażegnała konflikt. Arras z monogramem Zygmunta Augusta podtrzymywanym przez satyrów. że kuchmistrz zmarłej królowej i jeden z jej służących zmarli od tej samej trucizny. Pogorszenie jej zdrowia nastąpiło nagle. nadania. Widzieli zapewne. 75. 76. W Koronie śmierć Elżbiety zmieniała niewiele. byle wydrzeć co się da. Pisał tak o sejmie krakowskim kronikarz jego panowania. Dzieje Polski i Litwy Ryć. że 15 czerwca w Wilnie zmarła Elżbieta. stała w cieniu nieustępliwej walki o władzę.przyjęcia syna przez matkę. Rosło 85 Ryć. autorstwa Sebastiana Tauerbacha. Jakoż tak bylo. coraz mniej zdolny do przeciwstawiania się żonie. Rzeki król: «Zostawcie leż co ganić.Tarnowskiego. zwłaszcza wobec pogarszania się stosunków z Porta. Strop z rzeźbionymi głowami Sali Poselskiej zamku królewskiego na Wawelu. dodając. jak widzimy. Administracja paraliżowana była przez rywalizację przeciwników i zwolenników królowej. była już nie tylko w Polsce ugruntowana. jako dworzanie i inszy rozmaici ludzie i powiadali o sprawach. nim przyjdzie młody król i wszystko zmieni.

Co więcej.dbałość swą o obronność kresów południowych posuwał tak daleko. o korzystną sprzedaż płodów rolnych. od niedawna dopiero. uwzględniając z nich wiele. zbliżenie tych dwojga było zapewne wcześniej dziełem intelektu niż ciała. o wprowadzenie nowych dziedzin gospodarki. biesiad. wciąż elekcja zdawała się im formalnością. tak długo przecież kierowanym faktycznie przez magnackich dostojników. Wielka miłość Zygmunta Augusta dojrzewała powoli.Dokonał wiele. Kazał na przykład zakładać stawy rybne. Ale znaczny w tym udział miała również. Równocześnie zaś dbał. przyniosły mu tam prestiż i szacunek. Barbara Radziwiłłówna. dziedzicznym. Dla Jagiellonów Litwa wciąż była ich państwem rodowym. Niechętny Turcji Ottomańskiej . podkreślając jednak stale. Reorganizując dobra skarbowe. pod wpływem czeskim. Albrechta pruskiego. Zaś wśród uczt. Chętnie wysłuchując próśb swoich poddanych. Podstawowymi jednostkami terytorialnymi obciążonymi świadczeniami na wojsko były tu tak zwane służby. by nie drażnił Porty. którymi gorszyli się wprawdzie przedstawiciele starego pokolenia. Duże znaczenie miała ta działalność również dla podniesienia stanu obronności Wielkiego Księstwa. kontynuując prace nad reformą włóczną. z którego zdaniem bardzo się wówczas liczył . Barbara była jego rówieśnicą. tak ważna w czasach renesansu. zdecydowanie przeciwstawiał się Zygmunt August zwiększeniu kompetencji instytucji stanowych.tylko ciałem doradczym. że ma się to dziać "bez krzywdy poddanych naszych". rozwijająca się w Koronie. budowę młynów i foluszy. o wysokim kunszcie erotycznym Barbary. Wprowadził regularną kontrolę stanu gospodarki. Wkrótce po objęciu rządów rozpoczął kontrolę zamków wołyńskich i ukrainnych i mimo sprzeciwów wielkich właścicieli ziemskich doprowadził do dokładnego skontrolowania ich dóbr. Zarazem jednak starał się o podniesienie poziomu gospodarowania.być może pod wpływem ciotecznego brata. maskarad. jakie zyski przynosi hodowla karpia. coraz większego znaczenia nabierać zaczynała piękna siostra Mikołaja Rudego. Osobiste rządy w Wielkim Księstwie. dworu monarszego długo dotąd pozbawionej. Potrafił docenić działania matki. Dbał o wypalanie rud żelaza. pamiętał o losie zubożałych chłopów obciążanych dotychczas rujnującymi ich do reszty świadczeniami. by nie uszczuplać władzy wielkoksiążęcej i podnosić jej prestiż. budowa nowej kultury dworskiej w stolicy. a sejm litewski . Mimo chętnie powtarzanych później opowieści o swobodnych obyczaj ach Litwinek. choć . Działalność wielkiego księcia zmierzała do utrzymania ich pełnej ilości i gotowości. Tym stawała się trwalsza. wdowa po ostatnim z Gasztołdów. turniejów i łowów. pomny na to. umiejętne lawirowanie wśród koterii magnackich pozwoliło dokonać wiele. hodowlę wołów. że Zygmunt Stary musiał go hamować. kultura osobista i umysłowa czyniła ją godną partnerką najlepiej jak dotąd wykształconego z naszych władców. ale które gromadziły wokół władcy wchodzącą w życie polityczne liczącą 87 Dzieje Polski i Litwy się młodzież.

zwracając uwagę. co wielkie dzieła kultury i polityki. że trwalsza jest miłość rozwijająca się spokojnie i od przyjaźni duchowej przechodząca dopiero do pożądania fizycznego. związałaby Prusy Książęce bliżej z Koroną. W łagodniejszej formie oznaczało to. o korzystnym dla państwa ożenku. że wszelka miłość jest grzeszna. Bartłomiej Berecci. Anna Zofia. Neoplatonizm włoski wprowadził tu istotną zmianę. zmuszony został do natychmiastowego ślubu. Władcy renesansu podjęli walkę o swoje szczęście osobiste czasem tak bezwzględnie. wyk. Polityka jednak wciąż wkraczała w życie młodych. że grzeszna jest miłość fizyczna: "nuptiae carnales a laetitia incipiunt et in luctu terminantur" ("cielesne zaślubiny zaczynają się od radości. księżniczkę Annę d'Este z Ferrary: jeździł nawet w tej sprawie do Polski wybitny dyplomata francuski. ok. wyrażony w woli opiekunów. 1556 roku (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). jako niezbyt zgodna z wyniosłym i stanowczym charakterem 88 Zygmunt Stary Ryć. Córka Albrechta. Opowieść jest często podawana w wątpliwość. a kończą żałobą"). Nagrobek Zygmunta Starego z kaplicy Zygmuntowskiej w katedrze krakowskiej. że tak zwana miłość od pierwszego wejrzenia jest ryzykowna i często nietrwała. miłość Augusta i Barbary z jednej strony potwierdzała neoplatońską interpretację. 77. jak Henryk VIII angielski. Jan de Monluc. Padały różne kandydatury. jakoby obiecał Radziwiłłom. z drugiej stanowiła wzorzec szczególnie godny w reprezentowaniu nowych idei. 78. W tej sytuacji rodząca się wolno. Portret Barbary Radziwiłłówny. lata 1529-1531. czasem tak tragicznie. . jak wnuczka jego siostry.miłość fizyczna rychło też upomniała się o swoje prawa. nie wytrzymał jednak i zaskoczony przez nich nocą u Barbary. Francuska królewna Małgorzata byłaby miła wrogom Habsburgów. Rozpoczynał się najsłynniejszy romans w naszych dziejach -i nie przypadkiem rozpoczynał się w czasach. wzorzec równie ważny w budowaniu nowej mentalności europejskiej. Zygmunt August próbował się przemóc. Tymczasem na dworach monarszych wykuwano nowe wzorce. a dzięki temu właśnie tak trwała i silna. jak Henryk Walczy. To przekonanie jednak docierało wolno nawet do ówczesnej elity intelektualnej. czasem tak dyskusyjnie. warsztat Łukasza i ° nowe rozumienie roli kobiety. że o małżeństwie winien decydować rozsądek. Dwór paryski proponował raczej krewną króla Francji. W średniowieczu powszechne było przekonanie. że nie będzie nachodzić już ich siostry. Król wówczas był zobowiązany myśleć o potomstwie. Maria Stuart. Krążyła później opowieść. gdy w całej Europie trwała walka o nowe rozumienie praw każdego człowieka do szczęścia osobistego Ryć. miłość średniowieczna i renesansowa projekty małżeńskie Zygmunta Augusta Cranacha młodszego.

ks. a wesele ich wyprawione przez Tarnowskiego w Sandomierzu zgromadziło kwiat zwolenników Zygmunta Augusta. wojewody siedmiogrodzkiego *1495 008111512 . ostrożnej polityki samego Zygmunta. poślubiła Mikołaja Czarnego Radziwiłła. gdy l kwietnia 1548 roku zmarł na wawelskim zamku Zygmunt Stary. W lipcu 1547 roku młoda para zawarła cichy ślub w kaplicy zamkowej w Wilnie. Najpewniej decyzję przyspieszyli nie Radziwiłłowie. Sam Zygmunt August na rozpoczętym w grudniu sejmie w Piotrkowie oznajmił ją rodzicom. a zwłaszcza jej kresów ruskich. lecz nie miał już on sił. Histeryczna reakcja szlochającej Bony kontrastowała ze spokojem ojca. Stefana Zapolyi. Kształtowały się z wolna przeciwstawne sobie obozy polityczne. Hetman Tarnowski i kanclerz Maciejowski stali po jego strome. odrzucono też inne ich żądania dotyczące egzekucji praw. jak i śmiałej. ryzykownej polityki jego małżonki. ale podejrzenie. by przeciwstawić się żonie. Panowanie jego dobiegło kresu w atmosferze klęski .ślub Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną stronnicy młodego króla Augusta. że Barbara jest w ciąży. Wniosek podobno przychylnie został przyjęty przez steranego laty Zygmunta Starego. Stanisław. wlk. został ochmistrzem formującego się dworu Barbary. Brat kanclerza. o walce miłości z poczuciem obowiązku. Izba Poselska natomiast. Zakazano posłom debaty na ten temat. skupione wokół króla młodego i królowej matki. litewski *1 11467 t1 IV 1548 Barbara c. może się jednak za nią kryć pamięć o jego walce z samym sobą. zaproponowała przekazanie młodemu królowi pełni władzy w Koronie. w którego skład weszli przedstawiciele rodów magnackich Małopolski. Młody król tymczasem zjednywał sobie senatorów. nieświadoma tego jeszcze. Wieść szybko doszła do Krakowa. Elżbieta Szydłowiecka.i to zarówno klęski spokojnej. 89 Dzieje Polski i Litwy - Zygmunt! Stary król polski. Siostra żony hetmana.

-1-2X1515 Bona c. Giangateazza Sforzy księcia Mediolanu 2111494 oo18 IV 1518 -1-19X11557 brandenburski óa1535 t«7t Anna * 18X1523 19 IX1596 Katarzyna * 1 IX 1526 1-161X1583 Zofia 13 VII 1522 t28V1575 Zygmunt II Augus król perski. Ferdynanda l Habsburga króla czeskiego. litewsk *1 VII11520 t7 VII 1572 Jan Zapoiya ktdl węgierski *1487 « 23111539 +1540 Henryk książę brunszwicki *1489 »1556 +1568 Jan III Waza książę Finlandii kroi szwedzki *1537 ~4X1562 11592 Elżbieta c. kasztelana wileńskiego 1520-1523 oo 1547 +8V1551 c. Drzewo genealogiczne ostatnich Jagiellonów. węgierskiego cesarza 1533 oo1553 +1572 Ryć. Ferdynanda l Habsburga króla czeskiego i węgierskiego cesarza 1526 oo6V 1543 +15 V11545 Barbara c. śmierć Zygmunta Starego . 79. Jerzego Radziwiłła. ks. wlk.

Nie wolno również zapominać o ich charakterze sakralnym. weselne stanowiły wówczas istotną część życia politycznego. wówczas wzięli je król nowy i jego dostojni goście: "król August hełm. Uroczysty pochód odprowadził ciało królewskie do katedry. mowę zaś wysławiającą zmarłego wygłosił kanclerz i biskup krakowski. należała" (Stanisław Orzechowski). Przybyli wysłańcy cesarza Karola. spokojne i godne chwały. lecz gwałtowny konflikt przekonań i interesów. książąt śląskich. króla Ferdynanda. by upaść u stóp trumny. cieszyńskie książę drzewo [kopię] przed wielkim ołtarzem o ziemię uderzyli i drzewo złamali" (Marcin Bielski). książę tarczę. świadczyły o potędze dynastii. ale również europejskiej. których znamieniem będzie . Z obawą. jak gdyby owa mowa do samych tylko Polaków. gdzie mszę odprawił arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Dzierzgowski. a nie do inszych także. a nie oglądania się na stare. przybyli niemal wszyscy senatorowie. Wciąż pamiętano. najbliższy mu i najwierniejszy z dostojników. okazywana również temu właśnie. dla tłumów . nie tylko krajowej. Gdy już Jan Tarło konno i w zbroi wjechał do katedry. jego bratanek Albrecht Alcybiades margrabia z Kulmbach. elektorów Rzeszy. Dopomogły temu dziełu .nikt się już bowiem nie łudził . szacunek i zaufanie poddanych. margrabia miecz. którzy na niej byli. co nowe.Ale trwało i rozwijało się ich dzieło . Z nadzieją zaś i z obawą patrzono w stronę Wilna. Uroczystości koronacyjne. skąd przybyć miał młody monarcha. Wobec elity. jednające zmarłemu królowi. Wiedziano. oraz mądra tolerancja Zygmunta. które średniowieczną Polskę wprowadziło do grona nowożytnych państw Europy. I gdy hetman Tarnowski ogłosił w Krakowie w sam dzień Wielkanocy wieść o śmierci sędziwego monarchy. "igrzyskami" jak w starożytnym Rzymie.choć nie było ono takie. Dla maluczkich. że kończy się panowanie długie i płodne. I dla związanych z nim sąsiadów. do demonstracji życzliwości lub niechęci. 90 Zygmunt August Spór o Barbarę Trzydniowe uroczystości pogrzebowe Zygmunta Starego rozpoczęte 26 lipca 1548 roku odzwierciedlały w pełni minione panowanie. cenionymi nieraz więcej od chleba. I z nadzieją. nawet w przeciwnościach. stawili się osobiście książę Albrecht pruski. że ją Samuel po polsku odprawił. nowego społeczeństwa. że w owej zbierającej się ożywczej burzy uda się odnaleźć i stworzyć klarowny ład nowy. opłakiwano go szczerze. Dla wielkich były okazją do spotkań. odwaga szukania nowego.przerywającym monotonię życia codziennego wspaniałym widowiskiem. oddziaływały na kształtowanie się opinii publicznej. Samuel Maciejowski. "W czym jednak to za przykrą rzecz miano. pogrzebowe.nie renesansowy ład i harmonia. że państwo jest wspólne dla licznych zamieszkujących je narodów. jakiego pragnęli determinacja królowej. gdy dostojnicy koronni złożyli w kościele symbole władzy monarszej. książę Wacław cieszyński.tworzenie nowej mentalności. uznawanym i przeżywanym szczerze na wszystkich szczeblach drabiny Dzieje Polski i Litwy -- . do rozmów mniej lub więcej owocnych. czy sprosta nowym czasom.

wzmocnić jeszcze węzły rodzinne. Grosz lenny pruski Albrechta Hohenzollerna (awers i rewers). w tym i pogrzebowi starego króla. związany dotąd z Boną. zjadliwych niedopowiedzeń. lecz w otoczeniu jej reprezentujący tendencje pojednawcze wobec Zygmunta Augusta. którego wiarę oficjalnie wyznaje. uzyskał zgodę ojca i senatorów. Gdy wieść o śmierci starego króla dotarła do Wilna. że książę jednak nie do końca zgadza się z reformatorem. choć formalnie miał prawo do zasiadania w Senacie. Zygmunt August przyzwał Barbarę do siebie i litewskiemu dworowi przedstawił oficjalnie jako swój ą małżonkę. ukrytej dyplomacji pogrzebowej. widział wówczas przyszłość dla siebie i swojego rodu w związkach z Polską. Ryć. wytrawnym i doświadczonym polityku. człowiek ceniony za fachowość. -. starszym o lat trzydzieści. by dokuczyć Al-brechtowi.Zygmunt August . 80. Uniezależniwszy się od matki. Po śmierci Elżbiety rozpoczął starania. jaką tym widowiskom. wybuchnął otwarcie w liście do nowego monarchy. wybrał właśnie ten problem. a przy tym doświadczony. Tylko Orzechowski zwrócił uwagę na znamienny epizod. Otrzymał stanowczą odpowiedź: król zawarł małżeństwo z miłości. ręki wyciągniętej do zgody nie dojrzał. do czego każdy człowiek ma prawo. Jan Ocieski. Gdy Albrecht pruski chciał złożyć starym obyczajem ofiarę za duszę wuja. przypomniał mu szyderczo o stanowisku Lutra w sprawie odpustów. Zygmunt August przypomniał sobie również o ciotecznym bracie. Kronikarze ślizgali się oczywiście często po powierzchni wydarzeń. Albrecht wiedział o tym wcześniej i wcześniej już intrygował. znaczących nieobecności. że sam stara się ojednąz sióstr Augusta. Zbliżenie z młodym królem obudziło na nowo nadzieje Albrechta. niepomny. w potrzebie przewrotny dyplomata. a drugą rai swemu brandenburskiemu kuzynowi. Strzał był celny: Albrecht od ofiary się wstrzymał. przypisywali kronikarze ówcześni: naiwny. Potępiony przez cesarza. czy po latach opisujący dzieje panowania Zygmunta Augusta serdecznie wierny jego pamięci Łukasz Górnicki. Książę pruski długo był przez Bonę odsuwany od wpływu na sprawy koronne. 1537 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). by wydać swą córkę za Zygmunta Augusta. Gdyby z tego prawa pozwolono mu korzystać. Niestety. oskarżając Barbarę o złe poprzednio prowadzenie. Stąd wielka rola. nie dostrzegając podskórnego nurtu historii. Nie przypadkiem wierny sługa dynastii.plany matrymonialne Albrechta Hohenzollerna 92 społecznej. z winy królowej. skazany na banicję przez sąd Rzeszy. ale zarazem wzmocnić więź Polski z Prusami Książęcymi. ale dokładny Marcin Bielski albo zestawiający swój dramat małżeński z dramatem młodego króla Stanisław Orzechowski. Na drugi list Albrechta August odpowiedział stanowczym żądaniem. straszył zawiadomieniem Rzymu. "człowiek żartobliwy i pocieszny". Teraz. by księcia ta sprawa "nie niepokoiła już więcej". miałoby to jak najlepsze skutki dla bliższego związania go z Koroną.

Niszczyła własne dzieło. Jan Maria Padovano (awers i rewers). pojmał jej przywódców. szargały cześć Barbary. Medal Zygmunta Augusta. a zarazem rozwinął wytężoną akcję dyplomatyczną. Program ten jednak z każdym nowym sejmem stawał się śmielszy 93 Dzieje Polski i Litwy Kobieta staropolska . 1532 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). mogło przyczynić się do jego powodzenia. Niewybredne paszkwile polskie i znakomitą łaciną pisane zjadliwe broszury Stanisława Orzechowskiego pomiatały majestatem. przywróci jedność w Kościele. nierealnej od zarania koncepcji stać się lennem Rzeszy. Nie tylko o małżeństwo królewskie chodziło szlachcie. Po latach pracy nad wzmocnieniem władzy królewskiej w Polsce podburzała przeciw królowi nie-nawistnąjej dotąd szlachtę. dotąd zwalczającymi księcia w Prusiech. przyjęcie interim przez kręgi protestanckie.miały wedle tej. 81. Bona otwarcie stanęła na czele opozycji przeciw nieposłusznemu synowi. Szlachta małopolska domagała się unieważnienia małżeństwa królewskiego. stawał po przeciwnej stronie niż ich zwolennicy. Tylko stworzenie faktów dokonanych. A na Litwie podnieśli głowę nieprzychylni Radziwiłłom ich rywale z Chodkiewiczami na czele. Tworzyła się paradoksalna koalicja. Ale i liczni senatorowie małopolscy protestowali przeciwko wyniesieniu Litwinki. Bony i Kmity z Albrechtem i panami wielkopolskimi. wyk.ale za jego powrót do posłuszeństwa nie tylko kościelnego (stąd właśnie okrutny żart Ocieskiego). Jeszcze za życia ojca zobowiązywał się Zygmunt August. rozbudzali namiętności na sejmikach. zrażonymi jednak do litewsko-małopolskiego otoczenia nowego władcy. Albrecht. gotów był zrezygnować z popierania pretensji krzyżackich i przebaczyć banicie . jak Królewskie . Sejm piotrkowski zapowiadał się burzliwie.interim augsburskie Zamiast szukać porozumienia. Ryć. Wydarzenia ostatnich miesięcy w Niemczech osłabiły pozycję Albrechta i Hohenzollernów. zaczął szukać sprzymierzeńców. W kwietniu 1547 roku cesarz odniósł zwycięstwo nad koalicją książąt protestanckich. żądała nowej elekcji. Działał jednak bez zgody papieża i bez aprobaty protestantów. Prusy zarówno Książęce. Liczył na Albrechta. polityk niestały. Sądził. że to pogodzi zwaśnione wyznania. wielkopolska wręcz odmawiała uznania Augusta. że objąwszy rządy przystąpi niezwłocznie do realizacji programu egzekucyjnego. A teraz Albrecht sprzymierzał się z wrogami Habsburgów w Polsce. Zygmunt August żadnych przeciwności się nie uląkł. W maju 1548 roku na sejmie Rzeszy w Augsburgu ogłosił tak zwane interim . Wrogowie Barbary szukali sprzymierzeńców wśród szlachty. nieprzewidywalny a ambitny.oświadczenie zgadzające się na dwa żądania protestantów: małżeństwo księży i komunię pod dwiema postaciami. Sytuacja mu sprzyjała. Zwolennicy co prawda nieliczni. Bona była dotychczas jego zaciekłą przeciwniczką: teraz dopiero wyciągała rękę do zgody. Zwołał na październik swój pierwszy sejm do Piotrkowa.

Zwłaszcza Kościół kontrreformacyjny widział często w kobiecie źródło nieprawości i narzędzie szatana. XIX wieku według pierwowzoru (Muzeum Narodowe w Poznaniu) Sprzyjał temu także typ ich wychowania. mimo że gdy zmarła. W rodzinie szlacheckiej i magnackiej również potrzeba wyrobienia w przyszłej pani domu cech społecznych. Uczyniły one z niej nawet kochankę Jana Sobieskiego. Aktywność gospodarcza kobiet nie była jednak regułą i bardzo często. Grób jej stał się obiektem czci religijnej. wiązały się z wyrobieniem już w małej dziewczynce samozaparcia. godność osobistą. Opowieści o żonach wielkich hetmanów . czyli gorący wschodni temperament. Jedno jest pewne: macierzyństwo było dla kobiety niewyobrażalnym dzisiaj ryzykiem.rozchodziły się szeroko. koniecznych. niekiedy nawet dwunastoletnie. ale jej wszystko wyznawał . w którym od dzieciństwa wyrabianie głęboko emocjonalnego stosunku do religii wiązało się z potrzebą ukształtowania przyszłej matki. dowartościowujący macierzyństwo i rodzinę świecką. 1. Sławna stała się lwowska Żydówka. W dawnej Polsce co druga umierała przy pierwszym dziecku. co "mężowi po drabinie chodzić kazała" i miała "w domu Ormianina". ćwierć XVII wieku lub 1. o "strasznej Zosieńce" Chodkiewiczowej. . Niejedna mieszczka po śmierci męża postępowała podobnie. co dzieci.Resi Żółkiewskiej. Róża Nachman. "Złotą Różą" zwana. pot. musiała więc mieć uznanego męskiego obrońcę. Wszelkie uogólnianie jest jednak ryzykowne. choć czasem bywa ośmieszane. miał lat osiem. zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. jeszcze wówczas nie rozmiłowany w kulturze żydowskiej. Cytowany poniżej list skrzywdzonej kobiety do brata jest rzadkim przykładem przejmującej skargi na zły los i złych ludzi. a nawet pokory. by uniknąć samolubstwa i wywyższania się nad domowników. Stroje kobiece z Wzornika szlachty polskiej. przez nawiedzone emancypantki. zwłaszcza wśród mieszczan. Lecz jako pani domu. która później sama kształtować będzie emocjonalną stronę wychowania dziecka. Większość jednak zapewne cierpieć musiała w milczeniu. Niemniej nierówność prawna sprawiała. mały Jaś. a żywot oplotły legendy. przedwczesna śmierć głowy domu stawała się kresem pomyślności rodziny. Bardziej jednak do naszych przodków przemawiał rozpowszechniony kult Matki Boskiej i Świętej Rodziny.Zainteresowanie rolą kobiety w historii. która jako wdowa znakomicie poprowadziła wielki dom handlowy. Nie znano przyczyn gorączki połogowej i wydawano za mąż nie tyle dziewczęta. ani Kościół nie były dla kobiet łaskawe. wolność. W latach wojen niejedna szlachcianka z powodzeniem prowadziła gospodarstwo jako prawdziwa czy słomiana wdowa. przed którą nieraz mąż tłumaczył się jak dziecko. Ani prawo bowiem. jest niewątpliwie wzbogaceniem repertuaru tradycyjnej historiografii. To również było jedną z przyczyn ucieczki młodych panien do klasztoru. że krzywdzona kobieta nie miała możliwości osobistej walki o swój 94 Zygmunt August majątek. nieraz obejmowała kobieta rzeczywisty ster rządów.

nie inaczej jako na Jopa [Hioba] świętego.. iżeć ja wam nie mam dziś nic pociesznego pisać. Ferdynand zażądał w czasie wojny domowej w Rzeszy. i też przyjazną według miłego Boga. które wasze pieniądze dał mój Pan na ten dom. Drugie to wam opowiadam. które w domu macie u mnie i raczcie się opiekać niemi. iżem się zawdy rządziła w uczciwości. którego mi Pan Bóg nagodził [.. Boć mam trudności dosyć i ciężkości swej: przeto mój miły Panie braciszku! wiedzcie iżci to wam dawam znać. Przeto ja was proszę mój miły Panie bracie! iżbyście się w tem opatrznie mieli. daj mi to Panie Boże! iżbych jeszcze Wasz Mość w dobrem zdrowiu oglądała.. bo niema ktoby mię dziś bronił albo za mną mówił. "zacnych a przedniej szych ludzi wielkich stanów ścinając.]. dla tego iżbych ja pracy nie miała więcej i też trudności [. Z Krakowa dań we Srzodę w wigilią S. które ona wzięła od Pana mego nieboszczyka (pierwszego męża). by pospolite ruszenie jego czeskiego królestwa wzięło w niej udział. jako nalepiej wiecie [. Krystyna. Coraz częściej pojawiały się w nim akcenty nieufności wobec władzy monarszej. i chcę za łaską Bożądo śmierci mojej [. iż jest tak zatwardzonego sumienia. Te czterysta złotych i dziesięć.. niżbych miała od jego ręki zginąć: bom ja się z swoim miłym Panem dobrze rządziła i z dziatkami swemi miłemi. a wszech pospolicie. wiele ich w wieczne więzienie biorąc. Król nie zdołał jej do tego zmusić.. iżbyście potym nie rzekli iżbych nie była dobrą siostrą waszą.. iżbyście przyjechali a swe rzeczy dobrze opatrzyli.] iżeć już pójdę kędy mię oczy zaniesą. Wiedzcie mój miły braciszku! [. i mnie ubogą sierotą zostawił. smętna siostra wasza. Ostatnie tryumfy Habsburgów proces ten przyspieszyły. 1544 rok Nagrobek Reginy Żółkiewskiej w kolegiacie w Żółkwi. do służby poza granicami kraju..]..]. Owszekimci ja go nie pragnęła. Wojciecha lata pańskiego 1544. a przeto czem mię Pan Bóg raczył nawiedzić. w tem się nie chce znać. a przeto wam powiadam już. napierwej dług i te rzeczy..] Panie Boże daj wam lepsze niż ja mam [. podobnie jak nasza. Przeto ja was proszę dla miłego Boga. gdzie to jest dalibóg wszytkiemu miastu jawno... iżbyście w tem nie mieszkali [zwlekali]. ale Pan Bóg dopuścił złego człowieka. do brata Piotra mieszkającego w Pradze.].. XVII wieku O zdrowiu waszem radabych słyszała miły Panie bracie! [. Przeto wiedzcie mój miły Panie braciszku! [. Czechy nie były częścią Rzeszy.. Wielebym wam miły braciszku miała pisać. Przytem miły Panie braciszku wiedzcie i bądźcie tego pewni. lata 30.] iżeć już nie może być dobrze: wolę lyczany świat niż jedwabną śmierć. a czeska szlachta nie była zobowiązana. Ja dali Bóg chcę udziafać. ślusarza krakowskiego... iże mnie Pani Piorowska dała odpuszczenie [wypowiedzenie] od wielkiej-nocy. iż się ja dziś nie mam ku komu uciec ani poradzić. Wiedzcie też miły Panie braciszku! iżeć mam wielką ciężkość i wielki smętek od męża mego. to muszę uboga sierota cierpieć: aczkolwiek nie była moja wola. a zwłaszcza około tej rzeczy co się tyczę z Panią Piorowska. żona Bieniasza Majerana. a . Przytem mój miły braciszku raczcie Wasz Mość wiedzieć. a zatym was Panu Bogu polecam. tudzież i moje ubóstwo w tem zawiódł..]. ale się na krotce stało. iżbym wam była we wszystkiem płatna. o ciężkościach moich. iżbyśmy sobie mieszkania mieli szukać [... ale przez czeladniczkę swoje zwiedziona.]. obawy egzekucjon i stów i bardziej szczegółowy.Krystyna. ale nie poskąpił jej represji.

a teraz podejrzanych obyczajów żona. Ostro też odpowie dział biskupom. imponującego godnoś cią i spokojem. włoskim stroju. Pos łowie spodziewali się ujrzeć osławionego. którym wpierw rządziła podejrzanych obyczajów matka. w Wielkopolsce się osiedlający. tak zwani Bracia Czescy. Roznosili wieść o tym w Koronie protestanccy uchodźcy. • . skromnym... nie przez cały Senat poparte. Była to rzecz nowa w ówczesnym świecie i rzecz wielka: przygotowywała przewrót obyczajowy więcej wart dla europejskiej kultury niż doraźne kłopoty. Porównywał dwie swoje przysięgi f '•. nadzieję powzięlj".zwłaszcza stanu miejskiego majętności biorąc". wolność wyboru żony. bo co jest innego wolnemu człowiekowi niewolstwo cierpieć. Grał na dumie stanowej. ukazywał sprzeczność tej rady z nauką Koś cioła. oświadczał. że nie tylko szlachcianka królową. Ujrzeli dojrzałego mężczyznę w czarnym. Ostro skarcił warchoła Kmitę. "Gdybym się odmienił . jeno żywego umarłym uczynić". Gdy usiłowali go strofować sena torowie. replikował stanowczo i majestatycznie. J F x r J "skłonności człowieczych". przypominając. przeciw tej samej szlachcie. Oddział w Olesku). Publicznie deklarował swą miłość do Barbary: "Do ostatniej koszuli i ciała odstąpić jej nie mogę".J jakąż byście wtedy o mnie i o przysiędze mojej Ryć. jak wołano na sejmie piotrkowskim.Koronie i żonie. Lecz przede wszystkim bronił 2. Lecz posłów szlacheckich traktował poważ nie i ze zrozumieniem ich niepokoju. że "przystojniej wczas temu zapobiegiwać i poczciwiej raczej krwią swą to opłacić.. którzy radzili unieważnić małżeń stwo. nieznany rzeźbiarz.wołał IK »*: : .'. król musiał stoczyć walkę o wolność swoją. która mu się podoba". słabego babijana. że każdy burzliwe obrady sejmu piotrkowskiego "małżonkę sobie wybiera. Popiersie Barbary Radziwiłłówny. z małżeństwem tym związane. godnie i uczciwie. Bronił prawa człowieka do szczęścia osobistego. 95 Dzieje Polski i Litwy - Korona nie znała dotychczas swego władcy. choćby i państwowe. na razie pominął: stanął na .'. A żądania egzekucjonistów. A szlachta koronna oświadczała teraz publicznie. poi. : . 82. Gotów był raczej zrzec się tronu. Przetrwał burzę i ją uspokoił. XVI wieku (Lwowska Galeria Obrazów. A równocześnie na tym samym sejmie. do małżeństwa z miłości. ale i szlachcic każdy może być w Polsce królem obrany. a niż w niewoleniu jakiem być.

Ale ta właśnie sprawa zwiększyła nieufność do monarchy. wspaniały orator. Zamiast rozpatrywać istotne dla państwa sprawy. Wołał Sienicki. że zadaniem 96 --. czekającej w Radomiu: długo sprawował w Piotrkowie zaległe sądy. Tym samym jednak odsuwać się zaczął od króla Jan Tarnowski. Mowa Sienickiego do Senatu na początku obrad nie zapowiadała jeszcze jego późniejszych antymagnackich i antykościelnych koncepcji. Raczej obawiał się on zbytniego wzmocnienia władzy królewskiej. wyrastający na jednego z najwybitniejszych polskich parlamentarzystów w skali dziejowej. Kryształowo uczciwy. Stanowisko to było zdecydowanie antykościelne. Zdołał wreszcie przeciągnąć na swoją stronę popularnego wśród szlachty małopolskiej Piotra Kmitę. ale zarazem państwa wolnego od obcych. Uważano. to decyzja należy do króla. winien być odtąd baczniej kontrolowany. nazywany polskim Demostenesem.Zygmunt August Mikołaj Sienicki. 83. doradcy młodego króla Nie zaznał tu spokoju. że "Polak nie niewolnik popowski" i chlubił się tym. iż nigdy kolana nie zgiął "przed Baalem". Mikołaj Sienicki. które konsekwentnie potem podtrzymywał w ciągu całego swojego panowania. To stanowisko z trudem tylko mieściło się początkowo w ramach istniejących Kościołów reformowanych i w naturalny sposób doprowadziło później Sienickiego do zboru ariańskiego. pokazując. i Rzeczypospolitej szarpanej nieistotnymi przecież sporami o królewskie małżeństwo. 1637 roku na miejscu drewnianych galerii. przywódca ruchu egzekucyjnego Ryć. tym obarczony jest Senat. "Wielka to jest i niebezpieczna rzecz -wołał . że swoje monarsze obowiązki traktuje odpowiedzialnie. krużganki wzniesione ok. Wśród nich na czoło wybijał się poseł z ziemi chełmskiej. 1550-1571. nieprzejednany wróg wojewody. Zygmunt August musiał uciszyć magnacką opozycję. Dziedziniec zamku królewskiego w Niepołomicach. abyśmy rząd mieli"). w tym i od papieskich wpływów. Ale za Tarnowskiego to radą nowy sejm zwołany został do Piotrkowa na maj 1550 roku. że skoro dla skłonności osobistej naraził na szwank interesy publiczne. Trwały one jeszcze. l wówczas wśród szlachty formować się rozpoczęła grupa polityków aktywnych. podsycane przez Bonę. Sądzono wciąż.do Krakowa.stanowisku. rozbudowanego przez Zygmunta Augusta w latach ok. że jeśli nie ma jednomyślności. która osiadła z młodszymi córkami w Warszawie i stamtąd judziła przeciw synowi. był Sienicki orędownikiem państwa sprawnego ("taka była zawsze nasza intencja tej egzekucji. z jej grona wyrosłych. Ale dostrzeżono. przejmujących ster obozu egzekucyjnego. tak potrzebnego i parze królewskiej. w którym wolność jednostki będzie miarą wolności obywatelskiej. I dopiero w lutym roku następnego powrócił .już wraz z Barbarą . Nie ta sprawa zdawała się teraz szlachcie najistotniejsza. Spory o Barbarę ucichały. że Senat go jednak nie spełnia. przez Reja w Zwierzyńcu przyrównany do pierwszych Rzymian. Sejm był sukcesem połowicznym. Zaś po zakończeniu sejmu nie pospieszył do stęsknionej Barbary.

Ostatnią jej radością stała się koronacja w katedrze na Wawelu dokonana 7 grudnia 1550 roku w obecności najwyższych dostojników królestwa. Książęta piastowscy Śląska. zakaz łączenia stanowisk senatorskich (bijący również w wiernego Maciejowskiego. j-za Wielkiego W piękna renesansowa rezydencję..również w sprawie swego małżeństwa. ale przede wszystkim literackich. dramatyzującego świadomie swoje Roczniki ze względów nie tylko politycznych. arcybiskup Dzierż -gowski dokonał koronacji. Uroczystość ukazywała nowe podziały polityczne w Koronie i determinację nieprzejednanych przeciwników nowej królowej. Koronacja królowej polskiej. Król jednak lawirował umiejętnie między żądaniami szlacheckimi a własnym rozumieniem swej odpowiedzialności. tak litewskich w nastroju. nie reprezentuje należycie ich interesów na Wawelu i wyrażali się o niej w słowach niezbyt cenzuralnych. że wierna nade wszystko mężowi. w sprawach istotnych dla egze-kucjonistów. "iż sienie zastawia królowi podług upodobania królować chcącemu". Na próżno. Gasła powoli w niechętnym jej. Choć cieszyć się teraz wreszcie mógł żoną otwarcie. choć ostry ich ton należy częściowo położyć na karb Orzechowskiego. wprowadzili królewską małżonkę do katedry. lecz zdrowie jej pogarszało się z dniem każdym. Wacław cieszyński i Fryderyk legnicki. 1510 roku (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). Natomiast książę Albrecht przysłał delegację. zmierzając do ponownego rozniecenia antagonizmów między królem a Senatem. 84. . Świadczyły zapewne te słowa o rozczarowaniu do opozycji magnackiej. Jan Tarnowski demonstracyjnie uczestniczył tylko w części ceremonii. marszałek wielki koronny Piotr Kmita godnie spełniał swoje obowiązki. Miał teraz ręce rozwiązane . wśród których jednak zabrakło najżyczliwszego i najwierniejszego: Samuel Maciejowski sześć tygodni wcześniej osierocił swoją stolicę. zimnym i obcym Krakowie.jednemu człowiekowi wielu powierzyć zdrowie". a starosta generalny Wielkopolski Andrzej Górka i przedstawiciel najstarszego i najsławniejszego rodu małopolskiego Jan Tęczyński nie wzięli w niej udziału. która przeszła do obozu królewskiego. Miniatura z Pontyfikatu Erazma Ciołka. gdzie Zygmunt August kazał dla niej rozbudowywać stary myśliwski zameczek KazimieRyc. W sprawach istotnych dla 97 Dzieje Polski i Litwy koronacja Barbary Radziwiłłówny niego nie ustąpił. Coraz rzadziej nawet mogła uciekać z mężem do bliskich j ej puszczańskich Niepołomic. jak rewizja tytułów posiadania dóbr królewskich lub niegdyś królewskich. ok. zarazem biskupa i kanclerza) zyskał swobodę decyzji. choć za złe mieli siostrze. zjawili się oczywiście obaj Radziwiłłowie z wielkim orszakiem. zarzucając Senatowi.

przez miesiąc przemierzał w żałobnym orszaku swoje królestwo. dla obu korzystne gospodarczo. zaczęły się żywiołowo rozwijać. Król jednak musiał trwać i walczyć o swoich poddanych . do Archangielska dotarła angielska ekspedycja morska pod dowództwem Richarda Chancellora. Dla Litwy było to istotne zagrożenie: . bratanicy Michała.oraz ze swoimi poddanymi.98 Zygmunt August śmierć Barbary Radziwiłłówny wzrost potęgi politycznej Moskwy misja dyplomatyczna Hozjusza i sojusz z Habsburgami A ona dożywała dni swoich. Iwan IV nazwany później Groźnym. w jego działalności politycznej i dyplomatycznej. szukająca drogi morskiej do Chin na północ od Azji. Naprawdę była to choroba kobieca. nigdy już szczęścia osobistego nie odzyskał. przygotowywać się do walnej rozprawy z sąsiadami. że opuścili Barbarę słudzy i Zygmunt August sam ją pielęgnował w agonii. Zagrożenie zaś narastało. Wkrótce Iwan rozpoczął wzmacniać swą władzę monarszą. to o rzekomej chorobie wenerycznej Barbary. W 1547 roku wielki książę Moskwy. ale również odwróciła uwagę od reformy Kościoła i zagrożenia zewnętrznego. sprawa Barbary nie tylko przesłaniała wielką sprawę naprawy Rzeczypospolitej. w ostatnich tygodniach powodująca straszliwe cierpienia i tak odrażająca dla otoczenia. Odkryła tylko drogę do posiadłości moskiewskich i odtąd stosunki między oboma państwami. w 1553 roku. która jakoby truć miała nienawistną synową (sam Zygmunt August zdawał się przyjmować taką możliwość). koronował się na cara wszech Rusi. Między Wiedniem a Stambułem Na pierwszych sejmach Zygmunta Augusta. Na wschodzie padły jego ofiarą niepodległe dotąd chanaty tatarskie: kazański w 1552 roku i astrachański w cztery lata później. Tytuł ten nigdy nie został uznany przez naszą dyplomację. syn Wasyla III i Heleny Glińskiej. Samotny i załamany. być może rak macicy. Zmarła na jego rękach 8 maja 1551 roku. podnosząc tym samym pretensje do ruskich ziem Litwy. Moskwa zyskała dostęp do Morza Kaspijskiego i kontakt przez nie z Persją. Człowiek nieszczęśliwy. Odwiózł trumnę do ukochanego Wilna. Równocześnie niemal. Nieznużeni paszkwilanci wyżywali się w rozpuszczaniu wieści to o Bonie. łamać bezwzględnie opozycję. reformować państwo.

angielskie dostawy. który równocześnie. a potem poparcie jego starań o kapelusz kardynalski. Austria. Rokowania z cesarzem w Brukseli były trudniejsze. Karol V. Jagiellonom życzliwej. Ostrzyhom. Halabarda paradna z monogramem cesarza Ferdynanda l i jego żony Anny. była jednak państwem barbarzyńskim i rozbójniczym. 85. Ryć. jak widzieliśmy. Ofiarą porozumienia stała się Izabela Jagiellonka. zwłaszcza w sułtan-ce Roksolanie. z wojny żyjącym. nawet te. Biało-gród Królewski i Eger znany ze swoich win. Odpowiedzią Zygmunta Augusta musiało być w tej sytuacji zbliżenie z domem rakuskim. Jego posłowie mogli tylko próbować pośredniczenia między królową Węgier ajej buntującymi siępod-danymi. Wieś natomiast witała ich przychylnie. w sprawie pruskiej projekty prowokacyjne i nierealne. że odda następstwo tronu w Rzeszy synowi Karola. Zygmunt August był tu bezsilny. a gdy to nie dało rezultatu między Izabelą a Ferdynandem. w tym i broni. Nie ustawały napady na ziemie węgierskie. w zamian za uznanie swego syna Maksymiliana. Poselstwo biskupa chełmińskiego Stanisława Hozjusza do Pragi. Ten ostatni.wielu. zdobyli starą stolicę. tytularny król rzymski. Wiednia i Niderlandów przyniosło znaczący sukces w postaci podpisania traktatu sojuszniczego z Ferdynandem w Pradze 2 lipca 1549 roku. teraz już króla Czech. znacznie zwiększyły potencjał ekonomiczny i militarny Iwana. by uratować władanie w Siedmiogrodzie i nadzieję na tron węgierski dla synka. że Ferdynand pragnął ugruntować panowanie swej gałęzi rodu poza Rzeszą -w Czechach . a więc nadal uzależniające go silnie od króla Polski. które znajdowały się pod władzą Jagiellonki. Uciemiężeni nad miarę chłopi pamiętali jeszcze okrutne represje po zdławieniu powstania Dózsy w 1514 roku i powiadali. Twierdza za twierdzą padała łupem najeźdźców. Filipowi. za następcę Filipa. pochłonięty rywalizacjąz Walezjuszami na zachodzie. W tej sytuacji część węgierskich magnatów szukała porozumienia z Habsburgami. królem Ferdynandem. 1558 rok (Kraków-Wawel). Ówczesna Porta Ottomańska. Skomplikowany układ dynastyczny sprawił. zabezpieczające Albrechta przed groźbą niemieckiej interwencji. starym moskiewskim zwyczajem. Dzielna siostra Augusta cudów dokazywała. Dorosłych wycinano w pień. był trudnym partnerem: nie orientował się dobrze w problematyce wschodniej i lekceważąc Jagiellonów wysuwał. Zdobyli siedzibę prymasa. choć nie zdejmujące z niego banicji. wysoko 99 Dzieje Polski i Litwy oceniony przez Zygmunta Augusta. zobowiązał się jednak. Nasilające się ochłodzenie stosunków między cesarzem Karolem V a jego bratem. że lepiej mieć w sułtanie jednego pana niż . Oparcie miała w Stambule. zabiegom tym sprzyjało. zaczął szukać porozumienia z Habsburgami. czyli następca cesarza za jego życia wybrany. ostatecznie jednak uzyskał Hozjusz złagodzenie stanowiska Karola w sprawie pruskiej. mimo wysokiej kultury elity dworskiej. Jagierzem dawniej w Polsce zwany. Sukces dyplomatyczny. chłopców wcielano do janczarów.jak poprzednio . przyniósł wkrótce Hozjuszowi postąpienie na biskupstwo warmińskie.

Ferdynand zachowywał się dwuznacznie. Sprawdziła się przepowiednia Stańczyka. w tym i w Austrii. że tylko zjednoczenie dwóch niepodległych części Węgier pod władzą Habsburgów może wyzwolić centrum kraju jęczące pod jarzmem ottomań-skim. wyryła Izabela na gałęzi granicznego drzewa napis łaciński: "Sic fata volunt" ("Tak chcą losy"). Książęta protestanccy zawarli w 1551 roku nowy związek przeciw cesarzowi. 100 Zygmunt August walki Karola V z protestanckimi książętami Rzeszy pokój w Augsburgu (1555) ślub Zygmunta Augusta z Katarzyną Habsburżanką koronacja Katarzyny Habsburżanki Rezultatem przymierza z Ferdynandem stało się też nowe małżeństwo Zygmunta Augusta. owdowiała. zawarty w 1555 roku na sejmie w Augsburgu na zasadzie "cuius regio eius religio" ("czyje panowanie. zwłaszcza że katolicyzm w krajach protestanckich został całkowicie wykorzeniony. Pokój ten. zwolnienia cesarskich jeńców i przygotowania trwałego pokoju w Niemczech. tego wyznanie"). W tak zwanej wojnie książęcej Karol V poniósł druzgocącą klęskę i tylko wskutek niezdecydowania przeciwników uniknął niewoli. cieszyli się . młodsza siostra pierwszej żony Augusta. Jego rola w Rzeszy rosła. Urodzona w 1533 roku. Król polski decydował się powoli. Opuszczając kraj z synkiem.i na Węgrzech. W Siedmiogrodzie również narastało przekonanie. Habsburgowie wciąż mieli znaczne trudności w Niemczech. Świadkiem tej sceny był między innymi magnat węgierski. Stefan Batory z Somlyó. lecz ewangelicy w krajach katolickich. stał się ostatecznie tryumfem Ferdynanda i grobem nadziei Karola. w roku następnym pozyskali finansową pomoc Francji. wydana została w siedemnastym roku życia za Franciszka Gonzagę księcia mantuańskiego i po niespełna czterech miesiącach. gdy mąż jej utonął na jeziorze. Podpisany ostatecznie traktat między Izabelą a Ferdynandem z 19 lipca 1551 roku zmusił królową do oddania Habsburgowi Siedmiogrodu w zamian za nigdy nie dotrzymaną obietnicę otrzymania księstwa opolskiego. Król rzymski zaraz po śmierci Barbary próbował wysuwać kandydaturę swej kolejnej córki Katarzyny. Jego pośrednictwo umożliwiło zawarcie układu w Passawie w 1552 roku na zasadzie zachowania stanu posiadania obu stron.

Fasada budynku bramnego zamku w Brzegu. Zofia. A Maksymilijan za drugą połowicę odnóg wziąwszy. Zygmunt August zdecydował się już po porozumieniu passawskim. lata 1550-1553. Mikołaj Czarny Radziwiłł i Marcin Kromer wyruszyli w poselstwie do Wiednia. jako u nas bywają. Ale . polożyli przyszlą królową podle pana wojewody. "nie z owymi wielkimi. pomóż mi. tak jako chodzil.co najważniejsze . W czerwcu 1553 roku odbył się ślub w Wiedniu: Radziwiłł reprezentował osobę królewską. Brzegu i Oleśnicy. Przybył tym razem na koronację Albrecht. z drzewem genealogicznym Piastów oraz figurami księcia Jerzego II i jego żony. również jeden z tych dynastów renesansowych. niż polskie uroczystości dynastyczne bywały. wygnaniec ze swego węgierskiego królestwa. Anna i Katarzyna. powiadając. gdyż przyszli małżonkowie byli blisko spokrewnieni. przypomnieć warto. Ostatni raz byli razem. oracyjami". wziąwszy ją w pofy od głowy. Najinteligentniejsza z sióstr królewskich opuściła Polskę na . przybyli książęta śląscy z Cieszyna. jego zainteresowanie Węgrami słabło. a pan wojewoda także. 86. zaś elekcja cesarska przyniosła zwycięstwo Ferdynandowi. iż obyczaj zwykh w domu naszym zachowany być musi. a gdy się wojewoda wileński polożyl. pozostawiając synowi Hiszpanię i Niderlandy. Niżej jeszcze zasiadły trzy stare panny. młodsze siostry królewskie. Żalem ociec. Stary cesarz abdykował w 1556 roku. rzeki do syna: Maksymilijanie. "gdyż królestwo węgierskie .objaśniał Górnicki przed polskim ma miejsce między królami". Był oczywiście obecny mały Jan Zygmunt. tam król [Ferdynand] wojewodzie wileńskiemu położyć się kazai. że i wśród śląskich Piastów sam Zygmunt August upatrywał ewentualnego kandydata na swego 101 Dzieje Polski i Litwy ślub Zofii Jagiellonki z księciem brunszwickim Henrykiem wyjazd Bony z Polski Ryć. W 1555 roku podpisano w Wilnie układ małżeński trzydziestotrzyletniej wówczas Zofii Jagiellonki z dwukrotnie przeszło starszym księciem brunszwickim Henrykiem. która zawstydziwszy się. który biorąc zwykłą mieszczkę za żonę przedłożył szczęście osobiste nad dyplomację. rozkazal król córce. Niedostatek splendorów w Wiedniu nagrodziły uroczystości koronacyjne w Krakowie ostatnie wielkie uroczystości jagiellońskie.znaczną swobodą. ale przecież po bezdzietnym wciąż wuju jeden z najpoważniejszych kandydatów do tronu polskiego.zjawiła się wreszcie królowa Bona i zasiadła nawet do stołu poniżej swej córki Izabeli. następcę. Znaczenie Ferdynanda w Rzeszy rosło. król Ferdynand rozpoczął u papieża starania o dyspensę. opisał je dokładnie Łukasz Górnicki: Po tańcach szli do lożnice. Zaraz po tym królowa się porwała i wstała nie bez pomocy z loża. Pannę młodą przywiódł do Polski brat. Wesele było skromniejsze. arcyksiążę Ferdynand tyrolski. a i obyczaje dworskie również odmienne. polożyć się nie chciała. iżby się podle niego poiożyla. Nowy układ sił mu odpowiadał.

Rychło jednak zorientowała się. Żegnały ją tylko córki. 1556 roku. Pełna była wciąż niewyżytej energii. Nie zdążyła. Było tego ponoć 24 ładowne wozy. Nie mogąc rządzić. Anna (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). Gian Lorenzo Pappacoda. Zakończył się żywot burzliwy i . Korespondowała z synem. Katarzyna. że z losami matki może być w jej ojczyźnie różnie. legaty pieniężne . Gdy przyszła do siebie. Bona Sforza.Zygmunt August Ryć. Trucizna jednak działała nadal.wszystkim. Uległ w końcu -pod naciskiem zagranicznej opinii. w tym pieniądze i klejnoty. Na wpół przytomnej dał do podpisania testament wykluczający praktycznie od dziedziczenia dzieci i przekazujący włoskie dobra Filipowi hiszpańskiemu. którzy w Bari za dużo wiedzieli: inni wkrótce zmarli w tajemniczych okolicznościach. Przeczuwał chyba. Zrzekała się wszystkich swoich dóbr w Rzeczypospolitej. Wiele przecież już uczyniła dla swego księstwa. Ale i w sprawach szczegółowych wiedzę zdobytą w nowej ojczyźnie przekazywała starej: pisała nawet do Bari. a zapewne i kochanek. w ojczyźnie. Zygmunt August. Włoscy historycy twierdzą. że jest otoczona szpiegami i zausznikami Filipa II. w dolnym rzędzie od lewej: Katarzyna (trzecia żona Zygmunta Augusta) oraz córki Zygmunta Starego i Bony: Izabela. kontynuować pracę podjętą tam jeszcze przez jej matkę. rządy Bony w Bari i Rossano "sumy neapolitańskie" powrót Izabeli Jagiellonki do Siedmiogrodu tam siano. że niektóre z jej reform tu wprowadzonych oparte były na polskich wzorach. Objęła rządy w Bari -jako wasalka Filipa II. na korzyść syna i córek. warsztat Łukasza Cranacha młodszego. Wkrótce opuściła Polskę również i Bona. Przeżyła zresztą Zygmunta o trzy niespełna lata. podsunął jej w porę truciznę. osiadła w Wolfenbiittel. Zofia. Bona zmarła nad ranem 19 listopada 1557 roku. Miniaturowe portrety Jagiellonów. Wspominana jest dotąd we Włoszech z najwyższym uznaniem. Zaufany dworzanin. nie mogąc już więcej mącić. wywoziła tylko ruchomości. jak polskim sposobem suszyć 102 . A również skrypty dłużne na kwoty pożyczone wcześniej Karolowi V. planowała najpewniej powrót do Polski. nie chciała tu pozostać. że są to Włochy inne niż w czasach jej młodości. W górnym rzędzie od lewej: Zygmunt Stary. Syna przy tym nie było: pożegnał ją wcześniej i odjechał na Litwę. Teraz zamierzała na miejscu. lecz z ciężkim sercem. ale kontaktów z ojczyzną nie straciła. czuwając z Wawelu nad jego rozwojem. ok. Barbara Radziwiłłówna (druga żona Zygmunta Augusta). Opuściła Warszawę l lutego 1556 roku. jęczące teraz pod butem hiszpańskim. odwołała ten testament i sporządziła inny.zawsze. 87. Długo starała się o zgodę syna. Elżbieta (pierwsza żona Zygmunta Augusta).

Lecz tatarski chanat Krymu. Pisała z Siedmiogrodu. Nie groził zatarg zbrojny z Porta. ziem na południe od Kijowa oraz Podola bracławskiego należących do Litwy. jak to odległa od Turcji Moskwa uczyniła z Kazaniem i Astrachaniem. 103 Dzieje Polski i Litwy -Z końcem września Izabela i Jan Zygmunt opuścili Lwów. Sulejman domagał się powrotu Izabeli do Siedmiogrodu. jeszcze Stanisław August obarczy Naruszę wieża zbieraniem dotyczących tego spadku dokumentów. Została legenda . nigdy nie zwrócone. a traktat praski tak został umiejętnie zredagowany przez Hozjusza. niepokonaną dotychczas w Europie. za mało na wojnę".przez trzy jeszcze lata. już w chorobie. iż postępowała inaczej. Król rzymski ustąpił. Podbój chanatu krymskiego.i został proces o "sumy neapolitańskie". oparła je na trwałych podstawach. wolnego skrawka bratniej i ujarzmionej węgierskiej ziemi. a ja jednego opuścić nie chciałam. również żyć nie mógł bez wypraw łupieżczych. ale czujnie pilnujący naszych ziem i ścigający z powodzeniem napastników. Ferdynand był za słaby. Kilka miesięcy po matce opuściła Polskę na zawsze Izabela z synkiem. sam nie zawsze bez winy w stosunku do rabowanych przez jego oddziały sąsiadów. A nacisk turecki nie słabnął. Nie wiedziała Jagiellonka. by zmierzyć się z potęgą turecką. Najazd z 1549 roku spustoszył Wołyń i Podole.dramatyczny. Pracować chciała dla syna. Ugruntowała również spokój własnej ojczyzny na j ej południowej granicy. Spokój. których skutkiem stało się wyludnienie południowych rubieży zarówno Ukrainy. do Zofii: "Matka nasza. nie był możliwy bez wojny z Porta. że dla niego pracować tam będzie . Gdy wystawił siedmiotysięczną armię. zapobiegająca najazdom. Ugruntowała przyszłe rządy syna. I ugruntowała kruchą niezależność Siedmiogrodu. stojącą u szczytu swej potęgi militarnej. Starosta barski Pretwicz. Nie bardzo zresztą miał ochotę wywiązywać się z obietnic wobec Izabeli: wyżej cenił OpoJe i sumy Zapolyom należne. Nie wybaczyła Bonie. 88. Stany siedmiogrodzkie wzywały ją do powrotu. skwitowano to stwierdzeniem: "Za wiele na poselstwo. Ryć. mając się dobrze. Pozostawała czujność na granicach. Nie zawsze skuteczna. znajdujący się pod ottomańską opieką. względny. Podział Węgier mu odpowiadał: potężne instytucje stanowe tego kraju byłyby zbyt niebezpieczne po jego zjednoczeniu. co prawda. Otrucie królowej Bony wg Jana Matejki. że król polski miał nadal prawo wspomagać siostrę. jak Podola ka-mienieckiego należącego do Korony. musiał być jednak na skutek skarg tureckich przeniesiony z Baru do . nie związaną komunikacyjnie z Węgrami habsburskimi. Ziściły się nadzieje związane z nową orientacją Ferdynanda. a przy tym nieposłuszną prowincję. wiedząc dobrze rozkosz węgierską". Zygmunt August naciskał. niż odległą. ale absorbujący polską dyplomację przez dwa przeszło stulecia. bo tyle jej życia pozostało. I tym razem na siedmiogrodzkiej granicy czekał na nich Stefan Batory. Rzesza stała się dla niego ważniejsza niż Siedmiogród. opuściła nas pięć.

która z czasem stanie się narodem ukraińskim. Chortyca wytrzymała trzytygodniowe oblężenie przez Tatarów w 1556 roku. W 1551 roku Tatarzy zdobyli r i spalili litewski Bracław. poniósł tam klęskę i został wydany Turkom. doświadczonych i mężnych rycerzy kresowych. Kniaź Dymitr Wiśniowiecki. synem Hieronima. Obrońcy bowiem bywali równie nieprzewidywalni jak Tatarzy. lecz Dymitr w roku następnym opuścił Litwę i oddał się na usługi Iwana Groźnego: Zygmunt August starał się nie tolerować prowokacji granicznych i podobnych watażków nie popierał.Ryć. zarówno w Koronie. 89. skutecznie odstręczała Tatarów od napadów na ziemie litewskie i koronne. dalszej Trembowli. ale zagrożenie dla spokoju państwa. W działalności awanturników kresowych nie barwną przygodę widział. Kaźń Dymitra Wiśniowieckiego w Stambule. zaprzestał łupienia wasali sułta104 Zygmunt August Dymitr Wiśniowiecki kresowy awanturnik polityka nieci rażnienia Turcji na. wymordowali obrońców zamku. Z osiadłych W Dzikich Polach Ryć. pod piórem Zaleskiego i Siemieńskiego. kierowała ich ku dalej położonym i uboższym. Tak tworzyła się ukrainna legenda. Polityka ta przyczyniła się do wielu sukcesów. lecz gorzej bronionym ziemiom moskiewskim. w wewnętrzne sprawy Mołdawii. . I stąd represje wobec nieposłusznych starostów i dążenie do porozumienia z Krymem. powieszony na haku. ale l tu nie 1597 rok. drzeworyt z Kroniki Marcina Bielskiego. jak na ukra-innych ziemiach Wielkiego Księstwa. wraz z równym mu awanturnikiem Olbrachtem Łaskim. Zygmunt August był jednak realistą. ale odżył później w pieśniach ukraińskich identyfikujących go z Kozakiem Bajdą oraz w polskiej poezji romantycznej. Skończył Wiśniowiecki tragicznie: wplątawszy się. starosta czerkaski i kaniowski. A w tolerowaniu Tatarów. stąd na lekkich czółnach czajkami zwanych organizował wyprawy zbójeckie na Krym. Bitwa rycerstwa polskiego z Tatarami. ukrainnych Kozaków uczynił sprawną formację wojskową! założywszy warownię na wyspie Dnieprowej. 90. przedstawiciel rodu szczycącego się na wpół legendarnym pochodzeniem od Olgierda. Zginął w Stambule śmiercią okrutną. które już wówczas do Rusi koronnej ciążyły. Ale zarazem odstręczała od Wilna znaczną część ukrainnej ludności i przyspieszała formowanie się na tych terenach odmiennej formacji etnicznej. Chortycy. choćby i uciążliwych jako sąsiedzi -większe zagrożenie dla sąsiedniej a znacznie niebezpieczniej szej Moskwy.

Zapominali. XVI wieku Ryć. Wydarzenie to. pół. to uposażenia ich. najsłynniejsza z nich. Istniały liczne szkółki parafialne. Poziom szkolnictwa elementarnego w ówczesnej Koronie nie odbiegał wiele od norm europejskich. rewolucji edukacyjnej. 106 Zygmunt August studenci i absolwenci Uniwersytetu Padewskiego . nawet za granicą. nierzadko o zebranym chlebie. Była to jednak głównie droga awansu plebejów. Historycy z biegiem stuleci skłonni byli coraz bardziej pomniejszać jego znaczenie. A choć formalnie status profesorów ceniony był wysoko. pogłębienia się różnic stanowych i majątkowych. dostarczając fachowych kadr Kościołowi . że w proteście młodzieży odbijały się jak w soczewce najważniejsze problemy epoki: przemian obyczajowych. Izba Wspólna w Collegium Maius w Krakowie. pod bokiem Zygmunta Augusta. Powstawały kolonie akademickie. zapowiadający rodzącą się burzę umysłów: bunt żaków. pod pędzlem Matejki. że dla dziejów Almae Matris Cracoviensis było ono w gruncie rzeczy niewielkie. Dzieje Polski i Litwy artystyczne reminiscencje buntu żaków szkolnictwo w Polsce w 1. gdy w samej stolicy. za taką była uważana. Akademia Krakowska godnie wieńczyła wychowanie przyszłych duchownych. lekarzy i prawników. włącznie ze szpitalnictwem -oraz administracji miejskiej i starościńskiej. rozegrał się dramat nowy. odżywając pod piórem Kraszewskiego.105 Bunt żaków Nie ucichły jeszcze spory o Barbarę. wskazywać. jak zawsze w Polsce.do którego przecież w tych czasach należała również oświata i opieka społeczna. miejskie i wiejskie. tak zwana Akademia Lubrańskiego w Poznaniu. zwalali oni trudy dydaktyki na niedouczonych bakałarzy. sądownictwa kościelnego. później przyciągało raczej uwagę nieprofesjonalnych miłośników historii. która dopiero przywykac zaczynała do swych wawelskich komnat. były marne i tak samo jak dziś na adiunktów. głośne w swoich czasach. nie wiadome i nawet nie przeczuwane były jeszcze tragiczne losy młodej małżonki królewskiej. 91. stać się mogła zalążkiem nowej wyższej uczelni i niekiedy. w operze Tadeusza Szeligowskiego. zdobywających wiedzę w trudzie i biedzie. umożliwiające zdolniejszej młodzieży dalszą naukę. choć Zygmunt l w 1535 roku nadał im nawet szlachectwo.

choć największy ich napływ do służby państwowej przypada na czasy Zygmunta Augusta. że ci młodzi ludzie brali z renesansu włoskiego głównie radość życia i użycia. Biblioteka w Collegium Maius w Krakowie. 12 opatów. przenosząc doń akcję swego Dworzanina . sławny ze współudziału młodzieży w zarządzaniu uczelnią . licznymi sekretarzami królewskimi. 14 wojewodów. wiejscy prostaczkowie. 92. Ich wyniesienie w Polsce do sławy. nadal zaliczali się do grona elity intelektualnej Krakowa jako sekretarze królewscy. trzema podkanclerzymi. obojętność króla i magnatów wobec uczelni tradycyjnej. jak Klemens Janicki i Jan Kochanowski. z Mikołajem Kopernikiem. również o tych padewczykach. wstyd i obrzydzenie. Andrzej Czarnkowski. Szybko przeradzająca się w nowożytne ziemiaństwo lub szukająca spełnienia swych aspiracji w służbie dworskiej czy żołnierskiej. odbijały się i na poziomie nauczania. Nie trzeba dodawać. nie odpowiadającej nowym potrzebom elity rządzącej. Stanisław Hozjusz. Stanisławem Orzechowskim i Marcinem Kromerem. wprowadzają. króla senatorskiego. Z około 1000 Polaków i Litwinów. do najwyższych godności. wyszło. Kromer otwarcie głosił. a zarazem jako łowcy tłustych prebend. wedle obliczeń Stanisława Windakiewicza. potrzebowała wiedzy innego typu.Ryć. kształcących zgodnie z nowymi prądami humanizmu. byli i poeci.spadek dochodów uniwersyteckich. przełamujących jednak lęk. cych w radykalny sposób młode umysły do aktywnej gry na ówczesnej okrutnej scenie politycznej i wojskowej. Oceniając wzrost szlacheckiej aktywności politycznej za jego panowania. Wśród ówczesnych absolwentów Uniwersytetu Padewskiego znajdowali się zdolni młodzi duchowni: Marcin Kromer. coraz mniej im zresztą dające . ile mu człowiecza krewkość dopuści". Ze starych uniwersytetów najpełniej tym ideałom odpowiadał padewski. w biedzie przebijający się przez studia. Łukasz Górnicki. Elita ta zbierała się wówczas w dworku biskupa Samuela Maciejowskiego na Białym Prądniku: niebawem inny z sekretarzy Zygmunta 107 Dzieje Polski i Litwy Augusta. 37 biskupów. weneckim ustrojem zapłodnione koncepcje polityczne. że duchowny tak tylko "ślubował czystość. Byli wśród nich wybitni dyplomaci.Studia takie jednak nie realizowały aspiracji szlachty. zależny od republikańskich i arystokratycznych władz Wenecji. uwieczni ten dworek i to środowisko.i z lekcji anatomii w prosektorium. z kanclerzem. 24 kasztelanów. Odmiennie krakowscy scholarzy. Byli znakomici uczeni. którzy w XVI wieku przewinęli się przez Uniwersytet Padewski. uzupełniwszy już swoje studia przeszkoleniem w kancelarii Zygmunta Starego.polskiej adaptacji włoskiego podręcznika dobrych manier. którzy. przynoszących do Polski odmienne. odmiennych uczelni. Stąd liczne w ówczesnej Europie próby zakładania nowych. datuje się często na czasy Zygmunta Starego. utrudniały znaczący .co było znakomitą szkołą dla przyszłych mężów stanu . nieco makabrycznych. pamiętać musimy.

sprawiały. wypadli słudzy Czarnkowskiego. iż z nie ukrywaną zawiścią obserwowali wesoły żywot tłustych prałatów. szkoły. pozostało to zresztą na papierze. głównie pruskimi. Ryć. bogactwem i dobrym zachowaniem. ok. 93. w znacznej mierze Zygmunt August Jan Tarnowski tarnowskiej. do niemieckich szkół luterskich się wiele ich obróciło". proboszcz przedstawił alibi. Spory o wiarę 108 Poza miastami. Szczególną odrazę żywiła młodzież z pobożnej szkoły parafialnej Wszystkich Świętych do swawolnego proboszcza swej parafii. dotąd jeden z filarów Kościoła w Polsce. bo -jak pisze Orzechowski . Sam zaś król zarządził pojmanie i ukaranie sług proboszcza. doszło nawet do stracenia jednego z nich z błahej przyczyny . Gdy po raz kolejny napastować zaczęli młodzi żacy Czarnkowskiego ze studentami stałą bywalczynię probostwa. matematyk i hellenista. kształcone na obcych. studenci oskarżali przed królem samego Czarnkowskiego o zabójstwo. Wyrastało jednak nowe pokolenie szlacheckie. za lat kilka żebrać będzie u jednego ze sług Marcina Kromera o złotówkę na życie. Pokolenie niecierpliwe. w tym i w biskupach. studentom zaś politowanie owa sprawowała jowskiego dla katedry krakowskiej. widziało głównych wrogów reform.awans absolwentom. król . akademia coraz szybciej zaczęła podupadać. reformacja nie zapuściła dotąd w Polsce mocnych korzeni."im bardziej on celował urodzeniem. na dwory magnackie. 4 czerwca 1549 roku. częściowo protestanckich uniwersytetach. Andrzeja Czarnkowskiego. jak pisze Bielski. a przynajmniej jednego z nich zabili.wołali jego reprezentanci na sejmach. protestujące przeciwko dziesięcinom. który Czarnkowskiego uniewinnił. Wybitni uczeni odchodzili na dwór królewski. Pokolenie chciwe. A choć niektórzy do Krakowa jednak powrócili. "precz z Krakowa wszyscy do jednego wyszli. prostytutkę Strzelimuchę. stał się dla niego ciężarem i żywym wyrzutem sumienia.jako że chodziło o duchownego -odesłał sprawę przed sąd duchowny biskupa Maciej owskiego. kolegia opuściwszy. Kielich z daru biskupa Samuela Macie. a winni rychło odzyskali wolność. 1539 roku. kościoły. początki kryzysu w Akademii Krakowskiej Oburzeni studenci tłumnie opuszczali uczelnię. a uniwersytet.sporu z wpływowym i bezwzględnym magistrackim dostojnikiem. Studenci wyładowywali swoje kompleksy w burdach i tumultach protestanckich czy antyżydowskich. Pokolenie żądne wiedzy: "A nam księża każą głupimi być" . które w senatorach.nęc|za". tym mu większa dopiekała nienawiść. przeciw bogactwu kleru. zatarg Andrzeja Wszczął się rozruch. studentów poranili. bursy. inni dosłownie głodem przymierali: tak wybitny uczony jak Stanisław Grzepski. Władze miasta traktowały uczonych coraz gorzej. . Lada iskra mogła wywołać wybuch i iskra ta padła z otoczenia hetmana Tarnowskiego. choć nowi uczniowie przyszli na ich miejsce.

urodził się i wychował Orzechowski na pograniczu kultur. to uczyni go słabszym i skłonniejszym do ustępstw. choć. Sprawa małżeństw duchownych miała wówczas istotne znaczenie. nierealną: o interim. między dwoma zgodnie tu żyjącymi wyznaniami. 109 Dzieje Polski i Litwy -sprawa małżeństw księży małżeństwo Stanisława Orzechow-skiego protestantyzm w Polsce Zygmunt August wobec nowego wyznania się żenić. które się w Polszcze wszczynali uskromił. zapłacił za spiskowanie z posłem cesarskim głową.wszech spraw wiadomy. Teraz zaś szło o sprawę dla tej jedności nieobojętną. gdy ostrzegał przed niebezpieczeństwem tureckim i ratunek widział w jedności chrześcijańskiej Europy. równie jak Tarnowski naiwny."Był to człowiek w Polszcze wielki . Oczywiście pobieranie pensji od obcych monarchów nie było wtedy niczym nagannym. liczyli na bunt. który.pisali o nim współcześni . Nie zauważył. nie protestanckie tu wpływy jednak zaważyły. Tarnowski zaś wierzył w czystość jego intencji. ale gorący temperament mu w tym nie . królowa Anna Boleyn. przemyski kanonik. by był chciał". Wtedy też cesarzowi Karolowi chodziło formalnie o jedność chrześcijaństwa. obalona przez prohabsburskich polityków. Ale nie chciał. gdy ulegając żądaniom szlachty odebrał hetmanowi bogate a bezprawnie trzymane starostwo. gdzie Tomasz Morę. Wielu księży formalnie katolickich również w Polsce dążyło do uregulowania swoich stosunków z kobietami. jak dziś wiemy. Tarnowski miał rację. a w rzeczywistości o intrygę dynastyczną. nakazał pastorom lata 1561-1 s/o. a nie z prywaty. że ujawniła się tu i naiwność polityczna hetmana: dla cesarza interim było zabiegiem obliczonym na pozyskanie zwolenników w Rzeszy. jeśli akces do sprzyjającego im ugrupowania wynikał z przekonań. ale głową również zapłaciła. jeśli nawet nie obali Zygmunta Augusta. Ale dodać trzeba. przeciwniczka cesarza. Obraził się na króla. do założenia rodziny. i łatwie by był ty wszytki burzki. Ryc 94 Fragment nagrobka rodziny Tarnowskich w katedrze Luter przeciwnie. Był wśród nich protegowany Tarnowskiego. od dawna był zwolennikiem zniesienia celibatu. zwolennik krucjaty przeciwko Turkom. Katolicyzm przedtrydencki patrzył przez palce na księże gospodynie. Stanisław Orzechowski. Wybitny i głośny już w tym czasie publicysta. interim na to tylko zezwalało. gdy ten pogodził się z jego wrogiem Kmitą. Syn zamożnego katolickiego szlachcica z ziemi przemyskiej i córki prawosławnego popa. ale ruskie. Szósty syn szlachecki jako najzdolniejszy przeznaczony został do stanu duchownego. Przy tym był od lat Tarnowski na żołdzie Habsburgów. Była to stara i sprawdzona habsburska metoda: stosowano ją między innymi poprzednio w Anglii Henryka VIII. że w tym właśnie czasie wysłannicy Karola V do Polski próbowali montować opozycję wewnętrzną.

Wygłosił w ich obronie mowę na sejmie 1550 roku. Nie zdołał wymusić reformy Kościoła. Ale właśnie postępy kalwińskiej reformacji w początkach jego panowania zaczęły budzić zaniepokojenie zarówno władz państwowych. jak również w otoczeniu Bony znajdowali się ludzie otwarcie sympatyzujący z nowymi prądami. jak to trafnie określił Stanisław Cynarski. Później. jaką wy woła j ego małżeństwo. Sam mocno sceptyczny. której koszta finansowe sam ponosił. szukający sobie miejsca poza dotychczasowymi strukturami wyznaniowymi.ale nie na reformę.pomagał. Ogłosił wpierw publicznie. Niedyskretni historycy nie uwierzyli samochwa-łowi i stwierdzili. pozyskawszy sobie wielu zwolenników wśród szlachty i magnaterii. Namówił do małżeństwa dwóch innych księży: Walentego z Krzczonowa i Marcina Krowickiego. Represje gdańskie miały charakter raczej społeczny niż wyznaniowy. dzięki demagogicznym apelom do szlachty i jej wzrastającej niechęci do jurysdykcji duchownej. "bliższy ideałom 110 Zygmunt August jiSi katolicV ^| kalwini yfm anglikanie muzułmanie HHI prawosławni luteranie .jak sam przyznał . Wyjaśnił publicznie swoje motywy.łoża. Sympatie Zygmunta Augusta dla protestantyzmu w jego pierwszej fazie nie wypływały z pobudek doktrynalnych. Złożył beneficja kościelne: dziedziczył teraz cały majątek ojcowski i miał byt zapewniony. jak twierdził usprawiedliwiając swe postępowanie. lecz sądy starościńskie nie były nawet wzywane do egzekwowania wyroków. Wyklęty. W czasie studiów włoskich zawarł dwuznaczną nieco przyjaźń z Marcinem Kromerem. Bracia Czescy znaleźli bez trudu schronienie w Wielkopolsce. W jego otoczeniu. Orzechowski uniknął niebezpieczeństwa dzięki protekcji potężnych magnatów. był. dla szlachcica równie święty jak święcenia kapłańskie. iż tłumy te ograniczały się do niejakiej Anuchny z Brzozowa. Nie przewidział burzy. Za Zygmunta Starego protestantyzm był tolerowany. wciąż jeszcze przedwczesny. Reakcję Kościoła można było jednak przewidzieć. Sądy biskupie potępiały wprawdzie heretyków. a nawet z Lutrem i Kalwinem. towarzyszem . niechętny skrajnym formom jakiejkolwiek dewocji. A wreszcie sam wziął ślub z podkrakowską szlachcianką. czym innym nurt forsujący próby przemian w samym Kościele. jak kościelnych. Działał zresztą Orzechowski przezornie. żył rozpustnie z tłumami nierządnic. zagrożony banicją i konfiskatą dóbr. za którego członka sam się wciąż uważał. opanowania go od środka. Magdaleną Chełmską. Kościół zdobył się na akcję energiczną . Czym innym był protestantyzm. lecz na potępienie śmiałka. że chce pojąć żonę. zachowujących jedynie charakter kar kościelnych. Prawdziwa przyczyna była zapewne inna: zmarli bracia Stanisława i na niego spadł obowiązek zadbania o ciągłość rodu. Zmuszony został do sojuszu z protestantami: oni tylko mogli go osłonić i uważali go za swego. Zygmunt August jako wielki książę Litwy utrzymywał poprawne stosunki z władcami protestanckimi.

albo koncepcję 111 Dzieje Polski i Litwy ^" granica Rzeczypospolitej w 1570 j granica między Królestwem --• Polskim a Wielkim Księstwem Litewskim główne ośrodki reformacyjne: • luterańskie (r) Braci Czeskich 9 kalwinów * arian stolice diecezji rzymskokatolickich i prawosławnych: ń arcybiskupstwo katolickie D biskupstwo katolickie A arcybiskupstwo prawosławne A biskupstwo prawosławne tereny o zdecydowanej przewadze wyznania: Q^J katolickiego | | prawosławnego [ _j luterańskiego ". XVI wieku. Opowiadano. 95. nie zrywających otwarcie z Kościołem. że w Wilnie jechał już nawet w odwiedziny do zboru kalwińskiego. chwytając konia królewskiego za uzdę. Chrystusie i Mahomecie. Powtarzał więc on rzekomo znaną dykteryjkę o trzech oszustach.^l Nowogródek D Chełmno . iż nie jest "władcą ludzkich sumień". Takie jednak stanowisko mogło występować wśród radykalnych humanistów. erazmiańskim niż doktrynerstwu ideologów reformacyjnych". reprezentowali albo sceptycyzm w stosunku do zewnętrznych form kultu. o których mówiono. bylebyś mi płacił dziesięcinę". Najwięcej o protegowanym Bony._ tereny o mieszanych wyznaniach: j katolickim i luterańskim l katolickim i kalwińskim |"" i katolickim i prawosławnym ] katolickim i Braci Czeskich [T] prawosławnym i muzułmańskim \«Zabłudów . anegdotyczne opowieści dobrze oddawały atmosferę dworu. Na wpół legendarne. Przypisywano mu stwierdzenie. był mu zdecydowanie wrogi. Ale opowieści takie. w rzeczywistości będące zapewne autorstwa Maksymiliana Habsburga. Mojżeszu. by nie tracić stanowiska. protestantyzm. maskowany. Podobnie inni biskupi. Mapa wyznań w Europie w pot. Andrzeju Zebrzydowskim. lecz zawrócił go z drogi. że sprzyjaj ą reformacji. czy mawiał heretykom: "Wierz sobie choćby w kozła. biorący religię na serio.lUI Bracia Czescy O anabaptyści A arianie stanowisko biskupów wobec protestantyzmu Ryć. jak biskup kujawski Jan Drohojowski. krewniak po prababce. biskup Paweł Holszański. krążyły również o niektórych biskupach.. tyle że bardziej złośliwe. Zofii Jagiełłowej.

nie przypadkiem później zwolennik Habsburgów. poddani mieli prawo do zbrojnego oporu przeciwko władzy. 96.Skoki • Toruń . fanatyczny i ponury reformator z Genewy. w których. XVI wieku. . Węgrów J PińskA '* Koźminek . Dopóki zaś wśród protestantów przeważali luteranie. reprezentujący albo górę mieszczańską. Poznań Radziejow d p)ock •& Boja nowo. Gdy sytuacja kształtowała się odmiennie. Teokracja kalwińska przekazywała faktyczną władzę konsystorzom. katolickiego z formy. Otwarcie jej sprzyjał biskup chełmski.I=IA Kisielin :isław * .O r. którego poglądy zaczęły się teraz szerzyć w Małopolsce i na Litwie. reprezentował jednak zupełnie inne koncepcje niż posłuszny władzom świeckim Luter. Y Lewartów 9 ** '** n -> r~rl/ ' VW •Lublin Chełm 1v 'zeg* Kluczek Ssecemm Raków *Befczyc. Kisielin • A • Łuck Moszczą w » <i< Baranów Włodzimierz pA • . zależnie od lokalnych warunków. albo szlachecką i magnacką. zasiadali "najbogatsi i najznaczniejsi" świeccy członkowie zboru. ale niezależnego od Rzymu. że Kościół narodowy będzie Kościołem wspólnym i zjednoczonym. wkrótce prymas. istniała nadzieja. pot. Książ# Pińczów * • ' Beresteczko Lachowce ^^ AD Lwów Przemyśl Wrocław Ryć. W ówczesnej Europie oznaczało to. a zatem. y nt ^^ idea powołania Kościoła narodowego kalwinizm powołania Kościoła narodowego na wzór anglikański.e ». «Baranów z# Pińczów '»D 9 Łańcut Kraków Lusławice * Raków BetczyceD . Taką tendencję reprezentowali zapewne prohabsburscy zwolennicy małżeństwa księży. mogła ona też być milsza samemu królowi. Mapa wyznań w Polsce w 2. że kalwinizm popiera przeważnie aspiracje stanów i zgromadzeń stano- . a porządek duchowy nad politycznym. Jakub Uchański. Jan Kalwin. Prawo Boże zostało w tym ujęciu postawione ponad ludzkim. * Gniezno Włocławek >stroróg«n D 0 Af. obok wykształconych w Piśmie Świętym pastorów.

przebudowany w latach wych przeciw tendencjom mo-narchicznym. łamanie postu i zmuszanie poddanych do pracy w niedzielę. Toteż następca Maciej owskiego. jak Andrzej Górka i Rafał Leszczyński. radykalny prekursor antytrynitaryzmu. zwolenników Krupki powstrzymał i na oskarżonego wydał wyrok zaocznie. a zwłaszcza przeciwko egzekwowaniu ich wyroków przez organa starościńskie. Sejmiki zwołane na koniec 1551 roku w ogromnej większości wypowiedziały się przeciwko sądownictwu kościelnemu. Oznaczało również. Kal-winizm stawał się coraz popularniejszy. Franciszek Stankar. Tu długo działał bezkarnie uczony hebraista. o nabożeństwa kalwińskie. że administrator diecezji po śmierci Maciej owskiego nie odważył się na prowadzenie procesu. Kościół 1684-1688. Ale to tylko wzmocniło oponentów i zapędziło w ich szeregi nawet katolickich przeciwników jurysdykcji duchownej. Pińczów stał się pierwszym ośrodkiem reformacji w Małopolsce. zatoczył przed pałacem biskupim armaty. lata 1615-1625. ale zarazem zdecydowany w zarodku wytępić kalwinizm. tu schronił się po ślubie Krowicki.112 Zygmunt August Pińczów centrum reformacji w Polsce sąd nad Konradem Krupką Przecławskim spory o wiarę przedmiotem obrad sejmowych Ryć. mają prawo dysponować na podległym sobie terenie własnością kościelną. Naruszone zostały prawa kardynalne Korony. Gdy Mikołaj Oleśnicki pozwany został przed sąd biskupi za zagarnięcie kościoła i klasztoru w Pińczowie. o komunię pod dwiema postaciami. Sejm piotrkowski obradujący od początku lutego do połowy kwietnia zszedł wskutek tego niemal cały na sporach o jurysdykcję . klasztor w Pińczowie. za nim się opowiadali. że Zebrzydowski posunął się za daleko. 97. zjawił się z tak licznym. ale i wielkopolscy przeciwnicy Zygmunta Augusta. był już przezorniejszy. że "najbogatsi i najznacz-niejsi". szlacheckie przywileje nietykalności osobistej. Szlachcie odpowiadało to bardziej niż legalizm Lutra. Andrzej Zebrzydowski. Sam prymas Dzierzgowski uważał. Pozwawszy Konrada Krupkę Przecławskiego o uleganie nowinkom. uwolniony siłą z biskupiego więzienia. zbrojnym orszakiem szlacheckim. zwłaszcza w Mało-polsce. często utożsamiani z "wybranymi" i przeciwstawiani w nauce kalwińskiej "potępionym" z góry przez Boga ubogim niedorajdom.

Po dziesięciu latach zostanie ona całkowicie zniesiona. w Polszcze będę. dzięki czemu mógł zresztą zatrzymać bogate starostwo radziejowskie. spytał go w sprzeczce Jędrzej Zebrzydowski. sprawa Krupki Przecławskiego zajęły wiele czasu sejmującym. decydować zaś. Zatarg Orzechowskiego z jego 113 Dzieje Polski i Litwy zniesienie jurysdykcji duchownej i rozwój kalwinizmu prześladowcą. biskupem będąc. Wspominał te spory potem Orzechowski. niestrudzenie dążący do zjednoczenia wyznań protestanckich. biskupem przemyskim Janem Dziaduskim. Renesansowe portale na zamku królewskim na Wawelu. broniąc obu oskarżonych. i dokonywać egzekucji wyroku miał ktoś inny. chciał. brat dyplomaty Hieronima a bratanek prymasa z czasów Zygmunta I.. W Koronie szczególne zasługi dla niej położył Jan Łaski młodszy. Niedawno demonstracyjnie zrezygnował z województwa brzesko--kujawskiego. Zyskał sobie tym popularność wśród szlachty i żądał teraz od króla. "incompatibile". o czym Kościół może wyrokować. jeśli około kacerstwa. Rafał Leszczyński. zaradzać nie będę? Woźnym-li czy biskupem?» Któremu Tarnowski odpowiedział: «Przyzwoiciej by zapewne było. opowiedzieli się po stronie nowej wiary. Metafora była celna. Mikołaj Sienicki. również o dziesięciny. niż mnie niewolnikiem*". do czasu. aby "władza kapłańska" została "z mocy autorytetu publicznego. Sam Tarnowski. Ryć. ale żeby złe wiary zażywanie odmieniono". obowiązkowe zarówno dla szlachty. . "aby wiary nie odmieniano. tobie w Polszcze być woźnym. Tarnowski. pozostawiono prawo ogłaszania wyroków. sprowadzona do swoich granic i powściągnięta". jak chłopów daniny dla kleru. czyli nie mogące być połączone z godnością senatorską w tym samym województwie. Wzór Habsburgów w jego koncepcji służyć miał Jagiellonom. miejsca w Senacie. jak woźnemu. równające się dziesiątej części plonów. Mikołaj Rej stał się teraz jego gorącym propagatorem. Reformacja mogła pozyskiwać nowych adeptów i rozwijać się bez przeszkód. Gdy Tarnowski "całymi siłami na biskupów następować począł. Szło przecież nie tylko o wiarę. Ruch egzekucyjny odniósł pierwsze zwycięstwo: zawieszenie przez króla jurysdykcji duchownej.. Na Litwie obaj Radziwiłłowie. kontrolę nad tym odbierając z rąk kleru i przekazując królowi. biskup krakowski: «Czymże więc. 98. Szlachta małopolska masowo przyjmowała kalwinizm. od końca 1555 roku organizator zboru kalwińskiego w Polsce. Czarny i Rudy. opisując w swoich Rocznikach początki panowania Zygmunta Augusta i swoją własną sprawę. Kościołowi. reformator Kościoła anglikańskiego w czasach Edwarda VI.duchowną. na sejmach wyznanie genewskie reprezentowali Rafał Leszczyński i Hieronim Ossoliński oraz. lata 1524-1529. Tym razem rej na sejmie wodził kolejny z wielkich przywódców obozu egzekucyjnego. Jędrzeju Zebrzydowski.

w ciągu 20 lat ukazały się 22 edycje. Sw. stając się jednym z przywódców kontrreformacji na skalę europejską i przewodnicząc nawet przez jakiś czas soborowi trydenckiemu. należał do pierwszego pokolenia jej działaczy. mimo że król. Przykładów ich nie brakło i w Polsce. często jednak przerywany czy 114 Zygmunt August Stanisław Hozjusz Marcin Kromer przenoszony ze względów politycznych. iż w takie cuda nigdy nie uwierzy. zwalczających nową wiarę wszelkimi dostępnymi środkami. 3. opracowywał kontynuację Wapowskiego . Wkrótce jednak Hozjusz opuścił Polskę i rozpoczął karierę w dyplomacji papieskiej. nie dopracował się jeszcze wiele. na przykład krakowscy kanonicy. to szczególnie wymowne fakty. głośno stwierdzając. 2. ale nową syntezę dziejów Polski. malarz nieznany. założone przez wielkich świętych. by zbezcześcić spływającą z niej krew.i w końcujednak wydał w 1555 roku nie kontynuację. bliższe inkwizycji hiszpańskiej. zażądał jego rewizji. że w tym ostatnim wypadku wyrok wydano i wykonano na stanowcze żądanie papieskiego nuncjusza Alojzego Lippornano. Sobór trydencki rozpoczął wprawdzie obrady w 1545 roku. jak w miarę potrzeby siłą. zaradzić panoszącemu się w nim zepsuciu. zarówno słowem. który od lat. Utalentowany a zdecydowany. na swoje czasy znakomitą. Zostawiał w kraju godnego następcę. ćwierć XVI wieku (skarbiec katedralny na Wawelu). ci zaś nakłuwali ją szpilkami. że trzeba to czynić słowem. Przyjęte przez sobór i Jezuitów założenie. Na czele zwolenników bezwzględne go wyplenienia herezji Stanął Stanisław ° JF Jt Hozjusz. Spalenie na Rynku w Krakowie w 1539 roku osiemdziesięcioletniej mieszczki Melcherowej. na wewnętrzne odrodzenie Kościoła. odtąd wielokrotnie przedru-kowywane. powoli dopiero budowało swą przyszłą potęgę. Jerzy.rzucił to na czas jakiś i w 1551 roku opublikował dziełko zatytułowane . Milsze były tak godnym prałatom jak Zebrzydowski odmienne metody. W 1553 roku wydał w Krakowie Confessio fidei catholicae christiana (Wyznanie wiary katolickiej chrześcijańskiej). Ignacego Loyolę i Franciszka Ksawerego w 1534 roku. słusznie wytykanemu przez protestantów. Nie nadeszła na razie pora na reformację katolicką.Wcześniej jednak rozpoczęła się kontrofensywa Kościoła katolickiego. Marcin Kromer. którym rzekomo miała sprzedać hostię. czy później Doroty Łazęckiej z Sochaczewa oraz kilku Żydów. na zlecenie jeszcze Zygmunta Starego. że Kościół trzeba naprawić. judai-zantki zaprzeczającej boskości Chrystusa. Towarzystwo Jezusowe. a nie mieczem. Dodać trzeba. prawdziwy Dzierżyński kontrreformacji. choć zalecali je już i przygotowywali liczni myślący i oddani mu duchowni. wciąż jeszcze uznawano za heretyckie. Kierowali nią często ludzie bezwzględni i cyniczni.

Jakuba Wujka. Król był jej długo przeciwny. w tym również . wiele egoizmu stanowego i osobis tego. Wizerunek Stanisława Hozjusza. gdyż patronował jej Mikołaj Czarny. sam rozdawał dobra koronne i litewskie zgodnie z własnymi inklinacjami i własnymi potrzebami politycznymi. miedzioryt Dwa lata później opublikowano Biblię zwaną RadziTomasza Tretera. nietolerancyjne. a wreszcie i wydanie łacińskie. znakomite jednak w swej argumentacji. Była zresztą w tym szaleństwie metoda. albo Brzeską . a i tym potrafił w razie potrzeby. Niechętny ograniczaniu swoich kompetencji.dla katolicyzmu ożywcze i zbawienne. Vi TAMperlaftefS. o wiarę. trzecia i czwarta. miało wielkie znaczenie dla rozwoju polskiej prozy religijnej. należąca do dziś do arcydzieł polskiego języka literackiego. Ryć. Spór o naprawę Rzeczypospolitej kariery ludzi z otoczenia królewskiego Swary o Barbarę. Nie było dotąd pol skiego przekładu całego Pisma Świętego. Ochmistrz królowej Bony.115 Dzieje Polski i Litwy -O wierze i nauce luterskiej. doświadczony dyplomata. w 1550 roku . Uprzedzili wprawdzie w tym Kromera niektórzy protestanci . JŹrJanScRiPTA W<aj-. Bowiem przyczyny wielkiego fermentu ideowego przyniesionego przez reformację możemy oceniać różnie: wiele w tym było warcholstwa.były to jednak dziełka o mniejszych ambicjach i mniejszym zasięgu. i protestanci. dobra nieprawnie trzymane odebrać. negującego boskość Chrystusa. Zaś w renesansie katolicyzmu w Polsce odegrały rolę niebagatelną. Wreszcie w 1570 roku ukazała się Biblia zwana od miejsca wydania nieświeską w przekładzie radykalnego arianina Szymona Budnego. Zależało mu jednak na stworzeniu magnaterii nowej z posłusznych mu a sprawnie działających urzędników. wszedł do Senatu już w 1545 roku jako kasztelan zawi-chojski.Jan Seklucjan na przykład wydał już w 1544 roku w Królewcu Wyznanie wiary chrześcijańskiej . Stojąbowiem Kromero-we Rozmowy u narodzin polskiej prozy literackiej i polskiego polemicznego dialogu. EjjfeesHOSB e&łiac-ifnan-nojceee st-vts. Niewielu przedstawicieli starej magnaterii z nadań królewskich korzystało.a może nawet przede wszystkim . jak Tarnowskiemu. pot. Dopiero w 1599 roku zastąpi te teksty Biblia w tłumaczeniu Jezuity. Katolicka Biblia Jana Leopolity ukazała się w 1561 roku w Krakowie. a przecież wiele poprzedniczkom zawdzięczająca. wiłłowską. tłumaczenie Biblii Rywalizacja zwaśnionych wyznań stała się potęż nym impulsem dla rozwoju kultur. Rozmowa dworzanina z mnichem. skutki jej jednak były dla polskiej kultury.od miejsca wydania. Wkrótce ukazały się rozmowy druga. Symptomatyczną była kariera Jana Ocieskiego. o kościelną jurysdykcję odsunęły na plan dalszy wielką sprawę egzekucji. syna kilkuwioskowego szlachcica. 100. Teraz podjęli to zadanie i katolicy. 2. xv wieku. Dzieło nieprzyjemne dziś w tonie. której tak domagała się szlachta.

ale stanowiący o jego potędze politycznej i gospodarczej. wyraźnie miastu życzliwy. dla regalistów.mianowany wpierw podkanclerzym. Ale Litwę wciąż traktował jako swoje monarsze dziedzictwo. na czele. samborską. dziedziczki olbrzymiego majątku. Halszkę porwali i do ślubu z Sanguszką zmusili. A również by sprawować sądy sejmowe i posejmowe. wydać swej córki Halszki. Ale takich jak Ocieski było w otoczeniu króla więcej: wolał ludzi posłusznych niż samodzielnych. Konstantym Wasylem. znana nam wychowanka Zygmunta Starego.gwarantował skrupulatne i zręczne wykonanie jego rozkazów. I tylko jedną wybitną indywidualność widział chętnie w swoim otoczeniu. 101. Wiedział jednak. lata 1534-1535. Księżna Beata Ostrogska. Najsłynniejsza sprawa za jego panowania dotyczyła poddanych litewskich i rozstrzygnięta została w roku następnym. a w 1552 roku kanclerzem wielkim koronnym. Kościelecka z domu. I dlatego. wspaniale podejmowany. zwoływał sejmy i w nich uczestniczył.skrawek olbrzymiego państwa. Po sejmie 1552 roku pojechał do Gdańska i tam. była mu ziemią najbliższą. wśród zabaw i turniejów. Wówczas odrzucony konkurent wraz ze stryjem Halszki. Na rokach sądowych odprawionych w Knyszynie 117 Dzieje Polski i Litwy . Mikołaja Radziwiłła Czarnego.choć nie zawsze w finansowych . bezsprzecznie najbliższego mu przez lata człowieka. Tak jak Litwa. zamek zdobyli. ważny element królewskich obowiązków i królewskiego prestiżu. był wprost wzorcowym typem idealnego ministra. napadli na Ostróg. nie chciała. choć niechętnie jeszcze. przyjaciela nie poddanego. ostoja zagrożonej ze wszystkich stron Litwy. Lojalny wobec monarchy 116 Zygmunt August porwanie Halszki z Ostroga Ryć. z najbogatszą z nich w całym państwie. Nie tylko w Koronie właściwej. i to nawet w wewnętrznych sprawach Gdańska. na przykład dla Orzechowskiego. mimo danej wcześniej obietnicy. że najważniejsza jest Korona . rozpoczął budowę wielkiej fortuny opartej na królewszczyznach. za kniazia Dymitra Sanguszkę. w której przebywał znacznie częściej niż w Koronie. wcielanie w życie jego planów. by szlachtę uspokoić i przeprzeć swawolę. wolę swój ą zdecydowanie narzucił. Stąd opinie o nim były nieraz sprzeczne: krytycznie oceniany przez zwolenników reform. Fryz podstropowy w Sali Turniejowej zamku królewskiego na Wawelu. w sprawach stosunków patrycjatu z rzemieślniczym Trzecim Ordynkiem. w sprawach politycznych .

Lepiej na pewno przysłużyło się sprawom państwa. 102. ale i który jego zaczynał przyciągać. nowi mężowie stanu na miarę rodzącej się Rzeczypospolitej wyrastali nie w Senacie. filozofia zajazdu. rodzącego się narodu szlacheckiego. niemal corocznych sejmach pozwalał wysuwać się na plan pierwszy kanclerzowi Ocieskiemu. Tu. niż opublikowane w 1551 roku w trzech księgach w Krakowie. Rola króla jako najwyższego sędziego nie była bowiem łatwa. Choć nieoficjalne. a w 1554 w pięciu w Bazylei. Nawet witanie poselskie składało się z dwóch mów. Z rzadka tylko. Na burzliwych. w 1561 Tarnowski. przyprowadzał oponentów do porządku. dojrzałe w warstwie teoretycznej. lecz z realiami zbytnio się nie liczące. wydane również w Bazylei w 1555 roku. którego łacińskie dzieło O pochodzeniu i dziejach Polaków. znakomicie reklamujące autora. Nie ulega jednak wątpliwości. niezwykle popularne na Zachodzie. 1555 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). gdy zdaniem króla zuchwalstwo posłów posunęło się zbyt daleko. Ryć.przez koronnych. choćby i w najsłuszniejszej sprawie. popierał Modrzewskiego. ale nie mniej zasłużonego Kromera. Ostrogska . August sam. Zaś nowi przywódcy. byle pięknie sformułowanych. których pierwsze wydanie ukazało się w 1548 roku. I tak na sejmie 1553 roku doszło do ostrej rozgrywki między królem a częścią posłów reprezentowaną przez Hieronima Ossolińskiego. był sam wobec nowego. znacznie rozszerzone. w Koronie. że król. W 1553 roku zmarł Kmita.Zygmunt August wobec postulatów ruchu egzekucyjnego król uznał Sanguszkę winnym. Sądom starczyć musiały statuty zebrane i uporządkowane przez Jakuba Przyłuskiego. służyć miało sądom przez dwa i pół wieku. Król zdawał się w tych latach nawracać w pełni do polityki ojcowskiej. przybliżyło Polskę elicie kulturalnej całej Europy. głośne dzieło Andrzeja Frycza Modrzewskiego O naprawie Rzeczypospolitej . a drugie. niż aprobata treści i postulatów wymienionych dzieł. lecz w Izbie Poselskiej. skazując go na banicję i infamię. który z łagodną stanowczością uspokajał atmosferę polityczną. Rozpoczęta przez Jana Łaskiego starszego kodyfikacja praw koronnych nie doczekała się uznanej kontynuacji. którego się lękał. była mu obca. w 1559 Dzierzgowski. z gniewną godnością. Ossolińskiego i Sienickiego. Wyrok uważano wówczas za dyskusyjny: Sanguszko był popierany przez wielu magnatów litewskich.w 1553 roku. Król popierał Przyłuskiego. tolerancyjnego wobec różnych poglądów. zgodnie ze swoim sumieniem i obyczajami. Odchodzili dawni doradcy i współpracownicy jego ojca. Można w niej było szukać potencjalnych sprzymierzeńców . Był w tym jednak raczej gest mecenasa.ale i zdeklarowanych wrogów. Pieczęć litewska Zygmunta Augusta.efektowne. Żądania ich były . Uciekający z Polski Dymitr doścignięty został na Morawach przez Marcina Zborowskiego i zamordowany. miał odrazę do gwałtu i za gwałt właśnie Sanguszkę ukarał. który działał w porozumieniu z Tarnowskim. grać rolę króla senatorskiego. popierał i bardziej od nich zachowawczego. Po czym znów uciekał na Litwę. Pojednawcze stanowisko zajmował natomiast Sienicki. królowi dedykowane i królewską aprobatą zaszczycone .

e-iłt >y sejm 1553 roku urząd marszałka Izby Poselskiej Ryć. że funkcję tę mają na zmianę pełnić Małopolanin i Wielkopolanin. o ile Izba była zgodna. przedstawiał jej postulaty. usprawnienia sądownictwa i administracji oraz ograniczenia wpływów magnaterii i mieszczaństwa na rzecz szlachty. reszta ich jednak pozostała w Piotrkowie i uchwaliła żądane przez króla podatki. na pozór identyczne. Izba poleciła Sienickiemu przedstawienie swego programu. Na burzliwym sejmie piotrkowskim 1555 roku najwybitniejszą rolę grał Sienicki. Już jednak w roku następnym sejm lubelski nie doszedł z powodu nieobecności Wielkopolan: tam najsilniejsze były nastroje opozycyjne. Rozłam w obozie egzekucyjnym zarysowywał się wprawdzie powoli. 103. Sienicki kładł główny nacisk na słabość władzy wykonawczej jako na przyczynę zła. wówczas właśnie dzięki nieprzeciętnej indywidualności Sienickiego nabierał znaczenia. sprawny kierownik obrad. a nie własne. ale zadaniem jego jako marszałka Izby było przedstawienie przede wszystkim postulatów opozycji. Marszałek sejmowy wypowiadał się przed królem w imieniu całej Izby. Jego postulaty można w skrócie ująć jako żądanie centralizacji państwa. Pod koniec sejmu Ossoliński próbował go zerwać i odjechał z 14 innymi posłami. miał żelazną rękę. nieraz nawet z pominięciem alternaty. Sala Senatorska zamku królewskiego na Wawelu.118 Zygmunt August ięty 3gO kulana . ton jednak całkowicie odmienny. 119 Dzieje Polski i Litwy . w wypadku różnicy zdań mógł dać interpretację nieraz bardzo samodzielną. Toteż gdy August i senatorowie mowę Ossolińskiego "ku krzywdzie sobie brać jęli". co trzeba pamiętać. to jest zasady. Sienicki jako dysponujący olbrzymim autorytetem. ale wyraźnie. wspaniały mówca. a zarazem dyplomatyczną subtelność w stosunkach z królem. szafował oskarżeniami i groźbami pod adresem Zygmunta Augusta. podsycane często z Królewca. zaś mowę swoja przepoił akcentami zaufania do króla. Ossoliński występował ostro i napastliwie. Urząd marszałkowski. Toteż wybierano go marszałkiem.

Lament opatowski. Abdykacja Karola V. 120 . podkreślił dobrą wolę Izby wobec potrzeb państwa. Zwołany w 1556 roku sejm zebrał się 6 grudnia w Warszawie w napiętej sytuacji międzynarodowej. dobre wciąż stosunki z Ferdynandem dawały bezsprzecznie Zygmuntowi Augustowi większą swobodę działania nad Bałtykiem. Jednak gdy król zbywał posłów gołosłownymi obietnicami i odkładał egzekucję praw na następny sejm. Ale dalsze jego wystąpienia były bardziej pojednawcze. nie bacząc na rosnące zagrożenie moskiewskie. zaniedbane leżą". bliski rozkładu. kładły większy nacisk na silny rząd. Tak więc jedynym istotnym osiągnięciem minionego sejmu. Sienicki w żegnaniu poselskim. Gdy w końcu posłowie uchwalili podatki. marszałek Izby krótko oświadczył. Oferta była wyraźna ... który by położył kres samowoli magnackiej. że szlachta też odkłada uchwalenie podatków. przestrzegał przed "roztargnieniem domowym". Przybywającemu z Litwy monarsze mąciły sen wieści z Inflant. wśród których znalazły się i nowe pomysły nieznużonego Albrechta. W witaniu poselskim uzależnił uchwalenie podatków od wykonania przez króla programu egzekucji i reformy kościelnej.Ryć. zwłaszcza że egzekucjoniści twardo stawiali dotąd sprawę podatków przeznaczonych na aktywniejszą politykę zagraniczną: najpierw porządki w domu. tzw. a również Prus Królewskich. połączonym z oświadczeniem "in causa religionis". zeszedł cały na sporach reformacyjnych. z pominięciem alternaty. uchwalonym przez część jego uczestników niejako na marginesie obrad. inkorporacji Litwy. sejm 1555 roku sejm 1556 roku Ów sejm więc. Sienicki już w witaniu króla zażądał od niego stanowczej decyzji w sprawach wiary. by przestał bronić interesu senatorów. Fragment nagrobka Krzysztofa Szydłowieckiego. stała się kalwińska Konfesja panów posłów. dawał się wmanewrowywać w niejasne polityczne intrygi. zwłaszcza duchownych. Zygmunt August oskarżył posłów o to na pospiesznie zwołanych nowych sejmikach. a w toku obrad również mocno podkreślił konieczność sprawnego funkcjonowania silnej władzy królewskiej. jeśli nie będzie silnego rządu w Koronie. który grał tak wielką rolę w wypracowaniu tworzących się form i obyczajów parlamentarnych. Wpierw jednak trzeba było uregulować stosunki w Koronie. lata 1533-1541. w kolegiacie w Opatowie. rozpoczęła się otwarta agresja moskiewska nad Bałtykiem. Marszałkiem Izby. gdzie zakon kawalerów mieczowych. której atrybuty bezprawnie według niego przywłaszczają sobie biskupi. posłowie jednak twardo domagali się w zamian pełnej unii obu państw. a król narzekał. do Korony. a sprzymierzył się przeciwko nim ze szlachtą. grożącym. mimo że w roku następnym rozpoczęły się działania wojenne w Inflantach. znów został wybrany Sienicki. raz jeszcze żądając z naciskiem soboru narodowego.zmierzała do przekonania króla. że "inne wszystkie potrzebne rzeczy. 104. na co król przystać nie chciał. Zygmuntowi Augustowi chodziło głównie o pomoc koronną dla zagrożonej Litwy. Oferta nie została przyjęta. Chybiło to jednak celu. Szlachta na sejmiki generalne wybrała tych samych przedstawicieli.

W Senacie 1529 roku zasiadało 2 arcybiskupów. że nic nowego w prawach zapisane być nie może bez zgody ogółu. W powstałym z rady królewskiej Senacie zasiadali dostojnicy kościelni i świeccy. podkanclerzy. która przewidywała wspólny sejm dla Korony i Litwy. W zależności od rangi województwa Sejm polski za Zygmunta III. tj. 15 wojewodów. potem wojewodowie. miedzioryt Jakuba Lauro z 1622 roku wybierano od 2 do 6 posłów na sejm walny. pełniących najważniejsze w Koronie urzędy: marszałek wielki. kasztelanowie więksi. Ta systematyzacja zawarta była w konstytucji Nihil novi (Nic nowego). Wołyń i . 65 kasztelanów oraz 5 dostojników. do Senatu weszli wojewodo wie. podskarbi i marszałek. Po 1569 roku Izba Poselska obok posłów z 26 istniejących dotąd sejmików koronnych gromadziła po dwóch z 24 sejmików powiatowych Wielkiego Księstwa. Po zawarciu Unii Lubelskiej w 1569 roku. Sejm w demokracji szlacheckiej Trwający od schyłku XIV wieku proces formowania się polskiego parlamentaryzmu zakończył się ostatecznie na przełomie XV i XVI stulecia. W sejmikach miała prawo ucze stniczyć szlachta zamieszkała na tere nie danego województwa. kasztelanowie i ministrowie litew scy należący do rady wielkoksiążęcej. Senat i Izba Poselska. usadowieni wedle ścisłej hierarchii. W obradach sejmu uczestniczyli król. kanclerz.Zygmunt August a i. następnie najwyższy senator świecki kasztelan krakowski. stwierdzając. sejmików ziemskich i prowincjalnych wyłoniony został sejm walny jako główna reprezentacja szlachty. 9 w Wiel kopolsce i aż 10 w samym wojewódz twie mazowieckim (dysproporcja ta wy wołana była specyfiką poszczególnych ziem). która ponadto czyniła sejm walny najważniejszym organem ustawodawczym. a także Podlasie. Ponieważ do Korony włączono Prusy Królewskie i Inflanty. szlachty reprezentowanej przez to naczelne w hierarchii zgromadzenie szlacheckie. Pierwsze miejsce zajmowali biskupi. Spośród istniejących dotąd niezależnie od siebie sejmu walnego. 7 biskupów rzymskokatolickich. z reguły na obrady przybywało od 100 do 200 osób. W Izbie Poselskiej zasiadali przedsta wiciele szlachty wybierani na 26 sej mikach: 7 w Małopolsce.

W 1573 roku monarcha zobowiązał się. 121 Dzieje Polski i Litwy KORONA . biskup . Poza tym zwyczajowo sejmy koronacyjne miały miejsce w Krakowie.w Warszawie. konkretnej sprawy. w związku z włączeniem do Korony Księstwa Mazowieckiego odbył się sejm w Warszawie w 1529 roku). rugi poselskie. połowie XVI wieku posiedzenia parlamentu odbywały się najczęściej raz w roku. Mowę powitalną wygłaszał jeden z posłów.. konwokacyjne .. po czym przystępowano do ceremonii całowania ręki monarszej. Wtedy funkcję zastępującego króla interrexa sprawował prymas. który trwać będzie 6 tygodni. na którym wybierano nowego monarchę . liczba posłów koronnych zwiększyła się o posłów z tych dzielnic.zwoływany dla zarządu państwa w czasie bezkrólewia . inne większe miasta królewskie mogły brać udział jedynie w sejmach elekcyjnych. W 1. W praktyce ustalił się następujący przebieg posiedzeń. Poza tym posłowie miejscy pojawiali się na sejmach walnych tylko specjalnie wezwani przez monarchę. Po mszy gromadzono się w miejscu obrad sejmowych.. ordynaryjny. Potem miało miejsce oficjalne powitanie króla. Sejmy za Jagiellonów z reguły obradowały w Piotrkowie. . a szlachta wolna od prac polowych.lwowski krakowski . biskup poznański warmiński arcybiskup arcybiskup . a po 1569 roku także Litwy. zimą. biskup . :: kujawski i:i^^ V . kiedy drogi były przejezdne. koncelebrowana przez wszystkich obecnych na sejmie biskupów. bądź też dla przedstawienia własnej.Kijowszczyznę. który jako jedyne miasto miał prawo przysłania 2 swych reprezentantów. Obrady rozpoczynała msza święta.i elekcyjny. czy wszyscy posłowie mają prawo do uczestnictwa w obradach. pochodził on kolejno z grona posłów z Wielkopolski i Małopolski. Wyłączne prawo do zwoływania sejmu walnego miał król. tj. odpowiedź na nią przedstawiał kanclerz reprezentujący króla. W obradach Izby Poselskiej uczestniczyli przedstawiciele Krakowa. i trwały średnio od 7 do 9 tygodni. Wyjątek stanowiły sejmy czasu bezkrólewia: konwokacyjny . biskup gnieźnieński. że co dwa lata zwoływany będzie sejm zwykły. Tam posłowie wybierali spośród siebie marszałka Izby Poselskiej. Na tym kończyły się wspólne obrady. wyjątkowo w innych miejscowościach (np. czyli sprawdzanie. Następnym punktem były tzw.

przedstawiciele formalnie . To delegaci tych województw zabierali głos jako pierwsi. województwa górne: krakowskie i sandomierskie w Małopolsce. w skiad sejmu nie wchodzili. pozostali posłowie musieli ustosunkowywać się do ich wypowiedzi. Po przyjęciu wszystkich ustaw następowało pożegnanie poselskie stosowną mowę wygłaszał jeden z posłów. Brak sprzeciwu uznawano za zgodę. 122 Zygmunt August Po przedyskutowaniu projektu królewskiego czy poselskiego marszałek odczytywał tekst ustawy. Zasada całkowitej jednomyślności. który nad nim dyskutował. pojawiła się w 2. a odpowiedź na nią.•. Po przyjęciu ustawy przez Senat do jej wprowadzenia w życie potrzebna była jeszcze sankcja królewska. poznański I^andoniterskiM • ksilistó kanclerz podkanclerzy URZĘDNICY CENTRALNI kanclerz podkanclerzy podskarbi wielki wielki nadworny URZĘDNICY CENTRALNI Sff łęczycki || Mjtiwski marszałek marszałek nominaci królewscy nieformalni nominaci królewscy wybór przez postów ziemskich uwzględniono tylko najważniejszych biskupów. Dla uchwalenia wniosku nie wymagano jednomyślności.••$. Jeśli nikt się mu nie sprzeciwiał. tzn. poznańskie i kaliskie w Wielkopolsce. wnosił swe poprawki lub zastrzeżenia. Nieprzyjęcie jednej z nich oznaczało unieważnienie pozostałych i rozejście się bez podjęcia decyzji. porozumienia. Na koniec . Marszałek nie miał wielu uprawnień. Także wśród posłów nie było równości.kanclerz. a Senat . Wszystkie ustawy zwane konstytucjami przedstawione na sejmie stanowiły całość. liberum veto.króla. wojewodów i kasztelanów J MIESZCZANIE j Delegacje miast królewskich | których. poseł nie musiał go nawet prosić o głos. Prym wiodły tzw. lecz l I czasami brali udział w jego obradach i Schemat struktury sejmu dwuizbowego po unii lubelskiej dalej Izba obradowała osobno pod przewodnictwem marszałka. połowie XVII wieku. tekst z kolei przedstawiano Senatowi. lecz consensusu.

Niedowład sejmu walnego sprawił. Układ sił w sejmie. Znów powtarzał on w witaniu króla. dygnitarzy duchownych i świeckich zgromadzonych w Senacie oraz szlachty w Izbie Poselskiej ulegały zmianie. że tylko egzekucja praw może zapobiec zamieszkom społecznym. do niego należało prawo wypowiadania wojny. albo po 6 tygodniach obrad nie osiągały konkluzji. Ale dalej utrudniali sprawę ich egzekucji. Sejmy albo nie dochodziły do skutku. tj. Hieronim Ossoliński przedstawił więc konkretny plan rewindykacji rozdarowanych lub zastawionych królewszczyzn. króla. że wzrosło znaczenie sejmików ziemskich (2. było to zależne od różnych czynników. polityki zagranicznej) nie były publikowane. Istniał także sąd sejmowy. 5 grudnia 1558 roku zebrał siew Piotrkowie nowy sejm. Teksty uchwał sejmu o charakterze poufnym (dotyczące np. przekształcaniu dóbr w ordynacje. a egzekucję praw chcieli prowadzić "od deszczki . a ustawy uzyskiwały moc prawną z chwilą wpisania ich do ksiąg grodzkich. że o sprawach wojny i pokoju nie będzie decydował bez Senatu ani zwoływał pospolitego ruszenia bez zgody sejmu. także często pomijano ustalenia niewygodne dla monarchy. np. Po opracowaniu tekstu konstytucji przykładano pieczęć królewską. Konstytucje były następnie publikowane (pierwszy tekst w 1507 roku) i rozsyłane do sądów starościńskich. Na przełomie XVI i XVII stulecia wyraźnie zwiększyły się kompetencje sejmu.. indygenacie (uznaniu szlachectwa cudzoziemca). podskarbiowie przed sejmem składali rachunki. a zwłaszcza zlikwidowania "niepobożnych" dzierżaw nieodpłatnych. ogłaszane publicznie na placach. To on decydował o nobilitacji (czyli nadaniu szlachectwa). Po uchwaleniu konstytucji tekst był opracowywany w kancelarii królewskiej. który orzekał w sprawach o obrazę majestatu. począwszy od połowy XVI wieku coraz częściej po polsku. przymierzy. znów Zygmunt August uchylał się od podjęcia decyzji. Izba po raz kolejny powierzyła laskę marszałkowską Sienickiemu. Senatorowie nie mieli wyboru: przedłożyli i swoje. Wraz z wzrostem kompetencji pojawiła się "choroba sejmowa" .brak sprawności w funkcjonowaniu. od osobistych predyspozycji monarchy. połowa XVII wieku). zawierania pokoju. Zmiany ustrojowe i wzmocnienie pozycji sejmu znalazło swój wyraz w artykułach henrycjańskich powstałych podczas sejmu elekcyjnego 1573 roku i odtąd zatwierdzanych przez każdego elekta. ogłaszanie amnestii.uroczyście śpiewano Te Deum. Sejm miał też wpływ na władzę wykonawczą: senatorzy rezydenci w praktyce kontrolowali monarchę i zdawali z tego sprawę przed sejmem. Król zobowiązywał się w nich m. czyniąc go organem faktycznie wyższym od monarchy. wysłuchiwania posłów zagranicznych i kierowanie polityką zagraniczną państwa. Aby zapobiec tym ostatnim praktykom. Po ustanowieniu w 1578 roku Trybunału Koronnego jego kompetencje ograniczone zostały do spraw najcięższych. Konstytucje pisano początkowo po łacinie. która miała czuwać nad zgodnością spisanego tekstu z postanowieniami sejmu. precyzowano jej postanowienia oraz dostosowywano je do istniejących już przepisów prawnych. Posłowie zaś próbowali postawić Senat przed faktem dokonanym: przynieśli swoje nadania na królewszczyzny i złożyli je do dyspozycji króla. powoływano deputację złożoną z posłów i senatorów. zdradę państwa i nadużycia urzędnicze na rzecz skarbu. Artykuły te umocniły pozycję parlamentu. wywieszane na ratuszach i kościołach. lepszego gospodarowania pozostałymi przez urząd podskarbiński. przewaga jednej z trzech stron sejmujących.in.

iż wierzy w Albrechtową niewinność . kniazia Wiśniowieckiego. wskazywał. nieodrodnym był synem Bony. władczyni wielkiego włoskiego miasta nadmorskiego. pocieszał Albrechta pięknymi słowy. Domyślać się jednak tylko możemy. 1549 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). portu. zapewni również w praktyce polską koronę. wstawiał się za puszkarzem. Król. Ocieski w jego imieniu tłumaczył Izbie. Sienicki w żegnaniu potępił egoizm magnaterii. tłumaczył. 1566 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). . zanikać tęsknota za morzem nawet u monarchów. od dzieciństwa był wychowywany w zrozumieniu potrzeb morskich Rzeczypospolitej. "aż szata na królu mózgiem pacholęcia onego spluskana była" (Marcin Bielski). 105. Dominium Maris Baltici wizyta Zygmunta Augusta w Gdańsku w 1552 roku "Naszym przodkom wystarczały ryby słone i cuchnące" . tylekroć potem wywalczane i tylekroć tracone. co tylko przedłużało cały proceder do nieskończoności. Ale król. wysokich opłat składanych papieżowi przy obejmowaniu beneficjum kościelnego. opanowany jak zwykle. iż doczeka się potomka i zapewniwszy mu na Litwie dziedziczne władanie. świadczyła i związana z nią wizyta w Królewcu na zaproszenie Albrechta. Cudem uniknęli tam obaj śmierci. Świadczyła już o tym jego wizyta w Gdańsku w 1552 roku. ani drażliwa kwestia annat. nad morskim brzegiem. panowanie nad Bałtykiem. do deszczki" (aluzja do drewnianych opraw ksiąg prawniczych). który strzegł najbardziej newralgicznego punktu Śródziemnomorza. odjechał na trzy lata przeszło na Litwę. by wyciągnąć z niego prawdziwe intencje. Czworak litewski Zygmunta Augusta (awers). Posłowie natomiast żalili się.Ryć. że szlachta to stan "pośledniejszy" i winna podatki uchwalać bez dyskusji. również w podejrzliwości.ale przy wieczerzy spił księcia w porozumieniu z jednym z dworzan. wciąż miał nadzieję. że uczyniono sobie z ich ofiarności "komedyję". że tylko w monarsze mogą jeszcze posłowie pokładać resztki nadziei. gdy zwycięskie ich wyprawy przybliżyły Polsce upragnione "dominium Maris Baltici". Zygmunt August nie mógł się pogodzić zwłaszcza z projektem wspólnej elekcji polsko--litewskiej przez reprezentację szlachty: choć pożycie z Katarzyną zaczynało układać się coraz gorzej. 106. ani unia Korony z Prusami Królewskimi oraz księstwami Zatora i Oświęcimia nie doszły do skutku. 123 Dzieje Polski i Litwy Ryć.śpiewali ponoć rycerze Krzywoustego. Ani podniesione przez Sienickiego projekty utworzenia stałego sądu i określenia sposobu dokonywania przyszłej elekcji. że syn Bony. utraciwszy resztki nadziei na porozumienie ze szlachtą. że zanikać zaczynała pamięć o tym nawet w politycznych elitach. Pieczęć Zygmunta Augusta. Rzeczywiście. gdy omyłkowo odpalony pocisk artyleryjski zabił młodego pazia.

Zygmunt Aug w pewnym momencie poważ-nie liczył się z sukcesją brandenburską w Polsce. Na przeszkodzie takiemu rozwiązaniu stała nie tylko polityka kolejnych wielkich mistrzów. Również miasta na czele z potężną Rygą i Rewlem. Król. miały znaczny stopień samodzielności. Państwo niemieckiego zakonu kawalerów mieczowych. szansę rozwoju. obejmujące ziemie dzisiejszej Łotwy i Estonii. inna królewskiej zgody. w rozmowie z Albrechtem. zazdrosny o jego popularność narastającą wśród protestantów. Wysłannicy jego podpisali w Moskwie upokarzający Dzieje Polski i Litwy . wybierał się nawet do niej z Królewca. Dziedziczna ziemia Jagiellonów odcięta była niemal od morza. Wilhelm Hohenzollern. miał niewielkie znaczenie i niewielkie. że w zagrożonych przez Moskwę Inflantach słaby władca się nie utrzyma. oburzał się. lecz zdawał sobie sprawę. szwedzkie i nawet duńskie. zwłaszcza w Wielkopolsce. W Inflantach krzyżowały się interesy litewskie. Głównym rywalem była bezsprzecznie zbrojąca się intensywnie Moskwa Iwana Groźnego. dla Litwy pozyskać. nie było monolitem. Ryskim arcybiskupem był wówczas brat rodzony Albrechta. Zapewne bowiem właśnie wówczas. ale nie dojechał. a ewentualna unia personalna stworzyłaby przecież państwo nie bardziej pstrokate narodowościowo niż imperium habsburskie. Byłaby to jednak odległa jedynie ewentualność. Jedyny jego port. Ujście Niemna z portem w Kłajpedzie było w rękach Albrechta. Połąga. Moskiewski nacisk zmusił w 1554 roku wielkiego mistrza Henryka von Galena do rokowań. Starostwo żmudzkie skrawkiem dotykało Bałtyku. dziedziczne państewka. wciągnięcie ich w obręb polskiej polityki wciąż było realne. nabierać kształtu zaczęły plany pozyskania dla Litwy dostępu do morza przez Inflanty. że Estonia. chciał ją. gdy jego poddani tytułowali Albrechta "nasz pan miłościwy". a Zygmunt August miał plany bardziej koń-kretne: myślał o Litwie. podbita przez Waldemara II w 1219 roku. dzisiejszym Tallinem. Dorpatu (estońskie Tartu) i Kurlandii. moskiewskie. aby ziemia ta stała się lennem Zygmunta Augusta na podobnych warunkach jak Prusy Książęce i oczywiście też pod panowaniem Hohenzollernów. Stąd dążył. Znaczną część jego terytorium zajmowały ąuasisuwerenne państewka arcybiskupa ryskiego oraz biskupów Ozylii. stanowiła przez jakiś czas część bałtyckiego imperium potężnej wówczas Danii. Myśl ta miła była oczywiście Albrechtowi. Książę pruski wciąż się szamotał między nadziejami na powiększenie swoich i rodzinnych posiadłości a chęcią odegrania roli politycznej w Koronie. zdaje się. pamiętano bowiem. przewidując rychłą sekularyzację Zakonu i zamianę posiadłości biskupich w świeckie. Hohenzollernów ówczesnych nie można mierzyć naszą dzisiejszą wiedzą o ich potomkach. cioteczny zatem Zygmunta Augusta.Inna jednak była przyczyna Albrechtowego zaproszenia. ale 124 . ze względu na topografię. Wadził się on z wielkimi mistrzami i pragnął przekazać arcybiskupstwo w ręce któregoś z krewniaków. pruskie. Król miał jakieś słabo znane plany w związku z Kłajpedą.

ważny port nad Zatoką Fińską.hetman wielki. Nowy wielki mistrz Zakonu. zaprzysiągł. litewskimi . Nie raz i nie dwa ostrzegał go przed jej zaborczością Mikołaj Rudy. W maju zajęli Narwę. Na wieść o ukorzeniu się wielkiego mistrza przed Zygmuntem Moskale rozpoczęli przygotowania do jawnej agresji. odpowiedział. arcybiskupowi przywrócił wolność i władzę. również o pomoc proszony. Fiirstenberg zwrócił się o pomoc do cesarza i Rzeszy. Ferdynand wysłał jedynie poselstwo do Iwana. przeprosił go. ok.manifestacja siły pod Pozwolem w 1557 roku międzynarodowe uwarunkowania sprawy inflanckiej atak Moskwy na Inflanty Ryć. częściowo od miasta Gdańska. I wiedział dobrze król. nadał niegdyś Kazimierzowi Wielkiemu i jego następcom tytuł protektora arcybiskupstwa ryskiego. Zygmunt August. co mu kazano. Stawił się przed królem. Na wieść o tym biskup Ozylii sprzedał swoje państewko Danii. Król zaciągnął pożyczki częściowo pod zastaw dóbr swoich w Prusiech Królewskich. Szwedzi zaś zajęli wybrzeża Estonii. po czym żołnierze wielkiego mistrza zajęli zamek arcybiskupa Wilhelma w Koken-hausen. Zakonowi zabroniono sprzymierzyć się z Zygmuntem Augustem. koronny marszałek. a raczej młodszemu synowi jej władcy. Zygmunt August tym razem odpowiedział zdecydowanie. Inflanty zamieniały się w moskiewski protektorat.Zygmunt August . Działo Zygmunta Augusta z godłem Herkules. Wilhelm Fiirstenberg. 108. W 1556 roku poseł królewski został w Inflantach zamordowany. lecz sejm niemiecki pomóc mógł niewiele. że moskiewska agresja da mu Inflanty za zgodą i nawet na prośbę Zakonu. jego samego zaś uwięzili. Pod koniec sierpnia 1557 roku pod Pozwolem na granicy Inflant stanęła ponad dwudziestotysięczna armia pod komendą samego króla. a choć jego poprzednik. Podatki uchwalone na zimowym sejmie koronnym w Warszawie przeznaczone zostały na wojnę z Zakonem. królewiczowi Magnusowi. nie dotyczyło to przecież całego kraju. ale formalnie tylko jako król rzymski i musiał jeszcze dbać o niezrażanie sobie elektorów. Karol IV Luksemburski. zobowiązując się do odbudowy poprzednio zniszczonych cerkwi w Rewlu i Rydze. że nie zdruzgotał wtedy Zakonu i nie przyłączył siłą Inflant do swego państwa. wolności handlu dla kupców moskiewskich oraz zapłaty haraczu z Dorpatu. że konsekwencje międzynarodowe takiego kroku mogą być zbyt poważne. zdawał sobie sprawę. Wojskami koronnymi dowodził Jan Mielecki. Monarcha polski zdawał sobie jednak sprawę. Zygmunt August zdawał sobie jednak sprawę. Ferdynand pełnił już wprawdzie obowiązki cesarza po abdykacji brata. 1560 roku (KrakówWawel). w lipcu Dorpat. W obronie Zakonu interweniował cesarz. Ale chan 126 . Zarzucano królowi. traktat. że opór byłby daremny. jakie są zamiary Moskwy. iż musi przestrzegać rozejmu z Moskwą. Mikołaj Radziwiłł Rudy. W następnym roku wkroczyli do Inflant.

a ofiarami jej miały zostać królewskie siostry. Ale teraz sam Iwan wystąpił w konkury. podobnie jak w Koronie Gdańsk. a tron objął jego energiczny syn Eryk XIV. Gothard Kettler. warsztat Łukasza temperamentu Cecylia. odtąd też lenna Rzeczypospolitej zastawionego wkrótce Hohenzollernom. 109. Był to olbrzymi sukces Zygmunta Augusta. Zygmunt August udzielił odpowiedzi wykrętnej: badał uważnie ofertę szwedzką. została tym nieco skompro. że cesarz i Rzesza nie tylko go akceptowali. Wówczas nowy mistrz. osiągnięty po mistrzowsku. który nawiązał wówczas romans z piękną i kochliwą siostrą obu królewiczów. który marzył wówczas o ręce Elżbiety angielskiej. Ryć. Gustaw Waza. Uaktywniła się polityka szwedzka. nowe sukcesy. 31 sierpnia 1559 roku zawarto w Wilnie układ. który królowi oddawał część ziem zakonnych w zamian za opiekę i obronę. bo tylko dzięki temu ochronić je mogli przed Moskwą. Ale sukces ten trzeba było jeszcze utrwalić. W tej sytuacji rywale uciekać się próbowali do dyplomacji. czyli dzisiejsza Łotwa na północ od Dźwiny i Estonia południowa. zwłaszcza gdy zmarł stary król. Po nieprzezornym odrzuceniu brandenburskich kandydatów do ożenku nie zjawiali się nowi. wchodziły do państw Zygmunta Augusta. Anna i Katarzyna kwaśniały dotychczas w staropanieństwie w Warszawie. której pragnął również Iwan. Państwo polsko-litewskie objęło jego ziemie zgodnie z wolą władz Zakonu i cesarza. Rozmowy prowadzone były w Sztokholmie. Reszta Inflant. Państwo zakonne przestało istnieć. gdzie opieka litewska nie sięgała. Katarzynę. Cztery państwa walczyły o łup po Zakonie. do której okna kawalerowie Cranacha młodszego. ok. W tej sytuacji inflanccy zwolennicy współpracy z Polską zwrócili się jeszcze raz do Augusta. Początkowo zresztą status ich był niejasny. a starania jego młodszych braci . Wystarczy powiedzieć.ryskich w Krakowie). między innymi przez Jana Tęczyńskie-go. . dorpackie i wendeńskie.krymski Dewlet Girej uderzył na państwo Iwana od południa i na kilka miesięcy opóźnił jego ofensywę w Inflantach. przynależność w ramach państw jagiellońskich dyskusyjna. bezpieczną na razie przed Moskwą część Inflant na południe od Dźwiny. Nie ofertę Eryka jednak. Kettlerowi oddawał w dziedziczne lenno księstwo Kurlandii i Semigalii. Wojska Iwana odnosiły na północy. wcielał jego państwo do Polski i Litwy. ale sami do przyjęcia Inflant króla Polski zachęcali. wróg porozumienia z Zygmuntem Augustem. . Nowy układ wileński z 28 listopada 1561 roku pieczętował sekularyzację Zakonu. znaczną niezależność. z wyjątkiem ziem piltyńskiego biskupstwa. ostatecznie jednak zorganizowano tu po zwycięstwach Batorego trzy należące wspólnie do Polski i do Litwy województwa: parnawskie. Miał poważne szansę: pełna . 1556 roku (Muzeum Czarto-wchodzili ponoć nocami. Rozpoczęły się dalsze zabiegi dyplomatyczne. zwana Liwonią. Potężna Ryga utrzymywała w praktyce dotychczasowy status polityczny. układ wileński z 28 listopada 1561 roku Układ nie powstrzymał Moskwy. .królewicza Magnusa o Annę i Jana księcia Finlandii o młodszą. zgodnie z prawem międzynarodowym. wraz z arcybiskupem Wilhelmem oddali się pod opiekę państw jagiellońskich. Portret Katarzyny Jagiellonki. Do niewoli dostał się Fiirstenberg.

Ale go potrzebowała. z którym wolno każdemu czynić co chce. Obok potężnego już Zboru Kalwińskiego stanął wyrosły z jego szeregów a skupiający antytrynitarzy. by wkrótce. I on jej potrzebował. bez jego woli i zgody. jak mówił Sienicki. Nie doszło też. Eitwa była za słaba. do małżeństwa Magnusa z Anną. by jej podołać bez pomocy Korony.arianie mitowana.pogłębiało się zamieszanie i bezrząd. Król nie miał wyjścia: musiał koronny sejm zwołać. Mnożyły się zjazdy . Pogłębiał się rozłam w Kościele. by rozmowy sfinalizować.drewniana szabla stać się miała rychło oznaką ariańskiego szlachcica .państwem nierządnym. Nie dla siebie . coraz częściej nadawali dogmatycznym.dla swojej ukochanej Litwy. Arianie odrzucali wiarę w Trójcę Świętą oraz chrzest niemowląt. Dominowali w nim początkowo ministrowie pochodzenia plebejskiego.nielegalne. że tym razem już zwlekać nie może. Polska stawała się. a trzeci . Sejmy egzekucyjne W Koronie. i na sejmie tym przeprowadzi swoje postulaty. Gotowała się wojna o Inflanty. I na listopad 1562 roku zwołał nareszcie sejm do Piotrkowa.przypomni to jeszcze Mickiewicz w Panu Tadeuszu). że sejm złoży bez niego. zwanych inaczej arianami albo Braćmi Polskimi. pierwszy tego imienia król Szwecji. często wręcz wrogo. Tam wkrótce przyjdzie na świat ich syn. znaleźć się wraz z mężem w więzieniu na zamku Gripsholm. Dyplomacja małżeńska nie pomogła więc w utrwaleniu sukcesów. I wiedział. najmłodsza i najładniejsza z sióstr królewskich. że tym razem żądania szlacheckie spełnić musi. ale przecież wyrażające tęsknotę za silną ręką monarchy. Wiedział. na pozór tylko wyznaniowym sporom posmak rewolucyjnej myśli społecznej.Polski. bynajmniej nie protestował przeciwko uwięzieniu Tęczyńskiego. wskutek sprzeciwu Eryka. "wolno w Polsce każdego złoczyństwa się ważyć bez pomsty. . Buntowniczy ministrowie plebejscy coraz wyraźniej odcinali się od szlacheckiego zboru. zwana woj na północną. by mu taką królewnę oddać ("Sopliców czyż nie równe Tęczyńskim zaszczyty" . która od lat swego króla niemal nie widziała . wbrew królowi Szwecji poślubiła jego brata. księcia Finlandii Jana. I tylko Jan Kochanowski wierszem użalił się nad dolą zmarłego. a Tęczyńskich ród był wystarczająco znakomity.krótko tylko bawił w Łomży na zjeździe Senatu w 1561 roku . Zbór Mniejszy. statek jego zagarnęli walczący ze Szwedami Duńczycy i niefortunny narzeczony zmarł w ich niewoli. wolno o nie każdemu targować.127 Dzieje Polski i Litwy polityczne małżeństwa sióstr królewskich Zbór Mniejszy . wypowiadali się przeciwko wojnie . zawsze niechętny zbytniemu wywyższaniu się swych poddanych. oczywiście też Zygmunt. na rozkaz zazdrosnego Eryka. między innymi Mikołaj Sienicki. Gdy jednak płynął do Szwecji. Groziła szlachta. Zygmunt August.i nieufnie. buntownicze w swych wypowiedziach. Jedynie Katarzyna. odnosili się do piastowania urzędów państwowych. "civitatem meretricem" . jak z nierządnicą. ale było i sporo wpływowej szlachty. wolno ją też najmniejszemu nieprzyjacielowi z małym przejechać pocztem".

Z tych sum 129 . starych sumach do królewszczyzn w wybranych województwach wg stanu na 1565 rok. reszta zaś wpływała do skarbu królewskiego. demaskował egoizm i chciwość senatorów. a nie po łacinie.zapisy w starych sumach uznano za legalne i nie podlegające egzekucji. czyli po prostu konfiskatę dóbr koronnych. ale z energią i oddaniem przystąpił do ich realizacji. Jakież było jej zaskoczenie. a zwłaszcza piętnował "ubliżenia prawom a wolnościom pospolitym. usprawnienia administracji i sądownictwa. Ich wykup przez skarb królewski był możliwy tylko po śmierci aktualnych użytkowników. dzięki konsekwentnej i lojalnej współpracy Izby Poselskiej z królem. że tym razem żądania ich zostaną spełnione. żądał wykonania pozostałych postulatów szlachty. Na jej czele znów Sienicki krytykował nieprawne posiadanie dóbr królewskich przez magnaterię. pojawiwszy się przed nią w szarym stroju szlacheckim.. Obradujący do końca marca sejm. unia z Litwą dokonana. gdy sam Zygmunt August. przemawiając do niej po polsku. dokonał olbrzymiego dzieła. Uporządkował zarząd królewszczyzn: odtąd dzierżawcy mieli pobierać z nich tylko jedną piątą dochodu. W odróżnieniu od tzw.Posłowie nie dowierzali obietnicom Augusta. Schemat prezentuje stosunek dóbr zastawionych w tzw. 110. nieprawnie dotąd dzierżonych przez magnatów. wzmocnienia aparatu państwowego. ale również egzekucji praw. Rozpoczął więc egzekucję. Sejm egzekucyjny z lat 1562/1563 uznał za dobra zastawione na starych sumach nadania królewskie pochodzące sprzed 1504 roku. nowych sum .czyli nadań dokonanych w latach 1504-1562 . wicie poparł postulaty egzekucjonistów. Marszałkiem Izby obrano buntowniczego magnata wielkopolskiego Rafała Leszczyńskiego. nie tylko całko128 Zygmunt August wsie w królewszczyznach w poszczególnych województwach sejm egzekucyjny w Piotrkowie w 1562 roku Ryć.. Toteż rychło w Izbie zdobyła decydujący głos grupa posłów stawiających na współpracę z królem przeciw Senatowi celem dokonania nie tylko egzekucji dóbr. od stanów duchownych". egzekucja dóbr przeprowadzona.

Sumy te. że "chociaż my nie dawno rzekomo o rządzie mówili. zwanego odtąd kwarcianym. odjechał przed zakończeniem obrad do domu. więcej. Obrady początkowo toczyły się sprawnie. wyraził w mowie pożegnalnej od Izby Poselskiej szczere i gorące zaufanie do króla. wszystko po dawnemu tym gorzej idzie". przechowywane w Rawie Mazowieckiej. 1570 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). zapewnić miały odtąd prawidłową gospodarkę. sam uderzony po kieszeni egzekucją. Starczyć to miało na kilka tysięcy żołnierzy. Sejm polski z czasów Zygmunta Augusta w Statuta Regni Poloniae Jana Herburta. to pozostawił przecież wiele spraw nie załatwionych. realnej unii obu państw jagiellońskich. Wreszcie zapadło postanowienie zwołania wspólnego z Litwą sejmu i dokonania na nim ostatecznej. stworzyły teraz skarb osobny. który go zastąpił. zaradzić rabunkowej oraz zapobiec nieuczciwemu bogaceniu się dzierżawców. wskazywał na "domowy nierząd" jako przyczynę zła i skarżył się. W witaniu króla żądał kontynuowania zaczętego procesu przemian. Toteż jeszcze w tym samym roku 1563 król zwołał następny sejm do Warszawy. Sejm ten trwał od listopada do marca roku następnego. Gdy Leszczyński. Choć sejm przyniósł obozowi egzekucyjnemu wielkie zwycięstwo. Prowadzono dalej egzekucję dóbr. albo Dziki Mąż . tylko wojsku służący. 111. Sienicki. dokonywane pod kontrolą sejmu. kreśląc przejmujący obraz upadku zewnętrznego znaczenia państwa. Lustracje dóbr królewskich. mimo 130 Zygmunt August postępy Moskali i Szwedów w Inflantach ił M 55° ia aż no .Dzieje Polski i Litwy akcja egzekucji dóbr Ryć. Marszałkował znów Sienicki. Zygmunt August zobowiązał się przeznaczyć jedną czwartą na utrzymanie stałego wojska. Uderzał również w magnatów powtórzony i wzmocniony zakaz łączenia ważnych urzędów w jednym ręku. który zabezpieczyć miał sprawną administrację i szybki wymiar sprawiedliwości.

dokonali okrutnej rzezi jego mieszkańców. możnowładcy obawiający się szlacheckiej przewagi i szlacheckiej równości. 131 Dzieje Polski i Litwy ---- . nie objawiał już w tej materii takiej energii jak w latach poprzednich. Wojna z Moskwą i ze Szwecją absorbowała monarchę: nie mogąc sam kierować programem reform. związana ze skrupulatnym badaniem tytułów prawnych. pożegnać z majątkami i sumami. lecz odtąd tempo reform na jakiś czas spowolniało. usprawnienia administracji i coraz częściej poruszaną kwestię reformy sądownictwa. Całkowity upadek dotknął magnacki dotąd ród Starzechowskich: rewindykację zagarniętych nieprawnie przez nich dóbr samborskich poprowadzi wkrótce po swoim powrocie ze studiów padewskich młody. by nie pozostawić żadnych śladów państwowości litewskiej i cały kraj wcielić po prostu do Polski. Konflikt wybuchł przy sprawie Prus Królewskich i doszedł do takiego napięcia. Sejmy lat 1562-1564 przyniosły wielkie sukcesy obozowi egzekucyjnemu. Zdemaskowano oszustwa zmarłego na kilka miesięcy przed sejmem kanclerza Ocieskiego: z wielkiej fortuny. że gotuje Zygmuntowi Augustowi grób na Kremlu. Wiele domów magnackich musiało się. SATY lana Kocbancwyskiego Trudniejsza do rozwiązania była kwestia unii. delegacja litewska jednak na znak protestu opuściła w lutym Warszawę. przez niego zgromadzonej. ale praca owocna. jak wykazał choćby bezwzględny opór Starzechowskich przeciw Zamoyskiemu Ryc m Karta tytutowa poematu i jego podwładnym.Jana Kochanowskiego. Czas naglił: w czerwcu 1562 roku Szwedzi zdobyli Parnawę.bezsilnych głosów opozycji w Senacie. Nie brakło nawet propozycji. Wreszcie zaszkodziło niewątpli. ustalonych już postulatów dotyczących unii. które już uważało za swoje. ale już prawie do rebelijej" ciągnęło. Droga do Wilna stała teraz dla nich otworem. Praca to była ogromna. wybijający się w służbie królewskiej syn hetmana nadwornego Jan Zamoyski. jak w Koronie. byli nieustępliwi. Ostro zwłaszcza starli się tu Sienicki z Mikołajem Radziwiłłem Czarnym. Wcielanie w życie już postanowionych reform wymagało również czasu i odwlekało przygotowywanie nowych: sama akcja egzekucji dóbr wiązała się z działaniami lokalnymi.. spadkobiercom pozostawiono niewiele. wertowaniem statutów.. przeglądaniem ksiąg archiwum koronnego. Tymczasem wysłannicy litewscy. Zaważyło tu wiele spraw. że zdaniem Sienickiego postępowanie panów pruskich już "nie tylko do nierządu. w lutym 1563 roku Moskale Połock. przez analogię do Wielkiej i Małej. Sprawa Litwy jeszcze była trudniejsza. pozostawiając niedokonany program unii. skomplikowanymi. wszystkich Żydów utopili w Dźwinie. Król sam zrzekł się formalnie w czasie sejmu dziedzictwa na Litwie na rzecz Korony. Przedmiotem sporu było żądanie posłów koronnych. a i to tylko dzięki łasce królewskiej. Iwan głosił. 1564 rok. pracochłonnymi i nierzadko nawet niebezpiecznymi dla jej wykonawców. wnosząca dalszy porządek w domenę Korony Polskiej. nie akceptując sejmowego recesu. by znieść nazwę Litwy i zastąpić ją nazwą Nowa Polska.

Uporządkowano sprawę nadawania beneficjów kościelnych. znakomicie przygotowanym apostołom przekonywać ludzi słowem i przykładem własnym. konno jeżdżał. Wenecjanin Giovanni Francesco Commendone. by. jeśli chce mieć na sejmach spokój. Nowe zakony z Jezuitami na czele podjęły na nowo i w sposób nowatorski zaniedbane dotąd przez Kościół a ważne dla społeczeństwa funkcje. przeglądywał w każdym kącie". zaprzestania zwad. jak szkolnictwo i opiekę społeczną. a nadzieję na porozumienie pokładał w trydenckim soborze. protegowany innego Padewczyka. które je stosowały. Młody królewski dworzanin. jak okresowe wizytacje diecezji i wyjazdy sprawozdawcze do Rzymu. starostwa.te monarchie. nie pozwalał czynić z nich soborów. że nuncjusz "po Koronie wszędzie przejeżdżał. i rozpoczął montowanie katolickiego stronnictwa w Polsce. że Kościół sam się odrodzi. Oburzeni protestanci twierdzili. Powiększono dyscyplinę kleru. gdy w swoich poematach Satyr i Zgoda nawoływał do odrzucenia ducha stronniczości. Zakończony w grudniu 1563 roku sobór przeprowadził rzeczywiście wszechstronną reformę Kościoła. wykluczając ich sprzedawanie. nie rezygnując bynajmniej z przekonywania decydentów politycznych i wpływania na ich decyzje. podkanclerzego Piotra Myszkowskiego. często uchwał soboru nie przyjęły . Biskupom wyperswadował projekt zwołania w Polsce soboru. Króla natomiast Commendone straszył widmem buntowniczego charakteru działań politycznych protestantów i starał sięjak mógł ograniczyć jego współpracę z ewangelickimi przywódcami egzekucjonistów.reformy soboru trydenckiego (1545-1563) działalność nuncjusza Commendone-go w Polsce rozłam w obozie protestanckim wie programowi egzekucyjnemu wiązanie go z postulatami reformy Kościoła w duchu protestanckim. Rezygnując. niezależnego od Rzymu. powrotu do starych cnót szlacheckich.Kościół wzmacniał swoją pozycję wszędzie tam. ustalając zarazem ich obowiązki. animując papieżniki i wiele im od papieża obiecywał. poza wypadkami wyjątkowymi. . w Padwie wykształcony. do obrony ojczyzny przed wrogiem zewnętrznym. Uzyskał od Zygmunta Augusta między innymi zatwierdzenie uchwał soboru trydenckiego na sejmie w Parczewie pod Lublinem w 1564 roku oraz edykt skierowany przeciwko szukającym w Polsce schronienia cudzoziemskim działaczom radykalnej reformacji. Nawet przychylny dotąd takiemu rozwiązaniu Uchański. który jeszcze w 1564 i 1565 roku próbował synod zwołać. gdzie dotychczasowa tolerancja władz pozwalała jego nowym. kiedy wyszydzał protestancki bezrząd. ograniczając wpływ władz świeckich. Pozbawiło to protestantów szeregu istotnych i propagandowo nośnych argumentów. nominowanie nieletnich. Wzmocniono władzę biskupów. Stanowcze stanowisko soboru przekonało wielu mu podobnych zwolenników reform. umożliwiającą mu podjęcie walki o dusze i o panowanie w Europie ze słabnącym impetem protestantów. Hozjusz radził Zygmuntowi Augustowi. poniechał w końcu daremnych prób i z biegiem lat stawał się bardziej papieski od papieża. W 1563 roku przybył do Polski nowy nuncjusz papieski. zamki. jak Hiszpania. który grozić mógłby powołaniem Kościoła narodowego. Jan Kochanowski wyrażał zapewne również stanowisko królewskiego otoczenia. z krwawych prześladowań innowierców .

cośmy zacz są. ale gwałtem na sobie krzywd swych dochodzą. obaczywszy nasz sposób i rząd nasz. między innymi zniesieniem zakazu piastowania przez nich najwyższych godności państwowych.Równocześnie pogłębiało się rozbicie wśród protestantów. że tylko wokół papieża można znów zjednoczyć chrześcijaństwo. wiemy i czujemy to. a z dawna swe na pieczy mieli. W witaniu poselskim Sienicki . Jeśli arian już wtedy nie wygnano z Polski. w którym arianie z Sienickim bliżsi mu byli niż krzykliwi przywódcy kalwinistów. rzemieślników. to dzięki Commendonemu . Królowi zaś działalność nuncjusza również była na rękę: ułatwiała rozbicie zwartego dotąd 132 ----------------. wzgarda prawa pospolitego się mnoży. Nie widziemy. Po bezbarwnym sejmie w Parczewie egzekucjoniści podjęli po raz ostatni próbę przeforsowania przemian. ku złemu innym. potrafił zapobiec zarysowującemu się sojuszowi schiz-matyków z protestantami. Od postronnych zasię nieprzyjaciół żadnej przestrogi nie masz. 1506 rok (Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie) okazywali. Umiejętną zaś polityką wobec prawosławnych. fragment kolorowanego drzeworytu w Statucie Łaski&go. a tych dwóch urzędów. wielki niedostatek i przepłacony koszt od Posłowie ziemscy. niedbałością wielką zniewolenie cierpiemy od kupców i przekupniów. wielkie mnóstwo ludzi próżnujących a po Koronie się tułających. zarówno politycznych. Wasza królewska mość nami się sławi. za którymi i niebezpieczeństwo dróg się wszczyna. jak Leszczyński czy Ossoliński. przykładowi. jak wyznaniowych na sejmie piotrkowskim rozpoczętym w styczniu 1565 roku. że starostowie sądów swych nie odprawiają ku wielkiemu omieszkaniu [zaniedbaniu] pospolitej sprawiedliwości. gruby nieprzyjaciel nad państwy waszej króleskiej mości przewodzi. Morderstwa i rozliczne zbytki [swawole] się dzieją. śmielej już o nas sobie obiecują i pewnie się lada kiedy o nas pokuszą. Zbór Mniejszy ostro atakowany był przez kalwinistów. mniejszym. a prawie nas ludziom okazał. co się nam przyjacioły ataki egzekucjonistów na senatorów obozu egzekucyjnego. ile chce. bunty się między stanami mnożą. Jużci i senatorowie wielcy nie prawem. ukazywało słuszność katolickiej tezy.rozbicie zboru było mu na rękę. wojewodów i starostów. Więc też ci. a każdemu prawie już tyle wolno czynić. aby który wojewoda wiece swe sądzi). aby spraw i rzeczy sobie zwierzonych dozorowali. niedostatek sług ku potrzebie Rzeczypospolitej cierpiemy i poddanych dobrych mieć nie możemy.Zygmunt August Mowa Mikołaja Sienickiego na Sejmie w 1565 roku Nie wiemy. To doma.

który rozumiał jako ograniczenie władzy królewskiej. . W rezultacie próba "wyzucia senatorów z wszelkiej władzy i znaczenia". . Sienicki groził nawet senatorom. napadł na niego w sposób szczególnie perfidny. Alegoria Królestwa Polskiego. bo "rządu pospolitego" nie ma. ani reszta Izby Poselskiej. Odbywający się w czasie sejmu synod różnowierców przypieczętował tylko rozłam. że szlachta sama. konsekwentnie. lecz od początku. swoim zwyczajem. wzgarda prawa pospolitego się mnoży. Senatorowie grozili. . Pytanie zresztą. Przerażał go wreszcie program egzekucji dóbr. ograniczenie możliwości nagradzania zasłużonych dla Korony. jednolitych urzędów--instygatorów wybieranych co roku przez szlachtę. Co więcej. Marcin Kromer. bez nich. czy tylko o zastraszenie niedbałych i niesumiennych magnackich urzędników. Wołania o sobór narodowy. czemu winni są niedbali senatorowie. wojewodowie i starostowie obowiązków swych nie spełniają. Najpełniej wyraził to Stanisław Orzechowski. nie kryjąc. . 113. Szarpali go katolicy za małżeństwo. instygatorów wyznaczy. Minione lata nie były dla niego łatwe i nie zawsze potrafił w godny sposób sprostać wymogom obrony swego stanowiska. Całkowitą natomiast porażką na tym sejmie zakończyła się kontrofensywa protestancka. iż występują w obronie uprawnień monarchy. Miał poważne zastrzeRyc. Przerażał go program reformy Kościoła w duchu protestanckim. obowiązków nie wypełniają. który zarzekał się uparcie. że pozabijają instygatorów wybranych przez szlachtę. zarzucał im. Drzeworyt żenią wobec programu egzekucyjnego.wskazywał znów. król sądów nie pilnuje. ludzie próżnujący i wałęsający się grożą bezpieczeństwu szlachty. że znaczne różnice wystawiony Stanisława Orzechowskiego. ataki na nuncjusza nie miały już dawnej mocy ani siły oddziaływania. coraz bardziej otwarcie występowali jej przeciwnicy. Przestrzegał przed nią w Rozmowie albo dialogu około egzekucyjej Polskiej . Grupa posłów pod jego kierunkiem wysunęła wówczas projekt wprowadzenia w całym państwie nowych. groźnego dla interesów szlacheckich. iż wyroki sądów kościelnych nie będą egzekwowane. zwłaszcza wobec fermentu społecznego w Zborze Mniejszym. a mających prawo kontroli wszystkich innych urzędników. wedle określenia Commendonego. Ruch egzekucyjny nie Dzieje Polski i Litwy - występował bowiem przeciw uprawnieniom senatorów. Odwracali się protestanci od wątpliwego sprzymierzeńca. . . bunty się między stanami mnożą". czy o taką realizację rzeczywiście projektodawcom chodziło. że tych uprawnień nie egzekwują. "morderstwa i rozliczne zbytki się dzieją. Straciła również rozpęd egzekucja dóbr. niegdysiejszy towarzysz łoża. 1564 rok. że pozostał papistą. Projekt wzbudził oczywiście zajadły sprzeciw. ustrojowe między Polską a Litwą mogą wypaczyć słuszną w zasadzie koncepcję i wątpliwościom tym dawał wyraz. Aprobował z Quincunx. Udało się im jedynie uzyskać potwierdzenie postanowienia z 1563 roku. choć obawiał się. w sposób nietaktowny i dla Litwinów obraźliwy. . że egzekucja nie jest dokonana. to jest wzór Korony Polskiej na cynku w zasadzie unię. nie doczekała się realizacji. Nie poparł wniosku ani król.

Przygotowywał jeszcze rozprawę najważniejszą. walczącą o swój byt z Moskwą. prekursorem regalizmu. że inaczej niż w krajach habsburskich król mu nie zagraża. Był wyrazem owego zwrotu w opinii szlacheckiej (i zarazem sam go przyspieszał). za Arystotelesem uznając za polityczny ideał ustrój mieszany. "przeto nie bójmy się tego nigdy . welny biją. Bronił państwa prawa. że kompromis ten już istnieje. że w Polsce równowaga tych elementów została zachwiana na niekorzyść monarchii. gdy zaś to nie poskutkowało. trudno nie woląc w zlej toni. stwierdzając. Żeglarze śpią. kolejny dialog polityczny apelujący do mas szlacheckich. wiatry przeciwne mamy. trudno też nie wzdychać w niewoli. zmarłjednak. lodź palą. a o własne bałtyckie okno na świat również ze Szwecją. Bronił kompromisu między monarchą a społeczeństwem. Zachował się tylko rękopis i arkusze części złożonej w krakowskiej oficynie. . 134 -. apelującym do mas szlacheckich. zanim ukazała się drukiem.Zygmunt August sojusze i przymierza w wojnie północnej antagonizm duńsko-szwedzki kształtującym świadomość całych pokoleń szlachty. pisarz zresztą niekonsekwentny i pełen niekontrolowanych emocji. I więcej.aby nas ten orzeł nasz polski palcy ostrymi swymi kiedy podrapał tak jako indziej Iwowie i orłowie podrapali poddane swe". w jednej łodzi siedzimy.Korony z 1563 roku. na Was «Rata» wolam. Quincunx. uderzył na alarm: Trudno milczeć. Ale przedtem jeszcze mieli oni dokonać swego najważniejszego dzieła: unii z Litwą zagrożoną. ale przecież wciąż chroniącej swą tożsamość. uważał. z elementami monarchii. Uważany za ideologa złotej wolności szlacheckiej. żagle drą. arystokracji i demokracji. ognie niecą. to jest wzór Korony Polskiej na cynku wystawiony. choć kontrowersyjnym elementem. Głosząc za Długoszem. dzieła i poglądy ustrojowe Stanisława Orzechowskiego Tymi dramatycznymi słowami rozpoczął nowe dzieło. Ale dorobek polityczny autora pozostał w polskiej tradycji trwałym. Policję Królestwa Polskiego na kształt Arystotelesowych Polityk wypisaną dla dobra pospolitego. ginąc. na patrona godzą. znakomitym literacko dialogu. morscy rajtarzy na lodź szturmują. Ja.dodawał . a wraz z Modrzewskim hasło suwerenności prawa. stwierdzał. był raczej Orzechowski. przeznaczone zapewne na makulaturę. który kładł kres nadziejom najradykalniejszych zwolenników egzekucji. nas dobywają. specyficznej polskiej odmiany konserwatywnego monarchizmu. maszty łamią. że dalsze zmiany są niebezpieczne. gdy boli.

Opanowanie przez nią Estonii zagroziłoby bezpośrednio Sztokholmowi.Skanię. czy do Litwy. pobierająca cło sundzkie od każdego statku wpływającego na Bałtyk.Siedmioletnia wojna północna Rozgrywana w latach 1563-1570 wojna. Po pierwsze. . angielskich i szkockich. była najbogatszym z krajów na jego wybrzeżach. Przymierze z bogatą Lubeką podniosło jeszcze jej znaczenie. 135 Dzieje Polski i Litwy wybuch a Danią Konflikt Szwecji z Danią i Lubeką zaczął się od wydarzeń dla Zygmunta Augusta pomyślnych. samotnie jednak z Moskwą. płynących do opanowanej przez Moskwę Narwy. Moskwa z Litwą i Szwecją. Brało w niej udział pięć państw. nie widząc jego korzyści dyplomatycznych dla walczącej od dawna z Moskwą właśnie na fińskim froncie Szwecji. a norweski dziedziczny. podobnie jak Polska z Litwą. Więcej. czy do Polski należą. niderlandzkich. konfiskowania zaś hanzeatyckich. a 5 października duńsko--lubeckopolski. należała do osobliwych. zwana północną. że to Dania. Posiadała cztery prowincje dziś należące do Szwecji . utraconego pół wieku wcześniej. Unia polsko-litewska przechodziła swój kolejny egzamin na terenie Inflant. Przypadkowe starcie eskadr szwedzkiej i duńskiej pod Bornholmem w maju 1563 roku. Państwo polsko-litewskie w przymierzu z Danią i Lubeką walczyło ze Szwecją. przerwało rozpoczęte już rokowania i doprowadziło do wybuchu otwartej wojny. nie ukrywały swej życzliwości dla Moskwy. tron duński bowiem był formalnie elekcyjny. Agresji na poddające się Zygmuntowi Augustowi Inflanty pierwsi dokonali jego sprzymierzeńcy . Blekinge i Halland oraz wyspę Gotlandię na Bałtyku. 13 czerwca podpisany został skierowany przeciw Szwecji sojusz duńsko-lubecki. Małżeństwo swojego brata z Jagiellonką uznał za groźną dla jego władzy próbę wzmocnienia się księcia Finlandii. a pretensje duńskie do tronu szwedzkiego. co wzmogło jeszcze podejrzliwość Eryka XIV. W dodatku Dania. Dwa czynniki zadecydowały. których przynależność nie była ustalona: nie wiadomo było. chorobliwa podejrzliwość Eryka XIV. Dania i Lubeka. Ów handel narewski był solą w oku również Zygmuntowi Augustowi. Szwecja walczyła z Polską i Moskwą. z którego Szwedzi wyszli zwycięsko. Szwedzi przeciwko nim właśnie zostali tu przyzwani przez zakonną jeszcze załogę Rewia. a nie Szwecja stała się naszym sprzymierzeńcem.Duńczycy. czyniły to sąsiedztwo szczególnie niebezpiecznym. Połączona ona była unią personalną z Norwegią. przesądziła o tym potęga Danii. W maju 1 562 roku Eryk XIV nakazał swoim admirałom zawracanie do Rewia celem uiszczenia opłat portowych wszystkich statków duńskich. Po drugie. z których trzy walczyły na zasadzie każdy z każdym. który zwalczać go chciał przez wydawanie listów kaperskich gdańskim przeważnie korsarzom. ze względów głównie handlowych. Dlatego monarcha polski od dawna szukał porozumienia z królem Danii Fryderykiem II.

zwłaszcza gdy nadciągnął tu ze znaczniejszymi siłami hetman polny litewski Hrehory Chodkiewicz w 1567 roku. tereny zajęte przez Moskwę do 1570 tereny zajęte przez Szwecję do 1570 tereny zajęte przez Rzeczpospolitą do 1570 terenyzajęteprzezDaniędo1570 Księstwo Kurlandii i Semigalii . Na odcinku inflanckim Szwedzi utracili inicjatywę. W tej sytuacji dla przyszłości Inflant najistotniejszą stała się wojna między Brykiem a Zygmuntem Augustem. XVI wieku posiadłości: zakonu kawalerów mieczowych arcybiskupstwa ryskiego biskupstwa kurlandzkiego tzw ziemia piltyńska biskupstwa ozylskiego sprzedane Danii w 1558 biskupstwa dorpackiego która straciła 14 okrętów i 7 tyś. Dzień ten jest znany pod nazwą "końca floty lubeckiej". a był on również końcem marzeń o minionej potędze wielkiego miasta hanzeatyckiego. dopiero w 1565 roku udało sieją odzyskać. po czym pospolite ruszenie szwedzkie odwojowywało stracony teren. lecz w końcu lipca 1566 roku niespodziewana burza zniszczyła eskadrę duńsko-lubecką. Na morzu nieznaczna przewaga była początkowo po stronie sprzymierzonych. Jak wiemy. końcem znaczenia Hanzy nad Bałtykiem.lenno Rzeczypospolitej od 1561 Prusy Książęce granice państwa zakonu kawalerów mieczowych w pot. Wojna. Ryć. odnosiła sukcesy na lądzie. póki pieniędzy na żołd starczyło. opanował Parnawę nad Zatoką Ryską i bliski był zdobycia Rygi. zaopatrzenie ich jednak było utrudnione na skutek działania gdańskich kaprów. już w czerwcu 1562 roku głównodowodzący szwedzki w Estonii. Twierdze szwedzkie w Finlandii i Estonii były nie do zdobycia dla piechoty Iwana. na północy zaczęła się wcześniej . W następnym zaś roku padł Połock. ale i siedmioletnią. zwana nie tylko północną. Niewielkie znaczenie miały również działania na froncie moskiewsko-szwedz-kim. z Rewlem na czele. ludzi. na razie bez sukcesu. Armia duńska. Bronili się w twierdzach. generał 136 Zygmunt August walki polsko--szwedzkie w Inflantach Klaudiusz Horn. Zaś sprzymierzony z Moskwą królewicz duński Magnus szybko został przez Szwedów pokonany i utracił swe posiadłości w Estonii. złożona z żołnierzy najemnych. pierwsze .Na zachodzie wojna toczyła się latami bez znaczących wyników. 114. a flota szwedzka skutecznie udaremniała żeglugę narewską. gdy główne siły polsko-litewskie pod dowództwem księcia Kurlandii Kettlera odrzuciły armię szwedzką na północ i obiegły Parnawę. zdobyty przez Moskali. Struktura terytorialna i podział państwa zakonu kawalerów mieczowych w Inflantach w latach 1561-1570.

Ważniejsze jednak. Połączyć się z nim miał drugi korpus kniazia Piotra . ale również wynikiem wyższości bojowej nielicznej a dobrze wyszkolonej armii litewskiej nad moskiewską. umożliwiła sukcesy w wojnie z Moskwą. gdyż wcześniej w Estonii podpisano zawieszenie broni. Szwedzi. Korsarstwo czyli kaperstwo od piractwa różniło się zatem tylko działaniem formalnie w majestacie prawa. zdobyciu Połocka. W pospolitym ruszeniu musieli brać udział właściciele majątków szlacheckich. Trzon wojsk Iwana stanowili tak zwani strielcy. Wywodzący się przeważnie z Gdańska prywatni przedsiębiorcy otrzymywali listy kaperskie. ale winni byli być traktowani jako kombatanci. Na głównym teatrze wojny. polonizowanie jego nazwiska na Sierpinek jest czystą fantazją. Było to wielkie i potrzebne dzieło. ścigającą go eskadrą szwedzką. 1630 roku (Kraków-Wawel). by ułatwić interioryzację morskiego paradygmatu w społecznej świadomości. lecz jagiellońska. którą kaprom zatwierdził Zygmunt August. Artyleria składała się z cudzoziemskich najemników. gdy w 1567 roku uniknął starcia ze znacznie silniejszą. 137 Dzieje Polski i Litwy początkowym sukcesie moskiewskim. Zasługą to było hetmana wielkiego litewskiego. Rok później nie zdołał już powtórzyć tego manewru i straciwszy kilka okrętów. Z początkiem 1564 roku silny moskiewski korpus kniazia Piotra Srebrnego (Sierebrianego-Obolenskiego) koncentrował się pod Orszą. można chyba bez szkody przypomnieć. 115. Anglików. tylko oni posiadali istotną wartość bojową. widomy znak. odegrała istotną rolę w wojnie. złożona z uzbrojonych naprędce statków handlowych. jak to było z kaprami Zygmunta Augusta. Wiek XX jąjeszcze pomnożył: powrót Polski nad Bałtyk w 1920 roku zaowocował tworzeniem fałszywej morskiej tradycji. Dowódcajej nazywał się Maciej Scharping. nosiła herb będący częścią Pogoni litewskiej ramię zbrojne w miecz podniesiony do ciosu. blokując równocześnie szwedzki Rewel i rywalizując ze Szwedami w blokowaniu moskiewskiej Narwy (takie to były paradoksy tej wojny). Scharping wykazał wielką biegłość żeglarską. po Ryć. Radziwiłła Rudego. Były to już ostatnie starcia. że flota ta. że utrudniła zaopatrzenie armii obu przeciwników i zmuszając Szwedów do defensywy. w pogoni za nim. z pozostałymi musiał schronić się w Wisłoujściu. Duńczycy konsekwentnie uważali naszych i innych kaprów za zwykłych piratów. kiedy zostało dokonane. w zmaganiach Polski i Litwy Z Moskwą. Szkotów i Niemców. osadzeni z rodzinami w wioskach pod Moskwą w zamian za obowiązek służby zbrojnej. przyszły sukcesy wojsk Zygmunta Augusta. co nie wszyscy zresztą uznawali. to jest wolno im było grabić statki obce na własny rachunek. Flaga.sukcesy i porażki polskiej floty Początki polskiej floty wojennej owiane są legendą. Srebrny okręcik z zastawy stołowej. zajęli i spalili Hel. ok. by zaatakować posiadłości polskie w Liwonii. że nie polska miała to być flota. ale dziś.

zabity siekierą przez chłopa w ucieczce. że oprycznina dokonywała swoich okrucieństw we wszystkich środowiskach i jakichkolwiek celów społecznych nie sposób się tu dopatrzyć. były to jednak głównie doborowe oddziały jazdy. mimo przewagi liczebnej. sprzyjającą ludowi. Na wieść o prześladowaniach zdołał przechytrzyć swoich . by wolność odzyskać. mań Radziwiłł miał do dyspozycji tylko 4 tyś. zniewolony przed kilkudziesięciu laty przez Moskwę: Iwan obawiał się podobno. 116. zarządzaną jak poprzednio. opryczników. opanowała panika: uszła spod Orszy. W Moskwie Iwan na samym początku działań wojennych przeciw Zakonowi napotkał silny opór bojarskiej Rady Wybranej. Szczupłość zwycięskiej armii nie dozwoliła Rudemu wyzyskać sukcesu.później naśladować ich będzie nawet w tym szczególe hitlerowska SS. Stacjonujący W Połocku. znakomity wódz. Zginął Szujski. zwłaszcza w stalinowskiej Rosji. padły tysiące jego żołnierzy. Nad ujściem rzeki Ułły do Dźwiny zdołał pod koniec stycznia zaskoczyć w marszu wielokrotnie silniejszą armię Szujskiego i rozproszył ją całkowicie. porzucając tabory na łup Polakom. Rozwiązanie jej w 1560 roku było wstępem do nasilenia terroru politycznego wobec przeciwników. 1550 roku (Kraków-Wawel). gdzie na nowych zasadach osadzał wiernych sobie i okrutnych wykonawców swojej woli. Na wieść o tym armię Srebrnego. później. W świat poszły wieści o morder-Nowo rodu stwach i rzeziach dokonywanych przez opryczników. ziemszczyzna i oprycznina Przyczyny tego tkwiły w polityce wewnętrznej obu monarchów. Wtedy to między innymi opuścił służbę u Iwana i powrócił na Litwę kniaź Dymitr Wiśnio-wiecki. nie ryzykowali dalszych ataków i znów przez kilka lat wojna zamieniła się w szereg mało znaczących granicznych potyczek. nie zapomniawszy dawnej wolności. Hetorganizacja i sktad armii moskiewskiej ok. Szyszak husarski ze zbiorów Tyszkiewiczów. który odniósł szereg sukcesów w Liwonii. W rodzącej się w trudach wspólnej Rzeczypospolitej sprawa unii warunkowała udzielenie Litwie pomocy przez Koronę. usiłowano 138 Zygmunt August politykę Iwana przedstawić jako wymierzoną przeciw bojarstwu. Ale najznakomitszym z uchodźców był kniaź Andriej Kurbski. Ponieważ los wielkich bojarów wielkiego przyciągał uwagę największą. niegdyś potężna republika kupiecka. i opryczninę. Lecz wiemy dziś. Uchodźcy z Moskwy byli witani z otwartymi ramionami. ludzi.Ryć. Król Polski umiał tę sytuację wykorzystać. realniej oceniającej szansę militarne państwa niż wielki książę. zdobywca niegdyś chanatu kazańskiego. Największą masakrą dotknięty został w 1570 roku Nowogród Wielki. że Nowogrodzianie. W 1565 roku Iwan podzielił swoje państwo na ziemszczynę. przeciw której ciągnęły już oddziały koronne Floriana Zebrzydowskiego. warsztat niemiecki. morderców w czerni . otworzą bramy Zygmuntowi Augustowi. Nauczeni jednak doświadczeniem dowódcy moskiewscy. ale i w rachubach Zygmunta Augusta. Szujskiego.

jakie kiedykolwiek królowie polscy prowadzili. Tam mały Gustaw chował się w domu szlacheckim. nie wiedząc długo nic o swoim pochodzeniu. trzeciemu tego imienia monarsze Szwecji. Tron przypadł Janowi. Zamiast Iwana upadł Eryk XIV. Po Eryku i Karin pozostał syn i dziedzic. że znalazł je w ramionach Karin Mansdottcr. a Kurbski rozpoczął sławną wojnę z Iwanem na listy: obaj byli znakomitymi polemistami. do siostry Anny. proponującej i przechowującej inną tradycję niż samodzierżawia i tyranii. W przeciwieństwie jednak do Iwana. stanął pod Radoszkowicami koło Mińska. 117. Pod koniec panowania szukał porozumienia z Groźnym: podobno zamierzał mu wydać 139 Dzieje Polski i Litwy Jan III Waza królem Szwecji Gustaw Erikson Waza 140 Ryć.strażników i uciec na Litwę. przygotowując bezpośredni atak na Moskwę. Sytuacja była podobna: podejrzliwość doprowadzała króla Szwecji do ataków furii. Zygmunt August nadał mu wówczas dwa starostwa. liczył na polityczne rozwiązanie sporu . Ryć. Dojrzały jego żywot był krótki i burzliwy. Jan finlandzki i Karol sudermański. na którego czele stali jego bracia. odjechał do Polski. 1535 rok. demokracja szlachecka. i jego małżonce Katarzynie. Sam Zygmunt August na czele jednej z największych armii. Zbroja czerniona. kowelskie i krewskie. tradycję swobód stanowych i niezależnych instytucji społecznych.i rzeczywiście w 1570 roku podpisano rozejm. a król.albo na upadek Iwana wskutek spisku opozycji moskiewskiej. Na Litwie powstały również inne dzieła Kurbskiego. do morderstw popełnianych własnymi rękoma. Sądził. W 1568 roku wydawało się. niewątpliwie niezrównoważony psychicznie Eryk był postacią tragiczną nie z własnej woli. zmarł w więzieniu. 118. norymberska. którą poślubił i uczynił królową Szwecji. Jan III chciał go zamordować. Katarzynę Jagiellonkę. Fryz podstropowy w Sali Pod Przeglądem Wojsk zamku królewskiego na Wawelu. Domyślać się tylko możemy. Wiek ten . ok. Próbowali go wykorzystać różni wrogowie Szwecji. Nie dopuściła do tego Katarzyna. pierwsze w długim szeregu rosyjskiej demokratycznej literatury emigracyjnej. Obalony przez spisek arystokratyczny 19 września 1568 roku. z których mogłaby się rozwinąć. że powtarzając politykę sprawdzoną w stosunku do Inflant pod Pozwolem. rozpuściwszy wojsko. córki kaprala. Wysłała dziecko na Mazowsze. 1550 roku (Kraków-Wawel). że nadeszła pora ostatecznego rozprawienia się z Iwanem. Jak inni monarchowie tych czasów i on pragnął szczęścia osobistego. Z niewiadomych przyczyn do ataku tego nie doszło. niemowlę wówczas. który przetrwał lat prawie jedenaście . podobnie jak w Polsce. Gustaw Erikson Waza. otruty podobno grochówką. Zmarł młodo w Moskwie.

. Traktat ostatecznie nie przesądzał niczego: sporne terytorium. nieudana próba przejęcia Prus Książęcych przez Meklembur-czyków Nie tylko Litwa sprzeciwiała się wówczas wzmocnieniu więzów między poszczególnymi częściami monarchii jagiellońskiej. księcia meklemburskiego Jana Albrechta. zakazu nabywania dóbr na Litwie Koroniarzom i w zasadzie akceptowali tylko wspólną elekcję. Litwini żądali unii dwóch równorzędnych państw. brata Jana Albrechta. "do pokoju wiódł". a szwedzka bandera otrzymała na tym morzu honorowe prawo zwierzchnictwa: okręty innych państw miały ją salutować zwijaniem górnych żagli. obawiających się emancypacji szlachty litewskiej. Kandydat okazał się niezrównoważony zarówno . Przywrócono wolny handel na Bałtyku.Zygmunt August Unia lubelska społeczeństwo litewskie wobec idei unii realnej Z całego programu egzekucji unia. Radziwiłł Czarny. przeciw decyzji w sprawie estońskiej i wolności żeglugi narewskiej. Siły odśrodkowe wciąż były żywe w Prusiech Królewskich i Książęcych. wykruszało się pokolenie magnatów broniących swej przewagi stanowej. choć już aprobowana przez króla. najtrudniejsza była do przeprowadzenia. że i wobec tych uznawanych za legendarne nie wolno być nadmiernie krytycznym. Zygmunt August swoim zwyczajem czekał cierpliwie. ze strony polskiej prowadzili je Marcin Kromer i młody sekretarz królewski Jan Dymitr Solikowski. który oddaje w lenno Danii. dwóch odrębnych sejmów. Zmarł wprawdzie zaraz po sejmie 1565 roku główny jej przeciwnik. Starzejący się Albrecht ulegał wpływom swego zięcia. Szwecja zajmowała miejsce Danii jako czołowe bałtyckie mocarstwo morskie. że wojna ze szwagrem nie ma sensu. ale sejmy 1566 i 1567 roku rozchodziły się nie podejmując ostatecznej decyzji. wciąż na skutek braku zgody obu stron na jakikolwiek kompromis. na koadiutora arcybiskupa Rygi. Ale i tak wychodziła z wojny zwycięsko. To Albrecht pruski przeforsował między innymi w swoim czasie kandydaturę Krzysztofa meklemburskiego. Estonia. Rozpoczęły się długie rokowania w Szczecinie. Polska nie podpisała tego traktatu i założyła protest przeciw jego warunkom. Pchnął natychmiast do Gdańska eskadrę z czterech okrętów z prośbą o pokój i pośrednictwo w rokowaniach z Danią. Oczywiście Szwedzi tego warunku nigdy nie dotrzymali. Łagodził namiętności. miało być przez Szwecję przekazane cesarzowi. Jan III nie był geniuszem polityki. ale wiedział. dwóch odrębnych aparatów państwowych. Nie chciał unii wymuszonej i przez to nietrwałej.pisał tak przedziwne scenariusze. Polacy żądali bezwarunkowej inkorporacji. zachowawszy znaczną większość Inflant.

groźniejsze były wówczas dla tego zjednoczenia niż łatwo rozwiązane problemy ubogiego księstewka lennego.RyCi " 9 pó|kopek litewski 2ygrnunta Augusta (awers ków neutralnych płynących do Narwy narażały statki i rewers). trwały prace nad nową redakcją statutu litewskiego Zygmunta Starego.politycznie. jak sprawy królewieckie. choć stąd właśnie wielu z nich pochodziło. Konflikt długo narastający dojrzał. zabił tam po pijanemu swego dozorcę Wąsowicza. Trudniejsza sprawa z Gdańskiem. który zdołał porozumieć się z niechętnymi Meklemburczykom stanami pruskimi. Miasto niechętne było kaprom królewskim. Zygmunt August uprzedzony został o niebezpieczeństwie na sejmie 1566 roku przez Hozjusza i pospiesznie wyprawił do Królewca wpierw Solikowskiego. od powołania komisji na sejmie 1551 roku. Zygmunt August kazał go więc osadzić w ściślejszym więzieniu w Rawie. jego nowi promeklemburscy doradcy . a stary Albrecht gotów mu był już rządy księstwa i opiekę nad małoletnim synem powierzyć. której jednak w 1568 roku do miasta nie wpuszczono. Ujednolicenie ustroju obu państw musiało być wcześniej dobrze przygotowane. 141 Dzieje Polski i Litwy -- konflikt między Gdańskiem a królewskimi kaprami gdańskie na rekwizycje odwetowe ze strony poszkodowanych. gdzie przeważali zwolennicy lojalności wobec Korony i współpracy z Brandenburgią. jak psychicznie: zrzucił sukienkę duchowną i przeszedł na stronę szwedzką. Albrecht. gdy w Gdańsku aresztowano i ścięto 11 kaprów królewskich: pretekstem stało się pobicie przez kaprów kilku Kaszubów i zrabowanie im kilku kur. oprócz Litwy. terytoriach pełne zjednoczenie państwa nie było dokonane. że i na innych. gdzie również zachowywali się po korsarsku. Sami kaprzy zresztą. 1564 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). króla Polski. że upór i samowola potężnego miasta . który już chciał uciekać do Niemiec. których baza była w Pucku. W 1564 roku król zdecydował się prace przyspieszyć i wydał na sejmie litewskim w Bielsku przywilej przyrzekający wprowadzenie w życie statutu jeszcze nie . Po Hozju-szu zjechała do Królewca komisja złożona z polskich senatorów i pruskich opozycjonistów. Hohenzollernów brandenburskich. W tej sytuacji Jan Albrecht meklemburski stał się w Królewcu rzecznikiem tendencji antypolskich. że w tym drugim przypadku współpraca z Hohenzollernami dawała dobre rezultaty. Zygmunt August powołał w celu zbadania tej sprawy specjalną komisję. wbrew zakazom często zjeżdżali do Gdańska. i z krzywdą najbliższych krewnych. został zatrzymany. Przez całe niemal panowanie Zygmunta Augusta. Pokonany i uwięziony w Wilnie. gdyż dokonywane przez nich rekwizycj e stat. Porównanie obu konfliktów pokazuje nie tylko. I zarazem. poparł polskich komisarzy.osądzeni na gardło lub skazani na banicję i spokój w księstwie pruskim przywrócono. brat wstawił się za nim na próżno.choć w tym wypadku nie pozbawione racji . Sejm pruski. z naruszeniem praw swego suzerena. Pokazuje również. Unia z Litwą jednak nie mogła być rozwiązana w tak prosty sposób.

1567 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). ale korda trzeba". Ale przecież również obawę przed utratą tożsamości narodowej. referował sprawy w sądach królewskich. grodzkie i podkomorskie. Potomkowie tych pogańskich rycerzy. Nawet Sienicki krzyczał. Marszałkiem polskiej Izby Poselskiej obrany został Stanisław Sędziwój Czarnkowski. Talar gdański Zygmunta Augusta (awers od unil trzeba zacząć. przed emancypacją szlachty. Ostatecznie 10 stycznia 1569 roku zebrał się w Lublinie wspólny sejm. rzecz rozbijała się jednak o nieustępliwość posłów koronnych. którzy na swych barkach dźwigali walkę z krzyżackim najazdem. albo dla unii zjednanych. zostawiając jedynie nielicznych posłów i senatorów. 142 Zygmunt August opór magnaterii litewskiej wobec unii Stanowisko Litwinów wyrażało oczywiście obawy magnaterii przed utratą dominującej roli społecznej w Wielkim Księstwie. w nocnej zadymce śnieżnej. 120. . Rozumiał to Zygmunt August i wraz z senatorami polskimi próbował wypracować projekt kompromisowy. Litwini. a na łacinę dopiero w 1576 roku. Podkanclerzy Piotr Myszkowski przedstawił postulaty królewskie. nie mandatu. a wreszcie stworzyli rozległe państwo. posłowie wybrali więc świadomie eksperta w sprawach prawnoustroj owych. Izba Poselska jednogłośnie uznała. Ale Litwini odmówili Zgody na i rewers). że na Litwę "nie listu. Ostatecznie ów drugi statut litewski obowiązywać zaczął w Wielkim Księstwie od 1566 roku. Na wzór polski uporządkowano również podział administracyjny Wielkiego Księstwa. który miał być złożony z polskich oraz litewskich posłów i senatorów . Zredagowany jak poprzedni wjęzyku staroruskim. wprowadzając konsekwentnie ustrój wojewódzki na terenach dawnych ruskich włości feudalnych oraz przeprowadzając dalsze upodobnienie instytucji samorządowych litewskich do koronnych. która dotąd Litwy nie objęła.dokończonego. rywalizując z Moskwą o zjednoczenie Rusi. niepostrzeżenie opuścili Lublin l marca. Gdy król rozkazał wreszcie zebrać się obu izbom na wspólnej sesji. przed egzekucją dóbr. zmienili teraz język i wiarę. wysokiej.najdłuższy i najbardziej płodny sejm w dziejach rodzącej się Rzeczypospolitej. Wpływ prawa polskiego widoczny był zwłaszcza w ustroju sądownictwa. że obrady Ryć. już w 1568 roku został przetłumaczony na język polski. ale nie utracili dawnej dumy. referendarz koronny: urzędnik ten. na wzór polski zorganizowano bowiem sądy ziemskie. którzy pierwsi położyli tamę ekspansji mongolskiej. niewiele niższej niż senatorska rangi. Podsycało to jeszcze podejrzliwość reprezentantów Wielkiego Księstwa. obrady wspólne i zaczęły się wielotygodniowe targi.

Ale i wśród posłów koronnych budziło się zrozumienie. Żartując z ich nazwisk pisał wówczas Jan Kochanowski: Litwa z nami uniją uczyniwszy strojną. zostawiwszy Ha-laburdęz Wojną. Przełamało to ostatecznie opozycję Litwinów. Księstwa i wytyczono trwałą jak na tę część Europy granicę. 5 marca król ogło sił więc wcielenie tych dwóch województw do Korony. 122. życz liwi unii. szybko polonizujących się magnatów. Tak dokonał Się po. Pozostali przecież w Lublinie posłowie województwa podlaskiego.Ryc 121 p0dzia) administracyjny Wielkiego Księstwa Litewskiego ok._ _ ___. Zygmunt August uchwalenie aktu unii lubelskiej 1 lipca 1569 roku . \J* w j woj. Unia lubelska. Uciekli. Później nieco wcielone zostały do Koro. a senatorowie chętnie zawierali małżeńskie związki z córkami wołyńskich. Jan Matejko. Wyczerpało to cierpliwość Zygmunta Augusta. 1869 rok (Muzeum Narodowe w Warszawie). powrócili litewscy posłowie. 143 Dzieje Polski i Litwy Ryć. mścistawskie ny Województwa bracławskie ___________ ___________ •*-ziemieutraconejarcecz Moskwy po 1563] l kijowskie. życzliwa jej też była część Wołynian. dzisiejszą granicę między Ukrainą i Białorusią.albo wyznaczonych do dalszych rokowań. Powróciła większość senatorów. podolskich i kijowskich. 1550 roku dział ruskich ziem Wielkiego i po 1569 roku. której rycerstwo brało udział w obronie kresów ukrainnych przed Tatarami. Tym ostatnim lubelska inkorporacja da niebawem silną pozycję polityczną w Koronie. Tereny południowe zresztą od dawna ciążyły do Korony. mai.

ani stanowione żadni też Posłowie w rzeczach ważnych do obcych stron posyłani bydź nie maią. gdzie się lego K. który spolnymi głosy od Polaków y od Litwy obran. iest iedno nierozdzielne y nierożne ciato. iako Posłowie między Posły. w Polszcze y w Litwie. 1569 rok (Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie) Foedera aut pacta. dzierżane bydź nie maią. w Polszcze składać będzie. iako ciału iednemu. a mieysce obierania w Polszcze. y wieczney pamięci.] Korona Polska. na tym Walnym y spolnym Seymie Lubelskim będący.. napotym żadne czynione. I po długich. Tytuł wielkiego księcia litewskiego został zachowany.. . iedno za wiadomością y radą spoiną obudwu narodów: a przymierza. ani przez Pany Rady. Pisań y dań na tymże Seymie spolnym Lubelskim.. wedle spolney zgody Warszawskiey. Monarcha miał być obierany wspólnie na terenie Korony i koronowany w Krakowie. ale owocnych rokowaniach ostatecznie uchwalono akt unii l lipca 1569 roku. [. [. abo zmowy. Zniesione zostało prawo sukcesyjne Jagiellonów na Litwie. [.. a także nie rożna. tak duchowna iako y świecka Koronna ktemu Posłowie Ziemscy. Król coraz bardziej zdecydowanie naciskał na jednych i drugich. y zasiadać tak Panowie między Pany osobami swemi.że lepiej zgodą niż przymusem doprowadzić do unii... abo stanowienia.] Seymy y Rady ten oboy naród ma zawżdy mieć spoinę Koronne. A ku lepszemu świadectwu rzeczy wyżey opisanych. Akt ten powoływał wspólne "nierozdzielne a nie różne" państwo pod nazwą "Rzeczpospolita Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego". od ktorey części y strony nie maią nigdy wiecznemi czasy bydź wzruszane y odmieniane: ale wieczne. Panowie. y Posly Ziemskie oboyga narodów za spolnym zezwoleniem. tak na Seymie iako y bez Seymu.] Seymow innych żadnych osobnych Stanom Koronnym y Litewskim. ani poiedynkiem. A temu oboiemu narodowi.. y mocne zachowane bydź maią. zawiesiliśmy na ten list pieczęci nasze. ale iedna spoina Rzeczpospolita: która się ze dwu Państw y narodów. ani przez lego K. cale. y Radom Koronnym y Litewskim nasłuszniey zdać będzie. ale nie zachowano podniesienia na tron w Wilnie. roku Pańskiego tysiącznego. z którymkolwiek narodem przedtym uczynione. a potym na Królestwo Polskie pomazan y koronowan w Krakowie będzie [.. w ieden lud zniosła y spoiła. ktoreby były szkodliwe ktorey stronie. iedno zawżdy spoinę Seymu temu oboiemu narodowi. składać nie będzie. żeby iuż wiecznemi czasy iedna głowa. y inne wszystkie Stany.] Akt unii lubelskiej. pod Królem Polskim Panem swym. od tego czasu Kroi l. y ieden Kroi spoiny roskazował.M. Wspólny miał być i wspól145 Dzieje Polski i Litwy Unia lubelska [. Rada.. y radzić o spolnych potrzebach. y Wielkie Xięstwo Litewskie.] A te wszystkie rzeczy tu postanowione y obwarowane. ieden pan..M. pierwszego dnia miesiąca Lipca. my przerzeczeni Prałaci. y przymierza z postronnemi narody.M. pięćsetnego sześćdziesiątego dziewiątego. że konieczne są dalsze ustępstwa.

z osobnym sejmikiem w Zatorze. Zniesiono zakaz nabywania przez Polaków dóbr na Litwie. Posłowie pruscy zasiedli w sejmie wspólnej Rzeczypospolitej. coby się przeciwko któremu miastu gdzie dziać miało". napisał wiersz o straconych niewinnie kaprach. dzięki zdecydowanej postawie Zygmunta Augusta. Trudniejsza była sprawa Prus Królewskich. Polska i Litwa po unii lubelskiej w 1569 roku. których związek z Koroną nie był dotychczas uregulowany. po 1553 roku (Kraków-Wawel). odrębne ministerstwa i urzędy centralne. Ustalono porządek senatorów w Senacie. 123. Wyznaczono nową komisję pod kierownictwem wybijającego się przywódcy obozu katolickiego. również na sejmie rozpowszechniany. Ułożone przez nią . Zygmunt August uciął dyskusje słowami: "Ja tak chcę". że nie chce o Gdańsku "mówić przy mieszczanach krakowskich. Arras z kolekcji Zygmunta Augusta z herbami Polski i Litwy oraz personifikacją Obfitości. zatarg króla z Gdańskiem Pozostawał do uregulowania zatarg z Gdańskiem. ale reprezentowanych przez swych biskupów: Warmii oraz księstwa siewierskiego należącego do biskupów krakowskich. Ale i wrogowie Gdańska nie próżnowali. Na marginesie debaty polsko-litewskiej rozwiązano również sprawy innych ziem. Tu też trzeba było przełamywać opór nie tylko lokalnej magnaterii. Członek tej komisji. Dzieje Polski i Litwy Ryć. odrębności ustrojowe Prus Królewskich z księstwem oświęcimsko-zatorskim. sejmem nawet niekiedy zwany. Wspólna miała być polityka zagraniczna. kustosz katedralny wileński Piotr Roizjusz. bo oni mająpakty z miasta. Stanisława Karnkowskiego. 124. biskupa włocławskiego. Pozostało odrębne wojsko polskie i litewskie. które wcielono już w 1564 roku do województwa krakowskiego jako powiat śląski. Sienicki stwierdził wtedy. Wytoczono miastu proces. Najłatwiej poszło 146 Zygmunt August 147 Ryć. którym powinni są wszystko oznajmowywać. Zabrakło jedynie w Izbie Poselskiej reprezentantów dwóch państewek duchownych i tak de facto od Rzeczypospolitej zależnych. Hiszpan z pochodzenia. l tego. by Gdań-szczan nie karał. ale i potężnych miast w sejmie pruskim reprezentowanych. bojkotujących więc dotąd sejmy koronne. posiadających dotąd własny sejmik. Sprzymierzeńców miało w innych miastach tu reprezentowanych. ujednolicony został system celny i monetarny. przysyłając w poselstwie swych burmistrzów. na sejmie lubelskim dokonano.nie obradować sejm. Burmistrzów uwięziono. Błagany przez burmistrzów gdańskich na klęczkach. Przewodniczący królewskiej Komisji Morskiej Jan Kostka sprowadził do Lublina grupę jednolicie umundurowanych i znakomicie się prezentujących przed szlachtą żeglarzy. Dumne miasto usiłowało bronić się na sejmie lubelskim. natomiast ustalono zakres ich kompetencji identyczny w obu krajach wedle wzoru koronnego.

unia przeciwnie. co dzieli. I rzeczywiście kolejne sejmy w Warszawie w 1570 i 1572 roku przebiegały na ogół spokojnie (mimo sporów o kwestie wyznaniowe rozniecanych przez protestantów). by po niewielu latach uzyskać od Batorego ich anulowanie. umożliwiać spokojną pracę nad wykończeniem nowego gmachu ustrojowego zbudowanego na poprzednich sejmach. dotyczące raczej drobiazgów. Toteż nie tylko sam akt może być uznany za chlubę naszych dziejów. jak w stosunkach między narodami budować na tym. pozostała pewna gorycz. że pomyślana jako reforma antymagnacka. Protestanci również byli w defensywie. przygotowała nawet wspólne wyznanie wiary. nawet wśród niechętnej rodzimym magnatom szlachty. Wskazywano. pozorne ukorzenie się Gdańska zdawały się przynosić spokój państwom Augusta. I dzięki temu. księstwa i hrabstwa obejmowane wspólną nazwą Niderlandów były na najlepszej drodze do stworzenia jednego. a ich dzieło ustawodawcze. żadna nie była owocem tak wytrwałego. zjednoczonego państwa. Żadna z tych unii nie miała początkowo tak wielkiego poparcia społecznego jak lubelska. Zygmunta Augusta przeprosili. pozostała ona trwałym elementem naszej politycznej świadomości. " Te sokoły mnie zgubią " Unia lubelska w 1569 roku. Sądzono. Gdańszczanie. przyjęte zostały przez następny sejm w 1570 roku. doczekały się unii realnej przeszło wiek później. co łączy i z pełnym szacunkiem dla odrębności neutralizować to. choć tragiczne zawikłania naszej historii. poczucie utraty narodowej tożsamości.Zygmunt August ocena unii lubelskiej Dzieło unii nie zawsze było doceniane. że na Litwie.statuty. połączone w 1603 roku unią personalną. rozejm z Moskwą. Zjednoczyły się Kastylia i Aragonia. i obu izb. przemyślanego i pracowitego kompromisu. luteranie i Bracia Czescy zjechali się na wspólnym synodzie w Sandomierzu. lecz również sposób przeprowadzenia unii. Unia lubelska nie była jedyną w ówczesnej Europie. dała magnatom panowanie nad Rzecząpospolitą. 148 -. lecz faktycznie nie wprowadzili ich w życie. agresja sąsiadów zniweczyły jej materialne skutki. statuty formalnie przyjęli. że zdołaj ą zjednoczyć się w jednej organizacji kościelnej. Odrzucone ono jednak zostało przez luteran i zawarta 4 kwietnia tak zwana zgoda sandomierska była bliższa zawieszeniu broni niż zjednoczeniu. Poza jej nawiasem . ograniczające przywileje miasta i rozszerzające uprawnienia królewskie w sprawach morskich. widząc zgodne i stanowcze stanowisko i króla. uzupełniało w istotnych nieraz szczegółach dzieło poprzednich sejmów. kalwińska. wzbudził tylko wyraźną niechęć króla. silnego gospodarczo. Anglia i Szkocja. najsilniejsza z nich. Obóz egzekucyjny był zepchnięty do defensywy: gdy Sienicki w 1572 roku wykorzystał debatę nad sądownictwem do gwałtownego ataku na magnaterię. Jest w tym tylko część prawdy. w 1570 pokój ze Szwecją. Przed sejmem 1570 roku przedstawiciele trzech ewangelickich wyznań: kalwiniści. uczącym.

odłożył dyskusję nad tymi problemami na sejm następny. Wykruszały się również szeregi wybitnych intelektualistów protestanckich. się do Rakowa w Sandomierskiem. Wśród konwertytów największe znaczenie miało nawrócenie na katolicyzm dzieci Mikołaja Radziwiłła Czarnego i synów Jana Łas-kiego . Po 1562 roku umilkł wójt wolborski. jawił się Rej jako prekursor czasów nowych. w których nie renesansowy ład i harmonia. jednostki. Ale zarazem jawił się jako myśliciel oddalony już od sporów o kształt Kościoła i jako prawy humanista zaprzątnięty pytaniem o sens życia człowieka.w warmińskim Braniewie. Pułtusku. Zwierciadłem z lat 1567-1568. dotąd nie w pełni docenionym dziełem. Tymczasem zbór ten urastał na wiodącą intelektualnie siłę w obozie protestanckim.pozostał silny ariański Zbór Mniejszy. Wolał otwarcie już poświęcić się gromadzeniu majątku. wykształcony w Wiedniu i w Rzymie Jakub Wujek. dojrzałym. Sylw. co zawsze zresztą robić umiał. trzeciej żony Zygmunta Augusta. 125. Kaliszu i w Wilnie. Przypominając. ok. 1556 roku (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). bliskich ariańskiemu pojmowaniu wiary. który niewiele miał przeżyć Zygmunta Augusta. Nie zdecydował się na publikację swego ostatniego dzieła. zwłaszcza gdy od 1569 roku Centrum jego przeniosło Ryć. 126. swoim zwyczajem. kanonizowanym w 1726 roku. Wśród polemistów jezuickich natomiast wyróżnił się między innymi zwalczający konfesję sandomierską protegowany prymasa Uchańskiego. warsztat Łukasza Cranacha młodszego. Portret Mikołaja Reja. a wkrótce również w Poznaniu. w którego skład wchodził między innymi Żywot człowieka poczciwego. drzeworyt w Zwierciadle. osiemnastolatkiem zmarłym w 1568 roku w nowicjacie w Rzymie w aureoli świętości. zadziwiwszy wpierw swoich czytelników znakomitym. lecz miłe ludziom baroku ruch i zmiana będą przyciągać uwagę twórców kultury. Na jego czele rychło stanęli Jezuici. dzieckiem znakomitego pomorsko-mazowieckiego rodu spowinowaconego z Piastami i Batorymi. w dwa lata później w protestanckim Elblągu. zwłaszcza że król. gdzie rychło powstała słynna szkoła antytrynitarska. Wszystko to ułatwiało działanie ruchowi odnowy w Kościele katolickim. Jezuici odnosili sukcesy w spektakularnych dyskusjach z protestantami. W tej sytuacji starania protestantów na sejmie 1570 roku o ostateczne zagwarantowanie tolerancji religijnej były bez szans. Godny to był testament mądrego i życzliwego światu myśliciela. Zmarł w 1569 roku Mikołaj Rej. 149 Dzieje Polski i Litwy sukcesy pierwszych Jezuitów w Polsce Ryć. dokonywali równie spektakularnych nawróceń protestanckich magnatów i mogli się nawet poszczycić pierwszym kandydatem do kanonizacji. Andrzej Frycz Modrzewski. potępiany przez pozostałe wyznania ewangelików jako heretycki. że "stateczna a wspaniła myśl cieszy się odmiennością czasów". ze stoickiej mądrości Seneki czerpiącego wzór dla swoich rozważań. Stanisławem Kostką. którzy już w 1565 roku założyli pierwsze kolegium w diecezji Hozjusza . a nie o kształt społeczeństwa. Portret Katarzyny.

Na próżno. Zresztą początkowo z Katarzyną wiele go łączyło. który porzucił kalwinizm w czasie swych studiów padewskich. anglikańskiego. Król. małżeństwo z wdową po bracie. Katarzyna. polityczne i wyznaniowe wiązały się w ten sam nierozplątywalny węzeł. Nie znali swojego króla. Maksymilian II Habsburg. Pragnął syna. A syna nie było i nadzieje na niego gasły. widział tę zgodę tylko w Kościele katolickim. Król esteta cenił piękno i okazałość kultu. podejrzewał również padaczkę. mimo papieskiej dyspensy. jak na surowe zbory protestanckie mówili katolicy. Karol V Habsburg. teraz bronił innej Katarzyny brat jej. Wtedy bronił Katarzyny siostrzeniec jej. nie miał zamiaru modlić się "w pobielanym chlewie".Zygmunt August nieszczęśliwe małżeństwo królewskie Ryć.młodszego.król. Ale król dyplomata nie miał zamiaru głosić o tym całemu światu. który umiał "wolnym rozkazywać ludziom". nie pragnął popierać wyznania. Sprawy osobiste. Mógł w tym czy w innym szczególe zgadzać się pozornie z Lutrem tak na przykład nie wspomniał w testamencie o mszach za swoją duszę -ale w przeciwieństwie do reformatorów uważał te sprawy po prostu za mniej ważne. Król. Dopóki obie . które zaostrzało dyscyplinę obyczajową i moralną.rozwód Henryka VIII z Katarzyną aragońską i powołanie Kościoła narodowego. symulację. Król pod błahym pozorem odesłał w stosownym momencie żonę do Radomia. Jedno tylko spędzało z oczu sen szermierzom reformacji katolickiej w Rzeczypospolitej: sprawa królewskiego małżeństwa. zaraz po ślubie apetyczny pucułowaty aniołek. należał do konwertytów również młody Jan Zamoyski. Zygmunt August pozostał świadomie przy katolicyzmie. Ale mijały lata. Przypominało to wcześniejszą sytuację w Anglii . Prawie te same nawet były argumenty. które lojalne były przede wszystkim wobec męża. Chorowała . ale nie mógł się go doczekać. roztyła się i zbrzydła. Przez blisko dziesięć lat pożycia z Katarzyną król przynajmniej zachowywał pozory. Nerwowo przeżył ciążę urojoną królowej i potem oskarżał ją o świadomą 150 . 1532 rok. Henryk VIII uważał za grzeszne. gdzie miała pozostać długo. chyba bezpodstawnie. Fryz podstropowy Historia życia ludzkiego w Sali Poselskiej zamku królewskiego na Wawelu. dyspensa papieska obejmowała tylko zezwolenie na małżeństwo z Katarzyną jako bliską krewną Augusta. Interesów habsburskich w Polsce pilnowała jawnie i nachalnie. jakże odmienna od poprzednich małżonek. Odżyły nadzieje protestantów na zerwanie Augusta z Rzymem i powołanie Kościoła narodowego. Prawo kościelne tego zabraniało. Król konserwatysta nie widział potrzeby zmian pochopnych i ryzykownych. 127. niegłupia. a sam rozpoczął starania o unieważnienie małżeństwa. pamiętając o Elżbiecie. mieli podobne zamiłowania. Była wykształcona. który zawsze "do zgody wiódł". Zygmunt August .z siostrą pierwszej żony.

Romans ten osnuty został legendą. sam 151 Dzieje Polski i Litwy Ryć. A w dyplomacji tego rodzaju August był mistrzem. dopóty mógł od nich więcej uzyskać. Miał też romans z jednąz dworek Katarzyny. Mówiono. niespieszny.pożyteczne. córka Jana Gizy. która jednak wyjechała z Polski wraz z królową. samotna i opuszczona. a prędkie rado szkodliwe bywają". ale nie zdawał się tym bardzo przejmować. XVI wieku (Kraków-Wawel). ale małżeństwo faktycznie przestało istnieć. które powoli i z dobrym uważaniem idą . 152 Zygmunt Augusl . rozpoczętych dramatyczną rozmową z Commendonem w styczniu 1565 roku. Jej mąż pocieszał się w tym czasie z kochankami. rajcy Starej Warszawy. Nie zaprzestawał więc starań o unieważnienie małżeństwa. Czas mijał jej między ogrodem a książkami. jeszcze jedna tragiczna i nieszczęśliwa ofiara wielkiej polityki. starania królewskie o unieważnienie małżeństwa z Katarzyną Habsburżanką kochanki Zygmunta Augusta pisał kiedyś do Jana Chodkiewicza: "każde rzeczy. Zastąpiła j ą następnie Barbara Giżanka. Potem podstępem podstawiony przez niego szlachcic uprowadził z dworu królewny Anny w Warszawie kolejną kochankę Augusta. ku zgorszeniu bogobojnej Anny Jagiellonki.strony były trzymane w niepewności. ok. Podobno też król ją odprawił. stąd nawet nazywany dojutrkiem. Przez lata całe trzymały one w niepewności dyplomacje habsburską i watykańską. Arras Budowa wieży Babel z kolekcji Zygmunta Augusta. rzekomo nieślubną córką jednego z krakowskich kanoników. pot. urodzoną we wrześniu 1571 roku. wedle której podobna do Barbary Radziwiłłówny Giżanka wykorzystana została przez czarownika Twardowskiego i pokazana Augustowi jako wywołana rzekomo czarami zjawa ukochanej małżonki. że królewski dworzanin. Z Giżanka żył już król otwarcie na zamku w Warszawie. W polityce zawsze spokojny i opanowany. Przez kilka lat po wyjeździe Katarzyny żył z Zuzanną Orłowską. Już wcześniej miał podobno córkę z jakąś nie znaną bliżej Relską. Osiadła w Linzu. osadzoną w wiejskiej rezydencji i często przez króla odwiedzaną. Miał z nią córkę. Mikołaj Mniszech. by nigdy już tu nie wrócić. też Barbarę. gdy go zdradziła. Annę Zajączkowską. wykradł ją z klasztoru i przedstawił swemu panu. Królowa Katarzyna opuściła Polskę w październiku 1566 roku. 128. Nazywał je podobno swoimi sokołami i mawiał: "Te sokoły mnie zgubią".

że utrapieniu memu zaradzić nie mogę. Przybył znów do Polski z nową misją Commendone. Pytany o rozwód. Ja. ulegając różnym szarlatanom i hołdując różnym przesądom: rzecz nieobca i innym monarchom tej epoki. Andrzeja Taranowskiego. Wieści o czarach na jego dworze miały zapewne jakieś uzasadnienie. wśród których wymieniano Piotra Myszkowskiego. który po zmarłym ojcu dostał bez zwłoki od Zygmunta Augusta intratne starostwo bełskie. wpierw podkanclerzego. zwłaszcza gdy przyszła do Polski wieść o wspaniałym zwycięstwie morskim odniesionym przez flotę Filipa II nad Turkami pod Lepanto 7 października 1571 roku. schorowany. wdowie po Janie Krzysztofie Tarnowskim. opublikował wówczas anonimowo Historyję prawdziwą o przygodzie żałosnej księcia finlandzkiego Jana i królewny polskiej Katarzyny. Król wstrzymywał te akcje. Pokój z Porta traktowany był dotychczas przez króla jako kamień węgielny polityki polskiej. Z tą właśnie grupą związany był wówczas miły królowi protegowany Myszkowskiego. Rzecz była dedykowana Zofii Odrowążównie ze Sprowy. szaty i słabostki Zygmunta Augusta. Miał czuwać nad małżeństwem królewskim i namawiać Zygmunta Augusta do wojny z Turcją. Nie brakło aluzji i do wygnania Katarzyny. ostrożnym i odpowiedzialnym. że takim baśniom wierzycie. następnie biskupa płockiego. do rozprawy zbrojnej jeszcze nie chciał dopuścić. czarów i plebejskich kochanek nie wyłączając. Marcin Kromer. Król tymczasem w zamku książąt mazowieckich zdawał się szukać dróg postępowania odpowiednich do zmieniającej się sytuacji w kraju i do nie rozwiązanych problemów osobistych. W ostatnich latach mnożyły się jednak starcia graniczne. wysyłając jednego z najznakomitszych polskich dyplomatów onego czasu. że starzejący się. bez wątpienia działających w myśl wskazówek nuncjusza. Wiadomo. Niekiedy nawet próbowano je w perfidny sposób wyzyskać. a zwłaszcza porozumienia z Iwanem Groźnym przeciw nisz- . córce ostatniej księżniczki mazowieckiej Anny. utrzymaną w konwencji znakomitej powieści awanturniczej. Ale zapewne już wcześniej widział możliwość zmian w polityce zagranicznej. ale liczył się z odwróceniem przymierzy. Choć bujny temperament Sforzów pchał go do "sokołów" i Twar-dowskich. znoszę je z cierpliwością".odnowienie pokoju z Turcją Nie ulega wątpliwości. wróg porozumienia z egzekucjonistami i zwolennik starej. na skutek awanturniczej polityki panów koronnych. kontrreformacyjnej koncepcji walki z protestantyzmem. Roman Bugaj wysunął dość ryzykowną hipotezę. do nowego sułtana Selima II. w sprawach swojego państwa pozostawał zawsze Jagiellonem. Wieści o królewskich miłostkach szeptano sobie z ucha na ucho po kraju. dziwię się. odrzekł król nuncjuszowi: "Mój księże. oraz Franciszka Krasińskiego. cierpiący na podagrę król rozpaczliwie szukał wówczas namiastki szczęścia osobistego. jego następcę na urzędzie podkanc-lerskim. oddalony z dworu królewskiego na honorowe wygnanie do Warmii jako jej administrator w imieniu nieobecnego Rozjusza. Odnowił go w 1569 roku. w której Brykowi XIV dał obyczaje. że legendarny Twardowski to poświadczony źródłowo niejaki Wawrzyniec Dhur. jak ojciec. widząc. Krzysztofa Zborowskiego i Mikołaja Sieniawskiego. co ma pewną podstawę w niejasnej aluzji bliskiego królowi Górnickiego. Jan Zamoyski. dziad i pradziad spokojnym. że królewskie skłonności wykorzystywała bez skrupułów grupa dworzan z braćmi Mikołajem i Jerzym Mniszchami na czele. Wiadomo też. Za ich plecami kryli się bardziej utytułowani dostojnicy. wkrótce wyniesionego na biskupstwo krakowskie. zwłaszcza w Mołdawii. że zasięgał porad znachorek.

Postanowił wyjechać do Knyszyna. lata 1574-1575. Jak gdyby zdawał sobie sprawę. W Knyszynie zaczął kaszleć. MająRyc. Najprawdopodobniej szą kandydatką była właśnie Zofia z Odrowążów. Jadwidze brandenburskiej. że wyzdrowieje. złożony częściowo w Tykocinie na Podlasiu. jak piastowskiej zapewniałaby większe szansę na elekcji. Ale warunek był jeden: po ich śmierci wszystko ma stać się własnością Rzeczypospolitej. jakie temu wymarzonemu dziedzicowi zapewnią opatrzenie.odpowiedział Sienicki. 154 . którzy będą jej wierni. Niesłusznie. Anny w Wilnie. Na spadkobierczynie nałożył obowiązek zakończenia budowy kościoła św. I zaczął myśleć o nowym ożenku. że mieć będzie jeszcze syna. przeklinał tych. Decyzja odpowiedzialna. siostrom rodzonym. co znali Giżankę i obawiali się jej królowania. nie uregulowano sposobu elekcji. zmarł "ostatni król. że nie dokonane zostało dzieło przebudowy ustroju w newralgicznym punkcie. co nosił kołpak Jagiełłowy". Nadszedł rok 1572. dostał wysokiej gorączki. Zofii. szczególnie ukochana przez Augusta. którzy ją zdradzą. Na ostatnim swym sejmie w Warszawie zapytał posłów. odczuł w początku roku 1571 śmierć dwóch bliskich mu członków rodziny. grożącym wojną domową. A król wierzył. Introwertyk. 129. Padł blady strach na tych. "Królestwo" .Joachima II brandenburskiego i siostrzeńca . tyle że kandydatka była jej niechętna. A skarb ten. litewsko-moskiewskiej i czujnie strzeżonej w porę tatarsko-koronnej. szaco wanym wysoko. której swą Historyję dedykował niedawno Kromer. przyjąwszy ostatnie sakraAugusta menty. Wciąż wierzył. Napominał w nim do zgody. w latach tych obaj władcy wymieniali informacje i ostrzeżenia dotyczące planów tatarskich z korzyścią dla spokoju na obu granicach. błogosławił tych. Zapłakał.Jana Zygmunta siedmiogrodzkiego. o przyrodniej. szwagra . Ewentualnemu potomkowi z krwi zarówno jagiellońskiej. Nagrobek Zygmunta Augusta w kaplicy Zygmuntowskiej w katedrze tek ruchomy i nieruchomy przeznaczył testament ostatniego Jagiellona niespełniony sen o następcy tronu krakowskiej. Wspaniałą swą bibliotekę zapisał wileńskiemu kolegium Jezuitów. do przestrzegania unii. Słabł coraz bardziej. zawsze zamknięty w sobie. choroby wówczas śmiertelnej. Annie i Kata rzynie. Pożegnał się z Anną i wręczył jej testament.Dzieje Polski i Litwy czącym najazdom z Krymu. To skłoniło go do napisania testamentu. Nie mógł już chodzić. w ukochane puszcze. Był coraz bardziej osamotniony. Na wozie z łożem dla chorego ruszył w drogę 21 czerwca. Uzupełniała go kolekcja drogich kamieni. 28 lutego w Linzu zmarła królowa Katarzyna. Osła biony organizm nie był w stanie przetrzymać gwałtownego ataku gruźlicy. W poniedziałek 7 lipca 1572 roku. był owocem długich lat oszczędności. Lekarze nie mówili mu początkowo prawdy: rozpoznali suchoty. W Wiźnie oblatował akt nadający szlachectwo Giżance. zamilczał.

wystarczył do zapewnienia spokoju. też jeszcze nie wiedząc o śmierci monarchy. przenikały jednak z Warszawy do najważniejszych senatorów królestwa.Wielkie Bezkrólewie sytuacja w Polsce i na Litwie po śmierci Zygmunta Augusta arcybiskup gnieźnieński interrexem Ku wolnej elekcji Od sześćdziesięciu pięciu lat król stał bez przerwy na czele państwa i lepiej czy gorzej spełniał swoje obowiązki monarsze: rządził. ale nowobogackiego i pełnego kompleksów. początkiem drogi porozumienia. co czynić dalej. A nikt nie wiedział. Uchwalili oni. Przed sześćdziesięciu pięciu laty nie było ich w czasie bezkrólewia zbyt wiele. wojewoda sandomierski. że Zygmunt August właśnie kona w Knyszynie. rolniczym. pożyczki. ugody i wyroki. choć syna Mikołaja Czarnego. by w wypadku śmierci monarchy zwołać wspólny zjazd senatorów. Uchański z Karnkowskim wystosowali do Mikołaja Radziwiłła Sierotki. 7 lipca. że w czasie bezkrólewia ster państwa i stanowisko interrexa. że to oni zdołają ten Kościół pokarać. Wielkopolanie nieufnie patrzyli na Małopolan. akty kupna i sprzedaży ziemi. Z Łowicza. jak króla wybrać i skąd go wziąć. cztery dni później. wydał uniwersał do swojego województwa. Teraz szlachta stała się stanem ziemiańskim. to 155 Dzieje Polski i Litwy . I sama wielość różnorakich podziałów stała się ostrzeżeniem. kraj ich poddały pod jarzmo tureckie i habsburskie. winien przejąć prymas jako najwyższy rangą wśród senatorów. proponując elekcję viritim. protestanci żyli równocześnie w strachu przed karzącym ramieniem Kościoła i w nadziei. Litwini odgrażali się Koroniarzom. rozrodzonego. imieniem swoim legalizował transakcje handlowe. Toteż jeszcze przed śmiercią króla prymas Jakub Uchański zwołał do Łowicza zjazd wielkopolskich senatorów katolickich. szlachta przeciwstawiała się magnaterii. zachętą do wyborczych kompromisów. sądził. W 1572 roku kraj był skłócony. głowa rodu potężnego. propozycję. nie wiedząc. Piotr Zborowski z Rytwian. pożyczającym i frymarczącym ziemią. gorliwego katolickiego neofity. Przed sześćdziesięciu pięciu laty autorytet magnackich urzędników państwa był ogromny. "międzykróla". sprzedającym i kupującym. Choć wieści o ciężkim stanie Zygmunta Augusta tajone były przez otaczającą go koterię. Wiedziano tylko jedno: że niezgodne elekcje zgubiły sąsiadów Węgrów. protestant.

a więc pierwszy rangą minister. a wkrótce za nimi poszły następne województwa i ziemie. który w lipcu zaproponował. Równocześnie niemal podobną konfederację zawiązała szlachta krakowska. jak ją wówczas nazwano. że to jemu należy się stanowisko interrexa. teraz zdawało się powoli przegrywać walkę o elekcję. kalwinista. Panowie nie liczyli się ze szlachtą. by elekcja odbyła się 9 września w Knyszynie. podkomorzemu i Stanisławowi Orzechowskiemu chorążemu chełmskiemu. Tam jednak w większości wypadków sejmiki zdominowane zostały przez lokalnych senatorów. a zarazem starostą lubelskim Janem Tę-czyńskim wydał nawet uniwersał ograniczający czynne prawa wyborcze ubogiej szlachty zagrodowej.Wielkie Bezkrólewie zjazd w Knyszynie zjazd w Kaskach stosowy wać się do nowej sytuacji i wyciągać z niej wnioski. że szlachta sama sobie wybierze kiedyś króla. która regulując sprawy porządku publicznego. udział posesjonatów natomiast miał być obowiązkowy. Senatorowie zgodni byli w jednym: oni będą zarządzać krajem do momentu elekcji. Mikołaj Sienicki. Zamoyskiego. miał każdy z nich moc nas obwieścić i ruszyć na takiego gwałtownika". którą łatwo będzie na polu elekcyjnym manipulować. "kaptur". Ryc. którego uchwała musi być jednomyślna. aby skoro do którego z nich wiadomość o gwałcie jakim przyjdzie. Bowiem szlacheckie stronnictwo. jednak ubiegł go kasztelan bełski Andrzej Tęczyński. Lecz z odmiennym żądaniem wystąpił wówczas Jan Firlej. pod karą śmierci i konfiskaty majątku. który jednak coraz częściej wysuwał na plan pierwszy swego młodego sąsiada. ale ona nie zamierzała biernie czekać. uznać jego przodownictwo i przybyć na zwołany przez niego drugi zjazd łowicki. Łączyło ich wiele. zjazd całej szlachty. 17 lipca sejmik ziemi chełmskiej zebrany w Krasnymstawie uchwalił konfederację. umiał zawsze swą wiedzę wyzyskać w walce politycznej i w Zamoy-skim dostrzegł . wojewoda krakowski i marszałek wielki koronny. gdzie całą władzę chciał zagarnąć Jan Zamoyski jako miejscowy starosta. czyli. stała się pierwowzorem kapturów innych ziem i województw: "I już dajem moc aż do zjazdu koronnego urodzonym Mikołajowi Sienickiemu. Na razie przejmowała władzę lokalną. 1540 (skarbiec katedralny na Wawelu). aż ją na to pole zawez-wą. co najwyżej uważali ją za bierną masę. Ożywił stronnictwo szlacheckie wielokrotny marszałek poselski. Miecz Zygmunta Starego. Zbo-rowski gotów był pójść na porozumienie z prymasem. Sienicki był doświadczonym prawnikiem. który już w 1565 roku groził Uchańskiemu. 130. który uznał. tak silne w walce o egzekucję.konfederacje sejmikowe liderzy ruchu egzekucyjnego wobec elekcji jest przez powszechny i przymusowy. oni ustalą jej porządek i miejsce. Cztery dni później odbył się sejmik ziemi bełskiej. Lecz jego przywódcy umieli elastycznie do156 . Kasztelan lubelski Stanisław Słupecki w porozumieniu z kasztelanem wojni-ckim. której pozwalał wysłać na elekcję tylko reprezentantów. Ster dzierżył doświadczony Sienicki.

godnego z tej racj i następcę. Łączył go ze starostą bełskim również kult dawnych instytucji rzymskich, a zapewne 1 Widok Warszawy w 2. pot. XVI wieku, kolorowany miedzioryt z CMtates orbis terrarum Jerzego Brauna i Hogenberga, 1576 rok. i podziw dla nowych weneckich .. . , , rozwiązań politycznych. Łączyła ich też niechęć do Habsburgów. Były to jednakże natury całkowicie odmienne: ideowy, bezinteresowny Sienicki czynił swym następcą polityka ambitnego, który we własnym wyniesieniu widział najlepszą gwarancję zwycięstwa swego stronnictwa. Wreszcie stary arianin sprzymierzał się teraz nie tylko z neofitą, który świeżo porzucił kalwinizm, ale również z jawnym poprzednio przeciwnikiem arian. Dla protestantów było to jednak korzystne. Mając do czynienia z wyraźną już w Rzeczypospolitej przewagą katolików, za wszelką cenę musieli unikać nadawania swemu programowi antyhabs-burskiemu cech wyznaniowych. Właśnie dzięki pozyskaniu Zamoyskiego program ten stawał się teraz nie protestanckim, lecz ogólnoszlacheckim. Pod koniec sierpnia w Knyszynie, gdzie spoczywało dotąd ciało zmarłego króla, zebrał się nowy zjazd zwołany przez Firleja i stąd obesłany głównie przez protestantów małopolskich, magnatów i nieco szlachty. Wśród nich był i Sienicki, który później wyruszył do Wielkopolski, by przekazać knyszyńskie uchwały tamtejszej szlachcie i senatorom. Jednakże ta próba przechwycenia władzy przez marszałka wielkiego i wyznaczenia elekcji pod Lublinem na 1 3 października zawiodła: zbyt nieliczne grono jego zwolenników zebrało się w Knyszynie, zbyt mało szlachty, nawet małopolskiej, by zrównoważyć wpływ zwolenników prymasa. Ten zaś pozyskał w pełni poparcie Wielkopolan, a z Małopolski - obok Piotra Zborowskiego, walczącego o wpływy z Firlejem - również kanclerza Walentego Dembińskiego. Na Litwie stanął po jego stronie marszałek wielki Jan Chodkiewicz, żonaty z Krystyną Zborowską. Ufny w swoją przewagę w obozie senatorów, zwołał ich teraz prymas na zjazd kolejny, w Kaskach koło Łowicza, w końcu października 1 572 roku. Zjazd ten wskazywał, iż magnaci przejmują w pełni inicjatywę. Zebrani w Kaskach panowie uznali prymasa za interrexa, zatwierdzili szlacheckie sądy kapturowe, ukrócili rozpoczynającą się agitację obcych posłów za swoimi kandydatami, wyznaczywszy im stałe miejsca pobytu na czas bezkrólewia i zwołali do Warszawy sejm zwany konwokacyjnym, który odtąd stać się miał stałym składnikiem każdego bezkrólewia. Ta właśnie konwokacja miała teraz podjąć ostateczne decyzje dotyczące miejsca, czasu i sposobu elekcji. Mimo gwałtownych protestów części przywódców szlacheckich przeciw 157

Dzieje Polski i Litwy -

Konfederacja warszawska [...JA iż Rzeczypospolitey naszey iest dissidium [rozdwojenie] niemałe in causa religionis christianae [w sprawie religii chrześcijańskiej], zabiegaiąctemu, aby się z tey

przyczyny między ludźmi sedycya [uwiedzenie] iaka szkodliwa nie wszczęła, którą po inszych Królestwach iasnie widzimy, obiecuiemy to sobie spoinie [...] iż którzy iesteśmy dissidentes de religione [różni w wierze] pokoy między sobą zachować a dla rożney wiary y odmiany w kościelech, krwie nie przelewać, ani się penować [karać], confiscatione bonorum [konfiskatą dóbr], poczciwością, carceribus et ex/lio [więzieniami i wygnaniem], y zwierzchności żadney, ani urzędowi, do takowego progressu żadnym sposobem nie pomagać: y owszem gdzieby iąkto przelewać chciał, ex ista causa [z tej przyczyny] zastawiać się o to wszyscy będziem powinni, choćby też za pretextem dekretu, abo za postępkiem iakim sądowym, kto to czynić chciał. Wszakże przez tę Konfederacyą nasze, zwierzchności żadney nad poddanymi ich, tak panów duchownych, iako y świeckich, nie deroguiemy [nie ograniczamy], y posłuszeństwa żadnego poddanych przeciwko panom ich nie psuiemy, y owszem ieśliby takowa licencya gdzie była sub praetexu religionis [pod pozorem religii], tedy iako zawsze było, będzie wolno y teraz każdemu panu poddanego swego nieposłusznego, tam in spiritualibus, quam in saecularibus [tak w sprawach duchownych jak i świeckich], podług rozumienia swego skarać. Aby wszytkie beneficia iuris patronatus Regij, Praelaturarum ecciesiasticarum [stanowiska podlegające patronatowi królewskiemu i prałatów Kościoła], jako Arcybiskupstw, Biskupstw y inszych wszelakich beneficyi, były dawane, nie inszych, ieno Rzymskiego kościoła klerykom, indigenis Polonis, juxta statutum [miejscowym Polakom, wedle przepisów]. A beneficia kościołów Greckich, ludziom teyże Greckiey wiary dawane bydż maią. [...] A ktożkolwiek się komu o pewny dług zapisał, y do Grodu firma inscriptione [mocnym zapisem] odpowiadać się poddał dobrowolnie, bądź przed śmiercią, abo iuż y po śmierci Krolewskiey: takowy każdy, podług zapisu swego, niechay progressum iuris usitatum [następstw praw zwyczajnych] cierpi. A Panowie Starostowie będą powinni, vigore hujus Generalis Confoederationis, sine omni dilatione, juxta usitatam formam [mocą tejże konfederacji generalnej bez żadnej zwłoki wedle zwyczajnej formy] sądzić, odprawować, y exekwować takowe kauzy [sprawy], oprócz tych Województw, które sobie formam, sprawiedliwości y exekucyi, specialem postanowili sub interregno [w czasie bezkrólewia], abo Jeszcze postanowić maią. Inscriptiones [Wpisy] wszelakie, et resignationes bonorum perpetuas, coram authenticis actis factas, et fiendas sub interregno [i wieczyste rezygnacje dóbr, osobiście, prawdziwymi dokumentami dokonane i dziejące się w czasie bezkrólewia] spolnym tey Konfederacyi zezwoleniem, umacniamy, aby sub interregno począwszy od dnia śmierci Krolewskiey, nikomu in progressibus juris fatalia [w postępowaniu prawem oznaczonym], abo praescriptio [zapisie], nie szkodziła napotym do sprawiedliwości iego. Także którzy mieli terminum brania pieniędzy na przeszłe gody [Boże Narodzenie], abo na nowe lato [rok], abo na iaki czas iuż przeszły: ci wszyscy aby byli powinni brać swe pieniądze na pierwsze sądy, dali Pan Bóg po obieraniu nowego Króla, abo na pierwsze leżenie ksiąg. [...] sejm konwokacyjny 1573 roku projekt elekcji viritim podejmowaniu tak ważnych postanowień przez zjazd senatorski - szczególnie oburzony był Zamoyski - trzeba uznać, że w Kaskach dokonano mądrego kompromisu. Odłożenie

terminu elekcji pozwoliło przyjąć zasadę, że to nie żadne partykularne, choćby najliczniej obesłane zjazdy, tylko sejm będzie decydować o kształcie elekcji. Tym samym próbowano zabezpieczyć się przed niezgodnymi czy sprzecznymi interpretacjami, a nade wszystko przed podwójną elekcją, która zgubiła poprzednio Węgrów. Konwokacja zebrała się w Warszawie w sam dzień Trzech Króli 1573 roku. Postanowienia jej stały się podstawą przeprowadzania wszystkich następnych elekcji i tym samym początkiem kształtowania nowego prawa konstytucyjnego Rzeczypospolitej. Zgodzono się więc, że każdorazowy prymas będzie interrexem. Niebezpiecznym natomiast było wystąpienie Zamoyskiego, który teraz, biorąc asumpt z projektów Piotra Zborowskiego i Stanisława Karnkowskiego, zaproponował elekcję yiritim, łącząc ją z obowiązkiem uczestniczenia i z głosowaniem większością. Postanowiono jednak ostatecznie, że na elekcję będzie mógł - ale nie musiał - przybyć każdy szlachcic, który stanie do wyborów wraz ze swoim województwem. Upadł jednak projekt Zamoyskiego, by głosować większością; elekcja miała być jednomyślna, przy czym nie ustalono, jak tę jednomyślność interpretować, głosami indywidualnymi czy województw. Elekcja miała się rozpocząć 5 kwietnia pod Warszawą, dając tym samym większe znaczenie tłumom mazowieckiej szlachty katolickiej, ubogiej a rozrodzonej. Tym samym uwzględniona została większość postulatów obozu katolickiego, na którego przywódcę wyrastał zręczny, elokwentny, umiejący się szlachcie podobać biskup kujawski Stanisław Karnkowski. Powołano również specjalne komisje do opracowania dalszych szczegółowych rozwiązań, z których później najważniejszymi staną się uzgodnione już w czasie elekcji artykuły henrycjańskie. Jedna z tych komisji zakończyła swą pracę w 158

--------------------- Wielkie Bezkrólewie starcia między katolikami a protestantami konfederacja warszawska skandaliczne okoliczności śmierci Zygmunta Augusta czasie konwokacji - komisja przygotowująca projekt rozwiązania spraw bezpieczeństwa wewnętrznego, w tym głównie pokoju między "różniącymi się w wierze". Wokół owej konfederacji warszawskiej, sławnego aktu uchwalonego 28 stycznia 1573 roku, narosło potem wiele nieporozumień i wątpliwości. Strona katolicka wpierw czynnie współdziałała w jej przygotowaniu. Karnkowski przewodniczył komisji, która jąredagowała, katolicy bowiem byli równie zainteresowani w utrzymaniu pokoju religijnego, jak protestanci, niekiedy nawet bardziej. Szlachta katolicka nie miała zamiaru atakować protestanckich sąsiadów, protestanci natomiast wciąż byli zdolni do

aktów agresji. Na przykład mieszczanie elbląscy po śmierci Zygmunta Augusta wygnali katolickich proboszczów, zagarnęli kościoły, przywrócili wyłączność kultu protestanckiego. W Krakowie w ostatnich latach Zygmunta Augusta i w czasie bezkrólewia to szlachta protestancka, pogardzająca studentami i mieszczanami, najczęściej wywoływała zajścia wyznaniowe, czy też w najlepszym razie dawała się wścibskim i złośliwym żakom do nich sprowokować. Taktyka Karnkowskiego była jednak prosta: przez udział w redagowaniu tekstu konfederacji uczynić jąmożliwienajznośniejszą, a potem jej nie podpisać. Tekst konfederacji dotyczył nie tylko spraw wyznaniowych. Celem jego było generalnie zachowanie "porządku i obrony Rzeczypospolitej", przeprowadzenie zgodnej i wspólnej elekcji, zapewnienie, że elekt "nam pierwej prawa, wszystkie przywileje i wolności nasze, które są i które mu podamy... poprzysiąc ma", a w szczególności pokój wewnętrzny "między rozerwanemi i różnemi ludźmi w wierze i w nabożeństwie" oraz zewnętrzny, nie ciągnąc szlachty na wojnę bez zgody sejmu. Podkreślono wyraźnie, że beneficja katolickie mają być dawane tylko katolikom, a prawosławne tylko prawosławnym. Stwierdzono, że poddani buntujący się "pod pozorem religii" będą mogli zostać ukarani przez swych panów "tak w duchownych, jak i świeckich", nie objaśniając bliżej, czy chodzi o duchowne i świeckie dobra, czy też sprawy. Spór o interpretację tego zapisu trwa do dzisiaj; być może dwuznaczność była zamierzona. Zapowiadano rozwiązanie na przyszłym sejmie problemów spornych "między stanem duchownym a świeckim". Zatwierdzano postanowienia dotyczące wymiaru sprawiedliwości i ważności aktów prawnych dokonywanych w czasie bezkrólewia. Gwarantowano zwłaszcza ważność zawartych w tym czasie umów kupna i sprzedaży dóbr ziemskich oraz spłaty zaciągniętych długów. Wreszcie ustalono szczegółowo, w jaki sposób postanowienia te będą egzekwowane. Zaś gdy już konfederacja została uchwalona, większość biskupów katolickich, z wyjątkiem tylko krakowskiego, Franciszka Krasińskiego, oraz część katolickich senatorów świeckich odmówiła jej podpisania. W tej sytuacji konfederacja zobowiązywała do jej przestrzegania i do egzekwowania jej postanowień tylko swoich sygnatariuszy. Jednej tylko sprawy konwokacja rozstrzygnąć nie zdołała. Jan Dymitr Solikowski oraz wybijający się parlamentarzysta z Wielkopolski, protestant Świętosław Orzelski złożyli przed nią wniosek o dochodzenie dotyczące okoliczności śmierci Zygmunta Augusta i losów zwłok, pozostawionych długo bez opieki i nawet bez przyzwoitego okrycia, a także losów pozostałych po zmarłym monarsze skarbów. Mniszchowie oskarżeni zostali, najpewniej słusznie, o ich rozkradzenie; jeden z ich godnych kompanów, Stanisław Czarnotulski - nawet o otrucie króla. Ta ostatnia skarga nie miała żadnych podstaw i zaszkodziła tylko sumiennemu zresztą śledztwu. Szło ono jednak niewątpliwie zbyt daleko w ujawnianiu tragicznej degrengolady osobistej ostat159

Dzieje Polski i Litwy

nich lat ostatniego z Jagiellonów i królewna Anna, najbardziej poszkodowana, ale i najbardziej zatroskana o dobrą pamięć po bracie, podobno na prośbę Mniszchów przyczyniła się do umorzenia postępowania sądowego. kwestie prawno-ustrojowe arcyksiążę Ernest plusy i minusy kandydatury habsburskiej Kandydaci do korony Miarą dojrzałości społeczeństwa szlacheckiego było niewątpliwie skoncentrowanie się w pierwszych miesiącach bezkrólewia na problematyce prawnoustrojowej, a nie na osobie kandydata. Wpierw ustalono, jak przeprowadzić elekcję, by nie dopuścić do rozdwojenia społeczeństwa, do wojny domowej i upadku państwa, szukając cierpliwie, choć z trudem, akceptowanego przez wszystkich kompromisu. Zarazem próbowano dopracować się rozwiązań trwałych, nie prowizorycznych, ale wiążących i pożytecznych również dla przyszłych pokoleń. Potem dopiero miał nadejść czas na prezentację kandydatów, na właściwą walkę wyborczą, która na razie toczyła się w cieniu, na marginesie decyzji organizacyjnych i ustrojowych. Jedynym jej wyrazem były liczne pisma ulotne, broszury i rozprawy polityczne, nieraz na bardzo wysokim poziomie merytorycznym i literackim, wychodzące z bardzo różnych środowisk. Pewien w niej udział mieli oczywiście i posłowie kandydatów zagranicznych. Od kilkunastu miesięcy cesarz Maksymilian II starał się o zapewnienie korony polskiej jednemu ze swych synów, arcyksięciu Ernestowi. Kandydat sam był nie tyle umiarkowany, co letni, bez energii i charakteru. Zachowany w Brukseli, gdzie pod koniec życia był namiestnikiem, inwentarz jego ruchomości wymienia całymi stronami efektowne błyskotki, natomiast spis posiadanych przez niego książek jest ubożuchny, ukazuje zainteresowania dewocyjno-dynastyczne i zupełny brak informacji o jego niedoszłym polskim królestwie. Byłby na pewno królem posłusznym i dlatego popierali go Commendone z Uchańskim. Przezorny Karnkowski, lepiej oceniając realne szansę Ernesta, wolał się nie angażować. Bowiem kandydatura ta popularna była niemal wyłącznie wśród magnaterii. Decydowały tu dwie sprawy. W polityce międzynarodowej monarchia Habsburgów była naturalnym sprzymierzeńcem Rzeczypospolitej. Długotrwała nieufność, wzmożona jeszcze na skutek obłędnej polityki dynastycznej Bony na Węgrzech i równie obłędnego flirtu poprzedników Maksymiliana z Moskwą, ustępowała teraz, zwłaszcza po wygaśnięciu Jagiellonów i Zapolyów, zrozumieniu, że obu sąsiednich państw nie dzielą żadne istotne kwestie, że zainteresowane są oba w powstrzymaniu agresji tureckiej. Stosunki gospodarcze były znakomicie rozwinięte i korzystne dla obu stron; magnateria, zaangażowana w handlu zagranicznym, umiałaje lepiej docenić. Połączenie obu państw unią personalną skłonna była uznać za pożądane, zwłaszcza że Habsburgowie jawnie sprzyjali arystokracji zarówno w swoich niemieckich i hiszpańskich krajach dziedzicznych, jak w Czechach i na Węgrzech. W Polsce magnaci wchodzili w skład stanu szlacheckiego, którego członkowie formalnie byli równi wobec prawa, w posiadłościach habsburskich tworzyli na ogół stan osobny, znaczniejszy oczywiście niż zwykła szlachta i popierany przez monarchów przeciw szlachcie.

Lecz z punktu widzenia interesów całej, zjednoczonej Rzeczypospolitej kandydatura habsburska niosła istotne niebezpieczeństwo. I w Niemczech, i na Węgrzech Habsburgowie prowadzili politykę dynastyczną, a nie narodową: celem ich była władza 160

Wielkie Bezkrólewie

"Polska nierządem stoi" propaganda habsburska w Polsce kto konkurentem Habsburga? r absolutna, a nie jedność terytorialna. Najbardziej się bali zorganizowania własnych poddanych, zwłaszcza w zgromadzeniach stanowych. Uniemożliwili w swoim czasie zwiększenie kompetencji sejmu Rzeszy w sprawie tolerancji religijnej. Wybierając zasadę cuius regio eius religio, rzucili katolików w krajach protestanckich na łup ich władcom, ale zwiększyli władzę wszystkich książąt Rzeszy - w tym i własną - nad swymi poddanymi. Sabotowali wysiłki nad zjednoczeniem Węgier, by pełniej zapewnić sobie władzę na ^Vc- ^ ^2. Fryz podstropowy z 2. piętra krużganków zamku królewskiego na Wawelu, 1536 rok. ich skrawku zapewnić nosłuszeń-. ' . . . ,, . stwo węgierskiego kadłubowego sejmu. Wprowadzili na Węgrzech i w Czechach elekcję vivente rege, co skutecznie paraliżowało jakąkolwiek możliwość zmian politycznych. Przykład zaś Rzeszy i Węgier wzbudzał w Rzeczypospolitej uzasadnioną obawę, że wybór Habsburga byłby równoznaczny z rozbiorem państwa, z oddaniem Moskwie ziem ruskich, a Brandenburgii - Prus Królewskich. W dodatku wojny domowe w Rzeszy, powstanie w Niderlandach hiszpańskich, niepokoje na Węgrzech ukazywały, że pozornie silna władza Habsburgów w istocie nie zapewnia pokoju wewnętrznego, wręcz przeciwnie. Toteż w odpowiedzi na argumenty prohabsburskich zwolenników silnego państwa jeden ze szlacheckich publicystów zapytywał ironicznie: "Chcą nas rządu uczyć? Dłużej Polska w owym nierządzie, jako go zowie, stała et floruit [i kwitnęła] et Germania w owym swym wielkim rządzie kilkakroć przewróciła kozłek". Tak, w całkowicie odmiennym początkowo znaczeniu, rodziło się przysłowie "Polska nierządem stoi". W dodatku Habsburgowie prowadzili swą grę wyjątkowo niezręcznie. Już pod koniec panowania Zygmunta Augusta ich wysłańcy nachodzili chorego króla z żądaniem wyznaczenia rakuskiego oczywiście następcy. Zaraz po śmierci ostatniego z Jagiellonów ich nowy poseł, opat Jan Cyrus, rozpoczął agitację tak jawną i tak nachalną, że zmusił senatorów do wydania wspomnianego wyżej zakazu rozjeżdżania się posłów cudzoziemskich po całej Rzeczypospolitej oraz do wyznaczenia każdemu z nich rezydencji, i to dobrze strzeżonej. Lepiej już reprezentował interesy domu

austriackiego obrotny protestant, poprzednio tytularny biskup Pięciukościołów (węgierski Pecs), osiadły wówczas i popularny w Polsce Andrzej Dudycz. Przeciwnicy domu rakuskiego nie mieli żadnego poważnego kandydata do korony. Jedyny żyjący siostrzeniec Augusta, królewicz szwedzki Zygmunt Waza, wychowany przez matkę jako katolik, miał lat dziewięć; jego ojciec, król Jan III, protestant zakamieniały, choć często wymieniany jako możliwy elekt, nie miał wielkich szans. Zmarły król wspomniał za życia o możliwości wyboru na swego następcę śląskiego Piasta, Fryderyka III, księcia brzesko-legnickiego, lecz ten tymczasem zmarł, pozostawiając Dzieje Polski i Litwy

Ryć. 133. Dziedziniec zamkowy w Brzegu. Rozbudowa renesansowa zamku miała miejsce w latach 1544-1560. kandydatura "Piasta" Iwan IV Groźny rządy synowi Henrykowi XI, przesympatycznemu zresztą utracjuszowi i pijaczynie, co eliminowało go jednak całkowicie z walki o polską koronę. Mówiono też o "Piaście" w znaczeniu przenośnym, to jest o kandydacie rodzimym; ponoć marzył o tym Firlej. Ale piastowskich kandydatów byłoby więcej i zbyt zazdrośnie na siebie patrzyli, by taka propozycja miała jakiekolwiek szansę. W tej sytuacji niektórzy z działaczy szlacheckich, w tym podobno i Jan Zamoyski, zaczęli przebąkiwać o kandydaturze Iwana Groźnego. Największy despota w ówczesnej Europie, wsławiony mordami opryczniny, najgroźniejszy wróg Rzeczypospolitej jako kandydat do korony - to dla nas dziś koncepcja całkowicie niezrozumiała. Ale podówczas przedstawiała się ona odmiennie. Oprycznina z perspektywy polskiej mogła się zdawać ruchem drobnoszlacheckim, wymierzonym przeciw bojarom i miastom. Wprawdzie nawet najradykalniejsi przedstawiciele szlachty nie propagowali podobnych metod, ale pocieszali się, że w Polsce Iwan nie musiałby ścinać tak wielu magnatów, a jak kilka głów poleci, to panom senatorom dobrze zrobi. Do mas szlacheckich trafiały różne argumenty, niekiedy zabawne. Opowiadano na przykład, jak Iwan wybiera sobie żonę, sprawdzając doświadczalnie jednej nocy walory wielu dziesiątek kandydatek ściągniętych do Kremla. Do czynnej politycznie szlachty trafiały raczej poważniejsze argumenty polityczne. "Wytargowalibyśmy na Moskiewskim - pisał jeden z publicystów ówczesnych - czego nam jeszcze do swobód i wolności naszych potrzeba, a od Raku-szanina trzeba się jeszcze bać, aby nam ich nie łamano, Ryć. 134. Iwan IV Groźny. 162

Wielkie Bezkrólewie

antagonizm katolicko-

-hugenocki we Francji jako uczyniono Czechom, braciej naszej". Ale sam Iwan staraniom tym nie pomagał, posłom szlacheckim dawał się tylko łaskawie prosić, a protestantom wręcz oświadczał: "Jest w waszej ziemi polskiej i litewskiej wiara Marcina Lutra, ludzie za którą obrazy burzą, tym się mnie za pana wziąć nie widzi, lecz ja o tych niczego mówić nie będę, bo Pismo Boże nie jest na broń i na gniew, tylko na cichość i na pokorę dane". Zapewne zdawał sobie zresztą sprawę, że wielu z jego litewskich zwłaszcza zwolenników, z Radziwiłłami na czele, chce tylko zyskać na czasie: najazd moskiewski na Litwę w czasie bezkrólewia mógłby mieć skutki nieprzewidywalne. Ryć. 135. Portret Henryka Walezego, mai. Francois duesnel, po 1574 roku (Muzeum Narodowe w Poznaniu). W tej sytuacji jedynym rozwiązaniem dla antyhabsburskiego stronnictwa było poparcie kandydatury królewicza francuskiego, Henryka księcia Andegawenii. Rozważano taką możliwość od dawna. Zygmunt August sam wymieniał przed laty, obok Habsburga, Piasta legnickiego i Szweda, królewicza francuskiego jako jednego z czterech ewentualnych następców. Na niespełna dwa miesiące przed śmiercią, już po odbyciu ostatniej narady z siostrą, rozmawiając z Commendonem, jako jedynego kandydata do ręki Anny i do polskiej korony wymienił właśnie Henryka. Po 1570 roku kandydatura ta stała się szczególnie atrakcyjna dla wrogów domu rakus-kiego i protestantów. W roku tym bowiem zawarty został między królem Francji Karolem IX a jego hugenockimi, kalwińskimi poddanymi pokój w St.-Germain-en-Laye kończący pierwszy, najkrwawszy okres wojen religijnych we Francji. Przywódca hugenotów, admirał Kasper de Coligny, przybył na dwór królewski i uzyskał duży wpływ na Karola IX, wspólnie z nim planując wznowienie wojny z Hiszpanią i przyłączenie do Francji Niderlandów, buntujących się przeciw władzy hiszpańskich Habsburgów. Koncepcja Coligny'ego popierana była przez grupę tak zwanych polityków, katolików wyżej ceniących interes Francji niż wymogi swego wyznania, wśród których główną rolę grał wybitny dyplomata, protestantyzujący biskup Walencji Jan de Monluc. Zakładała ona nie tylko sojusz z Anglią Elżbiety Tudor, ale również współdziałanie z Turcją i pozyskanie korony polskiej, by zneutralizować przynajmniej Habsburgów austriackich. Wśród zaufanych dworzan królowej matki, Katarzyny Medycejskiej, rządzącej w praktyce Francją znajdował się karzeł Jan Krasowski, znany tam jako "Domino", 163

Dzieje Polski i Litwy

tajemnicza misja Jana de Balagny Dzień św. Bartłomieja ryzykowne plany admirała Coligny Ryć. 136. Fragment nagrobka Walentego Dembińskiego w katedrze krakowskiej po 1584 roku.

finansującego również wydatki swej rodaczki Katarzyny Medycejskiej i jej syna. że 24 sierpnia. Mordowano ich całymi rodzinami. groziła ona bowiem militarną katastrofą już po kilku dniach walki. Tam doszła go wieść.kilka mil od Knyszyna . fragment. wiedziano o tym na dworze francuskim. zginęli magnaccy przywódcy obozu protestanckiego we Francji. lecz zjednał dla swego kandydata poparcie starego kanclerza Walentego Dembińskiego. by usunąć jawnie niemal spiskujących 164 Wielkie Bezkrólewie Ryć. że Domino nawiązał jakiś kontakt z otoczeniem umierającego monarchy. gdyż ci wiecznie zadłużeni magnaci korzystali z usług krakowskiej filii florenckiego banku Soderinich. Balagny natomiast nie dotarł już wprawdzie do umierającego monarchy. dokonano w Paryżu na rozkaz formalnie króla. czyniło wojnę z Hiszpanią nierealną. jak można mniemać. 17 sierpnia Monluc opuścił Paryż.19 lipca. Tomasz Dolabella i warsztat. że Krasowski wysłany zostanie w strony rodzinne . 137.podający się chyba bezzasadnie za kasztelanica podlaskiego.do Polski. że to on pozyskał wówczas dla Henryka potężny ród Zborowskich. Monluc otrzymał rozkaz powrotu do Paryża. Bartłomieja (tak czarny. Zaś Coligny stawiał ultimatum: wojna z Hiszpanią lub kolejna wojna domowa. Uważa się.rzekomo z wizytą prywatną. Jana de Balagny. Tryumf hiszpański pod Lepanto w 1571 roku. Już dwanaście dni po śmierci Zygmunta Augusta . po 1632 roku (Kraków-Wawel) wyjazd Jana de Monluca . w Dzień św. uchylanie się Elżbiety angielskiej od współdziałania. Postanowiono na wieść o słabnącym zdrowiu Zygmunta Augusta. Zdawało się. W pośpiechu przygotowano dla Jana de Monluca listy uwierzytelniające do Senatu Rzeczypospolitej oraz instrukcję opartą na przekazanych przez Krasowskiego postulatach kręgu Zborowskich. naturalnego syna Jana de Monluca. podobno nawet niemowlęta topiono w Sekwanie. nieudana próba wmieszania się francuskich hugenotów w walki w Niderlandach wiosną 1572 roku. na owe czasy bardzo szybko. że udał się później na Litwę. Zginął Coligny. krwawej rzezi hugenotów. w rzeczywistości jednak nastąpiło to zapewne wcześniej. którzy mieli wziąć udział w jego misji. Zmierzał do Strasburga. że to przekreśla szansę kandydatury francuskiej. Domyślać się możemy. Bitwa pod Lepanto. ale zginęły i tysiące zwykłych. by tam kaptować zwolenników dla kandydata francuskiego. I ruszył w drogę . w rzeczywistości zaś po to. mai. wiemy. by przygotować misję półoficjalnego już wysłannika. Ta dramatyczna decyzja wiązała się z sytuacją wewnętrzną we Francji. z udziałem Karola IX i kierującego nominalnie akcją księcia Henryka. ubogich często protestantów. że dotąd mylnie Nocą nazywany). Protestanci sami swym nicprzezornym postępowaniem doprowadzili do wybuchu. gdzie wyznaczył spotkanie kilku znanym w Polsce protestanckim intelektualistom. By go usunąć. działającego zgodnie z wolą samego króla. a faktycznie królowej matki.

kres marzeń o porozumieniu. którym muszę odpowiadać". wiedział. co obiecuje. nie przejmując się brakiem utytułowanych wodzów. który wedle jego słów pragnął odrzucić wstrętne nazwy hugenotów i papistów. port La Rochelle nad Atlantykiem. nie chodził do kościołów katolickich i przestawał niemal wyłącznie z protestantami.do Polski arystokratów hugenockich. lecz niewątpliwie Monluc pod tym właśnie względem był szczery. że skorzysta w pełni ze swych odwołanych pełnomocnictw i użyje takich środków. jadł mięso w piątki. Pisał o propagandzie hugenockiej. Katarzyna musiała się sprzymierzyć ze stronnictwem katolickim. Przedstawiał się bowiem w Polsce otwarcie jako sympatyk protestantyzmu. chwycili zabroń. Dla obozu Monluca. nie poniósł jeszcze żadnej klęski. 165 Dzieje Polski i Litwy protestanckie sympatie biskupa Walencji podwójna gra Monluca uczestnicy elekcji choć nie zawsze przyznawał się w Paryżu jak. Monluc nie chciał. I odpowiadał. nie krył. wspaniały aktor sceny politycznej. pozbawiony swego tytularnego już tylko biskupstwa i oczywiście w tej sytuacji nie może się przedstawić nuncjuszowi. była to klęska polityczna. nie nosił szat biskupich. Za oszukanych mogliby się najwyżej uważać katolicy. Sama zresztą się o tym rychło przekonała. że poseł francuski jest wyklęty przez papieża jako heretyk. prawdziwy początek nowej wojny domowej. jako polityk i dyplomata. na przykład bardzo surowo osądził go sumienny kronikarz bezkrólewia Świętosław Orzelski. że potrafi doprowadzić do elekcji Henryka. A te wcześniej już zaplanowały rzeź wszystkich protestantów. a teraz chwalcę rzezi swych niedawnych sprzymierzeńców. Niemniej istniały i względy taktyczne. Teraz bowiem on sam zaproponował protestanckim senatorom. obozu. ujadających noc i dzień. gdy hugenoccy mieszczanie. Zamiast intelektualistów zwerbował protestanckich rajtarów pod dowództwem polskiego szlachcica. by mnie kąsały. Opuścił więc spiesznie Strasburg. A siedemdziesięcioletni biskup Walencji nigdy w życiu. Zadziwiające wieści nadsyłał do ojczyzny. pozostawić tylko nazwę Francuzów. gdy księciu Henrykowi przyszło na czele królewskiej armii daremnie oblegać potężną stolicę francuskich hugenotów. która aż tutaj go dosięgła i piętnowała jako apostatę. pułkownika Krokowa z Prus Królewskich. by wśród warunków przedstawionych Henrykowi umieścić daleko idące gwarancje wolności wyznania dla protestantów . unikał nuncjusza. Wielki dyplomata. by Commendone dowiedział się o obietnicach czynionych przezeń polskim ewangelikom. którzy nie wiedzieli. przekonany. dysponującym poparciem władz Paryża. Pisał o "500 psach sprowadzonych na to. A Monluc. Katarzynie zaś wysłał list potępiający rzeź bartło-miejową jako poważny błąd polityczny. jakie nie znajdą uznania na dworze paryskim. dotąd rzekomego przyjaciela. Tłumaczono to w Polsce dwulicowością.

jak na przykład potężny i wpływowy zbór w Zurychu. by głosować wspólnie. proponując głosowanie przez deputatów. który pomieścić mógł ponoć od 5 do 6 tyś. Reszta szlachty miała wyznaczone kwatery w promieniu trzech mil od Kamienia. Ilość samej szlachty szacuje się na 40 tyś. Prócz tego każde województwo dla swoich elektorów budowało namiot osobny. pacyfista od dawna niechętnie usposobiony wobec awanturniczej polityki hugenockiej magnaterii. jak zwykle operującego niepodważalnymi .. Zwykłemu szlachcicowi pozwolono na dwudziestoosobowy orszak. widzieli jego odwagę osobistą w czasie szturmów. jeszcze dobrze nie wykończony. jak wówczas mówiono. oczywiście też ze służbą. mówili z Henrykiem. zaczęły się wycofywać z akcji przeciw księciu andegaweńskiemu. że niektóre zbory protestanckie. w tym około 10 tyś. zręcznie przez niego zaaranżowane. Wysłannicy polskich protestantów dotarli pod La Rochelle. polityk umiarkowany. ciemnych Mazurów. Lwowa. stanowił centrum obrad. Przygotował grunt pod wybór swego kandydata dobrze. zebrały się nieprzeliczone tłumy.francuskich. po dziesięciu z każdego województwa. magnat mógł mieć ludzi pięćdziesięciu. "w kupie". ale mówili też z dowódcą oblężonych i wrócili pełni uznania dla francuskiego kandydata na tron Rzeczypospolitej. Do tego trzeba dodać mających prawo głosu reprezentantów miast królewskich. Krakowa. Gdańska. Potężny namiot zwany "szopą". z drugiej rozwinął szeroko zakrojoną akcję dyplomatyczną. osobisty przyjaciel księcia Andegawenii. Początkowo wysunięto wprawdzie projekt. W sumie 100 tyś. ale od woli tłumów szlacheckich. Sprawił wreszcie Monluc. aby natychmiast przerwać działania wojenne przeciw hugenotom. Protest Jana Zamoyskiego. gwarantował połączenie z Warszawą. Warszawy i Rygi. Poznania. Torunia. a do tego doszła liczna służba. Most Zygmunta Augusta. ludzi. na prawym brzegu Wisły. Sandomierza. gdzie zarządzający porządkiem marszałkowie koronny i litewski ulokowali senatorów. Na podwarszawskim polu 5 kwietnia 1573 roku na polach wsi Kamień. Równocześnie z jednej strony naciskał na dwór francuski. nieco poniżej Pragi. Elbląga. Wszystko jednak teraz miało zależeć nie od podskórnego nurtu dyplomacji. 166 Wielkie Bezkrólewie Przebudowa wystąpienie Wilhelma z Rożmberka kandydaci "piastowscy" Obradowano bowiem województwami. Był wśród nich między innymi Franciszek de La Noue. uczestników elekcji to liczba chyba nie zawyżona. ale i uczciwie dotrzymane. Zbliżał się dzień pierwszej wolnej elekcji. Niewątpliwie istniało jakieś tajne porozumienie między Monlukiem a protestantami. w wyniku której na rzecz Henryka interweniowali w Polsce francuscy protestanci. Sprzeciwił się temu Piotr Zborowski. w tym czasie dowódca oblężonej La Rochelle.

też je powinni opuścić. Wymieniano z Korony . Rapier. 139. Tak jednak nie było.argumentami prawnymi. Nie było kłamstwem. ale wręczane im złoto francuskie liczyć umieli. tolerancyjnego katolika. Niemała była w tym zasługa biskupa Walencji. Wniosek przyjęto. Skłamał Monluc tylko raz: gdy stwierdził. jeśli rzeczywiście aspirują do korony. uniemożliwił to rozsądne rozwiązanie.a więc nąj. Mówiono bowiem wiele o kandydaturze rodaka. by podejrzewać istnienie sprzysięże-nia . eliminując kontrkandydatów. aż wreszcie wstał Piotr Opaliński i z komiczną powagą rzucił nazwisko drobnego szlachetki spod Bydgoszczy Wawrzyńca Bandury Słupskiego. Gdy śmiech ucichł. że kandydat umie po łacinie. odważył sieją wyzyskać i zdecydował się pojąć Annę Jagiellonkę. pragnąłby jedynie włączyć do swoich posiadłości Litwę. ale w tej sytuacji żaden z domniemanych Piastów kandydatury swej nie podtrzymał. XVI wiek (Muzeum Narodowe w Krakowie). wyższego tam rangą dostojnika .Ryć. Nie przysłał poselstwa Iwan Groźny. Łaskiego. którzy z trudem odróżniali arcy-księcia "Rdesta" od księcia "gaweńskiego". gdyby. 167 Dzieje Polski i Litwy zręczna działalność propagandowa Jana de Monluca Ryć. 138. jak jego obietnice trafiały do szlachty. że Habsburgowie uzgodnili z Moskwą podział Rzeczypospolitej. polskiego posła do Moskwy. powszechnie szanowanego. że Groźny polską koroną nie jest zainteresowany. Zarówno jego argumenty. Szafrańca z Pieskowej Skały.renesansowa miała miejsce w 4. Mówiono. z Litwy . by tych przemówień wysłuchać i zrelacjonować je w województwach.Wilhel. owdowiałego wówczas. Czas pracował zatem na korzyść Henryka. wielkiego burgrabiegO królestwa Czech . Ale wobec konieczności oddania głosu w Senacie posłom cudzoziemskim. zabrał głos Zamoyski i stwierdził. Przeciwnicy Piasta dla zabawy dorzucali nazwiska następne. nie licząc się z realiami i że gdyby od niego zażądano złotego mostu na Wiśle. jak mu sugerowano. rodzimi kandydaci.Radziwiłła. nawet do ciemnych Mazurów. Godziło to w kandydaturę Ernesta. obiecywał wszystko. Przemawiający po czesku. to też by się zgodził. Relacja Michała Haraburdy. ale nie było innego poważnego kandydata poza tym czeskim rodakiem.Firleja. że skoro posłów zagranicznych wyprasza się na czas głosowania z pola elekcyjnego. to sam włożyłby na skronie polską koronę. ćwierci XVI wieku. "Piasta". deputaci pozostali w "szopie". ale wcześniej żonatego z trzema pod rząd protestanckimi księżniczkami. nie pozostawiała wątpliwości. że Monluc kłamał jak z nut. uważany za rodaka ("naszej krwi jest i naszego języka"). którzy mieli zalecać swych kandydatów. że dwór paryski miał powody. ma z Rożmberka. w tym z Zofią brandenburską. Kostkę. Nie pomagała wymowa cesarskiego ambasadora. Zamek rodziny Szafrańców w Pieskowej Skale. Wolał jednak bezskutecznie zachwalać Ernesta. zdobył sobie olbrzymią popularność i być może. wnuczką Zygmunta Starego. potwierdzając podejrzenia.

Wielkie Bezkrólewie zobowiązań monarchy. który wzbudził największe kontrowersje. 140. jak również broszury. Wiedział. W zamyśle Monluca miała ona kształtować obrót wydarzeń zarówno w Polsce. Przepis ten wyrastał z dawnych. będącą jednak w pewnej mierze wyrazem nie tyle rzeczywistości. że Rada Królewska zgodziła się jedynie na stracenie magnackich przywódców hugenockich wydając wyrok na nich zgodnie z prawami Francji. średniowiecznych jeszcze praw i zwyczajów politycznych. bez zgody całego sejmu nakładać podatków ani zwoływać pospolitego ruszenia. Ostatnim artykułem. które kazał rozrzucać po Rzeczypospolitej. reszty zaś dokonało paryskie pospólstwo. że król Francji jest związany prawem. Ryć. Stwierdzał więc przed Polakami. a dopiero potem uwolnić poddanych z przysięgi i zezwolić na opór zbrojny. prawdą było. wiele z nich zbieżnych było z założeniami ustrojowymi. pełniące de facto w dawnej Rzeczypospolitej rolę politycznej ustawy zasadniczej. zobowiązywał się. zaprzysięganych później w czasie koronacji przez każdorazowego elekta. a zarazem 168 . Z warunków tych za najważniejsze uznać trzeba artykuły henrycjańskie. zdecydowanie odmienną. a prawa zmienić nie może bez zarejestrowania każdego swego edyktu przez parlament paryski. Wypowiedzi jego przed senatorami i szlachtą. że jest to monarchia absolutna. że rola Henryka w przygotowaniu i dokonaniu rzezi bartłomiejowej była znikoma. Sejm miał być zwoływany co dwa lata. zgadzał się w pełni . Warto przypomnieć. jak we Francji. że Porta Ottomańska uzna elekcję księcia francuskiego za akt dla niej przyjazny. że bez zgody Senatu nie będzie wypowiadać wojny ani zawierać pokoju. nawiązującą do wcześniejszych poglądów z czasów Ludwika XII i Franciszka I. by to prymas mógł W takim przypadku upomnieć monarchę. artykuły henrycjańskie . nie na wszystkie warunki. że się na nie zgodzić nie może. Stąd. sformułowany był jednak zbyt ogólnikowo. ale nie są do tego zdolni. Podobnego ograniczenia w artykułach henry ej ańskich zabrakło. Król uznawał więc w nich wolną elekcję.Morion. ustrój wstrętny polskiej szlachcie. Prawdą było też. że Walezjusze marzą o zaprowadzeniu absolutyzmu.protestanckiego. był przepis zezwalający w przypadku naruszenia praw i przywilejów przez monarchę na wypowiedzenie mu posłuszeństwa. jakie musiał zaprzysiąc. że niewiele wcześniej Orzechowski proponował. które chętnie by widział we Francji. Wrogowie kandydata wywodzącego się z Francji podkreślali. Słusznie też stwierdzał poseł. ile poglądów samego Monluca. XVI wiek (Muzeum Narodowe w Krakowie). dająniezwykle ciekawą wykładnię ustroju Francji. zatwierdzał usunięcie ze swej tytulatury nazwy dziedzica. Akcja ta bowiem służyć miała nie tylko propagowaniu kandydatury Henryka.albo przynajmniej udawał. że mimo młodego wieku zasłynął jako odważny i doświadczony dowódca. Między sejmami władca winien był liczyć się z opinią stałej rady senatorów-rezydentów. pełniący rolę sądu najwyższego. Monluc dawał jednak własną interpretację.

169 Dzieje Polski i Litwy ---- pacta conventa 170 Ryć.choć ich frazeologia zręcznie do dążeń szlachty była przykrojona . w wypadku wojny pomoc dyplomatyczną Francji dla Polski. węzłowe problemy ustroju politycznego Rzeczypospolitej w duchu nie tyle szlacheckim . postulata polonica Odmienny charakter miał inny dokument. po długich sporach z duchowieństwem i częścią senatorów katolickich. króla Francji. nie tylko aprobowany przez Monluca. Bartłomieja zostaną ukarani. po pierwsze. którego i tak sprawować efektywnie już nie mógł: tu reforma była konieczna. że prześladowania ich francuskich współwyznawców zostaną zaniechane.co senatorskim. że sprawcy Dnia św. Przewidywały one. Były to tak zwane postulata polonica zobowiązanie wobec polskich protestantów. właśnie pod wpływem Zamoyskiego "nadano im charakter przywileju wystawionego przez króla na wzór dawnych. Szczególnie zawiedzeni byli zwolennicy odebrania królowi najwyższego sądownictwa. Zawiedli się dawni działacze obozu egzekucyjnego. Wbrew powszechnemu mniemaniu nie zawierały one zobowiązania. Powołana w tym celu na konwokacji komisja reformy takiej nie przygotowała. wieczne przymierze obu krajów.w miejscach wyznaczonych. Lecz projekt ten nie wszystkich zachwycił. lecz w dniach elekcji na dokonanie tak wielkiego dzieła zabrakło już czasu. którzy sprzeciwiają się edyktom królewskim. ale zapewne przez niego zainicjowany. a skonfiskowane majątki hugenotom zwrócone. Uzależniały one bowiem monarchę w większym stopniu od Senatu i senatorów-rezydentów niż od całego sejmu ze szlachecką Izbą Poselską. lecz jedynie ogólnikową wzmiankę o karaniu tych. On to wyciągnął przywilej mielnicki. Natomiast protestanci zdołali. z którego przejęto koncepcję o wypowiedzeniu królowi posłuszeństwa". Trzecim dokumentem były pacta conventa . 141.zobowiązania elekta i jego brata. wolność sumienia dozwolona w całej Francji. że winy zostaną przebaczone. Zdaniem Stanisława Płazy. uzyskać włączenie do tych artykułów potwierdzenia konfederacji warszawskiej. wobec Rzeczypospolitej.Artykuły henrycjańskie systematyzowały niejako najważniejsze. Dokument elekcji Henryka Walezego z 16 maja 1573 roku (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). a wolność kultu ewangelickiego . gdy zaś ta nie . którzy pragnęli generalnej reformy praw Rzeczypospolitej.

kupcom innych krajów pozwalając prowadzić go tylko za pośrednictwem Kadyksu. . elekt miał wystawić własną flotę na Bałtyku. Wielkie Bezkrólewie wybór Henryka Walezego na króla Polski skład poselstwa polskiego do Paryża kształcić własnym kosztem stu Polaków na Sorbonie. 16 maja nominację Henryka ogłosił z urzędu. że Polacy liczą w złocie. nie mógł obyć się w Polsce bez pośredników. Biło to w Habsburgów: Hiszpania rościła sobie prawo do monopolu na handel amerykański. miał Henryk zatwierdzić wszystkie prawa i przywileje. że jednym z największych problemów wewnętrznych Francji byli zbyt liczni kandydaci do wojaczki. Po piąte. że Henryk mógł się nim nie przejmować. Zważywszy. I oto 11 maja 1573 roku prymas Jakub Uchański nominował królem Polski i wielkim księciem Litwy Henryka Walezego. a również dzięki prośbom prymasa i ustępliwości Monluca. Suma ta była wysoka. Po drugie. choć z oporami przeciw niektórym sformułowaniom. Jana. a we Francji waluta oparta jest na srebrze. a awanturniczość gaskońskich d'Artagnanów weszła w przysłowie.odniesie skutku. Po siódme. elekt miał dostawić na wojnę moskiewską 4 tyś. Po ósme. które napływało wówczas do Europy w wielkich ilościach z kolonii hiszpańskich w Ameryce i z roku na rok taniało. Po trzecie. w braterskiej z nimi zgodzie. jako marszałek wielki koronny. zobowiązał się Monluc w jego imieniu nie nadawać urzędów w Rzeczypospolitej cudzoziemcom. nie znając zaś łaciny. nie przewyższająca jednak dochodów Henryka z jego posiadłości oraz rent pieniężnych we Francji. stąd zaś z Nowym Światem i Aleksandrią przez jeden z portów francuskich postawiony do ich dyspozycji. który zaprzysiągł. ich świeccy koledzy ewangelicy. ale po jakimś czasie odesłać wszystkich rodaków do ojczyzny . Śpiew TeDeum wstrząsnął murami warszawskiego kościoła św.warunek ciężki. kupcy polscy mieli otrzymać prawo wolnego handlu z Francją. Ostatni malkontenci protestanccy zebrani na Grochowie. pomoc w piechocie zaciężnej lub w pieniądzach. Henryk zobowiązywał się spłacić długi Zygmunta Augusta i Rzeczypospolitej. w którym na katolickiej mszy dziękczynnej obok senatorów duchownych zasiadali. Po szóste. Henryk miał dawać co roku na potrzeby Rzeczypospolitej 450 tyś. bitnej piechoty gaskońskiej i żywić ją w Polsce przez 6 miesięcy. był to warunek obopólnie korzystny. Jan Firlej. Monluc zapomniał jednak. Polska natomiast miała w takim wypadku wysłać na pomoc Francji kawalerię. dzięki przekonywającym argumentom Monluca. bo kandydat już przyrzekł wiele stanowisk swym zaufanym.obietnicę poślubienia starej Anny Jagiellonki sformułowano tak. Warunek dla młodego i pełnego temperamentu kandydata najcięższy . znów z korzyścią dla interesów Francji w tym rejonie. dwór z Francji przywieźć nieliczny. dotychczas zwolennik Jana szwedzkiego. zjednani zostali ostatecznie dzięki pośrednictwu Piotra Zborowskiego. Po dziesiąte. Po czwarte. Po dziewiąte. wszystkie ich żądania. miał sprowadzić uczonych z zagranicy na Akademię Krakowską. z Firlejem i Sienickim. florenów w złocie ze swoich francuskich dochodów.

Stąd dokonany szybko wybór zdawał się przypadkowy. Kryski wybrał drogę morską z eskortą kaprów gdańskich. kasztelan międzyrzecki. że wniesie on Polsce Śląsk. czyli powabnym z powodu delikatnej. biskup poznański Adam Konarski. zwolennik Ernesta pod warunkiem. którego obarczono zadaniem kontrolowania pod tym względem wypowiedzi poselskich. zniecierpliwieni. W orszaku Zamoyskiego znalazł się między innymi o pięć lat młodszy jego ukochany krewniak. ale owocnego kompromisu. Poselstwo polskie w Paryżu wg Jana Styki. poza służbą. Wśród pozostałych senatorów wyróżnili się: Andrzej Górka. Przewodniczącym delegacji został przedstawiciel drugiej grupy. arianin.przeważnie senatorscy synowie z możnych rodów. Poselstwo zbierało się powoli w Międzyrzeczu wielkopolskim. Związany z Commendonem. Litwę reprezentował Mikołaj Radziwiłł Sierotka. neofita pełen wybujałych ambicji. wnioski z niego wyciągnięto. Biskup Walencji spotkał się z wyrzutami. Łaski i Sierotka. i ludzi odpowiedzialnych. 142. kasztelan sanocki Jan Herburt. protestant. szlachtę . tak że samej szlachty. a politykiem umiarkowanym. którzy dotrwali do końca. na co wręczył Henrykowi dwa czerwone . do których kształcenia w Paryżu pacta conventa zobowiązywałyby elekta . Cesarz zwlekał z udzieleniem paszportów na przejazd przez Rzeszę.Rzeczpospolita miała króla. zwany Zubem. Trzeba było go jednak o tym zawiadomić i uzyskać zgodę na przedstawione mu warunki elekcji. Świadkiem jego przywitania z Henrykiem był jeden z owych młodzieńców. lecz na skutek intryg nieprzyjaznym kaprom Gdańsz-czan Duńczycy zatrzymali okręty w Sundzie. Każdy z posłów miał z góry określone. ruszyli przodem. każdy niemal zresztą wziął więcej. Stanisław Żółkiewski. Co więcej. posła uwięzili. marszałek nadworny. Poselstwo polskie w Paryżu Wybrano króla. król wybrany w drodze trudnego. znakomity znawca prawa polskiego. miała nowe ustawy zasadnicze.Andrzej Lubieniecki. ilu ludzi może wziąć z sobą na koszt Rzeczypospolitej. a wreszcie kasztelan raciąski Stanisław Kryski. niemal dziewczęcej urody. szlacheckie społeczeństwo zdało trudny polityczny egzamin dojrzałości. arcyciekawego dziennika tej podróży. 171 Dzieje Polski i Litwy - powrót Monluca do Francji pierwsze przygotowania Henryka do podróży Ryć. między innymi syn marszałka wielkiego koronnego Mikołaj Firlej. był doświadczonym dyplomatą. Nie groził już Polsce los bratnich Węgier. Tymczasem Monluc dawno przybył do Francji. było w poselstwie około 250. że za wiele obiecał i za wiele warunków poprzysiągł. współautor wraz z jednym ze swoich dworzan. z którymi należało się liczyć. Wspólne państwo polsko-litewskie. Następny po nim rangą senatorską był wojewoda sieradzki Olbracht Łaski. a niewielu już senatorów i deputatów pozostało w "szopie". a jednak reprezentował dwie ważne grupy polityków: ludzi ambitnych. żeglarzy zaś wymordowali. Henrykiem Girkiem. Misja ważna. Ustawy były uchwalone. brat wojewody sandomierskiego Jan Zborowski i oczywiście kasztelanie chełmski Jan Zamoyski.

że trzeba też odnowić pakta międzynarodowe. a drugie chciał znieść". łaskawym obejściu.posłowie nie zapominali o obowiązkach politycznych: stanowili przecież w tej nadzwyczajnej sytuacji jeden z naczelnych organów państwa. Witał ich sam król Karol IX i królowa matka. posłowie powołali się na rejestr przechowywany w archiwum skarbu koronnego. bo się miał na pieczy i sprawy Rzeczypospolitej naszej. 22 sierpnia: młodego człowieka (za miesiąc dopiero miał skończyć 22 lata) . że zdaje się on delikatnym i zniewieściałym. na wozach. wysokiego. Najpilniejsze było ustalenie drogi do Polski. że trzeba książętom lennym. Rozważał więc korzystną dyplomatycznie trasę przez ważne stolice . sułtanem Selimem. Zaskoczony elekt."słusznego wzrostu. Odpisywał na gratulacje.potem powiedział panu Janowi Zamoyskiemu. o szerokich kompetencjach.kunszt prawniczy Herburta walnie dopomagał. który dodawał jeszcze: "Sposób ubierania się i wyszukane stroje sprawiają. bo konie zdrożone były szybkąjazdą. skoro posłowie z Polski przyjechali do Paryża. który Zamoyski wziął ze sobą do Francji. jakich nie miał żaden mężczyzna ani kobieta we Francji.pisali do Senatu. gdy żądano od nich paszportów . pruskiemu i kurlandzkiemu. a oni już zwlekać nie chcieli. Tymczasem polskie poselstwo zbliżało się do Paryża. . starał się zapewnić w tym celu pomoc floty angielskiej.autorem był Zamoyski . który chciał się dobrze przygotować do trudnych rozmów. mówiąc: "Ty zapłacisz jednym te wszystkie kondycje i ciężary. Wyliczając je. Urodzony urzędnik. gdy i król poprzysiąc kondycji długo nie chciał. Ujrzeli go dopiero po trzech dniach. nie spieszył się z audiencją. i bardzo mi za to dziękował. Nie czekając na posłów. dłoniach tak pięknych. za biurkiem czuł się najlepiej. "Com ja . staroście bełskiemu.złote. dla przestrogi. Ale również kompletował dwór i przygotowywał wyznaczone do Polski oddziały. przez Niemcy. by przedłożyć go Henrykowi. przypominając. elekt rozpoczął działalność. a ja drugim obietnice". Takim go widział ambasador wenecki. Filipem hiszpańskim. choć znaczna jej część biegła przez kraje protestanckie. Pomimo pospiesznej jazdy przez Niemcy . lecz stanowisko Duńczyków stało tu na przeszkodzie. okazującego wiele godności w zachowaniu". rozpoczął korespondencję dyplomatyczną z Elżbietą angielską. 172 Wielkie Bezkrólewie wygląd króla elekta trudne rokowania spór o konfederację warszawską wyznaczyć zawczasu termin hołdu. o szlachetnym wejrzeniu. Do Paryża wjechali 19 sierpnia. które nosi. ale w końcu najdogodniejsza okazała się droga najkrótsza. Obok wystosowania w pół drogi pięknego listu łacińskiego do elekta .dodał Lubieniecki . Myślał początkowo o drodze morskiej dla siebie lub dla swej gaskońskiej piechoty. zwłaszcza w dziedzinie polityki zagranicznej. jako zawierane podówczas w imieniu każdorazowego władcy.Wenecję i Wiedeń. gdyż poza bogatymi sukniami.

a posłowie polscy nie zaprzątali sobie więcej tą sprawą głowy. W odpowiedzi Zamoyski wyjaśnił. by uprzedzić polską interwencję. wielkości francuskiego dworu w Polsce. Król mógł ją poprzysiąc. i uczyniono im nadzieję. za pośrednictwem niemieckich lanfrydów i . pozbawione wszelkich urządzeń sanitarnych pałace francuskie. moim zdaniem. Nie była ona dotąd uznana przez polski episkopat. to fakt. Rozpoczął od sprawy na pozór marginalnej. ta była bowiem dobrowolnym związkiem jej sygnatariuszy. Ma zwykle na szyi podwójną kolię z oprawionej w złoto ambry: chwieje się ona na jego piersi i wydaje słodki zapach. Był to zresztą zwyczaj. których pełne były brudne. odbiera mu dostojeństwo. co najwięcej. Dostrzegł jednak wenecki ambasador również. Przystępując do owych rokowań. a raczej smrody. drogimi kamieniami i perłami najwyższej ceny. Henryk poprowadził rokowania osobiście. Postulata polonica zostały zlekceważone. spopularyzowany we Francji przez hugenockich piratów z La Rochelle. nie będziesz panował" zaprzysiężenie przez Henryka pactów conventów 174 im praw do korzystania z jej dobrodziejstw. choć wyraził swoje niezadowolenie z artykułu o wypowiedzeniu królowi posłuszeństwa. lecz nosi po dwa ozdobione zwisającymi z nich drogimi kamieniami i perłami". nie zmuszając do tego biskupów . I wówczas Henryk poruszył sprawę konfederacji warszawskiej. o czym nie wiedział Wenccjanin. Prestiż monarchii francuskiej został uratowany.i tym samym też nie dając 173 Dzieje Polski i Litwy - "Jeśli nie przysięgniesz. jak można zinterpretować ten zapis w sposób dla elekta najkorzystniejszy. Nie przekreślała ona konfederacji. Najistotniejsza więc pozostała sprawa pactów conventów. Zalecenie poślubienia Anny Jagiellonki skwitował mało wiążącymi deklaracjami. że być może Karol IX łaskawie się zgodzi na wolność kultu protestanckiego w całej Francji. gdyż ta forma ustrojowa wykształciła się właśnie w formie tak zwanych Pokojów Bożych w średniowiecznej Francji i później dopiero. że uszy ma przekłute jak kobieta (zwyczaj dość powszechny wśród Francuzów). spiesznie zawarty z hugenotami pod murami La Rochelle. że modyfikacja artykułów henrycjańskich jest nierealna i na pozór się z nimi zgadzał. Biskup Konarski w jego imieniu złożył więc elektowi uroczystą protestację. Pozostałe kwestie wcześniej rozstrzygnął pokój.pokrytymi całkowicie złocistym haftem. elekt wiedział. Bartłomieja w Paryżu. Henryk musiał sobie z tego zdawać sprawę. Posłom polskim pokazano siłę katolicyzmu. okazuje jeszcze nadzwyczajną dbałość o swą bieliznę i ułożenie włosów. i to jeszcze nie zadowala sięjednym kolczykiem w każdym uchu. to jest sam do niej przystąpić. Lecz to. Ambra zaś związana była z uczuleniem Henryka na zapachy. że książę Anjou jest "bystry w sprawach państwowych i cierpliwy w rokowaniach". radosne obchody rocznicy Dnia św.

4 tyś. Monluc zobowiązał się bowiem. który rzekomo oświadczył wówczas Henrykowi: "Si non jurabis. miał syna z kochanką. zlekceważyli. Lecz diariusz rokowań takiej wypowiedzi nie zna. ale dla niego najistotniejszą: o pieniądze. a kiesa Henryka była pusta. Trzeba było tak zaplanować podróż. a Henryk "i owszem to pokazał. Wizerunek Henryka Walezego. legenda zakrywająca fakt.bo podział ten wówczas był jeszcze nieprecyzyjny . cierpliwie zarazem prowadząc rokowania o rzecz pozornie mniej ważną. florenów rocznie i że spłaci długi Zygmunta Augusta. Zborowski miał rzekomo powiedzieć: "Et nunc nisi id feceris. on przysięgi złożyć nie może. zawiadujący w zasadzie . które zaciągnięte zostały na potrzeby państwa. miedzioryt Hieronima Vierixa. że Henryk przelewać będzie do Polski swe dochody w sumie 450 tyś. że jedynym problemem będzie decyzja. jakoż eo actu pan Zborowski u wszystkich przyszedł in maiorem auctoritatem". a sprawę istotnie ważną. 143. czy pieniądze te przejmą podskarbiowie koronny i litewski. łącznie 431 tysięcy. był mocnej postury. choć zdrowie jego zaczynało już szwanWielkie Bezkrólewie kować. by znaleźć się w Polsce po Nowym Roku 1574. a córkę z małżonką i nie ustawał w wysiłkach. że niczego sobie tak nie życzy. non regnabis" ("Jeśli nie przysięgniesz. skoro zaś w tej sprawie zgody nie ma. Termin corocznej wpłaty upływał w grudniu. Zgadzał się również pokryć tylko te długi zmarłego króla. nie będziesz panował"). Mówiono o niechęci do korony. Rozpoczęła się więc ostra dyskusja . Istotne jednak były znów pieniądze.ale w łonie samego poselstwa. Jego niezdecydowanie interpretowano różnie. że w rokowaniach górą był elekt. Legenda oplotła później spór o konfederację. która daje niewiele władzy -ale przecież mając 450 tyś. W pierwszym wypadku posłom wydawało się.bo w tym momencie kłócili się o konfederację. nie będziesz królem w Polsce"). by spłodzić szybko dziedzica. że czeka na śmierć brata . XVI/XVII wiek.ale Karol IX. I wtedy Henryk konfederację zaprzysiągł. sprawę finansową. poza kontrolą stanów Rzeczypospolitej. stała się znana Polakom. rocznie do własnej dyspozycji. W każdym jednak wypadku sumy te byłyby pod kontrolą odpowiedzialnego za nie ministra. a nie jego pożyczki na cele osobiste.wydatkami Rzeczypospolitej. że mu miła ona libera vox. Mówiono też. warunki polskie elekt zaprzysiągł. czy też podskarbi nadworny. czas był już ruszyć w drogę. A elekt czekał. rex in Polonia non eris" ("A jeśli teraz tego nie uczynisz. Dyskusja była rzeczywiście gorąca i Jan Zborowski rzeczywiście odważnie konfederacji bronił. Na razie więc Katarzyna wyprawiała wspaniałe bale i festyny na cześć polskich ambasadorów świadectwem tego są po dziś dzień słynne tapiserie Wale- . Henryk natomiast chciał je przelewać do swojego skarbu osobistego. zarządzający wydatkami króla i dworu. Lecz Henrykowi się nie spieszyło. Uzgodniono interpretację pactów conventów. zaś inny ze świadków przekazał nam ją inaczej. a posłowie polscy nie potrafili mu sprostać. Oświadczył jednak. Pewne znaczenie miała również nieszczęśliwa miłość Henryka do Marii de Conde. mógł żadnymi kondycjami się nie przejmować. Polacy ustąpili . jak pokoju i zgody między swymi nowymi poddanymi. gaskońskiej piechoty i flotę francuską na Bałtyku. Bohaterem jej został Jan Zborowski. Ryć.czeskich pokojów ziemskich.

tam wielkopolski protestant. że będzie trwałe. Ludwik Gonzaga książę de Nevers. że dokona czynów równie wspaniałych jak we Francji. 24 stycznia 1574 roku. francuscy doradcy dworzanie Henryka W powolnej podróży nowy elekt prowadził trudne. towywal dyplomatycznie podróż przez Niemcy. pełnym charyzmy. Cztery dni później stanął w Poznaniu na trzydniowy odpoczynek. Morion paradny gwardii Henryka Walezego. Czytał on teraz w drodze i komentował elektowi Politykę Arystotelesa. Przez przeszło półtora roku . towarzysz orgii i hulanek Henryka.Ryć. Zważywszy na skłonności elekta.Rzeczpospolita nie miała króla. zacięty niegdyś wróg Zygmunta Augusta. w Międzyrzeczu. szczególnie zresztą przystający do ustroju Rzeczypospolitej: Henryk zapoznał się z nim już wcześniej dzięki ofiarowanemu mu rękopisowi dzieła Marcina Kromera Polonia. pasierb Katarzyny Habsburżanki. którzy mieli czuwać nad jej synem. późniejszej trzeciej żony Zygmunta Augusta. w przeciwieństwie do swego poprzednika. Przygotowywał się do królowania sumiennie. Albert de Gondi. Wśród ludzi zaufanych. na czele delegacji Senatu i wspaniale odzianych chorągwi magnackich. starszy. Liczył się z tym. że Henryk. traktowaną jako podręcznik sztuki rządzenia. wyrażając nadzieję. książę de Retz. wsławił się melodyjnymi i pełnymi żaru lirykami wznawiającymi tradycje Petrarki. Elekt odpowiedział krótko po włosku. 175 Dzieje Polski i Litwy zakłócenie koronacji królewskiej biskup Karnkowski. nie będzie rozpusty uprawiał i godności nadawał ludziom niegodnym. brzmiało to zachęcająco: oznaczało. Karol IX był przeziębiony. całkowicie jednak nieodpowiedzialnym jako mąż stanu Olbrachtem Łaskim.a Henryk przygO. 144. Teraz witał go łacińską przemową. Zaufanymi Henryka byli natomiast dwaj znani poeci. poprzedniej nocy polował z zasiadki na lisa i zmarzł przy norze. 1570 roku (Muzeum kich Uffiziach . Abraham Zbąski. wyraził nadzieję. cieszył się opinią wybitnego humanisty.566 dni . że będzie to początek tragicznego końca.Czartoryskich w Krakowie). Z Polaków najchętniej rozmawiał w drodze z mądrym biskupem Konarskim i ujmującym. nieraz burzliwe rokowania z protestanckimi przeważnie władcami niemieckich kraików. Byli to zaufani Katarzyny Medycejskiej. Nikt jednak jeszcze nie podejrzewał. manierysta Philippe Desportes. Guy de Faur du Pibrac. był między innymi jego wychowawca. dokładnemu i rzeczowemu opisowi jego nowego państwa. Młodszy z nich.Zych przechowywane we florenc. że Polacy sąjuż . oraz inny Włoch osiadły we Francji. Dopiero 12 listopada w Reims pożegnał się z bratem. których wziął w podróż z Francji. ok. Sejm koronacyjny Stanęli na wielkopolskiej granicy.

dyplomatami. Po koronacji. gruntownie przebudowany Jechali dalej przez Kórnik ambitnego garbusa Stanisława Górki. A przecież komisja badająca stosunki na dworze pod koniec życia zmarłego króla obciążyła Mniszchów mocno. Szmer rozległ się wśród protestantów. że uczciwy sługa. widząc. Ryć. Firlej wymownym gestem położył rękę na koronie. 176 Wielkie Bezkrólewie zajscia na uczcie po koronacji starcie Samuela Zborowskiego z Janem Tęczyńskim Ryć. póki nie nadeszła pora na przysięgę. Krze-pice wytwornego kosmopolity Mikołaja Wolskiego. krajczy koronny. klerem. Ubierali się tylko odmiennie: w ówczesnej Europie moda też zmieniała się szybko. 145.do tego przyzwyczajeni. Dopiero Pibrac i Jan Chodkiewicz znaleźli formułę kompromisową. zdaniem wyraźnie biorących górę senatorów. po całodniowych. Po jej powtórzeniu przez Henryka. niewielu z nich nawet zmieściło się w katedrze. z gotyckiego w latach 1550-1560. mógł obejść się bez szlachty. stojąc za królem. ich zamiłowania. żądających wpierw sprawozdania z rokowań paryskich. Ich wychowanie narzucone przez mocne i zaborcze włoskie matki. Trudno się dziwić. tak ją teraz poprzysiąc chcę". na którą przysięgali poprzedni królowie.do Krakowa. jak podejrzany o udział w otruciu poprzedniego króla . w czasie uczty królewskiej. po uspokojeniu rozruchu w katedrze przez Firleja. rzekł gniewnie: "Jakom ją poprzysiągł w Paryżu. że Jerzy Mniszech. nużących uroczystościach u bram miasta i w samej stolicy. że to przecież po Zygmuncie Auguście Sfor-zy wstępował teraz na tron Henryk Medi-ci. Jan Zieleński. zapełnionej urzędnikami. Kalisz. Fryz podstropowy Historia życia ludzkiego w Sali Poselskiej zamku królewskiego na Wawelu. wbrew protestom zebranych na sejm koronacyjny posłów. Renesansowy ratusz w Poznaniu. Uchański odczytał wówczas formułę tradycyjną. Rabsztyn Seweryna Bonera. 146. Obrzęd. Zieleński zaś był świadkiem oskarżenia. Częstochowę. Król wjechał na Wawel wieczorem 18 lutego. charaktery i metody działania były niezwykle podobne. Henryk ją powtórzył. Balice Jana Firleja -przez włości czołowych magnatów Korony . przygotowuje mu mięsiwo. Zajścia w katedrze były dopiero początkiem burzliwego dnia. Pamiętajmy. Król nie wiedział w pierwszej chwili. gdy się zorientował. Uchański mógł wreszcie uwieńczyć skronie Henryka polską koroną. Senat posłów zlekceważył. dworzanin Zygmunta Augusta. dostrzegł. 1532 rok. o co chodzi. I obywał się. Biskupi protestowali nadal przeciw zaprzysiężeniu konfederacji warszawskiej. Koronację wyznaczono już na 21 lutego.

Mikołaj. żonaty był z siostrą Tęczyńskiego . Z uczestnika zwady Samuel stał się winnym zbrodni. banicja równała się śmierci cywilnej. Tak niegdyś ojciec Samuela. ale i porywczy rotmistrz. Upływ krwi.i wolał śledztwa nie ryzykować. Infamia odbierała skazanemu cześć. Po uczcie odbywał się turniej. następował powoli przełom. że ranił. czekanem wyrąbał sobie drogę i uciekł w miasto. ale Henryk wiedział dobrze. W myśl ówczesnego prawa polskiego Samuel był winien zabójstwa. Bezbronny Samuel. czy Samuel. i powinien był zapłacić głową: liczył się skutek. zapewne i zakażenie. Ułatwił mu sprawę fakt. a król miał nowy proces do rozstrzygnięcia. zaniósł natychmiast skargę do Henryka. 147. Skandal zatuszowano. Po kilku dniach Wapowski zmarł. Uczestniczył w nim między innymi Samuel Zborow-ski. zareagował z miejsca. nią we Francji. zabił Dymitra Sanguszkę. zrobiły swoje. Lecz ranny. W takiej sytuacji zapadał zwykle wyrok banicji i infamii. Henryk starannie rozważył argumenty obu stron w procesie. działając bezsprzecznie w obronie własnej. Balagny . Opuszczając Wawel. Na szczęście przepisy starych statutów były ze sobą sprzeczne. zamiast dać się opatrzyć. kasztelana przemyskiego Andrzeja Wapowskiego. Marcin Zborowski. jaką opinię ma jego matka. który poczuł się obrażony przez sługę kasztelana wojnickiego Jana Tęczyńskiego. Przezornie zresztą uszedł. mógł też go zabić każdy. do tego pod bokiem królewskim. Spór w rodzinie . Mniszcha król odsunął na krótko od obowiązków i po zbadaniu sprawy uniewinnił. która tak wielki wpływ wywierała na wydarze177 Dzieje Polski i Litwy wyrok w sprawie Samuela Zborowskiego opór biskupów wobec postanowień konfederacji warszawskiej Ryć. nie intencja. lata 1507-1536.bo kolejny z braci Zborowskich. żaden zaś z nich nie pasował dokładnie do tej . dzięki naukom Lutra o wierze i uczynkach. odważny. Dziedziniec arkadowy zamku królewskiego na Wawelu.dworzanin podaje jedzenie następnemu. że wokół umierającego Zygmunta Augusta kręcili sięjej wysłannicy Krasowski. przekroczył jej dozwolone prawem granice. Banita mógł być stracony bez sądu. nie bacząc. lekko zresztą. Samuel zaskoczony został na podjeździe do zamku przez Tęczyńskiego ze zbrojnym orszakiem. Wyrok był jawnie niesprawiedliwy. brat Piotra i Jana. że Samuela nie ujęto na miejscu zajścia: teraz nie mógł być uwięziony przed zapadnięciem wyroku. ostrzegając głośno Henryka po włosku i żądając odsunięcia krajczego. Sąd współczesny zastanawiałby się najwyżej. Lecz na Zachodzie. w panice.zakończył się tragicznie. karcąc Zieleńskiego za wytoczenie sprawy "w niewłaściwym czasie i bez dostatecznych powodów". Ponadto Henryk był wiele winien domowi Zborowskich. wiedział. wpierw w prawodawstwie kalwińskiej Genewy. Padły pierwsze strzały.

czego bardzo nie lubił. mając poparcie części senatorów katolickich. Samuel otrzymał swoją szansę: mógł zasłużyć się swemu królowi i po otrzymaniu zgody od rodziny zabitego uzyskać przebaczenie. Samuel Zborowski wg Jana Matejki. 148. konfederację cenił. ale nie na infamię. Senatorowie protestanccy twardo żądali potwierdzenia i konfederacji. Łatwiej było jednak rozstrzygnąć sprawę Samuela. więc musiał milczeć. Wyrok. obowiązującym prawem w Rzeczypospolitej. konsekwentną. Konfederacja obowiązywałaby jedynie w tych województwach i ziemiach. Andrzej 178 Wielkie Bezkrólewie nowy styl królowania Zborowski. nawet duchownych. a dla przeciwników nieprzewidywalną. proponował rozwiązanie terytorialne.zarówno paktów. bez żadnych zmian. Znając tragiczne skutki wojen religijnych dla Francji. stosowane w niemal wszystkich ówczesnych kompromisach religijnych na Zachodzie. że szansy tej nie wykorzystał. W Senacie trwał rozłam. Nie tylko jego winą było. Został skazany na banicję i konfiskatę dóbr. przeciwników konfederacji. Grupa umiarkowanych katolików próbowała wypracować projekt kompromisowy. Ta koncepcja miała szansę zyskać uznanie wielu katolickich. że król o ważniejszych sprawach państwa donosi często wszystkim waż . choć sprawiedliwy i przemyślany. Wówczas to Anna Jagiellonka nazwała go "królem malowanym". lecz z porywczości i przypadkiem. Pragnął prowadzić politykę długofalową. Nie rezygnował też z konfrontacji z Habsburgami i nie pragnął być kontrolowany przez ich zwolenników. Trzeba teraz je było dokładnie przeanalizować. nie stracił więc czci i honoru. lecz straszliwie się na nich nudził: nie umiał po łacinie.sprawy. który w przeciwieństwie do swych braci pozostawał przy wierze przodków. Czekał więc cierpliwie. zgadzali się na daleko nawet idącą modyfikację zobowiązań Henryka . Biskupi zgodnie teraz przeciwstawiali się konfederacji. i paktów. przygotowując po kilkadziesiąt listów dziennie do francuskich wielmożów i nowych poddanych. między Senatem a Izbą o rezydentów: posłowie chcieli wprowadzić do ich grona również swoich przedstawicieli. Sprzyjał zresztą jego planom spór Ryc. często się zmieniających. nie zadowolił nikogo. że Zborowski popełnił zabójstwo. niż poradzić sobie z sejmem. Izba Poselska zajmowała na ogół jednolite stanowisko: król winien był potwierdzić pacta conventa i konfederację warszawską. lecz "nie ze zdrady i namysłu". Uznał. ale artykuły i pakty pozostawałyby nadal. Inne były jednak zamierzenia Henryka. Ażeby ją utrącić. lecz bardziej jeszcze obawiał się prawa o wypowiedzeniu posłuszeństwa oraz stałej rady senato-rów-rezydentów. Prędzej jednak przyszło się z nim pogodzić Zborowskim. Od dawna na francuskim dworze pano wał zwyczaj. uczestnicząc początkowo w posiedzeniach Senatu. jak nawet artykułów ograniczających władzę królewską. które do niej przystąpią. Zamykał się wobec tego i pracował. Dopiero więc 10 marca król wydał wyrok. Spodziewali się dzięki tym ustępstwom pozyskać pełne poparcie monarchy.

głosiły. Rzeczy wiście. Pozostawało rozdanie wakansów. zbliżając ją do wzo rów francuskich i surowo zabraniając obu pieczętarzom wydawania jakichkolwiek dokumentów nie podpisa nych wpierw przez samego monarchę. Po długich i bezpłodnych obradach sejm koronacyjny dobiegał końca. Podpis Henryka Walezego. mało energicznego. że jak w Paryżu. katolik umiarkowany. ale przeważnie przemyślane. Kanclerz Dembiński kiedyś siłą utorował sobie do niego drogę. Ten zwyczaj wprowadził teraz i do Polski. iż król bawił się wesoło. Zreorganizowano mianowicie kancelarię koronną.zwłaszcza gdy trzeba było bronić autorytetu króla i spokoju Rzeczypospolitej. choć nie zawsze samodzielnie. wymykał się z zamku nocną porą szukać w mieście przygód. Szczególnie sobie ceniono jego rękę i podpis. minister odpowiedzialny za bezpieczeństwo króla i otoczenie króla. a były to wakanse nie byle jakie.podobnie jak nocna praca > przy biurku. Toteż właśnie spraw urzędniczych dotyczyła jedyna. Do wielkiego znaczenia urastał jednak przedstawiciel nowego. toteż zawsze miał sekretarzy. miał wówczas lat 33. którzy tę rękę i podpis biegle podrabiali. 149. W potrzebie. Plotki.nym osobistościom. później również Batory będzie miał sekretarzy biegłych w podrabianiu pisma. było to wjego stylu . dzięki czemu. Z francuskich doradców Retz wciąż grał pierwsze skrzypce. Nie lubił działań nieprzemyślanych i pospiesznych. Do dziś w Krakowie żyje legenda. był w potrzebie typem polityka ostrożnego. Ryć. wstrzymawszy się niedawno od ujęcia Samuela Zborowskiego w czasie od przestępstwa prawem przepisanym. wyraźnie pod jego wpływem prze prowadzona na tym sejmie reforma. Przekonaniami politycznymi bliski był Henrykowi i urastał teraz na najważniejszego z jego polskich doradców. uratował mu życie. nie zawsze nieuzasadnione. Od 1570 roku marszałek nadworny. Długie bezkrólewie przerzedziło . Dlatego Henryk nie miał wiele czasu nawet dla ministrów Rzeczypospolitej. powtórzmy. 179 Dzieje Polski i Litwy --Andrzej Opaliński pierwszym doradcą królewskim nominacje na opuszczone urzędy Henryk Walezy wobec Kościoła katolickiego Młody król podejmował decyzje kontrowersyjne. bo swoje wiejskie ustronie cenił wyżej niż karierę przy boku władcy. Magnat wielkopolski Andrzej Opaliński. wchodzącego dopiero w życie polityczne pokolenia senatorów. ale daleko patrzącego. W potrzebie jednak właśnie umiał się zdobyć na działanie energiczne i racjonalne .

i to rzecz łatwo przemijająca. Piotr Zborowski wojewodą krakowskim. że to na skutek intryg Gdańszczan Duńczycy zatrzymali w Sundzie polskiego ambasadora i stracili polskich kaprów. król jednak puścił te protesty mimo uszu. nie grzeszący zbytnią inteligencją. Nie tylko katolicki prymas na upokorzenie zasłużył. województwo sandomierskie wziął po nim Jan Kostka. musiał przybyć na Wawel i pokornie prosić Henryka o przebaczenie. Później. został kasztelanem wileńskim. jako mały dorosły. Silną rękę pokazał Henryk również w stosunku do Kościoła. nie troszcząc się nieraz o ich prawowitych posiadaczy. bezsilne jeszcze i niedołężne.potwierdzenie listów kaperskich. że czas nadania. Więc Andrzej Opaliński został teraz marszałkiem wielkim. Mąż Krystyny Zborowskiej. Tak Jan Zamoyski dostał cudzy Knyszyn. w Polsce było znacznie wcześniejsze niż na Zachodzie. obciążane było ponad miarę. Dziecko do dwóch lat mniej więcej. Starostwa natomiast nadawał Henryk. Po wyroku w sprawie Samuela Zborowskiego zaczęła się walka na pióra. czy w takich dziełach jak Treny Jana Kochanowskiego. wprowadzenie zasady. a nie człowiek. gorąco protestował przeciw nominacji oskarżonego o symonię Kościeleckiego i protestanta Piotra Zborowskiego. Krnąbrne miasto dostało rozkaz. kumulujący dotąd bezprawnie urzędy wojewody krakowskiego i marszałka wielkiego koronnego. Teraz porządki francuskie chciał Henryk zaprowadzić pod Wawelem. w czasie sejmu zmarł Jan Firlej. bełskie otrzymał Andrzej Tęczyński. a Łukasz Kościelecki biskupem przemyskim. Nowy nuncjusz Wincenty Laureo. Nie zapomniał Henryk. symonia była chlebem powszednim. We Francji. Rychło przekonał się o tym prymas Uchański.pojawienie się nowego obyczaju musi bowiem płynąć z . jak we Francji. Andrzej Zborowski nadwornym. Franciszek Krasiński złożył wreszcie pieczęć podkanclerską. bo i śmiertelność dzieci była ogromna. Jan Chodkiewicz. Wakowało niejedno bogate starostwo. Widoczne jest to w mnogości nagrobków dziecięcych. a jest ono szczególnym przypadkiem odkrycia człowieka i człowieczeństwa pod wpływem idei humanistycznych. Nie ulega wątpliwości. "Odkrycie dzieciństwa".Senat. pojawiających się u nas przynajmniej 40 lat wcześniej niż we Francji. co więcej. gdy chciał postawić przed sądem duchownym jednego z księży apostatów i uprowadził go siłą wbrew straży marszałkowskiej. Uchański więźnia wydał. by wytłumaczyć się przed królem. tak rozdrapywano dobra Anny Jagiellonki. które na koniec XVI wieku datuje francuski badacz Philippe Aries. a król rozdawał wszelkie beneficja wedle swej woli. traktowane bytojako rzecz. bo była incompatibile z biskupstwem krakowskim. że celem tego było położenie kresu nadaniom dożywotnim. zależy tylko od woli monarchy. Są to świadectwa wpierw niewątpliwie szczerego żalu rodziców . 180 Wielkie Bezkrólewie Dziecko staropolskie W średniowieczu emocjonalny stosunek do dziecka byt w zaniku. która nie przyjęła uchwał soboru trydenckiego. dzierżoną też nieprawnie. admirał kaprów Maciej Scharping . Wszystkie te poczynania wywołały oczywiście przetaczającą się przez kraj falę protestów. Na rozkaz króla Opaliński kazał straży otoczyć siedzibę prymasa i zatoczyć przed nią działa. a Olbracht Łaski Lanckoronę.

jak i dziewcząt zaczynało się też bardzo wcześnie od wyrabiania zmysłowej satysfakcji z wrażeń estetycznych. tak ważna ze względów społecznych. była domeną szkoły. O ile bowiem w bogatej. w przypadku rodzin znaczniejszych najlepiej są widoczne na przykładzie wychowania religijnego. których przyswajanie w ten sposób przebiegało łatwiej. Córki twej. Dopiero wyrobienie wrażliwości estetycznej pozwalało podłożyć niejako pod jej melodię zalecenia etyczne. i że preferowano spartańskie wychowanie. zwłaszcza w kolegiach jezuickich. Wychowanie dzieci nieco starszych. miało jednak pewien wart przypomnienia aspekt. z Doroty spłodzona. Ukazała się na świat. ale pamięć 181 Dzieje Polski i Litwy widowiska pozostawała w ich podświadomości. ale znaczącego istotny przełom w rozwoju dojrzałości emocjonalnej społeczeństwa. bo tam mu żona Francuzka. jak teatr szkolny. mocny i na pracę trwały". Z światem i rodzicami już się pożegnała. którzy niewiele z tego rozumieli.oraz piękna przyrody.a później oczywiście konwenansu nowego. zmarłego w 1547 roku. urodziła syna. a żywot zbrzydziła. Rzadkie bowiem są takie informacje. do którego malców prowadzono nie tylko ze względów ściśle wyznaniowych. ładnej sukienki z frędzlami przyjemnymi w dotyku.poeci w tych czasach jeszcze o nią dbać umieli . . znacznie surowsze niż to zaleca współczesna pedagogika. z okazałości i blasku kościoła. sejmy. "żeby był duży. magnackiej czy szlacheckiej rodzinie wiedzę szczegółową można było zdobywać w domu. z której sobie wiele Pociech obiecywali zacni rodziciele. jak listy hetmana Jana Sobieskiego do Paryża. Wnuczka twoja kochana.. w tym i muzyki słowa. Katarzyna na imię rzeczona. Ważnym bowiem jego elementem były zarówno gry zespołowe. wyk. Ledwie żyła dwie lecie. zjazdy. o tyle umiejętność gry w zespole. Nagrobek dziecka. choć odmienne od sportów dzisiejszych. zasadniczego dla pojmowania ówczesnych obowiązków rodzicielskich i nauczycielskich wobec dziecka. z piękna muzyki.. obyczajów polskich nieświadoma. Na który oczy ludzkie kwitnący patrzały. sejmiki. Stąd przybywano na nie z chłopaczkami niedorosłymi. Sprawcy nieba i ziemie winny dług oddała. Ale również wielki teatr polityczny. kształtowania wpierw psychiki. Jan Maria Padovano Łączy się to z problemem metod wychowania małego dziecka i dbałości o jego potrzeby.głębokiego i prawdziwie przeżytego bólu . mogły się taką szkołą dla widza stawać. przebywanie częste na świeżym powietrzu. Adryjanie Śmigielski. Płaskorzeźba w krużgankach klasztoru Dominikanów w Krakowie. że noworodkowi dawano kilka kropel wina. sportowe. Dowiadujemy się z nich. on kwiateczek mały. Mało zbadane wśród rodzin ubogich. rąbek z głowy zdjęła. biblijnego i poetyckiego . Piotra Dunina córka."). To wczesne działanie wychowawcze było jeszcze jednym świadectwem priorytetu wpływów emocjonalnych. Wychowanie zarówno chłopców. Ona. Dziecko z czaszką z epitafium Rafała Macieja Ocieskiego. a potem dopiero wiedzy. bicia i upokorzeń nie pozbawione. jakoby nie była. gdzie sięgać musimy na przykład do świadectwa wczesnych kolęd ("bo ubogą była.

dbał wciąż Henryk o polskie interesy. jak w podróży do Francji. A. co rano wstawszy. której z ust piękne słowa wynikały Opoczno. przez Wiedeń i Wenecję. Ona. Szlachta. To prawda. Niechajże przy tobie Ciało z ciałem współ leży. które najbardziej potrzebuje jego pomocy". Rodzicom. Nie wiedziano. który kochając po równi i tą samą ojcowską miłością dwoje swoich dzieci. które rodziców serca przerażały. że nie pozwalano starostom sądzić w jego imieniu. Boga w Trójcy jednego błaga modlitwami. bieży do tego. Ta skutkiem pokazała. gdy nagle po Polsce rozeszła się wieść. Milkli powoli krzykacze. w zamku. Z inszej miary Bóg to wam w pociechę obróci. Wprzód z rodzicem od Boga paciorkiem poczęła. a duch rozłączony Z ciałem. w poczet aniołów świętych policzony. Ona. tobie z aniołami.D. ucieczka Henryka Walezego Zjadliwe paszkwile na Zborowskich. którzy. spokój powracał. krewnym swoim. Dostało się niejednemu z francuskich awanturników. Duninowe plemię. zdarzało się. piętnastoletnie w niej panowanie Henryka III dowiodło tego najpełniej. już się wam nie wróci. smutni rodzice. tylko w twoim grobie Słusznie jest pochowana. Głos jednak zabierali coraz częściej i coraz odważniej jego zwolennicy. Z ziemie wyszła i znowu wraca się do ziemie. pisał Henryk: "Postąpiliśmy jak dobry ojciec rodziny. A wy.która częstokroć wdzięcznie o tej dobie Najsłodsze imię Jezus świergotała sobie. wnuczka twoja. uzasadnienie wyjazdu pościg podkomorzego krakowskiego za królem Po ucieczce Henryka Zawiadamiając o opuszczeniu Polski króla szwedzkiego. że na wiadomość o śmierci brata i odziedziczeniu francuskiej korony Henryk Walczy opuścił potajemnie Kraków w nocy z 18 na 19 czerwca 1574 roku i przez Wiedeń i Wenecję wyruszył do ojczyzny. za Henrykiem przybyli do Polski: uciekali z niej teraz jak niepyszni. Bogu się podobała. Gdyż się prędko na on świat za tobą porwała l dlategoż nie indziej. Nie wiedziano też. Francja była chorym krajem. zwłaszcza małopolska.1619 Święte. Lecz w Polsce ucieczka króla musiała wywołać zrozumiałe oburzenie. jak francuska dyplomacja zaangażowana była w zapewnienie spokoju opuszczonej przez swego króla . na jego obyczaje i jego Francuzów znajdowano na murach miasta. że przedtem Senat odmówił zgody na jego rychły wyjazd. choć nieproszeni. że cię miłowała. na skraju przepaści. Żądano gdzieniegdzie detronizacji króla. burzyła się. pokarmu nie wzięła. już się nie frasujcie l tym ciężkim wzdychaniem serc waszych nie psujcie. na króla. podobno nawet w łożu monarchy. Cny dziadu. Dramatyczne.

Rzeczypospolitej. a Rzeczpospolita zyskała czas na uregulowanie zaistniałej sytuacji. po 146 dniach antraktu. że zdoła utrzymać obie korony. podkomorzy krakowski. trudnej odwagi. ubogim i niegościnnym kraju. że nie postawi kandydatury habsburskiej przed oficjalnym ogłoszeniem bezkrólewia w Polsce. Piękny poetycko. Sam król miał nadzieję. ale także Zborowscy i warchoł Olbracht Łaski. I jak wiele determinacji. sarmackim gestem zakończył się 182 Wielkie Bezkrólewie pierwszy francuski epizod w naszych dziejach. wiara w powrót Henryka Nie wszyscy zdawali sobie z tego sprawę. a zarazem młodzieńczego ducha przygody było w owej straceńczej nocnej jeździe z Krakowa ku śląskiej granicy. kursujący teraz między Polską a Paryżem nieoficjalny reprezentant interesów i planów Henryka. ani nie otrzymali zdecydowanego poparcia z Wiednia. nie mając własnego kandydata na następcę. już na Śląsku cesarskim. ale gdzie tron Walezjuszy zagrożony był przez ambicje rodu de Guise. Jednym był jego krewniak. odwlec tylko nieuniknioną elekcję. obudzony w nocy. że Henryk rzeczywiście powróci. z którym . Henryk w drodze do Francji rozmawiał tam z cesarzem i poczynił mu jakieś niejasne obietnice. jak dognał wreszcie w Pszczynie. Alfons d'Este książę Ferrary. powracało znów Wielkie Bezkrólewie. pragnęło. ruszył za Henrykiem w pościg. Tak dramatycznym. Na Litwie przewodził im teraz popularny kaznodzieja jezuicki Piotr Skarga. jak Henryk obiecał mu. przywódców katolickiego fundamentalizmu pochodzących od Karola Wielkiego. choć niesłychanie dla nas złośliwy wyraz dał temu Philippe Desportes w zjadliwym Pożegnaniu Polski. i pojmie wkrótce jedną z młodych dworek Katarzyny Medycejskiej. Podtrzymywał ich w tym Pibrac. droga powrotna Walezego do Francji Wielu jednak Polaków. po niespełna pięciu miesiącach. nie miał zamiaru oficjalnie rezygnować. Wielu było legalistów wierzących. na które wkrótce wierszem łacińskim odpowie sam Jan Kochanowski. jak niemal go dopadł w Oświęcimiu. jak Jan Tęczyński. Po kraju roznosiły się wieści. stanowiłoby to bowiem niebezpieczny precedens we Francji. który po nim objął już księstwo Anjou. podstarzałą Beatę z Kościeleckich. jak Tęczyński dobył szabli i ciąwszy się w ramię. ani oczywiście być złożonym z tronu pod jakimkolwiek bądź pozorem. przysyłając z Francji młodszego brata. dzikim. Gdyby to się okazało niemożliwe. który zamknął w więzieniu w spiskim Kieżmarku swą prawowitą małżonkę. gdzie królowi abdykować nie było wolno. W samym Paryżu jednak szerzyła się legenda o dalekiej Polsce. Franciszka Herkulesa. dzięki czemu Maksymilian obiecał. oczekując rzekomo na króla. na ogół zwolenników utrzymania silnej władzy królewskiej w Polsce. Tak. o który nie warto zabiegać. że z Francji powróci. Miał jednak król w zanadrzu dwóch kandydatów. na krew własną przysiągł królowi wierność. w Koronie opowiedział się za Henrykiem wybitny publicysta Krzysztof War-szewicki. Najpewniej poczuli się zwolennicy Habsburgów: ci jednak ani nie mogli uzgodnić ze sobą kandydata rodu.

kosztowności i złożone w nim depozyty zrabowano. księgozbiór również spalono. Protestowała szlachta na sejmikach. bez Litwy. że wybuch nienawiści wyznaniowych może gdzie indziej obrócić się przeciw katolikom. Jana. zwołał na 24 sierpnia sejm do Warszawy. W drugim został zdobyty i spalony. Dobrze świadczy o dojrzałości społeczeństwa. przypadkowych zresztą uczestników zajść stracono. uznawany przez niektórych za konwokacyjny. lecz po burzliwych obradach podjął we wrześniu 1574 roku decyzję najrozsądniejszą: wysłał poselstwo do Henryka. Ryc 150 zburzenie zboru kaiwinskiego w Krakowie w 1574 ale dożywocie miała na niej wdowa po poprzednim roku. Jeden Hozjusz głośno chwalił winnych tumultu. 183 Dzieje Polski i Litwy spalenie zboru kalwińskiego w Krakowie ultimatum dla zbiegłego władcy zjazd pod Stężycą celowe odwlekanie elekcji tenutariuszu i nadanie dla wojewody sieradzkiego mogło mieć walor prawny dopiero po jej śmierci. W pierwszym dniu zbór się obronił. Żadnej decyzji jednak podjąć nie zdołał. protestowali również niektórzy biskupi z Uchańskim i Karnkowskim. zdając sobie sprawę. był Stefan Batory. Zdarzyły się jedynie dwa poważniejsze incydenty. przyznaną mu co prawda przez Henryka. że szlachta zebrana była na sejmiku w Proszowicach. tłum Krakowian ze studentami na czele napadł na zbór kalwiński zwany Brogiem na ulicy św. naznaczając mu termin powrotu na 12 maja 1575 roku. Odmowa uważana być miała za rezygnację z korony i usprawiedliwiłaby rozpoczęcie nowej elekcji. Pieczętował jedynie coraz bardziej widoczne rozdwojenie. nawracała do frazeologii z czasów wielkich sejmów .spotkał się i zaprzyjaźnił w Wenecji wracając do Francji. Inflant i Prus Królewskich. Szlachta coraz odważniej przeciwstawiała się prohabsburskim magnatom. czy jest bezkrólewie. że do tego nie doszło. W trzecim szlachta rozgoniła tłum i uratowała sąsiedni zbór ariański. żadnych natychmiastowych rozwiązań zaproponować oczywiście nie mógł. Prymas Uchański nie bawił się w rozważania. Do niego to właśnie wysłał wiernego swemu zbawcy i pozostającego wciąż w jego służbie Samuela Zborowskiego. W kraju pozbawionym władzy centralnej obawiano się eksplozji bezprawia. Obesłany tylko przez część województw. korzystając z tego. Drugim. lecz by problem rozstrzygnąć. Na utrzymaniu spokoju w znacznej mierze zaważyła determinacja interrexa. W sierpniu Olbracht Łaski zbrojnie opanował Lanckoronę. trzymanym na razie w rezerwie. W oznaczonym dniu 12 maja zebrał się pod Stężycą w województwie sandomierskim zjazd szlachecki. Kilku złapanych na gorącym uczynku. W październiku.

wtargnęły na Ruś Czerwoną i Podole potężne krymskie czambuły pod samym chanem. Gdy szlachta. Jan Zamoyski. Utrzymanie szlachty w porządku nie było łatwe.ES. wciąż otoczony powszechnym szacunkiem. a drugi: "By był Fiedor jak Jagiełło. usuwając się do pobliskiego Sieciechowa wraz ze sprzyjającymi jej nielicznymi magnatami. że zjazd stężycki nie jest ani sejmem. Jeden głosił: "Kto cesarza mianuje. niż niegdyś kandydatura jego ojca. nie mając wciąż własnego wybrańca. gorszą jeszcze. Dokument Maksymiliana II. dobrzeby nam z nim beło". gdy trwały już przesłuchania posłów obcych zalecających swych kandydatów. Lecz dłużej już zwlekać nie było można. 151. że nawet ogłosić bezkrólewia nie może. Reżyserem był tu najpewniej nie krzykliwy Zamoyski. Prymas zareagował szybko. ani elekcją. zwłaszcza że niezwykle dotąd aktywna szlachta ruska na wieść o tatarskim 184 Wielkie Bezkrólewie :yl3. od początku mający popierać jednego z kandydatów Henryka. Pod Stężycą pokazała się jej siła. Tysiące wołały zgodnie: "Aż do gardł naszych nie chcemy Niemca". aby nie powstało nowe przysłowie: "Polak przed szkodą i po szkodzie głupi". że niebezpieczeństwo minęło. Zjazd w końcu rozszedł się bez żadnego rezultatu. Odzyskał dawną energię schorowany Mikołaj Sienicki. Pierwszy najazd tatarski okazał się rekonesansem.PY. Tym samym wciąż kandydatura habsburska nie mogła być oficjalnie zgłoszona. jeńców i wielkie stada bydła.'XM. uszli z ogromnym łupem i licznym jasyrem. którzy wiedzieli o tajnym porozumieniu między Henrykiem a Maksymilianem. szlachta zdecydowała się zerwać zjazd. Przed szopą senatorów stanął w nocy krzyż z dwoma napisami. Inicjatywa zwołania ewentualnej konwokacji i elekcji pozostała w gestii prymasa.egzekucyjnych. stanęli w końcu na stanowisku. cesarza i króla polskiego elekta z 23 marca 1576 roku. ale Piotr Zborowski. skompromitowany wpierw zbyt długim trwaniem przy Walezym. Niepokojące wieści o prowokacjach moskiewskich dochodziły też z Inflant.. potwierdzający artykuły henrycjańskie (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). ten śmierć sobie gotuje".jS:. Pospiesznie zwołany na 3 października do Warszawy sejm . Polaku" . Kandydatura słabego i nieudolnego syna Iwanowego była kandydaturą rozpaczy.pisał na wieść o tym Jan Kochanowski. rozjechała się do domów. Gdy wzmagał się nacisk Senatu na natychmiastowe przystąpienie do elekcji.& najazd tatarski na Ruś sejm konwokacyjny kandydaci do korony Ryć. przestrzegając. najeździe pospieszyła bronić swoich domów. że kryli się też za tym dyplomaci i stronnicy francuscy. Zanim zebrało się rycerstwo. przekonana. Toteż przywódcy szlacheccy. "Wieczna sromota i nienagrodzona szkoda. Odzyskiwać zaczął uznanie szlachty jego sąsiad. uprowadzając podobno 50 tyś. Nie ulega wątpliwości.

Trwały jeszcze bezpłodne spory. Rzeczywiście. wzywając do pośpiechu i ośmieszając przeciwników. Za Habsburgiem byli w większości magnaci koronni i cała Litwa. sporo jednak było niezdecydowanych. Sienicki dyrygował nim sprawnie i energicznie. Zwolennicy cesarza cofnęli się pod mury Warszawy. i na owej grudniowej elekcji. Wypłynęła raz jeszcze kandydatura pełnego wahań Rożmberka. Obrady i wotowanie zaczęły się od szopy senatorskiej. Przyszło teraz do głosowania w kole rycerskim. Wymieniano Andrzeja Tęczyńskiego. gdy kandydaturę Piasta obalił. opowiedział się za cesarzem. 185 Dzieje Polski i Litwy - kłopoty ze znalezieniem "Piasta" Szlachta wybrała znów swoim marszałkiem Mikołaja Sienickiego. kilku za Piastem. który jednak w końcu nie odważył się konkurować ze swoim władcą. Portret Anny Jagiellonki (kopia). W sumie znaczna większość senatorów wotowała za Habsburgiem. z wyjątkiem Gdańska. Piotr Zborow-ski zaproponował Wilhelma z Rożm-berka. jak przemawiający za cesarzem Jan Kochanowski. zarówno ogromna większość szlachty. Szlachta koronna opowiadała się za niesprecyzowaną kandydaturą "Piasta". kiedy konkretnego Piasta nie było. z nadwerężonym przez lata głosem. którą zapędził do tego obozu strach przed Moskwą. oryginał z 1587 roku (Kraków-Wawel). Lecz płomienną mowę do zgromadzonych tłumów wygłosił ktoś inny: zapowiedziany wpierw przez Stanisława Żółkiewskiego jako reprezentant sejmiku województwa ruskiego Jan Za-moyski. chcąc zapewne tylko zyskać na czasie. Karnkowski. opowiedzieli się za kandydaturą rodaka. opowiedział się za rodakiem. wywodzącego się wedle rodowej legendy od przedpiastowskich władców lokalnych. Tam zaś Habsburg miał zdecydowaną przewagę. że dwie oracje mu się w życiu udały: na elekcji Henryka. 152. Senat daremnie dopominał się wymienienia jego nazwiska. lecz dzięki temu naznaczono wreszcie termin prawdziwego sejmu elekcyjnego pod Warszawą na 7 listopada 1575 roku. Przeszedł na jego stronę nawet wierny dotąd Henrykowi Uchański. Jeden tylko z biskupów. chętnie oddawał go Zamoyskiemu. Jego brat Andrzej głosował za Alfonsem z Ferrary i jako pierwszy mimochodem wspomniał o Batorym. Krzysztof. Najmłodszy ze Zborow-skich. obaj zwalczani jednak byli zażarcie przez Zborowskich. schorowany. Ryc. kilku za Alfonsem. Cóż z tego. jak reprezentanci większości miast. ten jednak. wnuczką Piastów mazowieckich. Kandydatura cesarza zdawała się mieć największe szansę.konwokacyjny miał skład niezbyt reprezentacyjny i trudno nawet było go za prawdziwy sejm uznać. lecz Piasta brakowało. żonatego z Zofią Odrowążanką ze Sprowy. gdy znie- . Mawiał podobno później cynicznie. nawet tak znakomitych. gdy kandydaturę Piasta przeforsował. oraz Jana Kostkę.

jak Jadwigę. Kandydatura tolerancyjnego. Najpewniej Wielkopolanin Stanisław Przyjemski albo Stanisław Szafraniec zgłosił wniosek. głową dynastii zachłannej. Zborowscy nie zwlekali już z ujawnieniem swego wybrańca . A szlachta chciała króla szlacheckiego. jakoby nas poganie już mieli wiązać" . "Tedy zgodnie rozkazano . Ten "trochę Hamlet". Samuelem. Przez swego lekarza.Stefana Batorego. a Kostkę i Tęczyńskiego przydać jako opiekunów. wciąż był kawalerem. marszałkowi koła rycerskiego. uczynić ją królem. niegdyś jeszcze Bonie służącego Jerzego Blandratę.pisze Lubieniecki . ale za swego syna Ernesta. pozyskał jego ariańskich współwyznawców z Sienickim i kasztelanem bieckim Stanisławem Szafrańcem na czele. Ale był przecież Habsburgiem. że woli być królową niż królewiczową. Zamoyski. który dotąd popierał Tęczyńskiego. Władca Siedmiogrodu świeżo umocnił swoje panowanie lipcowym zwycięstwem nad węgierskim rywalem do siedmiogrodzkiego tronu. Na wieść o tym większość Piastowców sądziła. otwarcie wystąpił ze swą kandydaturą. Nie wszyscy zresztą tak desperowali. a Stefana Batorego za króla polskiego i książę Księstwa Litewskiego nominował. ogłosił tę nominację w Warszawie. który byłby stróżem praw i interesów Rzeczypospolitej. Zborowskich zaś zjednał między innymi przez opiekę nad ich bratem marnotrawnym. przez całe życie unikał drażliwych decyzji. aby wybrać Annę Jagiellonkę. jako marszałek wielki koronny. Królewna zaś.186 Wielkie Bezkrólewie nominacja Maksymiliana Habsburga kandydatura Anny Jagiellonki i Stefana Batorego samodzielna elekcja przez szlachtę zwołanie zjazdu do Jędrzejowa cierpliwiony Uchański 12 grudnia nominował królem Maksymiliana. A wreszcie. że trzeba zrezygnować z dalszej walki. Lecz ci. a za męża jej przydać Batorego. kulturalnego i ugodowego Maksymiliana była do przyjęcia.Mikołajowi Sienickiemu herbu Bończa. podkomorzemu chełmskiemu. jak go nazwie po wiekach Wacław Sobieski. i wsławiwszy się raz jeszcze jako znakomity wódz. jak legendarną Wandę. wysunął więc teraz projekt dotąd przez niego zwalczany: wybrać "infantkę" Annę. co pod Warszawą pozostali. a Andrzej Opaliński z urzędu. odpowiedziała podobno. którą cesarz też obiecał wydać. w czterdziestym trzecim roku życia. rządom stanów nieprzyjaznej. "Takeśmy byli boleśni. aby królewnę za królową. Co też . nie zamierzali się poddać. Kasprem Bekieszem. rządził łagodnie i pokój cenił nade wszystko.wspominał później Andrzej Lubieniecki.

Przejęła jąnatomiast w Jędrzejowie grupa senatorska z Karnkowskim na czele. koń-Czyło się Wielkie Bezkrólewie. I klęknąwszy począł śpiewać Modlitwę Pańską po polsku Ojcze nasz etc. A iż był ewangelikiem. wzywając cesarza. marszałek nadworny Andrzej Zborowski. I katolicy śpiewali pacierz. Tak 14 grudnia 1575 roku dokonała się rewolucja szlachecka. wyruszył do swego nowego królestwa. Nie było jednak nawet dekretu elekcji: pod Warszawą pozostało tak niewielu wyborców. 8 lutego. redagując pacta conventa i prowadząc rozmowy z posłami Batorego. Przewodnictwo formalnie objął najstarszy rangą z ministrów. wbrew senatorom. którą tam uczynił jako orator wielki i w rzeczach biegły. XV-XVI wiek. a z nim klęknęli mało nie wszyscy. który od kilkunastu lat przedtem zawżdy marszałkiem poselskim bywał i wtenczas to był koła rycerskiego marszałkiem. by surowo karać cezarian nie uznających elekcji Stefana. a potem wstawszy dalsze rzeczy namawiali". szlachta ujęła władzę. że nie miał go kto podpisać. Granice jego przekroczył pod Śniatyniem 30 marca 1576 roku.uczynił Sienicki.kanclerza. 153. Podpisano wreszcie dekret elekcji. zwłaszcza że ceza-rianie. Choć bez Litwinów. 188 . Wieża bramna w Meggesz (Siedmiogród). nie szanując kompetencji magnackich urzędników i ministrów. dniach wielkiego [ dramatycznego egzaminu społeczeństwa. tedy po onej rzeczy bardzo pięknej. po onej mowie swej pięknej i nabożnej napominał wszystkich ze łzami. nie umieli się zdobyć na energiczną akcję. Uporządkował swoje sprawy. zjazd stał się wielkim tryumfem zwolenników Batorego. by się wycofał z dalszej rywalizacji. aby Panu Bogu za jego łaskę podziękowali. 187 Dzieje Polski i Litwy kościoła farnego Ryć. i tak dośpiewał. wodzowie szlachty koronnej zwołali ją na 18 stycznia do Jędrzejowa. przekazał władzę namiestniczą z tytułem wojewody bratu Krzyszto-fowi i przez Mołdawię. W tym samym czasie. Utrącono projekt Sienickiego. Bez Senatu. których nawet nie zaproszono. nie licząc się z obowiązującym prawem. Sienicki przejął w praktyce funkcję interrexa.. przygotowując poselstwo. zaskoczeni biegiem wypadków. kładąc podwaliny pod porozumienie stronnictw i nie dopuszczając do wojny domowej. wystosowując instrukcję poselską dla wysłańców do Siedmiogrodu. Ratowało to legalizm uchwał zjazdu i fikcję jednomyślności. po kolejnych 6 1 8 dniach od ucieczki Henryka. I czekając na przybycie elekta. Zamoyski . Po trzech latach i przeszło ośmiu miesiącach. a dożywający swoich dni Maksymilian łatwo dał sobie odebrać inicjatywę. w Meggesz w Siedmiogrodzie Batory zaprzysiągł pacta conyenta. omijając ziemie cesarskie oraz zaśnieżone przełęcze karpackie.

wychowany został przez matkę. niezbyt ściśle. Zamknięty z trzech stron łukiem Karpat. oznaczający.chłopskie przeważnie. głosiła. Andrzeja. Ale wcześnie też zaczął się kształcić w trudnej szkole życia. że kilka miesięcy studiował w Padwie. że miał dobrych nauczycieli. kalwińskie i ariańskie. wojewody. po polsku. za pierwszym razem jako dworzanin. Zamieszkiwały go trzy nacje cieszące się prawami politycznymi: Węgrzy. duża kultura literacka i wiedza polityczna. tytuł ten tłumaczy się jako książę. że Siedmiogród jest państwem suwerennym. zmadziaryzowani Szeklerzy i niemieccy koloniści zwani tu Sasami. Państewko to było zresztą prawdziwą mozaiką języków. za drugim jako więzień Habsburgów. Jego sympatia do innych Padewczyków. późniejsza legenda. łemkowskie i huculskie. luterańskie. Siedmiogród. Przybrał tytuł "władca" (princeps). jeździł do Włoch. 189 Dzieje Polski i Litwy przyjazd Batorego do Polski obrady sejmu konwokacyjnego . ubogi i dobrze strzeżony przez naturę. wyrobiony charakter pisma. niezbyt godna zaufania. jest jednak zastanawiająca. Osierocony w następnym roku przez ojca. Po śmierci Jana Zygmunta Zapolyi został 25 maja 1571 roku jednogłośnie okrzyknięty jego następcą. obok chłopskiego prawosławia. nie był dla sąsiadów ani łatwym. wojskowa oraz historyczna świadczą. z czwartej wyludnioną i gdzieniegdzie bagnistą pusztą. nad którą już władali Turcy. najwyższych tu i najdzikszych. ani łakomym kąskiem. gdzie nawet z tej racji wystawiono mu pomniczek. a pod ich rządami . rolnicze i pasterskie społeczności wołoskie. O wychowaniu tym niewiele wiemy. słowackie. Tylko świetna łacina jego listów i przemówień. oraz Katarzyny Telegdi. Bawił jakiś czas w Wiedniu. a później pozostawał pod opieką najstarszego z braci. Istniały cztery równouprawnione wyznania: katolickie. Przeciwstawiał się w ten sposób pretensjom sułtana i Habsburgów do zwierzchności nad ostatnią wolną dzielnicą Węgier. wiar i kultur. z którymi chętnie współpracował. czyli palatyna Siedmiogrodu z ramienia Jana Zapolyi. również młodo zmarłego. rozciągającą się aż po Cisę.Stefan Batory młodość Stefana Batorego księstwo Siedmiogrodu Sejm koronacyjny Stefan Batory z Somlyó urodził się 27 września 1533 roku jako najmłodszy z trzech synów Stefana starszego. nie czynił tego jednak zbyt ostentacyjnie.

Stąd przez Przemyśl i Tarnów dotarł do Mogiły. największe marzenie swego życia. obradując nieoficjalnie już od trzech tygodni. miał wciąż za sobą wielu senatorów. W nadgranicznym Śniatyniu czekał na niego wysłannik Karnkowskiego. Jan Dymitr Solikow-ski. wydawałoby się. do którego jeździł był nawet w czasie bezkrólewia. Tydzień później. do niedawna jeszcze stronnik Maksymiliana. jeden z intelektualnych filarów reformacji katolickiej w Polsce. 154.Żyły zresztą w całkowitej zgodzie: w niejednej miejscowości odprawiano w kościele przemiennie po sobie nabożeństwa różnych obrządków. biskup Karnkowski w katedrze wawelskiej włożył na skronie Anny i Stefana królewskie korony. Pamiętać jednak musimy. Tyle że Batory od pierwszych dni panowania miał ciężką rękę i warchołów tępił. wybitny kaznodzieja. Jechał tam przez Halicz i Lwów. O wierze Stefana mówiono różnie. Gdy opuściwszy na zawsze starą ojczyznę zdążał przez mołdawskie żyzne ziemie do nowej. Niedzielę Wielkanocną świętował więc w Mogile. Pobliską Lanckoronę Olbracht Łaski obsadził niemiecką załogą. Ryc. Rozpuszczano naj190 Stefan Batory pojednanie z maksymilianistami . Portret Stefana Batorego. tak Stefan był przede wszystkim Węgrem. że zjednoczenie rozbitej i ujarzmionej ojczyzny było dla niego celem nadrzędnym. Rozmowa odbyła się w cztery oczy. Kraj był niespokojny. żądającym od niego Litwy i Kijowa. W klasztorze Cystersów witał go opat Marcin Białobrzeski. Wspierali go elektorowie saski i brandenburski. Bowiem to właśnie za Batorego Karnkowski został arcybiskupem gnieźnieńskim. Uchański z Łowicza dyrygował cezarianami. ale Siedmiogrodzianie nie potrzebowali religijnego pretekstu. Miedzioryt Giacomo Franco. 23 kwietnia. a czas naglił. Z polskiej już ziemi elekt zwołał sejm koronacyjny do Krakowa. zwoływał nowy sejm do Warszawy. miał miasta Prus Królewskich z Gdańskiem na czele i Litwę. 1584 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie).lwowskim. Tyle że interesy obu krajów były i są zresztą dotąd zbieżne: nie było i nie ma silnej i bezpiecznej Polski bez silnych i niepodległych Węgier. Solikowski . Sejm na elekta nie czekał. prowadził rokowania z Iwanem Groźnym. gdzie Stefana uznał tylko Jan Chodkiewicz. Sytuacja wciąż nie była wyjaśniona. zrealizował. aby się brać za łby. w wielkanocny poniedziałek. że podobnie jak Henryk był przede wszystkim Francuzem. Nie ulega wątpliwości. po zaślubinach pary królewskiej. biskup kujawski wolał się upewnić. lecz ojej treści świadczą rezultaty. Stefan odpoczął u niego dni parę: zyskał w nim oddanego stronnika. Po długim wahaniu cesarz zaprzysiągł pacta conyenta i rozpoczął akcję dyplomatyczną przeciw Batoremu. Po pokonaniu Bekiesza poczuli ją zwłaszcza zawsze buntowniczy Szeklerzy. oglądając ziemie dotknięte zeszłorocznym najazdem tatarskim: tak zapoznawał się z jednym z bolesnych problemów swego nowego królestwa. wjechał do Krakowa.

pierwszy świecki urząd w państwie. Bieckądano Stanisławowi Cikowskiemu. który z kasztelani! bieckiej postąpił na sandomierską. Wśród nominatów znalazł się Stanisław Szafraniec. powołania Trybunału Koronnego. wysunął tezę. Chodziio o precedens. Do zwolenników Maksymiliana król rozesłał grzeczne listy. Topniały zresztą ich szeregi. a pospolite ruszenie wbrew prawu podzielić. tłumaczył. Ryć. o zapobieżenie w przyszłości niezgodnym elekcjom przez ukaranie winnych. W czasie jej obrad do głosu doszli bowiem zwolennicy reformy sądownictwa. że Polacy na króla wybrali renegata. wznosi wszędzie półksiężyce i tylko Gdańsk broni chrześcijaństwa. było bardziej krzykliwe niż niebezpieczne. małopolskiego szlachcica.reforma konieczna i na pewno ważniejsza niż doraźne represje. innowierca. w którym wobec braku większości senatorów prym wiodła bojowa teraz Izba Poselska. która elekcja jest legalna. Znaleziono królowi prawo. zasłużony dla pojednania stronnictw. Walenty Dembiński. gnieźnieńską. Stanisław Sędziwój Czarnkowski utracił referendarię koronną. Olbracht Łaski . oraz Stanisława Cikowskiego. Przyszła zatem pora. ale wojewodą sieradzkim pozostał. Na próżno Sienicki protestował. który jako pierwszy przybędzie do stolicy. krakowską zaś. wyznaczyli Maksymilianowi termin przybycia do Polski.zmiany w elicie urzędniczej dziksze plotki o Batorym. "aby nic nie przedsięwzięto przeciw prawom".starostwo lanckorońskie dzierżone bezprawnie. Na jego miejsce awansował podkanclerzy Piotr Dunin Wolski. Król zdecydował się oponentów pozyskać. Tysiąc węgierskich piechurów przyprowadzonych przez Stefana wystarczało na zdobycie Lanckorony Łaskiego. żądał działań energicznych przeciw cezarianom.uznali Batorego. a zbrojna konfrontacja byłaby ryzykowna. a gdy ten nie został dotrzymany . Sejm. na ogłoszenie przez króla decyzji personalnych. ale nie na wojnę domową.Janowi Zborowskiemu. iż pospolite ruszenie miało służyć. Wpierw. Szlacheckie pospolite ruszenie pod wodzą Stanisława Górki. który by uwolnił króla od obowiązków najwyższego sędziego . jeszcze przed przybyciem Batorego. Wykruszali się też litewscy magnaci. Przede wszystkim zaś pracowano nad znalezieniem formuły pojednania. Izba nie była nieprzejednana. Wkrótce nawet do dalekiej Szkocji dotarła wieść. Lecz pod względem prawnym nie było bynajmniej jasne. że trzeba uznać tego króla. przywódca szlachecki. a podkanclerską pieczęć mniejszą dano 191 . które mu pozwalało tego dokonać. otrzymał jako zaszczytną emeryturę zniedołężniały stary kanclerz. Jabłko królewskie z trumny Anny Jagiellonki. chyba że dla swoich. Orędownikami jego byli Karnkowski i Zamoyski. jak zwykle przy zakończeniu sejmu. zmarłej w 1596 roku (skarbiec katedralny na Wawelu). Po koronacji nawiązał kontakt ze Stefanem i w porozumieniu z nim pracował dalej nad pojednaniem. Wpierw Opaliński. porwanego stąd jako dziecko tureckiego baszę. Ukarano tylko dwóch. ale zarazem irenista. wielkopolskiego magnata-lute-ranina. który teraz obala krzyże. najbardziej zażartych cezarian. 155. jak Radziwiłł Rudy.

Jan Chodkiewicz przybył z hołdem magnatów litewskich. choć idol szlachty. Rzecz jasna. którym sprzyjał. jakiej spodziewał się po nim ich protektor. bierny politycznie. nie boi się wybitnych indywidualności. Przedtem był Karnkowski zwolennikiem ugody . na czele swojej węgierskiej piechoty. ale że z istniejącymi układami nie zamierza się liczyć. dały początek formowaniu się nowej opozycji. Oczywiście zarzucano mu.teraz nagle stał się zwolennikiem represji.Karnkowski. W tej sytuacji Gdańsk musiał się ukorzyć .łaskawością. że tydzień wcześniej zmarł w Wiedniu Maksymilian II. koncepcje rozwiązania konfliktu gdańskiego W otoczeniu Stefana wyłoniły się dwie koncepcje. czyli dla rozprawienia się z Gdańskiem. Zamoyski i Opaliński. lice Europy. zwłaszcza gdy nadeszła wieść. jeden z najbardziej kontrowersyjnych monarchów owych czasów. wobec tego król zwołał na październik nowy sejm . Henryk Walezy. Nie wdzięczność wobec Zborowskich będzie nim teraz powodować. które trwało zbyt długo w oporze przeciw uznanemu już przez wszystkich władcy. Pierwszą reprezentował Zamoyski. Ale Zamoyski. Politykę gdańską Batorego tylko na pozór jest łatwo ocenić. szukając sprawnych kandydatów na najwyższe stanowiska w państwie. Nie miał zamiaru realizować polityki. biskup diecezji.do Torunia. I takiej Europy chciał w Rzeczypospolitej. że król. W Rawie spotkał się z Opalińskim. Uchański wymawiał się chorobą. Gdańsk tylko trwał w ciągłym oporze. Niejeden wysoki urzędnik w niejednym europejskim kraju brał wówczas pieniądze od petentów. Znaczyły one jednak. W polityce liczą się rezultaty. Nominacje te zaskoczyły niejednego. wzbudziły opór zawiedzionych. Pieczęć Stefana Batorego. Nieustępliwe stanowisko króla zaskoczyło Izbę Poselską zebranego w dniu 19 października sejmu. Chciał ukarać potężne miasto. które się w tamtych stronach pokazują". Wojna z Gdańskiem opór Gdańska wobec elekcji Batorego Po zamknięciu sejmu koronacyjnego Batory. do której Gdańsk należał. ale zarazem wielki mecenas. Od nich zależeć teraz miały losy Rzeczypospolitej. szermierz reformacji katolickiej. znał dobrze tę Europę. który pragnął. król uprzejmie odparł. niezrównoważony dziwak i neurastenik. Ryć. jak zjednano buntowniczych magnatów katolickich . nawet Czarnkowski stawił się pokornie. Następcą został syn jego Rudolf II. że otrzyma ją Andrzej Zborowski albo syn starego kanclerza. więc prymas pospiesznie wyzdrowiał. intencje króla są zrozumiałe. choć spodziewano się powszechnie. by buntownicze miasto protestanckie zjednać tak. Nowi ludzie dochodzili do głosu: Karnkowski i Solikowski. 1581 rok (Muzeum który ze sw°JeJ ukochanej Pragi uczynił kulturalną stoCzartoryskich w Krakowie). że był przez Gdańszczan przekupiony. Być może. Lecz jak wiadomo. której siłą i chlubą były potężne miasta. i nie uważano tego za rzecz naganną. że wobec tego sam do niego ze swoimi Węgrami zajedzie. za nim pospieszyli inni senatorowie wielkopolscy.Dzieje Polski i Litwy Janowi Zamoyskiemu. dobrymi intencjami brukowane jest piekło. 156. ruszył natychmiast do Warszawy. "dla niepokojów. Po drugiej strome stał zwolennik upokorzenia Gdańska .

ale teraz jej najbardziej ugodowi i najbardziej wpływowi członkowie uwięzieni zostali przez króla. obłożywszy nieposłuszne miasto banicją. które miał dotąd tylko Gdańsk. Dania.192 Stefan Batory i chciał się ukorzyć. by uchwalili podatki na wojnę. Pospiesznie zwołano sejmiki generalne. Rozbudowywano fortyfikacje.przy kontroli budżetu. by wyjaśnił ostatecznie. które wyraziły zgodę na pobór. Synod duchowieństwa w Piotrkowie uchwalił tak zwane subsidium charitativum . 30 duńskich okrętów wojennych. zbrojną. zaciągając żołnierzy w Niemczech. Izba twardo stała przy tym. I zgodziła się w końcu tylko na pospolite ruszenie. lecz na wojnę domową. Batory. zaciągając na wszystkie strony pożyczki. w tym u elektora brandenburskiego Jerzego Fryderyka. Próżno sam Batory krzyczał do posłów: "Sum rex vester. która przez zimę blokowała Gdańsk od strony lądu. Zniszczeniu uległ jego wspaniały księgozbiór. przyznając mu te przywileje. w tym 19 galeonów. Rozpoczęto w mieście zbrojenia. guldenów kontrybucji. 300 tyś. by to król się wyliczył z dotychczasowych wydatków. wiedział. neąue pictus" ("Jestem waszym królem. Kazał konfiskować towary gdańskie w całej Rzeczypospolitej. którzy gotowi byli do znacznych ustępstw. Zaniepokojeni zażądali. co jest dziś każdego parlamentu obowiązkiem . W tym celu trzeba było poszerzyć Nogat i przekopać Mierzeję Wiślaną: nie zastanawiał się za co. pod warunkiem. Posłowie. by odpoRyć. przyrzekła pomoc zbrojną. że tym razem nie zostanie ono podzielone. Dowództwo na lądzie otrzymał doświadczony w wojnach na terenie Niemiec Jan Winkelbruch von Koln. Rada Miejska Gdańska skłonna była dotąd do daleko idących ustępstw. Potwierdził dekret o banicji. ale Batory. że wezwano ich. nie z Moskwą. jak zwykle Polsce na morzu niechętna. Buntowniczy Trzeci Ordynek podniósł znów głowę. czemu nie egzekwuje zaległych czynszów z królewszczyzn. Zażądał od Gdańska połowy cła palowego. która zawsze była oparciem dla władzy monarszej. przysyłając eskadrę admirała Eryka Munka. niepomny doświadczeń Zygmunta Starego. Próżno ironizował przed IzbąZamoyski: "Oto wam król jegomość liczbę czyni: w piątek jadł ryby. Podatków żadnych nie przyznała. wzniesiona w latach 1564-1568. Rozkazał aresztować gdańskich posłów. dowiedzieli się. nie rzezanym ani malowanym"). co się stało ze "skarbami tykockimi" Zygmunta Augusta. Handel wiślany chciał skierować do Elbląga.dobrowolne wsparcie na wojnę . non fictus. jak król przyrzekał. Ale król był nieprzejednany. którzy chcieli radzić o Trybunale. Spalono przedmieścia. ale odważyli się też prosić o złagodzenie Statutów Karnkowskiego z czasów Zygmunta Augusta. choć próbował się jeszcze targować o lepsze warunki. 157. spalono Sopot i Gdynię. potrafił Batory wystawić niewielką siłę. Brama Zielona w Gdańsku. wydania artylerii. których zresztą i tak dotąd nie przestrzegali. parł do konfrontacji. uderzył w tę grupę społeczną w Gdańsku. stanęło na redzie gdańskiej. Fanatyczny tłum protestancki spalił katolickie opactwo w Oliwie. Dzieje Polski i Litwy Uruchomiwszy wszystkie rezerwy finansowe. a w sobotę grzyby". I to wojnę nie z Tatarami.

żołnierza regularnego. tabory i działa. . Wówczas eskadra duńska. przeciwnie . łącznie 1. dowódca chorągwi pancernej Jana Zamoyskiego. zaskoczone zostały przez Zborowskiego 17 kwietnia 1577 roku na wąskiej grobli nad Jeziorem Lubiszewskim. 1577 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). który sam sprawował komendę. 6 kompanii piechoty złożyło broń pod murami twierdzy. z Góry Biskupiej. kawalerii i 700 piechoty. stojąca dotąd bezczynnie na redzie. ale znacznie od nich słabsza eskadra Kłoczowskiego schroniła się w porcie elbląskim. Niewielka armia koronna musiała cofnąć się od miasta. von Koln. Lecz 29 czerwca w bitwie pod murami miasta Gdańszczanie zadali klęskę głównym siłom króla Stefana. a 3 lipca zdobyli baterię Weihera. niewprawnej miejskiej milicji oraz 3. próbowały ostrzału artyleryjskiego od zachodu. Siły polskie nadciągnęły pod miasto w czerwcu. Stanęła niewielka. Działania jej na Zalewie Wiślanym i w delcie Wisły skutecznie paraliżowały handel gdański w najlepszym dla niego okresie. ciężko ranny na polu walki. w tym tylko 800 kawalerii . Ponowna próba ataku na Wisłoujście 20 sierpnia zakończyła się również klęską.z protestanckim miastem. próbujący zdobyć miasto. •wieństwa aritatiyum i miastem. niedawny 194 Stefan Batory e.3 tyś. a desant duńsko-gdański. naprzeciw Wisłoujścia. /ództwem typuckie- . około tysiąca poszło do niewoli. Atak chorągwi pancernych położył trupem kilka tysięcy buntowników. Znacznie liczniejsze oddziały von Kolna . starszy brat Stanisława. Zginął jednak dowódca zbuntowanych. irewers). Pro wadził j ą Kasper Bekiesz. równocześnie zabezpieczając eksport zboża przez Elbląg. zdobyto wszystkie sztandary.rozpoczęli nowe zaciągi i sformowali nowe oddziały milicji. po żniwach.10 tyś. Weiher ustawił baterię na nieudane próby lewym brzegu Wisły. bYJe szczelnie otoczyć. Straty finansowe Gdańszczan zaczęły rosnąć. Pótportugat oblężniczy Gdańska (awers . odrzucony został z dużymi stratami przez pospiesznie przysłaną odsiecz kawaleryjską. Wyróżnił się Mikołaj Żółkiewski. działania polskiej floty wojennej Tymczasem w Elblągu. choć doborowa armia pod dowództwem hetmana nadwornego Jana Zborowskiego i starosty puckiego Ernesta Weihera. Duńczycy zagarnęli pewną ilość niewielkich statków handlowych. lecz ekspedycja Munka na Zalew Wiślany nie przyniosła rezultatów. za słabe jednak. Klęska nie otrzeźwiła Gdańszczan. zaciąga-a branden-wystawić iła Gdańsk generalne.8 tyś. formował starosta Piotr Kłoczowski przy współudziale Macieja Scharpinga polską flotę wojenną.próbujące złamać blokadę lądową i zdobyć Tczew. wracając do blokady jego otoczenia od strony lądu. Ryć. 158. którego mieszczanie ochoczo korzystali z niespodziewanej szansy. zdecydowała się wystąpić do walki.

księcia Albrechta młodszego. wojsko rozpuścili. Padł Dynaburg (Dau-gaypils) nad Dźwiną. tabory brat Stayskiego. Elektor Jerzy Fryderyk ofiarował się z pośrednictwem pokojowym: otrzymał za to wkrótce administrację Prus Książęcych wobec nieuleczalnej choroby umysłowej jego krewniaka. W tym ujęciu dogmatyczne różnice między wyznaniami nie miały . Siły . Nigdy się z tym do końca nie pogodził. przekazywał władzę w Siedmiogrodzie bratankowi Zygmuntowi. lata 1562-1563. Wojska Iwana wtargnęły w lipcu w głąb prowincji. dopuszczając się okrucieństw. ewanej arpinga tecznie locześ-aczęły Jowała irezul•acznie desant i przez dawny polubowne rozwiązanie konfliktu religia "instrumentum regni" wróg Batorego. że łaskawość popłaca. A statuty Karnkowskicgo na sejmie 1585 roku zostały całkowicie zniesione. którzy nauki puszczają mimo uszu. teraz uczył się metod działania właściwych w monarchii parlamentarnej. o których głośno się stało w całej ówczesnej Europie. że takim oparciem będzie dla niego między innymi Kościół. a religia katolicka była narzędziem najmniej zawodnym. strzegący drogi do Wilna. Polityka kościelna króla Stefana Pierwsze półtora roku panowania dały Batoremu lekcję. Moskale stanęli nad Zatoką Ryską. Od początku postanowił. jednak. Ryć. narzędziem panowania. gdzie społeczności lokalne stanowiły istotną potęgę. Gdańszczanie króla przeprosili. pieniądze dali i dawać dalej dobrowolnie mieli. religia była "instru-mentum regni". potrafił. że tylko na katolikach może się oprzeć silna władza panującego. gdzie zgromadzenie stanowe. a w znanych mu państwach zachodnich wola władcy. Dla Stefana. koszta jej. jak nam przekazał jezuicki kronikarz. yjskiego iterię na murami sprawo-musiała onowna impanii ^anych. tymczasem alarmujące wieści nadchodziły z Inflant.•0 piecho• 10 tyś. Nie należał on do ludzi. żołnierza :e złamać :ały przez iej grobli ncernych o tysiąca /. gorzką może. ale dostosować się do tego. Fragment obwarowań twierdzy Wisłoujście. W takim społeczeństwie trzeba było mieć silne oparcie.rozpoicji. ale potrzebną i zbawienną. że protestantyzm to wyznanie buntownicze. po śmierci brata Krzysztofa. . nie tylko finansowe. Przyzwyczajony. że w ojczystym Siedmiogrodzie dominowała siła. choć gwałtowny i porywczy. pouczał go. choć z oporami. i to dużo. Litwini bili na alarm. Tylko on wynosił konkretne korzyści z tej bezsensownej wojny. teraz natomiast zjednany przez króla wierny poddany: żywy przykład. mieszczanie zagrożonej Rygi wzywali Gdańszczan do opamiętania. Gdy później. Nie silna wiara tu decydowała. Inflanccy poddani błagali Stefana o ratunek. jak dla bardzo wielu ówczesnych monarchów. dla obu stron rosły. Do rozstrzygnięcia wojny było daleko. 159. umiał wyciągać wnioski z własnych błędów.

a takie zdarzały się coraz częściej . Wiedząc. który w czasie elekcji zbyt otwarcie zaangażował się był po stronie habsburskiej i później uciekł do Wrocławia. by zmienić front. 160. ewidentnym oszustem. siedmiogroazk *1477 t!534 Zygmunt ks. Próbowała to wykorzystać Elżbieta Tudor. skąd szybko został . Drzewo genealogiczne Batorych. wyładowywał w protegowaniu astrologów i alchemików. A sam przecież przyznawał.grzmiał. Król był jednak podejrzliwy i obu Anglików szybko się pozbył. w sposób paradoksalny złączone z chciwością. skorzystał ze śmierci cesarza. że to już ostatni raz. samozwańczego "doktora" Johna Dee. Dyplomacja papieska rychło poznała stanowisko króla Stefana i umiała to wykorzystać. astrologowie i czary stosunki Batorego z papiestwem mniejszość. dbał o deklaracje dobrej woli w stosunku do protestantów. że na przyszłość surowo będzie karać. w wierze w czary. A następnym razem znów tylko grzmiał teatralnie. Równocześnie był przesądny. siedmiogrodzki *1572 t28°ll 1613 Ryć. Swoje potrzeby duchowe. Edwardem Kelleyem rolę alchemika. lecz Dee niejedną jeszcze usługę oddał swej władczyni. jak groźne są wojny religijne. że tej wymuszonej tolerancji uczył go "rozum i francuskie przykłady". Gdy słyszał o antyprotestanckim tumulcie .istotnego znaczenia. Papież Grzegorz XIII. tolerancja królewska alchemicy. nie były to jednak deklaracje szczere. otrzymał rozkaz powrotu do Polski. w Czechach żywot zdemaskowanego Kelleya zakończył się tragicznie. W ten sposób zyskał sobie niezbyt zasłużoną opinię toleranta. który początkowo popierał Maksymiliana. Podobny był pod tym względem do Rudolfa II i wielu innych monarchów tej epoki. Pośrednikiem był tu bez wątpienia Karnkowski. wysyłając do Krakowa asa angielskiego wywiadu. skądinąd wybitnego uczonego. Podążyli oczywiście do Pragi. stanowiących wciąż jeszcze liczącą się 195 Dzieje Polski i Litwy Stefan Batory woj. Nuncjusz Laureo. odgrywającego wraz ze swym towarzyszem podróży.

Ryć. mimo iż w tym okresie był jeszcze . co było jawną sy-monią. Papież nie życzył sobie zbytniej przewagi Habsburgów. ale właśnie dlatego musiał poważnie liczyć się z Francją. chciał go też pod koniec panowania narzucić Rydze. lecz ustępliwość jego w sprawie godności kościelnych miała pewne granice: gdy Jan Zamoy-ski forsował nominację Szymona Ługowskiego na biskupstwo przemyskie. Giovanni Andrea Caligari. że kandydat słynął z niezbyt przykładnego życia. Do tej pory Kościół prawosławny używa kalendarza juliańskiego. Zmniejszał on nieznacznie liczbę lat przestępnych i skracał rok 1582 o l O dni: po 4 dniu października następował od razu 15. zbyt mało dyplomatycznie prowadził akcję anty-protestancką. ale zbyt otwarcie. Współpraca króla z papieżem najlepiej uwidoczniła się przy reformie kalendarza. pot. Stolica Apostolska założyła stanowczy sprzeciw. Papież skłonny był. Nie dość bowiem. jeszcze na rozkaz Juliusza Cezara opracowany. Następca jego. aby nawiązanie oficjalnych stosunków między Batorym a Stolicą Apostolską było zadaniem łatwym. kalendarz juliański różnił się od czasu astronomicznego wprawdzie nieznacznie. musiał wobec swych buntowniczych poddanych podtrzymać fikcję. XVI wieku (Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego). państewka włoskie i Rzeczpospolita. Opracowany na jego rozkaz nowy kalendarz. Nie znaczy to.życzliwie usposobiony wobec . Używany dotąd. dawać godność kardynalską młodym magnatom. rychło powiernik najskrytszych marzeń Stefana i orędownik jego polityki w Rzymie. narzucił gregoriański kalendarz nawet protestantom gdańskim. że jest nadal legalnym królem Polski. ale po tylu wiekach zebrało się już tego dni dziesięć. zwany odtąd gregoriańskim. Zaś Henryk III nie zrezygnował z korony polskiej i nie mógł z niej zrezygnować. Portugalia. wkrótce po nich otrzymał czerwony kapelusz bratanek Stefana. Ale Batory był nieugięty. Protestanckie i prawosławne kraje odrzuciły ją jako wymysł papieski. w grudniu 1583 roku.odwołany.nieoficjalnie . Sferyczny zegar uniwersalny. Poprawa tej anomalii stała się odtąd największym marzeniem papieża. świętokupstwem zakazanym przez sobór. co jednak doprowadziło do groźnych komplikacji. przymykając oczy na zalecenia soboru trydenckiego. wszedł ostatecznie w życie w 1582 roku. 196 Stefan Batory gregoriańska reforma kalendarza kłopoty ze złożeniem obediencji Dzięki poparciu króla został zresztą Bolognetti kardynałem wraz ze szwagrem Zamoyskiego Jerzym Radziwiłłem. Toteż wkrótce zastąpił go zręczniejszy i ostrożniejszy Alberto Bolognetti. szedł już ręka w rękę z Batorym. 161. Andrzej Batory. ale nadto zapisał swój majątek na rzecz utworzenia Akademii w Zamościu. Reformę przyjęły wówczas tylko Hiszpania.

że pamiętali też duchowni o potrzebach podupadającej Akademii Krakowskiej. dążąca do przywrócenia jedności wiary w Rzeczypospolitej. Tryumfująca reformacja katolicka. nie żałując dla niej na papierze grosza. . Obradujący w cieniu buntu gdańskiego. schorowanym i zrezygnowanym Uchańskim nikt się już nie liczył. Synod zebrał się więc w Piotrkowie wiosną 1577 roku. Było zaś w zwyczaju w państwach katolickich. poprawy obyczajów i poziomu intelektualnego kleru. Portret profesora Akademii Krakowskiej Benedykta z Koźmi-na. 162. Było to wielkie i trudne zwycięstwo polskiej dyplomacji w sprawie wprawdzie tylko prestiżowej. Trzeba dodać. do wyjazdu zbierał się Piotr Dunin Wolski. Niepokój księży budziły również zabiegi szlachty o powołanie najwyższego trybunału sądowego: szło w tym wypadku o sądownictwo duchowne i o rozstrzyganie spraw między duchownymi i świeckimi. Aż wreszcie 11 kwietnia 1579 roku Uchański złożył papieżowi audiencję na uroczystym konsystorzu. 197 Dzieje Polski i Litwy synod piotrkowski w 1577 roku kryzys Akademii Krakowskiej Ryć. przed 1559 rokiem (Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego). Misję tę otrzymał w 1577 roku Paweł Uchański. czyli z deklaracją posłuszeństwa głowie Kościoła. faktycznie zdominowany przez Karnkowskiego. Teraz jednak Kościół był silny. Wcześniej jeszcze w Rzeczypospolitej pierwszym objawem zaufania rodzącego się między królem i Kościołem było zwołanie synodu prowincji polskiej. Rywalizacja z nimi musiała się jednak rozpocząć od wprowadzenia w życie uchwał soboru trydenckiego. nie poprzestał na uchwaleniu subsydiów na wojnę przeciw protestanckiemu miastu. ze starym. zwłaszcza wobec dwuznacznego stanowiska ambitnego prymasa Uchańskiego.Batorego. W rzeczywistości chodziło o to. Prawie dwa lata trwały nieoficjalne rokowania. Nie doszło do takiego synodu za Zygmunta Augusta. lecz ukazującej międzynarodowy autorytet króla Stefana i jego państwa. ambasadorowi Francji zaś zezwolono tylko wygłosić protestację na zamkniętej audiencji prywatnej. W Krakowie przygotowywano już sukurs dla Uchańskiego. odbudowy kościelnego szkolnictwa. widziała w ewangelikach miast pruskich głównych przeciwników. świeżo przesunięty z kancler-stwa na biskupstwo płockie. upowszechnienia wizytacji biskupich. w praktyce niewiele z tego Akademia ujrzała. by kanclerstwo zwolnić dla Zamoyskiego. bratanek prymasa. papie-stwo obawiało się bowiem ukonstytuowania Kościoła narodowego. że ambasador francuski w Rzymie zdecydowanie protestował przeciw przyjęciu posła. reformacja w odwrocie. że każdy nowy monarcha po wstąpieniu na tron wysyła do papieża poselstwo z obediencją. lecz podróż pod różnymi pozorami przewlekał. "władcy Siedmiogrodu" jako przedstawiciela Rzeczypospolitej. walki z symonią. formalnie pod kierunkiem prymasa i nuncjusza. jak powiadał.

na wzór humanistycznego Kolegium Królewskiego w Paryżu. 1582 rok (Biblioteka Jagiellońska w Krakowie). Floriana na Kleparzu obiecał jej już Zygmunt August. dla którego Kolegium paryskie było wylęgarnią niedowiarków i heretyków. chłopcze. który otworzył szereg wybitnych mówców i głębokich. Faworytem króla w tej dziedzinie było Towarzystwo Jezusowe. nie tylko ze względów finansowych. a w czasie kampanii gdańskiej. jako kanclerz uniwersytetu. matematykę. już snuł plany założenia w Krakowie uczelni konkurencyjnej. gdzie ściągnięci z zagranicy najwybitniejsi uczeni europejscy wykładaliby teologię. Fabian Birkowski za Władysława IV. Konkretniejsza już była Anna Jagiellonka. że uczelnię odnowi. Oprawa książki z daru Anny Jagiellonki dla Akademii Krakowskiej. a Stefan i tak nim nagrodził swojego kaznodzieję obozowego. medycynę. uprzejmie te obietnice powtórzył. biskup krakowski Piotr Myszkowski. I nie to zaważyło. języki i literaturę. zwłaszcza pod wpływem rektora Jakuba Górskiego. prawo. Ryć. Pierwszy zaprotestował Hozjusz. zapewne pod wpływem Zamoyskie-go. 163. odważni i ideowi. a Górski powitał uroczyście elekta przy jego wjeździe do stolicy. Ale w tym samym czasie. Zyskał dzięki temu zastęp znakomitych współpracowników. Rról-żołnierz szczególnie sobie cenił zakon na dyscyplinie wojskowej oparty. z Malborka. łaciny. o wielkich walorach intelektualnych. nieoficjalny jeszcze kaznodzieja królewski. Za nimi poszli kolejni nuncjusze i Jezuici. Ale od razu otrzymało odpowiedź konkretną i przychylną. Projekt był oczywiście nierealny. dopiero po śmierci Maksymiliana. Należał do nich Marcin Laterna z Droho-bycza. takich jak: Piotr Skarga za Zygmunta III. że zawsze byli po stronie Anny Jagiellonki. zresztą i w pactach conventach zaprzysiągł. odwiedził tylko demonstracyjnie dwa razy Akademię. Natomiast oddane przez króla do dyspozycji Akademii bogate probostwo św. Pozostawił po sobie dobre wrażenie: przejrzał wszystkie książki w ubogiej bibliotece i równie ubogiemu żakowi powiedział: "Disce puer latine. Pierwsze pokolenie Jezuitów polskich stanowili ludzie wybitni. schorowanego Stanisława Sokołowskiego. Nie od razu zgłosiło ono akces do współpracy. ofiarowując garść klejnotów. Adrian Pikarski za 199 . Pospieszyli przecież 198 Stefan Batory gasnący blask królewskiego mecenatu Batory a Jezuici profesorowie w porę do Mogiły.Nie stary uniwersytet bowiem wyniósł najwięcej korzyści z nowej polityki kościelnej i państwowej. zrobię cię szlachcicem"). oświadczyli w porę. Batory obiecywać umiał. że w czasie elekcji opowiedział się on. Batory się nie angażował. wnikliwych myślicieli na tym stanowisku. po stronie cesarza. później z urzędu. ego te faciam mości panie" ("Ucz się. filozofię.

zmniejszyła się liczba uczniów. języków łacińskiego.Towarzystwo Jezusowe. łacińskiej i greckiej. skromność i ogładę. co należy do nauki scholastycznej i Pisma Świętego. której przeznaczeniem w przyszłości miało być kierowanie państwem.hebrajskiego. jak jej praktyczne stosowanie. greckiego i hebrajskiego. w 1608 roku podzielono ją na prowincje polską i litewską. Ponieważ zaś tak nauka teologii. jak i młodzieży pochodzącej z wyższych warstw społecznych. i to w wystarczającej liczbie. dlatego należy i dla tych nauk postarać się o odpowiednich profesorów. Celem nauczania natomiast był rozwój zdolności umysłowych poprzez nauki humanistyczne. za jakie uważano karność i posłuszeństwo. sumienność.. W połowie XVII stulecia istniało w obu tych prowincjach około 40 szkół. za naszych zwłaszcza czasów. studium wymowy i filozofii. O tym. wymaga poznania nauk humanistycznych. Początkowo Jezuici nie zamierzali poświęcać się w sposób szczególny prowadzeniu szkół. Nauki medyczne i prawnicze. połowie XVII wieku głęboki kryzys: zamykano poszczególne placówki.Dzieje Polski i Litwy Szkolnictwo jezuickie W 1540 roku papież Paweł III zatwierdził nowe zgromadzenie zakonne . jaki nam został wytknięty. o ile to będzie odpowiednie do naszego celu. Stąd nacisk kładziono na gruntowną znajomość gramatyki łacińskiej i greckiej oraz . które stało się wzorem dla innych tego rodzaju placówek w całej Europie. lecz z czasem docenili znaczenie wpływu na kształtowanie młodego pokolenia. także matematykę . naukę moralności. Piotra i Pawła w Krakowie Pierwsze kolegium w Polsce założyli Jezuici w Braniewie w 1565 roku. do której przyłączono Warmię i Mazowsze. nie będą wykładane na Uniwersytetach Towarzystwa. z pozytywnej zaś teologii zajmować się będą temi zagadnieniami. czystość obyczajów. Wielkie znaczenie miało kształcenie w zakresie retoryki. a także i nauki matematyczne.. lub przynajmniej Towarzystwo samo na siebie nie będzie brało tego ciężaru. Szkolnictwo jezuickie stawiało sobie za cel wyrobienie w uczniach pobożności oraz cnót moralnych. fizykę i metafizykę.Collegium Romanum.] Uniwersytety Towarzystwa przede wszystkim teologicznym studiom oddawać się będą i przez najodpowiedniejszych profesorów p/lnie będą wykfadać to wszystko. które zgadzają się z celem. pilność. najazd szwedzki i wojna z Moskwą podkopały materialne podstawy Towarzystwa i kolegia jezuickie przeżywały w 2. Głównym celem szkolnictwa jezuickiego było kształcenie w nowoczesnym duchu elity społeczeństwa. W 1551 roku założyli w Rzymie pierwszą szkołę . W 1575 roku utworzono odrębną prowincję polską. wykładano dialektykę i fizykę. mniejszą wagę przykładano do umiejętności praktycznych. przygotowanie zarówno kandydatów do służby duszpasterskiej. Do końca XVI wieku powstało jeszcze 11 szkół jezuickich. Należy również wykładać logikę. oparte na studiowaniu języków i literatury klasycznej. mówi Ignacy Loyola w Konstytucjach Towarzystwa Jezusowego: [. przy czym . jako że bardziej niezgodne z naszym Instytutem. jak odpowiednio nauczać i wychowywać.nieobowiązkowo . (przekład Stanisław Bednarski) Godło zakonu Jezuitów z fasady kościoła św. Wojny kozackie.

Istniały trzy typy szkół jezuickich: pięcioklasowa łacińsko . jedna poetyki i jedna retoryki) odpowiadająca szkole średniej. Uczniowie nie tylko słuchali wykładów. jak i prozą. podobnie jak w gimnazjach protestanckich.wychowanie moralne i religijne. ćwiczenia i powtórki. oraz szkoły o charakterze wyższej uczelni: pięcioklasowa łacińsko-grecka wzbogacona o kurs filozofii i pięcioklasowa łacińsko-grecka z kursem filozofii (trzy lata) i teologii (cztery lata). a także mieszczanie. wiedzę młodego człowieka dopełniały pobieżne wiadomości geograficzne. przy czym do kolegiów uczęszczali także innowiercy. Jezuici prowadzili ponadto seminaria nauczycielskie.. występowali też publicznie . uczono śpiewu. których nie zmuszano do uczestnictwa w praktykach religijnych. XVI l wieku 1649 data powstania szkoły granica między prowincją . zarówno wierszem. Do kolegiów uczęszczali przede wszystkim synowie szlacheccy. a zarówno program nauczania.szkoły jezuickie powstałe w 1.za wzór stawiano mowy Cycerona.obok kształcenia umysłu . W konwiktach jezuickich. Jezuickie kolegia stanowiły przeciwwagę i skuteczną konkurencję dla szkolnictwa protestanckiego.w 1634 • Winnica .grecka (trzy klasy gramatyki. a także . zwłaszcza w wieku XVII. na których powtarzano poetykę 200 . istniał jednolity plan nauczania. a także nieobowiązkowo języka niemieckiego i ruskiego. która mogła posiadać prawa akademii. podział na klasy.polską i litewską Towarzystwa Jezusowego granice Rzeczypospolitej: __ w 1582 -. Szkoły jezuickie były bezpłatne. filozoficzne. historyczne. jak intensywność i barwność życia szkolnego skutecznie przyciągały uczniów. przygotowywali wprawki pisemne. pół. Ich program obejmował: dwuletni nowicjat i dwuletnie studia humanistyczne.ważną rolę odgrywał teatr szkolny.Stefan Batory SZWECJA i ^ szkoły jezuickie powstałe * w XVI wieku .

kolegium jako zbyt bojowe w tym pełnym dotąd tolerancji kraju przetrwało tylko lat l O i Wu-jek musiał wracać do Polski. XVII wieku i retorykę. Zygmunta Batorego. pot. Nie ustrzegł się w młodości pewnych sympatii protestanckich. Innym wybitnym Jezuitą polskim w służbie Batorego był ksiądz Jakub Wujek. 2. Pierwsze seminarium nauczycielskie powstało w 1571 roku w Pułtusku. Wiedniu. Wrocławiu. Chryzostom Gołębiowski za Jana III. później w Krakowie. by poprowadzić nowo założone kolegium jezuickie w największym mieście tego kraju. 164. W1579 roku jezuickie kolegium w Wilnie zostało przekształcone przez Stefana Batorego w Akademię . 201 Dzieje Polski i Litwy Biblia Wujka Piotr Skarga kolegia jezuickie Ryć. by kończyć rozpoczęty jeszcze w 1584 roku przekład Biblii. co było ewidentnym novum. przez Laternę nazywany był nawet "polskim półCyceronem". a także ćwiczono dydaktykę. który stał się chlubą . stąd przez Batorego wysłany został do Siedmiogrodu. a zarazem dom zakonny w stolicy. Studiował wpierw w rodzinnym Wągrowcu na Pałukach. czyniąc z działalności kaznodziejskiej ważny element propagandy politycznej. wyrósł na ponurego. Wychowanek mu się nie udał. Białogrodzie Julijskim. ale i w duchu wspierania planów monarchy oraz polskiej racji stanu. porzucił je jednak pod wpływem Hozjuszowego Wyznania i stał się odtąd zażartym wrogiem reformacji. XIII wieku. oczywiście w duchu reformacji katolickiej. Laterna stworzył tę tradycję. Wewnątrz nagrobki Izabeli Jagiellonki i Jana Zygmunta Zapolyi. Poznaniu i Dorpacie.• 1630 :amieniec Podolski _/ Kolegia jezuickie w Rzeczypospolitej powstałe do pot. Kolejno rektor kolegiów jezuickich w Poznaniu i Wilnie. Rzymie. że obejmowała ona wyłącznie wydziały: teologiczny. w szkole Cystersów. Cerkiew w Białogrodzie Julijskim (Alba Julia). ponadto jeszcze w wieku XVI założono seminaria w Jarosławiu.szkołę wyższą. Znakomicie wykształcony filolog. Koloszwarze. tym różniącą się od klasycznego uniwersytetu. Jakub Wujek Jana Kazimierza. nawet zbrodniczego psychopatę. filozoficzny i nauk humanistycznych. Był tam również wychowawcą królewskiego bratanka.

i65 Podpjs Anny Jagiellonki w tzw Księdze królewskiej (Bibiioteka nych z jezuicką szkołą był powszechnie Jagiellońska w Krakowie). Dzięki temu przyciągali Jezuici do swoich szkół nawet młodzież protestancką.------. a równocześnie kompromitowała nie kontrolowany zapał.----. wznawianego ostatnio tylko w złagodzonym polemicznie wyborze innego arcydzieła polskiej prozy. Szkoła jezuicka. osławiony później Alvar. co zwykle kończyło się jej przejściem na katolicyzm. jak pięknym mówiliśmy dawniej językiem. pięcioklasowego kursu.arcydzieło języka i stylu. "Pobożność i cnota" miały sprzyjać wychowaniu młodzieży szlacheckiej na działaczy i dygnitarzy dbałych o dobro państwa. w owym czasie stanowił duże osiągnięcie dydaktyczne. nie udało się współczesnej pedagogice dotąd przezwyciężyć.-----. taka nominacja miała sens szczególny: oznaczała początek katolickiej ofensywy ideologicznej. powołano wkrótce katedrę filozofii i matematyki. podobnie zresztą jak współczesne jej szkoły protestanckie. Bowiem było to dzieło drapieżne. Duże znaczenie miały również amatorskie przedstawienia teatralne oraz wprowadzanie gier sportowych. Związek zaś ówczesnych koncepcji politycz. Żydzi i mahometanie. dla naszych czasów nawet zbyt drapieżne. podporządkowując ją 202 ----------------. wygodnego dla nauczycieli i rodziców. Po wyjeździe księdza Wujka do Siedmiogrodu na stanowisku rektora kolegium Jezuitów w Wilnie zastąpił go Piotr Skarga. obok normalnego. wprowadzając w ich miejsce dzieła Ojców Kościoła. Kolegia jezuickie były szkołami przodującymi pod względem metod dydaktycznych i poziomu nauczania w całej ówczesnej Europie.zapomnianego. ostatnio dopiero został wznowiony.----. W Wilnie. krewki Mazur. W ślad za . dla władców i generałów. ale również Żywotów świętych z 1579 roku . często ze szczególną pasją ukazujące prześladowania katolików w krajach protestanckich. Gdy kolegium zdobyło już odpowiednią renomę. Teatr bowiem również uczył grać w drużynie. ewangelicy. wygaszała ognie tkwiące w człowieku w imię przystosowania do społeczeństwa. Tego dziedzictwa. co bez wątpienia zgodne było z planami króla Stefana. powołanie Akademii Wileńskiej W kolegium wileńskim.Stefan Batory grupie. następnie zastępowany ciężkimi przekładami "filologicznymi". w tym czasie już otoczony sławą literacką. ograniczano lekturę tekstów pogańskich. pełen werwy i poetyckiego liryzmu. co otwarcie podnosiły listy pasterskie dotyczące otwarcia szkoły wileńskiej.Ryc. opanowywać własną indywidualność. zastępując ją oddaniem się na pastwę emocji bardziej stadnych. Przez ostatnie lat dwieście zapomniany.naszej literatury . w jak największym początkowo zakresie. zaś w 1574 roku rozpoczęto nauczanie teologii. by przypomnieć nam. autor nie tylko dziełka polemicznego O jedności Kościoła Bożego pod jednym pasterzem i o greckim od tejże jedności odstąpieniu z 1577 roku. rozumiany. wpierw nieudolnie uwspółcześniany. Również jezuicki podręcznik gramatyki łacińskiej. Jezuici zwracali szczególną uwagę na włączenie do programu piśmiennictwa starożytnego. zwalczała powszechną wówczas porywczość. może jedynie sprawniej i bardziej konsekwentnie. tak wysoko cenionego przez humanistów. prawosławni. gdzie dotąd wspólnie i w zgodzie żyli katolicy.

Ocaliła go interwencja Batorego i w 1585 roku pozwolono mu powrócić 203 Dzieje Polski i Litwy -----------socyniamzm powrót protestantów do katolicyzmu FORTUNA ALBJ SZCZĘŚCIE. w którym uznał podporę swej władzy. Lutnista. 1644-1646 (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). że nikomu Fottuni nie ftuiy .LSKIEGO. Obaezy to. że niektórzy historycy wzięli to za wypowiedź autentyczną.tym szły starania o przekształcenie kolegium w uniwersytet. kalwina Ostafiego Wołłowicza. Jan Karol Chodkiewicz. K. Do kształcenia nauczycieli. Przez pierwsze lata rektorował tu Piotr Skarga. został tam zdemaskowany i po okrutnych torturach skazany na śmierć.. wykładali często cudzoziemcy . Chodkiewicza właśnie. Kto i? mafz żyi \ynicy pomiernie* KR A K O Drukarni lukifei Kupitó. Portugalczyk i trzej angielscy Jezuici. Drzeworyt w Fortuna albo szczęście. i utrafiła tak znakomicie. do Wilna. Batory oczywiście planom tym sprzyjał: pedagogika jezuicka bliska była jego koncepcjom politycznym. sławnym Collegium Romanum.Hiszpan. odważna i zdecydowana działalność Jezuitów w krajach . Ryć. ergo. pokojowa. profesorowie Akademii Wileńskiej A król Stefan dbał przede wszystkim o dobrych żołnierzy . wzorowanej w swoim ustroju na rzymskiej uczelni jezuickiej.dla siebie i dla Kościoła. kaznodziejów. który początkowo nie chciał przyłożyć piastowanej przez siebie pieczęci do dokumentu wieńczącego tryumf intelektualny papizmu. 166. Ostatecznie wystawił Stefan akt fundacyjny nowej Akademii l kwietnia 1579 roku mimo protestu podkanc-lerzego litewskiego. Podobno sam król przepowiedział mu wówczas sławę i wojenne tryumfy. polemistów prawo świeckie i medycyna nie były konieczne. Na wiosnę 1579 roku odwiedził ją osobiście. stąd tych wydziałów w Wilnie zabrakło. SEWERYNA BĄCZA. Podobno w imieniu studentów mowę powitalną wygłosił wówczas przed królem syn kasztelana wileńskiego. lata ok. póki nie został przeniesiony do Krakowa. jaka jest międzynarodowa funkcja nowej uczelni.takie słowa włożyła niegdyś Zofia Kossak-Szczucka w usta najsławniejszego z ówczesnych wychowanków tej uczelni. j. Jeden z nich. Nowa Akademia tak samo nauczała tylko teologii i sztuk wyzwolonych. przyszły bohater spod Kircholmu. sprawa jego ukazywała jednak. Stąd utworzenie uczelni. nie może być dobrym żołnierzem" . 7 lipca 1578 roku wydał przywilej. co za dużo i bez potrzeby myśli. "Heretyk to taki syn.wiernie. W Ktorey kto co ma rozumu. James Bosgrave. wrócił nawet potajemnie do Anglii w 1580 roku. równający prawa wileńskiej uczelni z Akademią Krakowską.. M. Seweryna Bączalskiego.

Dla ojca. Cerkiew prawosławna przeżywała tu istotny kryzys. Elżbieta angielska wiedziała. kładącym wielki nacisk na etyczne problemy religii i filozoficzne aspekty religijnego poznania. jakoby za to syna przez czas jakiś więził. Muzyka polskiego renesansu. który w 1579 roku osiadł wpierw w Krakowie. Niekiedy nawet bezpośrednio z prawosławia na katolicyzm przechodzili. 204 Stefan Batory Soffow IANA KOCHANOWSKIEGO. doczekała się w 1580 roku publikacji swego naj wspanialszego dzieła: Melodii na Psałterz polski Mikołaja Gomółki. licząca się w ówczesnej . która pozbawiała Ruś koronną i litewską jej elity intelektualnej. nie była często zdolna konkurować wśród ruskiej z pochodzenia. w dużej mierze dzięki reformom Fausta Socyna. Odwrót od protestantyzmu związany był niewątpliwie z wypaleniem się buntowniczego żaru wewnętrznego. Jezuitów i sprzyjającego im monarchy. f $ tttac <* Polska kultura katolicka mogła natomiast ofero wać jej coraz więcej.protestanckich miała wielkie znaczenie dla odrodzenia w nich katolicyzmu. była to tragedia osobista. syna Konstantego. Zakrzepła w dawnych formułach. wychowanka kapeli Zygmunta . Samo jednak pojawienie się wieści podobnej było znamiennym znakiem rewolucji umysłowej. czego się obawia. wielkiego obrońcy i protektora prawosławia. jaki cechował pierwsze pokolenie reformatorów i pociągał do niego żądną zmian młodzież. ale szybko polonizującej się szlachty z protestantyzmem głoszonym po polsku. stał się jedynym wyznaniem reformowanym zdolnym intelektualnie sprostać dyspucie z odnowionym katolicyzmem. osłaniająca się cerkiewną słowiańszczyzną. Protestantyzm stał się zorganizowanym Kościołem jak każdy inny: konformistycznym i niechętnym kontestacji. Najgłośniejsza była konwersja Janusza Ostrogskiego. Odwrót protestantyzmu najwidoczniejszy był w owym okresie na wschodnich krańcach Rzeczypospolitej. Socyn był humanistą i racjonalistą. dokonana najpóźniej w 1579 roku. niedługo ten sam problem wystąpi i w Szwecji. Na próżno kniaź Kurbski po przeniesieniu się do Rzeczypospolitej usiłował kulturę prawosławną ożywić. której nawet rdzenni Rusini już nie rozumieli. Byłoby jednak uproszczeniem widzieć w tryumfie katolicyzmu jedynie skutki bezpośredniej działalności Kościoła. Sieneńczyka. Ale już za Batorego ci protestanccy w jednym pokoleniu posesjonaci rzucali nową wiarę dla katolicyzmu.Europie. odtąd coraz częściej u nas socynianizmem nazywany. ceną za to jednak było odrzucenie radykalizmu dawnych plebej-skich ministrów i zawężenie bazy społecznej ruchu do nielicznego grona oświeconej szlachty. Jedynie Bracia Polscy zachowali urok nowości i śmiałości. choć nieprawdą jest. Dzięki niemu właśnie antytrynita-ryzm.i w dzisiejszej . potem w Lusławicach nad Dunajcem i stał się ideowym przywódcą ruchu.

Wiele wskazuje na ich związek z kręgiem Stanisława Żółkiewskiego. związkiem Batorych z Zapolyami i swą polityką w Siedmiogrodzie Dzieje Polski i Litwy . U starzejącego się pisarza znamienny zdawał się zwrot ku zainteresowaniom transcen dentalnym. sławiąc króla. zmarłego w 1581 roku. kto był ich autorem. z piękna człowieczego trudu i bólu i z odrzuconego wprawdzie werbalnie. Choć wybrany głosami szlacheckimi i uważany za króla szlacheckiego. Oznaczało to zaś konieczność stanięcia jeszcze raz przed sejmem i uzyskania zgody Izby Poselskiej na nowy pobór.chanowskiego. w której tragizm widziany jest przez pryzmat sprzeczności renesansowych ideałów ładu i pokoju z niepokojem barokowego świata. Pieśni .".._. 0 ^JŁ-LŁ^IRyć. autor na przykład zdawał się znać taj. Fraszki. który "wskrzesił naszą sławę"... wydawana dopiero w czasach następnego panowa nia. dojrzałego baroku. a też w czasach batoriańskich pisany Setnik rymów duchownych Sebastiana Grabowieckiego sławą nie dorównuje Rytmom. Wcześniej. Treny. ale i narzuconej przez zmieniający się świat tęsknocie za rzeczami wiecznymi. . Wiedział jednak. bez uchwalonych podatków wojny nie wygra.. a u Grabowieckiego wyrastającej zapewne z wpływów ówczesnej poezji hiszpańskiej. Niezależnie od tego jednak. w 1590 roku opublikowany. 167. będący nie tylko rezultatem wzmaga jącej się z wiekiem pobożności. ne plany Batorego sformułowane w 1582 roku. wielka polska poezja metafizyczna. Najznakomitsze dzieła Jana Kochanow skiego . więcej w nim trudnej radości. że bez pieniędzy. wówczas już służącego Janowi Zamoyskiemu. a szkoda: więcej w nim radości z piękna walki. _..ukazały się drukiem w czasach Batorego. Kryją się wciąż w tym pew. Równocześnie jednak powstawała. Psałterz. 1578 rok. . sława rycerska była jednym z marzeń króla wojownika.Augusta. nawet jeśli w znacznej części pisane były wcześniej.. choć tradycją rodową.".Odprawa posłów greckich. ale z miłością malowanego piękna świata zmysłowego. zaliczyć je trzeba do szczytowych osiągnięć europejskiej poezji tego okresu. 205 Trybunał szlachecki Wojna z agresją moskiewską była jednym z obowiązków Batorego w myśl zaprzysiężonych przez niego pactów conventów. Wojna z Moskwą. Karta tytułowa Odprawy pos/owgrec/flcn Jana KoMikołaj Sęp Szarzyński i Sebastian Grabowiecki ne tajemnice. tak charakterystycznej dla pełnego. . Rytmy abo wierszepołskie opublikowane zostały w 1601 roku pod nazwiskiem Mikołaja Sępa Szarzyńskiego.

W pierwszych miesiącach panowania największy wpływ zdawali się mieć na króla senatorowie wielkopolscy. ale na wszystkich szczeblach gospodarował nią w sposób rabunkowy. Karnkowski i Opaliński. Był to już bowiem inny Senat. przywiązujący wielką wagę do formy swoich wystąpień. by stwierdzić. najpopularniejszego chyba na Zachodzie. na senatorach się opierał. Królowi była potrzebna wiedza prawnicza Zamoyskiego. Wawrzyniec Goślicki. Przede wszystkim potrzebował jednak Zamoyskiego do manipulowania Izbą Poselską. Pamiętać też trzeba. 168. To w czasach ostatniego z Jagiellonów wojewodą rawskim został Anzelm Gostomski. które według niektórych historyków literatury i na Szekspira swój wpływ wywarło. Batory również podnosił do nowych godności ludzi o autorytecie intelektualnym. Towarzysz pancerny z Wzornika ubiorów szlachty polskiej (Muzeum Narodowe w Poznaniu). Dawno wymarli cyniczni nominaci Bony. nie chciał się ośmieszać swoją łamaną polszczyzną. to jako świetny mówca łaciński. i na doktryny polityczne wiodące w następnych pokoleniach do ideałów rewolucji angielskiej. żołnierska szczerość króla często podobała się szlachcie i szybko zdobywał on popularność. 206 . które teraz nie tylko kształtowało losy Rzeczypospolitej. dzieła. tak ważnego dla szlachty. wprowadziła do Senatu nowych ludzi. związany z węgierskim. że Batory dopiero się uczył po polsku i nawet gdy się nauczył. Mądra polityka personalna Zygmunta Augusta. Solikowski. Karnkowski. autor wydanej jeszcze w 1568 roku rozprawy De optima senatore (O najlepszym senatorze). Dodać trzeba. obok Kromerowej Historii Polski. Wpływ Zamoyskiego rósł wolniej. widział ostoję swego panowania. świetnego merytorycznie i literacko podręcznika ekonomiki ziemiańskiej. co później spowoduje niejedną komplikację dyplomatyczną. W Senacie. w elicie intelektualnej i politycznej. Jego zdroworozsądkowy stosunek do niepotrzebnej gdańskiej awantury musiał zyskać uznanie Stefana. Wówczas to doczekał się wreszcie możności wcielania w życie swych teoretycznych koncepcji nowy biskup kamie-niecki i opat mogilski. ważna wobec legalizmu szlacheckiego. Szorstka. jak wielu wówczas ochrzczono małych Stefanów. Opaliński. brutalna. był jednak Batory bliższy arystokratycznym koncepcjom władzy. zarodni prawych charakterów i talentów politycznych. autor poczytnego Gospodarstwa opublikowanego w 1588 roku. szlacheckim i antymagnac-kim ruchem. Mówiono później. Zaprzestał na przykład kształcenia w Stambule tłumaczy z języków wschodnich. a Zamoyski bez króla na wojnę. zdobytym już wcześniej. że tę Augustową jeszcze kadrę umiał Batory ocenić i nagradzać. a nawet formującej się po dwustu latach demokracji amerykańskiej. a zwłaszcza rola wychowawcza kancelarii koronnej. ale i odbudowywało szacunek dla Izby Wyższej. Wystarczy przejrzeć herbarze szlacheckie. że król nie powinien bez Zamoyskiego iść na sejm. Było jednak w tym wiele przesady.polityka personalna Batorego najbliżsi doradcy króla Ryć. Zamoyski reprezentowali to pokolenie.

zobowiązując go do urządzenia warsztatu typograficznego przy kancelarii królewskiej. Pragnąc uświetnić uroczystości weselne. zapraszając ją zarazem na premierę Odprawy posłów greckich Jana z Czarnolasu. XVI wieku Rozumiejąc wagę propagandy. Zamoyski umiał inspirować wybitnych pisarzy. Obsługiwał j ą dzielny czeladnik Walenty Łapka. W rezultacie za odwagę otrzymał szlachectwo. Wielki dzień dla polskiej literatury był również dniem dyskretnej propagandy politycznej: dzieło ostrzegało przed nieprzezorną wojną.Stefan Batory drukarnia królewska poglądy ustrojowe Jana Kochanowskiego pot. I teraz władcę takiego ujrzał w Batorym. herb Zamoyskich Jelita i nowe nazwisko Łapczyński. dwa razy młodszą od siebie Krystynę Radziwiłłównę. W lutym 1577 roku wydał nowy przywilej dla krakowskiego drukarza Mikołaja Szarffenbergera. umożliwiający postęp i rozwój. 12 stycznia 1578 roku. Tęsknił za silnym monarchą. Za władcą potężnym. król sam uprawiać jej nie potrafił i tu chętnie Zamoyskim się wyręczał. Tak narodziła się sławna. który swoim majestatem uspokoi wzburzone tłumy i pozwoli mu pod lipą pisać o sobótkach i dzbanach polewanych. którą zresztą szybko nawrócił na katolicyzm. ugościć w Ujazdowie pod Warszawą parę królewską. Ryc 169 portret Jana zamoyskiego. W Ślad za tym poszedł następny (Lwowska Galeria Obrazów. 207 Dzieje Polski i Litwy . że bezruch i zastój groźniejsze są dla Rzeczypospolitej niż konflikt polityczny. który zabezpieczy od moskiewskich i tatarskich barbarzyńców wiecznie płonące kresy. postulujący przecież nowe. w naszych dziejach pierwsza. W 1577 roku ziściło się jego marzenie: pojął za żonę siedemnastoletnią. Fedor Senkowicz. drukarnia polowa Batorego. Jako typowy człowiek renesansu. którzy Pospolitą Rzeczą władacie" przypominało monarsze O jego obowiązkach. Kochanowski w czasie elekcji opowiedział się za Maksymilianem. cenił bowiem nade wszystko ład i harmonię. lepsze rozwiązania społeczne. Oddział w Olesku). Nadzór nad nią otrzymał właśnie Zamoyski. Umiał to wyzyskać Jan Zamoyski. przypomniał się Kochanowskiemu z dawniejszą obietnicą i dzięki temu mógł wkrótce. nie pojął. ale również w sławnym chórze "Wy. by w dyskretny sposób propagowali główne założenia polityki królewskiej. którego jednak bardziej do wojaczki niż do kaszt ciągnęło. mai. Jak wielu innych przekonanych później do króla Stefana konserwatywnych regalistów. Najlepszych zaś tego przykładów dostarcza ówczesna twórczość Jana Kochanowskiego. kalwinkę. 2. Nie rozumiał właściwie nigdy buntowniczych egzekucjonistów. córkę Mikołaja Czarnego. Drukarnia tajednak publikowała nic tylko obwieszczenia urzędowe czy uniwersały królewskie.

Dla województw kijowskiego.Prus Królewskich. Równocześnie niemal z wystawieniem Odprawy w Ujazdowie rozpoczynał się w Warszawie kolejny sejm. zasiadający na przemian w Wilnie. najtrudniejszy był do rozstrzygnięcia. Wówczas to powstało przysłowie: "Prawo jest jak pajęczyna: bąk się przebije. w tym właśnie momencie miały wymowę szczególną. "gadki niepotrzebne" i "wiary różne". Gmach Trybunału Koronnego w Lublinie. Przeciwny był mu niegdyś Zygmunt August. niektóre sprawy kryminalne i sprawy miejskie. nie zrealizowaną dotąd. Sprawy zaległe latami pozostawały nie rozstrzygnięte. dwie tylko kwestie miały być rozpatrywane: wojna z Moskwą i powołanie najwyższego trybunału sądowego. utworzono dopiero w 1581 roku. bracławskiego i wołyńskiego . a na muchę wina". Tutaj biegłość prawnicza Zamoyskiego okazała się szczególnie potrzebna i dzięki niej konstytucja sejmu warszawskiego z 3 marca 1578 roku powoływała wreszcie Trybunał Koronny. Dla magnatów było to w gruncie rzeczy korzystne i nie spieszyli się z reformą. ale wszystkiemu przecież nie mógł podołać. Trybunał ten zasiadać miał odtąd na przemian w Piotrkowie i w Lublinie. Aluzje do prawa. który lubił demonstrować swą dbałość o wymiar sprawiedliwości. utwór Kochanowskiego. Trybunał taki był ostatnią. wołyńskiego i bracławskiego utworzono na razie 208 .Stefan Batory Jerzy Fryderyk Hohenzollern administratorem Prus Książęcych system podatkowy Rzeczypospolitej odrębny trybunał w Łucku: po śmierci Batorego. gdyż inne obowiązywały tam prawa. Oba te dzieła opublikowane zostały natychmiast w drukarni kanclerskiej. XVII-XVIII wiek. żądając. nie znane sędziom z Korony dawnej. częścią programu egzekucyjnego. Problem "compositio inter status". układu między stanami. Nowogródku i Mińsku. za zgodą szlachty tych ziem. Dryas Zamchana. Również problemy regionalne . objęte one zostały działaniem Trybunału Koronnego. Sprawy pruskie mu nie podlegały: nadal miał je rozpatrywać sejmik generalny Prus Królewskich. aby niepokornym nałożono "prawo kolca twarde". Litwy.nie mogły być łatwo rozstrzygnięte. zgodnie z życzeniem króla przedstawionym Izbie przez Zamoyskiego. Z kompetencji Trybunału Koronnego wyłączono również i pozostawiono sądom królewskim sprawy o dobra i dochody króla oraz sprawy skarbu koronnego. co faworyzowało możnych i bezwzględnych. na którym. Zatem do kompetencji Trybunału należały sprawy . do obowiązków władcy. zwłaszcza duchownym i szlacheckim.idea powołania trybunatu szlacheckiego zasady funkcjonowania i zakres kompetencji Trybunału Królewskiego Ryć. Trybunał Litewski. w którym nimfa leśna sławiąca króla potępiała swawolę i próżniactwo. Duchowieństwo również sięjej obawiało. przyłączonych w 1569 roku do Korony litewskich niegdyś województw kijowskiego. 170.

Senatorowie otrzymali tylko bierne prawo wyborcze. Sprawy. Nie znaczy to. Już na jego wstępie imieniem całego stanu rycerskiego Mikołaj Sienicki z Małopolski i Stanisław Przyjemski z Wielkopolski wnieśli protest przeciw powierzeniu administracji Prus Książęcych Jerzemu Fryderykowi Hohenzollernowi. 171. jak zwykła szlachta. takich jak 209 Dzieje Polski i Litwy uniwersał królewski z 1578 roku uchwalenie podatków na wojnę z Moskwą wojna. łanowe nadzwyczajne.nawet drażliwe sprawy o dziesięciny . czego brakuje wojsku Rzeczypospolitej. Batory miał jednak w związku z Brandenburgią swoje plany. ale chłopskiego. Same stany Prus Książęcych błagały przecież Stefana. dawały za to znacznie więcej i szybciej. ostatnia z reform budujących gmach ustrojowy dawnej Rzeczypospolitej.cywilne. Posłowie słusznie zwrócili uwagę. Odmiennie wyglądała sprawa wojny z Moskwą. aby sejm przebiegał bez spięć i sporów. że szlachcic winien jest królowi dwa grosze z łanu. które podlegały dotąd sądom duchownym . Kampania gdańska wykazała. Przygotowani e j ej wymagało przede wszystkim pieniędzy. System podatkowy dawnej Rzeczypospolitej opierał się na sięgającej jeszcze przywileju koszyckiego zasadzie. Tak dokonana została. Konieczne były podatki specjalne. w których duchowieństwo było jedną ze stron. i to nie własnego. którzy nie egzekwuj ą prawomocnych wyroków sądowych. 1580 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). wyraźnie protestacji życzliwy. te sprawy karne. Było to tak zwane łanowe. których zdradzić nie chciał. Ryć. również w drodze mądrego kompromisu. Zresztą sejm uchwalał tylko ogólne . zwane poborem. Sędziowie zwani deputatami wybierani być mieli na sejmikach spośród osiadłej tam szlachty: jedenastu z Małopolski. Talar koronny Stefana Batorego (awers i rewers). bo wkrótce pojawią się i wielokrotne. ale już szlachta zagrodowa go płaciła. by wziął je pod swoją opiekę i naznaczył swego gubernatora. Natomiast sprawy.zostały im pozostawione. Nieliczna armia stała utrzymywana z kwarty. uchwalane w zasadzie na rok. zachował jej akt w swoim prywatnym archiwum. niż Brandenburczyk obiecał. że układ ten sprzeczny jest z traktatem krakowskim z 1525 roku i jako układ międzynarodowy bez aprobaty Izby jest nielegalny. Łany folwarczne były od poboru zwolnione. które w pierwszej instancji rozpatrywane były przez sądy grodzkie. oraz sprawy przeciw urzędnikom. sławni kwarciani. Było ono znacznie wyższe od łanowego zwyczajnego. nie mogła oczywiście podołać kampanii długiej i kosztownej. choć starali się. szesnastu z Wielkopolski. by zasiadać w Trybunale z urzędu. Ale istniało też. miał rozpatrywać skład sędziowski złożony z sześciu duchownych i sześciu świeckich: gdyby nie uzgodnili swych stanowisk rozstrzygnąć miał sąd sejmowy. sięgając w drugiej połowie XVI wieku 30 groszy z łanu przy poborze pojedynczym. uchwalane i ściągane w nadzwyczajnych wypadkach. zwane poborem. A Zamoyski.

zwiększaniu się ilości łanów pustych. Podobną politykę. W Rzeczypospolitej jednak osłabiała ona w rezultacie władzę centralną. choć formalnie poboru nie płaciła. Miast słabnąć.uchwalanym podatkiem. mający charakter rozporządzenia wykonawczego. łatwiej210 . którą stanowił przecież król w sejmie. A najmniej król. W ziemi permskiej. Upadły sprzymierzone z nim kupieckie republiki Pskowa i Nowogrodu Wielkiego. stale przez sejmy -jeśli doszły . a zwłaszcza ciężkie armaty. Zygmunt August zwlekał. Przez Narwę. potężny kupiecki ród Stroganowów kładł podwaliny pod późniejsze zagłębie przemysłowe i od 1581 roku wysyłał najemnych Kozaków na podbój chanatu syberyjskiego: wódz tych Kozaków. Szlachta oczywiście protestowała. Niektóre województwa się sprzeciwiły. choć też z oporami. lekceważenie stanowiska krajowych reprezentacji stanowych i opieranie się raczej na prowincjonalnych. Holendrzy. Lecz okrucieństwa Iwana trwały. że wojska Rzeczypospolitej zwyciężały w polu. Cóż z tego. prowadzili wówczas z powodzeniem władcy rodzących się dopiero monarchii absolutnych. Ale nikt jeszcze nie zdawał sobie w pełni sprawy z niebezpieczeństwa podobnych precedensów. Sejm 1578 roku uchwalił więc podatki na wojnę. po obu stronach Uralu. Zbyt wielki był strach u jednych. Włączone zostały do Moskwy pozostałe księstwa Rusi Zaleskiej. Trwał napór na ziemie litewskie i Inflanty. stając u źródeł nowoczesnego totalitaryzmu. Król odwołał się do ich sejmików i tam uchwalenie poboru przeprowadził. Iwan z każdym rokiem stawał się mocniejszy. a szczegóły ustalał uniwersał królewski. z których pańszczyzny nikt nie odrabiał itd. twerskie iriazańskie. a buntu w Moskwie nie było. ale nie jednogłośnie. Równocześnie Iwan się zbroił. zbyt silnie rozbudzona. Właśnie uniwersał Batorego z 1578 roku stał się później wzorcem dla uniwersałów następnych i właśnie od tego sejmu przyjęło się.założenia poboru. I mocniejsze były jego twierdze. kiedy odwojować zdobytych twierdz nie były w stanie. Powstawały warsztaty zbrojeniowe. liczył na opozycję bojarską. Od przeszło stu lat Wilno było w defensywie.liczył na wewnętrzny ferment w Moskwie. Anglicy dostarczali mu nowoczesną broń. jak pamiętamy. kunsztowne fortyfikacje drewniano-ziemne. na ludzi takich jak Kurbski. Ale wiejska gospodarka funkcjonowała jako pewna całość i zubożenie chłopa automatycznie odbijało się na jakości pracy pańszczyźnianej. ataman Jermak. też żywiącego się nienawiścią. Napływali z Zachodu zaciężni żołnierze. terrorem zaspokajana nienawiść i żądza krwi u innych. który w tym momencie miał przed sobą cel jeden: wojnę z Moskwą. stanie się wkrótce jednym z odchodzących do legendy bohaterów na miarę Corteza i Pizarra. że pobór staje się w praktyce nowym. przez Archangielsk Duńczycy. konflikt litewsko-moskiewski zbrojenia Iwana IV Groźnego i podbój Syberii Wojskowe reformy króla Stefana Unia lubelska przyniosła zjednoczonej Rzeczypospolitej w spadku po Wielkim Księstwie rywalizację Wilna z Moskwą o zjednoczenie Rusi. Doświadczenia wschodniego despotyzmu przenosił wielki książę do renesansowej Europy. z ofensywą . w tym również zdolni dowódcy.

ok. Batory. 211 Dzieje Polski i Litwy -zdobywania twierdz oczywiście się nie nadawały. czyli niewielkiej armii stałej. Ciężka kawaleria na Zachodzie walczyła na koniach masywnych. tak zwana półzbroja -od 30 do 40. mało zwrotnych. a odporniejsze na ogień artyleryjski niż średniowieczne wciąż mury zdobywanych przez niego miast litewskich. Służyli w kwarcianych. Towarzysze dysponować mieli własnym sprzętem dla pięciu zbrojnych oraz wozem z zaprzęgiem i wyposażeniem dla całego tego od-działku. Słabością systemu była wreszcie organizacja finansowania. Ówczesna pełna zbroja zachodnia ważyła do 65 kilogramów. Zaś twierdz. wykształcony wojskowo na Zachodzie. o czym Batory przekonał się pod Gdańskiem. przyrównywana jest przez historyków wojskowości do struktury cechowej. Równocześnie trwało ulepszanie rasy konia polskiego i metodjego ujeżdżania. Szabla przypisywana Stefanowi Batoremu. Wcześniej już z lekkiej kawalerii zwiadowczej zmieniła się ona w ciężką jazdę pancerną. bitnej i ofiarnej. czyli "przy ziemi" koń musiał galopować po wąskiej ścieżce około 30 metrów: na jej końcach znajdowały się koła o średnicy trzech metrów. rekrutowaną przeważnie ze szlachty kresowej. a później organizacja kwarcianych.bato-typu zachodniego były niezwyciężone.1560 roku (Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie). Formacje te znakomicie się sprawdzały w walkach z najazdami tatarskimi Czy wołoskimi: W Starciu W polu Z wojskami Ryc 173. podpatrzonych u Turków i Tatarów. ale znający również i wschodnie metody . przy grubości 5 do 7 milimetrów. ale i w chorągwiach magnatów. Struktura obrony potocznej na kresach. Rotmistrz zaciągnięty na służbę przez króla czy wielkiego pana dysponującego własną chorągwią zaciągał towarzyszy pancernych. Bechter. druzgocącą w polu znacznie liczniejsze armie przeciwników. Przekonali się o tym Gdańszczanie pod Lubi-szewem. żołnierze Rzeczypospolitej zdobywać nie umieli. żołd wpływał nieregularnie i niejedno królewskie nadanie kwestionowane przez egzekucjonistów stawało się formą dobrze oprocentowanej zapłaty za poratowanie kasy wojskowej. Zbroja husarska natomiast ważyła od 7 do 8 kilogramów. 1580 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). 172. bo i większy ciężar unieść musiały. Podstawę armii polskiej stanowiła wciąż jazda. wyżej wówczas stojącej sztuki wojennej. Korona była ustawicznie zadłużona. Stanowili oni elitarną kadrę stałej armii. zacięż-nej zarazem. Ale do rowka. gdzie miał nawrócić bez naruszenia ich obwodu. tzw. co skutecznie wówczas chroniło przed bronią palną. Stałe ulepszanie tej formacji wiązało się z twórczym przetwarzaniem zdobyczy wschodniej.Stefan Batory sze do zbudowania. Trwało ono przez cały wiek XVI. Ryc. Szkolony "po husar-sku". Sekret tkwił w koniach i w zbroi. którzy mieli obowiązek stawiać się z nimi na pospolite ruszenie.

a nawet szkoccy najemnicy. a zarazem wojskowy ośrodek organizacyjny. Król chciał objąć tym systemem wszystkich chłopów. Wizerunek konia paradnie przystrojonego z Wzornika ubiorów szlachty ma co sj» kusjć o odzyskanie polskiej (Muzeum Narodowe w Poznaniu). zwany Siczą. o czym świadczyła rzeź poddających się Gdańszczan po bitwie pod Lubiszewem. żywa zwłaszcza w XIX wieku. mimo że jej powołanie było jaskrawym przykładem bezlitosnego wyzysku chłopa przez państwo: legenda 212 . Kształtująca się powoli Kozaczyzna zaporoska w 2. portugalskich fidalgos w Azji Wschodniej. 174. Słusznie jednak uważał. na wpół osiadłe. W pierwszej kampanii Batorego uczestniczyło zaledwie sześciuset wybrańców i choć sprawowali się dzielnie. Musiał więc rozpocząć od nowych zaciągów zagranicznych. W myśl owych postanowień posiadacz co dwudziestego łanu był zwolniony od pańszczyzny i innych obciążeń w zamian za służbę wojskową pełnioną w polu w czasie wojny i w niedzielnych ćwiczeniach wojskowych w czasie pokoju. więcej zdziałała dla obudzenia chłopskiego patriotyzmu niż sami wybrańcy dla obrony ojczyzny. i nie bez racji. twierdz zdobytych przez Moskwę. Uzupełnili ich niemieccy. Ale za to przeszła wybraniecką piechota do chłopskiej legendy. Ich obóz. połowie XVI wieku ujawniła sięjako solidarne społeczeństwo na wpół rozbójnicze. odprawiać za niego pańszczyznę. Toteż piechota wybraniecką nigdy nie zyskała większego znaczenia. uważając. Lądowe i morskie obrzeża cywilizacji europejskiej roiły się wówczas od podobnych im społeczeństw pogranicza: hiszpańskich konkwistadorów.Stefan Batory wybrańców. jak dla pokonanych. Od początku przeciwna jej była większość tenutariuszy dóbr królewskich. Posiadacze pozostałych dziewiętnastu łanów obowiązani byli złożyć się najego rynsztunek. środkowoamerykańskich bukanierów i . że bez sprawnej piechoty i silnej artylerii nie Ryć. Podkreślić trzeba lojalną pomoc władz miejskich Gdańska. choć nie zawsze doceniał walory śmiałych akcji kawaleryjskich na rozległych przestrzeniach wschodniej Europy. a w czasie wojny uprawiać jego rolę. Stąd na szybkich i zwrotnych łodziach zwanych czajkami organizowali Kozacy pirackie wyprawy ku tureckim wybrzeżom Morza Czarnego. Ale chciał również Batory wyzyskać rodzime możliwości. piechurami sprawnymi w boju. od czasów Dymitra Wiśniowie-ckiego zlokalizowany był na wyspie Dnieprowej Chortycy. że zwiększy to znacznie ich obciążenie. ale sejm się na to nie zgodził. znał plusy i minusy tego rodzaju organizacji militarnej. którzy jednak ciężką mieli rękę zarówno dla ludności cywilnej.walki. ich braki w wyszkoleniu na tle sprawnej piechoty zawodowej były zbyt rażące. piechota wybraniecką Jedna z konstytucji minionego sejmu przewidywała powołanie z dóbr królewskich piechoty chłopskiej. Dysponował swoimi Węgrami. przystępując do werbunku piechoty chłopskiej i szkolenia kozackiej. od tego zaś trzeba było zacząć działania wojenne. zwanej wybraniecką. że powinien wzmocnić armię Rzeczypospolitej.

Brakło oddziałów saperskich. przenikających na Syberię. organizacja wojsk artyleryjskich Artyleria wymagała niewielu zmian zasadniczych. ryciu podkopów. Batory zmienił jedynie zaprzęgi doraźne. irlandzkich gallowglasów: wspomnieć też trzeba Kozaków dońskich. jak wygląda żołnierska dyscyplina. niezbędnych przy pracach oblężniczych. oraz Kozaków uralskich. a w czasie pokoju strzec ziem ruskich przed najazdami Tatarów i ziem tureckich przed najazdami innych Kozaków. Żadne z tych społeczeństw me posiadało jednak takiej siły militarnej Ryc 175 ch)op z pjechoty wybranieckiej z Wzomika ubiorów i tak sprawnej organizacji. dopracować Sicz zaporoska. sprzęt też miała na wysokim poziomie . chorwackich uskoków. surowy regulamin i sztandar z Białym Orłem. Aby go uruchomić. By im pokazać.tyle że spoczywał on w zamkach i arsenałach. Już Zygmunt August próbował ich zorganizować w jednostki regularne i wyzyskać w wojnie z Moskwą. angielskich piratów. jakiej wkrótce miała się szlachty polskiej (Muzeum Narodowe w Poznaniu). Wreszcie 213 Dzieje Polski i Litwy projekt antymoskiew-skiego sojuszu między Polską a Szwecją uzyskanie posiłków tatarskich . Zygmunt August zorganizował jąznakomicie. Dostali sprawnych i surowych dowódców.flibustrierów. kazał król ściąć publicznie na lwowskim rynku Iwana Podkowę. na stałe zaprzęgi skarbowe. Za stały żołd mieli teraz walczyć z Moskwą. sypaniu umocnień polowych. wynajmowane wpierw osobno na każdą wyprawę. plany Batorego wobec Kozaków Inni władcy europejscy. Tu musiał król Stefan sprowadzić fachowych inżynierów wojskowych z zagranicy i zorganizować oddziały wyspecjalizowane w budowie mostów. a nawet agresywna polityka zagraniczna. Korzystając z jego planów. wykorzystywali często społeczeństwa pogranicza dla celów obronnych lub zaborczych. Tych ludzi zdyscyplinować mogła tylko wojna. w czasie swej bytności we Lwowie. Warunkiem jednak podporządkowania ich imponderabiliom państwowym była aktywna. Batory odbył w 1578 roku. w tym i sam Batory w Siedmiogrodzie. węgierskich hajduków. naradę z przedstawicielami Siczy i zaciągnął na swoją służbę pięciuset tak zwanych Kozaków rejestrowych. osiadłych między Moskwą i Tatarszczyzną. który samowolnie z Kozakami zaporoskimi próbował najazdu na Mołdawię.

Posłowie zażądali. Związało to siły moskiewskie na południowo--wschodnim odcinku granicy z Rzecząpospolitą i dało Batoremu możność koncentracji 214 -----. zapytał o zdrowie "cara wszech . której antynomie pogodzić trzeba było w codziennym trudzie rządzenia. Ryć. Szwecja zaś pozyska Karelię po Morze Białe z Archangielskiem włącznie. całkowicie przecinając w ten sposób wszelki kontakt Moskwy z Zachodem. stojąc z odkrytą głową. 176. Plan zakładał. Iwan nigdy nie uznał przyłączenia Inflant do Rzeczypospolitej i głosił. dostawy amunicji i żywności dla wojska. Batory bowiem planował każdą kampanię w oparciu o mapy. zapewnić współdziałanie floty. Zaniepokojony jednak zbrojeniami Batorego. lata 1554-1556. Ingrię z ujściem Newy i Nowogród Wielki.Stefan Batory ryzykowna misja Łopacińskiego do Moskwy całej armii na północy. politycznej. Uderzenie z estońskiej bazy przy szwedzkim zapewnieniu dostaw i bezpieczeństwa morskich linii komunikacyjnych umożliwiłoby zajęcie Nowogrodu Wielkiego i całkowite odcięcie wojsk Iwana w Inflantach. że wojuje tylko z inflanckimi Niemcami.i gotów dla tego celu wszystko poświęcić. o jakich mówiła później legenda batoriańska. wysłał poselstwo do Krakowa. księcia Karola Sudermańskiego.nowością było wykorzystanie kartografów. Kampania połocka Wojnę z Moskwą planował król Stefan od pierwszych dni panowania. tych zaś dla wschodnich terenów walk brakowało. Teraz zaś na czele państwa stanął człowiek wpatrzony zawsze w jeden cel . Lepiej przebiegały rokowania z Krymem. gospodarczej. Ostatni z Jagiellonów rozpatrywał jednak swoją politykę militarną w skomplikowanym kontekście rzeczywistości społecznej. Baszta prochowa we Lwowie. Ujawniało się teraz znakomite przygotowanie podstaw pod nowoczesną wojskowość przez Zygmunta Augusta.Kies. Tam wojska litewskie powoli przejmowały już inicjatywę. Król Jan nie miał jednak ochoty angażować się zbyt otwarcie po stronie szwagra. czyli Wenden. Polska ciągle wydawała się Szwedom groźniejszym rywalem niż Moskwa. między innymi zagarnąć Liwonię dla młodszego z braci królewskich. Formalnie wciąż wojny nie było. obowiązywał rozejm. Natychmiast po koronacji wyprawił do Szwecji kasztelana sanockiego Jana Herburta z planem sojuszu przeciwko Moskwie.tym razem zwycięstwo militarne nad Moskwą . ujawniały się i dalekosiężne plany dalszych reform przygotowane przez przedwcześnie zmarłego monarchę. Szwedzi mieliby dostarczyć na wojnę trzy tysiące piechoty. by zyskać nabytki terytorialne kosztem obu stron. ze szwedzką Estonią włącznie. że Rzeczpospolita w wyniku wspólnej wojny z Moskwą zatrzyma całe Inflanty. oswobodziwszy Dynaburg i stolicę Liwonii . Chan Mohammed-Girej zgodził się przysłać Batoremu w sukurs niewielkie oddziałki tatarskie i zaatakować zarazem moskiewskie posiadłości od południa. Plan szwedzki zakładał wyzyskanie walk polsko-moskiewskich. Nie były to więc aż tak wielkie reformy. by na wstępie król.

178. później oczywiście nie uznany. ale niczego nie wolno mu było powiedzieć poza wypowiedzeniem wojny obyczajem europejskim i oświad215 Dzieje Polski i Litwy czeniem. Iwan pisał do Stefana sążniste listy. specjalnie zaznaczył: "Nie wątpimy zaś o pośle naszym. choćby mu też i cierpieć co. Zakończył zbrojenia. ale propaganda i szpiegostwo. wysyłał poselstwa nieliczne. koncentracja wojsk polskich i litewskich . pełne próśb i gróźb. Po chwili dramatycznego milczenia posłów wyrzucono za drzwi. maltretowany. początkującego dyplomatę. Łopaciński miał wszystko obserwować. Bazyli Łopaciński wręcza Iwanowi Groźnemu list Stefana Batorego z wypopierwszych zwycięstwach BatOwiedzeniem wojny. Stefan przyjął ich siedząc z głową nakrytą i czekał na ich hołd. sławnego później Marcina Broniewskiego.to pewna śmierć. wypowiedział Iwanowi wojnę z gołym mieczem w dłoni. przybył z końcem wiosny 1579 roku do Wilna i wyprawił do Moskwy instygatora. wykorzystany za to przez Moskwę w celach propagandowych. Wtrącony do więzienia. że w Moskwie stanąć przed jej władcą z bronią w ręku . obelg i pochlebstw. a równocześnie zbierać informacje i kaptować szpiegów. Batory jednak trzymał krótko swoich dyplomatów i nigdy by im takich ustępstw nie wybaczył. 1570 roku (Muzeum Narodowe w Krakowie). i gardło na koniec położyć przyszło. 177. Wielkie poselstwa moskiewskie umiały robić wrażenie. Niewiele wcześniej dyplomaci duńscy zagrożeni śmiercią podpisali tam podyktowany im traktat. na Krym. regO wypuścił jego posła i Z6ZWOlił mu na powrót do kraju. Drzeworyt z norymberskiej gazetki ulotnej z 1580 roku.Rusi". Oczywiście nie dyplomacja była celem takich teatralnych przedstawień. ok. a równocześnie bogatego różnorodnością i barwnością skojarzeń. do podręczników dyplomacji jako wzór godnego sprawowania obowiązków poselskich. Misje do Moskwy bywały wówczas ryzykowne. Portret Jana Herburta. że ich władca chce rokowań. Batory na dyplomacji oszczędzał. po Ryć. rycerskim obyczajem. zwięzły i konkretny. przeszedł do legendy.podobnym w wymowie do modnego dziś malarstwa chorych umysłowo. jeśli nie efekciarskim stylem . zdolnością do epatowania niezwykle efektownym. wysyłając młodego. styl miał suchy. ryzykowniejsze nawet niż poselstwa do Sztokholmu czy Stambułu. że nic nad tę instrukcję naszą się nie waży". jako o człowieku krwi szlacheckiej. a jednak. Bazylego Łopaciń-skiego z wypowiedzeniem wojny. Poseł Rzeczypospolitej wiedział. korespondował przez gońców. Za Iwana nie szanowano nietykalności poselskiej. Ryc. czyli prokuratora Wielkiego Księstwa Litewskiego. Przed rokiem właśnie. zgodnie z europejskim. że Stefan sam staje na czele swej armii. przedziwne literacko płody umysłu już zdradzającego objawy choroby psychicznej. Ale Iwan nie odważył się go stracić.

cele kampanii połockiej Król długo nie zdradzał swoich planów. Poparty przez Zamoyskiego i Bekiesza. Pierwsze oddziały wyruszyły spod Świru 17 lipca. wojska. Celem ich było oczyszczenie przedpola. na północny wschód od Wilna. Litewską jazdą dowodzili obaj hetmani . których część stanowiło jednak pospolite ruszenie. ludzi . niby z propozycjami pokoju. Przeważała oczywiście jazda: wśród piechoty znajdowali się najemnicy niemieccy i szkoccy oraz Siedmiogrodzianie zwerbowani przez księcia Krzysztofa Batorego.Tymczasem armia Rzeczypospolitej gromadziła się w Świrze. Rzęsiste deszcze lipcowe. jak odważniej-szym marszu na Psków. Mikołaj Radziwiłł Rudy. Teren był ciężki: młode lasy. których się nie spodziewał wychowany w cieplejszym klimacie Batory. zajęcie mniejszych mos216 -. trasy marszu pod Potock Wojska Rzeczypospolitej podążały pod Połock trzema kolumnami. dawał przykład prostym żołnierzom. W ostatniej chwili na naradzie wojennej przeciwstawił się zarówno koncepcjom zbyt ostrożnym zdobywania zamku po zamku w Inflantach. śmiałemu zagończykowi. który miał szachować armię Iwana zbierającą się pod Smoleńskiem. mających głównie zadania zwiadowcze. Król sam. na gałązkach jedliny tylko. oświadczył. Moskale niszczyli od lat wszelkie osiedla pograniczne. by utrudnić poruszanie się przez pas ziemi niczyjej. organizowane przez starostę Michała Wiśniowieckiego.Stefan Batory [ g-^ rejon koncentracji wojsk . wojsk litewskich. bagna. w tym 30 tyś. wydzielił król oddział jazdy i Kozaków z lekką artylerią. jego syn Krzysztof Radziwiłł Piorun. bezdroża i nieużytki. przywykły do trudów fizycznych. W Czerkasach na Ukrainie gromadziły się oddziały kozackie i posiłkowi Tatarzy z ordy białogrodzkiej. w rzeczywistości by przeniknąć jego zamiary. gdzie podobno znajdował się sam Iwan na czele 40 tyś. a pozostający pod komendą Kaspra Bekiesza. zapalony przecież myśliwy. opóźniały marsz. Obok kilku małych ugrupowań. i polny.wielki. że celem operacji będzie odzyskanie Połocka i wyparcie Moskali za Dźwinę. i oddał nad nim dowództwo Pilonowi Kmicie Czarnobylskiemu. karczując lasy i kładąc się do snu pod gołym niebem. *-^ polskich i litewskich E trasa marszu wojsk polskich i litewskich f""'v umocnienia wokół Połocka • twierdze litewskie • twierdze i umocnione punkty moskiewskie J^ twierdze moskiewskie zdo• byte przez Polaków i Litwinów . Batory zmobilizował 56 tyś.siłę na owe czasy poważną. zwłaszcza że do obozu wciąż przybywali nowi posłowie moskiewscy.

Zawiedzione więc nadzieje wyładowały się pod Sokołem. gdzie przerzucono most łyżwowy i przeprawiono całą armię. lecz nie mogli opanować niekarnych żołnierzy. Deszcz jednak lał bez przerwy i oblężenie się przeciągało. czeladzią i dobytkiem. kiewskich forteczek i zabezpieczenie przeprawy przez Dźwinę. Trzeba więc było pozostawać w ciągłym pogotowiu. wieści o bogactwach Połocka. Twierdza położona między Dźwiną a jej dopływem Połotąbyła dość prymitywna. a tu pozwolono Moskalom mienie wywieźć. Bezładna próba szturmu nic jednak nie dała. ubezpieczaną tymczasem od wschodu przez korpus hetmana wielkiego koronnego Mikołaja Mieleckiego. wałem i drewnianym ostrokołem oblepionym gliną. Deszcz i głód dziesiątkowały armię. Przez dni kilkanaście polska. Batory sam poprowadził główne siły polskie i litewskie do Dzisny. węgierska i szkocka piechota nadaremnie usiłowała podłożyć ogień pod umocnienia. Nie dawano pardonu: zginęło kilka tysięcy obrońców. nieuzasadnione zresztą. Załoga zażądała od swoich dowódców kapitulacji. Nocą ogień niemal zagasł. chcieli nawet wysadzić się z twierdzą w powietrze. zrabowano wszystko doszczętnie. Twierdzę wziął Mielecki szturmem. ale rano rozniecono go na nowo. 217 Dzieje Polski i Litwy zdobycie Sokola okrucieństwa wojny Przyjęcie moskiewskich warunków kapitulacji źle było widziane przez żołnierzy. 11 sierpnia armia króla Stefana stanęła pod Połockiem. że za to Iwan stracić ich każe później na mękach. Batory z Zamoyskim w samym ogniu walki potrafili narażać swoje życie. że zgromadzone w pobliskim zamku Sokół silne oddziały moskiewskie. 179. Dla najemnika żądza łupu grała istotną rolę motywacyjną. zostałaby łatwo zdobyta w czasie normalnej w sierpniu słonecznej pogody. obawiając się. byle być pierwszym do rabunku. otrzymał za to później szlachectwo i nazwisko Połotyński. Ci protestowali. pustoszące okolice i odcinające dowóz żywności. stąd wolał on nieraz narażać się w czasie szturmu. W każdej zresztą chwili spodziewano się. Plan kampanii potockiej w 1579 roku. spory między Polakami i Węgrami utrudniały koordynację działań. Krążyły. Otrzymali dogodne warunki: opuścili twierdzę z rodzinami. z sześciotysięczną załogą. Okolona fosą. Ze zdobytych w poprzednim dniu pozycji polska artyleria rozpoczęła ostrzał twierdzy. broniona przez dwa zamki położone na wzgórzach. Po szesnastu latach okupacji Połock wracał do Rzeczypospolitej. Wreszcie 29 sierpnia kotlarczyk ze Lwowa zdołał wzniecić pożar. przyjdą z odsieczą oblężonym.oblężenie Połocka kapitulacja twierdzy Ryć. . Ale ich podwładni walczyć już dłużej nie mieli zamiaru.

180. był to jednak atak dość niemrawy i zarówno Iwan swoich wojewodów. Okrucieństwa wojenne w Inflantach w Norymberdze w 1561 roku. Kampania zakończyła się więc zwycięsko. choćjeszRyć. ukazywały nawet na mrożących krew w żyłach ilustracjach moskiewskie okrucieństwa. darciu pasów ze skóry. Spod Sokoła ruszono na moskiewskie zameczki na południe od Dźwiny. Dzieła dopełniła w październiku kapitulacja Suszy. najpewniej niesłusznie. od czasów Herodota. atakowali Narwę. Ta wojna niewątpliwie widziała ich ponad europejską miarę: wciąż w Moskwie obowiązywały wzorce Czyngis--chana. Historyk jednak musi te informacje przyjmować z pewną rezerwą. Drzeworyt z niemieckiej gazetki wydanej cze nie w Pełni docenione.Ponoć nawet było sporo wypadków wyrafinowanego okrucieństwa w odwecie za znalezionych w Połocku żywcem ugotowanych polskich i litewskich żołnierzy. Jako żołnierz budził respekt osobistym poświęceniem. Dziejopis Batorego. Jako dowódca okazał się strategiem ostrożnym. Świeżo odbudowana armia Rzeczypospolitej przeszła trudny egzamin.przestrogę dla tegoż wroga. w opisie własnych okrutnych czynów . może nawet zbyt ostrożnym: tylko pogoda usprawiedliwiała tak skromny cel działań jak Połock. bezskutecznie zresztą. głównie w języku niemieckim. Od kilkunastu lat. Główne siły moskiewskie stały cały czas bezczynnie pod Pskowem i Nowogrodem Wielkim. Toteż sygnalizując owe opowieści o gotowaniu żywcem. Najcenniejsze było jednak. by lepiej skapitulował w porę. Spotykało się to nawet z krytyką: król. mordowaniu niemowląt i masowych gwałtach. znoszeniem trudów wojny i odwagą pod kulami wroga. Od dwóch tysięcy lat. dowódca . od rozpoczęcia walk w Inflantach. Nieszczer-da padła prawie bez oporu. obowiązywały w historiografii schematy opisu dotyczące między innymi oblężeń i udanych szturmów. I nie chodzi tu tylko o plotkę zmyślającą czy wyolbrzymiającą fakty. Było to zresztą mile widziane przez polityków i dowódców. trzeba ostrzec czytelnika. opisywał więc okrucieństwa tej wojny czerpiąc pełną ręką ze starożytnych wzorów. Niemiec z Prus Książęcych Rajnold Heidenstein. których dzieje wojen batoriańskich są pełne. gazetki ulotne. roznosiły o nich wieści. doświadczenie Filona Kmity. który 218 Stefan Batory nie tylko śmiałymi akcjami swojej jazdy trzymał w szachu potężną armię moskiewską pod Smoleńskiem. na wieść o tym z Turowli uciekła załoga. nigdy dotąd nie prowadzący działań na tak wielką skalę. Natomiast silny zagon moskiewski próbował ataku na Żmudź. Wojna rodzi okrucieństwo i widzi okrucieństw wiele. Wzięte były w dwa ognie: Szwedzi. '. by im bez reszty nie wierzył. w rozpalaniu nienawiści do wroga widzących konkretną korzyść propagandową. ale przy sposobności spustoszył znaczny obszar kraju nieprzyjacielskiego. gdzie znaleziono potężny arsenał prochu i amunicji. Zdał go również jej władca. na radziwiłłowskie Birże. humanista w Padwie również kształcony. jak niektórzy Polacy Radziwiłłów podejrzewali o tajne porozumienie.

pomnik zwaliła. Niemała w tym była wina jego węgierskich rodaków. Ponoć mawiał: "O niebo nie stoję. a przede wszystkim ciężkich dla ludności. Stefan pochować więc kazał przyjaciela na górze pod Wilnem. narażać się nie powinien. Zmarł nagle w Grodnie. obdarowany za swe czyny kamienicą Pod Baranami w Krakowie i starostwem lanckorońskim. Czekały udręczone okupacją Inflanty. śmierć Kaspra Bekiesza Dotarł do niej bez dawnego wroga. dobrze jednak oddają one charakter duszy rogatej i szekspirowskiej. Lecz dowódca. przed następnymi kampaniami.najbliższego przyjaciela. Być może słowa te włożyli mu w usta jezuiccy jego przeciwnicy. na rozkaz króla Stefana. zwłoki uniosła i znaleziono jedynie czaszkę w czapce z żółtego aksamitu. piekła się nie boję". żołnierzy dzielnych.śpiewano jeszcze w XIX wieku w dworkach szlacheckich). formalnie arianina. zwany bekieszą.ale wzrastało i zaniepokojenie niektórymi poczynaniami króla. Bekieszową odtąd zwanej. Król ruszył Ryć. A przecież to zaufanie teraz znów było potrzebne. ale buntowniczych i niekarnych ("Węgier okropne stroi rebelije" . w ręku i w płaszczu zwanym delią. 219 Dzieje Polski i Litwy polityka . więcej . wykształcili Jezuici. nie kłaniał się przed nikim . ale od niedawna w Poznaniu). Kampania wielkolucka Węgrzy w otoczeniu Stefana Batorego Po kampanii połockiej wzrastała oczywiście popularność Batorego jako wodza i żołnierza . wyzwolenie ich wymagało kampanii następnej. Żaden też cmentarz zwłok jego nie chciał przyjąć. najwierniejszego poddanego. Dzielny Kasper Bekiesz.naczelny. Wilia górę w 1838 roku podmyła. wizerunek dowódcy wojskowego z buławą zatem do Warszawy. I w tym. leżał największy chyba tryumf króla Stefana.choć nie zawsze jako stratega . żołnierzom jeszcze nie znany. poza legendą. następnego poboru. 181. Pewną rolę odgrywała tu zazdrość o węgierskich doradców i przyjaciół. krótko cieszył się swą godnością. Odważny i dumny. A synów jego. Ilustracja z Wzornika ubiorów szlachty polskiej (Muzeum Narodowe a więc następnej konstytucji sejmowej. musi zdobyć ich serca i zaufanie. faktycznie nie mieszczącego się w żadnych ramach libertyna.nawet przed Bogiem. Pozostał po nim w Polsce. tylko popularny odtąd strój węgierski: sukienny płaszcz wcięty w talii i podszyty futrem.

Większość życia spędziła w Warszawie. Batory natomiast nie zdradzał zainteresowania kobietami.laskę marszałka wielkiego. że większość sejmów odbywa się w Warszawie. że otwarta. Istniał jednak dość konkretny powód tych podejrzeń. która jej zresztą wiele zawdzięczała. a Filon Kmita . posądzały go to o nieślubnego syna w Grodnie. a odsuwa na bok spowinowaconych między sobąZborowskich i Chodkiewiczów. Anna po długim staropanieństwie wyraźnie spragniona była męskich. raczej przeciwnie. który. W Wilnie. Trudno się było spodziewać. Anna nigdy nie wyróżniała się wśród sióstr ani urodą. Obawę budziła wreszcie pewna nonszalancja Batorego wobec obowiązujących praw i obyczajów politycznych. z którego rzekomo zrodził się późniejszy Dymitr Samozwaniec. ani intelektem. że król foruje klan Radziwiłłów. byle legalnych pieszczot. choć plotki. Tymczasem brak jakichkolwiek dowodów zainteresowania Stefana kobietami. czemu ujściem dla temperamentu były dla niego wojna.personalna króla najważniejszym z nich po śmierci Bekiesza stał się Franciszek Wesselenyi. ryka. nieudane małżeństwo z Anną Jagiellonką Największe jednak zastrzeżenia wzbudzały plotki o rozdźwiękach między królem a królową. Ale miało również swoją wagę rozczarowanie Anny. Piotra Dunina Wolskiego. że Zamoyski pcha Stefana do rozwodu. Trzeba przyznać. Krył się za tym też wyraźny konflikt Zamoyskiego z królowa o Knyszyn. 182. niekiedy znacznie późniejsze. miał wspomóc i przyspieszyć misję Pawła Uchańskiego. To wówczas zaczął się przyjmować zwyczaj. o Radziwiłłach i ich stronnikach właśnie pamiętał: Krzysztof Piorun dostał podkanclerstwo i kasztelanię trocką. prowincjonalnej mieścinie. ale w polu: prawda. Król się nie skarżył. że z tym właśnie wyprawił do papieża swego poprzednika na urzędzie kanclerskim. Anna jednak lamentowała publicznie. Zastanawiały decyzje personalne: widzieli wszyscy. Jan Kiszka . na przykład przyjęcie hołdu lennego księcia Kurlandii Gotharda Kettlera nie na sejmie. rozdając litewskie godności. 1575 rok (Muzeum Narodowe zaufanemu i nadany staroście bełskiemu przez króla Henw Krakowie). aby czterdziestodwuletni w dniu ślubu małżonek zapałał romantyczną miłością do starszej o dziesięć lat żony. że Kettler. To wyjaśnia. na polu walki wsławiony. Wiele wskazuje zaś na to.wojewodą wciąż okupowanego przez Moskwę Smoleńska. Kanclerzem wielkim i kasztelanem wileńskim został Eustachy Wołłowicz. polowanie i alkohol. że dzięki temu i Stefan spędzał przy niej w Warszawie wiele czasu. w tym żonatego z Radziwiłłówną Zamoyskiego. podobno zdarzały jej się noce spędzone pod zamkniętymi drzwiami komnaty męża. Zaczęły krążyć wieści. Plotki na pewno przesadzone. odebrany jej Ryć. Mikołaj Sierotka . na taki hołd żołnierza przed żołnierzem zasłużył. nie gojąca się rana na udzie pogryzionym niegdyś przez psa uniemożliwiała mu stosunek seksualny bez uczucia dojmującego bólu. to o romans z leśniczanką. jak pamiętamy. 220 .starostą żmudzkim. Talar lenny kurlandzki Gotharda Kettlera J B t l 3 > JJJ (awers i rewers).

Ale posłów uspokoił. Uchwalili nowy pobór na następną kampanię. usunięta została w cień. Ryć. malować czy rytować "przedmioty związek jaki z interesami Rzeczypospolitej mające. a z dóbr królewskich . bo działań wojennych nie zaniecha. że Iwan przecież nie został pokonany i nadal zbroi się przeciwko Rzeczypospolitej. mai. Wydał edykt o typografii. że dostaną za następną. dobrych obecnie intencji. Podobno. którzy by się ważyli drukować. 183. Dodawał. wcześniej jednak chciał go wypróbować. zapowiadając przysłanie poselstwa. Odprawił poselstwo cesarskie z ręką wyciągniętą do zgody. jak niegdyś Jadwiga. rozpoczętym 23 listopada w Warszawie. chociażby się w tym nawet nic nagannego nie znajdowało". Batory odpowiadał krótko. 2. jeśli wierzyć wzmiance Bielskiego.podwójną kwartę. Nie uspokoił tylko obrażonego hetmana Mieleckiego. co jest prawem i obowiązkiem każdego parlamentu.śmierć żony w połogu. Batory tymczasem przygotowywał się do nowej kampanii. Prosili jedynie posłowie króla. Choć posłowie świadomi byli krążących pogłosek i nie uchylali się od żądania w pewnych sprawach wyjaśnień. zlecił pełnienie obowiązków hetmańskich Janowi Zamoyskiemu. Uspokajał tych. Od roku blisko . Wielki książę Moskwy słał posłańca za posłańcem. Batory znał sekrety psychiki ludzkiej . że ciężar obrony kraju można częściowo przerzucić na zdobyte prowincje.Stefan Batory przygotowania do kampanii wielkotuckiej Królowa z własnego prawa. śmierć małej córeczki. przyjęli jednak za dobrą monetę płomienną i efektowną mowę Zamoyskiego. Portret Anny Jagiellonki. Marcin Kober. z wyrzutami za dotychczasowe działania i z uznaniem dla zmienionych. pot. 221 Dzieje Polski i Litwy W drodze do Wilna król odbierał wciąż nowe listy od Iwana. obiecując. zapowiadający ostre kary dla wszystkich. co nie dostali nic za zasługi w poprzedniej kampanii. wyłączając je spod stanowych przywilejów podatkowych. Przydany jej za małżonka cudzoziemiec objął rządy silną ręką i zdobywał serca jej poddanych. że posłańcy wysyłani są raczej na przeszpiegi niż na rokowania. Zdawał sobie sprawę. Kanclerz jednak przeżywał wówczas tragedię osobistą . obiecując zwolnienie Łopacińskiego. XVI wieku (KrakówWawel). Od dawna był uczulony na akcje obcego wywiadu w Rzeczypospolitej. który odjechał na swoje Podole i odmówił udziału w następnej kampanii.jak najspieszniej wezwał Zamoyskiego do siebie i pracami nad przygotowaniem wyprawy go obarczył. ale w polu. aby sam się nie narażał i przez namiestników wojnę prowadził. uprzejmie i zdecydowanie: posłów może przyjąć. Również duchowieństwo zgodziło się na "subsidium charitativum". Ujawniło się to na sejmie zimowym. Niewątpliwie rozważał już powierzenie mu władzy hetmańskiej. Kanclerz wywodził. prosząc o zawieszenie broni.

Uznano go za słuszny. Okazało się wówczas. któremu ta sprawa formalnie podlegała. w nieobecności wojewody wileńskiego Mikołaja Radziwiłła Rudego. Nawet wierszowany Lament nieszczęsnego Hrehorego Ościka za jego uczynek poczciwości osądzonego i na gardło sądzonego pióra plebejskiego poety Stanisława Laurentiusa. żołnierzy prawie połowa była z Korony. który wraz z nimi kokietował Iwana już w czasie bezkrólewia i mógł wiedzieć za dużo.obowiązywał zakaz wysyłania zapieczętowanych listów z obszarów nadgranicznych. opublikowany rychło w drukarni wileńskiej Mikołaja Sierotki. A część skonfiskowanej schedy po Ościku dostał syn Kaspra Bekiesza.dary od papieża Grzegorza XIII przywiezione przez Pawła Uchańskiego. Na rozkaz Batorego. że jako bankrut chciał oszukać Iwana i wyłudzić odeń pieniądze. rego (awers i rewers). 184. że stworzyła ona niebezpieczny precedens. Talar koronny nagybański Stefana Bato. Obaj Radziwiłłowie. Inni jednak uznali. Że tu "O szlachecką wolność idzie" i Że w myśl statutu litewskiego winien go sądzić sąd sejmowy. broniony był przez niektórych senatorów. Dowództwo 222 Stefan Batory narada wojenna . w pełni usprawiedliwiając w oczach szlachty decyzję Batorego. grupa królewskich dworzan natychmiast ujęła podejrzanego w Trokach i przeprowadziła rewizję w jego majątku. zainteresowani byli zresztą w usunięciu niewygodnego świadka. Senatorowie tłumaczenia tego nie przyjęli do wiadomości i wydali wyrok śmierci. że w czasie wojny winien być sądzony afera szpiegowska z Hrehorym Ościkiem prawem wojennym. Na 48 tyś. Toteż nie zaskoczyła zapewne króla otrzymana w Wilnie w czerwcu 1579 roku wiadomość. Gabriel.uważających. 1586 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie Ryć. Na przesłuchaniu Ościk przyznał się do winy. Pojmany nieformalnie. że niejaki Hrehory Ościk. że Ościk bił fałszywą monetę. zbankrutowany przedstawiciel litewsko-ruskiego rodu magnackiego. Nikt jeszcze nie dostrzegł. utrzymuje kontakty z posłem moskiewskim Naszczokinem. Armia zaś koncentrowała się w Czaśnikach. na południowy wschód od Połocka. nie wzbudził współczucia ani zaniepokojenia. tłumacząc jedynie. Rudy i Piorun. porozumiewał się z Moskwą. i że otrzymał odeń pięknego rumaka oraz listy Iwana. rejony koncentracji i skład armii Rzeczypospolitej Tymczasem trwały przygotowania do nowej kampanii. znany hulaka i awanturnik. W niedzielę 29 maja przed wielkim ołtarzem katedry wileńskiej biskup żmudzki Melchior Giedroyć przypasał królowi miecz i nałożył mu czapkę . na pozór handlując z nim futrami. na rozkaz króla natychmiast wykonany. podrabiał podpisy i pieczęcie dostojników litewskich.

niż zdobycie 223 . służby saperskie. kartograficzne. spowodowana być może późnym rozpoczęciem kampanii. poprzednio walczący w szeregach armii królewskiej we Francji przeciw hugenotom. Podlegało Zamoyskiemu również dalsze 4 tyś. ale uniemożliwiająca rozstrzygnięcie wojny w roku 1580. syn rajcy sandomierskiego. jak Łukasz Serny. 185. z wyprawy na wyprawę. medyczne doskonalił w swej armii bez przerwy. druga . jazdy i 944 piechurów.Jan Zborowski. walczącego niegdyś w gdańskich szeregach przeciw Batoremu.protestanci. Zamoyskiemu to wreszcie powierzył Stefan całą urzędniczą dbałość o przygotowanie kampanii. utrzymanie dyscypliny. Znaleźli się teraz w niej zarówno Jan Sieni-cki syn i Mikołaj Uhrowiecki. umundurowanych na czarno. Prawą powierzył Janowi Zamoyskiemu. Mikołaj Rudy i Krzysztof Piorun Radziwiłłowie. Łuki J. Trojak litewski Stefana Batorego (awers i rewers). 1582 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). V. że istotne nad nimi dowództwo sprawuje wyćwiczony w walkach z Tatarami Stanisław Żółkiewski. natomiast nie doceniał i nie umiał użyć jazdy. Lecz sprawa hetmaństwa na pewno nie była jeszcze przesądzona: poważnym kandydatem zdawał się być Janusz Zbaraski. na znak żałoby po żonie Krystynie.w Czaśnikach trasy marszu pod Wielkie.zdobycie Pskowa i odcięcie wojsk moskiewskich w Inflantach. Batory jednak wysunął trzecią propozycję: atak na Wielkie Łuki. znał się na działaniach oblężniczych. siostrzeniec Mikołaja Sieni-ckiego . V Ryć. Zdawano sobie jednak sprawę. Łukasz Działyński. Była to decyzja na pewno zbyt ostrożna wobec słabości przeciwnika w polu. gdzie trzeba było lasy rąbać. żołnierzy pod komendą Jerzego Fa-rensbacha. Stefan świetnie umiał operować piechotą i artylerią. most przez jezioro zwane Witoldowym po dwustu latach odbudowywać. Ale tym samym wybierał typ walki lepiej odpowiadający umiejętnościom i wyposażeniu armii moskiewskiej. Komendę nad nimi sprawował jego szwagier. zwycięzca spod Lubiszewa. wolał zdobywać twierdze. polny . Polecił mu opanować zamek Wieliż nad górną Dźwiną. przedstawiciel starego rodu książęcego. twierdzę ziemno-drewnianą na północ od Witebska. król sprawował osobiście. choć byli przy wojsku dwaj hetmani koronni. z jego kancelarii właśnie wychodziły groźne pisma wzywające rotmistrzów i towarzyszy. Trudniejszą okazała się przeprawa przez pustacie graniczne. Kanclerz wiódł własnych l tyś. ojciec i syn. Pod Wielkie Łuki armię swą wyprawił w trzech kolumnach. Kanclerz zresztą wyraźnie budował własną kadrę polityczną i wojskową. wojewoda bracławski.5 [Cj -. chlubiącego się pochodzeniem od Olgierda. sprawność zaciągów. lecz coraz wyraźniej faworyzował Zamoyskiego. wybitny dowódca i dyplomata. oficera doświadczonego. Na naradzie wojennej pod Czaśnikami 18 lipca wysuwano dwie koncepcje.Mikołaj Sieniawski i nadworny . nie dążył do walnej bitwy. byli również obaj hetmani litewscy. położoną w pół drogi między Smoleńskiem a Pskowem. by spieszyli do wojska. Pierwsza to atak na Smoleńsk i zagrożenie Moskwie.

największe siły moskiewskie. w oczekiwaniu na szturm tego miasta.jako nie ostatni zresztą . Dalsza droga. Filon Kmita szalał zaś ze swymi zagończykami w rejonie Smoleńska. z drewnianym za nią miastem. "wszelako gdy mu byli ciężcy więźnie wszystkie. lesista i błotnista. wojewoda połocki. dobywał Newla na drodze z Połocka do Wielkich Łuk. Ale i ono poddało się wkrótce bez walki. Zbroja po Krzysztofie Mikołaju Radziwille Piorunie.do herbu Jelita. Ryć.Dzieje Polski i Litwy oblężenie Wielkich Łuk twierdzy. Oblężenie ich przeszło potem do legendy jako jedno z największych polskich zwycięstw w historii. a palił" -jak pisze Bielski. Wyróżnił się zwłaszcza Mazur Kasper Wieloch. Palisady obłożone były wprawdzie mokrą darnią. Włochy. ale wojewodowie w strachu przed gniewem Iwana poddać się nie chcieli. Egzaminował ucznia. ale ich konstrukcja nie ułatwiała ostrzeliwania dzielnych piechurów polskich i węgierskich darń tę zdzierających i podkładających ogień. poddała się o trzeciej nad ranem. gdzie zgromadzono. ok. Tymczasem główne siły Rzeczypospolitej wyrąbały się wreszcie z lasów i wyszły na otwartą piaszczystą przestrzeń dwie mile od Wielkich Łuk. "choć był postrzelony. ku jezioru Ilmeń i Nowogrodowi Wielkiemu. załoga nie nadążała z gaszeniem wciąż nowych ognisk. 1600 roku (Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie). po-siec musiał". Na tyłach wojsk Batorego pozostało jedynie Ozierzyszcze między Newlem a Witebskiem. Na wieść o tym przybył pod Wieliż Batory. W dwa tysiące Kozaków przegnał osiem tysięcy. I tu "hajduczkowie ziemię rządnie oprzątnąwszy ogień założyli i zamek zapalili". z góry skazana była na zagładę wobec przewagi naszej artylerii i sprawności prac oblężniczych. otrzymał nazwisko Wielkołucki i przypuszczony został przez Zamoyskiego . równie żmudna. a przecie szedł z ogniem oślep. szturmowana przy łunie pożarów w nocy przez czarną piechotę kanclerza. Legenda to przesadzona. Zapalona kulami ognistymi przez węgierskich artylerzystów. Moskale zdecydowali się 224 Stefan Batory oblężenie Zawołocza zagony kawaleryjskie . które miał. który skapitulował szybko. 186. Za to też został wówczas przez króla nobilitowany. Twierdza ziemno-drewniana. Równocześnie Mikołaj Do-rohostajski. Rozdmuchane przez wiatr. kazał ponownie ustawić wojska jak do szturmu i oceniał poglądowo jego przebieg. Gdy przekopano groblę spiętrzającą wody rzeki Łować i odsłonięta szeroki dostęp do wałów. ogarnęły wkrótce całą twierdzę. Łowacią. wiodła na Uświat. nad płynącą stąd ku północy. więc ich właśni żołnierze poddali forteczkę i oddali się w niewolę.

Stąd biegły bezpieczne i łatwe szlaki wodne na północ. 187. na sam widok Polaków wsiadających na łodzie i tratwy załoga kapitulowała i tu także bez zgody wojewodów. Po dziesięciu dniach przygotowań. Zginęło 200 Polaków i Węgrów. Gorzej mu się udało następne oblężenie. Niegaszony ogień doszedł prochów. Podobno -jak twierdził schlebiający kanclerzowi i piszący pod jego dyktando Heidenstein -wzięto wśród jeńców kilka pań znakomitego rodu.że kanclerz umiał wyzyskiwać znajomość historyków starożytnych. Pierwszy szturm prowadzony był z drewnianego pomostu i przyniósł krwawe jatki oblegającym. zbyt późno jednak. ale zwykły żołnierz miał już go dosyć. "By na mnie było przyszło . Zamek położony bardziej na zachód.rejon koncentracji wojsk polskich i litewskich trasa marszu głównych wojsk Rzeczypospolitej trasa marszu wojsk wydzielonych pod dowództwem: Jana Zamoyskiego Mikołaja Dorohostajskiego Janusza Zbaraskiego Mikołaja Radziwiłła O oblężenie Wielkich Łuk • twierdze litewskie 9 twierdze i umocnione punkty moskiewskie ^ twierdze moskiewskie zdobyte przez • Polaków i Litwinów 3 VIII data zdobycia twierdzy --granica między Litwą i Moskwą w 1580 kapitulować. bo król odjechał już do Warszawy. aby zwołać nowy sejm i uzyskać podatki na następną kampanię. kazał j e odesłać do domu bez okupu.nie kusiłbym się". Pierwsza z nich spod oblężonych Wielkich Łuk ruszyła na pobliski Toropiec. aby poprowadzić atak z kilku kierunków równocześnie. Terror rozpętany przez Iwana stał się postrachem możnych. a ten. Bardzo to piękna opowieść i na pewno świadczy tylko o jednym . Ale kanclerz zarządził budowę drugiego mostu oraz licznych tratw i łodzi. zginęła większość obrońców. amunicji i żywności. Węgrzy walczyli już w szańcach i nie usłuchali lub w walce nie dosłyszeli rozkazu królewskiego. kilkuset było rannych. "jako kaczka na wodzie siedział". kręcił głową. Batory. Zamoyski działał pierwszy raz samodzielnie. czeladź niekarna rzuciła się na rabunek i na rzeź Moskali. by własne cnoty reklamować. Ryć. nad rzeką Wieliką płynącą ku Pskowowi i jezioru Pejpus. Wyprawę 22* Dzieje Polski i Litwy . oglądając twierdzę rok później. które niosły ogień w głąb państw Iwanowych. Od mozolnych oblężeń ważniejsze jednak były śmiałe kawaleryjskie wyprawy. wyróżniających się pięknością. Wybuch zniszczył całkowicie twierdzę oraz magazyny pełne broni. by wspólnie z obrońcami gasić szybko zamek.mówił . Zginęło ponad dwustu ludzi. które król oddał pod opiekę Zamoyskiemu. Zawołocza. Plan kampanii wielkoluckiej w 1580 roku. 23 października. w trosce o ich cnotę wśród rozpasanego żołnierstwa. gdzie gromadziła się odsiecz.

ale choć walczył dotąd dzielnie. Szafraniec. że na nie zasłużył. w pobliżu Nowogrodu Wielkiego. nawet dwaj popularni Wielkopolanie. Już w zimie i wczesną wiosną pozostawiony na straży odbudowanej twierdzy wielkołuckiej Filon Kmita podejmował wyprawy podobne. Hełm rycerski . co niegdyś przekupił Ościka. . Stanisław Przyjemski i Świętosław Orzelski. Zajął między innymi Starą Russę nad jeziorem Ilmeń. Zwycięstwo było całkowite. Trzeba było zwołać nowy sejm. W sena-tory poszli Ossoliński. Przełamano jedynie na dość szerokim froncie łańcuch twierdz nadgranicznych i przebyto w paru miejscach pustacie leżące odłogiem. jako z łaski bożej naród 226 Stefan Batory polski. 188. Ale znaczna część Inflant wciąż znajdowała się w rękach wroga. król odmówił mu ułaskawienia i rozkazał dalej czynem pokazywać. że najpewniejszą drogę do szybkiego zakończenia wojny stanowią nie żmudne i kosztowne oblężenia licznych przecież wciąż twierdz Iwana.stwierdził uczciwie po jego śmierci skrzywdzony przezeń ciężko Andrzej Zborowski . docierające w głąb państwa moskiewskiego. Przyłączyli się doń niektórzy dworzanie królewscy. dwustu wzięto. wśród nich sławny siłacz i znakomity szermierz. Dożywał swoich dni schorowany Sienicki. Rezultatem było jednak zwołanie sejmu dopiero na 22 stycznia 1581 roku: poprzedni rozpoczął się z końcem listopada. Mężny król cieszył się ogromnym autorytetem. ale kawaleryjskie zagony. Zwycięstwa Stefana zmieniły w znacznej mierze mentalność szlachty. prowadził Janusz Zbaraski. Ryć. że gdyby los Rzeczypospolitej zależał od jednego pojedynku. padło pięciuset nieprzyjaciół. Kampania pskowska Zdobycie Wielkich Łuk nie rozstrzygnęło niczego. XVI wiek (Muzeum Narodowe w Krakowie).iż niejedno lwy wiodąc. litewski może lwy nazywać.zajęcie Starej Russy Ryć. Żółkiewskiego i Farensbacha. Szlachcie zabrakło zaś własnych wielkich przywódców porywających tłumy. a przodem szedł z hufcem husarskim Samuel Zborow-ski. Drzeworyt z gdańskiej gazetki z 1580 roku. Zanosiło się na kampanię jeszcze bardziej opóźnioną niż poprzednia.przyłbica. Już spod Wielkich Łuk słał król do senatorów listy z prośbą o wysunięcie najdogodniejszego terminu. Oblężenie Wielkich Łuk. a oddzielające Litwę od żyznych i ludnych terenów państwa moskiewskiego. to właśnie Sobie-skiego byłby wystawił. Śmiałe te wypady pokazały. uchwalić nowy pobór i zorganizować nowe zaciągi. ale by i jelenie wiódł. Zamoyski. w tym sporo ważnych osobistości: w ręce Polaków wpadł między innymi ów Naszczokin. Odżywał duch rycerski. 189. "Takim był panem . który mu przyznawali nawet wrogowie. Marek So-bieski. nie przegrałby był z nimi". rozpoczęli bitwę jeszcze zanim nadciągnął z głównymi siłami Zbaraski. Możny banita poza granicami kraju mógł otwarcie służyć ojczyźnie. Nie dorównywali im następcy. Batory mawiał podobno. Wsparci rychło przez Andrzeja Zborowskiego.

Pieniądze więc były.przejściowo zresztą . król zdecydował się je powierzyć Sebastianowi Lubomirskiemu. zaś fortuna Lubomirskich rosła. Stefana. sandomierskie i lubelskie. Stefan przyjął go uprzejmie. Na starość jednak zrezygnował z pełnienia zbyt już dla niego ciężkich obowiązków i po dwóch latach. Tutaj też zachodziły zmiany.Wzmocniony Senat odzyskał . biorąc w obronę głównie rujnowanych podatkami chłopów. Zażądał poboru trzykrotnego. Zamoyski znów wygłosił płomienną mowę. chciał w ogóle pominąć. Powrócił natomiast z Pragi śmiertelny wróg Zborowskich. fachowców. bez odpowiednio wysokich nakładów niemożliwy. Dopadł Batorego w drodze z Wilna na sejm i z gołą głową. że w tym celu konieczne jest użycie artylerii i piechoty. Jerzemu Lubomirskiemu. zgadzając się na pobór zwyczajny i żądając przed uchwaleniem podatku rozpatrzenia rozlicznych postulatów poselskich dotyczących spraw wewnętrznych. Król nie zamierzał zresztą poprzestawać na podatkach. Ważnym źródłem dochodu Korony były zawsze żupy wielickie. Łaski był awanturnikiem. skłonił się u sań królewskich. A więc wskazał. aby to już był pobór ostatni. sejm 1581 roku Sejm jak zwykle otworzyła propozycja od tronu wygłoszona przez kanclerza. Zmarł Piotr Zborowski. Coś w nim zresztą musiało być. Gdy po wielu dziesięcioleciach Stefan Czarniecki powiadał zgryźliwie: "Jam nie z soli ani z roli. że jedynie odcięcie Moskwy od Bałtyku może przerwać dopływ do niej zachodniej broni. Był w tym cały Batory: potrzebował szybko pieniędzy i nie pytał. pokornie. Województwa Małopolski właściwej. Przez długie lata urząd żupnika łączył Ryc 190 pieczęć stefana Batorego. zaoponowały ostro. wkrótce i Elżbiety. A potem urządzenia kopalniane popadały w ruinę. co mnie boli".swój autorytet. po trzy złote z łanu. jak zwykle pochłonięty w danej chwili jedną jedyną sprawą . Dowodził. Rudolfa. 227 Dzieje Polski i Litwy -uczciwy i przezorny. nawet najbardziej podejrzliwych: Henryka. lojalny wobec Stefana i utrzymujący w ryzach zbyt krewkich czasem młodszych braci. kiedy to rządził salinarni Prosper Provana. urzędnik Czartoryskich w Krakowie). obiecującemu najwięcej. lecz jego sieradzka szlachta poszłaby za nim w ogień. Ostatecznie uchwalono pobór podwójny. który dochód z kopalni znacznie powiększył. w której pochwały odniesionych sukcesów mieszały się z konkretnymi postulatami i propozycjami. Nic nie wskórawszy w zeszłym roku u króla. technologii. szybkiemu rozpoczęciu działań wojennych stanęła jednak na przeszkodzie dyplomacja. a w żegnaniu poselskim Przyjemski jako marszałek Izby zgłosił prośbę. to dokuczyć chciał wnukowi Sebastiana. równocześnie dając do zrozumienia. wojewoda sieradzki Olbracht Łaski. krakowskie. nie zawsze korzystne dla państwa. co potem. ale z tego. 1578 rok (Muzeum z podskarbiostwem Hieronim Bużeński. a więc zaciąg cudzoziemski. pełnym ambitnych a nierealnych mrzonek. Odmiennie posłowie. że gotów jest już oddać . skoro pozyskiwał zaufanie monarchów. słał teraz Iwan do cesarza i papieża. nie zapominając o inwestycjach i remontach. fantastą.wojną. które Batory.

Batory nie myślał jednak rezygnować. że opisuje dzieje od Adama . Jak obudzony ze snu. że krętactwa Iwana oddaliły chwilowo niebezpieczeństwo od jego granic.Inflanty całe bez dalszej wojny. nieznany malarz. by sejm siedmiogrodzki wybrał następcą jego syna. że w tej sytuacji niewiele zdziała starymi. Na szczęście w danym momencie Porta toczyła wojnę z Persją i nie była zdolna do interwencji. a wśród jego doradców Ryć. Równocześnie zależni od Moskwy Tatarzy i Kozacy dońscy najechali pas graniczny między Mohylewem a Orszą. Krzysztof książę Siedmiogrodu. Antonio Possevino. 9 czerwca przybył Stefan Batory marsz na Psków Jan Zamoyski hetmanem wielkim koronnym do Wilna Baltazar Batory z wiadomością. XVI wiek (Muzeum Zamoyski inteligentnie kaptował dla Pałac w Wilanowie). 191. do których wkrótce dołączył Filon Kmita z dwoma . rozkazał przyspieszyć przygotowania wojenne. podjął wreszcie istotną dla przebiegu wojny decyzję. dziewięcioletniego Zygmunta. że jego stryj. Ale królom nie wolno zasklepiać się w żałobie. Wybitny Jezuita. rokowania weszły w decydującą fazę i nic nie zdawało się stać na przeszkodzie zawarciu pokoju. Pora była spóźniona. Pozwolił Krzysztofowi Radziwiłłowi na czele trzech tysięcy jazdy litewskiej. Grzegorz XIII jednak dał się oszukać obietnicom. a Iwan przystąpi do planowanej ligi antytureckiej. Wydawało się. Rudolf jak zwykle nie interesował się polityką. Król odczuł to boleśnie.król żartował. Ale widząc. Brak jego zaważył później bardzo istotnie na dalszych losach kampanii.chyba nie przypadkiem potężny magazyn prochu w Suszy pod Połockiem. że moskiewska Cerkiew uzna zwierzchność Rzymu. powolnymi metodami. Batory przepuścił go bez przeszkód. zmarł nagle. wysłany został przez papieża z misją pojednawczą do Moskwy. Polski wpływowych sprzymierzeńmisja Antoniego Possevino starcia graniczne 228 ców.w którym wielki książę wycofał się z dotychczasowych ustaleń i w praktyce zrywał rokowania. jeden z najwybitniejszych wówczas polskich dyplomatów. do Iwana wysłał krótką a dosadną odpowiedź i ruszył w pole. Portret Sebastiana Lubomirskiego. gdy Krzysztof Dzierżek. Wkrótce zaś wyleciał w powietrze . zaniepokojonego rosnącą samodzielnością Siedmiogrodu w oparciu o Polskę. Trzeba było uzyskać zgodę sułtana. w dodatku na dworze panowała żałoba. przywiózł z Moskwy obszerny jak zwykle list Iwana . Krzysztof zadbał w porę. a brat Stefana.

żyzny i otwarty. która wymusi na Iwanie korzystny pokój. której ludność niedawno zdziesiątkowana została przez krwawe represje. 192. Nie nominacja więc stała się dla znających stosunki na dworze zaskoczeniem. Dla wielu postronnych obserwatorów mogło to być zaskoczeniem. że za późno i za daleko. ruszyć komunikiem. czekała Stefana jak wybawiciela. Dopiero 21 lipca główne siły Rzeczypospolitej ruszyły z Połocka na północ. Lecz Jan Zborowski już przed wyprawą odmówił przyjęcia buławy. zbytnio o to nie zabiegał. Tym razem król sam wystąpił ze śmiałym projektem uderzenia na Nowogród Wielki. a Zbaraski. 1586 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). Dawna kupiecka republika. bliższego Inflant. Tymczasem Zamoyski był już przez króla wypróbowany w polu i cieszył się jego zaufaniem. przywiązana do swych mieszczańskich tradycji. czyli bez taborów. że będzie to raczej demonstracja siły. lepiej natomiast niż Nowogród obwarowanego. Liczyć się należało z zimowaniem pod murami Pskowa. pan z panów. że trzeba zacząć od opanowania Pskowa.tysiącami i oddziałkiem litewskich Tatarów. Jan Tarnowski miał 229 Dzieje Polski i Litwy =-W A\ i C_J> rejon koncentracji wojsk polskich i litewskich \ \Lx. Ryć. Portugal ruski Stefana Batorego (awers i rewers). Jan Zborowski czy Janusz Zbaraski wydawali się lepszymi kandydatami. W Zawołoczu 29 lipca odbyła się rada wojenna. którego z kanclerstwem łączyć nie było wolno. Kompetencje urzędu hetmańskiego były dotychczas bardzo swobodnie określane przez panujących. ale jej warunki. w rejon koncentracji głównych sił moskiewskich między Pskowem a Nowogrodem. mianując hetmanem wielkim koronnym Jana Zamoyskiego. Najważniejszą decyzję oznajmił król w drodze do Pskowa. mocny majątkiem i pozycją rodową. 11 sierpnia.\ Sokół (v ^^^ szlak zagonu Krzysztofa Radziwiłła Pioruna O j / f /^Newel . Sądzono zresztą. obsadzonego i zaopatrzonego. Dzięki pośrednictwu Possevina trwały bowiem nadal rokowania. a awansu tego pragnął na pewno bardziej niż pieczęci. Droga z Wielkich Łuk wiodła zaś do niej przez kraj gęściej zaludniony. Świeżo przecież starał się po Piotrze Zborowskim o województwo krakowskie. Król jednak dał się przekonać oponentom. Zdobycie go wymagało długotrwałego oblężenia.

•l! i Filona Kmily ^^ trasa marszu głównych wojsk l/ ° Polock |/ Ozierzyszcze Rzeczypospolitej O Dzisna* OSu • /% oblężenie Pskowa €_!> rejon koncentracji wojsk moskiewskich _ > działania wojsk moskiewskich °Rkhnbi» sk 9 twierdze polskie iLusza O Wileb fatębokie L twierdze moskiewskie mimm przybliżona granica zdobyczy polskich Czaśniki xx do wiosny 1581 j .

po Janie Zborowskim nie było już nowych hetmanów nadwornych. na skutek jego surowości i okrucieństwa wobec niekarnych żołnierzy. kształtował się model hetmana odtąd obowiązujący. był ponadto pierwszym hetmanem mianowanym dożywotnio. Plan kampanii pskowskiej w 1581 roku. Przednie straże wojsk Rzeczypospolitej ujrzały Psków 24 sierpnia. choć oponenci sarkali. co Tarnowski i odtąd stać się ona miała już do końca istnienia dawnej Rzeczypospolitej urzędem dożywotnim. 193. bo "rektorem był w Padwi". Właśnie pod Pskowem.l. Zamoyski natomiast uzyskał buławę wielką na tych samych warunkach. a także skłonności do wbijających się w pamięć teatralnych efektów. co więcej.klecha. Mielecki miał znacznie skromniejsze i był mianowany na czas nieokreślony.przybliżona granica zdobyczy szwedzkich WIELKIE KSIĘSTWO*^ do początku 1582 LITEWSKIE \0rsza sssssjsfflij granica Rzeczypospolitej po rozejmie *».. hetmaństwo urzędem dożywotnim przybycie pod Psków olbrzymie. urząd ten całkowicie zaniknął. w zależności od woli królewskiej. by drugi Paryż!" . tworzeniu przezeń precedensów prawnych. dzięki czujności Zamoyskiego. toć wielkiego coś. nieoceniony świadek oblężenia. że "klecha hetmani" . które opisywał w swoich listach do Andrzeja Opaliń- . "O Jezu.wykrzyknął na jego widok ksiądz Jan Piotrowski.llll»* w Jamie Zapoiskim w 1 582 Ryć.

w polu dzielny oficer. Batory. Prowadzony z ogromnym męstwem przez polską. często zresztą niszczone przez zdeterminowanych obrońców. 194. Składał się z czterech odrębnych twierdz.skiego. ale prochu było za mało. węgierską i niemiecką piechotę oraz licznych szlacheckich ochotników . 230 Stefan Batory przedwczesny szturm przedłużające się oblężenie działania Krzysztofa Radziwiłła Pioruna rokowania w jamie Zapolskim zwłaszcza. a tu trzeba było drążyć podkopy. Prysły marzenia o szybkim zwycięstwie. Plan Pskowa wg miedziorytu z końca XVI wieku. Na dobitek pobliska Ławra Peczerska w Estonii zagrażała tyłom armii Batorego i stąd trzeba było część wojska wydzielić dla jej oblężenia. chronić się przed mrozem. by uniemożliwić komunikację z nurtem rzeki słusznie tu zwanej Wieliką. 47 tyś. Początkowo pokładano nadzieję w misji Possevina.cuda opowiadano o skarbach Pskowa .doprowadził do przejściowego zdobycia kilku baszt. Niecierpliwy król zgodził się zbyt wcześnie na szturm. Batory przyprowadził pod twierdzę. nie miał nigdy cierpliwości potrzebnej do żmudnych. nienaruszonej linii murów. by dokonać wystarczająco wielkiego wyłomu. nieskłonnym jednak do żadnych ustępstw. amunicji i żywności starczyć mogły na wiele miesięcy. świeżo wzmocnionymi. Średniowieczne mury Pskowa okazały się Ryc. jakiej równej nie było w całej Rzeczypospolitej. wiele miesięcy w ziemiankach pod Pskowem. Cały ciężar spadł teraz na Zamoyskiego. załogi. Dopiero 6 września stanęły szańce i rozpoczął się ostrzał armatni. ale załamał się na drugiej. Legły setki żołnierzy i wielu oficerów. długości 10 km. mnożyły się dezercje i burdy. jednak zbyt szczupłą. ponadto 20 tyś. sypać szańce. mieszkańców. Zapasy prochu. Broniło ich 40 ciężkich dział. by zapewnić zaopatrzenie w żywność w zrujnowanym kraju. niezbyt odporne na nowożytną artylerię. Trzeba się było przygotować na wiele miesięcy oblężenia. jedną z największych armii w naszych dziejach. Roboty oblężnicze szły wolno. wśród nich Gabriel Bekiesz. srogo . by szczelnie zamknąć pierścień oblężenia. który korespondował spod Pskowa z Iwanem. Psków bowiem liczył około 30 tyś. więc Possevino radził oblężenie zwinąć. a zarazem. otoczonych grubymi na trzy i pół metra murami. który chwycił już z końcem września. Duch w wojsku upadał. dozorować porządku. ludzi oraz drugie tyle ciurów i czeladzi. codziennych prac obozowych.

Hetman wielki początkowo był rokowaniom niechętny. l grudnia Batory powrócił do kraju. W tytulaturze Iwana pominięto tytuły księcia smoleńskiego. pomstował na naiwność Possevina. że pod samą Persją byli. dzięki pośrednictwu Possevina. ale byli w samym sercu kraju nieprzyjacielskiego. Wieliż. jeśli nie zaakceptują jego warunków. głosząc. Jego rodzony ojciec.i strach go ogarnął. Batory pod Pskowem. spustoszyli. by zawarł pokój za wszelką cenę.odwojował. który ze swojego obozu widział wzniecane przez nich pożary . Dokument . Iwan zrzekł się wszelkich pretensji do Inflant. witał go na mrozie z głową odkrytą.do której przecież i Rzeczpospolita wysuwała pretensje . Ozierzyszcze. Zaakceptowali natychmiast: oni też byli u kresu wytrzymałości. Jan Matejko.karane przez Zamoyskiego.dość energicznie zresztą. 195. byli nad Wołgą. warunki rozejmu kwestia tytulatury carskiej 232 gdy się dowiedział o szwedzkich sukcesach w Estonii. w perzynę i zgliszcza obrócili szmat państw Iwana. że przez Żółkiewskiego doniósł Zbaraskiemu. Uświat. W pewnym momencie Zamoyski pod Pskowem tak upadł na duchu. Wydawało się. cara astrachańskiego i kazańskiego. że przyjdzie posłuchać rady Possevina. przeciw czemu polscy posłowie założyli protest. Ogromne znaczenie miała też biegłość dyplomatyczna i determinacja Janusza Zbaraskiego. Possevino zaś udał się do Iwana. Eitwa odzyskiwała Połock. który przejrzał nareszcie i wziął stronę polską . Jan III umiał korzystać z polskich zwycięstw i znaczną część Estonii . 15 stycznia podpisano wreszcie dziesięcioletni rozejm w Kiwerowej Horce pod Jamem Zapolskim. że ma rozkaz zerwać rokowania. ale upadł na duchu. gdy 22 października wjechał tryumfalnie do obozu na czele swej jazdy hetman polny litewski Krzysztof Radziwiłł. bo nawet jednego z posłów moskiewskich w gniewie za kark chwycił. Zbaraski oświadczył wówczas Moskalom. Jego żołnierze z dumą kazali się nazywać Persjanami. Nie byli wprawdzie pod Persją. nie dotyczyło to jednak zamków estońskich. Ochraniał ją doborowy oddział kawalerii pod dowództwem wsławionego w dotychczasowych walkach rotmistrza Mikołaja Zebrzydowskiego. mai. 1872 rok (Muzeum Narodowe w Warszawie). Zasłużył sobie syn na przydomek Pioruna. hetman wielki Mikołaj Rudy. 231 Dzieje Polski i Litwy Ryć. Do pobliskiego Jamu Zapolskiego wysłano delegację polską pod kierownictwem księcia Zbaraskiego. złupili. zwracano Moskwie natomiast Zawołocze i Wielkie Łuki. w zasadzie na rzecz Rzeczypospolitej. Odtąd rokowania potoczyły się sprawniej. pozostawiając komendę Zamoyskiemu.

Na sejm jednak trzeba było czekać do października. Pan Bóg tedy niech będzie pochwalon. od mrozu nosy. tylko na rozwiązywaniu istotnych problemów. Oddziały moskiewskie wycofujące się z Inflant miały otrzymać polskie podwody. Zażądali posłowie ostatecznego określenia uprawnień sądowych Korony. że dał taką wytrzymałość. bo król na razie bawił w Inflantach. "Krzysztof Radziwiłł znalazł więcej Homerów niż sam król" .pisał spod Pskowa ksiądz Piotrowski . nie czekając na sejm walny. "Większa część wojska wymarła . Czas był najwyższy. Kampania pskowska dobiegła końca. w tym Jezdę do Moskwy samego Jana Kochanowskiego. tym. Jeszcze przed zakończeniem kampanii Batory zwołał więc sejmiki z prośbą o uchwalenie kolejnego poboru.Stefan Batory Z straży muszą pachołki na wozach zmarzłe. którego część trzeba było spłacić natychmiast. przypominało o problemach wewnętrznych. na wpół martwe do obozu odwozić. Izbie nie zależało na gestach. nogi odpadają. których rozwiązanie dotąd odkładano. Zwycięstwo dumą napełniło szlachtę. Niemile to jednak przyjmowano na dworze. pojawiła się ona dopiero za Piotra I). co już było istotnym polskim sukcesem. Król i kanclerz koszty kampanii pskowskiej sejm 1582 roku Inflanty wspólną prowincją Polski i Litwy wzrost znaczenia sejmików ziemskich Zakończenie wojny nie kończyło kłopotów króla. że pragnie następstwa tronu . Ale na tym skończyła się jej ustępliwość. Ale i tego tytułu carskiego dokument polski wręczony posłom moskiewskim nie zawierał. więc ustąpiła i poleciła Świętosławowi Orzelskiemu wygłosić mowę dziękczynną. Tymczasem pozostały długi. porządkując stosunki w świeżo odzyskanej prowincji. rzekomy dowód czarnej niewdzięczności.pisze słusznie z tej racji Juliusz Nowak--Dłużewski. . Aż cztery poematy im poświęcono. Pobór ten został uchwalony.wręczony posłom polskim zawierał tytuł wielkiego cara Moskwy.trzecia część chora leży. posądzano bowiem króla. Gdy sejm zebrał się 4 października w Warszawie i w witaniu poselskim przedłożył konkretny program obrad. co zostali. zwłaszcza zaległy żołd. która sama wycisnęła na nieprzyjacielu ten pokój". choć bez entuzjazmu i z protestami przeciw nowym metodom. z nieufnością przyjęli projekty uregulowania sposobu elekcji. gdyż Iwan tytułował się dotąd carem Wszech Rusi (nazwy Rosja wtedy jeszcze nie znano. Zamoyski w mowie od tronu zaatakował ostro Izbę za brak podziękowania królowi. przeciwnie. lecz duma ta płynęła przede wszystkim z opowieści o wyczynach kawalerzystów litewskich.

umiejętne lawirowanie . Utrzymuje się pogląd.poparcie dla Batorego rosło. Załatwiono ostatecznie sprawę zaległego żołdu. Wiązało się to ze wzrostem znaczenia instytucji lokalnych. że wybrany jako król szlachecki. przeciwnie w Senacie . Łaskim. hrabiowie Leicester i Essex. ale i schlebianiu tłumom. że rozszedł się on przed czasem. musiał kanclerz pomyśleć o godnej tak wielkiego pana rezydencji. Posadowił ją w swoich ziemiach dziedzicznych. zorganizowawszy swe włości w ordynację.ale już fundamenta pod swoje panowanie. między królewską racją stanu a szlacheckim ideałem wolności. każda ze stron chciała radzić o czym innym. Uregulowano kwestię przynależności Inflant. Oszałamiająca kariera kaszte-lanica chełmskiego nie była czymś wyjątkowym w Europie ówczesnej. królem elity. Wzrost znaczenia sejmików i urzędników ziemskich spowodował usprawnienie administracji lokalnych i zaspokoił prowincjonalne. lokalne panowanie. którzy zachowali autorytet osobisty wśród szlachty.aż niektórzy z nich musieli wybrać. Ale załatwił on sporo spraw ważnych. gdyż oczekiwania króla i Zamoyskiego rozeszły się z oczekiwaniami posłów.dla jednego z bratanków. Raczej jednak trzeba powiedzieć ostrożniej. wszyscy lawirowali między majestatem a wolnością . Schody zewnętrzne z XVIII wieku. admirał de Coligny i książęta de Guise. Przemiany te napotkały jedynie umiarkowaną opozycję wśród pogrobowców dawnego ruchu egzekucyjnego. staje się Stefan królem senatorskim. Zamoyski i Karnkowski. magnaci niderlandzcy Egmont i Wilhelm Orański. jako wspólnej prowincji zależnej od Korony i Litwy. wyrastający nieraz ponad swego cesarza a przecież mu wierny Rożmberk. ale porwać jej dla swojego programu już nie potrafili. zakładał. przywódcy zwalczających się stronnictw we Francji. Zatwierdzono nobilitację zasłużonych na wojnie żołnierzy. ręka w rękę idą z dawnymi cezarianami. parafiańskie ambicje szlacheckie. Pozyskawszy najważniejsze urzędy państwowe. koniec XVI wieku.do czasu -"inter maiestatem et libertatem". Stało się jasne. Opalińskim.wszyscy s woj ą pozycję polityczną zawdzięczali nie tylko łasce królewskiej. kryjący się jeszcze w cieniu głupkowatego Iwanowego syna Fiodora Borys Godunow . przebudowany wiatach 1639-1651. Radziwiłłami. choć pretensje litewskie jeszcze za Zygmunta III będą podnoszone. umożliwiało ambitnym arywi-stom. 196. skądinąd nieuniknionym w tak wielkim państwie. w połowie drogi między Lublinem a . To właśnie 233 Dzieje Polski i Litwy budowa Zamościa Ryc. że dobrani przezeń na głównych doradców trybunowie szlachty. Rozdźwięk jednak między królem a częścią opozycji szlacheckiej przybierał na sile. i był to często dla nich wybór między koroną a mieczem katowskim. że pieniactwo części posłów doprowadziło do zerwania sejmu. Faworyci Elżbiety angielskiej. na nowym trakcie prowadzącym znad Bałtyku ku Morzu Czarnemu. Zamoyski jeszcze wybierać nie musiał . w dorzeczu górnego Wieprza. takim jak Zamoyski. Ratusz w Zamościu.

Nawet w Europie renesansu. a powołanego do życia przywilejem lokacyjnym z 10 kwietnia 1580 roku. ale przecież ważnych i potrzebnych właśnie jako ogniwo pośrednie między miastem a wsią. Nie możemy też zapominać. a zarazem gospodarczej i społecznej. koniec XVI . w 1591 -ratusz. jakie udało mu się w pełni zrealizować.XVII wiek. tak jakby to widzimisię urzędnika. pełnej miast wyrosłych z fantazji swych twórców . z lwowskim architektem. a nie tradycja historyczna i układ urbanistyczny tworzyły z osady miasto. ostatnie wielkie dzieło kanclerza. wiele też dlatego właśnie zaborcy zdegradowali do rzędu wsi i wsiami każe im się nazywać dotąd. Oczywiście kształt dzisiejszy zabytkowego Zamościa powstawał powoli. na razie na budowę pałacu. W 1578 roku kanclerz zawarł wstępną umowę. wkrótce na nim powstanie Tomaszów Zamoyskich i Żółkiew Żółkiewskich.i jakże często szybko opuszczonych. zatwierdzonym przez króla 12 czerwca. Rok później miał już Morando gotowe plany nowego miasta. Był to zresztą czas licznych w całej Rzeczypospolitej magnackich fundacji miejskich.w 1595-ufundowana Akademia Zamojska. Bernar-dem Morando. W 1589 roku ukończony został pałac ordynacki. 198.Zamość jest wyjątkowym przykładem dojrzałej myśli urbanistycznej. popadających w ruinę. trzecia wyższa uczelnia katolicka w Rzeczypospolitej. wznosi się po prawej kolegiata Ryć. 235 . Kolegiata w Zamościu. 197. odbywały się w Zamościu targi i jarmarki. właściwie przez cały wiek XVII. niemniej to właśnie w ogniu wojen z Moskwą. często na wpół rolniczych. gdyż fantazje te nie umiały się liczyć z rzeczywistością . ale właśnie dlatego niezmiernie zasłużona przy kształceniu kadry urzędniczej potrzebnej w tej części Korony. często wiekami wegetujących. Naprzeciw pałacu ordynackiego. polityczno-ideowa i gospodarcza. W 1583 roku zaczęły funkcjonować władze miejskie.Lwowem. szkoła bez nadmiernych ambicji. nego Zamościem. gdzie jednak już od dwóch lat rezydował właściciel. Kamienice na Rynku Wielkim w Zamościu. A realizacja to była również jedyna w swoim rodzaju. Ale Zamość miał być inny. że wiele z nich w czasach powstań wsławiło się patriotyzmem swych mieszkańców. przeważnie jednak niewielkich ośrodków lokalnych. lata 1587-1598. nazwa234 Stefan Batory fundacja Akademii Zamojskiej Ryć. Wydłużony z zachodu na wschód kształt miasta przecinają dwie osie. w 1587 roku rozpoczęta kolegiata. jedynych. w bólu po stracie ukochanej żony kreślił kanclerz plany swoich marzeń. Włochem z pochodzenia. po drugiej stronie wielkiego placu.

200. ukazuje zarazem w pełni ambitną. do jakiej szufladki dzieło zakwalifikować. Rynkiem Solnym i Wodnym. mógł Zamoyski oglądać w Paryżu. uświetnione tryumfem w stylu antycznym. a przecież liczącą się z realno-ściami osobowość jego twórcy. przebrany w zieloną suknię. egzamin. Stanisław Żółkiewski. wznoszą się synagoga i cerkiew. ślub Jana Zamoyskiego z Gryzeldą Batory pokaz łupów i jeńców moskiewskich. 12 czerwca 1583 roku odbyło się w Krakowie wspaniałe wesele. później defilada. które w następnym stuleciu nie raz chlubnie zdadzą. wyprawiony przez Katarzynę Medycejską dla polskich posłów. wreszcie parada przebierańców. jeśli historycy sztuki spierają się dziś. Plan czytelny. o nowym ożenku. Owdowiały Zamoyski nie miał dotąd dziedzica. Za nimi oś następna: Rynek z ratuszem oraz dwoma mniejszymi placami. Mikołaj Zebrzydowski.Dzieje Polski i Litwy Ryć. 199. miecznik koronny "po murzyńsku". Podjęcie tych planów umożliwione było między innymi trwającą wciąż współpracą pomiędzy królem a kanclerzem. wśród których. wzniesiony w latach 1639-1648. na poboczu. gdyż przedstawiać miał boginię Dianę. Za nim wjechały nimfy. dowodzi to tylko. Po lewej. . realizacja stawiająca miasto w rzędzie najpiękniejszych planowych realizacji urbanistycznych świata. jeden z nich. czas był pomyśleć. układ urbanistyczny Zamościa (dziś katedra). Obowiązek 236 Stefan Batory zachowania rodu był wówczas święty. cofnięty nieco w stosunku do kolegiaty gmach Akademii. Tym razem sięgnął Za-moyski jeszcze wyżej. po rękę Gryzeldy. Barwne widowisko odbywało się na Rynku: Ryć. przebudowany wiatach 1752-1765 i ok. następnie turniej wpierw. wśród nich Mikołaj Wolski. Plan Zamościa. Dalej zaczyna się rejon mniejszych świątyń. mimo szczerej niewątpliwie żałoby. głosząc chwałę nowożeńców. Budynek Akademii Zamojskiej. że twórca jego umiał myśleć i tworzyć samodzielnie. Wszystko otoczone najnowocześniejszymi na owe czasy fortyfikacjami. na wzór modnych wówczas włoskich "trionfi". znakomite dzieło architektury późnorenesansowej czy też manierystycznej. prowadzący wóz z alegorią czasu i postacią Saturna. 1825. córki Krzysztofa Batorego. a wreszcie piękny "Zub". Kupido i Venus.

Poczta szła długo i odchodziła rzadko. plany wojny tureckiej Dobre stosunki z papiestwem.pisał historyk ówczesny . przywilejem niepołomskim z 28 stycznia 1583 roku. ok. Sebastian Montelupi. powierzane nielicznym. pozbawił nas wypróbowanego sprzymierzeńca. miała swe miejsce. organizację państwowej linii pocztowej z Krakowa do Wenecji. Wojna z Porta Ottomańską była marzeniem papieża Grzegorza XIII. pozyskanie poparcia Kościoła i Jezuitów. że w coraz większej mierze król sam przygotowywał instrumenty do prowadzenia aktywnej polityki zagranicznej. zwłaszcza gdy osłabło jej zainteresowanie sprawami Rzeszy. Chorobliwie za-|fj zdrosny o braci cesarz Rudolf nie dopuszczał ich do rządów . Działania te były bez wątpienia zgodne z interesem Rzeczypospolitej.wszystko to miało służyć nadrzędnemu celowi Batorego: wyzwoleniu ojczyzny. Kreślone w ciszy gabinetów. odnowienie linii pocztowej Sebastiana Montelupiego Zamysły te jednak istniały. która się wszędzie wścibi. Dopiero na stanowcze żądanie nuncjusza Bolognettiego król Stefan. 201. nawet dziś wydają się wielu badaczom dyskusyjne: w źródłach polskich pozostały po nich niewielkie ślady. że po latach zastoju przypomniał cenną inicjatywę Zygmunta Augusta. Lecz rolę Węgier przejęła w pewnej mierze monarchia Habsburgów. 1600 i przed 1613 rokiem. gdyż po zakończeniu wojen z Moskwą snuł nowe wojenne plany. o których ani się im śniło". jakiej oni nie pamiętali. szukał wygórowania nad równość szlachecką. Zdawało się niektórym. Niemniej i z nich wynika. Teraz jednak monarchia Habsburgów znalazła się w osobliwej sytuacji. Węgier na polskim tronie coraz więcej spraw wewnętrznych Rzeczypospolitej zwalał na barki kanclerza. iż Zamoyski.i zazdrość też. Po śmierci ostatniego z Jagiellonów jego poczmistrz. Pomnażał ich podejrzenia tryumf z taką okazałością odprawiony. choć domysły zazdrośników jak zwykle skierowane były w niewłaściwą stronę. linia pocztowa na żądanie nuncjusza . W nim Batory znalazł sprzymierzeńca. prowadził ledwie wegetujące przedsiębiorstwo na własny rachunek. przyznając Montelupiemu na jej prowadzenie fundusze z ceł krakowskich. Upadek Węgier zachwiał równowagą polityczną w tej części Europy. Znamienne. oddzielone naturalną granicą. restytuował oficjalnie linię wenecką.ambicje hetmana "Przy tak wspaniałych widokach . Sama geografia skazała na przyjaźń dwa narody 237 Dzieje Polski i Litwy polska służba dyplomatyczna Ryć. a otoczone wspólnymi wrogami. z królem przez to małżeństwo spowinowacony. Nagrobek rodziny Montelupich w kościele Mariackim w Krakowie. najmniej groźny z naszych sąsiadów. co innych kontentowało. Stąd różne króla i Zamoyskiego wnosili zamysły. Zarażone nią podłe serca nie mogły znieść tego.

a wydając jego siostrę Gryzeldę za Zamoyskicgo. 238 Stefan Batory ne er ej a-sr la h zi 1582 choć w rezultacie biegu wypadków okazały się przedwczesne o sto lat . mogło być właśnie na to obliczone. "nic bowiem nie sprawujemy. nie dopuszczał tam do elekcji vivente rege. węgierska i cesarska. skłonniejszy do rozmów z pozycji siły niż do subtelności rokowań. a zarazem politycznych . Tak więc plany Batorego. kazało się z nim liczyć nawet monarchom odległych krajów. Spodziewano się jednak rychłej śmierci schorowanego Rudolfa (jak zwykle w takich wypadkach. Zwycięstwo nad Iwanem podniosło prestiż Rzeczypospolitej i jej władcy. mogły dać przedziwne wyniki. Podobnych sytuacji było więcej i nie raz przyczyniły się one do wymuszonego okolicznościami usprawnienia aparatu państwowego Rzeczypospolitej. Tak zaczęła się skomplikowana gra dyplomatyczna. jednego z siedmiu wyborców cesarza. które i dziś przecież dla historyków są niejasne. miał jeszcze żyć długo). ale również człowieka zależnego od dobrej woli monarchy. nie przygo-towane wcześniej. Polska służba dyplomatyczna na pewno nie była w pełni przygotowana do tak skomplikowanych zadań. I tu Batory widział na pewno swoją szansę. ten odpowiedział przecząco. przynajmniej w kraju ojczystym . Tragedia Samuela tułaczka Samuela Zborowskiego Zastarzały wyrok Henryka Walezego w sprawie Samuela Zborowskiego uczynił z niego nie tylko banitę.choć któryż z monarchów nie marzył wtedy o koronie cesarskiej? W każdym razie kokietowanie elektora brandenburskiego. budziły zainteresowanie obcych wywiadów. który w razie jego powrotu do kraju w każdej chwili mógł zarządzić egzekucję bez dodatkowego . Trzy elekcje. czy dyplomacja polska stosuje szyfry.stały się wielkim impulsem do unowocześnienia polskiej dyplomacji i wyprowadzenia jej znów na wielką scenę europejską. zaniedbał jej dalszy rozwój i kształcenie. a zarazem szpiegowska.zrealizował je przecież częściowo dopiero Jan III . temu ostatniemu chciał powierzyć troskę o losy Siedmiogrodu. za co byśmy się wstydac mieli". Gdy w 1583 roku papież Grzegorz XIII zapytał posła polskiego Stanisława Reszkę. w Czechach i na Węgrzech zachodnich. Zamiary króla Stefana.w dramacie rodu Zborowskich. czeska. Prawdopodobniejsze sąjednak przypuszczenia. Teraz jednak jej błędy i niedomagania ujawnić się miały w jednej z kluczowych dla naszych dziejów spraw kryminalnych. że Batory myślał o tronie węgierskim dla swego bratanka Zygmunta. zwłaszcza że Batory. której tak w Polsce obawiała się szlachta. Papież nie zadowolił się tym naiwnym tłumaczeniem i na przyszłość kazał stosować szyfr w relacjach z rozmów z nim odbywanych.w swych królestwach elekcyjnych.

przynajmniej wywiad angielski donosił. On to właśnie nauczył Kozaków zdobywać tureckie galery i działa. że po wyroku Henryka banita udał się do Siedmiogrodu i tam wszedł w służbę Batorego. Ryc 202 pieczęć cesarza rzymskiego Rud0ifa niż wybór Habsburga: Batory był przecież lennikiem rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). Oficjalnie król odżegnywał się od takich przedsięwzięć. że jest on w stolicy Turcji szpiegiem Batorego. Zapewne więc i akcje zaporoskie Samuela z nimi były związane. dogadywał mu od sprzedawczyków ("meretricius"). Toteż nic dziwnego. że Samuel wsławi się w walce . Oznaczało to jednak zarazem rosnącą z każdym rokiem zależność osobistą od Walezego. Walezy wciąż tytułował się królem Polski. który całe swe siły mógłby zaangażować przeciwko Francji . przy synach. Przyczyny tego mogłyby zapewne nam wyjaśnić rachunki florenckiego banku Soderinich. jeździł po kraju. najpewniej na polecenie Henryka. których mógł kontrolować i wykorzystywać do realizacji własnych planów. wybierał się do Francji i tylko zgon żony zatrzymał go w kraju. opanowane przejściowo przez brata Henryka. i o Niderlandy południowe. a jeśli Kozacy chcieli działać na własną rękę . Wiemy. w 1581 roku. kontakty Samuela z Henrykiem Walezym Batory jednak nie spieszył się z przebaczeniem.karał ich prowodyrów. nie niepokojony przez nikogo. gdy Kozacy oddawali się pod rozkazy szlacheckich dowódców. że zuchwały banita coraz śmielej. znów obiecywał przebaczenie pod warunkiem. utraty dobrej sławy. Ale gdy okazał się lennikiem niewiernym. Później to właśnie Samuel. 239 Dzieje Polski i Litwy przyjaciela Francji.postępowania sądowego . o przygotowywaniu ligi antytu-reckiej. Musiał zapewne wiedzieć o jego trwających związkach z Walezym. tym bardziej. gdy zawiódł się na obietnicach Stefana. jako że Henryk nie wydał wyroku infamii. Rozchodzące się po Europie wieści o rokowaniach Stefana z papiestwem. zjednał swoich braci dla kandydatury Stefana na tron Rzeczypospolitej. Teraz on miał w ręku Samuela.a potem nie dotrzymywał obietnic. Powstanie ligi i jej wojna z Turcją po ważnie odciążyłoby również walczącego z Porta Filipa hiszpańskiego. Katarzyna Medy-cejska. on świeżo na ich czele złupił i spalił Tehinię. nawet gdy przestał już panować w Polsce. Właśnie w tym czasie między Francją a Hiszpanią toczyła się niewypowiedziana wojna na dwóch frontach: o zagarniętą w 1580 roku przez Filipa II Portugalię. sytuacja się zasadniczo zmieniła.i przeciwko Anglii elżbietańskiej. Miał prawo liczyć na jego wdzięczność. prawa do której rościła sobie matka Henryka. Wówczas Batory wykorzystał wiedzę wojskową Zborowskiego do szkolenia wojskowego Kozaków zaporoskich w walkach z wojskiem regularnym.choć prawo było tu niejasne. więcej. On pierwszy zaznajamiał elekta ze stosunkami w Polsce. Wykorzystywał jego usługi w wojnie z Moskwą. Z jego zapewne ramienia znalazł się w Stambule. poważnie zaniepokoiły Henryka III. sułtana. których Samuel zresztą nie krył. że właśnie w . Ale nie protestował. w wyprawach przeciw Turkom. Wolał wybór Stefana. Franciszka Herkulesa d'Anjou.

lustrując miejscowe stosunki i nie spiesząc się zbytnio do Grobu Świętego. iż Radziwiłł w imieniu króla Stefana proponuje Wenecji udział w najeździe na posiadłości Porty Ottomańskiej. Później. Cóż z tego. w tym 850 oficerów . który wciąż wierzył naiwnie w możliwość pozyskania Iwana do wspólnej z Batorym krucjaty przeciw Turcji i rozpowiadał o tym zbyt głośno. czyli wyzwolenie Węgier. 15 tyś. kawaler maltański. jak również Antoniego Possevina. Zamoyski i Żółkiewski zgodnie stwierdzili. a prócz tego przyszły wieści o wyprawie Zborowskiego do Tehini . pieszych muszkieterów.ale. że było to również zdanie władz weneckich i dlatego. mimo surowego przestrzegania w Rzeczypospolitej św. 1615 rok (Kra-ków-Wawel). Dyplomacie francuskiemu wydało się to podejrzane i w lutym 1583 roku przekazał swemu władcy informacje.tym czasie różni dziwni Anglicy zaczęli odwiedzać Polskę. później zaś jego słowa potwierdził Żółkiewski. Samuel Zborowski. Z taką armią rzeczy wiście można się było pokusić nawet o opanowanie Konstantynopola. mimo rozważania takiej możliwości. uzyskał w 1582 roku audiencję u Henryka III. 203. Ambasadorem francuskim w Wenecji był wtedy Andre-Paul Hurault de Maisse. W ówczesnych źródłach polskich nie zachowały się informacje o zamierzeniach Batorego.wywiad francuski zapewne ich natychmiast powiadomił o wszystkim. zaciężnego wojska.proporcja na owe czasy bardzo wysoka i świadcząca. dokonane w XVII wieku przez Szwedów i Holendrów. Strzelba z zamkiem kołowym. Relacje ich zgodne są z tajnymi doniesieniami ambasadora francuskiego w Wenecji. propozycje Sierotki zostały zakomunikowane francuskiemu dyplomacie. Zdaniem ambasadora francuskiego był to pomysł papieża. Jego szczególne zainteresowanie wzbudziła bytność w tym mieście Mikołaja Radziwiłła Sierotki. co przesądza sprawę. że Batory rzeczywiście snuł takie plany. urzędnicy tureccy też patrzyli na niego podejrzliwie . że w planach tych uprzedzali oni późniejsze reformy wojskowe. a dyplomaci francuscy w Wenecji i w Rzymie otrzymali polecenie bacznego śledzenia dyplomatów Batorego. dowodząc. przewidując atak w 50 tyś. dopiero za Zygmunta III ujawnił je ze szczegółami Zamoyski. głoszącego. Ryć. wezwany zapewne do Paryża. skoro natychmiast je zdradzili Wenecjanie. iż udaje się z pielgrzymką do Ziemi Świętej. dyplomata doświadczony i przebiegły. gdy Sierotka bawił już w Egipcie. również Stanisław Sobocki. a na pewno o osiągnięcie linii Dunaju. 10 tyś. Wydaje się. poseł Stefana do Filipa II. że plany te znało tylko czterech Polaków: oprócz nich i Radziwiłła Sierotki. Wedle Zamoyskiego projektowali oni wówczas wraz z królem wystawienie 30 tyś. zabójstwo litewskiego magnata 240 Stefan Batory rozkaz pojmania Samuela . Marka tajemnicy państwowej. zbrojnej w kopie kawalerii. wykonana dla Mikołaja Radziwiłła Sierotki. koni z dwóch stron równocześnie. który sprzyjał Hiszpanii i chciał ją odciążyć w czasie wojny z Francją. oglądając piramidy.

zaczął nagle głosić. Na tym zresztą nie skończyły się literackie konsekwencje planów króla Stefana. Uprzedzony przez nuncjusza Bolognettiego (wywiad papieski działał sprawnie). Ale Batory już w grudniu 1582 roku. 241 . Być może to przesądziło jego los. Przyszła teraz pora na ich dowódcę. Buzdygan. Samuel zdawał sobie chyba sprawę. Ryć. po czym pojechał z nim do Francji. dowiedział się również o rozmowie Samuela z Henrykiem i powiedział Andrzejowi jeszcze: "Wiemy o wszystkim. acz bardzo poufny kontakt. zmarł tam nagłą śmiercią 22 sierpnia 1584 roku. a więc przed przybyciem Sierotki do Wenecji. Zbyt wiele wiedział. iż pierścień wokół niego się zacieśnia. W tej sytuacji Zborowski zaczął wpierw całkiem niepoczytalnie odgrażać się kanclerzowi i królowi. a potem nagle oświadczył. że wie o wizycie jego braci. by opublikować wkrótce w łacińskim przekładzie (polski oryginał pozostał w rękopisie) swoją Peregrynację do Ziemi Świętej. pojechał do Lublina u króla o pomstę się upomnieć i nic nie wskórawszy. zagrożony szybką reakcją Porty. Dorota. poprawne stosunki ze Stambułem. ale zabili Turcy pod Stambułem innego Stefanowego wysłańca. stawiający przeciw Turcji. zwłaszcza gdy Stefan wydał 5 grudnia 1583 roku na sejmie polecenie schwytania zuchwałego banity. Samuela i Krzysztofa. była żoną Jana Kochanowskiego. obok zwolenników współdziałania z Francją przeciw planom Batorego zjednoczenia i wyzwolenia Węgier. lecz ścierpimy wiele". Doszło bowiem do interesującego zbliżenia stanowisk jurgieltników cesarskich i zwolenników Henryka. oświadczając mu. Zaś Stefan. Sierotka wprawdzie uszedł z życiem.wysokiej rangi uznali za zbyt ryzykowne.). snującego podobno plany zamachu na króla Stefana. Tak to plany wojenne niosły za sobą wydarzenia ważne dla polskiej kultury. Z jednym z nich. Stanisław Sędziwój Czarnkowski. Poświęcił wielki poeta szwagrowi ostatni swój wiersz-epitafium ("By wedle cnót i zacności / Grzebano umarłych kości / Przystałoby leżeć tobie / W złotym. zwracając zdobyte przez Kozaków armaty i ścinając głowy zwykłym uczestnikom napadu na Tehinię. jeśli nie szpiega. Wratysławem z Pernstejna. Ale w Pradze. jawnego agenta habsburskiego. z całej sprawy chwilowo się wycofał i czym prędzej nawiązał znów. Tymczasem Krzysztof wytrwale odciągał Samuela od służby Batoremu. dotyczący dóbr szatmarskich rodu Batorych skonfiskowanych przez cesarza. którego siostra. dotyczący nie znanych nam spraw. najbardziej zażarty z habsburskich popleczników. rzekomo konie skupującego Jakuba Podlodowskiego. Dzięki temu Sierotka powrócił zdrów i cały. grobie". nie zachowując żadnej ostrożności i znów zbyt głośno dając upust swej nienawiści. że wyjeżdża z Polski z synami na zawsze. byli również prohiszpańscy politycy. z pewnymi zresztą trudnościami. 204. wybijając mu między innymi z głowy kozackie awantury. wezwał do siebie Andrzeja Zborowskiego. Uległ początkowo intrygom najmłodszego brata Krzysztofa. Podlodowski. Samuel jednak nie chciał liczyć na cierpliwość królewską. Szamotał się w matni. XVI wiek (Kraków-Wawel). Urzędnicy cesarscy zaostrzyli konflikt siedmiogrodzko-habsburski. miał Zamoyski ścisły. w Paryżu. którego tak długo cierpiał przy swoim boku. zawiedziony wyraźnie w swoich staraniach o ligę. Jechał właśnie do Włoch. jedno z arcydzieł polskiej literatury podróżniczej. że legalnym królem jest wciąż Henryk.

Król ponoć zaaprobował natychmiastową egzekucję. Więcej zastrzeżeń budzi następna część relacji. ok. Dokument to mocno podejrzany.Dzieje Polski i Litwy gdy w okolicach Krakowa. nie męstwo twoje". Portret trumienny Stefana Batorego. dotycząca ostatniej rozmowy między prowadzonym na ścięcie Samuelem a kanclerzem. w której zapewne Samuela więziono. Mógł być jednak echem relacji bezpośrednich świadków tych wydarzeń. 205. dokonywanych w czasie rokoszu Zebrzydowskiego. zachowała się ostatnia rozmowa Zamoyskiego ze Zborowskim i opis egzekucji. którzy mieli się spotkać koło kościoła. że każę cię tracić. wołając: "O Samusiu! Prawda. na terenie podległym Zamoyskiemu jako krakowskiemu staroście. w Piekarach nad Szreniawą koło Proszowic.Odpuść mi. żem ja mężniejszy niż ty. żem cię dostał!" Samuel odpowiedział: "Grzechy moje dały mnie w ręce tobie. Egzekucja odbyła się bowiem u stóp Baszty Senatorskiej zwanej Lubranką. 1588 roku (skarbiec katedralny na Wawelu). przez ludzi Stanisława Żółkiewskiego i Mikołaja Uhrowieckiego. ostatnia rozmowa między Zamoyskim a Samuelem Wedle tej wersji Zamoyski wszedł do celi Samuela z nabitym pistoletem. W późniejszych odpisach. Wersja to dość prawdopodobna. co wiemy o jego psychice i stylu wypowiedzi. po śmierci kanclerza próbowali wykorzystać wspomnienie o Samuelu przeciw rzekomemu "tyranowi".Nie odpuszczę. Pogwałcenie nietykalności domu szlacheckiego będzie później jednym z głównych punktów oskarżeń wysuwanych przeciw Zamoyskiemu. wyrzekł nawet sławne zdanie: "Zdechły pies nie kąsa". Zygmuntowi III. Natomiast odpowiedź Samuela nosi wyraźne piętno jego kalwińskiej wiary. . Szydercza chełpliwość Zamoyskiego mieści się w tym. . 242 Stefan Batory a trudno przypuszczać. aby przed nią oprowadzano skazańca po Wawelu. bo niewinnie mnie tracisz. Znaczenie tego dokumentu w kształtowaniu opinii szlacheckiej na całe dziesięciolecia było ogromne. którzy wcześniej z Zamoyskim związani. którym asystowali Łukasz Serny i Marcin Mroczek. z dala od najbliższego z wawelskich kościołów. pod-starościego krakowskiego. ujęty został 11 maja 1584 roku w domu swej siostrzenicy Elżbiety Włodkowej. Niemniej sama wymiana zdań jest prawdopodobna: . koszu gliniańskiego przeciw Ludwikowi Węgierskiemu. zwłaszcza że często sąsiaduje z rękopisem dotyczącym ewidentnego fałszerstwa rzekomego roRyć.

co wiedział. aby się oprzeć rozsnutej wokół niego. wedle której Długoraj wykradł ten list Samuelowi i zwierzył się z tego dwóm węgierskim panom o nazwiskach trudnych do zidentyfikowania.. że mnie niewinnie tracisz! Znacznie mniej prawdopodobna jest wersja. aby brał W tym udział Ry°-206-Jan Zamoyski idący odczytać wyrok śmierci Samue. by kat czekał z uderzeniem. jakimi sposobami chciał Zamoyski zohydzić cały ród Zborowskich. jakoby Samuel wyznał. nieszczęśliwy. Niektóre z nich. to Batory dawno by już był na tamtym świecie. Samuel Łaski. ale brat jego Krzysztof. że bracia jego. zmówił krótką modlitwę. On to konsekwentnie Zborowskich tępił. on zaś przez lutnistę Wojciecha Długoraja odesłał ten list Batoremu. Samuel wręczył Mroczkowi swą chustę. przez obcych i swoich. zbyt słaby. aby usprawiedliwić egzekucję. głos jego był tak przejmujący. planowali zamach na króla Stefana w czasie polowania w Puszczy Niepołomskiej: zawiadomili go o tym w liście. w którą Samuel dał się głupio zaplątać. gdyby mu pozwolono zeznać wszystko. _. odpuść mi! . Wszystkie te opowieści wyglądają na spreparowane po fakcie. niejasnej po dziś dzień intrydze politycznej.Na Boga cię proszę. Trudno też uwierzyć.. a którą może by pomógł zdemaskować. ale cię pozywam na straszliwy sąd Boga żywego. w oparciu o wątłe poszlaki i oderwane relacje. łowi Zborowskiemu wg Jana Matejki. że kat rzucił miecz i uciekł. Złożył głowę na pniu i poprosiwszy. który miał słyszeć trzech braci zmawiających się "na zborowskiej trawie" na życie króla. by milczał na zawsze? Odpowiedzialność Zamoyskiego jest niewątpliwa i była niewątpliwa dla współczesnych. . Andrzej i Krzysztof. jako marszałek nadworny rzekomy spisek Zborowskich na życie króla odpowiedzialny za bezpieczeństwo osoby królewskiej i spełniający ten urząd uczciwie. Andrzej Zborowski. Jeden z rzekomych świadków oskarżenia. wskazują tylko. Dopiero jeden z hajduków wymierzył cios śmiertelny.Odpuszczam. by ten zbroczył ją we krwi i oddał jego synowi. Ten z tobą rozsądzi. Tak skończył człowiek niezrównoważony. mimo jego wykrętnych tłumaczeń. Na pewno nie wykorzystano możliwości ujawnienia całej intrygi... Równie zresztą nieprawdopodobna jest wersja inna. Niewątpliwie najbardziej winny był nie on sam. stryjeczny brat Olbrachta. namiętny. a lansowane przez Heidensteina. zwłaszcza dotyczące osoby Andrzeja. A może właśnie o to chodziło. Gdy wyrzekł wreszcie "Jezus" po raz trzeci. 243 Dzieje Polski i Litwy wrogość Zamoyskiego wobec Zborowskich legenda Samuela . odmówił zresztą początkowo wszelkich zeznań w tej sprawie. Wspomniany bowiem list się zachował i nic w nim takiego nie ma. Gdyby rzeczywiście planował śmierć króla. egzekucja Egzekucja odbyła się rankiem 26 maja. przed którego majestatem dziś stanę. aż trzy razy powie "Jezus". .

tyrana chciwego krwi szlacheckiej. doradzał poprzestać na napomnieniu winnych. Toteż wielu uczestników obrad niechętnych było oskarżeniu. to go jako hetman nie tykał. Ale czy wolno winę zdjąć z króla? Jeśli chciał zastraszyć warchołów. Można jedynie ubolewać. W marcu 1584 roku zmarł bowiem wreszcie Iwan Groźny. Ale tym samym na plan dalszy zejść musiały plany zagraniczne króla w najdogodniejszym dla nich momencie. że sprzyja wrogom swej familii. Kamienice na rynku w Lublinie. trzeci z synów.praworządność. podobnie jak wcześniej śmierć Ościka.bo i tego motywu się doszukiwano . i Andrzej. Nawet bliski Batoremu nowy arcybiskup lwowski. Więcej szkody przyniosła narastająca przez wieki legenda o niewinnie straconym banicie. Ale Samuel zaczął kąsać dopiero po śmierci i kąsa do dziś. i starosta szydłowiecki Mikołaj zachowywali się wobec niego i wobec króla zawsze lojalnie. Iwana. Stwierdzał.to tylko wzmocnił solidarność szlachecką i podejrzliwość wobec korony. o jego misjach szpiegowskich. To Zamoyski przeparł zgodę większości na postawienie Zborowskich przed sądem sejmowym. Jan Dymitr Solikowski. tu przywiózł też jego małego synka. bez względu na komplikacje. Samuela. oskarżenie zaś Andrzeja nie miało żadnych podstaw. że Zamoyski nasłał . A przecież nawet dowody przeciw Krzysztofowi nie były bynajmniej bezsporne. być może śmierć Samuela pozostałaby krwawym ostrzeżeniem dla warchołów. Na dwa lata przed śmiercią zdążył jeszcze zabić w ataku furii starszego ze swych synów. legenda pogłębiająca przepaść między koroną a narodem szlacheckim. choć przedtem. następcą 244 Stefan Batory tronu został więc głupkowaty Fiodor. W dramatycznej mowie oskarżał kanclerza. że teraz uderzył w najsłabszego. by ostatecznie ukorzyć Moskwę. w tym i Jana Zborowskiego. Tu Krzysztof Zborowski przywiózł ciało brata w cynowej trumnie. był jeszcze niemowlęciem. gdy był podjego jurysdykcjąhetmańską. to celu swojego nie osiągnął. Wiedziano.pozwanie przed sąd sejmowy Krzysztofa i Andrzeja Zborowskich Ryć. co było w naszej tradycji najcenniejsze . sejmik proszowski Najburzliwszy przebieg miał sejmik proszowski. zawsze wobec niego lojalnego. bez innych konsekwencji. Lecz gdy król zwołał w sierpniu senatorów do Lublina. Gdyby na tym się zakończyło. Jedynym skutkiem mogło być zniechęcenie do króla wielu senatorów. choć i Jan. a sprawa Zborowskich już w czasie sejmików przysłoniła wszystko. bo rzekomo ten znalazł się pod jego jurysdykcją starościńską. w gtębi Brama Krakowska. urodzony w 1582 lub 1583 roku. Dymitr. "Zdechły pies nie kąsa". Sam Krzysztof zarzucał starszemu bratu. lecz konieczna była zgoda sejmu. że Krzysztofa i Andrzeja pozwie przed sąd sejmowy. z której zgubiono to. A potem legenda o wielkim władcy i nierządnym narodzie. przedstawił im oskarżenia pod adresem braci Zborowskich i oznajmił. Jeśli chciał uderzyć w protestantów . XVI-XVIII wiek. On wypowiedział im wszystkim przedtem przyjaźń. że nie zdobył się Batory na ujawnienie prawdy o międzynarodowych powiązaniach Samuela. 207. Pora była sposobna.

powinowaty zresztą Samuela. Gdy Spytek Jordan. Obrady sądu ciągnęły się zresztą długo. kozackich dowódców. co na poprzedniej elekcji gotowi byli wybrać Groźnego. których król kazał był ściąć za to. że "terrorem pohańcom byli". ale i wówczas nie doszło do rozlewu krwi. ale i pewnego zrozumiałego zaniepokojenia. Dowody winy Krzysztofa były jednak niezbite: konszachty z Iwanem. Z alternaty wypadało. w ogóle jego sprawy nie wspomniano. dzielnego żołnierza. 245 . Nie uląkł się.nań najętego zabójcę. zwłaszcza do Solikowskiego. Piotra Myszkowskiego. że nad pochopnie ściętą głową nie można przejść do porządku. że sejm 1585 roku marszałkiem winien być Wielkopolanin: wybrano Stanisława Pękosławskiego. Na wielu z nich. protestant. sejmik średzki Na sejmiku średzkim w Wielkopolsce żale swe wytoczył kasztelan gnieźnieński Jan Zborowski. a przede wszystkim posłusznego prawnika. Najmocniej obciążyły go zeznania Olbrachta i Samuela Łaskich. wziął w obronę Zamoyskiego. Izba jednak mogła co najwyżej obserwować przebieg obrad: w sądzie sejmowym zasiadał jedynie król z senatorami. Na innych rozpatrywano ją w atmosferze odpowiedzialności. lecz Zamoyskiego. bezstronny i obiektywny. Instygatorem koronnym. chyba jednak trochę przesadził. a poparł go Stanisław Górka. obok oczywiście Jana Zborowskiego. Jakub Niemojewski. z Rudolfem II. miłego królowi i Zamoyskiemu. Na sejmiku wiszeńskim województwa ruskiego szwagier Zborowskich. że nie wzięli Zamoyskiego w obronę. biegłego. potężnym głosem przekrzyczał przeciwników i mowę zakończył. Zwolennicy jego krzykiem i terrorem próbowali zastraszyć zwolenników kanclerza. poczesne miejsce miał znany teolog i polemista kalwiński. Ci sami. Stanisław Stadnicki zaatakował króla i kanclerza wraz z ich rzekomymi planami ograniczania wolnej elekcji i forytowaniem Węgrów. argumentując. a wśród ich obrońców. że jeśli każe ściąć kilka głów. sejmikowe ataki na Zamoyskiego Inne sejmiki przebiegały wyjątkowo spokojnie. czyli prokuratorem mianował Stefan Andrzeja Rzeczyckiego. Pilnujący tu interesów przyjaciela Żółkiewski miał pretensje do senatorów. że nie króla winiła. choć nie herbowych. ostatnio do Stefana zrażony. "ludzi rycerskich" -jak powiadał na sejmiku wiszeńskim krewniak Zamoyskiego Jan Herburt . dwa planowane zamachy na życie króla i wiele innych. Dobrze to świadczy o rozsądku politycznym szlachty. mimo intensywnej propagandy przeciw kanclerzowi. to się nawet przyda. ujrzał wymierzone ku sobie rusznice. Dobrze też świadczy o tej szlachcie. Oskarżeni Andrzej i Krzysztof się nie stawili. teraz zdali sobie sprawę. obrad on jednak sprawnie prowadzić nie umiał i w rezultacie pierwsze skrzypce w Izbie grał kronikarz minionego bezkrólewia Świętosław Orzelski.rycerskich. i że równocześnie upomniała się o podkomendnych Samuela. Sejm rozpoczął siew Warszawie 15 stycznia 1585 roku. licznych pism ulotnych i paszkwili użalających się nad Samuelem. Następnego dnia rusznice wymierzono znów w innego obrońcę kanclerza.

Filozofia humanizmu sprzyjała laicyza cji postaw. Przygotowanie do niej. Katarzyny w Krakowie. Obraz w kościele św. które przyczynią się wkrótce do kształtowania obrazu "śmierci twojej". •*. by się . to przygotowanie reli gijne do chwili.• • . Aż wreszcie pojawi się tenden cja. że śmierć jest straszna "przyrodzeniu". prawdziwa ••. Jak w tym kontekście wygląda śmierć staropolska? Analizując polską "ars moriendi" XV i XVI wieku.Dzieje Polski i Litwy Śmierć staropolska Kolo śmierci.••' ••'•. To okres "śmierci twojej". jak "równowaga duchowa. teatralne. iż "filozofować znaczy uczyć się umierać".• . wedle Ariesa. niekiedy szukają cego z lubością elementów makabrycznych. ok.••:•. niekiedy filozo ficznego. zwycięska w okresie ro mantyzmu. Michel de Montaigne streścił to w zdaniu. bardziej świeckiego.••. .••• "ars moriendi" (sztuka umie rania).' •. oraz cechy humanistyczne. mówi o średniowieczu jako o czasach "śmierci swojej". kiedy dusza stanie przed sądem bożym. francuski historyk niestrudzony w badaniu etapów tworzenia się dojrzałości emocjonalnej naszej cywilizacji.*«*.• •":. nieśmier telna chwała". "śmierć oswojona".-•. Jest to już. Stąd Philippe Aries. pół.•••: . Od XVI wieku zaintereso wanie śmiercią nabiera cha rakteru odmiennego.. Ale są i ele menty nowe. XVII wieku W średniowieczu europejskim problemem emocjonalnym była dla człowieka przede wszystkim śmierć własna. Maciej Włodarski zwrócił uwagę na przeważające wciąż treści średniowieczne. '. do patrzenia na nią przez pryz mat śmierci bliźniego. ale sam rozum poucza. Dotyczy to zresztą w większej mierze ujęć protestanckich.{•: :. do eliminowania myśli o własnej śmierci. łączących je z erotyką w sposób proszący się o komentarz psychoana lityka.:' '•-. Mikołaj Rej korzystając z myśli Seneki podkreślał.'%•.

albo rozwiążcie mi ręce skrępowane waszymi prawami. Nic jednak nie pozwalało łączyć z tą sprawą Andrzeja. irytowało natomiast Stefana. niech ziemi prag nie. z przekonania. dając wszelkie szansę oskarżonemu i jego obrońcom. młodej. ale nieszczęśliwej" . oświadczając.głosi napis nagrobny ma łych Daniłowiczów.jej nie lękać. "Poszliśmy do nieba. że nigdy się młodszych braci nie wyparł i stosunki serdeczne z nimi utrzymywał. chyba to tylko. przerażeni Radziwiłłowie z goryczą wspominali.jak w wypadku Zofii Herburtowej. Gdy wyszedł na jaw związek sprawy Krzysztofa ze sprawą Ościka. Dopiero po śmierci . Parki czy Libityna. jego zdaniem. który kilkakrotnie sięgał nawet do szabli. syn Hieronima. urodziwej. Pomogło mu to niewiele. gdy obrona. że Litwa przecież zgodziła się na ścięcie winnego bez wielkich ceregieli i stawiali to za przykład Koroniarzom. Sądzono jednak według prawa polskiego. rządzą nimi bowiem inne bogi.dobry Bóg wynagrodzi krzywdy wyrządzone przez zły świat. Toteż Rzeczycki zrezygnował w końcu z postępowania przeciw niemu. rodzi się ból w obliczu "śmierci twojej". Największą jego złość wzbudził Zbigniew Ossoliński. a sam pomszczę mojej krzywdy!" . W RzeczyEpitafium Zofii Herburtowej z krużganków klasztoru Dominikanów pospolitej złączył się on z przejmującym. 246 Stefan Batory sąd nad Zborowskimi Krzysztof Zborowski skazany na infamię i banicję choć ten ostatni wciąż błagał. komu piekła trzeba" . z domu i męża zacnej. Stąd właśnie. "wdzięcznej wymowy paniej. zmarłych pod koniec XVI wieku. że Krzysztof nie uznaje kompetencji sądu. pogańskie. To wątek w barokowej Europie częsty. a siostrzeniec Samuela. niemal maniw Krakowie chejskim. Kochanowski daje mu wyraz najdojrzalszy i na tę skalę w Europie najwcześniejszy. Burzliwy wiek XVII przynosi jednak jeszcze jedno ujęcie: śmierci jako ucieczki w szczęście wieczne ze złego świata. dualizmem dobra i zła. by ze świadectwa jego zrezygnować. posuwała się za daleko. Król wówczas porwał się z miejsca i krzyknął: "Albo uczyńcie mi sprawiedliwość. W spojrzeniu tym świat jest zły i śmierć jest zła. że własną śmiercią trwożyć się nie należy.

nie tyle dla Krzysztofa. Tylko sześć głosów opozycji w sprawie bądź co bądź nie do końca wyjaśnionej . znał najlepiej stan zdrowia Batorego i jego na pozór tylko twardą psychikę. Karnkowski płakał. Słusznie podnosili. Bohaterowie wojen z Moskwą. mimo że protestacja taka była uznanym prawem skazanego i jego obrońców. że czekał na ukorzenie się przed nim Krzysztofa. Marszałek wielki koronny. konfiskatę dóbr i utratę szlachectwa. zabezpieczenie mu odpowiednich środków. Ułagodził go Orzelski.22 lutego zapadł w końcu wyrok. Ale na rozpatrzenie nowych planów króla Stefana. Zaproponował w niej udzielenie Zamoyskiemu szerokich pełnomocnictw. Postanowił więc odbyć z nim męską rozmowę na temat następstwa tronu. Przed senatorami zdawał się dążyć do pojednania.to niewiele. co dla dobrego imienia rodu Zborowskich. jakim większość szlachty wciąż obdarzała króla. wyzbyty nadziei. że Samuel byłby ważnym świadkiem w tym procesie. król. przypominali. że zbyt pospiesznie usunięto go ze świata. przede wszystkim finansowych. Nawet Kazimierski zgłosił się do zwyczajowego ucałowania ręki monarchy. Król usiłował tłumaczyć. ziy stan zdrowia króla Przerwana epopeja Po sejmie. znów porwał się do korda. Wyczuwało się też szczególne zaniepokojenie różnowierców. oświadczając. iż Izba Poselska stoi za królem. od rozpętania wojny domowej i zabezpieczyć koronę dla jednego z bratanków Stefana. to potwierdzenie zaufania. nie tylko z urzędu. planów wojny z Moskwą. banicję. Ale gdy sześciu posłów z arianinem Mikołajem Kazimierskim na czele złożyło przed nim protestację.Dorohostajski błagali króla o łaskę. że za jego matactwa zapłacił głową znacznie mniej winny Samuel. by w razie bezkrólewia mógł powstrzymać Zborowskich od zemsty. Krzysztof skazany został niemal jednogłośnie na infamię.Kmita i połocki . Dla wielu senatorów głosowanie za wyrokiem było tragedią. że Krzysztof był winien. czasu już nie stało. wojewodowie smoleński . tyle że Stefan go ze złością odtrącił. Zaniepokoiło to Andrzeja Opalińskiego. zdawał się popadać w depresję. Andrzeja 247 Dzieje Polski i Litwy budowa pałacu w Łobzowie wybór Sykstusa V zagospodarowanie Inflant Jerzy Radziwiłł gubernatorem nowej prowincji . po burzy w sprawie Zborowskich i upadku wielkich planów. Nawet senatorowie przyznający. na jego prośbę o łaskę.

przyrównywał ksiądz Piotrowski do Torunia. przed odjazdem zaś na sejm 1582 roku mianował tu gubernatorem Jerzego Radziwiłła. lecz w ich trakcie na plan pierwszy wysuwać się zaczęły sprawy inflanckie. i wyborze Sykstusa V. 8 lipca 1585 roku zawarł umowę z Santi Guccim. W 1977 roku zburzono pod blokowiska oficynę dawnego dworku kuchmistrza koronnego. od niedawna biskupa wileńskiego. niechętnego jego moskiewskim planom. mimo że do Krakowa przyszła wiadomość o śmierci papieża Grzegorza XIII. "Wszedłem sam . dziś estońskie Tartu. I to dzieło króla Stefana również zaprzepaszczono. na wybudowanie mu do 24 sierpnia 1586 roku nowego pałacu w Łobzowie. ale zrujnowane przez nie umiejących w nich gospodarować moskiewskich najeźdźców. Zrujnowany w XIX wieku i przebudowany przez Austriaków na koszary. puściłbym to królestwo. drażnił samą swoją obecnością protestancką ludność Inflant. podziwiając kamienice.Stefan Batory . znów w nim wyrzekając na czyściec polski. Marnował czas. wszystkie murowane. a miałbym na takie jatki synowca dać?" Ryć. swoim zwyczajem. lecz od dawna w Polsce zadomowionym artystą. 208. Roboty przeciągnęły się o rok dłużej i końca ich już Stefan nie doczekał. konwertyta. ale niewiele czasu spędzał na Wawelu. by mi nie szło o sławę. a Batory. który okazał się wkrótce bardziej skłonny do ich popierania. prowadzone w Rzymie przez wysłanego tam natychmiast Solikowskiego. że uczyniono tu magazyn i zarzucono owsem. Oglądał obrabowane groby biskupów w zrujnowanej katedrze. Ale Batory zdawał się już nawet Zamoyskiemu nie wierzyć. a dziś zamienione na boisko trzeciorzędnego klubu i na grządki sałaty. Sławny Dorpat. Budowa trwała. Spisał kolejny testament. Król sam początkowo doglądał zagospodarowania Inflant. wymykał się do Puszczy Niepołom-skiej na forsowne polowania. wzniesiony w latach 1585-1587. na miejscu starego zamku Kazimierza Wielkiego. Rokowania w tej sprawie. Merytorycznie wybór był znakomity: Radziwiłł.w najnędzniejszy czyściec. wychowanek Jezuitów. piękne organy i ołtarze w kościele farnym. okazywał się świetnym administratorem. ale łobzowski pałac stał się odtąd drugą obok Wawelu rezydencją królewską w Krakowie. Objęty po rozejmie w Jamie Zapolskim kraj zniszczony był przez wojnę straszliwie. florenckim z pochodzenia. szlachtę i potężne ryskie mieszczaństwo. Dwór królewski w Łobzowie pod Krakowem wg drzeworytu z 1605 roku. jak ciężko królować niewdzięcznemu narodowi. pogarszające jeszcze stan jego zdrowia. zwłaszcza że Batory otwarcie snuł 248 -•.lub Baltazara. Ale jako biskup.mówił . niszczeje nadal wraz z otoczeniem. wali się zabytkowy mur otaczający ogrody łobzowskie. który zbudowano zapewne w czasach Batorego dla Dominika Alamaniego. W nim urodził się przyszły Władysław IV. choć nosił ślady dawnej świetności. jakby pobudziły gasnącą energię Stefana. Pojechał do Krakowa. zachowane dzięki temu. rozbudowany w latach 1603-1605. gdziekolwiek obejmował rządy. Skarżył się tylko. sławne niegdyś. Mimo przestróg lekarzy pił wciąż dużo. Zapragnął nowej rezydencji.

lecz próba narzucenia go na Boże Narodzenie 249 Ryć. Już w czasie obejmowania Inflant doszło do zatargu o zagarnięte przez Szwedów a przyznane Rzeczypospolitej zamki oraz o oblężoną przez Szwedów Parnawę. 209. jak go określił ksiądz Piotrowski. Nowi samozwańczy przywódcy miasta wypędzili gubernatora Radziwiłła i jego mieszczańskich sprzymierzeńców. W wyniku rokowań z Zamoyskim szwedzki marszałek Pon-tus de la Gardie. Panorama Grodna. Przyjął go wprawdzie Gdańsk. wg drzeworytu z XVI wieku. patrycjat ujął znów rządy mocną ręką i fanatykami protestanckimi wśród plebsu mógł się nie przejmować. Rządzący Rygą patrycjusze również zaakceptowali nowy kalendarz. W podminowanych Inflantach lada iskra mogła wywołać wybuch i iskrą tą stała się próba wprowadzenia w Rydze kalendarza gregoriańskiego .kalendarza papieskiego. Równie niechętnie patrzyła szlachta tamtejsza na energicznie prowadzoną akcję egzekucji dóbr królewskich i duchownych. był groźny również z uwagi na otwarcie wrogą Rzeczypospolitej politykę szwedzką i krecią politykę brandenburską. Podobno sami chłopi udali się do króla z prośbą o pozostawienie chłosty: bali się. Gdy rok później zmarła Katarzyna Jagiellonka. niemieckojęzycznymi protestantami. a równocześnie spór z Danią o spadek po zmarłym niemal równocześnie królewiczu Magnusie spowodował nowe komplikacje. pożyczył je Jerzy Fryderyk Hohenzollern i sporne tereny wziął w zastaw. Pretensje duńskie w końcu zostały spłacone. często tajne działania zmierzające do podburzenia ludności Inflant przeciw katolickiemu władcy. nie uznawanego przez protestantów. "lekki bardzo. którzy obchodzili je wedle rachuby juliańskiej. prawdziwy Francuz. ale tam. oraz zakładając hojnie uposażone nowe biskupstwo wendeńskie. od dawna przez nią zagarniętych. po nieszczęsnej wojnie z Batorym.założenie biskupstwa wendeńskiego zatarg o Parnawę rozruchy w Rydze plany rekatolizacji kraju. nasiliły się szwedzkie. a że pieniędzy na to w skarbie nie było. do tego pijanica". a bicie ich i tak nie ominie. że grzywny płacić będą. chcąc . lecz pozostałych zamków nie wydał. zgodził się odstąpić od Parnawy. planując sprowadzenie nowych osadników z katolickich Niemiec południowych i z Flandrii. Zatarg ze szlachtą i mieszczaństwem Inflant. na ograniczenie pańszczyzny i na próbę zamiany powszechnie dotąd stosowanych kar cielesnych na grzywny. jednego z nich kazali ściąć i nawiązali rokowania ze Szwecją. wywołały w mieście krwawą plebejską rewoltę. Dzieje Polski i Litwy 1584 roku i represje przeciw tym protestantom.

"który przyrzekł nie tylko uzbroić się przeciw Turkowi. Nagrobek Anny Jagiellonki z kaplicy Zygmuntowskiej w katedrze krakowskiej. a w miarę narastania kłopotów z Inflantami pobyt swój tam przedłużał i stamtąd prowadził rokowania z papieżem. nie mógł się dowiedzieć. a poza tym kanclerz reprezentował raczej prohisz-pańską opcję uderzenia bezpośrednio na Stambuł. Po Solikowskim wysłany z tym został do Rzymu Andrzej Batory. Osiadł w Grodnie. nie umiejący nigdzie dłużej zagrzać miejsca. Po śmierci zaś Batorego Hurault de la Maisse donosił. a zupełnie niezależne świadectwa: arianina Andrzeja Lubienieckiego i Huraulta de la Maisse. Wśród warunków stawianych przez papieża był zresztą jeden. że papież żałuje monarchy. Nagrobek Stefana Batorego z kaplicy Mariackiej w katedrze krakowskiej. Sprawa ta do tej pory wygląda tajemniczo. kokietujący wciąż protestantów. gdzie w obrębie starego zamku średniowiecznego powstał za jego czasów nowy pałac renesansowy. ale również wygnać wszystkie herezje z . To ostatnie było zresztą po myśli Batorego. Zamoyski od rokowań był odsunięty. w interesie Rzeczypospolitej: Anglia elżbietańska stała się czołowym partnerem politycznym i gospodarczym Moskwy w zachodniej Europie. przebywał najchętniej tu. by wytępić herezję we Francji. doglądał pamiętników pisanych pod jego dyktando przez usłużnego Heidensteina. Siedział więc na dobrowolnym wygnaniu w Zamościu. W okresie wznowienia rokowań między Rzymem a Grodnem za Sykstusa V ambasador Henryka III pisał do swego pana. w sercu rozległych puszcz. Gryzonii i Anglii. Mamy tu jednak dwa zgodne ze sobą. Zanosiło się na kolejną wojnę z kolejnym protestanckim miastem. 210. ale i przeciw protestantom. Niespokojny duchem władca. skich król się na nim zawiódł. 211. powiększał jak mógł swoje dobra. Na Litwie zresztą. ponieważ obywatele tameczni kochali go i do wszystkich jego zamysłów wykonania z uprzejmą chęcią dopomagali". Batory już pod koniec lata 1585 roku wyjechał na Litwę. więcej. jak pisze Hei-denstein. Sykstus V żądał podobno wspólnej akcji nie tylko przeciw Turkom. "rad bawił. Również inne sprawy polityczne wymknęły się z jego rąk. iż papież chce ligi ze Stefanem głównie po to. 1595 rok. Ryć. o którym Zamoyski. zjednanym dla zuchwałego planu podboju Moskwy i wspólnego z nią uderzenia na Stambuł. Z Grodna właśnie prowadził rokowania z Sykstusem V. dzieło najprawdopodobniej również Santi Gucprzyjazd Batorego do Grodna ciego. gdzie mógł polować do woli. W sprawie Zborow250 Stefan Batory tajemnicze rokowania Sykstusem V plany wojen z Moskwą i Turcją Ryć.uznać zwierzchnictwo Jana III. Szwajcarii.

jakośmy go znali. a potem podboju Turcji. Obiecał 25 tyś. Przychylnie przyjęła pomysł nadania indygenatu. mocnego wina węgierskiego. wskazując. Zamoyski się do nich nie mieszał. I wówczas nagle rozeszła się wieść. i dodając: "Co on sam był zawarł w myślach swych. Stefan śmierci rychłej się spodziewał. lecz którego . Lubieniecki zaś twierdził. Latem 1586 roku 251 Dzieje Polski i Litwy król rozpoczął przygotowania do sejmu. 212. Mimo to . zziębnięty i przemoczony po kolejnym. być może Andrzej Opaliński. Wyniki sekcji. Król jednak sam tę chwilę przyspieszył.dodaje wielki historyk o wielkim królu . przed którym go lekarze ostrzegali. skudów. Wieść była tak niespodziewana. Znało atorego j^ njewje|u zaufanych: na pewno Franciszek Wesselenyi. bardzo zadali wielką w myślach walkę". to Pan Bóg wie". czyli polskiego szlachectwa Andrzejowi i Baltazarowi Batorym. 1587-1588. zbyt forsownym polowaniu.nikt nie mógł pójść za jego pomysłem. Śmierć zabrała architekta . Wiemy natomiast. . Trumna Stefana Batorego w katedrze krakowskiej. I pozostawił po sobie .a może dzięki temu -sejmiki wypadły po myśli Stefana. nie pozostawiają wątpliwości: nerki nie wytrzymały nadmiaru wina. co mogło później ułatwić im drogę do tronu. Zachorował nagle. Wenecja i Florencja skłonne były do przymierza.tego królestwa". Szlachta gotowa była uchwalić nowy pobór na wojnę z Moskwą. tym lepiej zrozumieć i uszanować umiemy. połączoną jakże często z tragedią człowieka. Papież zaakceptował projekt wojny z Moskwą. Dziś więcej niż Szujski wiemy o błędach i porażkach Stefana. wielkość władcy.jak pięknie to określił Józef Szujski . tym bardziej jednak podziwiamy ową energię. ale prawdę o swym zdrowiu taił. ów żelazny upór i konsekwencję w dążeniu do celu. dokładnie przeanalizowane przed kilkudziesięciu laty przez krakowskich profesorów medycyny. że 12 grudnia zmarł w Wilnie Stefan Batory. leczył się trunkiem. restaurowana w latach 1873-1874. że krystalizowały się i nabierały rozmachu plany podbojów. że powszechnie wierzono w otrucie śmierć Stefana króla. Historyk protestancki wykazał zresztą wiele rozsądku. że to właśnie papież postawił swoje warunki: pomoc finansowa na wojnę z Moskwą i Turcją w zamian za eksterminację protestantów w Polsce. ale my nie wiemy i wiedzieć już chyba nigdy nie będziemy. I wielkość jego. Sejm przewidywany w styczniu 1587 roku zapowiadał się jako wielki tryumf króla. Pan Bóg może i wiedział. Pozostawił po sobie legendę. że to dyplomaci papiescy "panu."olbrzymi fundament niedokończonego budynku. Wybrano posłów sprzyjających polityce królewskiej. w sławie i w złocie nade wszystko się kochającemu. Ryć. nikt nie posiadał dosyć energii po temu".jak i polowania wyrzec się nie potrafił.

Wystosował więc listy do potencjalnych sprzymierzeńców. i do jego krewniaka. Musiał jednak stawić czoło przeciwnikom na sejmiku województwa ruskiego w Wiszni. którzy odnajdywali się w przeciwnościach. Nie tylko do Mikołaja Sierotki. atakowany był bezpardonowo na sejmikach. dotąd zawsze człowiek kompromisu. Zaskoczony był nade wszystko Zamoyski. Ale również do magistratów . że koniec będzie tak szybki.tylko nie bezkrólewia. A zachował go rzeczywiście w miastach. co oznaczało wówczas wiek sędziwy.252 Zygmunt III Jan Zamoyski wobec bezkrólewia przeciwnicy hetmana Trzecia elekcja Wieść o śmierci króla Stefana zaskoczyła wszystkich.że tym samym zachował go u Radziwiłłów. w Wielkopolsce przewodził im Stanisław Górka. jak w jego stronach rodzinnych zwolennicy 253 Dzieje Polski i Litwy - kunktatorska postawa prymasa Karnkowskiego polemiki wokół dzieła . Rygi i Lwowa. zaś sejmik proszowski całkowicie był zdominowany przez stronników Zborowskich i nakazał . Kanclerz i hetman. spodziewał się wszystkiego . widząc. Lecz kanclerz należał zawsze do ludzi. Wiedział. podlegającego w zasadzie staroście krakowskiemu Mikołajowi Zebrzydowskiemu. wziął sprawę w swe ręce. Sytuacja stawała się niebezpieczna. niesłusznie . trzymał się z boku.Gdańska.bezskutecznie zresztą wojewodzie Andrzejowi Tęczyńskiemu obsadzenie Wawelu. Nieszczęsna sprawa Samuela teraz dopiero przynosić zaczęła gorzkie owoce. Królewca. przed którymi stanu swego zdrowia nie taił. W tej sytuacji prymas Karnkowski. zanim jeszcze zaczęto wymieniać kandydatów do tronu. Sądził -jak się okazało. nie spodziewali się. Znów groziła wojna domowa. że przyjdzie mu teraz odpowiadać na najcięższe zarzuty. choć dobiegał już siedemdziesiątki. gdzie dochodzili do głosu jego przeciwnicy. nawet wśród wzajemnych sporów.to prawda. Nie miał wyboru: nawet Opaliński. wysuniętemu niedawno na to stanowisko przez kanclerza. nadal mu szczególnie bliskiego psychicznie. Odsunięty w ostatnich miesiącach od wpływu na bieg spraw istotnej wagi. Stracił mir u szlachty koronnej z powodu stracenia Samuela . Krzysztofa Pioruna. którym był zawsze przyjacielem. mający komendę nad wojskiem. gdzie zaatakował go ostro starosta śniatyński Mikołaj Jazłowiecki. Nawet najbliżsi mu.

królowa przecież z własnego prawa. Obaj wojewodowie cieszyli się dużym mirem wśród szlachty. ale działać skutecznie.Januszem Zbaraskim musi strzec granic i prosi o pomoc finansową na zapłacenie żołnierza.i zachował władzę hetmańską. oraz dzieło Heidensteina De bello Moscovitico commentariorum libri sex. o charakterze "zarówno dokumentalno-informacyjnym. co ożywiło debaty sejmowe. nie chciała na razie odsłaniać swoich planów. by postępował podobnie. błądzącego między Scyllą prawdy obiektywnej a Charybdą prawa do własnego zdania. "bo . że dzieło Heidensteina.. a na konwokacji Stanisław Sędziwój Czarn-kowski. Zaczęło się od osądu świeżej historii. której go chciał pozbawić wcześniej Jazłowiecki. W tej sytuacji Karnkowski zwlekał. Jednych zatrzymały w domu siarczyste mrozy i nieprzejezdne drogi. nie lubił takiej gry pozorów i podejrzewał. Gdy oskarżono go o zaniedbywanie obowiązków. dołączyło się jednak do tego i rozgoryczenie Litwinów. najpopularniejszy. Długo jeszcze toczyć się będą dyskusje na ten temat. bagatelizując zwłaszcza słynną "jezdę do Moskwy" Krzysztofa Radziwiłła Pioruna. mogąca teoretycznie nie zgodzić się na bezkrólewie i objąć sama rządy. Konwokacja rozpoczęła się 2 lutego 1587 roku . Oskarżyciele ucichli.ale bez Litwinów. że jednostronność jego jest wynikiem wzorowania się na pamiętnikarskich Komentarzach Juliusza Cezara. inni grali obrażonych na Koro-niarzy o poprzednie elekcje. relacjonująca sprawę Zborowskich w duchu prokanclerskim. gdzie zbyt silni będą jego przeciwnicy. jaka mu odpowiada. którego był przecież współtwórcą. Stąd najwcześniej pojawiły się tu wzmianki o Fiodorze. Na szczęście chorował też początkowo Andrzej Zborowski. wybuchnął w Senacie płaczem. zdaniem niektórych. albo o Habsburgu. że każdy przecież może przedstawić taką wersję wydarzeń. zachował też kontrolę nad wojskiem. by zlekceważył warszawską konwokację. niekiedy nawet przebąkiwali o zerwaniu unii. Dodawał. nie poruszył?" Pod koniec lutego stawiła sięjuż w Warszawie znaczna część Litwinów. walczyła raczej obawa przed Moskwą z niechęcią do ewentualnego koronnego kandydata. wolał działać. Doradził Zamoyskiemu. Ukazała się mianowicie książka Andrzeja Rzeczyckiego Actiones tres. Nawet królowa Anna. Zamoyskiemu i Koroniarzom. Karnkowski nie lubił nigdy wysuwać się na plan pierwszy. również zresztą schorowana.i kogo by ten miły staruszek.jak zapisał anonimowy autor diariusza pisanego dla Marcina Kromera . Rozgoryczenie Zborowskich było zrozumiałe. popieranym przez Radziwiłłów. Do Warszawy przesłał list. nawet hetmanowi nieprzyjaznej. Zwłaszcza Zamoyski stanął do gorącej obrony dzieła. zabezpieczyłoby płonącą moskiewską granicę. Przypomnieć zaś trzeba słuszny osąd Henryka Barycza.Heidensteina Górki zdobywają zdecydowaną przewagę. list ten więc. Heidenstein mianowicie całą zasługę zwycięstwa przypisał Batoremu.. Zamoyski zżymał się i dąsał na prymasa. I teraz wybrał rolę pozornie bierną. że wraz z wojewodą kijowskim Konstantym Ostrogskim i brac-ławskim . jak propagandowym". prawa do wolności słowa. Zdecydowania u nich na ogół nie było. odczytany z początkiem sejmu. w którym usprawiedliwiał się. Debata w interesujący do dziś sposób ukazała problemy pisarstwa historycznego. A aktorem był znakomitym. że Karnkowski jest wobec niego nieszczery. co. Ale posłuchał . za kulisami wielkiej polityki. ucieczkę w chorobę. było . niemało dopomógł w uspokojeniu nastrojów. Przyznał więc. najlepszy mówca z braci Samuela.

że się czasy mienią. spokojnych. zdecydował się sejm opuścić. Największe oburzenie budziło oczywiście przedstawienie przez Heidensteina sprawy Samuela i Krzysztofa Zborowskich. może niedługo kogo innego spotkać".a jako? Z zapalonymi knoty. jak to sam Zamoyski "zdawał sprawę" z motywów swego postępowania na sejmie poprzednim. mimo że sam Andrzej Zborowski napominał. Żółkiewski. w gruncie rzeczy kompromisowy. Gdy zaś kasztelan podlaski Marcin Leśniowolski. po 1588 roku.napisał Żółkiewski wówczas do swych przeciwników . 255 . przyznał. Sejm 1585 roku przyrównać można do słynnej sesji październikowej 1929 roku. przesunięcia akcentu z dziejów państwa na "wybitne jednostki historyczne". że nie tyle domagać się trzeba zemsty. zganić". Zabrał głos w tej sprawie zdrów wreszcie Andrzej Zborowski. co wynagrodzenia krzywd. rzucił nań czekanem sługa Jana Zborowskiego. którzy "poczęli markotać. z kurwy synu!" "Wspomnijcie Waszmość . że obowiązkiem każdego. a Izbą Wyższą. któremu śmiercią grożono.krzyczał wojewoda poznański . związany z królową Anną. łajać. wyjeżdżał już z miasta. Gdy Ryc' 213' Na9robek stanista(tm) żółkiewskiego " J w katedrze lwowskiej. kurzyło się pod okny naszymi i pod dachami . Przeciwstawił się tendencjom wyłącznie panegirycznym. mówiąc do posłów: "Nie chcemy tego".w piwnicach. w sklepach pełno hajduków było". Ale równocześnie stwierdził. gdzie coraz więcej było polityków odpowiedzialnych. Narastał bowiem rozdźwięk między posłami. wiadomo. ale na pytanie wojewodzica ruskiego: "A na mnież to?" . Szczęśliwie chybił. jest "oponować Panu o wolności i dobra pospolite". Gdy Stanisław Żółkiewski próbował przypominać. Większość przeciwników kanclerza nie do kompromisu była skłonna. co też zganione. To prawda. "ratowania niewinności" rodu i utrzymania praw szlacheckich. "Chciał pan o sobie sprawę dać . że "co słusznie w paniech ma być chwalone. co mnie teraz spotkało. bojowymi i krzykliwymi. że Piłsudski był admiratorem Batorego. odpowiedział mu ostro Górka. to chwalić. Tyle że hajducy w treść obrad nie ingerowali: Batory sam potrafił gromić zbyt odważnych posłów. mowa jego ginęła w tumulcie protestów.odpowiedział publicznie: "A na ciebie.254 Zygmunt starszego awantury sejmowe zarazem "dziełem o wyraźnej tendencji osobisto--panegirycznej" i że tym samym było wyrazem "przesilenia" i zmiany dawnego modelu historiografii renesansowej. usiłował Zamoyskiego bronić. I właśnie z tej analizy wywiódł wniosek. również i dzie-jopisa. zowiąc senatory łotrami a zdrajcami Rzeczypospolitej".

że odwróciła uwagę od treści samego aktu i większość senatorów go podpisała. aby wszedł w życie stanowiący element konfederacji ważny a dyskusyjny akt kaptura generalnego. Agitował też za nimi nowy nuncjusz papieski. że pośpiech może być niebezpieczny. że lepiej rozwiązać wpierw wszystkie drażliwe sprawy.między Zamoyskim a Zborowskimi. Nic dziwnego. Mikołaj i Stanisław młodszy. 256 . Natomiast Karn-kowski.Zborowscy natomiast. poddał się sądowi oraz zezwolił na proskrypcję dzieł Rzeczyckiego i Heiden-steina. wojewoda sandomierski Stanisław Szafraniec i kasztelan biecki Mikołaj Firlej. Do grona zaś oddanych zwolenników kanclerza należeli: Jan Dulski. kompetencje urzędów w czasie bezkrólewia znane i pozostawał tylko jeden spór . Z poselskiego grona wyszły prowokacyjne żądania pod adresem kanclerza. zarządziła również na św. by złożył buławę. Chorobliwie podejrzliwy w stosunku do rodziny Rudolf II nie żałował guldenów i talarów. aby pozbyć się choć jednego ze swoich ambitnych braci. w których obozie brylowali Górka i Czarnkowski. niż radzić o kandydacie. teatralnie rozdzierając szaty. kary wieży dla Zamoyskiego i odszkodowania pieniężnego. gdyby ją podpisał. starosta krakowski Mikołaj Zebrzydowski. który oczywiście znów zachorował i wyjechał z Warszawy. Mikołajowi Jazłowieckiemu. Szlachecka zaś konfederacja generalna zawiązana pod Warszawą. mieli cesarskie pieniądze. 214. szukających dróg kompromisu. z wyjątkiem Goślickiego. Teraz jednak sposób elekcji był ustalony. Przychylność Leśniowolskiego oznaczała wyciągniętą do zgody rękę królowej. że pozornie nieprzemyślane meandry polityki prymasa mogły budzić nieufność kanclerza. żonaty z jego siostrzenicą.Dzieje Polski i Litwy spór między Zamoyskim a Zborowskim zwolennicy kanclerza stronnicy Zborowskich Ryć. Rosły szeregi jego zwolenników w Koronie. Coraz bliżsi byli mu Opaliński. chcąc. Stanisława lustrację generalną całej szlachty zdolnej do broni i oddała tymczasowe dowództwo nad wojskami granicznymi wrogom Za-moyskiego: Janowi Herburtowi. wzywał gromu niebios na swą głowę. Kanclerz zatem miał w ręku wojsko i trzymał stolicę . Pośrednictwa próbowali neutraliści. i to niemałe. żołnierz doświadczony. podskarbi koronny. Jerzy Farensbach. wojewoda ruski Stanisław Żółkiewski starszy i jego synowie. choć dawali do zrozumienia. puścił wieść o własnej śmierci. Jerzemu Mnisz-chowi. Zborowscy żądali rehabilitacji Samuela i Krzysztofa. Z uwagi na potwierdzenie praw dysydentów nie podpisali jej biskupi. Solikowski. Kanclerz nie chciał ustąpić ani na krok. który zakończył ugodą spór kalendarzowy z Ryżanami i armię blokującą zbuntowane miasto oddał pod komendę Zamoyskiego. Annibal z Kapui. Doświadczenia pierwszych dwóch elekcji ukazywały. obok zatwierdzenia konfederacji warszawskiej z 1573 roku. Karnkow-ski i Konstanty Ostrogski. że z owej wieży mogliby zrezygnować. Stanisław Żółkiewski młodszy. wieść tak sensacyjną. wreszcie wojewoda wendeński.

wojewoda trocki Jan Hlebowicz.Zygmunt sejm elekcyjny koło konwokacyjne i koio czarne niebezpieczeństwo rokoszu zażegnane starcie zbrojne na polu elekcyjnym mediacja Goślickiego i Szafrańca Lecz osoby kandydatów wciąż były mniej ważne. Paweł Orzechowski. niż spory domowe. gdzie niegdyś wybierano Henryka. wiernego teraz Habsburgom Czarnkowskiego. na krótko przed żniwami. Sprzyjające Zborowskim koło konwokacyjne zdominowane było przez ociemniałego. Litwini na pole elekcji pod Wolą nie zjechali. tyle że podzieleni. zbrojnych orszaków magnackich i przywiedzionych wraz z nimi wojsk zaciężnych. wzorem węgierskim. jak twierdzono. kanclerz czekał. Sądził. że wobec groźby wybuchu wojny domowej w Koronie nie chcą się mieszać do walk między Polakami. koło Kamienia. niezwykle czynny był też Mikołaj Żółkiewski. Pozostali głównie posesjonaci. obradujący w cieniu potężnych. wracała masowo do domu. Mikołaj Jazłowiecki. Senatorowie rokoszu zabronili. Zwłaszcza szlachta uboższa. że przeciągnie na swoją stronę neutralistów. Nawet prymas przywiódł 500 koni. jego wróg Górka około 3 tysięcy. wojewody krakowskiego Andrzeja Tęczyńskiego. Miał ten zjazd grać rolę nadzwyczajnego sądu nad kanclerzem i innymi dostojnikami z czasów Batorego. kniaź Proński. zgromadziła jednak pod Warszawą ogromne tłumy. by odstręczyć od niej szlachtę. Elekcja rozpoczęta 30 czerwca. oświadczyli. kasztelana . Szlachta zgromadziła się tym razem w dwóch zwaśnionych obozach zwanych kołami. wojska. niezdolna do pokrywania wciąż rosnących cen owsa i żywności. ty l/e że z dnia na dzień rzedniejące. Czarnkowski rzucił hasło rokoszu. W odpowiedzi na to naprzeciw uszykowali się żołnierze Zamoyskiego i jego adherentów: Ostrogskich. Koło antykonwoka-cyjne zwano też czarnym. był z nimi oczywiście Górka. zaciekłego. Sam Zamoyski przyprowadził do 6 tyś. który już przestawał być wzorem odstraszającym. Rozłożyli się obozem po drugiej stronie Wisły. od tradycyjnej już barwy wojska i służby Zamoyskiego. kasztelan wojnicki Jan Tęczyński. Obóz Zborowskich się niecierpliwił. Przeciwnicy dłużej już czekać nie chcieli. Cztery tygodnie trwały bezpłodne rokowania. Myszkowskich. zatroskana o gospodarstwa. ale i Stadniccy. sejmu konnego. Marszałkiem jego został sąsiad kanclerza. nawet dotychczasowi neutraliści mieli już dosyć prowokacji ślepego jurgieltnika Habsburgów i zgodnie z oczekiwaniami Zamoyskiego coraz częściej łączyli się z kołem czarnym. zjazdy takie odbywały się nad potokiem Rakos pod Pesztem i stąd ich nazwa. Lecz mimo zakazu zwolennicy Zborowskich 27 lipca wyprowadzili wojsko w pole.

kanonik kujawski. Habsburgów było czterech. jako "trybun ludu szlacheckiego". Za tym przykładem poszedł jeden z hufców przeciwnika. Natomiast do Maksymiliana próbował Litwinów zachęcić Andrzej Zborow-ski. W ten sposób. Pragnął wpierw uspokoić Zborowskich. Na mediatorów wybrał arianina Szafrańca i tolerancyjnego biskupa Goślickiego. oraz sympatycznego skądinąd Ferdynanda tyrolskiego miały niewielkie szansę.wołał . Po 10 tyś. Zamoyski natomiast rozpoczął tajne rokowania z arcyksięciem Ernestem. znów wysunięty. Wciąż stojącym za Wisłą Litwinom. nieoficjalny kandydat tytułującego się wciąż królem Polski Henryka Walezego. stracił własne szansę na koronę. Kandydatury Macieja. Sam magnat i senator. Chory Karnkowski stanął w polu. by jeden z jego hufców zawrócił do obozu. 1604 rok (Muzeum jednak.sandomierskiego Stanisława Tarnowskiego. miedzioryt Egidiusa Sadelera. tak zwalczał. Opanował 257 Dzieje Polski i Litwy pokusę uderzenia na wroga. że kandydaturze tej sprzyja: też wiedział. Legat papieski uciekł do Warszawy i z wieży kościelnej spodziewał się oglądać bitwę. ludzi. Rozsądek zatryumfował. Za nim to właśnie opowiedziało się teraz koło konwokacyjne. że gdyby na polu bitwy z obcym tak sprawnie uszykował wojsko. że nie ma ona szans. Nie . wedle obliczeń prymasa. Wiedział też.u Tęczyńskiego mszy nie odprawiał". Ale ponad 30 tyś. starosty sandomierskiego Stanisława Pękosław-skiego. Ale teraz wydał rozkaz. Mawiał później. Kanclerz opanował gniew. że szans nie ma ani Alfons z Ferrary. lecz gorszą pozy ej ę: wiatr miotał im w oczy kurzem i pyłem ze stratowanych doszczętnie błoń Woli. ani żaden z bratanków króla Stefana . czy to młody i dzielny Baltazar Batory. ćwierć wieku później następcy Rudolfa II. a nie uderzył. dawał do zrozumienia. senatorNarodowe w Krakowie). Gdy zjawił się przed nim jako mediator Andrzej Tęczyński. Lada moment mogło dojść do walki zbrojnej. splamioną krwią Brzezińskiego. skieg() krója ^ -^ me obawiaŁ Ale kandydaci do korony wśród szlachty kandydatura habsburska wciąż była niepopularna i otwarcie z nią występować nie chciał. opróżniało się pole niedoszłej bitwy. Sam cesarz wraz z nuncjuszem popierał arcyksięcia Maksymiliana. z których wielu gardłowało za Fiodorem. powoli. 215. Od strzału w kierunku szopy senatorskiej wymierzonego zginął Brzeziński. Portret Zygmunta III. sam siebie by kazał rózgami chłostać. Przystąpiono do narad nad osobami kandydatów w nowej szopie. nie chcąc się mieszać do walki i nie chcąc dopuścić do walki. koadiu-tora wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego.czy to kardynał Andrzej. Ich to wysłał do Zamoyskiego. stronnik przecież Zamoyskiego. bo starą. Teraz Ryć. morderca głośno wołał: "Nie ciebie chciałem". choć trudno mu się było z tym pogodzić. Wiedział również. ludzi z każdej strony gotowało się do boju. prymas kazał spalić. którego przed laty. odprawił go ostrymi słowami. Zamoyski miał lepszych żołnierzy. stało z boku. że tracąc Samuela. "Żaden z Karnkowskich . obaj uchodzący za kandydatów kanclerza.

królewicza szwedzkiego Zygmunta. albo jedzie do domu i niech się kanclerz sam bije z uszykowanymi już do walki Zborowskimi. Obrażony Zamoyski mógł tylko schronić się w namiocie. zwłaszcza gdy Karnkowski postawił mu ultimatum: albo Zygmunt. Wysłała Leśniowolskiego 258 Zygmunt kandydatura Zygmunta Wazy podwójna elekcja polsko-szwedzki spór o Estonię do Sztokholmu. ogłoszony przez interrexa. nagle ozdrowiały. kontynuator kroniki ojca) odszczeknął im wtedy: "A pójdźcie precz panowie szyjowie do diabła". Stanąwszy w kole konwokacyjnym. po czym. krzyczeli: "Dajecie nam pana gwałtem na szyje nasze!" Zborowski (ten "z krzywą szyją". akcentując zwłaszcza wspólne panowanie nad Bałtykiem i wspólną walkę z Moskwą. 19 sierpnia interrex nominował królewicza szwedzkiego Zygmunta Wazę królem Korony Polskiej i wielkim księciem Litwy. kanclerz Szwecji Eryk Sparre i przedstawił korzyści z elekcji szwedzkiego królewicza. w kole czarnym. ale przecież z tą ewentualnością dawno się liczył.chcieli. starzejącego się i podejrzliwego Jana III. Toteż coraz więcej szlachty przekonywało się do tej kandydatury. nominatowi kijowskiemu. Natomiast Andrzej Zborowski. nominowany przez marszałka wielkiego . że z Niemcem do domu nie wróci. Pod Warszawę przybył jego poseł. jak złośliwie przypomniał Joachim Bielski. To samo uczynili inni neutraliści z Opalińskim i Olbrachtem Łaskim na czele. Jeden wybrany został przez przeważającą większość. Tymczasem królowa wdowa prowadziła po cichu własną grę polityczną. Król szwedzki odgrywał rolę niechętnego i przymuszonego okolicznościami. w obecności ogromnej większości senatorów. kazał jedynemu pozostałemu w kole konwokacyjnym biskupowi. W tej sytuacji głosy Litwy były dla maksymilianistów stracone. Na innym polu. choć Zygmuntowi dotąd niechętny. Opowiedział się za Zygmuntem otwarcie sam prymas Karnkowski. ruszył do Warszawy zawiadomić królową i odśpiewać u św. co gorsza. ogłosić 22 sierpnia Maksymiliana. choć z Anną skłócony. opuszczony przez większość zwolenników. głośno oświadczył. Rzeczpospolita miała znów dwóch królów. Na tym polu właśnie powinna się była odbyć elekcja. wsiadł na koń. którzy. po czym stawił się w kole czarnym i połączył swoich jezdnych z wojskiem Zamoyskiego. W tej sytuacji kanclerz. rzekomo czuwając nad bezpieczeństwem głosowania. Jakubowi Woronieckiemu. Nie dla siebie: dla siostrzeńca. Jana Te Deum. który nawet przysięgi senatorskiej jeszcze nie złożył. zajęli pole przez Karnkowskiego poświęcone. nie miał wyboru. by przekonał jego ojca.

zwołał zjazd powszechny dla Korony i Litwy na październik do Wiślicy. że Zamoyski należał do niewielu w ówczesnej Polsce mężów stanu doceniających znaczenie Bałtyku dla politycznego i gospodarczego rozwoju Rzeczypospolitej. Wśród innych punktów. Prowadzili je Zamoyski. Ostatecznie Sparre ustąpił. że synowie 259 Dzieje Polski i Litwy J< n' a l Ryć. dla Sztokholmu była szańcem broniącym bezpieczeństwa serca Szwecji. Daleka od Polski prowincja. obok przymierza Rzeczypospolitej ze Szwecją. choć ze znamiennym zastrzeżeniem: za dotrzymanie tego punktu całym swym majątkiem ręczyła królowa Anna. 216. by ją przekazać Rzeczypospolitej.koronnego. warunki elekcji Zygmunta strategiczne znaczenie Krakowa przestarzałe fortyfikacje stoiicy . naznaczył dzień koronacji na 18 października. Zamoyski upierał się. Baranowski i Leśniowolski. Zamoyskiemu powierzył obronę granic. Wojna domowa stała u progu. toteż upór kanclerza w tej sprawie rozumiano w obozie szwedzkim jako jego złą wolę. spisany w kole czarnym natychmiast po elekcji Zygmunta. by w tej sprawie nie ustępować. Sparre miał polecenie. Wojna z Maksymilianem Reces sejmu elekcyjnego. Widok Krakowa z miedziorytu w CMtates orbis terrarum Jerzego Brauna i Franciszka Hoghenberga. Ale pamiętać przecież trzeba. Drugi natomiast obrany na miejscu prawem przepisanym przez ambitnych magnatów dysponujących własną siłą zbrojną i nie mających już nic do stracenia. Punktem zapalnym była sprawa Estonii. Następnego dnia rozpoczęły się szczegółowe rokowania dotyczące pactów conventów elekta. wymienić trzeba zobowiązania. 1576 rok.

natychmiast zresztą uwięzione. znakomite jego Księgi hetmańskie. elekt do Szwecji nie wyjedzie bez zgody stanów. zaprzysiężenie . Kanclerz Zamoyski. Na próżno Stanisław Sarnicki. kalwiński polemista i historyk. ruszył następnie do Wiślicy. bliski Zamoyskiemu. koni i 700 piechoty ruszył spiesznym marszem zabezpieczyć dlań stolicę. położonych od zachodu. ogłoszona w Krakowie z ambony przez Piotra Skargę. córki zaś w Rzeczypospolitej. Dwa pozostałe miasta aglomeracji stołecznej Kazimierz. za Bramą Szewską. tak bliską rubieżom państw habsburskich. nie podpisał ani aktu elekcji. był im bliski. długi zapłaci. zatrudniać nie będzie. Podjąwszy po drodze ze skarbu kwarcianego w Rawie Mazowieckiej 80 tyś. bo Krzysztof Zborowski niespodziewanie Wiślicę opanował i żołnierzami austriackimi obsadził. uprawomocnić decyzje sejmu elekcyjnego. który nieraz już dał dowód swej przychylności dla miast. zwłaszcza z Garbar. prawa różnowierców zachowa i cudzoziemców na dworze. opowiedzieli się przeciw Zborowskim. zwłaszcza gdy przyszła wieść. ale i Zamoyski. a zwłaszcza Kleparz . a równocześnie Andrzej Zborowski schwytał i uwięził kasztelana sandomierskiego Stanisława Tarnowskiego. W tej sytuacji nawet dotychczasowi neutraliści. choć w targach ze Sparrem brał udział. Stare mury miejskie broniły tylko średniowiecznego śródmieścia. Ale już 27 sierpnia w 2 tyś. 260 Zygmunt III zjazd wiślicki Zwołany na początek października zjazd wiślicki miał. Obradował pod murami miasta. w rękopisie.oraz liczne i ludne przedmieścia były w praktyce bezbronne.Zygmunta otrzymają zaopatrzenie w Szwecji. Pozostawiwszy tu część wojska. i okalających kościół Karmelitów na Piasku. poza kilkoma Szwedami. Co więcej. prawa Rzeczypospolitej potwierdzi. podobnie jak poprzednio jędrzejowski. zł. nasilała się rywalizacja Krakowa z habsburskim przecież teraz Wrocławiem. Istniały jednak wewnątrz krakowskiej aglomeracji ostre napięcia między polskim w ogromnej większości mieszczaństwem śródmieścia a niemieckimi często rzemieślnikami z przedmieść. w których się tego domagał. wystawi flotę na Bałtyku i pięć twierdz. zarządził pospolite ruszenie i wysłał do Maksymiliana poselstwo z żądaniem rezygnacji. Zjazd potwierdził więc postanowienia elekcji. Toteż pierwszą czynnością hetmana było pospieszne obwarowanie miasta. witany radośnie przez mieszczan. którzy planowali unieważnienie obu elekcji i zgodne wysunięcie trzeciego kandydata. wzywał Batorego do budowy nowoczesnych fortyfikacji wokół stolicy. ku naszemu wstydowi. w którego orszaku odwiedził niegdyś Paryż. że Zygmunt przybył już do Gdańska. na obronę granic. 8 września stanął w Krakowie. ani odezwy do narodu wzywającej do uznania Zygmunta. W czasie elekcji posłowie krakowscy oddali bez wahania swoje głosy za Zygmuntem. Kraków ponadto nie miał nowoczesnych fortyfikacji. pozostają dalej.

po koronacji. włoską gwardię przyboczną. Przeważyli jednak zwolennicy marszu na nieodległą stolicę. Mikołaj Sierotka i kardynał Jerzy Radziwiłłowie radzili mu ruszyć na Wielkopolskę. Kozak Hawryło Hołubek i olkuscy górnicy. że już innych między Polaki zdradziec nie masz. 261 Dzieje Polski i Litwy Stanisława Górki. 1565 rok (Muzeum Historyczne Miasta Krakowa). piechoty. wolał je wydawać na doświadczenia alchemiczne i na pomnażanie swoich wspaniałych zbiorów sztuki. który ponoć własnego synka prowadzonego przed szturmującymi zamek Austriakami poświęcił.5 tyś. Oczywiście pierwsza rata wciąż pozostawała na papierze. ludzi Krzysztofa Zborowskiego ściągniętych z Wiślicy i resztki rozbitego po drodze oddziałku Spytka Jordana. florenów. wśród nich 1. Do legendy przeszli też obrońcy Rabsztyna. W Olkuszu gromadzili się jego polscy zwolennicy. Maksymilian nie prowadził ciężkiej artylerii. zaraz po elekcji. a zresztą jeśli miał. Srebrny kur Bractwa Strzeleckiego. działania militarne Hawryty Hołubka Do legendy przeszedł obrońca Olsztyna. obrońców granicznych zamków. zawierały one i punkty odmienne od paktów Zygmunta. oprócz tych. "Słał do niego Maksymilian . W otoczeniu habsburskiego pretendenta ścierały się dwie koncepcje. obiecując mu to dobrze nagrodzić. NapotRyc. którzy są u niego". 2 tyś. jazdy niemieckiej. Prowadził 2 tyś. Racibórz.aby mu zamek poddał. Oblężenie Krakowa przez wojska Maksymiliana w 1587 roku wg miedziorytu kali po drodze bohaterski opór z końca XVI wieku. Dzięki temu Hołubek mógł . 500 pieszych i 300 koni. około 360 ludzi. Wojna miała teraz być wytoczona Turcji. zająć Gniezno i tam się koronować. Kasper Karliński. Obok przymierza Rzeczypospolitej z cesarstwem. sumę zawrotną. a z Moskwą przeciw niej zawarte przymierze. Gliwice i Bytom w granice Małopolski.zapisał Bielski . Wreszcie zobowiązywali się Habsburgowie wpłacić 800 tyś. przeciąć drogę Zygmuntowi podążającemu już z Opalińskim na Piotrków i Kraków. mimo że ponad miesiąc od elekcji już minął: Rudolf nie miał już pieniędzy. Wprost z Ołomuńca arcyksiążę ruszył przez Opawę. zatarg z cesarstwem o Prusy i Inflanty zakończony. z tego 200 tyś. niewiele miał piechoty i Rabsztyna nie zdobył. wystawienia kilku zamków pogranicznych i potwierdzenia praw różnowierców. a drugie 200 tyś. Ale Hołubek (jako też był złej gęby) powiedział. 217. połączyć się Z armią Ryć.pactów conventów przez Maksymiliana Arcyksiążę już 27 września w Ołomuńcu zaprzysiągł uzgodnione wcześniej przez jego posłów w kole konwokacyjnym pacta conventa. 218. dostojeństwa wojskowe w Rzeszy i Hiszpanii dla szlachty otwarte.

Bez artylerii i prawie bez piechoty nie mógł się wiele po szturmie na mury Krakowa spodziewać. znajdowała się druga linia obrony. Od południa niemiecka piechota szturmowała mury miejskie w rejonie klasztoru Franciszkanów. Po dwóch dniach podeszła pod szańce broniące Kleparza i Garbar. Próby rokowania z pozostającymi w Krakowie senatorami oczywiście nic nie dały. W krytycznym momencie. dysponował ciężką artylerią. w tym osiem ciężkich dział oblężniczych. Nocą z 23 na 24 listopada dwa oddziałki muszkieterów przekradły się przez słabo strzeżone szańce i ukryły w ich domach. ale wciąż potężnych murach wokół bram Szewskiej i Floriańskiej. stanął w Mogile i tu zwołał zjazd swoich zwolenników. A wtedy na piechotę Zborow-skich i artylerię Górki ruszyła szarża hetmańskich chorągwi pancernych Marka Sobie-skiego i Jana Myszkowskiego. oblężenie Krakowa 14 października armia Maksymiliana stanęła niecałą milę na północ od Krakowa. na wzór zjazdu wiślickiego przeciwników. sypane pospiesznie. kierując obroną Wawelu. Na tym najbardziej narażonym odcinku komendę objął sam hetman wielki. gdy i Jazłowiecki połączył z arcy-księciem swą jazdę. pod czujnym okiem Mikołaja Zebrzydowskiego. Oczekując więc na przybycie Górki. Ledwie sześćdziesięciu szlachty podpisało się na dokumencie 262 Zygmunt l szturm od strony Garbar rzeź niemieckich mieszczan końcowym. dniami i nocami. Maksymilian wydał rozkaz przystąpienia do walki. osłaniającą z południowej flanki Garbary. Farensbach trzymał umocnienia Kazimierza. Gdy więc nareszcie Górka przyprowadził swe wojska. Pretendent nie wyzyskał zaskoczenia. Zebrzydowski. 8 dział wojewody poznańskiego wpadło w ręce . Austriacy liczyli na sprzyjających im niemieckich rzemieślników zamieszkałych na Garbarach. w średniowiecznych.później przecinać jego linie komunikacyjne ze Śląskiem. na ich czele starł się z wrogiem. korzystając z gęstej mgły. Rano. a ukryci muszkieterzy uderzyli na Bramę Szewską. sam Zamoyski chwycił porzucony sztandar i zawróciwszy pierzchających. jego zadaniem było niedopuszczenie maksymilianistów na prawy brzeg Wisły. Krzysztof Zborowski ujrzał znaną sobie czarną sylwetkę hetmana na czele atakujących i pierwszy zaciął konia w popłochu. ale niewielu maksymilianistów zdołał zgromadzić. próby zbudowania mostu na Wiśle w Mogile i odcięcia Krakowa od dostaw z Podkarpacia i Rusi również. zjazd mogilski Zjazd mogilski odbywał się w początkach listopada. widząc ucieczkę swoich żołnierzy z pola bitwy. który równocześnie pustoszony był przez inne oddziałki kozackie. Za nimi. Miasto nie było jednak przygotowane w pełni do obrony i stąd na widok armii austriackiej wszczął się tu popłoch. piechota Krzysztofa Zborowskiego niespodziewanie zaatakowała obrońców Garbar od strony kościoła Karmelitów.

Zygmunta droga do Polski dzieciństwo Zygmunta Wazy Zygmunt Waza. Wyciągano z domów i mordowano zarówno skrytych tam niemieckich piechurów. Miał dwa lata. Uniemożliwiło mu to spieszny odwrót. Groźba śmierci wisiała wówczas nad ojcem Zygmunta. a i Zamoyski nie chciał ryzykować ataku na jego pozycje: kazał tylko spalić Garbary. by samemu nakazać egzekucję 28 ocalałych Niemców. Niewiele jednak chyba z mrocznych komnat Gripsholmu zapamiętał. gdzie rodziców jego uwięził tragiczny i okrutny król Szwecji. gdy szwedzcy magnaci obalili Eryka i jego ojcu oddali koronę. arcyksiążę zrezygnował. Dzieje Polski i Litwy e p. przeciwstawiając rzekomej tolerancyjności Batorego. wciąż groźnych w polu. by wzmocnić jego szansę na polską koronę. pospólstwo kijami mordowało Bogu ducha winnych niemieckich z pochodzenia sąsiadów. Wiele mówiono później o katolicyzmie Zygmunta. Naliczono 1564 trupów. 30 listopada. Rota hajduków w pochodzie.zwycięzców. jak i niemieckich rzemieślników. Wódz ostrożny.jtyc[^ ^y uniknąć zarazy. podówczas księcia Finlandii. odwrót wojsk by oczyścić przedpole i uniemożliwić powtórne zaskoczenie. Oskarżano go często o fanatyzm. wiedział. Za wszystko zapłacić teraz mieli niemieccy mieszczanie. lecz Zamoyski wstrzymał w tym momencie swoją jazdę. woda w Rudawie była od krwi czerwona. Po kilku dniach. 1606 roku (Zamek Królewski w Warszawie). starszy brat Jana. rozpoczęła oczyszczanie Garbar. często 263 Ryć. nigdy ryzykować nie lubił.nad jego matką. że miasto jest ocalone. Dopiero wieczorem hetman powstrzymał spontaniczną rzeź. Eryk XIV. Jeśli doświadczenia prenatalne wywierają wpływ na charakter dziecka. Wład . groźba wydania w ręce Iwana Groźnego . Jako następca dwóch tronów. fragment Rolki sztokholmskiej. Piechota polska. to przyszłemu królowi los ich nie szczędził. kawalerzystów Maksymiliana. Nic bardziej fałszywego. Jan III zezwolił żonie na wychowanie syna po katolicku. urodził się 20 czerwca 1566 roku na zamku Gripsholm. Przed szańcami stało przecież 4 tyś. ok. oraz pospiesznie pogrzea symi lana j^ zaj-. Opuścił Mogiłę i ruszył ku śląskiej granicy. Odzyskano utracone szańce. gdyż wiedząc o słabnącym zdrowiu Zygmunta Augusta. Wielu rannych. Wzrastał teraz jako królewicz i następca tronu. syn Jana. za zgodą Zamoyskiego. uwiózł do Mogiły Maksymilian. ri konających. 219. i Katarzyny Jagiellonki. Rozszalały się namiętności i w śródmieściu.

.nie po słowach należy sądzić. który przybył później z wychowankiem do Polski i tu życia dokonał. niezłych. Dlatego też miał zawsze otwarte serce dla kobiet . przez twardego i bez względnego ojca. dla bliskich króle wiczowi raczej nieśmiałym.nie tylko zresztą ślubnych małżonek. podobny w tym do Rudolfa II.i nie tylko władców . nie lubiącego i nie rozumiejącego 264 Zygmunt emocji stadnych. dobrze władał językiem matki.ców . tak charakterystycznych dla polskiego katolicyzmu.sprawiła. Do końca życia po został dyletantem. wreszcie stałość przekonań nawet w przeciw-nościach. Z wychowania w protestanckim śroRyc7220. Wychowany w smutnym i surowym środo wisku protestanckim. Portret z^^^ dowisku pozostał mu indywidualizm introvan uther. Dla Batorego katolicyzm był narzędziem panowania. Obok polskich Jezuitów wyróżnił się tu szlachcic z Inflant. Dla Zygmunta katolicyzm był potrzebą serca. którzy kształtowali jego wiarę. katolicyzm kojarzył prze de wszystkim z serdecznością macierzyńską. Arnold Grothusen. Uży wał tego narzędzia biegle i cynicznie. ale po czynach. Matka przekazała mu najlepsze cechy swego charakteru: życzliwość dla ludzi. To właśnie protestancka nietolerancja . ale również przez dobrą i kochającą matkę. byli ludźmi zdolnymi i odważnymi. nieraz aż przesadną u późniejszego władcy dwóch królestw. 1568 rok (Kraków-Wawei). dla postronnych wyniosłym. Zygmunt był chyba pilnym. Gorący katolik. że syn protestanckich postaw nie lubił. odznaczał się też dużą kulturą artystyczną i gustem na mia rę swej epoki. wertyka. pełnym komp leksów. jąkną szwedzkie stosunki.której przykładem było często postępowanie Zygmuntowego ojca . pełnym skrytości i melancholii. Znał oczywiście kilka języ ków. Nauczycieli miał. Nie było im lekko wśród szwedzkiego świata tryumfującego luteranizmu. protestanckiej nietolerancji. choć niezbyt zdolnym uczniem. protestanckiej pogardy dla inaczej wierzących naśladować nie umiał. zdolność przebaczania. Polscy Jezuici. bo i pokątnymi romansami nie gardził. Oj ciec zaciążył na charakterze syna. na usposobieniu.

dotąd bo wiem zachowały się wykonane przezeń jubiler skie cacka. udawał niezdecydowanego. a najchętniej uciekał do prac manualnych. twardo stojącej przy bracie. Wybór Zygmunta na tron polski nie był zatem zaskoczeniem. nie wkuwał. dawał się prosić i Leśniowolskiemu. Jan książę Ostrogotów. Arystotelesa. Po czte . 1.Narodowe w warszawie). które przybyło tu 5 września. ćwierć XVII wieku (Muzeum Matka zmarła. Najbliższą mu osobą stała się wówczas Anna Wazówna młodsza siostra. krępującym rozwój własnej osobowości. Zmarła w 1625 roku. Portret Anny Wazówny. pasjonowała się botaniką i zielarstwem. Jan III czekał nawet z synem i córką na wieść o tym w najbliższym Gdańska porcie szwedzkim w Kalmarze. Nie wyszła za mąż. a równocześnie pozostawał najwyższym autorytetem. Szwecja była monarchią kons tytucyjną. wspierając brata politycznie i opiekując się emigrantami ze Szwecji. Stąd już w maju 1587 roku wypra cowano w Yadstena plan ułożenia stosunków między obo ma krajami. jak Walczy w drodze do Pol ski. Jednakże wobec poselstwa polskiego z Leśniowolskim na czele. warunki traktatu kalmarskiego lądowanie Zygmunta w Gdańsku zaprzysiężenie pactów conventów Nie wiemy. Był biegłym złotnikiem. jaki miał udział w dyplomatycznych zabie gach Jana III i Eryka Sparre. nawet tak despotyczny władca jak Jan III musiał liczyć się z wolą stanów. z zapałem parał się alchemią. dziewczyna z sercem i charakterem. Anna przybyła z Zygmuntem do Polski i osiadła w Golubiu na Mazowszu chełmińskim. i Annie. wsławiła się mecenatem artystycznym. naście.Wykształcenia politycznego jednak nie otrzy mał. i Zygmuntowi. Anna. Różnica wiary nigdy nie stanęła między rodzeństwem. wychowana po śmierci Katarzyny jako protestantka. Dwór w Sztokholmie stawał się zaś dla królewicza 265 Dzieje Polski i Litwy coraz bardziej obcy. zwłaszcza gdy pojawiła się na nim młoda macocha i o dwadzieścia trzy lata młodszy brat przyrodni. Ryc 221. przypominającej dzi siejszego tenisa. gdy Zygmunt miał lat siedem. Ojciec był dla Zygmunta obcy i daleki. to właśnie zaciąży na błędach pierwszych lat panowania w Polsce. znako mity był w grze w piłkę.

27 września flota wioząca Zygmunta odbiła z Kalmaru. Karola księcia sudermańskiego. W jego nieobecności rządy będzie sprawować rada. Nie oznaczało to końca kłopotów. nie zwrócił na to po prostu uwagi . aż sam zasiądzie na szwedzkim tronie.a 20 października orszak elekta ruszył na południe. by następnego dnia ujrzeć Hel. póki Polacy nie zrezygnują z Estonii. Wiochy. Uprzedzony wcześniej. Odtąd konflikty z Koroną 266 Zygmunt zdarzały się tu coraz rzadziej. nie miały na razie większego znaczenia. że przyszła unia personalna między Szwecją a Polską trwać będzie do Ryć. Zygmunt gwarantował nienaruszalność granic królestwa. W Kwidzynie elekt wystosował do Zamoyskiego własnoręczny. Fragment łańcucha Zygmunta ni. jak wielkość szwedzkiego dworu w Krakowie i zgoda stanów na wyjazdy do Szwecji. Inne sprawy sporne. "Takich uczynności . sygnowany na tron szwedzki. pisany pięknąpolsz-czyzną. że elekt zaczynał smakować w świeżo pozyskanej niezależności i samodzielnie rozgrywać grę polityczną ze swymi nowymi poddanymi. a młodszy . ale odjeżdżającemu do Polski synowi przedłożył do podpisania 15 września tak zwany traktat kalmarski.ostatecznie wyznaczono jąna 15 listopada . po odczekaniu jeszcze ponad ty godnia z powodu niepomyślnych wiatrów. oraz wydatkowanie sum z tych podatków wyłącznie w Szwecji. złożona z sześciu członków mianowanych przez króla i jednego wybrańca jego stryja. trzeba uznać. albo powrót do Polski bez elekta. serdeczny list. a w ciężkich chwilach Gdańsk zawsze dochowywał wierności.albo szybka decyzja. Pobyt w Gdańsku trwał dni parę. 222. Jan III nakazał synowi nie wysiadać na ląd.gdybyśmy Wmci wdzięcznością wszelaką królewską a . 7 października zaprzysiągł więc pacta conventa w klasztorze Cystersów w Oliwie. że Jan III grał dalej niezadowolonego i wzywał listami syna do powrotu do Szwecji. Elekt zjednał dla siebie największe i najbogatsze miasto Rzeczypospolitej. śmierci Zygmunta. z podziękowaniem za dotychczasowe usługi. Przewidywał on. Wówczasjego syn starszy zostanie dexvi wiek (Kraków-wawel). Wówczas dopiero. ale nie były to dni stracone.klęknął i przysiągł na wszystko. a po dwóch dniach stanąć na redzie gdańskiej. Wówczas dopiero Jan III przestał grać komedię. Mimo fatalnej pogody i morskiej choroby Zyg munt trzymał się dzielnie dni kilka i zdołał wytargować odłożenie inkorporacji Estonii do czasu.rech dniach Leśniowolski przedstawił ultimatum . że biskupi będą protestować przeciw zaprzysiężeniu przezeń konfederacji warszawskiej. będzie odwiedzać kraj co najmniej raz na trzy lata.pisał Zygmunt .na polski. Zważywszy. Gdy Zygmunt zostanie królem Szwecji. dotychczasowe prawa stanów z uchwalaniem praw i podatków włącznie. Świętosław Orzel-ski powiózł więc do Krakowa prośbę o odłożenie koronacji .

A tu trzeba było wysłuchać jeszcze sążnistej mowy łacińskiej kardynała Batorego i długiego przemówienia kanclerza. Jak zwykle dążył on do pogodzenia stronnictw. trochę klucząc w oczekiwaniu na dokładniejsze informacje. Kanclerz droga Zygmunta do Krakowa wjazd do pragnął swoich i Zygmunta wrogów zgnieść siłą. w Piotrkowie -Anna Jagiellonka i wieść o rozproszeniu pospolitego ruszenia pod Przedborzem przez maksymilianistów. Grodzką na Wawel. Całkiem jednak nieprawdopodobna wydaje się. na czym my wszystko zasadzamy". gdzie przekroczył Wisłę. Rynkiem. interpretacja Heidensteina. a potem wspólnie mieli niszczyć Zamoyskiego. jak zgniótł niegdyś Samuela. Po ośmiu przeszło godzinach dotarli pod Bramę 267 Dzieje Polski i Litwy "niema mara" obrady sejmu koronacyjnego konflikt o Estonię starcia na pograniczu śląskim z wojskami Maksymiliana Floriańską. W Malborku powitał nowego monarchę Andrzej Opaliński. Dlatego Opaliński rzekomo już od pierwszej chwili judził Zygmunta przeciw kanclerzowi. ok. . Natomiast w razie zwycięstwa Zygmunta przebaczenie Zborowskiemu miał wyjednać Opaliński. dotarł 9 grudnia 1587 roku do Krakowa. . Stwierdził on. Zygmunt odpowiedział również po polsku. samym działania jego rozmijały się 15g2 ro|<u z dążeniami Zamoyskiego. przez Nowe Miasto nad Pilicą i Nowy Korczyn. Cała ta opowieść wygląda na wymysł Zamoyskiego. Na wschód od miasta rozciągał się obóz Zamoyskiego. do zjednania maksymilianistów i uniknięcia dalszej wojny domowej. by rozpocząć uroczysty przejazd ulicą Floriańską. Tymczasem w Łęczycy powitał króla Stanisław Karnkowski. który chciał usprawiedliwić swoje zachowanie wobec młodego władcy. Kanoniczej 21 w Krakowie.raczej przyjacielską oddawać nie mieli. obejrzeć łupy. W razie zwycięstwa Maksymiliana Zborowski miał załatwić Opalińskiemu przebaczenie.. a kanclerz wobec Zygmunta niegrzeczny. bowiem od początku to Zygmunt był dla kanclerza uprzejmy. a potem razem z nim zgnieść Górkę. Odesłał więc Zygmunt siostrę pod opiekę ciotki do Warszawy.wrócił do Wielkopolski jednać mu zwolenników i spotkali się ponownie dopiero w dalszej drodze. a sam. zbyt często brana przez historyków na serio. jak . nie jedno by dobrzy ludzie ganili. Pod murami Kazimierza witał króla po polsku Goślicki. Król musiał przyjąć defiladę. Tym . Ryć. Zresztą Opaliński długo na razie z elektem nie zabawił .. Polskie gadulstwo zmogło Zygmunta. że Opaliński zawarł był poprzednio ugodę z Janem Zborowskim. 223. Portal kamienicy Dziekańskiej przy ul. ale i Pan Bóg nie błogosławiłby nam.

Kanclerz na łaskawość królewską się zżymał. które by zapewniły różnowiercom skuteczną ochronę prawną. w którym "złączeni pójdą w górę. Ale polscy zwolennicy już opuszczali habsburskie szeregi. imperia się zniżą i wszędzie Zygmunt l . Natomiast w sprawie Estonii był nieustępliwy. czekał spokojnie klęcząc. z wyruszeniem w pole zwlekał. "obwarowaniu" konfederacji warszawskiej aktami wykonawczymi. Mikołaj Jazłowiecki. by żaden nowy Zamoyski nie mógł w nich szukać nowego Samuela . oparł się też żądaniom biskupów. ale układny Opaliński dla świętej zgody zrezygnował. że sejm podzielony jest w dwóch sprawach: Estonii i konfederacji warszawskiej. przysięgę złożył i koronę z rąk Karnkowskiego otrzymał. że król raczej powróci do ojczyzny niż sprzeniewierzy się słowu danemu ojcu i stanom szwedzkim. pieczętując rozbrat z dotychczasowym sprzymierzeńcem.i hetman ruszył na wojnę. że jest też hetmanem. Zamoyski upierał się przy inkorporacji Estonii i popierał żądania różnowierców. aż senatorowie arcybiskupa uspokoją. "rok cudowny". Ogromna większość zebranych miała jednak dość jałowych sporów. I gdy Leśniowolski przypomniał kompromisową formułę z Gdańska. że w tej sytuacji miejsce Walezego zajął godny monarcha. Nie miał już sił. a gdy w tej sprawie wszczął się tumult w samej katedrze. którzy chcieli uznać układy gdańskie i sprawę Estonii odłożyć. Spytek Jordan. Przypomniał ucieczkę Henryka. upominał się o wynagrodzenie dla swoich protegowanych. gdy przyszło do uchwalenia dla hetmana specjalnych pełnomocnictw na wyprawę przeciw Maksymilianowi.ale dwory szlacheckie nową konstytucją zabezpieczył przed interwencją starościńską. który oświadczył nawet. że obaj wyrażali jego opinię: zarówno Eryk Sparre. węgierski zamek na Spiszu zastawiony Polsce przed niespełna dwustu laty. jak Turę Bielke. Opaliński rzucił to kanclerzowi w oczy. Bardzo szybko zorientował się. Na rozpoczętym 10 grudnia sejmie koronacyjnym oddał wprawdzie przezornie głos w sprawie Estonii swoim szwedzkim rodakom. jak mówiono. Zanosiło się na spór z marszałkiem wielkim o jedno ze starostw. przepowiadany w XV wieku przez sławnego Regiomontana. Jego żołnierze łupili kraj w okolicach Krzepie i Wielunia. Zygmunt wytrwał. Zamoyski wybuchnął. ale nikt nie wątpił. nie oponował. Inna sprawa zresztą wysuwała się teraz na plan pierwszy. Karnkowski i Opaliński przewodzili teraz tym. że jest ona wystarczająca. ale jawnie demonstrował swą życzliwość wobec różnowierców. by nie zaprzysięgać pokoju wyznaniowego. Wojna z Maksymilianem trwała. zapominał. zachowując pozory zgody . Zamoyski odwrócił się do Leśniowolskiego i głośno spytał: "A cóżeście to nam za niemą marę ze Szwecji przywieźli?" Elekt jednak nie chciał być niemą marą.przedtem zmogło Henryka. Czekał na rozdawnictwo awansów. uznano. przypomniał. 268 Byczyna Nadchodził rok 1588. Co więcej. odpowiedział Zamoyskiemu krótko. na południu zajęli Lubowlę. Król w sprawie konfederacji nie zabierał głosu. Zrozumiano to jako groźbę nowej elekcji. rok. żadnego zobowiązania w sprawie Estonii nie złożył. ale protestowali przeciw. Dzięki temu sejm obradował dalej. Na królewskie przebaczenie czekali między innymi Jan Zborowski.

Habsburgowie przygotowywali się do decydującej rozprawy o władzę nad światem. w walnej bitwie nie dowodził nigdy. Tak. Nadawały one hetmanowi nadzwyczajną. których treść miała być komunikowana tylko senatorom znajdującym się przy wojsku. Sam hetman wiary tej w pełni nie podzielał. pozwalając mu między innymi na prowadzenie rokowań. fundament politycznej potęgi hetmańskiej. później nieraz z królewską porównywanej i nawet nad nią stawianej. pełnomocnictwa zostaną odwołane na sejmie 1590/1591 roku. A biadania na złe . Nadużywanie tej władzy przez hetmana wzbudzi wówczas oburzenie jego przeciwników."asekuracja hetmańska" zakres władzy hetmana doświadczenia wojskowe Jana Zamoyskiego Ryć. zrodzi się kolejny. choć formalnie miały one charakter rozejmów. Henrykiem de Guise na czele. Więc żegnając się z Senatem. kiedy to Zamoyski otrzyma zezwolenie na prowadzenie wojny z Turcją i Tatarami wedle własnej woli oraz na zawieranie z nimi w nagłych wypadkach. ze łzami. niemal dyktatorską władzę wojskową i cywilną celem odparcia rakuskiego najazdu. ale wiary w wiedzę wojskową hetmana Zamoyskiego nie stracił nigdy. z jurgieltni-kiem hiszpańskim. z uogólnienia jednorazowych pełnomocnictw na wyprawę przeciw Maksymilianowi. Pieczęć Zygmunta III. tak zwaną "asekurację hetmańską". jego wiedza teoretyczna była ogromna. zatwierdzoną przez sejm koronacyjny i wpisaną do jego konstytucji. Wsławił się już jako znakomity organizator wojska. oddania francuskich portów na usługi gotującej się do ataku na Anglię Wielkiej Armadzie. Miała to być przecież pierwsza jego samodzielna kampania. jak wiedziano po obu stronach. jako porozumienia tymczasowe. będzie wielki lament". umów i traktatów. Dlatego już 18 stycznia Zygmunt III wystawił Zamoyskiemu specjalne pełnomocnictwa. 1591 rok (Muzeum Czar-toryskich w Krakowie). trzeba było ten konflikt zakończyć. co więcej. i to bardzo istotny element ustroju dawnej Rzeczypospolitej. która śmiała zaopatrywać Moskali w broń i najemników. a teraz wystawia na szwank to. po komediancku. zaś Zygmunt III mógł mieć wprawdzie zastrzeżenia . ale w polu. zmierzała do wciągnięcia Francji w wojnę Hiszpanii z Elżbietą Tudor. nie tylko w Polsce. Polski teatr wojny był marginalny obok tamtego wielkiego przedsięwzięcia. znów udzielone na wyprawę przeciw Tatarom w 1595 roku i odtąd staną się stałym składnikiem władzy hetmańskiej.do urzędniczej działalności kanclerza Zamoyskiego. Nie zdawano sobie jednak wówczas sprawy z ich przyszłego znaczenia. gdy nie ma czasu na odwołanie się do sejmu. ułatwionych do tego faktem. Zagrożone było panowanie Henryka III: fanatyczna katolicka Święta Liga i Unia. że Zamoyski dzierżył i pieczęć. Przecież jeszcze niedawno Batory gotów był udzielić wszelkiej pomocy Filipowi hiszpańskiemu przeciw heretyckiej królowej. co mu jeszcze zostało . przeniesienie tu konfliktu było dla Habsburgów niemiłym zaskoczeniem. Drugi raz pełnomocnictwa takie zostaną udzielone w 1590 roku. Tym spieszniej więc. że całą fortunę utracił. i buławę.swą sławę. wołał. zwanych później traktatami hetmańskimi. 224. oraz na zawieranie w polu umów międzynarodowych.i będzie je miał nieraz .

Lecz Zamoyski właśnie dlatego dostał nie ograniczone niczym pełnomocnictwa.z innych Zamoyskich. Rozgromił po drodze husarię Stanisława Stadnickiego. Wtargnął na Śląsk. Po tygodniu był już pod Wieluniem. chronione z boku przez bagna i moczary. Maszerował szybko. wymarsz Zamoyskiego z Krakowa bitwa pod Byczyna ryzykowny manewr 270 13 stycznia wyruszył z Krakowa prowadząc sześciotysięczną armię. przy głównym trakcie. broni. wysłał przodem konnicę Hołubka i Jana Grzymality Zamoyskiego . 225. rynsztunku. 269 Dzieje Polski i Litwy Polacy Niemcy Ślązacy Morawianie Węgrzy . że wódz polski nie odważy się naruszyć granicy krajów Korony Czeskiej. Arcyksiążę liczył na to. Wojska arcyksięcia zajmowały dogodną pozy ej ę obronną. i 24 stycznia dopadł pretendenta pod Byczyna. na brak pieniędzy. sławnego Diabła Łańcuckiego.przygotowanie wyprawy. Siły jego rosły. skąd pospiesznie wycofywał się na Śląsk Maksymilian. Siły były prawie równe.~"~i piechota leli arkabuzeria jazda: UD husaria C2D lekka jazda LZJ rajtaria punkt dowodzenia: r* wojsk polskich P wojsk austriackich Jaszkowice EIZ3 d!!! ••* Byczyna Ryć. nawet nie krewniaka. Plan bitwy pod Byczyna. Mimo wszystko jemu wciąż najbardziej ufał. . nawet na złą pogodę wyraził w liście do Opalińskiego. po około 6 tyś.

przyjął ostro. przekonywali. które świeżo otrzymał arcyksiążę. Na naradzie wojennej Pękosławski i Farensbach argumentowali za odłożeniem bitwy. przez dwie mile ścigani. gdy otrzymał wiadomość. Zaskoczyło to całkowicie dowodzącego armią arcyksiążęcą Andrzeja Zborowskiego. ujrzał polską konnicę na lewej flance.8 tyś. Hetman szturm wstrzymał. Ale była to bitwa bratobójcza. Na polu doliczono się 1.2 tyś. pokazał. po polsku czy węgiersku. że dzień się kończy. trupów ostrzyżonych po niemiecku. On to zaproponował manewr śmiały. i odciąć od murów Byczyny. rąbani przez Polaków. Za nim wkraczali do boju Węgrzy dowodzeni przez Baltazara Batorego. Żółkiewski opowiedział się za natychmiastowym atakiem. W ciągu pół godziny bitwa przyniosła Zamoyskiemu całkowite zwycięstwo. tratowani. własną ręką zdobył żółtą chorągiew cesarską z czarnym orłem. nie czekając nawet na rozkazy. Znów w swej czarnej zbroi musiał dać w pierwszej linii przykład męstwa żołnierzom. że tak silnej pozycji wroga nie przełamie się przed zachodem słońca. w ogromnej większości służących Maksymilianowi. ostygną w zapale. do dziś przechowywaną w skarbcu koronnym na Wawelu. zaczęło wyłamywać siekierami bramy. ale ryzykowny: przemarsz groblą wśród bagien. Ciężko rannego zniesiono z pola bitwy. W twardej i zaciętej walce przełamał szeregi wroga. Po zmrożonej grudzie zwaliły się na Niemców chorągwie Jana Zamoyskiego i Hołubka. W chwilę później trafiła go w nogę zabłąkana kula. Panika groziła w centrum. Arcyksięcia niemal siłą uprowadzili jego oficerowie do Byczyny. aby zajść Austriaków z flanki. a po nich Stanisław Żółkiewski poprowadził ciężką jazdę hetmańską do decydującego ataku. Stanisława Ciołka i Aleksandra Prońskiego. Pierwsza szarża zakończyła się jednak klęską: T Zygmunt bohaterstwo Stanisława Żółkiewskiego poległ Hołubek. że żołnierze jeszcze nie wiedzą o posiłkach. Przybyłych. że arcyksiążę chce przysłać parlamentariuszy. a 1. uderzyło na mury Byczyny. że jest jeszcze pięć godzin do zmierzchu i przypomniał. skrzyczał za tytułowanie Maksymiliana królem i na kartce wyrwanej z notatnika napisał stanowczy list do . w tym dwóch Polaków. gdzie sam hetman dowodził. z korzystnym wiatrem. Teraz Żółkiewski przejął inicjatywę. Ale już sam Zamoyski wprowadzał do boju główne swoje siły. Rozpierzchli się nieprzyjacielscy żołnierze. rozproszyli się jego Kozacy. Maksymilian i jego polscy stronnicy w niewoli hetmana Zwycięskie wojsko. Zanim zdążył przegrupować swe siły. Hetman wyjął zegarek. gdy się dowiedzą.zbrojnych.

Zdobyto kilkanaście dział. pozostał wierny braciom Samuela i ich kandydatowi. walcząc przeciwko Turkom pod Egrem. A zwycięzcy radowali się i z owoców wiktorii korzystali. nigdy zapewne się nie dowiemy. Aleksander kniaź Proński. potem w Czechach. kto z czyjego tekstu korzystał. Stanisław Sędziwój Czarnkowski. wojsko obłowiło się łupem znalezionym przy jeńcach.po złożeniu przysięgi na wierność Zygmuntowi. 271 Dzieje Polski i Litwy Adam Czahrowski Bartosz Paprocki spalenie Byczyny polonizowanie się szlachty ruskiej być może spotkał się z największym ówczesnym węgierskim poetą. arcyksiążę opuszczał królestwo swego brata. dwudziestoparoletni podkomendny Stad-nickiego. Jakub Woroniecki. by na niej umrzeć. na długo teraz musiało opuścić ojczyznę. któremu dedykował swojego Hetmana z 1578 roku i sławił jego ród w Herbach rycerstwa polskiego z 1584 roku. Polakom . Prostym żołnierzom gwarantował wolność osobistą. wcześniej klient Samuela Zborowskiego. zapewniał bezpieczeństwo osobiste. w paradnej kolasie.arcyksięcia. gdyby konfiskowano ich dobra. Maksymilian wzięty do niewoli przez Jana Zamoyskiego pod Byczyną. traktowanie godne jego stanowiska. Ale jednak po kilkunastu latach wrócił na ziemię ojczystą. chropawych żołnierskich wierszy. Przyrzekał wstawić się za nimi osobiście. pełnych zresztą jeszcze pochwał pod adresem Zamoyskich. Wielu prostych żołnierzy czy skromniejszych uczestników wydarzeń. że podstawą dla obu była anonimowa pieśń kresowa. gdzie Ryć. by spędzić następne miesiące w polskiej niewoli. Oficerom cudzoziemskim oferował wolność za wykupem. Andrzej Zborow-ski. Zażądał zrzeczenia się przezeń tytułu królewskiego i oddania się w niewolę Rzeczypospolitej. Opuścił w nocy miasto i oddał się w niewolę. zgodnie z prawem wojennym. Ze znaczniejszych polskich maksymilianistów tylko Diabeł Stadnicki zdołał umknąć. Arcyksiążę nie miał wyboru. Powrócił do kraju dopiero w 1596 roku z tomikiem Trenów. Przyjął warunki Zamoyskiego. Krzysztof Warszewicki. Przy blaskach łuny z płonącego miasta. wydaje się nader prawdopodobne. ocalonych z bitwy. choć przypuszczenie Tadeusza Mikulskiego. w tym Niemcom natychmiast. służył dalej cesarzowi. stawały się łupem zwycięzców. kilkanaście chorągwi. wg Jana Matejki. 226. Bartosz Paprocki. Wraz z nim opuszczało Śląsk bydło okolicznych .uwięzienie do chwili decyzji króla i Senatu z zachowaniem życia i czci. Natomiast kosztowności i broń przy nich znalezione. znaczniejszym Polakom . Wraz z nim w niewolę poszli Stanisław Górka. obrabowano i później spalono również Byczynę. Osiadł na Morawach. wydawał następne swoje dzieła po czesku i wszedł chlubnie do czeskiej literatury. Balintem Balas-sim. wśród których urocza duma Powiedz wdzięczna kobzo moja do złudzenia przypominała jeden z najpiękniejszych wierszy Balassiego. Adam Czahrowski.

"A owiec najwięcej . dzięki której w Koronie. umożliwiać podjęcie na nowo aktywnej polityki zagranicznej. że będzie to wspólna prowincja Litwy i Korony. której część teraz oficjalnie stanowiły. Na przejściu do formy ustrojowej. Ale i dojrzalsze politycznie środowiska szlacheckie w niebezpieczny sposób formułowały żądania pod adresem aparatu władzy. sarkali na statut. | Ziemie ukrainne zrastały się z Małopolską. Świadomość polityczna nie zawsze j ednak dotrzymywała kroku przemianom porn tycznym. watelskie. Gdy po ćwierćwieczu przetłumaczono go na polski. Parafiańskie postawy ubogiej szlachty mazowieckiej czy podlaskiej bywały równie groźne. nie tylko państwową. a zwłaszcza! w dawnej Małopolsce wytworzyło się świadome swoich dążeń społeczeństwo oby272 Zygmunt l narodziny idei wolności szlacheckich niewola Maksymiliana Ryć. Nie było ku temu istotnych przeszkód ustrojowych. polskil chłop kolonizował nadawane magnatom ukrainne starostwa . formalnie ruski. nie zawsze mogła być przeniesiona do innych dzielnic. ale litewski separatyzm wyraźnie osłabł. ale przesiąknięty polszczyzną. w mniejszej teraz mierze poczuwając się do współodpowiedzialności za jej sprawowanie. co poddańcza mentalność. 227. że w Wieluniu owcę natenczas po jednym groszu sprzedawano starą. zabezpieczać władzę młodego króla. pot. Artykuły henrycjańskie i pacta conven-ta zaaprobowane zostały w zasadzie przez elekta.i szedł się modlić do] cerkwi. Litwini na sejmie koronacyjnym zyskali udział w zarządzaniu Inflantami oraz zatwierdzenie trzeciego statutu litewskiego.których tak wiele było. a młodą po półgroszku".jak pisał Bielski . Ikona zwzierunkiem Chrystusa Pantokratora. Dowodem tego był choćby język trzeciego statutu. Tak śląscy chłopi zapłacili za polskie zwycięstwo. że zamyka przed nimi możliwości osiedlania się i pozyskiwania dostojeństw w Wielkim Księstwie. Rzeczpospolita zrastała się powoli w jedną całość.przy przekładzie zmieniać końcówki i dźwięki". Autorytet Senatu rósł. Ku pacyfikacji Zwycięstwo pod Byczyną zdawało się kończyć okres niepewności. "wystarczyło | omal -jak pisze Stanisław Kutrzeba . alej i kulturalną oraz gospodarczą. wciąż częsta między innymi na wschodnich krańcach Wielkiego Księstwa. Polacy wprawdzie sarkali na projekt podziału terytorialnego Inflant i na następnym sejmie uzyskali.] Ruska szlachta polonizowała się i przechodziła coraz częściej na katolicyzm. który przejmował odpowiedzialność za rządy. W pewnym stopniu zaważył tu wzrost znaczenia Senatu. Ale przecież ten Senat był coraz bardziej podzielony. XVI wieku. . Szlachecka dojrzałość polityczna. sprawa dalekiej Estonii znaczenia większego nie miała. Ucichł konflikt szlachecko-magnacki.wieśniaków. Warunkiem było zgodne współdziałanie szlachty i senatorów z Zygmuntem III.

ale w większej mierze szło o wpływ na politykę zagraniczną. a bez zgody królewskiej.której niektórzy historycy nadali nazwę oligarchii magnackiej. trzeba było szukać nowych sojuszy i odnawiać dawne. zanim go. Jego postępowanie po Byczynie było symptomatyczne. że nazwa ta winna być używana w liczbie mnogiej. którzy niegdyś uważani za stróżów praw. nie we własnej grupie społecznej musiał o to zabiegać. Ippolito Aldobrandini. że tworzyć się zaczęły różne. XIX wieku i w latach 1952-1956. Teraz senator. choć sam wiele rozmawiał z Maksymilianem i wiele wina wypił z Górką. jako że Zamoyski groszem nigdy nie gardził. Pewne znaczenie miała tu oczywiście sprawa okupu.arcyksięcia w Krasnymstawie . Nowy legat. nie zwolnił na złość Opalińskiemu. który specjalnie po to doń przyjechał. Zarazem z braku zaufania do władzy. w którego rękach leżało kierowanie dyplomacją. że wszelkie próby ustrojowego zapewnienia owego bezpieczeństwa przyjmowane były jako zamach na gwarantujące je rzekomo lepiej. ale wśród szlachty. że uczynili to po klęsce Wielkiej Armady. wysłany został do Polski. Umieścił ich w swoich dobrach . skłócone ze sobą oligarchie magnackie. 228. działał jednak opieszale. nie czekając nawet na poselstwo obedien-cyjne. Rudolf. jeśli nie . Zaś roszczenia szlacheckie w znacznej mierze wynikały z niepokoju.i nie pozwalał nikomu się 273 Dzieje Polski i Litwy sprawa amnestii dla maksymi-lianistów rokowania pokojowe z Habsburgami z nimi komunikować. Ryć. niż sugerować. Zamek królewski w Będzinie. XIV wieku. pot. odbudowany w 1. z braku poczucia bezpieczeństwa zarówno osobistego.przed królem. po zabezpieczającym granice zwycięstwie. o kształt nieuniknionej ugody z cesarzem. Ominął wielkim łukiem Kraków i podążył z jeńcami do Zamościa. stawało się widoczne. Gwiazda Habsburgów w Europie gasła. A równocześnie nie zmalała aktywność polityczna szlachty. początkowo byli nieprzejednani. teraz zbyt jawnie dbali tylko o własne interesy. Niemała była w tym wina Zamoyskiego. Zmienili nastawienie pod koniec lata i nie można się oprzeć wrażeniu. z braku zaufania do senatorów. Ten właśnie brak zaufania w połączeniu z idealizacjąprzeszłości sprawił. pragnący ugruntować swoją pozycję polityczną. jak majątkowego. nawet Opalińskiemu. by pośredniczyć w zawardu pokqju KanclerZ. po). innego sposobu. zmieniła tylko charakter na bardziej roszczeniowy. że to bezpieczeństwo zapewni. Papież Sykstus V po Byczynie uznał Zygmunta III. o czym świadczyły coraz bardziej zawiłe meandry ich polityki. ok. Po sprawie Zborowskich pragnął odbudować swój wizerunek jako stróża szlacheckich właśnie wolności i nie miał. a który ponadto jako hetman wciąż dysponował swą asekuracją dającą mu prawo taki pokój zawrzeć. roz-pitego i schorowanego. a raczej jego dyplomaci. że strzeże ich przed wrogiem wewnętrznym . istniejące już wolności szlacheckie.

wymieniając tytuły Zygmunta. wyznaczonej przez zjazd senatorów 274 Zygmunt III traktat bytomsko--będziński sejm pacyfikacyjny w 1591 roku plan reformy elekcji plan organizacji Kozaków w Piotrkowie. bogate. strona habsburska nie była w tym zgodna. między polskim Będzinem a czeskim wówczas Bytomiem. Uzgodniono. teraz zaszczytnej emerytury nie przyjął. obok bardzo tu czynnego Opalińskiego. cesarz wyrzeknie się wtrącania w sprawy Rzeczypospolitej i popierania banitów. Lubowla zostanie zwrócona. Śląska. Ich dziełem był traktat bytomsko-bę-dziński zawarty 9 marca 1589 roku. dawna przyjaźń odnowiona. wołyński Janusz Ostrogski. że Maksymilian zrzeknie się tytułu królewskiego i po zwolnieniu z niewoli potwierdzi to przysięgą. chcąc wciągnąć za jego pośrednictwem cesarza do wojny z Moskwą. Rudolf nie będzie zawierać żadnych układów z Moskwą przeciw Rzeczypospolitej i Szwecji. ale położone daleko od dotychczasowych włości Zamoyskiego. W skład delegacji polskiej. Wiemy zresztą. który za Batorego o to województwo zabiegał. w czym był zgodny z Anną Jagiellonką. zmuszające go więc do zmiany orientacji terytorialnej swych działań. a dziesięć dni później posunął go na opróżnione po śmierci Andrzeja Tęczyńskiego województwo krakowskie. wszystkich arcyksiążąt. ale prace nad traktatem przyspieszył. gdzie mieszkali komisarze. który otrzyma później nazwę pacyfikacyjnego. zwłaszcza gdy król zdecydował się dać buławę polną wraz ze starostwem hrubieszowskim Stanisławowi Żółkiewskiemu i gdy zwołał na styczeń 1589 roku sejm. incompatibile z urzędem kanclerskim. Król próbował więc go odsunąć od polityki zagranicznej. Moraw. brzesko-litewski Krzysztof Zeno-wicz i biskup kujawski Hieronim Rozrażewski. Wreszcie ostro przeciwstawiał się kanclerz. Wpierw przyznał mu w czerwcu starostwo dorpackie. który długo świecił nieobecnością. Rozmowy pokojowe toczyły się na śląskiej granicy. Ale z drugiej strony jego wojska pozostające na granicy śląskiej wciąż ją przekraczały w poszukiwaniu łupu. Zaczęło się w Pradze od drobnych złośliwości: tylko przedstawiciele Czech.wręcz podejrzanie. do zainteresowania się zagrożeniem moskiewskim. choć największy ich ciężar spoczywał na biskupie ołomunieckim Stanisławie Pawłowskim. jakiejkolwiek amnestii dla maksymilianistów. wchodzili wojewodowie: rawski Stanisław Gostomski. W imieniu Rudolfa prowadzili je dostojnicy z Czech. Węgier i Austrii pod przewodem samego Rożmberka. przedstawicieli obu państw Rzeczypospolitej i wszystkich państw Rudolfa. Traktat miał zostać zaprzysiężony przez obu monarchów. Ze strony polskiej formalności zostały dopełnione w terminie. bo wolał doglądać sejmików. obok Zamoyskiego. że prowadził w tym czasie rokowania ze swym więźniem. co rokowań nie ułatwiało. uznali go za . Zamoyski.

Ociągano się ze zwrotem Lubowli. By zaś Kozacy stali się wojskowo przydatni. Żądanie wyłączenia cudzoziemców -poza Czechami i Moskalami godziło w Habsburgów i miało z kolei sens doraźny. określał porządek obrad. Uchwalono tylko wysłanie na Niż komisarzy. granice ordynacji miasto dobra odziedziczone | dobra nabyte przed 1580 . Na osłodę pozwolono mu dobra swoje zorganizować w ordynację. Ale plan takiego zorganizowania Kozaczyzny spotkał się z zarzutem. Zanim jeszcze traktat podpisano. by był on katolikiem. Stambuł zareagował ostro. niepodzielny i niezbywalny kompleks majątkowy. Gdy Maksymilian odzyskał wreszcie wolność. Groził nowy konflikt militarny. Zamoyski złożył sprawozdanie z rokowań.księcia pruskiego i inflanckiego. jednakże kontrowersję wzbudzały dwie sprawy. niż o złej woli samego cesarza. Wszystko to mówiło raczej o bezhołowiu pod rządami Rudolfa. co do której król i hetman byli zgodni. Chodziło o Kozaków. dziedziczony zawsze przez 275 Dzieje Polski i Litwy PRZE fcT* S K A '. Biskupi żądali. Zamoyski założył protest .oświadczył. Zamoyski jednak ustępować nawet w drobiazgach nie umiał. o samowoli jego braci i doradców politycznych. Omawiał strukturę naczelnych organów państwa w czasie bezkrólewia. przewidywał uproszczenie i przyspieszenie procedury. przysięgi nie złożył i dalej się królem polskim tytułował.. Zamoyski pielęgnował w myśli plany króla Stefana. austriaccy i morawscy odmówili. iż miał rację.»'•. otrzymał za to podziękowanie i przedłożył z kolei plan reformy elekcji. Po pierwsze. inna kandydatura i tak była nierealna. na przyszłość zbyt wiązało wyborców. z wyjątkiem tych. że hetman chce dalszego wzmocnienia swej władzy w niecnych zapewne celach. Najbliższe lata miały wykazać. Po drugie. zaostrzenie dyscypliny. trzeba ich było wziąć w karby. Miał wielu zwolenników. którzy znów najechali dzierżawy ottomańskie. Nie udało się również przeprowadzić jeszcze innej ważnej reformy. Plan był szczegółowy i generalnie rozsądny. co byli "krwie i języka słowieńskiego". rozpoczął w Warszawie 6 marca obrady sejm pacyfikacyjny. narzucić wojskową dyscyplinę. uchwalenie okrojonego projektu uniemożliwił. Węgrzy w ogóle nie stawili się na przysięgę. lecz moment nie sprzyjał ich realizacji. Postanowienie takie miałoby sens tylko prestiżowy. a mając wciąż wielkie poparcie w sejmie. nie zawierał zastrzeżeń dotyczących wyznania kandydata. by ukarali winnych. że w tych warunkach za bezpieczeństwo kresów nie odpowiada. eliminował niemal do zera możliwość obcej ingerencji. projekt wykluczał od kandydowania cudzoziemców. znacząc swój szlak mordami. zniszczeniami i grabieżą.

zł. 276 Zygmunt najazd Tatarów na Ruś i Podole spotkanie Zygmunta z ojcem w Rewlu plan powrotu Zygmunta do Szwecji opozycja szwedzka Kończył się dramatyczny okres zagrożenia zewnętrznego i sporów wewnętrznych. Była to w Rzeczypospolitej druga ordynacja. Mapa dóbr wchodzących w skład ordynacji Jana Zamoyskiego.pochodzenie poszczególnych włości: O odziedziczone przez Jana Zamoyskiego O dawne królewszczyzny • nabyte od prywatnych właścicieli j dobra nabyte w latach 1580-1589 j dobra nabyte w latach 1590-1599 | | dobra nabyte w latach 1600-1605 tereny zalesione Ryć. 229. amnestia dla zwolenników Maksymiliana Istotnym dziełem tego sejmu była natomiast pacyfikacja. w wysokości 200 tyś. ordynacja Zamoyskiego jedynego spadkobiercę w ustalonej prawnie kolejności. Pełne przebaczenie otrzymali między innymi Jan Zborowski i Stanisław Górka. W przypadku jej niedotrzymania groziła im kara pieniężna. po wcześniejszej o dziesięć lat Radziwiłłowskiej. zarówno więźniowie. polecony Zygmuntowi przez Opalińskiego. jak banici. czyli po prostu amnestia. Na pozór znów mądry kompromis uspokoił sytuację. znak rosnącego znaczenia wielkich fortun magnackich. odzyskiwali prawa polityczne oraz wolność i prawo powrotu do ojczyzny po złożeniu przysięgi. Ale napięcia ostatnich lat przeorały . Jedynie Andrzej Zborowski utracił urząd marszałka nadwornego: w trosce o bezpieczeństwo królewskie miał go odtąd zastępować wielkopolski protestant Stanisław Przyjemski. tak zwana kaucja. Dawni zwolennicy Maksymiliana.

by lepiej zorganizować swoich zwolenników. o wspólnej wojnie z Moskwą: zagrożona Szwecja błagała o polską pomoc. groźba rokoszu wojsk szwedzkich stacjonujących w Estonii sprawiła. 277 Dzieje Polski i Litwy . Od dawna już Jan III ubiegał się o zgodę stanów Rzeczypospolitej na ten wyjazd. pozyskać nowych i zapewnić sobie następstwo tronu. Tam zaś jego nieobecność była niebezpieczna. Król otrzymał więc w Wilnie błagalny list Zamoyskiego. od furmanów na koniec odnosi".do Szwecji. a może raczej pustki w jej skarbie: nie można było bowiem po wstąpieniu na tron nowego władcy wysłać poselstwa wielkiego z darami i potwierdzeniem sojuszu. Opozycja przybierała na sile. Ambitny stryj marzył o koronie. Jan Bielecki. od sług swoich. Nie życzyli sobie po śmierci Jana III nowego silnego władcy. że chce wrócić do ojczyzny. Powinniśmy ją jednak zrozumieć. zwłaszcza gdy ujawnione zostały w pełni tajne rokowania Zygmunta z Ernestem. że nauczył się lepiej oceniać smutną północną dyscyplinę swej pierwszej ojczyzny. Król wrócił do Polski. To groźne kozackie najazdy. ani dyplomatów. ponad 60 tyś. później wsławiony poematem Słowackiego. wzywający go do przerwania podróży. Zamiast tego Zygmunt oświadczył.świadomość społeczną i nie dały się tak łatwo wymazać z pamięci. Ale zawiniła i dyplomacja Rzeczypospolitej. co uznane zostało w Turcji za akt nieprzyjazny. sejm pacyfikacyjny jej wreszcie udzielił. Sejm inkwizycyjny Z Warszawy ruszył Zygmunt III do estońskiego Rewia. Właśnie dlatego bali się jego powrotu szwedzcy senatorowie. nie pierwszy i nie ostatni. Prowadził ich między innymi renegat. Tatarzy założyli kosz pod Tarnopolem i stamtąd łupili kraj okoliczny. I często nie miał czym zapłacić za obiad. więcej. zwłaszcza że nowe zagrożenie przyszło od strony najmniej spodziewanej: od młodego króla. który w Polsce spodziewał się "szklanych domów". Ta dramatyczna decyzja wywołała gwałtowne protesty senatorów polskich. ani dworu nie było czym opłacić. Ich to sprzeciw. W Rewlu czekał przecież na niego i na towarzyszących mu senatorów Rzeczypospolitej groźny Jan III. upominania się zapłaty od żołnierzy z zamku. że obaj Wazowie od planu tego odstąpili. Spotkał się z grubiaństwem i z lekceważeniem już na samym wstępie. Zginął dzielny rotmistrz Jakub Struś. Oficjalnie miano radzić o współpracy obu państw. Z tą chwilą sprawa przyszłego panowania Zygmunta w Szwecji została przesądzona. jego stary i schorowany ojciec . Być może nawet krótki pobyt w Szwecji wystarczyłby Zygmuntowi. Jechał młody Waza do ojczyzny matki jako do kraju wymarzonego. To zrozumiałe. Nie zobaczyli się już nigdy. W Wilnie jednak otrzymał król wiadomość o niespodziewanym najeździe ordy na Podole i Ruś Czerwoną. mszcząc się za krzywdy doznane od magnatów. że "ustawiczne wrzaski. Skarb nadworny świecił pustkami. którym na ostatnim sejmie zaradzić nie chciano. że za nią zatęsknił. Chcieli w jego imieniu rządzić sami. że w Stambule postanowiono spuścić ze smyczy ordyńców i zagrozić Polsce wojną. wołania. Ani wojska. Widział wokół potępieńcze swary i brudne intrygi. litewskich i szwedzkich i do dziś wywołuje słowa potępienia rzucane przez polskich historyków. gdzie oczekiwał go ojciec. Król skarżył się. kontynuował ją jednak. sprawiły. ludzi poszło w jasyr.

przy otwartej kurtynie.Następne miesiące w dziejach Rzeczypospolitej to dramatyczne starcie się nie tylko dwóch różnych racji. Wierny koncepcjom króla Stefana . Co więcej. że król nosi się z zamiarem zrzeczenia się tronu polskiego i Ernestowi zaoferować może poparcie jego starań o następstwo. niech i nam będzie to dozwolone. oficjalnym.i własnym ukrainnym interesom . że treść rokowań była bulwersująca. toryskich w Krakowie). W dyplomacji kłamie się często i oszukuje chętnie. sojusz przeciwko Moskwie. który mógł być milszy Zamoyskiemu niż Maksymilian. w szwedzkim interesie. czy przez świadomą niedyskrecję. Dotąd nie wiemy. była ostrożna. To prawda. Rozmowy prowadzone były podobno w najgłębszej tajemnicy.a najchętniej działającej z pozycji siły. kandydata. ma bezpośredni związek z planami Zamoyskiego. Rzeczypospolitej w konflikt z Moskwą. plan zrzeczenia się tronu polskiego polityczne koncepcje Jana Zamoyskiego Każdy niemal z historyków polskich opisujących te wydarzenia przedstawiał odmienną interpretację tych rokowań. 230. poślubienie Anny Wazówny przez Ernesta. było rzeczą rozsądną. były to metody nieznane i potępienia godne. ale wnioskować z niej o opiniach głównych aktorów nie można. Król przedstawił je w czerwcu: Estonia i Inflanty całe dla Szwecji. ale i dwóch sposobów uprawiania polityki. zmierzająca do zaangażowania. szwedzki dworzanin Zygmunta III. Inna rzecz to niedyskrecje szwedzkich chyba dworzan Zygmunta . miał być oszukany. rokowań podejrzanych i skry wanych przed opinią publiczną. To pewne jednak. Ryć. że Zygmunt szczerze chciał powrócić do Szwecji i w tej sytuacji żądanie zobowiązań od Ernesta. czy przez nieprzemyślaną. stąd też. Odpowiedź Ernesta. List powiózł do arcyksięcia inflancki szlachcic Lambert Wrader.i kryjąca się za tym szwedzka polityka. Dla tej opinii wieść o nich często stawała się szokiem. udzielona po rozmowie z Rudolfem II. Gustaw Brahe. a więc przed wyprawą do Rewia.kanclerz głównego wroga widział wciąż w Porcie Ottomańskiej. przygotował list królewski do arcy-księcia Ernesta Habsburga zawiadamiający. że wiedział też coś o tym Maksymilian i dlatego odmówił przysięgi. Nie ulega wątpliwości. zważywszy. że dla dyplomacji polskiej. Chciał przede wszystkim poznać warunki Zygmunta. niezależnie od intencji Zygmunta. dotąd nie wiadomo. a przecież jej powoli odsłanianych. Pieczęć Zygmunta ni. 15 maja 1589 roku. To zaś. towarzyszy nasilenie się działań tajnych. Jego marzenia o podboju księstw naddunajskich i . licząc na opróżnienie polskiego tronu. kto w skomplikowanej grze. przyczyniły się do poderwania jego autorytetu. Działaniom jawnym. tajne rokowania Zygmunta z Habsburgami Fakty są tu nieubłagane. że wojna z dwoma wrogami naraz byłaby mało realna. dotąd nawet od szyfrów się odżegnującej. ale bardzo szybko jakieś niejasne o nich wieści doszły Zamoyskiego oraz Zebrzydowskiego. 1593 rok (Muzeum Czar. zainicjowanej i prowadzonej przez szwedzkich dworzan Zygmunta. Zebrzydowski był przekonany. który we wrześniu towarzyszył wracającemu do ojczyzny Maksymilianowi.

wycofały się również na leże zimowe i hospodar mołdawski. czołowej wtedy protestanckiej sile w północnej Europie . która przecież i polskim planom na Bałtyku nieraz się przeciwstawiała.przeciwni jednak byli zarówno Karnkow-ski. był jednak na tyle realistą. Tatarzy . że Zygmunt odjechał już do Szwecji i oskarżali Zamoyskiego. jedna z córek arcyksięcia styryjskiego Karola. jak Opaliński. z ich zgodą niewątpliwie. niebezpieczeństwo wojny z Turcją Postawiony na rozdrożu Zamoyski próbował znaleźć wyjście z sytuacji. Danii.z łupem i jasyrem . zwyczajowo pełniący rolę pośrednika w rokowaniach. Sejmiki koronne pospiesznie sypnęły groszem i hetman stanął na czele 6 tyś. że temu miał służyć najazd tatarski. "Radniej u Dunaja niż u Lwowa się krzepić" . . zaproponował Austriakom. po demonstracyjnym złupie-niu i spaleniu granicznego Sniatynia. głosili teraz. zawiadomił o gotowości Turków do rozmów.choć obrócone ono być miało przeciw Danii. Gustawa Adolfa). że warunkiem wstępnym stał się dlań sojusz z cesarzem. mogły być tylko na rękę dyplomatom szwedzkim.wrócili więc pospiesznie w swoje strony. niepokoje na południowej granicy Jeśli takie były zamiary wrogów wojny z Turcją. Więc w czasie rokowań bytom-sko-będzińskich Zamoyski. przez kanclerza rzekomo spowodowany i wyolbrzymiony. Dlatego przeciwstawił się snutym od roku projektom małżeństwa 278 Zygmunt Zygmunta z protestantką. a Habsburgom ufać nie można było. Do Stambułu ruszyło więc nareszcie oczekiwane tam poselstwo wielkie. albo dla Baltazara Batorego zagarnąć koronę. a tymczasem przygotowaną przeciw niej armię można by rzucić na wschód. Toteż wszelkiego rodzaju plotki i prowokacje. w której groziła wciąż wojna z potęgą turecką. Małżeństwo to wzmocniłoby pozycję Szwecji na Bałtyku i zagroziłoby od południa szwedzkiej rywalce. o interesy swego przyszłego królestwa szczerze się troszczącemu. Rya 231 •Jeżdziec turecki wg d(tm)w°^tu 2 xv"wieku-Słysząc wieści z Rewia. regularnego wojska wzmocnionego przez 4 tyś. że w porozumieniu z Turcją i Siedmiogrodem gromadzi wojsko.pisał do Karnkowskiego w październiku. Początkowo niezbyt im dawano wiarę. by albo dla siebie. Ale już w listopadzie w liście do Zygmunta III wskazywał. by nową królową Polski została siostra stryjeczna cesarza. a również i samemu Zygmuntowi. Małżeństwu z protestantką. wojska tureckie z Mołdawii. księżniczką holsztyńską Krystyną (która potem wyszła za Karola sudermań-skiego i powiła mu syna. znów rozbudzające podejrzliwość Zamoyskiego wobec Habsburgów. to polscy maksymilianiści ułatwili im ich realizację. Kozaków i uzupełnianego wciąż przez nowe zaciągi. wymusić "słuszne z Moskwą zjednoczenie" i wspólnie potem walczyć z ottomańską potęgą.wyzwoleniu Konstantynopola mogły się wydawać niepoważnymi fantazjami. Namawiał do pogotowia wojennego. że umiejętna dyplomacja i łapówki umożliwić mogą odroczenie nieuniknionego konfliktu z Porta. nie wykluczał wojny prewencyjnej celem opanowania Mołdawii i Wołoszczyzny. na którego czele stanął Paweł Uchański.

nadał Baranowskiemu biskupstwo płockie. Zamoyski znów się opowiedział za wojną przeciw Turcji. i przechodził do problemów następnych. duchownym również był zawsze sekretarz wielki. aby sojuszników szukać wśród protestantów. którego z podkanclerstwem łączyć nie było wolno. buntownicze i skłócone.ale Zamoyski pamiętał. i to jak! Wysuwając projekt uchwalenia na ten cel nowego podatku. trzeba im dać "zabawę". niż zwołać na 2 grudnia następny sejm. by sejm zaprzestał wreszcie kłótni. Król ostrzegł go przez Leśnio-wolskiego. Król chwycił za .popieranym przez Zamoyskiego Andrzejem Batorym i milszym Karnkowskiemu Maksymilianem. oraz mnożące się zjazdy szlacheckie. co więcej. Nikt tego prawa. potem na twarz. w praktyce kierujący pracą kancelarii . Piastował ją dotychczas przy Zamoyskim Wojciech Baranowski. Osiągnął swój główny cel: wyłączenie Maksymiliana od prawa obieralności. Rezultatem było nasilenie się agitacji za ewentualnymi kandydatami . dotychczasowego referendarza koronnego. ślepo mu posłuszny. drugi duchownym. że aby Kozaków uspokoić. Pogłówne uchwalono i wtedy Zamoyski znów rozpoczął agitację przeciw Habsburgom. padł na klęczki.Trafnie na pewno wskazywał. coraz wyraźniej formułował swoje podejrzenia o tajne z nimi porozumienie pod adresem Zygmunta III. którzy widzieli w tym podejrzaną chęć wzmocnienia pozostającej pod jego rozkazami armii. którym był wówczas człowiek Zamoyskiego Piotr Tylicki.300 tyś. talarów rocznie haraczu lub przyjęcie islamu. że gotów jest odjechać do Szwecji. Król miał tego dosyć. Król nie miał innego wyjścia. Lecz gdy 21 marca 1590 roku. przybył ze Stambułu podczaszy chełmski Mikołaj Czyżowski donosząc o śmierci Uchańskiego w trakcie misji i o żądaniach Porty . Kanclerz jakby się uspokoił. nazwał Zygmunta tyranem. gdy wyłoniła się sprawa pieczęci mniejszej. by ratował ojczyznę. nie pamiętał . że ma dosyć. już w czasie obrad sejmowych. krzycząc. pogłów-nego. Ale naiwnie brzmiały propozycje. sumienny urzędnik bez indywidualności. Było to w zasadzie pogwałcenie prawa. W skomplikowanym polskim systemie ustrojowym jeden z pieczętarzy musiał być świeckim.i to właśnie sekretarz wielki. na mocy starego statutu Aleksandra miał bezwarunkowe pierwszeństwo do otrzymania złożonej przez duchownego pieczęci. zwłaszcza niemieckich. czyli wyeliminowanie arcyksiężniczki. w Senacie. Obradował on początkowo spokojnie. a podkanclerzym mianował Jana Tarnowskiego. od dawna nie stosowanego. Publicznie. Cały plan był nierealny i nie należy się dziwić wrogom kanclerza. chodziło o powrót do planów małżeństwa 279 Dzieje Polski i Litwy Zamoyski orędownikiem wojny z Turcją sejm 1590 roku wybuch konfliktu między Zamoyskim a królem Jerzy Radziwiłł biskupem krakowskim z Krystyną.

Tyle że Rudolf był zmienny. Krzyknął: "Dłużej dumy tego człowieka znosić nie mam zamiaru!" . Wybuchnęła burza. czy myślał o koronie dla siebie. wyzyskując tumult antyprotestancki w Krakowie w maju 1591 roku i zwalczając projekt małżeństwa Zygmunta z Anną. że 6 grudnia arcyksiążę Ernest podpisał tzw. forsując na wileńskie biskupstwo Koroniarza.miecz. Marcin Kober.skłócone. a rządzące u jego boku czeskie koterie magnackie . to interesów Zygmunta i Rzeczypospolitej będzie przestrzegał. pisząc do Zygmunta: . 232. Zamoyski poparł jędrzejowskie uchwały. Turcy się uspokoili widząc polepszenie stosunków polsko--habsburskich. a także ukarania doradców królewskich. I bliski był sukcesu. teraz w zgodzie ze zwolennikami Maksymiliana. II. iż jeśli zostanie wybrany jego następcą. ale tajemnicą pozostaje. przybył poseł Maksymiliana i odsłonił przed szlachtą całość rokowań pomiędzy Ernestem a Zygmuntem III.i obrażony opuścił salę obrad. chcąc stworzyć precedens. Dla tego ostatniego nie zdołał uzyskać nawet biskupstwa krakowskiego: król przesunął na nie z Wilna kardynała Jerzego Radziwiłła. Lecz trwał ferment w kraju. On jednak prowadził grę ryzykowną i równie tajemniczą. króla reprezentował Albrecht Radziwiłł. na jeden z licznych zjazdów opozycji. że Litwin może zostać senatorem koronnym. formowali nowy obóz polityczny. Próbował stworzyć podobny precedens i na Litwie. w czerwcu 1592 roku w Jędrzejowie. czyli śledztwa. w znacznej mierze na skutek polityki kanclerza. córką Karola styryjskiego. W październiku zawarty został wreszcie traktat między Muradem III a Zygmuntem. tajne zobowiązanie. W maju w Wiedniu zawarte zostało małżeństwo Zygmunta III z Anną Habsbur-żanką. mai. Nawet w tak dramatycznych chwilach Zygmunt 280 Zygmunt stronnictwo popularystów prowadził konsekwentnie politykę jednoczenia swych poddanych wobec zajątrzającej istniejące różnice polityki kanclerza. przedłużający porozumienie z Jamu Zapolskiego o dalsze dziesięć lat. Zwolennicy Ernesta usiłowali przeciągnąć go na swoją stronę. 1591 rok (Kraków-Wawel). asekurację. Kanclerz został o tym uprzedzony. Tym samym zmieniła się i polityka dworu cesarskiego: Rudolf opowiedział się przeciw pretensjom Maksymiliana i przeciwko wszelkim próbom wprowadzenia Habsburga siłą na tron Ryć. Zjazd zażądał "inkwizycji". Jego zwolennicy. A pod koniec sejmu król otrzymał informację. Wprawdzie później kanclerz się zreflektował. Gdy zaś małżeństwo zostało zawarte. W styczniu 1591 roku podpisany został rozejm z Moskwą. Bernarda Maciejowskiego. ale sprzeciw litewskich magnatów był zbyt silny. Zapewne chciał skorzystać z rozdwojenia między zwolennikami Habsburgów. króla przeprosił. tak zwanych popularystów. czy dla kardynała Andrzeja Batorego. ale rozbrat między nimi stał się faktem nieodwracalnym. W polityce międzynarodowej osiągnął uspokojenie konfliktów z wszystkimi sąsiadami. Portret Zygmunta Rzeczypospolitej.

że bardzo wielu senatorów o tych rokowaniach wiedziało. I historia zbyt późno przyznała mu rację. wskazując. niezależnie od tego.Polacy mawiali z królami swoimi otworzyście. Podnosił go na duchu nowy nuncjusz papieski. kompetencje prowadzących itd. nieraz dlugo duszony ogień splonywal. Młody człowiek. aż przepisowy okres sześciu tygodni minął i trzeba było sejm zamykać. kto w Polsce będzie panować. Minione lata podkopały oczywiście jego autorytet. podkreślając. śmierć Jana III Wazy . Zamoyski otwarcie żądał inkwizycji.wojna. Szczerze znów chyba chciał powrócić do Szwecji. Zygmunt przeżył chwile depresji. To on zdawał sobie sprawę. Karnkowski kluczył. którą możemy nazwać prewencyjną -łączyła oba narody. dążący do pogodzenia stronnictw. przepisy. że nie uczynił niczego. W suchej. najcięższej chyba w czasach jego panowania. że w rezultacie utracić może obie korony. co byłoby ze szkodą dla Rzeczypospolitej. że zarówno dla Polski. konkretnej rozmowie nie poruszano spraw drażliwych. obradujący od 7 września do 19 października 1592 roku pod laską Świętosława Orzelskiego. by na innych granicach panował spokój i aby. popełniał błędy. A sejm ten. Germanik Malaspina. nie przywykły do samodzielności. z dala od ojczyzny. Wyszło też na jaw. zwany inkwizycyjnym. odwodzili od planów 281 Dzieje Polski i Litwy - sejm inkwizycyjny pojednanie króla z Za-moyskim daleko-wzroczność Zygmunta III wyjazdu Radziwiłłowie. w inszvch ziemiach i państwach. lecz zapobieżenie burzy ze wschodu. Po jego zakończeniu Malaspina doprowadził do formalnego pojednania się Zygmunta z Zamoyskim.. wojna z Moskwą . nawet nie osoba monarchy. by przed rozpoczęciem śledztwa określono jego porządek. jedynie ustalano ogólne linie przyszłej polityki króla. a zawsze im statecznie wiary dotrzymywali. sam Zygmunt zresztą przyznał się do zamiaru opuszczenia Polski i ugody z Ernestem. Nie sprawy personalne były najważniejsze. co mimo protestów Zamoyskiego przedłużyło obrady. nie okrywając nic. jeden Opaliński sprytnie zażądał. w których milczeniem i jedwabnymi slówki wszystko pokrywano szkodliwie. tylko młody władca reprezentował wierność określonej linii politycznej. jak dla Szwecji najgroźniejszym wrogiem jest Moskwa i trzeba tak pokierować obrotem spraw. którą trafnie przeczuł. Ale przecież nie stary wyga Zamoyski. mógł jedynie próbować niedołężnej łataniny. Zwołanie sejmu było nieuniknione. Wyszły na jaw dalsze szczegóły rokowań króla z Habsburgami. który w Polsce pozostał i polskimi sprawami znów był szczerze przejęty. Później przez całe życie ciężko je odrabiał. to jest śledztwa i kary dla doradców Zygmunta. rzucony w obce mu i często niechętne środowisko. nieraz bardzo groźne. który zmieniał plany z miesiąca na miesiąc.

tak bardzo zakrwawione jakieś i złe serce na Polaki mieli. Paweł Działyński. by go uspokoić. Patrycjuszowskie władze miasta. zanim padły dwa strzały z tłumu. pozostawiwszy niedawno urodzoną córeczkę pod opieką Anny Jagiellonki. 233. a nawet najmniejszemu chłopięciu nie przepuścili". 14 sierpnia. Gotów i Wandalów. że kościół Mariacki w Gdańsku ma zostać odebrany luteranom i zwrócony katolikom. Sala Zimowa (Mata Sala Rady) w ratuszu gdańskim (Muzeum Historii Miasta Gdańska). Sejmiki decyzję zaaprobowały. Tumult trwał. w instrukcji na sejmiki przedstawił konieczność objęcia osobiście dziedzicznego królestwa. ale im to król na inszy czas odłożył". Tumult rozpoczęty nad Motławą zwadą między dwoma hajdukami Opalińskiego a gdańskim bosmanem przeniósł się pod okna rezydencji królewskiej. Krąg Zamoyskiego reprezentował wierny mu siłacz. Towarzyszyła mu królowa Anna. wkrótce przybył z Inflant wojewoda sieradzki Olbracht Łaski. Kilka lat później poseł polski do Elżbiety. 282 Zygmunt tumult gdański pechowa podróż do Szwecji państwo szwedzkie Ryć. obecni w Gdańsku Polacy mordowani byli na ulicach przez Gdańszczan. Zygmunt cenił sobie Gdańsk. Zygmuntowi życzliwe. towarzyszyło kilku senatorów. Rajcy gdańscy rozruch opanowali i bardzo się później starali "jakoby sobie króla przejednali. Wisłą. koronnym Janem Tarnowskim i litewskim Gabrielem Wojną. jeden zresztą z najtęższych intelektów w jego otoczeniu. tedy go zabili. że w listopadzie roku poprzedniego zmarł w Sztokholmie Jan III Waza. co go zresztą zbliżało z Zamoyskim. Marek Sobieski. Zygmunt III był odtąd królem Szwedów. przyjęły go wspaniale. że gdzie jedno kogo w polskich szatach ujrzeli. z oboma podkanclerzymi. Zygmunt zbliżył się do okna. Zaważyły być może plotki.pisze Joachim Bielski . przypłynął Zygmunt wraz z orszakiem z Warszawy do Gdańska. przytom-niejsza królowa Anna zdołała jednak odciągnąć męża w porę. władze na czas nieobecności króla prymasowi powierzył i jeszcze raz przypomniał pretensje do Estonii.wyjazd Zygmunta do ojczyzny Droga do Szwecji Z początkiem 1593 roku nadeszła do Krakowa wieść. sejm pobór i pogłówne na koszta wyprawy przyznał. W orszaku znalazł się również nuncjusz Malaspina. "którzy . . jak to świeżo uczyniono z kościołami w Elblągu i Toruniu. podskarbim koronnym Mikołajem Daniłowiczem i paroma młodymi magnatami. Inaczej niemiecki i protestancki motłoch. znał jego siłę i doceniał jego znaczenie dla Rzeczypospolitej. Zwołał sejm Rzeczypospolitej do Warszawy na początek maja.

wielu ludzi zginęło. obok drewna. posiadali ponad połowę ziemi uprawnej.zagroził nawet Anglii wojną. lecz wówczas gwałtowna burza rozproszyła flotę. gdzie na bratanka czekał już sprawujący od roku prawie faktyczne rządy Karol książę sudermański. . W porównaniu z Polską. rozbudziło tylko z jednej strony niewczesne nadzieje Rzymu. Nie ułatwiało to bynajmniej sytuacji Zygmunta.podejrzliwość protestanckiego kleru. lecz flota zapędzona została na Hel. który odrzucił mszał Jana III. Szwecja była prymitywnym. zaś sejm bywał przeważnie narzędziem w rękach tych monarchów. nie przenoszącej 2 min. jeśli królowa nie przestanie represjonować gdańskiego handlu. chłopi 91%. 1596 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). bogatsi od niejednego polskiego szlachcica. Władzę prawodawczą miał od XIV wieku szwedzki sejm. stanowiły rudy metali. zbliżające ceremonie kościelne do katolickich. co w ówczesnej Anglii i przynajmniej trzy razy mniej niż w Rzeczypospolitej. szlachta. mieszkańców. riksdag. ale wielkiego znaczenia to nie miało. Mieszczanie stanowili 5% ludności. 234. Granice były odmienne niż dzisiaj. zbliżające się do brzegów Bałtyku Jamtland i Harjedalen . że i tym razem doszło do porozumienia. Ci ostatni. gdzie znów kilka dni stracono. Czynne prawo wyborcze miało poniżej 3% dorosłych mężczyzn. Stąd pozorny tylko paradoks szwedzkiego ustroju. że ta magnacka rada reprezentowała w nim element demokracji. mieszczanie. W marcu 1593 roku obradował w Uppsali zjazd kleru. czyli w przybliżeniu proporcjonalnie tyle samo. Wiele statków potonęło. nie przekraczał 6 tyś. Położona na północ od niego stołeczna Uppsala służyła już tylko 283 Dzieje Polski i Litwy antagonizm iuterańsko--katolicki w Szwecji kompromis między Zygmuntem a Karolem sudermańskim Ryć. Wyruszono 16 września. Prowincje południowe . Natomiast należała do Szwecji cała Finlandia w jej historycznych granicach (sprzed sowieckiej agresji w 1940 roku). którzy dążyli do wzmocnienia swej władzy.Skania. Znaczna część władzy wykonawczej sprawowana była przez magnacką radę królewską o średniowiecznej wciąż strukturze. Cóż więc dziwnego. rezydencja władz państwowych. Lecz okręt królewski zapędzony został w końcu przez wiatry w szkery pod Sztokholmem. Wreszcie próbowano pod wiatr przebić się do Kalmaru. z drugiej . Odjazd do Szwecji opóźniał się z powodu przeciwnych wiatrów. zwołany bez zgody króla pod płaszczykiem synodu. Jan III usiłował wprowadzić w nim pewne zmiany. ubogim krajem. Ore szwedzkie (awers i rewers). i cel swój osiągnął.do połączonej z Danią Norwegii. Blekinge i Halland należały do Danii. Bohusland i położone na północny zachód od Sztokholmu. Sztokholm. prowadzący własną gospodarkę folwarczną i uzależniający od siebie masy ubogiej ludności wiejskiej. niemal bez miast i bez rzemiosła. w którym reprezentowane było pięć stanów: możnowładcy. uroczystościom państwowym. duchowieństwo i wolni kmiecie. Rządzącym wyznaniem był luteranizm. magnaterii i szlachty. a zwłaszcza magnackich nabywców sekularyzowanych dóbr kościelnych. Jedyne bogactwo kraju. nie wchodzącą w skład sejmu. zakazał razjeszcze kultu katolickiego w Szwecji.

który "samodwunast" opanował Sztokholm. Sejm warszawski 1596 roku wysłał do Szwecji posłów. bez rozkazu dowódców rozpoczęta 5 października bitwa pod Linkóping tylko dlatego nie doprowadziła do klęski Zygmunta. Tajemnicza próba zamachu stanu czy też zastraszenia Zygmunta. Ale riksdag z 1597 roku wezwał Zygmunta. Niechęć budziła obecność Malaspiny. Sejm mógł być zwoływany tylko przez króla i obradować w jego 284 Zygmunt koronacja Zygmunta i Anny druga wyprawa Zygmunta do Szwecji bitwa pod Linkóping i detronizacja inkorporacja Estonii do Rzeczypospolitej obecności. Ale król . Lutowy sejm koronacyjny w Uppsali przebiegał nie bez dramatycznych incydentów. Była to już jednak całkiem inna wyprawa: z zaciężnym wojskiem. historycy szwedzcy doceniają jego zasługi w dziedzinie nawiązania szwedzko-włoskich stosunków kulturalnych. nie osłabiła pozycji Karola. lecz niepokojące wieści z Mołdawii i Ukrainy przynagliły go do powrotu. by przybył do ojczyzny uporządkować jej sprawy. 20 sierpnia był już w Gdańsku. którzy w imieniu Rzeczypospolitej przypomnieli księciu Karolowi i jego stronnikom o obowiązku posłuszeństwa królowi. Otrzymali tylko piękne obietnice. najemnej piechoty. Ostatecznie zawarto kompromis: w nieobecności króla rządzić miała Szwecją Rada. Wówczas dopiero w uppsalskiej katedrze luterański arcybiskup dokonał koronacji Zygmunta i Anny. prowadził 4 tyś. Wbrew zakazowi.co wiązać miało również orszak Zygmunta. przeorysza i wypędzone siostry schroniły się w Gdańsku i w Lublinie. by nie zezwalał na publiczny kult katolicki w Szwecji. Sejm warszawski z wiosny 1598 roku na wyjazd zezwolił i pieniądze na jego koszta uchwalił. który jednakże trzymał się na uboczu: dziś. wybrał arcybiskupa Uppsali. Wojewoda wendeński. we wrześniu 1595 roku zebrał się riksdag i zakazał obecności w Szwecji katolików. zakończona pojmaniem księcia sudermańskiego przez polskich żołnierzy. Jerzy Farensbach. gdy namiętności wyznaniowe osłabły. Lecz główne siły królewskie lądowały na południu i od Kalmara powoli posuwały się na północ. a siódmego Karol. Król po koronacji ruszył na objazd Szwecji. Zawarcie przez Karola pokój u z Moskwą osłabiało więź obu kraj ów. że Karol przerwał natarcie. Wsławił się Samuel Łaski. zażądał zawarcia pokoju z Moskwą i wysunął pod adresem króla szereg żądań finansowych. Rozwiązany został ostatni klasztor Brygidek w Yadstena. Rozmowy z Karolem nic nie dały. 19 lutego 1594 roku Zygmunt potwierdził wszystkie szwedzkie prawa i przywileje. której sześciu członków mianował Zygmunt. Wpływ na sprawy szwedzkie praktycznie utracił. prężne centrum katolickiej kultury. Samorzutnie. j aką miała by ć walka ze wspólnym wrogiem.

osiedli w Rzeczypospolitej. Obsadzony polską załogą Kalmar kapitulował już w maju 1599 roku. przebaczyć zbuntowanym. Cedząc zaś krew za rękawy. 285 Dzikie Pola Sprawy bałtyckie. Chudoju żyw sałamachu. Unia personalna została zerwana. Pałasz kładzie w poszwę krwawy. Pod świetnemi chorągwiami. Zobowiązał się oddalić od siebie i pozostawić w Szwecji swych szwedzkich doradców. Usarz zasię w mocnej zbroi Warownym obozem stoi: Który po szczupłym obiedzie Straż zarazem swą zawiedzie. ale wewnętrzna rewolta. W 1600 roku władzę chciano przekazać księciu Janowi. Tekst ugody uznawał wprawdzie. Karol książę sudermański wybrany został królem Szwecji w 1604 roku. Riksdag z początku 1599 roku zażądał jego powrotu do Szwecji w ciągu czterech miesięcy. Lub przez nieminione progi Dnieprowy Kozak ubogi Czółnem płynie nie bez strachu. następny w lipcu złożył go z tronu i ofiarował koronę czteroletniemu królewiczowi Władysławowi pod warunkiem. Wtem próbuje w kole koni. odesłać wojska cudzoziemskie i rozpuścić szwedzkie. dla króla istotne. Głośny trąbą i bębnami.. ćwierć XVII wieku Powiedz wdzięczna kobzo moja. Przy tym podstawowym problemem stawała się powoli nie obca agresja. Lub kopiją pierścień goni: A kiedy zaś trwoga przyjdzie. Zwierza stada niezliczone l roje ryb niezłowione. . Dzieje Polski i Litwy - Duma ukrainna Adama Czahrowskiego Ruiny zamku w Kudryńcach na Ukrainie. opór zwolenników Zygmunta w Finlandii załamał się szybko. Rozpoczynała się wojna o Inflanty. Cóż nad pograniczne kraje Kędy. Tam młódź harce swoje zwodzi. dla zysku czasem. Ujrzysz ptactwo rozmaite. jego szwedzcy stronnicy. przyrodniemu bratu Zygmunta. rozbójnicze i żyzne kresy południowo-wschodnie domagały się nie tylko gospodarskiej ręki. Z trzaskiem z obozu wynijdzie. Ujrzysz pola nieprzejrzane Młodą trawą przyodziane. 1. Ujrzysz dąbrowy rozwite. a gdy ten jej nie przyjął.musiał wznowić rokowania i po czterech dniach podpisał układ ze stryjem. Ojczyznę swą na zawsze utracił. Umie-li co duma twoja? Jest coś w świecie piękniejszego Nad człowieka rycerskiego. że Szwedzi winni są Zygmuntowi posłuszeństwo. A zaś we krwi często brodzi. Bieży pochylony lasem. że przybędzie do Szwecji i zostanie luteraninem. Wiecznie dotąd płonące. ale i umiejętnej dyplomacji wspartej odpowiednią siłą wojskową. jego szwedzcy doradcy poszli na szafot. dla społeczności szlacheckiej schodzić jednak zaczęły w ostatnich kilku latach XVI stulecia na plan drugi. Dia sławy. Wrócił do Gdańska jako pokonany. skoro lód roztaje.. którym Karol gwarantował bezpieczeństwo (gwarancji tych zresztą nie dotrzymał). ale były to tylko czcze deklaracje. W tej sytuacji dekret Zygmunta III z 4 czerwca 1600 roku inkorporujący wreszcie Estonię był już tylko czczym gestem. jeśli ujść zdołali.

Miejscowi magnaci. zagospodarowali dotychczasowe pustacie. żadnych pergaminów nie mająca. a obecnie zmuszana do pańszczyzny..a potem znów zbuntowani. niewielkie. po unii otwarte zostały dla kolonizacji i gospodarki folwarcznej. tak i inni magnaci.Drugiego też bystra strzała W sercu skrwawionem ostała. a teraz niejednokrotnie wyzuwana przez nowych właścicieli ze swych terenów lub obracana w poddaństwo.książęce. stanowiły dalekie i mało interesujące zaplecze. W jarach.zyskały teraz sprawniejszą opiekę Korony i możność ściągnięcia na swoje tereny nowych osadników. Ale ich gospodarstwa pozostawały i przyciągały nowych. w stepach.Zygmunt awanturnicze życie Kozaków Niżowi awanturnicy byli nie tylko stałym zagrożeniem dla Turków i Tatarów. Rozwój latyfundiów. jak dla najbardziej niespokojnych elementów wśród poddanych. Często byli to zbiegli chłopi. ale liczne centra gospodarcze. znów dalej na wschód ruszający. Ruryku i Giedyminie . nieposłuszni poddani. miejscowi czy tu rozprzestrzeniający swe włości. nie tylko ewentualną tarczą przed ich najazdami. Boże! który masz w swej pieczy Ludu rycerskiego rzeczy: Chudy żołnierz prosi Ciebie. bo tytuły principes dziedziczące po swych przodkach. Trzeci końmi podeptany Polega czasem bez rany. tej sprzed unii lubelskiej. Tak Zamoyski w centrum swoich nowych ziem na wschodnich krańcach województwa podolskiego ufundował Szarogród. ostatnim schronieniem stawała się Sicz kozacka. korzystający z kilku czy kilkunastu lat wolnizny. Często zresztą nie były to tereny całkowicie puste. Bez pańszczyzny byłyby to . wielkie z nazwisk rody . które dla dawnej Litwy. Pomiędzy nimi powstawały nowe miasta. Żyła tu i szlachta. nawet na terenach zagrożonych stale przez Tatarów żyła ludność wolna dotąd. ale i problemem ekonomicznym. Bohem i Dnieprem wymagał rąk do pracy. I dla nich często. rozwój gospodarczy całego terenu nad Dniestrem. 286 . ekspansja gospodarcza szlachty polskiej na ziemiach ukrainnych podolskie dobra Zamoyskiego Tereny. zwolnienia od danin i pańszczyzny na czas zagospodarowania nowych ziem . Odpłać mu tę nędzę w niebie.. zwłaszcza dla wielkiej własności magnackiej.

z namowy agenta papieskiego. odciążając nieco walczących na Węgrzech z Porta poddanych cesarza. A represje mogły tylko sprowokować do buntu. Krzysztof Kosiński. od króla wolną rękę. Michałem Walecznym i osadził w 1595 roku w Mołdawii posłusznego sobie Stefana Razvana. ale wkrótce wyzuty z nich przez Ostrogskich. Dzieje Polski i Litwy Zamoyski zareagował zdecydowanie. ale i dyplomatyczne. tak zwanych rejestrowych. Stąd próby prowokacji antytureckich. Wmieszanie się cesarskich dyplomatów w sprawy ukrainne było jednym z rezultatów rozpoczętej znów wojny między Rudolfem II a dożywającym swoich dni Amura-tem III. Zamoyski w tej sytuacji. Żołd. który uznał cesarskie zwierzchnictwo. ale podrywających do boju ludzi z terenów nieraz bardzo odległych od kozackiego Niżu. wciągnąć Polskę do wojny z Turcją. Wszystko to działo się w czasie. zwerbował Kozaków do walki z Turcją. stawiał jednak warunki konkretne i konkretnych żądał gwarancji: Austriacy chcieli stworzyć fakty dokonane. gdy ważyły się szwedzkie losy Zygmunta. Erich Lassota von Steblau. tym razem z Siczy. zasłużony wojskowo i obdarzony za to majętnościami nad rzeką Rosią. zgromadził 7 tyś. Pierwsza z nich rozpoczęła się pod koniec 1591 roku. Pod Czerkasami jednak zamordowany został zdradziecko przez sługi Aleksandra Wiśniowieckiego. Porażka Kozaków pod Piątkiem koło Żytomierza w bitwie z pospolitym ruszeniem szlachty lokalnej zmusiła ich do rokowań. mające wciągnąć Rzeczpospolitą w wojnę przeciwko Porcie w najmniej dogodnym momencie. wkrótce jednak Kosiński. rozpoczął znów działania nie tylko wojskowe. najsprawniejsi chłopscy synowie woleli z Kozakami łupić Oczakowy i Tehinie. Otrzymali cesarskie sztandary i z nimi wyprawili się na wybrzeża czarnomorskie i na Mołdawię. Zaś dyplomaci austriaccy pozyskali sprzymierzeńca w postaci Zygmunta Batorego. bo przez Kozaków kierowanych. wyprawił się z Kozakami na Krym. Próby organizacji części Kozaków w oddziały regularne. nawet gdyby był wyższy i wypłacany regularnie. wojska i wraz z Żółkiewskim . łupów nie mógł zastąpić . szukając pomocy w Moskwie oraz u Tatarów. Tak zaczęła się epoka wielkich rebelii kozackich. po pewnych ustępstwach i wypłaceniu zaległego żołdu. stanął szlachcic z Podlasia. a sami wyciągnąć z niej wszystkie korzyści. Dwa miesiące później jednak jego stary przeciwnik Mikołaj Jazłowiecki. Na czele niepłatnych Kozaków rejestrowych.i nie mógł też zastąpić smaku wielkiej przygody. A najlepsi. a jego rejestrowi. najenergiczniejsi. Pozyskał znów od sejmu specjalne pełnomocnictwa. przepuścił w sierpniu 1594 roku przez Pokucie Tatarów dążących na Węgry. Postanowili to wykorzystać doradcy Rudolfa II. by Turcję przekonać o dobrych wobec niej intencjach władz Rzeczypospolitej. Diariusz Lassoty z tej podróży należy do najciekawszych źródeł naświetlających wczesną historię Kozaczyzny.dalej Dzikie Pola. gdy sejm z 1595 roku poważnie rozważał sojusz z Habsburgami przeciwko Turcji. sprzymierzył się z hospodarem wołoskim. dawały niewiele. ale pozostała ona na papierze. Próbowano nie tylko rokowań. niż pracować na pańskiem. wrócili do służby. którzy uderzyli na Białą Cerkiew i z pomocą mieszczan zdobyli oraz złupili zamek. Pod wpływem wieści z Ukrainy sejm warszawski 1593 roku uchwalił surową konstytucję skierowaną przeciw kozackiej swawoli. W 1594 roku jego wysłannik na Zaporoże.

z przerwami .choć lekcję tę po kilku latach trzeba było powtórzyć . że sojusz z Rzecząpospolitąnie może być zawierany pod dyktat Austrii. Mohiła kazał Razvana wbić na pal. Wybór atamana kozackiego na Siczy. powracającego ze służby u Habsburgów. Taki charakter miał również początkowo atak Kozaków Seme-na Nalewajki. zawarty przez Zamoyskiego z sandżakbejem 22 października. 235.oraz Jakubem Potockim ruszył ku granicom Mołdawii.. przesądziło sprawę. Stąd ruchawki takie jak Kosińskiego. Zwycięstwo Jakuba Potockiego nad Siedmiogrodzianami.dyplomatom cesarskim. Hetman odmówił pomocy obu hospodarom Ryć. Zlikwidować bowiem trzeba było skutki agitacji cesarskiej na Ukrainie i znów uspokoić Kozaków. Był to szczytowy moment polskich sukcesów w Mołdawii. dobrze ubezpieczony. Rezultatem stał się nowy traktat hetmański. który mu niegdyś zamordował ojca. gdy równocześnie od południa na Wołoszczyznę wkraczała armia wysłana przez nowego sułtana. wyprawa Zamoyskiego pod Cecorę zwierzchnictwo polskie nad Mołdawią Celem jego było opanowanie i uzależnienie Mołdawii.. próbującymi znów wprowadzić do Jass Razvana. mołdawski magnat. Uświadomić miały one . Kandydatem jego na hospodara był Jeremi Mohiła. j Zygmuntowi Batoremu. powstanie Semena Nalewajki Południowo-wschodnie kresy Korony były stale terenem niespokojnym. Muhamme-da III. zgodę sułtana na polską obecność w Mołdawii: odtąd król polski będzie na stanowisko hospodara prezentować takiego kandydata. A w 1598 roku Jan Szczęsny Herburt uzyskał w Stambule zatwierdzenie tego traktatu. ale wszelkie próby zdobycia obozu polskiego przynosiły im tylko duże straty. mające charakter jego prywatnej wojny z Ostrog-skim i Wiśniowieckim.Zygmunt . a następnie na Szarogród Zamoyskiego na Bracławszczyźnie. Hre-hory Łoboda. Jedynie chan tatarski z sandżakbejem. a sułtan prześle mu chorągiew. Armia turecka poprzestała na podboju Wołoszczyzny. choć jedenastoletnie . w którym Turcy uznawali władzę Mohiły i prawa polskie do Mołdawii.rządy Mohiły zapewniły Koronie względny spokój na tej granicy. Rozbił więc Zamoyski pod Cecorą obóz warowny. podeszli z ordami pod Cecorę. których ataman. spowinowacony z ukrainnymi rodami z Rzeczypospolitej . tureckim zarządcą okręgu granicznego. Dzieje tej rebelii obfitują 288 . Bezpośrednio jednak wykorzystane nie zostały. i czekał. podporządkował sobie formalnie Nalewajkę. "który by umiał przyjaźń pomiędzy Panami. uznający jej zwierzchnictwo nad Mołdawią i otwierający ten kraj dla polskiej kolonizacji. a z Polską zawarł traktat. Później dołączyli się do niego Zaporożcy. głównie ze względu na stałe zatargi wielkich magnatów z drobniejszą szlachtą i Kozakami. przestrzegać". na dobra Marcina Kalinow-skiego.

charakter pierwszych powstań kozackich walki Żółkiewskiego z Kozakami Ryć. 236. Cerkiew Trzech Hierarchów w Jassach (Mołdawia), we wnętrzu grobowiec fundatora, hospodara Vasilego Łupu, 2. pot. XVII wieku. w momenty niejasne i intencje przywódców niewyjaśnione. Niewątpliwie Łoboda, w końcu przez Kozaków zamordowany, reprezentował tendencje bardziej pojednawcze w porównaniu z Nalewajką, który łupił i palił miasta, zapędzając się aż do Mohylewa w Wielkim Księstwie Litewskim, a wedle Żółkiewskiego odgrażał się, że nawet Kraków zdobędzie. Próby nadawania przez późniejszych historyków znamion społecznych czy narodowych tej ruchawce są w znacznej mierze przesadzone. Narodowość ukraińska jeszcze się nie wyłoniła, tradycyjna świadomość narodowa ruska łączyła późniejszych Ukraińców i Białorusinów, a nosicielami tej tradycji wciąż byli magnaci, tacy jak Ostrogscy i Wiśniowieccy. Ruch Nalewajki był ruchem rozbójniczym, przemieszczaniem się band zbrojnych rabusiów po słabo bronionych terenach wschodnich, a społeczne motywy napływu doń niezadowolonych elementów, nie tylko kresowych, nie wykraczały poza normalne, z reguły przecież społeczne uzasadnienie wszelkich przestępstw przeciw własności. Po rozwiązaniu spraw mołdawskich przeciw Nalewajce wyruszył z wojskiem koronnym Stanisław Żółkiewski. Wyruszał pełen dobrej woli, chęci uspokojenia kraju raczej dyplomacją niż mieczem. Gdy kniaź Różyński, Rusin i prawosławny, kazał ściąć pięćdziesięciu "hultajstwa", którzy pustoszyli jego dobra, Żółkiewski pisał: "Ja do tego czasu, oprócz tych co w potrzebie legli, zachowałem ręce swe od ich krwi. Wolałbym, aliby rzec można, putrida membra [zgniłe członki] leczyć, niźli obcinać. Ale też i kniaziu Różyńskiemu nie dziwować, jako wszystkiej tamtej ziemi, tak osobliwie jemu do żywego dojęli". Lecz poinformowany o konszachtach kozackich z Turcją, Tatarami i Habsburgami, nie ufał ani przywódcom, z którymi rokował, ani ludności. "Wszystka Ukraina skozaczała - dodawał - zdradziec, szpiegów pełno". Uganiał się więc za Nalewajką po całej Ukrainie, aż w maju 1596 roku dopadł go na uroczysku sołonickim i rozpoczął oblężenie taboru. 289

Dzieje Polski i Litwy

Ekspansja polska w Mołdawii i na Wołoszczyźnie "Kondycyje, na które przysięgali hospodarowie oba, Hieronim wołoski [mołdawski] i Symeon Mohiła brat Hieronimów hospodar multański [wołoski] teraźniejszy" [hetmanowi Janowi Zamoyskiemu 1600]. 1. Przestać na obediencyją, którą i Rzpta i K[ról]J[ego]M[ość] na sejmie uchwalili, ut interim et in posterim [aby obecnie i w przyszłości] jeśli się więcej Rzptej nie będzie

zdało, ma każdy z nich po 40 000 czerwonych złotych do Rawy jednym razem co rok dawać. 2. Trzy tysiące żołnierza narodu polskiego każdy z nich chować i płacić im, w Multaniech po 25 zł usarzom na strawę i na żywność, kozakom po zł 20. W Wołoszech usarzom po zł 18 i na żywność. Kozakom po zł 15. 3. Na zamkach praesidia [załogi] polskie. A starszy ich jurent in Nomen Mttis Regi Poloniae [przysięgają na Imię Majestatu Króla Polski]. 4. Ludziom narodu polskiego zasłużonym w tych ziemiach opatrzenie dawać. A tak tych, jako i tych którzyby lub przez ożenienie lub przez kupno osiadłości tam dostawali, nie inszym jedno prawem polskim sądzić, także którzyby indygenata [obywatelstwo miejscowe] mieli. 5. Hieronim zaraz numerabit [wyliczy] na zapłatę żołnierzom polskich zł 80 000. Te obie prowincyje wolne od trybutu cesarza tureckiego przez pakta teraźniejsze. Wizerunek hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego rzeź Kozaków pod Sołonicą meandry polityki Batorych w Siedmiogrodzie Wydarzenia, które pod Sołonicą nastąpiły, nie są bynajmniej jasne. Wiadomo, że Kozacy, ostrzeliwani z ciężkich dział, skapitulowali, wydali Nalewajkę, który został ścięty później w Warszawie, wydali działa i chorągwie dane im wcześniej przez Rudolfa II, oraz wszelką broń, a następnie warunków kapitulacji nie dotrzymano i wielu z nich wymordowano. Joachim Bielski przypisał to zgodzie hetmana polnego na wydanie towarzyszącym mu panom ukrainnym ich zbiegłych poddanych, na co czerń zaczęła znów się bronić. Wiary godni ej sza jest jednak wersja samego Żółkiewskiego, że to węgierska i ukraińska piechota rzuciła się do rabunku taboru i mordowania Kozaków, czemu daremnie starał się zapobiec. Wiemy skądinąd, że Żółkiewski miał miękkie serce i dyscypliny często utrzymać nie umiał, co stało się w końcu przyczyną jego zguby. Wiemy też, że oczekiwano od niego w Warszawie srogości, a nie litości wobec kapitulujących, więc takie tłumaczenie tym bardziej jest prawdopodobne. Niemniej wydarzenia sołonickie rzuciły cień na jego dobre imię, choć sam na wpół Rusin, w cerkwi zapewne ochrzczony, broniący praw ruskiego języka i ruskich tradycji na Kijowszczyźnie, przyjaciel prawosławia, zasłużył na lepsze traktowanie przez historyków ukraińskich. Nie pchnęła zresztą rzeź sołonicka pozostałych Kozaków do buntu. Większość Zaporożców wcześniej opuściła Nalewajkę i gdy przyszło znów walczyć w Mołdawii, oddali się pod rozkazy Zamoyskiego. Mołdawskie wydarzenia związane były z krętą i nieprzewidywalną polityką Zygmunta Batorego. Bratanek króla Stefana przerzucał się od okrucieństwa do rezygnacji. W 1594 roku, w ramach represjonowania rzekomej opozycji, kazał zamordować swego brata stryjecznego, popularnego w Polsce Baltazara; w 1598 roku ustąpił Siedmiogród Maksymilianowi w zamian za księstwo opolsko-raciborskie na Śląsku, potem się wycofał i znów Siedmiogród opanował, po czym odstąpił go kardynałowi Andrzejowi Batoremu. Ale nuncjusz Malaspina uśpił czujność kardynała, który dał się zaskoczyć połączonym siłom cesarskim i wołoskim pod Michałem Walecznym. Andrzej Batory

290

Zygmunt l

wyprawa Zamoyskiego do Mołdawii w 1600 roku poniósł klęskę i został zamordowany w ucieczce, Michał opanował Siedmiogród, wypędził z Jass Mohiłę i opanował Mołdawię. Zamoyski wówczas, nie otrzymawszy nawet zgody sejmu, zgromadził wojska Rzeczypospolitej, własne i innych magnatów ukrainnych, wtargnął do Mołdawii i na Wołoszczyznę, osadził znów w Jassach Jeremiego Mohiłę, a władzę w Bukareszcie powierzył jego bratu Szymonowi. Michała, który uciekł do Siedmiogrodu, spotkała tam śmierć na rozkaz cesarskiego generała. Sukces swój zawdzięczał Zamoyski w znacznej mierze zaciągom kozackim. Toteż nic dziwnego, że sejm warszawski 1601 roku, w obliczu rozpoczętej wojny w Inflantach, w nadziei wyzyskania Kozaków przeciw Szwedom, rehabilitował generalnie ich poczynania, nadał nową organizację i zapewnił gwarancje majątkowe dla nich samych i dla ich rodzin. Rozpoczęło to okres zgodnej na ogół współpracy władz koronnych z Zaporożem, zwłaszcza gdy władzę tam zdobył nowy ataman Piotr Kona-szewiczSahajdaczny, nie zlikwidowało jednak przyczyn napięcia społecznego na Ukrainie, tym bardziej że doszedł nowy problem: unia brzeska. unia brzeska Od dawna Kościół prawosławny w Rzeczypospolitej był głęboko podzielony. Biskupi coraz bardziej upodabniali się do dostojników świeckich i pod wpływem kultury polskiej marzyli o stanowisku politycznym bliskim biskupom katolickim. Próby odrodzenia wychodziły od bractw cerkiewnych we Lwowie i Wilnie, mających znaczny stopień samodzielności, odkąd niechętni Rzeczypospolitej patriarchowie antiocheński i konstantynopolitański podnieśli je do godności stauropigii, uniezależniając od biskupów. Więzi z patriarchatem konstantynopolitańskim osłabły jednak po utworzeniu podległej mu formalnie metropolii kijowskiej, choć erygowanie w 1589 roku patriarchatu w Moskwie za zgodą Konstantynopola znów skomplikowało sprawę. Część biskupów prawosławnych zerwała wówczas z Konstantynopolem i wysłała swych przedstawicieli do papieża, przedkładając projekt unii Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej z Rzymem na zasadzie zachowania prawosławnej liturgii, języka cerkiewnosłowiańskiego, małżeństwa księży oraz wprowadzenia unickich biskupów do Senatu. Unia ta została wstępnie ogłoszona przez biskupów ruskich i papieża w Rzymie w przeddzień wigilii Bożego Narodzenia 1595 roku i ostatecznie, po długich rokowaniach, zawarta w Brześciu Litewskim w 1596 roku, mimo protestu dwóch prawosławnych biskupów i Konstantego Ostrog-skiego, zrazu jej przychylnego. Było to pociągnięcie nieprzemyślane. Z punktu widzenia ruskiej hierarchii duchownej mogła się unia wydawać sukcesem. Obiecywała jej miejsca W Senacie, Ryc 237 Hetman kozacki pjotr Konaszewicz-Sahajdaczny, drzeworyt zapewniała ruskiej szlachcie pełne rów- z 2. pot. xvii wieku.

291

Dzieje Polski i Litwy nouprawnienie, zdawała się zapobiegać jej dalszej polonizacji i katolicyzacji za cenę formalnego tylko uznania władzy dalekiego papieża. Ale unia ta zawiodła nadzieje właśnie na skutek braku powiązania z codziennością. Obie strony obiecywały więcej, niż mogły dotrzymać. Ruska twierdziła, że reprezentuje całą prawosławną społeczność, rzymska gwarantowała pełne równouprawnienie włącznie z krzesłami senatorskimi bez uzgodnienia tego z Senatem i Izbą Poselską, z opinią szlachecką. W rezultacie biskupi uniccy w Senacie nigdy nie zasiedli. Próba pójścia za daleko wywołała konflikt, którego przedtem nie było. Prawosławie w Rzeczypospolitej rozpadło się na unię i dyzunię. Zażarta polemika prowadzona przez obie strony, przeważnie po polsku, przyczyniła się do rozwoju prawosławnej, dotąd podupadłej, a teraz bojowej i prężnej kultury. Mimo iż prześladowań dyzunitów w zasadzie nie było, raczej to właśnie unici padali ofiarą tumultów i samosądów wyznaniowych, to przeciwnicy unii coraz częściej oglądali się nie tylko na polskich protestantów, z którymi nawiązali współpracą, ale na Moskwę i na Kozaków. Jeszcze w czasie trwania synodu brzeskieRyc. 238. Wieża Korniakta w cerkwi wołoskiej we Lwowie, lata gO Nalewąjko pod wpływem SWOJegO brata, 1572-1578, górna część w 1695 roku. popa; spOwiednika księcia Konstantego Ostrogskiego, próbował się przedstawiać jako obrońca prawosławia. Była to groźna zapo wiedź na przyszłość. Lecz również kultura unicka nie gwarantowała trwałego zjed noczenia. Formalna zgodność wyznaniowa nie jest równoznaczna z jednością kultu rową. Obrządek dla tej ostatniej ważniejszy jest od dogmatu. A obrządek ten, grzęznący dotąd w marazmie, tracący licznych adeptów, teraz, wstrząśnięty tragedią podziału, odrodził się w walce szkodliwej dla jedności Rzeczypospolitej. Wojna o Inflanty tolerancyjna polityka Zygmunta III Dotychczasowa polityka Zygmunta III stawiała króla w Rzeczypospolitej ponad podziałami wyznaniowymi, w sytuacji bezstronnego arbitra. Z czasem jednak coraz trudniej było mu takie stanowisko utrzymać. Czyniąc się mecenasem różnowierczych żądań, Zamoyski utożsamiał je z obroną swobód szlacheckich, a swobody te uniemożliwiały jakąkolwiek konsekwentną politykę państwową. Póki jednak trwała formalna unia personalna polsko-szwedzka, demonstracja tolerancyjności mogła się zdawać najlepszym rozwiązaniem, umożliwiającym katolickiemu monarsze zachowanie autorytetu w protestanckim kraju, a również autorytetu wśród swoich protestanckich i prawosławnych poddanych. 292

- Zygmunt

. !'( Ii A Rachuby te okazały się płonne. Dla lutera-nizmu szwedzkiego tolerancja była zagrożeniem, obecność nuncjusza w orszaku Zygmunta - wyzwaniem, kształcenie katolickich księży szwedzkich i fińskich w kolegiach jezuickich w Polsce przygotowywaniem agresji. Jeszcze Drzed oficjał- Rya 239' Tr°Jak miasta RY9i (awers i rewers), 1590 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). Marcina Laterny nym zerwaniem tej unii mnożyły się akty agresji, jak na przykład zamordowanie przez śmierć szwedzkich protestantów Marcina Laterny. Identycznie reagowali protestanccy mieszczanie Rygi i szlachta z Inflant na swobodę działania tam kleru katolickiego i kolegiumjezuickiego. Podobnie jak dyzunici uciekali się do aktów gwałtu, odrzucając wszelkie formy współistnienia. Toteż przejawem szlachetnych złudzeń był projekt porozumienia z Moskwą wysunięty po śmierci w 1598 roku Fiodora, ostatniego z Rurykowiczów moskiewskich, przez Jana Zamoyskiego, Krzysztofa Radziwiłła Pioruna i kanclerza wielkiego litewskiego, Lwa Sapiehę. Proponowali oni, by z następcą Fiodora, ambitnym i pełnym energii Borysem Godunowem, wynegocjować unię obu państw. Za zgodą sejmu 1600 roku przedłożyło więc poselstwo Lwa Sapiehy w Moskwie następujący projekt: przymierze przeciw wspólnym wrogom, wspólna dyplomacja, wspólna mennica, wspólna flota, wspólny skarb wojenny w Kijowie, równouprawnienie wyznań katolickiego i prawosławnego w obu krajach, wolność osiedlania się, związków małżeńskich, szkolnictwo Rzeczypospolitej otwarte dla moskiewskiej młodzieży, po Śmierci Zygmunta i Borysa elek- Ryc 240 Po|1ret Jana Karo|a chodkiewicza, nieznany malarz polski, po 1620 roku CJa wspólnego monarchy. (Muzeum Pałac w Wilanowie). 293

Dzieje Polski i Litwy

poselstwo Lwa Sapiehy do Moskwy Ryć. 241. K/rcholm, mai. Wojciech Kossak, 1925 rok (Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie). Po faktycznym zerwaniu ze Szwecjąpróba zbliżenia z Moskwą nasuwała się sama, ale warunki przedstawione przez Polaków były w danej chwili utopijne. Strona moskiewska odrzuciła z miejsca tolerancję, wolność wyznania, małżeństwa, wspólne urzędy i instytucje - wszystko, co mogło trwale zjednoczyć, podniosła pretensje do Inflant i przeciągała rokowania, czekając, co zaoferuje Karol sudermański. Ale również od niego

wysłańcy Borysa żądali zbyt wiele, więc po długich rokowaniach Lew Sapieha wynegocjował wreszcie rozejm przeszło dwudziestoletni, do 1622 roku. Gdy go podpisywano, trwała już wojna w Inflantach. Po opanowaniu Estonii Karol sudermański zgromadził w niej 24 tyś. żołnierzy, sprawując nad nimi osobiste dowództwo. Siły Rzeczypospolitej były nieliczne. Wprawdzie dekret inkorporacji Estonii sprawił, że sejm uchwalił pobór na wojnę, lecz jeszcze nie rozpoczęto zaciągów, gdy wojska szwedzkie ruszyły na południe, a w Liwonii wybuchło powstanie protestanckiej 294

Zygmunt

walki polsko--szwedzkie w Inflantach szlachty przeciw Zygmuntowi. Uderzenie skierowane zostało na Parnawę nad Zatoką Ryską, ważny port ułatwiający komunikację ze Szwecją, a potem dalej na wschód, gdzie padły twierdze Felin, Karkus, a wreszcie i Dorpat. Na początku 1601 roku Szwedzi dotarli do Dźwiny i zagrozili Rydze. Hetman Krzysztof Radziwiłł Piorun miał zaledwie 5,6 tyś. ludzi, w tym 5 tyś. kawalerii, lecz w tej sytuacji musiał ryzykować i odrzuciwszy Szwedów oblegających twierdze nad Dźwiną, równocześnie śmiałym zagonem na północy odzyskał Karkus i zagroził Estonii. Próba szwedzkiego desantu pod Rygą i opanowania stolicy Inflant rozbiła się o opór twierdzy Dyjament, strzegącej ujścia Dźwiny. Pierwszy etap kampanii, mimo wstępnego zaskoczenia i poważnych strat terytorialnych, zakończył się sukcesem nielicznej armii litewskiej, na pomoc której ciągnęło już z Korony 20 tyś. ludzi pod dowództwem Jana Zamoyskiego, z udziałem Stanisława 295

Dzieje Polski i Litwy

rj kierunki uderzeń wojsk szwedzkich kierunki ucieczki rozbitych " " *" wojsk szwedzkich Karol IX [."rzn piechota polsko-litewska f""W"i czeladź obozowa jazda polsko-litewska: ŁH3 husaria fT"l rajtarzy rwn chorągwie lekkie L^ obóz polski CHH piechota szwedzka fc^3 jazda szwedzka _ _, stanowiska pierwszego l _ _ J rzutu wojsk szwedzkich przed bitwą kierunki uderzeń i -+ pościgu wojsk polsko-litewskich przeprawa i droga " "*" rajtarów kurlandzkich na pole bitwy ks. Luneburski

Brandt Mansfeld Lennartsson Chodkiewicz Dąbrowa Łącki Sapieha Wojna artyleria polska artyleria szwedzka

Ryć. 242. Plan bitwy pod Kircholmem. sukcesy militarne Zamoyskiego w Inflantach wyprawa Karola IX do Inflant Żółkiewskiego i początkowo w obecności samego Zygmunta III. W ciągu niespełna roku hetman wielki koronny, mimo sześćdziesiątki, sam własnym przykładem zagrzewający do walki i narażający się na niebezpieczeństwo, często sam z własnej kasy opłacający zaległy jak zwykle żołd, a równocześnie prowadzący kapitalną, niezwykle złośliwą korespondencję z księciem Karolem, odzyskał prawie całąLiwonię, z wyjątkiem Paraawy i Dorpatu, oraz zdobył większość twierdz estońskich, z kluczowym Białym Kamieniem na czele. Broniły się tu przed nim już tylko portowe miasta: Rewel, Hapsal i Narwa. Późną jesienią 1602 roku Zamoyski, któremu trudy kampanii dały się we znaki, przekazał naczelne dowództwo hetmanowi polnemu litewskiemu Janowi Karolowi Chodkiewiczowi, który na wiosnę 1603 roku odzyskał Dorpat. Armia Rzeczypospolitej dominowała zdecydowanie w polu, jednak zdobycie pozostałych twierdz bez floty, artylerii i piechoty było ponad jej siły, zwłaszcza wobec masowej dezercji, gdyż żołd i zaopatrzenie, jak zwykle, nie nadchodziły w porę. Tymczasem książę sudermański, obrany w 1604 roku królem Szwecji jako Karol IX, przygotował nową ekspedycję. W sierpniu 1605 roku desanty szwedzkie wylądowały w Rewlu i Parnawie i po serii marszów i kontrmarszów, mających za zadanie wymanewrować stojącego w Dorpacie Chodkiewicza, ruszyły w kierunku Rygi, by złączyć się z działającym na jej przedpolach korpusem Mansfelda i rozpocząć oblężenie miasta. Spiesznym marszem, w 3,5 tyś. konnicy, do których na polu bitwy dołączyło się 300 jeźdźców kurlandzkich, hetman zabiegł Karolowi drogę pod Kircholmem nad Dźwiną, około 15 km powyżej Rygi. Armia szwedzka liczyła 14 tyś. żołnierza, 296

Zygmunt III

bitwa pod Kircholmem w tym jednak wiele piechoty i lekkiej kawalerii, niezdolnej sprostać husarii. Atak jej bez większego trudu przełamał szwedzkie szeregi, padło do 9 tyś. nieprzyjaciół, sam Karol w ostatniej chwili uratował się przed pogonią, uciekając na okręt szwedzki. Zwycięstwo przeszło do historii jako jeden z największych polskich sukcesów militarnych, choć husarska broń pancerna, odpowiednik współczesnych czołgów, była nie do pokonania dla znacznie liczniejszej, ale znacznie gorzej uzbrojonej i wyszkolonej armii szwedzkiej. Znaczenia zaś istotnego nie miało: bez panowania na morzu i regularnego pokrywania kosztów wojny na lądzie, zadanie decydującego ciosu zamkniętym za murami twierdz Szwedom nie było realne. Tymczasem wydarzenia w kraju i kryzys polityczny w państwie moskiewskim odwróciły w inną stronę uwagę Zygmunta III, a rywalizacja z Danią związała siły szwedzkie. osłabienie władzy wykonawczej zwolennicy wzmocnienia władzy królewskiej publicystyka Piotra Skargi Regaliści Od lat kilkudziesięciu, od wielkich sejmów egzekucyjnych, władza królewska w Polsce była w defensywie. Malały jej uprawnienia i co więcej - malał jej autorytet. Poszerzał się zakres swobód jednostki i uprawnień sejmu, lecz wszelkie próby wykorzystania tego procesu do usprawnienia machiny państwowej okazały się bezskuteczne. Im bardziej rozpaczliwie starano się dokonać jakichś reform, tym bardziej mnożyły się podejrzenia to pod adresem króla, to pod adresem potężnego kanclerza. Tymczasem zagrożenie zewnętrzne narastało, a brak konsekwentnej polityki zagranicznej nie pozwalał mu skutecznie zapobiegać, zaś pustki w skarbie uniemożliwiały wykorzystanie czasowych, choćby i największych tryumfów militarnych. A równocześnie trwała tęsknota za dawnymi, wyidealizowanymi czasami. W tej atmosferze wokół osoby Zygmunta III zaczęło się gromadzić grono polityków zmierzających do odwrócenia owego trendu, do przywrócenia władzy królewskiej jej blasku sprzed stulecia. Nazwano ich regalistami. Najważniejszym z nich był oczywiście dożywający dni swoich - zmarł w 1603 roku prymas Karnkowski, pozornie zmienny i niestały, kluczący między stronnictwami, lecz jednak zdecydowanie coraz bardziej przeciwny temu, co uważał za wynaturzenia demokracji szlacheckiej. Dał temu wyraz w 1596 roku, publikując trak-tacik polityczny Exorbitancyje i naprawa koła poselskiego. Poglądy jego podzielali biskupi: kujawski Hieronim Rozrażewski, łucki Bernard Maciejewski oraz krakowski, kardynał Jerzy Radziwiłł, znakomity administrator, który nie tylko wprowadził w pełni w swej diecezji trudne reformy soboru trydenckiego, ale podniósł jej dochodowość, między innymi kładąc podwaliny pod późniejsze Zagłębie Staropolskie w Górach Świętokrzyskich. Radziwiłł zmarł jednak młodo, w 1600 roku, zaś w Kościele katolickim główną rolę

zaczęli odgrywać Jezuici, wśród których pozycja Piotra Skargi, od 1588 roku kaznodziei nadwornego Zygmunta III, była szczególnie eksponowana. W ówczesnym dorobku Skargi największe znaczenie, nie tylko zresztą polityczne, miały po wielekroć wznawiane Kazania na niedzielę i święta z 1595 roku. W ich drugim wydaniu z 1597 roku ukazały się słynne Kazania sejmowe. Był on jednak również autorem wielu pism okolicznościowych, w których polemika wyznaniowa w coraz większej mierze ustępowała problemom obywatelskim, w pierwszym rzędzie 297

Dzieje Polski i Litwy --żołnierskim, problemom obrony ojczyzny, których ukoronowaniem stanie się cenione niezwykle przez Żółkiewskiego Żołnierskie nabożeństwo z 1606 roku. biata i czarna legenda Piotra Skargi Skarga, syn mieszczanina z Grójca, jest kolejną wielką legendą dziejów polskich. Funkcjonuje w niej w dwóch wcieleniach, które niekoniecznie musiałyby być z sobą sprzeczne, gdyby były prawdziwe. Pierwsze z nich to niezłomny patriota, prorok wieszczący upadek Polski, jeśli nie wyrzeknie się ona swoich błędów, przy czym dla każdej formacji historycznej są to błędy inne, od osłabienia władzy królewskiej zacząwszy, na ucisku chłopa skończywszy. Drugi Skarga z legendy to kontrreformacyjny fanatyk, zwolennik prześladowania różnowierców, który opętał słabego króla i w ten sposób, uniemożliwiwszy narodowe pojednanie, sam przyczynił się do tego upadku, którym tak straszył. Obie legendy są fałszywe. Faktem jest bezspornym, że Skarga był przeciwnikiem ustawowego zagwarantowania tolerancji religijnej i zwolennikiem dążenia do wyznaniowej jedności. Lecz obawa przed politycznymi skutkami rozdwojenia religijnego była wówczas powszechna. Chęć zaradzenia mu zrodziła oczywiście, jak dziś wiemy, skutki przeciwne spodziewanym. Było to jednak stanowisko polityczne, a nie tylko wyznaniowe i nie jest ono sprzeczne z innymi ideami wyrażonymi przez Skargę, lecz logicznie się z nimi łączy. KAZANIA PRZYGODNE. ZINEMIDROBNIEYfzcmi pracami, o rożnych rzcczah wfzelakim ftanom nalesacych. XPlOTRASKARGI, SocitJtaos IES v. Teru*, t "iifm Sieirfyrlt. Cum Gucia & Priuilegio S. R. M. W KRAKOWIE, W Drulam Andrpi* Piiirtmuc/yU TjftfrtifU Knli I. M. Roku Piń/kitgi, l t l t. Idee te zaś równie logicznie wynikają, jeśli chodzi o ich aspekt polityczny, z przyjęcia przez Skargę koncepcji regalistów. Jeśli bowiem powrócić trzeba do konstrukcji politycznych ze schyłku średniowiecza, cofnąć przemiany, to dotyczyć one muszą nie

tylko uprawnień królewskich, ale i mentalności grupy społecznej, która monarchom te uprawnienia odebrała - szlachty. Innymi słowy, szlachta znów musi stać się rycerstwem. Tylko powrót do cnót rycerskich, porzucenie zaś ideałów ziemiańskich może zbawić ojczyznę. W ogniu walk z Turcją, Moskwą, Tatarami, Szwecją taka propozycja dziwić nie może. W nowożytnej Europie była ona jednak anachronizmem, często zresztą niepotrzebnym. Pod Pskowem, pod Kircholmem cnót rycerskich nie zabrakło, ofiary krwi szlachta nie szczędziła. Ofiary daremnej, bo brakło prochu, armat i piechoty, brakło żołdu i żywności dla wojska. Skarga nie dostrzegł, że wojowanie stało się zawodem, że wymagało fachowości, wiedzy i ćwiczenia. Nie dostrzegł, że historii nie da się cofnąć. Toteż jego program wzmocnienia władzy królewskiej, zniesienia wolnej elekcji, obalenia przywilejów szlacheckich z "nemi-nem captivabimus" na czele, zniesienia sądownictwa patry-monialnego szlachty nad chłopami i zapewnienia im apelacji do sądów królewskich jest tylko częścią programu poprawy moralnej społeczeństwa, do którego należy też zapobieżenie zepsuciu moralnemu szerzonemu przez heretyków. Nawet wyzysk chłopa jest w gruncie rzeczy dlatego potępiony, że wskutek niego szlachta żyje zbyt wygodnie i o cnotach rycerskich zapomina. Ryć. 243. Karta tytułowa Kazań przygodnych... Piotra Nie bYł Skar§a zreszt1 samPodobne koncepcje przyjSkargi, 1610 rok. mowane były często w kołach szlachcie niechętnych, a od 298

Zygmunt

poglądy polityczne Jana Jurkowskiego myśl Sebastiana Petrycego z Pilzna i Jakuba Górskiego Ryć. 244. Kazanie Skargi, mai. Jan Matejko, 1864 rok (Muzeum Narodowe w Warszawie). wojny odległych. Jan Jurkowski, syn pilzneńskiego mieszczanina, regalista zdeklarowany, wyrażał idee podobne. Tragedia opolskim Scilurusie i trzech synach koronnych ojczyzny polskiej z 1604 roku przedstawiała dylemat, czy lepszy jest rycerski, a zupełnie papierowy Herkules, czy gardzący światem i jego marnościami Diogenes, czy też korzystający z tych marności z rozkoszą Parys. Pesymistyczna, choć okraszona gorzkim humorem tragedia plebejska koresponduje tu z pesymizmem drobnomieszczań-skim Skargi, nie prezentując w gruncie rzeczy żadnego realnego rozwiązania. Regali-styczni pisarze odsłaniają całą utopijność programu zwolenników Zygmunta III.

Najrealniej jeszcze wśród nich patrzył na Rzeczpospolitą przedstawiciel starszego pokolenia, Sebastian Petrycy z Pilzna, lekarz i filozof, wykształcony w Krakowie i Padwie, a osiadły we Lwowie, tłumacz i komentator Arystotelesa, którego Ekonomikę, Politykę i Etykę wydał kolejno w 1601, 1605 i 1618 roku z własnymi "przydatkami" stanowiącymi najciekawszy chyba obraz mieszczańskiej myśli politycznej owej doby. Petrycy był zwolennikiem monarchii absolutnej na wzór francuski: katolickiej, ale Kościół sobie podporządkowującej, związanej prawami naturalnymi, do których należy własność, wolność i bezpieczeństwo ("niewolstwu coś podobnego jest, nie być przespiecznym domu, nie być pewien swej majętności"). Zygmuntowi jednak nie schlebiał: nie brak u niego krytyki pod adresem cudzoziemskiego dworu, z zagranicy pochodzącej królowej. Pisarz zdecydowanie anty szlachecki, opowiadał się jednak za pozostawieniem przy królu "rady pańskiej": w skład jej wchodziliby "ludzie wielcy, którzy się na świetle Rzeczypospolitej dowcipem, pracą, dostatkiem bawią". Poglądy takie, odwołujące się do modelu rządów senatorskich, nie były wówczas rzadkością, choć często wzorowały się na pomysłach dawniejszych: podobnie rzecz ujmowała na przykład Rada Pańska - dokonana jeszcze za Zygmunta Augusta przez kolejnego Padew-czyka, Jakuba Górskiego, przeróbka traktatu pisarza hiszpańskiego Ceriola, która dopiero po 30 latach od napisania, w 1597 roku wydana została drukiem. Podobny 299

Dzieje Polski i Litwy

też charakter polityczny nosiły późne traktaty Łukasza Górnickiego i Jana Januszowskiego, a w następnych dziesięcioleciach kontynuatorem ich myśli stanie się Szymon Starowolski. Utopijny charakter tego programu, którego bazą społeczną miał być sojusz mieszczańsko-magnacki, krył się w słabości mieszczaństwa, rozbitego wyznaniowe, pozbawionego wspólnej reprezentacji i wspólnoty interesów, skoro najpotężniejsze z miast, Gdańsk, bogaciło się kosztem innych, oraz w rozbiciu magnaterii, niezdolnej do wypracowania jednolitego programu wobec coraz bardziej zanarchizowanych roszczeń szlacheckich. Część tylko świeckich magnatów popierała politykę Zygmunta III, a i to miało charakter raczej personalnego związku niż akceptacji konkretnego programu. Do grona zwolenników monarchy należeli na pewno w tym okresie, po śmierci Andrzeja Opalińskiego w 1593 roku, kanclerz wielki litewski Lew Sapieha, referendarz koronny Feliks (Szczęsny) Kryski, późniejszy kanc1626 roku (Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego). Ryc. 245. Portret Sebastiana Petrycego, nieznany malarz krakowski, po ]erz^ Qraz MJk:OJaj Radziwiłł Sierotka politycy zdyscyplinowani i wierni. Obok charakter dworu Zygmunta III nich byli i dworscy karierowicze, typu szczególnie znienawidzonego przez opozycję Andrzeja Boboli, od 1609 roku podkomorzego koronnego. Opozycja ta oburzała się

szczególnie na wzrastającą rolę Jezuitów przy dworze i na licznych tam cudzoziemców, Niemców i Szwedów. Nienawiść wzbudzała też ochmistrzyni dworu, Niemka Urszula Gienger-Meierin, uważana za szarą eminencję, z lekką chyba przesadą; choć surowa i ponura, nieraz nawet królewiczowi Władysławowi rózgi nie żałowała. Najistotniejsze znaczenie mieli jednak dwaj następcy Opalińskiego i Zebrzydowskiego na stanowisku marszałka wielkiego koronnego: Zygmunt Myszkowski i Mikołaj Wolski, bliscy szczególnie królowi ze względu raczej na ich formację kulturową, niż na politykę, która i dla nich obu, i w gruncie rzeczy dla Zygmunta nie zaliczała się do najmilszych zajęć życiowych. Myszkowscy Dom Myszkowskich lepiej na pewno zapisał się w polskiej kulturze, niż w polityce. Twórcą jego wielkości był biskup Piotr, protektor Kochanowskiego, ale i Giżanki. To dla niego i dla jego bratanka, również Piotra, wzniósł Santi Gucci na przełomie panowania Stefana i Zygmunta zamek Mirów w Książu Wielkim, pełną uroku i majestatu rezydencję wiejską. Z uwagi nie tylko na architekturę, ale i na usytuowanie był to podręcznikowy wręcz przykład nowego stosunku do antynomii natury i kultury, tak 300

Zygmunt III

mecenat Mikołaja Wolskiego charakterystycznego dla barokowego kształtowania przestrzeni. Młodszy z bratanków biskupa, Zygmunt, związał się z manierystycznym dworem Gon-zagów w Mantui, przyjęty został przez nich do nazwiska i herbu, a od papieża Klemensa VIII otrzymał tytuł margrabiego. Stało się to kolejnym kamieniem obrazy dla szlachty - Jan Zamoyski wiedział, co robi, gdy odrzucał wszelkie tytuły cudzoziemskie. Gonzaga Myszkowski założył ponadto następną magnacką ordynację z siedzibą w Pińczowie, gdzie wzniósł wspaniałą, nie zachowaną obecnie rezydencję. W 1603 roku Zygmunt III mianował go marszałkiem wielkim koronnym, mimo protestów Zamoyskiego, który na tym stanowisku widział Marka Sobieskiego. Ryć. 246. Wizerunek Gonzagi Myszkowskiego, miedzioryt po 1602 roku (Muzeum Narodowe w Krakowie). Do podobnej formacji kulturowej zaliczał się starosta krzepicki, Mikołaj Wolski. Bliska mu była zarówno kultura Włoch, jak i Hiszpanii, wiele lat bowiem spędził w tych krajach, bliska również atmosfera praskiego dworu Rudolfa II. Z samym cesarzem łączyło go nie tylko poparcie kandydatury habsburskiej na tron polski, ale i zamiłowanie do alchemii i nauk tajemnych. On to protegował na cesarskim dworze Michała Sędziwoja, najwybitniejszego z polskich alchemików. Angielski badacz kultury dworu Rudolfa, R.J.W. Evans, twierdzi nawet z tej racji, że "istniał wewnętrzny związek pomiędzy habsburską partią w Polsce a naukami tajemnymi". Gdy doszło do zbliżenia Zygmunta III z Habsburgami, Wolski z

Sędziwojem wrócili do Polski i wspólnie z Zygmuntem III dokonywali doświadczeń alchemicznych, co po śmierci Gonzagi Myszkowskiego dało staroście krzepickiemu marszałkostwo. Ale zasłynął Wolski również jako inspirator i mecenas kultury. Chwalił go Petrycy, iż zamki w Krzepicach i Rabsztynie "połamawszy stare mury, odnowił ciosami, obrazami, słupami ozdobił, robienie śklenic weneckich kryształowych, mosiądzu z miedzi czynienia z cudzych ziem do Polski przywiódł". Jego dziełem była przede wszystkim dokonana w 1604 roku fundacja kościoła i klasztoru Kamedułów na Srebrnej Górze koło Krakowa. Zasłynął też jako właściciel znakomitej galerii malarstwa, który pod koniec życia, w swym testamencie, nakazał wszystkie "wszetecz-ne" w niej dzieła spalić, a malowane na ścianach jego komnatki, które go "do grzechu przywodziły", zamalować (ale dopiero po jego śmierci). Testamentu tego, cytowanego często jako wyraz kontrreformacyjnej nietolerancji wobec sztuki, nie sposób jednak brać zbyt serio; wątpliwe, czy spadkobiercy usłuchali, a mnogość seksownych półnagich aniołków w barokowych kościołach świadczy, że tolerancja ówczesnego Kościoła w tej mierze była znacznie większa, niż w naszym stuleciu. Tego rodzaju ludzie wytyczali nowe drogi polskiej kulturze, zbliżając ją do kultury Europy łacińskiej, lecz ich rola polityczna była marginalna. 301

Dzieje Polski i Litwy --rzekomy absolutyzm Zygmunta III autorytet i pozycja Jana Zamoyskiego Ryć. 247. Klasztor Kamedutów na Srebrnej Górze (nad Bielanami) pod Krakowem, lata 1605-1642. Trzeba zresztą zgodzić się ze zdaniem Władysława Konopczyńskiego, że Zygmunt "wychowany w konstytucyjnej (jak na owe czasy) Szwecji... nie brzydził się sejmowaniem. Za niczyjego panowania nie zjeżdżały się sejmy tyle razy i tak często; co ważniejsza, nigdy z tak obfitym rezultatem". I dodaje Konopczyński: "Ten okrzyczany absolutysta widział jasno potrzebę uzdrowienia sejmów i sprawę tę w licznych poruszał uniwersałach". Jeśli król chętny był do przyjęcia czegoś z programu absolu-tystów - to jedynie zapewniania dziedzicznego tronu w Polsce swemu pierworodnemu, Władysławowi, urodzonemu w 1595 roku w Łobzowie. Był to syn dotąd jedyny; królowa Anna, powszechnie żałowana, zmarła w 1598 roku wraz z żyjącym chwilą tylko synkiem Krzysztofem. Po przeciwnej stronic natomiast uformował się obóz sprawny i na politycznych sprawach skoncentrowany. Autorytet starzejącego się kanclerza nadal był ogromny; zachował go nawet u tak często zawiedzionego króla, choć nie jako kanclerz, bo urzędnikiem bywał niezbyt sumiennym, lecz jako hetman. Nie tylko woltom politycznym zawdzięczał Zamoyski uznanie dawnych wrogów, ale i konkretnym sukcesom. Przybywając na sejm 1601 roku w aureoli bohatera wyprawy wołoskiej, przywitany został w imieniu Izby Poselskiej hołdem złożonym przez siostrzeńca Zborowskich,

Zbigniewa Ossolińskiego. Przygotowując wojnę szwedzką, nakłaniał do sypnięcia groszem - sam dobry przykład dając - luterańskie miasta Prus Królewskich, Gdańsk i Toruń, jak również Rygę. Wówczas to wypowiedział słynne zdania o tolerancji: "Kiedy by to mogło być, abyście wszyscy byli papieżnikami, dałbym za to połowicę zdrowia mojego, aby drugą połowicą żyjąc, cieszył się z tej świętej jedności. Ale jeśli kto wam gwałt będzie czynić, dam wszystko zdrowie przy was, abym na tę niewolę nie patrzył". Jak w tej sytuacji mieszczańsko-regalistyczny, a zarazem jawnie katolicki program Skargi i Petrycego mógł znaleźć wystarczające poparcie w miastach Rzeczypospolitej? 302

------ Zygmunt

stronnicy polityczni Zamoyskiego Kanclerz jednak się starzał. Coraz dłuższe były okresy, w których przestawał interesować się sprawami państwowymi, a nawet żywszą działalnością gospodarczą, coraz rzadsze okresy nerwowego ożywienia; wnosząc z niektórych portretów, mógł to być skutek powiększenia tarczycy. Ster obozu przejmowali wierni mu następcy: hetman polny Stanisław Żółkiewski, starosta krakowski Mikołaj Zebrzydowski, w latach 1596-1601 odpowiedzialny za bezpieczeństwo kraju i królajako marszałek wielki koronny, później przesunięty na województwo krakowskie, wreszcie wojewoda lubelski Marek Sobieski. Nie zawsze słuchali do końca jego napomnień; Zamoyski nie bał się w swym otoczeniu ludzi mających własne zdanie. Gdy kanclerz w początkach działalności Dymitra Samozwańca odniósł się do niego nieprzychylnie, wojewoda krakowski udzielił pretendentowi wszelkiej - i to urzędowej - pomocy. Ale w stosunku do króla działali solidarnie i uwidoczniło się to na sejmie 1605 roku. antyhabsbur-ska polityka Zamoyskiego Sejm złożony był w momencie krytycznym: Szwedzi w Inflantach, Dymitr wojujący już w państwie moskiewskim, margrabia brandenburski ubiegający się o kuratelę i następstwo w Prusiech po nieuleczalnie chorym Albrechcie II, nowe niepokoje w Mołdawii. W tej sytuacji obóz kanclerski cały nacisk położył na zwalczanie planowanego małżeństwa Zygmunta III z siostrą pierwszej żony, KonstancjąHabsburżanką. W warunkach zagrożenia przez Szwecję, wobec niepewnej wciąż sytuacji nad Dunajem, przy równoczesnym przejęciu przez Polskę inicjatywy w Moskwie, małżeństwo to miało wiele stron korzystnych. Nie należy zapominać, że Habsburżanki były wychowywane na dobre żony i umiały stworzyć atmosferę rodzinną, o czym już Zygmunt się przekonał. Lecz Zamoyski uwikłał się za bardzo w antyhabsburską politykę. Nie mógł wyrzec się dawnych uprzedzeń i lęków. Wzmógł antyhabsburską agitację, coraz jawniej oskarżał króla o przygotowywanie reform państwa w duchu absolutnym, o chęć utworzenia osobnego stanu arystokratycznego, ograniczenia kompetencji sejmu, wprowadzenia stałych podatków i stałej armii. Stronnicy jego przypominali, że w oczach Kościoła małżeństwo z siostrą zmarłej żony to kazirodztwo: argument szczególnie stosowny dla opozycji, która obwiniała króla o bigoterię i nietolerancję. Ale każdy pretekst był dobry

do rozpętania nowej kampanii przeciw Zygmuntowi. I tylko nieliczni złośliwcy odważali się szeptać po kątach, że winne tu było starostwo Pierwsi Polacy w Ameryce \ Pod koniec września 1608 roku statek "Mary and Margaret" przywiózł do istniejącej od roku angielskiej kolonii i Virginii w Ameryce Północnej 70 nowych osadników, wśród nich 8 Niemców i Polaków. Wiemy, że jako Niemców j uznawano czterech z nich - w tym był jeden Szwajcar - a Polaków było przynajmniej trzech, może czterech. ' Niemcy byli szklarzami, Polacy smolarzami: z drewna żywicznego wyrabiali smołę, ług, terpentynę, dziegieć • i inne produkty chemiczne, potrzebne zwłaszcza w okrętownictwie. Polacy ci związani byli ze słynnym kapitanem ' Johnem Smithem, energicznym gubernatorem, któremu młoda kolonia zawdzięczała przetrwanie. Smith walczy) j był poprzednio w armii Zygmunta Batorego, bratanka króla Stefana, wzięty zaś do niewoli przez Tatarów, i uciekł z niej, by przez Moskwę i Polskę wrócić do ojczyzny. Wtedy to zapewne poznał słowiańską chatę ; z wielkich pni i jako słynną "log cabin" wprowadził ją do Ameryki. On również, w związku ze sprowadzeniem j polskich smolarzy, żywił nadzieję na uruchomienie tego przemysłu w Ameryce. Nadzieje te zawiodły: brak ; wielkich lasów iglastych, rozproszenie drzew iglastych w lasach mieszanych czyniły całąimprezę nieopłacalną l ze względu na koszta transportu. Polacy, z wyjątkiem jednego, zginęli zapewne w wielkiej masakrze kolonistów i przez Indian w 1622 roku. Legendy mówiące, że były ich dziesiątki, że strajkowali w obronie swoich praw \ wyborczych, zanim jeszcze odbywały się tam jakiekolwiek wybory, nie mają żadnych podstaw. 303

Dzieje Polski i Litwy

program królewski na sejm 1605 roku sejmik w Bełzie i opozycyjne stanowisko Zamoyskiego sejm 1605 roku Ryć. 248. Kareta z Konstancją Habsburżanką, fragment Rolki sztokholmskiej, ok. 1606 roku (Zamek Królewski w Warszawie). brodnickie, które trzymała świeżo zmarła siostra Zamoyskiego Zofia Działyńska, a Zygmunt dał je teraz nie jej bratu, tylko swej siostrze, Annie, opiekunce tak hołubionych przez kanclerza protestantów.

Program swój nakreślił król w instrukcji na sejmiki. Prosił o pobór na wojnę ze Szwedami, przedkładał problem administracji Prus Książęcych, ukazywał korzyści z popierania Dymitra, odwołując się jednak w tej sprawie do sejmu. Ostro, niezbyt dyplomatycznie piętnował zbytek szlachty, słusznie natomiast - swawolę żołnierską, nieposzanowanie prawa, zajazdy, naruszanie przez magnaterię traktatów międzynarodowych. Reform politycznych dotyczyła krytyka niedochodzenia do skutku sejmów z powodu oporu mniejszości Izby Poselskiej, krępowanej instrukcjami sejmikowymi. O nowym małżeństwie królewskim mowy w instrukcji królewskiej nie było. Pierwszy sejmik zebrał się w Bełzie. Taką decyzję podjął Tylicki, mianowany w 1598 roku podkanclerzym, gdyż Tarnowski postąpił na biskupstwo poznańskie, a po kilku latach nawet na arcybiskupstwo gnieźnieńskie. Na sejmiku tym zjawił się sam kanclerz, ostro atakując Zygmunta, co udało mu się też przemycić do instrukcji poselskiej. Król więc był winien, że sejmy nie dochodzą, król odpowiadał za niedołężnie prowadzoną wojnę w Inflantach i brak na nią pieniędzy, król odpowiadał za niepokoje graniczne i łamanie traktatów, król wreszcie zechciał zawrzeć "obrzydliwe" małżeństwo. Wśród innych kanclerza pomysłów wystarczy wspomnieć ten, by przyjęcie tytułu zagranicznego karać śmiercią. Instrukcja była dziełem zaciekłej demagogii zawiedzionego polityka. Mimo rozpowszechniania w kraju, wpływu wielkiego nie wywarła. Sejm zebrał się w Warszawie w styczniu 1605 roku. Zwolennicy kanclerza poprowadzili natarcie na króla w Senacie. Żółkiewski przypomniał nawet, że "w inszych narodach pany swe kozikami koła", co było aluzją do zabójstwa Henryka Walezego. Zebrzydowski usiłował łagodzić spór, godzić króla z kanclerzem. Sam Zamoyski 304

- Zygmunt III

ślub Zygmunta III z Konstancją Habsburżanką tajemnicze okoliczności śmierci Dymitra znów wygłosił mowę teatralną, ale konkretną. Problemy szczegółowe - dyscypliny wojskowej, bilansu handlowego itp. - próbował naświetlić rozsądnie. Konsekwentny w tym jednym, domagał się zaprzestania interwencji w państwie moskiewskim, odsunięcia zagrożenia tureckiego. Ale sojusz z Habsburgami, drugie małżeństwo habsburskie potępił. Nadaremnie. 11 grudnia w Krakowie kardynał Bernard Maciejowski udzielił ślubu trzydziestodziewięcioletniemu Zygmuntowi i siedemnastoletniej Konstancji, a Piotr Tylicki - teraz już wierny królowi biskup kujawski - włożył na skronie Konstancji

w dobrach ukraińskich. a syna ukryła. zginęło sporo podejrzanych. iż był to nieślubny syn Stefana Batorego. Marii z Nagojów. który. Cudzoziemski dla Moskali akcent Dymitra. został zamordowany. podstawiła na jego miejsce inne dziecko. Dymitr Samozwaniec. Lecz wkrótce w jego państwach zaczęła się szerzyć wieść.wersję tę by potwierdzały. Wydarzenie zaś było na rękę sprawującemu istotną władzę w państwie moskiewskim szwagrowi Fiodora. dostał ataku padaczki. choć do wielkiej polityki się nie mieszała. Jej obecność. pozbawi opozycję przywódcy.nie możemy wykluczyć. 305 Dzieje Polski i Litwy 1640-1664 i carewicz czy samozwaniec? Dymitr Samozwaniec w Samborze a prawosławnych jeszcze z wyznania magnatów. kniaziów Adama i Konstantego Wiśniowieckich. że Dymitr nie zginął. 249. przecież wybuchnie. że bawiący w tym mieście ośmioletni carewicz Dymitr. Wersja brzmiała prawdopodobnie . Lecz owego Dymitra nie było już w państwie moskiewskim.nie wiadomo. że starannie ją przygotowano . Natomiast śledztwo zarządzone w Moskwie przez . Godunow bez większych przeszkód przywdział czapkę Monomacha. lecz śledztwo podjęte przez przysłaną z Moskwy komisję wersji zabójstwa nie potwierdziło. Borysowi Godunowowi. Objawił się natomiast w połowie 1603 roku w Koronie. obawiając się zamordowania carewicza. choć nieraz nieznośny. zwłaszcza Romanowów i Szuj-skich. najmłodszy syn Iwana Groźnego. gdy rokosz. a Konstancja umiała swoje habsburskie koneksje rodzinne wykorzystywać dla dobra swych poddanych. Król przejdzie jeszcze jedną ciężką próbę. Dymitr Samozwaniec 15 maja 1591 roku w Ugliczu pod Moskwą rozeszła się wieść.i została na pozór powszechnie przyjęta. I gdy siedem lat później Fiodor zmarł. Rzekomo Dymitr. gdy nagła śmierć Zamoyskiego.królewską koronę. jego obecność w orszaku Lwa Sapiehy w Moskwie w 1600 roku . wpłynęła na zmieniający się stosunek do osoby króla. Ale przejdzie ją zwycięsko. bawiąc się z innymi dziećmi. Jeden z wiarygodnych niemieckich świadków wydarzeń utrzymywał. 3 czerwca 1605 roku. wzrost zaufania społecznego. tyle razy gaszony. wywodzących się od Ruryka rodów bojarskich. Widziano w tym intrygę starych. mimo początkowej nieufności szlachty. uspokoiła też samego Zygmunta. Kim był naprawdę . że matka. nigdy się nie posuwał za daleko. Miało to być dobre. Ryć. powiększając jeszcze napięcie w kraju spowodowane straszliwą klęską głodu w latach 1601-1603. ruskich z pochodzenia. upadł i zranił się śmiertelnie trzymanym w ręku nożykiem. brat panującego Fiodora. szczęśliwe małżeństwo. Wzmogło to podejrzliwość Borysa. W ruchawce wszczętej przez krewnych jego matki. pchnęło go na drogę prześladowania domniemanej opozycji i poszukiwania rzekomego Dymitra.

kniazia Iwana mścisławskiego. unii. prawdziwie królewską dumę. którzy publicznie uznali w nim prawdziwego carewicza. tylko prymas Tarnowski i wojewoda Zebrzydowski radzili Dymitra poprzeć. zbiegły do Polski czernieć. Król jednak przyjął go na audiencji prywatnej 1 zezwolił na prowadzenie akcji na terenie Rzeczypospolitej i na wyko rzystanie prywatnej pomocy polskich magnatów. ofiarowanym niegdyś Dymitrowi przez jego ojca chrzestnego. ale Zamoyski. nie chciał żadnego mieszania się w sprawy moskiewskie (na granicy z Moskwą. Z początkiem 1604 roku pojawił się ów Dymitr w Samborze. zwłaszcza jeśli podejrzani zbyt łatwo i gładko przyznawali się do winy. jak w Polsce mówiono. znanego nam z podejrzanych początków kariery 306 Zygmunt za Zygmunta Augusta. Nam. którzy go przeprowadzili przez granicę. jedno ramię niższe. To prawda. Zygmunt III zasięgnął w tej sytuacji rady senatorów. że był to niejaki Griszka Otriepiew. jednającą mu zaufanie nawet takich ludzi. co były warte wszelkiego rodzaju procesy moskiewskie. Czy brał na serio jego obiet nice ustępstw terytorialnych. "impostor". mówili złośliwi. nie dzierżył żadnego starostwa tak ważnego jak Dorpat zagrożony przez Szwedów czy Szarogród najeżdżany przez Tatarów). w Portugalii króla Sebastiana. sprowadzenia do Moskwy Jezuitów . Wiemy tylko na pewno.Godunowa dziwnie szybko wykazało. pozostaje wzruszyć ramionami. A ów samozwaniec. w Polsce też krążyły niegdyś wieści o ocaleniu Warneńczyka. którzy niejednego prawdziwego króla znali. Ale cudowne ocalenie i odnalezienie Gustawa Eriksona było przecież faktem. czyli mnich. który poległ w 1578 roku w walce z Marokańczykami. obiecując przejście na katolicyzm. że wraz z jego pojawieniem się na scenie rozpoczął się jeden z najbardziej pasjonujących dramatów dziejowych. z wyrytymi ich imionami. że ostatnie stulecia widziały zbyt wielu rzekomych królów czy królewiczów cudownie ocalonych: w Anglii dzieci Edwarda IV. Zawarł z nim ugodę. jak zwykle. czy też tylko wspaniałym aktorem. swataną przedtem Zygmuntowi III. że w zamian za pomoc w odzyskaniu tronu moskiewskiego poślubi jego córkę Marynę. Zamoyski z miejsca cudowne ocalenie Dymitra uznał za komedięjak z Plau-ta czy Terencjusza. Wraz z nim w stolicy pojawiło się kilkunastu synów bojarskich oraz poselstwo Kozaków dońskich. Znaleźli się nawet świadkowie. miał pewne cechy Dymi trą prawdziwego: znamię na twarzy. W marcu był już w Krakowie. na dworze wojewody sandomierskiego Jerzego Mniszcha. A legitymował się również prawdziwym złotym krzyżem. sam Borys Godunow hołubił go czas jakiś na swoim dworze i chciał mu dać za żonę córkę swoją Ksenię. którzy wiemy. Miał również w sobie wyniosłą. Czy był prawdziwym Dymitrem. wiedzieć nigdy na pewno nie będziemy. Pretendent pozyskał również poparcie Jezuitów. I miał bezsprzecznie nieprzeciętną wiedzę i zdolności.

. Fiodora Godunowa.choć pozbawiony tronu szwedzkiego. Ryć.. najpewniej na apopleksję. . duma bojarska traktowana na kształt polskiego Senatu zdobywała wpływ na rządy.. . rozpoznany został przez swą domniemaną matkę. . a siostra jego Ksenia zamknięta została w klasztorze. po czym w soborze Uspieńskim 307 Dzieje Polski i Litwy rządy Dymitra w Moskwie wesele i śmierć Dymitra Samozwańca Mikołaj Zebrzydowski włożył na skronie czapkę Monomacha. polskie urzędy służyły bez wątpienia do kształtowania nowej kultury politycznej. sprowadził do stolicy swą narzeczoną Marynę Mniszchównę i poślubił ją w maju 1606 roku. 20 (30) czerwca Dymitr wkroczył do Moskwy. . co zresztą zgubić miało Dymitra. A rządy te były nadspodziewanie łaskawe. . 251. ". . n . Oddziały wojskowe strzegące granicy przechodziły na ich stronę. Mniszcha: 2. Stąd wyruszyli na wschód.5 tyś. a wobec poselstwa polskiego Aleksandra Gosiewskiego i Mikołaja . Polskie zwyczaje. . Natomiast sprowadzać do Moskwy Jezuitów nie miał oczywiście zamiaru. nie przestawał myśleć o swej ojczyźnie. lecz w dziejach Moskwy stanowiły istotny przełom. . Rządy Dymitra trwały krótko. Kozaków dońskich. kultury politycznej. Z jednej bowiem strony stał się on tam reprezentantem zachodniej. ludzi. . gdy na wzór Zygmunta III przebaczył knującym spiski polityczne Szujskim. twierdze otwierały swe bramy. on sam wraz z matką zginął.nie wiadomo. Rewolta w Moskwie obaliła krótkotrwałe rządy syna i następcy Borysa. t . W końcu sierpnia pod Glinianami koło Lwowa zebrała się niewielka _. przybrał tytuł cara wszech Rusi. W październiku przeszli Dniepr i znaleźli się w granicach państwa moskiewskiego. Nawet niespodziewany opór Nowogrodu Siewierskiego i klęska w styczniu poniesiona pod Dobryniczami nie przerwały napływu ochotników. bojarzy uznawali Dymitra. Po drodze dołączyło się do nich prawie pierwsza dymitriada 2 tyś. Ale również gdy wydawał edykty nieco łagodzące ciężki los ludności wiejskiej. że 13 (a 23 według nowej rachuby gregoriańskiej) kwietnia zmarł nagle Borys Godunow. chłopi garnęli się pod jego sztandary. Gdy przyszła wieść. wojska jego masowo zaczęły przechodzić na stronę Samozwańca.. po armia Dymitra pod wodzą Jerzego 1606 roku (Kraków-Wawei).. . co znaczyło głównie polskiej. . Raczej ta decyzja była związana z chęcią osłabienia państwa moskiewskiego. które Zygmunt kon sekwentnie uważał za najgroźniej szego wroga Polski i Szwecji . w tym jedynie 580 husarzy. szkoła lwowska. Portret Maryny Mniszcnowny w stroju ślubnym.

Sam w płaszczu pielgrzyr dawał przykład pątnikom.5 tyś. Panorama Kalwarii Zebrzydowskiej. ludzi. wtargnęli spiskowcy na Kreml. okpił chłopy Kalwarią. Mons Calvariae. że dla wielu swoich poddanych Dymitr zdawał się polską marionetką na tronie. a pogląd ten dotąd pokutuje w rosyjskiej historiografii. które przybrał. przeciw zasadzie gło wania większością. Zbierał zresztą potężną armię na wojnę. konnym zjazdem szła ckim w polu. jednego z najpiękniejsz architektonicznie i krajobrazowo założeń ówczesnych. Rokosz Zebrzydowskiego Na 7 marca 1606 roku zwołał Zygmunt III kolejny sejm. 1617 rok (Biblioteka Jagiellońska w Krakowie). głosiły. w tym i nowy łaciński tytuł "imperator Russiae". Zginął Dymitr. zwołując go równocześnie z sejmem do Stężycy. Koncepcje jego jednak były pogmatwane i mało precyzyjne. Ale przeczulony w swej ambicji. liczącego ponoć 2. zaskoczonych Polakó\ zginęło w czasie rzezi dokonanej przez tłum. Być może właśnie na pomoc rokoszanom. zaprotestował na sejmiku proszowskim Mikołaj Zebrzydows Po śmierci Zamoyskiego wojewoda krakowski wyrastał na czołową postać o zycji. A równocześnie przez swych agentów w Polsce popierał ruch rokoszowy w jego początkach i myślał podobno sam o polskiej koronie. na jaką. Posłowie z orszakiem zdołali się obronie Jerzy Mniszech z córką dostał się do niewoli. na którym zamierzał prz forsować utworzenie stałej armii. ubrawszy się jak na deszcz w płachtę. regaliści i rokoszanie zjazd szlachty pod Stężycą . Przeciw temu właśnie. 308 Zygmunt Ryć. zaś prochy wy strzelono z armaty. i rozpc propagandę za skierowanym przeciw monarsze rokoszem.Oleśnickiego zachowywał się wyniośle. obraził się na Jezuitów o rzekomą al w jednym z kazań. swarzył się z nimi o tytuły. zapewne przesadne. miedzioryt kolorowany Jerzego Brauna. Nie zmieniało to faktu. a na króla o dom na Wawelu przyznany komu innemu. co wkrótce jego przeciwnicy skwitują szyderczo: "Zeb dowski. Ułatwiło to agitację Szujskim. Wieści. Równocześnie pragr król usprawnić procedurę sejmowania przez wyeliminowanie skrajnych nadużyć. zabezpieczenie stałych dochodów skarbu public nego i uderzenie na Szwecję w porozumieniu z Dymitrem. skierowany przeciw Polakom z otoczenia Dymitra głosili. 252. p: testów mniejszości zrywających sejmy. Gorący kato zasłynął z fundacji Kalwarii koło rodzinnych Zebrzydowic. że przybysze z Rzeczypospolitej chcą wymordować cara i bojarów. a zwłoki jego spalono. Wszczęli w Moskwie rozruch. Wasyl Szujski obrany został carem. ale nie zdradzał. że 2 tyś. a rokos szlachtę". 17 maj. Niemało się do tego przyczyniło butne postępowanie Jerzego Mniszcha i przybyłego z nim na wesele córki orszaku.

że sejmu nie da się wykorzystać. Zjazd wiślicki wypracował potwierdzony przez króla program kompromisowy . o chęci koronowania królewicza Władysława. okazało się jednak. ale żadnego realnego programu wypracować nie zdołano. nie wytrzymuje krytyki. Zjazd sandomierski w odpowiedzi uzupełnił ten program o żądanie oddalenia z dworu Jezuitów. Sejm zerwany został przez różnowierców Radziwiłła i małopolskich opozycjonistów Zebrzydowskiego. o skasowanie unii brzeskiej. kontynuacji programu egzekucyjnego. Stężyczanie. Żółkiewski. Widząc. Tylicki. lepszym literatem niż politykiem.na czerwiec do Lublina. syn niedawno zmarłego Pioruna. zwołali zjazd następny . cudzoziemców i nuncjusza. Podejmowana czasami próba przedstawienia tych uchwał jako programu szlacheckiego. zwołując z Krakowa zjazd szlachty i senatorów do Wiślicy. Tymczasem pod Stężycą gromadzili się już szlacheccy krzykacze z Zebrzydowskim na czele. poza Zebrzydowskim i Janem Szczęsnym Herburtem. Górę brali przywódcy różnowierców z Radziwiłłem i Diabłem Stadnickim na czele. Baranowski opowiedzieli się po stronie króla. zjazd koprzywnicki i zjazd wiślicki Oba zjazdy obradowały równolegle. W Izbie szlachta przedłożyła wprawdzie szereg tak zwanych "egzorbitancji". ruscy i mazowieccy . Tam gardłowano dużo o absolutyzmie. lecz wyjaśnienia królewskie uspokoiły większość posłów. na skutek stanowczego wystąpienia Skargi. lata 1603-1609. Król odpowiedział. ten ostatni w głos krzyczał o Zygmuncie: "Za króla go nie mam 309 Dzieje Polski i Litwy -i innego chcę". połączonych przedziwnym sojuszem tylko przez polityczną ślepotę Skargi i nadmierną w tym przypadku. 253. to jest prawnego zabezpieczenia przeciw tumultom wyznaniowym i ich sprawcom. niż uczestników. Różnowiercy jedynie domagali się "procesu" konfederacji warszawskiej. Ściągnął ich Zebrzydowski obiecując ujawnić tajne plany króla. powołanie trybunału sądzącego rzekome "praktyki" królewskie itd. by stanowisko króla przedstawić i rokoszowi zapobiec. ale więcej tu było ciekawskich. o praktykach z Habsburgami. Klasztor Bernardynów w Kalwarii Zebrzydowskiej. Zjazd w Koprzywnicy był znacznie liczniej obesłany. To przesądziło sprawę. Król gotów był w tej sprawie pójść im na rękę. w oporze zwołali na sier pień właściwy rokosz do Koprzywnicy pod Sandomierzem. ale w ostatniej chwili. Posłowie wielkopolscy zajmowali stanowisko umiarkowane. wycofał się. W Senacie regaliści przeważali zdecydowanie. zastygli Ryć.to znaczy rezygnujący z wszelkich reform. Na Litwie natomiast na przywódcę rokoszan wyrastał Janusz Radziwiłł.Poza Małopolską właściwą sejmiki nie przyniosły jednak opozycji sukcesu.często prokrólewskie. Ale dawnych Zamoyszczyków zabrakło. że nie miał nic do ujawnienia. Daremnie. Co . Żółkiewski wraz z Januszem Ostrog-skim przybyli do Stężycy tylko po to. zażaleń na niezgodne z prawem działania. liczbowo i intelektualnie. wbrew własnemu lepszemu rozumieniu. ustępliwość Zygmunta.

Nie wydrze. brońmy! Niechaj nas znają! Nas niewiele. bronić. ukorzenie się przywódców rokoszan przed królem Król zrozumiał to wcześniej i by temu zapobiec. a dla jego wyznawców każda silna władza była niebezpieczna. Obok prześcigania się na piękne hasła. kto wykroci? Nie ugrożą. Również wódz regalistów. nie wydrze. wojsko ich zresztą. Rokoszanie rozeszli się do domów. mimo wymieniania innych kandydatów z Gabrielem Batorym na czele. nie wydrze! Trwogi się bać. zdecydował się rozwiązać konflikt siłą. bronić. A skarbów chronić! Wygrająnie wygrają! Niechaj nas znają! . Otwarcie wyraził to Zbigniew Ossoliński. oświadczyli.Zygmunt Pieśń bojowa rokoszan Szlachta i mieszczanie polscy z Wzornika ubiorów szlachty polskiej (Muzeum Narodowe w Poznaniu) Kto chce nam skarby wydrzeć. przeważnie zaciężne hufce magnackie ze szlachty złożone. że wszystko czynili dla królewskiego dobra. Ale się srożą. bić. siec. Monarcha przypuścił ich do ucałowania ręki.najwyżej powtarzające się głosy o złożeniu króla z tronu. Stadnicki zdążył się przeprawić. Nie dbać. trwogi się bać. nie ugrożą. A ich wiele: Bić. Uchodzących dopadł pod Janowcem nad Wisłą. Żółkiewski. 310 . mogły doprowadzić do istotnych zmian ustrojowych. bić się nie chciało. Całą zimę trwała walka na pióra. Ruszył z wojskiem ku rokoszanom.wolności tej gwarancją. pragnął za wszelką cenę walki uniknąć. A nieprzyjaciół gromić! Kto wykroci. budzącego słuszny szacunek dla szlachetnych intencji. 7 października 1606 roku Zebrzydowski i Radziwiłł stawili się kornie przed Zygmuntem. bić. paraliżowanie się zaś wzajemne dwóch słabych . że będą mu odtąd wierni. Ale po obu stronach narastał już kult złotej wolności. trwogi się bać! Nic się nie bać! Moc na moc! Brońmy. wzmocnienia republikańskich instytucji państwowych i zlikwidowania w ten sposób paraliżującej dwuwładzy słabego króla i słabego sejmu. Wymuszony pokój nie mógł być stabilny. ale Zebrzydowski i Radziwiłł byli zdani na łaskę Zygmunta: starcie zbrojne nie rokowało im żadnych szans. brońmy.

nosy ludziom . wojewoda podolski do Stanisława Stadnickiego. proponując nowy sposób na rozwiązanie jego sporów ze szlachtą. Oręż musiał rozstrzygnąć. Uszy. Powściągnięto pretensje duchowieństwa. której nie masz. nie brak było i świetnych często literacko. przyrodzenie twoje niecnotliwe tego nie dopuści. ale tylko abyś mógł jako złodziej po jarmarkach cokolwiek ulapić. któremu co się stało. co czyniłeś nie sub praetextu libertatis [pod pozorem wolności]. aby "brać z oboich coby do ochrony i naprawy praw należało". jak i nie będących. Zadośćuczyniono w ten sposób wielu rozsądnym postulatom rokoszan. tak przy Królu Jegomości będących. zwłaszcza o dziesięciny. odrzucając wprawdzie i artykuły wiślickie. którzy wcześniej złożyli zjazd pod Jędrzejowem. korespondencja Diabła Łańcuckiego Stanisława Stadnickiego z Hieronimem Jazłowieckim może służyć za przykład temperamentu polemicznego naszych przodków. na sławie. W tym duchu szły też konstytucje przez sejm uchwalone. czci szczypać i szczekać jako jadowity pies. ale postulując. postępki moje inaksze są. Uchwalono rozbudowę floty i twierdz granicznych. chcieli owładnięcia nią". co sam czynisz. to da li Bóg i tobie. udajesz. dotyczących nieprawnych przywilejów. Najpełniej uosabiał go Żółkiewski. ani prawdą. Potwierdzono i rozwinięto artykuły wiślickie. 1606 rok Niecnotliwy człowiecze. lecz absolutnie niepolitycznych inwektyw. łańcucki krzywoprzysiężco i zdrajco pana swego! Targnąłeś się na mię i na sławę moje pisaniem jakimsi. ani miałeś. Rozwiązano również szereg drobniejszych a nabrzmiałych problemów. Ciężka to była decyzja dla królewskich dowódców. dla królewskich żołnierzy. Swoje zbrodnie. i rokoszowe. która w uściech twoich nigdy nie postała (gdyż ojca swego diabła naśladujesz. znów nie zjawili się nań rokoszanie. Gdy zaś król zwołał kolejny sejm do Warszawy na 7 maja 1607 roku. i zobowiązano je do podatków oraz ekspedycji na wojnę. że "nie chcieli oni naprawy Rzeczypospolitej. unikali 31 Dzieje Polski i Litwy -Hieronim Jazłowiecki. Wprowadzono nowe przepisy dotyczące kontroli urzędu podskarbińskiego i skarbu Rzeczypospolitej. Nakładłeś na mnie kaiumniej. Pomimo to na sejmie panował duch kompromisu. Ty zaś choćbyś też inaczej mówić chciał. obsady opactw itd. nie pokażesz. Rozstrzygnął 6 lipca 1607 roku pod Guzowem. Nie nowinać przeciwko panu swemu. nie dla poczucia realizmu obu stron. na mnie kładziesz. paskwiliusze niecnotliwe wydawać. wszetecznie mówić. Ale nie skłoniono ich do rokowań i trzeba przyznać rację zdaniu Szujskiego. posłuszeństwo wypowiedać. pomazańcowi bożemu. żeś do mnie posłał. krzywoprzysiężcą być. uznając zajedynąinstytucjęwładnądo podejmowania uchwał politycznych właśnie sejm.uchwały sejm 1607 rok ale. Wojna domowa była nieunikniona. czego ani cnotą. które. niestety. a moja cnota jako złoto w ogniu tak się wyczyszcza. Wzbraniali się przed walną bitwą. ludzi cnotliwych i zacnych. To nieprawda. bo cię synem jego ochrzcili ludzie). bo choć ty przez gardło twoje fałszywie i niecnotliwie na mnie powiedasz. A kto w Polsce mógł być taki niecnota jako ty? Tylko równego tobie widziałem Nalewajka.

Ostatecznie też za zbyt krwawą nie można jej uważać: w innych ówczesnych . również. ok. Rycerzem się czynisz. Król miał miękkie serce. ------. ""J bitwa pod Guzowem jej poprzednio jak mogli. Lekcja była na długo skuteczna i dla rokoszan. wśród których znaleźli się zresztą ludzie mu bliscy: Herburtówna była jego żoną. paniom uczciwym w maszkarach [maskach] języki urzynasz.. A któż by twe niecnoty wyliczył? [.ślacheckim urzynasz. Hetman 312 Ryć. Owa wiary i cnoty nikomu nie dochowałeś [. Zdobyto ważne dokumenty. Nie to jednak decydowało. Chorągiew husarska. odsłaniające zwłaszcza ich knowania z Siedmiogrodem. ugodę uczyniwszy. On pierwszy walczył o przebaczenie dla pokonanych. najechałeś dom ślachecki Korniaktów. co go goniono z Konstantynopola aż do Wołoch. siostra jej wyszła za Zebrzydowskiego. ślachtę zabijasz niewinnie (o czym dobrze wiedzą Państwo Krzeszowie). Gdy doszło do bitwy . Dwustu tylko rokoszan padło. i jakoś żyw nigdy żadnego Turczyna ani Tatarzyna nie zabił.] Pieniądze kujesz i do Konstantynopola talery na frymark [wymianę] za czerwone złote odsyłasz. Pragnął zgody. o tym wiedzą wszyscy. Ale tryumf nad niekarną ciżbą rokoszową był zupełny. zwycięzca spod Guzowa. i dla króla. Z przywódców tylko Zebrzydowski i Radziwiłł salwowali się ucieczką. 1606 roku (Zamek Królewski w Warszawie). dla pożytku swego ojca swej żony pojmałeś. bo szlachta tylko płazowała szablami. kiedyć tego napotrzebniej będzie.. Zdobyto wszystkie działa i chorągwie. jedno ślachtę cnotliwą zabijasz. fragment Rolki sztokholmskiej.. Sądził. 254. a nie jesteś nim. wstrzymała się od pościgu za uciekającymi. i to głównie od strzałów piechoty do najemników Radziwiłła. Długo wierzyli w rozstrzygnięcie polityczne. którzy świata nie widzą co pieniądze kują. wzięto wielu jeńców. Żółkiewski.. że nieudany rokosz stał się lekcją wystarczającą.. że twój sługa raz jako pies z pęcherzem ucieka).] Z niecnotąnie chcę się dalej wdawać.. l teraz sklep by się znalazł pod ziemią murowany w Łańcucie i chłopi przykowani. i sam Pan Bóg serce odejmie. Ale sądu nad wichrzycielami nie złożono.nie chcieli zabijać.Zygmunt powstanie Bołotnikowa pojawienie się drugiego Samozwańca Lisowczycy poselstwo Wasyla Szujskiego w Krakowie widział możliwość kompromisu. To prawda. tam jakoś plądrował.

w pogoni za łupem i sławą. o ile się tam lepiej wieśniakom żyje. pomimo wymordowania wielu Polaków i uwięzienia poselstwa. zabijaków pełnych odwagi. wiedział. ruszyły na Moskwę i po kilku zwycięstwach w polu stanęły w lecie 1608 roku niemal u jej wrót. nie brakło rokoszan uciekających przed królewską sprawiedliwością. by w następnych pokoleniach lekcji tej nie trzeba było powtarzać. Główne siły szalbierza jednak. czyli z miejskich podegrodzi. angażując wszystkie siły Wasyla przez wiele miesięcy roku 1606 i 1607. lub po prostu Lisowczykami. Całe chorągwie przechodziły na żołd szalbierza. Mikołaja Miechowieckiego. tak zwani ludzie posadzcy.Stanisława Witowskiego i Jana Druckiego Sokoliń313 Dzieje Polski i Litwy . fantazji i okrucieństwa. niemniej trafiający do rozgoryczonych mas. Szczęśliwie państwem moskiewskim targała jeszcze większa burza. tym razem niewątpliwy szalbierz. by znów dać się zakuć w jarzmo pańszczyźniane. gdzie wciąż więziono poprzednie poselstwo Oleśnickiego i Gosiewskiego. wrócił w rodzinne. Król więc wyprawił do Moskwy. które przybyło do Krakowa w grudniu 1606 roku ze skargą na zerwanie ważnego przecież do ł622 roku rozejmu i z propozycją jego odnowienia. Żółkiewski na Kremlu Śmierć Dymitra i wstąpienie na tron Wasyla Szujskiego nie mogły spotkać się z należytym odzewem ze strony władz Rzeczypospolitej w pierwszych miesiącach rokoszu Zebrzydowskiego. Wysłał zaraz do Zygmunta poselstwo. chłop z pochodzenia. ich zawiedzione nadzieje po śmierci miłego im Dymitra. a zwłaszcza do Kozaków dońskich. aż po Ocean Lodowaty. wzięty do niewoli przez Tatarów i Turkom na galerę sprzedany. potrzebnej choćby po to. nie wiedzących jeszcze.państwach europejskich bunty i rokosze zdarzały się znacznie częściej i znacznie więcej krwi przelewały. twórca formacji zwanej lisowskimi Kozakami. w którym wzięli udział również Kozacy dońscy. Wskutek tego jednak zabrakło u nas reformy państwa. nadwołżanskie strony nie po to. gdzie widział. Dawni jego plebejscy stronnicy rozpoczęli w 1607 roku nowe powstanie. podobno kreatura jednego z polskich urzędników Dymitra Samozwańca I. posłów nowych . Niepodobny nawet do carewicza z wyglądu. że będzie ona niegroźna. przemierzających śmiało olbrzymie przestrzenie wschodniej Europy. Iwan Bołotnikow. którym sprzyjało również rozgoryczenie mas ludowych. na którego czele stanął udający znów cudem ocalonego z rąk morderców cara. Schwytany. że w tej sytuacji konflikt z Rzecząpospolitą musi jakoś ułagodzić. służących. Nie brakło wśród nich niespokojnych duchów. wstrząsnęło krajem i zagroziło nawet stolicy. Samozwaniec ów. a raczej na dawaną przez niego wolną rękę w łupieniu ludności. Choć słusznie oburzony na Zygmunta o spuszczenie ze smyczy Dymitra Samozwańca II. rzucił jednak Bołotnikow zarzewie dalszych buntów. za żołd. rosnące z każdym dniem w siłę. stale zaległy. Niemcy i Polskę. oślepiony i stracony. Powstanie jego. na wojnie wychowanych. drobna szlachta. po ucieczce z niewoli przez Włochy. we wsi Tuszyno. Wasyl Szujski zdawał sobie sprawę z narastającego niebezpieczeństwa. Wyróżnił się wśród nich rychło Aleksander Lisowski. zwrócił się o pomoc do Polaków. Dymitr Samozwaniec II.

Jakoż rzeczywiście pozwolono im wrócić do kraju z Maryną i Jerzym Mniszchami. Jak za Batorego. że polskie Indie są tuż za polskimi granicami. w tym również Maryny i jej ojca. od jakiegoś czasu szczególnie liczne. jednak na warunkach terytorialnych nie do przyjęcia przez Moskwę. Po co zresztą? By mieć na karku tę masę awanturników. by ją powstrzymać. potencjalnych nowysh rokoszan. Szwedzi umiejętnie wykorzystywali wojny Rzeczypospolitej z Moskwą dla poszerzenia własnych posiadłości. przebaczając Zebrzydowskiemu. Interwencja polska w Moskwie trwała i mimo zobowiązań podjętych przez posłów nie było sposobu. Pieczęć Zygmunta Czartoryskich w Krakowie). to tylko na dwa lata.w Moskwie.społeczne uwarunkowania dymitriad traktat szwedzko--moskiewski w Wyborgu dynastyczne plany Zygmun ta Wazy Ryć. od traktatów Piotra Grabowskiego i Józefa Wereszczyńskiego. z niewątpliwym pogwałceniem nietykalności poselskiej. na zatrudnienie których przeciw Karolowi sudermańskiemu brakło pieniędzy? Problem zbyt licznej szlachty istniał wtedy zresztą w niejednym kraju europejskim i w wielu z nich. a w nocy. Posłowie Rzeczypospolitej nie kryli. by szlachtę właśnie zatrudnić poza granicami metropolii. do 30 czerwca 1612 roku. a następnie traktować o trwały pokój. i uwiozła do Tuszyna Marynę. że zawarli go tylko "dla oswobodzenia samych siebie i innych ludzi". Zygmunt . znaczny poczet żeby na nią stawił". korzystając z odejścia polskich niepłatnych chorągwi do Tuszyna. W Polsce już do końca XVI wieku. postawił król warunek. zagrażając znów Rydze. Utrzymuje się mniemanie. 255. na warunkach w praktyce podyktowanych przez Szuj skiego. zaczęły się podnosić głosy. w tym przysłanie do Moskwy pięciotysięcznego korpusu posiłkowego. Ostatecznie 10 marca 1609 roku zawarto traktat w Wyborgu. bez żadnego zawodu poza żołnierskim. ogarnęła ich wysłana przez Dymitra II chorągiew Aleksandra Zborowskiego. toteż nie został on zatwierdzony przez Zygmunta III. Połączyły się z tym problemy szwedzkie. Ostatecznie stanął rozejm na 3 lata i 11 miesięcy. jawnie wołano o aktywniejszą politykę kolonialną. który poszerzał granice Szwecji o tereny świeżo opanowane i postulował wspólną politykę wobec Rzeczypospolitej. Wydaje się jednak. by uniknąć wojen domowych. Toteż już w październiku 1607 roku. Świeżo. W Rzeczypospolitej szermował dziedzicznymi prawami królewicza Władysława: w grze o jego koronację za życia ojca zrzeczenie się tych praw i zawarcie . ale gdy wracali. potajemnie. wzięła z nim ślub. opanowali całe prawie Inflanty po Dźwinę. że już w tym czasie podtrzymywał pretensje do szwedzkiej korony tylko jako pewien atut w grze dyplomatycznej. Zygmunt III stanął przed trudną decyzją. a jeśli akceptować rozejm. Wasyl równocześnie z rokowaniami z Rzecząpospolitą próbował porozumieć się z Karolem. traktował j ą Zygmunt III jako etap pośredni w drodze do Sztokholmu. że idąc na Moskwę. Tam w dzień odegrała ona komedię rozpoznania cudownie ocalonego męża. że "gdzieby do Moskwy była kiedyś ekspedycja. syna Samuela. Zamoyski chciał je widzieć w imperium osmańskim. 1621 rok (Muzeum skiego. Zażądać mieli wpierw zwolnienia zatrzymanych.

Toteż chęć uznania przez niego szwedzkiego status quo dla dobra Rzeczypospolitej i dla syna w 1608 roku była bardzo prawdopodobna. Kraków. po szybkim odbudowaniu spalonej w 1595 roku części zamku. i to szybka interwencja w Moskwie. Otóż w listopadzie 1608 roku Krzysztof Radziwiłł pisał do swego brata Janusza. człeka na tę ekspedycję". Jana Kazimierza.dzięki temu pokoju ze Szwecją byłoby pewnym argumentem. rokoszanina. aby uprzedzić Karola i zagarnąć J i i i ' ' • m^^:'^'. ••"' T. wbrew własnym dynastycznym interesom. Miał zresztą król pewien pretekst do rozpoczęcia działań bez zgody sejmu: postanowienia pactów conventów. Również i inne pośrednie przekazy zdawałyby się potwierdzać tę wiadomość. drzeworyt w Pobudce zacnym Stwa moskiewskiego Zygmunt. wszystką swoją moc na Moskwę obrócić i królewicza na to państwo osadzić".':^'^ i^ł'<:~.. że "król snadź myśli z Karo-lusem przymierze uczyniwszy. Wojciecha Rakowskiego.•• •"•• •••••-'• >':'•'".-1' ' • ••<•. i po chrzcinach "pod rauszem ofiarował Jego Królewskiej Mości l tyś. •'•-. przychodziły sygnały. teraz już pierwszy senator świecki Rzeczypospolitej. Pamiętajmy. nigdy chyba nie wierzył.DO W przyłączenie całego pan. kasztelan krakowski.• CO Się aa . . a zatem i Smoleńska.. choć z Moskwy.. niestra314 -------------------. które zobowiązały go do odzyskania utraconych niegdyś prowincji.'^« . nie kryjąc już celów tej podróży. zawdzięczamy rewelacyjną wiadomość. Choć z początkiem 1609 roku plany wojny zaczynały się już krystalizować.. Do chrztu trzymał go Janusz Ostrogski. Henrykowi Wisnerowi. gdzie w ostatnich latach. Pozostawało tylko jedno: otwarta. odwrócić grożącą Szwecji wojnę z Danią.Zygmunt l dzonemu w badaniu trudno dostępnych dokumentów. Powrócił więc do Krakowa. i. że niektórzy z nich chętnie by widzieli królewicza na tronie. Ważniejsze było uchwalenie amnestii dla rokoszan i ponowne zawarowanie wolności wyznania dyzunitom. Szwedzi woleli jednak skubać Inflanty w porozumieniu z Wasylem. wyprawa króla na Smoleńsk 28 maja 1609 roku ruszył król na Litwę. W gruncie synom Korony Polskiej. •• . warszawski sejm w styczniu i lutym tych spraw nie poruszał. od bojarów. narodziny Jana Kazimierza Trudno zresztą byłoby z tym występować publicznie.•.. Czartorvskich w Krakowie). Jeszcze w 1610 roku będzie się starał. niestety z drugiej ręki. gdzie tymczasem Konstancja powiła mu syna. że Zygmunt do końca życia czuł się Szwedem i o kraju tym myślał nie tylko w kategoriach dynastycznych. również w kategoriach szczerego patriotyzmu. 1620 rok (Muzeum rzeczy realista..Ryc 256 Wizerunek żołnierza polskiego.

Francuzi Moskale Polacy -•* kierunki uderzeń wojsk polskich kierunki odwrotów: ". im skromniejszych nabytkach. Żółkiewski proponował zrezygnować z oblężenia i iść na Moskwę.Zborowski G . które na kilkanaście miesięcy stawało się faktyczną stolicą Rzeczypospolitej. Dymitrem Samozwańcem II. pozostawił pod opiekąMikołąja Zebrzydowskiego. 257.Stanisław Żółkiewski. wydawała się nie do zdobycia. We wrześniu armia królewska pod osobistym dowództwem Zygmunta stanęła pod murami Smoleńska. dysponująca silną artylerią. gdy tymczasem większość senatorów. Szeregi jego zresztą rosły. opowiedziawszy się za wojną.Kozacy D . 5 tyś. .wojsk cudzoziemskich płoty i zasieki K . na którą stawił się zresztą z opóźnieniem na wyraźny rozkaz królewski. Lecz dobro to widział w zjednoczeniu obu narodów słowiańskich. to jest z naszej strony.stanowisko wielkiego wciąż wakowało w Koronie . Potężna twierdza.De la Gardle stanowisko Stanisława Żółkiewskiego wobec wojny moskiewskiej oblężenie Smoleńska Ryć. Szwedzi.Struś Sz . Plan bitwy pod Kłuszynem. za grubymi skryta murami. w obawie przed "worem [złodziejem] tuszyńskim". nie patrzyłbym ja na to. Niezbyt chętny tej wojnie. pisał w związku z tym już wcześniej do Lwa Sapiehy: "O sprawiedliwość. Król jednak konsekwentnie wolał trzymać smoleńskiego wróbla w garści. gdzie wielu bojarów. uważał jednak. "wór" musiał się wycofać. byle jedno było dobrze Rzeczypospolitej". że najważniejszy jest interes państwa i uspokajając swoje sumienie. Kozaków zaporoskich. Dowództwo naczelne wyprawy objąć miał hetman polny . tym realniejszych. choć to niektórym inaczej się zda. jazdy. Gdy przyprowadzili mu pierwsze swoje oddziały polscy pułkownicy spod Tuszyna. Król prowadził 12 tyś. niż łapać moskiewskiego kanarka na dachu. gotowa była uznać Władysława za cara. Nie było to za wiele. słuszność.Dunikowski P -Porycki Ż -Żółkiewski S .-*• wojsk moskiewskich (tm) ~*. piechoty i 10 tyś. 315 Dzieje Polski i Litwy obóz wojsk cudzoziemskich obóz wojsk moskiewskich piechota GLJ jazda Niemcy. myślała tylko o odzyskaniu utraconych prowincji i ewentualnie o nowych.przebywał najczęściej.Szujski Z . Ale królowa z dziećmi i dwór ruszyły z nim do Wilna.

Niemców. Gdy nadeszły wreszcie obiecane szwedzkie posiłki. Zygmunt układu nie aprobował. a oblężenie Smoleńska będzie zdjęte. płotami. ruszył na odsiecz Smoleńska. Dymitr Szujski. Prowadził 316 . Naprzeciw mu wyruszył Żółkiewski na czele 2 tyś. Wybór Władysława w zasadzie akceptował. Śmierć Dymitra Samozwańca II ośmieliła wrogów Zygmunta: Maryna z synkiem szalbierza wkrótce też marnie zginie.5 tyś. jazdy i l tyś. w znacznej części obcych najemników. Słysząc. Chciał wpierw zdobyć Smoleńsk. prowadząc zaledwie 6. Dwa dni później załoga Carowego Zajmiszcza uznała Władysława za cara. brat Wasyla. jazdy polskiej. Miesiąc później stanął pod jej murami. przyprowadził mu swój pułk Aleksander Zborowski. Twardo postawił sprawę: bez Smoleńska i twierdz nadgranicznych bezpieczeństwo Rzeczypospolitej nie będzie zapewnione. Zawiedziony Żółkiewski opuścił Moskwę. kilkaset piechoty i 2 działa. które się zresztą spóźniały. najemnicy obcy. Gotów był sam przejąć panowanie nad Moskwą. i przejmował nad miastem i państwem całym rządy w imieniu nowego cara Władysława Zygmuntowicza. Moskali. . Wczesnym rankiem 4 lipca. lecz ostateczne jego uznanie odsyłał do sejmu. Część z nich musiał zresztą zostawić pod Carowym Zajmiszczem. ale trudne zmagania w niekorzystnym terenie. Żółkiewski obiecał jej. Miesiąc jeszcze. po 21 miesiącach oblężenia. silnie obsadzoną twierdzą. ujrzał Żółkiewski przed sobą obóz nieprzyjacielski pod wsią Kłuszynem. Szwedów i Francuzów. skapitulowali. Zdobył go 13 czerwca 1611 roku. którzy gotowi byli przyjąć królewicza. zagrożenie Moskwy bowiem malało. Nie szarża kawaleryjska miała teraz decydować.a wówczas do obozu przybywali kolejni. które tyle przewrotów i tylu carów nagle życie kończących ostatnio widziało.Zygmunt bitwa pod Kłuszynem Władysław Waza carem moskiewskim 36 tyś. że grał na zwłokę. właściwie dużego podjazdu. miesiąc trudnych rokowań. Nie ukrywał zresztą. Potem ruszył na Moskwę. Stawiał własne warunki. że sam chciałby wpierw rządy objąć w Moskwie w imieniu piętnastoletniego syna i że boi się o jego losy w państwie. mimo że to właśnie obecny hetman ujął przed laty i poprowadził na śmierć jego ojca Samuela. że granice nie zostaną zmienione. Wydaje się. wojska. Ale było już za późno. zasiekami. trzymając się od bitwy z dala. W ciężkiej walce legło do 15 tyś. skryty za murkami. bez uzgodnienia z królem i senatorami. W otoczeniu Zygmunta ścierały się różne koncepcje: iść na Moskwę czy kończyć ze Smoleńskiem. Lecz wyższość bojowa znakomicie wyszkolonych polskich oddziałów ujawniła się w pełni właśnie tutaj. Nie mógł wyzyskać zaskoczenia i uderzyć na śpiących. że hetman koronny jest w niebezpieczeństwie. Przez ten czas jednak zainicjował rokowania z przywódcami nie rwących się do walki najemników. Zdecydował nieprzyjaciel. Łączyli się z nim jednak niektórzy tuszyńscy pułkownicy. Tym samym jednak wlokły się pertraktacje z bojarami. musiał czekać na działa. piechoty.

rozbijało się nadal. rozpoczęli oblężenie Kremla. kniazia Wasyla Golicyna. Obrońcy Kremla i Inflant. Szła wprawdzie wyprawa po wyprawie z posiłkami i zaopatrzeniem dla Kremla. 317 Dzieje Polski i Litwy tryumf hetmana Żółkiewskiego kapitulacja polskiej załogi Kremla konfederacje niepłatnych żołnierzy Ryć. wielu Polaków wymordowano w mękach. Kuźmy Minina i kniazia Dymitra Pożarskiego. obradujący od końca września do początku listopada 1611 roku. Zaś 21 lutego 1613 roku w Moskwie sobór ziemski wybrał nowym carem Michała Romanowa. Zaczęli jeszcze na Kremlu od łupienia skarbca carów. patriarchę Filareta Romanowa i przekazał zdobyte sztandary. a szeregi bojarów życzliwych jeszcze Władysławowi topniały z dniem każdym. zaczęli teraz łupić współobywateli. Dymitra oraz Iwana Szujskich. zjedzono rzemienie i trawę. choć słusznie obawiali się okrutnej zemsty. Rezygnacji. ale wielu. zdobywcy Smoleńska zawiązywali konfederacje i łupiestwem pragnęli wymusić zwrot należnego im żołdu. Nie wszystkich zresztą. 6 listopada 1612 roku kapitulowali polscy obrońcy Kremla. Mimo obietnic Pożarskiego. Kilkudziesięciu skazano za rozboje na banicję. którym się udało wcześniej z tymi skarbami do kraju powrócić. Z trudnością i dopiero w 1615 roku udało się konfederacje rozwiązać. Książęta Szujscy przed królem Zygmuntem III na sejmie warszawskim w 1611 roku. 259. Ci. 318 . konfederatów rozbroić. Zjedzono konie i szczury. miedzioryt Tomasza Makowskiego. bezkarnych. był świadkiem tryumfu i rezygnacji. Bitwa pod Moskwą wg Juliusza Kossaka. A w Rzeczypospolitej szaleli niepłatni żołnierze. a wówczas w Niż-nym Nowogrodzie wybuchło powstanie pod wodząrzeźnika Ryć. Sejm złożony w Warszawie. ale pierścień oblężenia się zacieśniał i głód wreszcie zawitał.uwożąc jeńców i pozostawiając na Kremlu polską załogę pod dowództwem Gosiewskiego. kilku na śmierć. 258. Opanowali Moskwę. syna uwięzionego patriarchy Filareta. dość energiczne prowadzenie wojny. po 1611 roku (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). bo uchwalony pobór nie pozwalał na dalsze. Tryumfu hetmana. aż w końcu zaczęto jeść trupy. który przywiódł swych jeńców: Wasyla.

wyróżnili się natomiast męstwem i rozwagą Jakub Sobieski. co stracił Zygmunt Stary. pisany z pasją i namiętnością. miasta zdobyć nie zdołano. Powodowały tylko jeszcze większe zniszczenie kraju i narastanie nienawiści do Polaków. Zaporożców z atamanem Konaszewiczem-Sahąjdacznym na czele. 260. ale Moskali skłoniono do znacznych ustępstw. Hetman Żółkiewski odjechał już wcześniej do swojej Żółkwi. Siewierz i Czernihów. Odzyskano w przybliżeniu to. Umożliwiło to szturm na Moskwę w nocy z 10 na 11 października. Aby przed wymaganą rezygnacją królewicza z praw do panowania w Moskwie (na którą się zresztą nie zgodził) stworzyć fakty dokonane. usiłujący narzucić dyscyplinę faworytom królewicza. Podpisany ostatecznie czternastoletni rozejm dywiliński z 11 grudnia 1618 roku pozostawiał we władaniu Rzeczypospolitej Smoleńsk. czego z właściwym mu realizmem po tej wojnie oczekiwał. Polska i Litwa w 1. zażądała zmiany tytulatury. spisano traktat pokojowy. potem fundatora znanej szkoły średniej w Krakowie. zamieszkanych przez około 10 min ludności. XVII wieku. nie niszcząc swego kraju. Mimo wysadzenia bramy przez dzielnego kawalera maltańskiego. Ponieważ siły polskie były zbyt szczupłe. wśród których szczególnie niechlubną rolę odgrywali młodzi Kazanowscy. Bartłomieja Nowodworskiego.ale za jaką cenę! . Tak powstał Początek i progres wojny moskiewskiej. Jego wnuk . Gdy nie mógł wywalczyć tego. Dzieje Polski i Litwy wyprawa Jana Karola Chodkiewicza na Moskwę rozejm w Dywilinie Początek i progres wojny moskiewskiej XVII stulecie wiekiem wojen Trzeba było kończyć tę wojnę. Naczelne dowództwo sprawował stary hetman Chodkie-wicz. km2. o czym marzył. Rozpoczęły się rokowania. zasiadł do przelania swoich marzeń i żalów na papier. Odrzuciła go kancelaria koronna. pół. oraz Jerzy Ossoliński. między którymi wyrastał teraz mur nienawiści. Ostatnią próbą podporządkowania państwa moskiewskiego stała się wielka wyprawa Władysława na Moskwę. skrytymi pod pozornie beznamiętnym opisem.Zygmunt S 319 Ryć. pamiętnik własnych czynów i własnych złudzeń . Rzeczpospolita osiągnęła swój największy rozrost terytorialny: 950 tyś. Kolejne wyprawy załamywały się jeszcze przed Moskwą. Podpisał go Władysław ostatecznie jako wielki książę moskiewski. syn Zbigniewa. Jesień 1617 roku przyniosła pewne sukcesy i wojsko zimowało na terenie nieprzyjacielskim. w myśl którego cesarz (imperator) Rusi Władysław Zygmuntowicz odstępował królowi Zygmuntowi III księstwa smoleńskie i sie-wierskie. Lew Sapieha sprowadził na pomoc 20 tyś. syn Marka. bratniej unii dwóch narodów.zrealizował to. ale na wiosennym sejmie 1618 roku nawet dotychczasowi zwolennicy interwencji zażądali jak najszybszego zakończenia tej wojny.

że w niejednym interesy króla rozmijały się z interesami Rzeczypospolitej. że jeśli królewicz Władysław wychowany zostanie zgodnie . Po spokojnych czasach jagiellońskich. niedowład rządów sejmowych metod porozumienia wewnętrznego. których spór obdarzył sarmacki barok niespodziewanym bogactwem wyobraźni artystycznej. rokoszu. nadchodził wiek ciągłych wojen. uważano za wynik chęci wprowadzenia zmian destabilizujących sprawdzoną konstrukcję ustrojową i usiłowano rozwiązywać przez petryfikację istniejących form państwowych i parlamentarnych.dostojne w stylu. rozstrzygnięcia nowych problemów politycznych i społecznych. ale kulturę polityczną Rzeczypospolitej obciążył obustronną podejrzliwością i nieufnością. takie jak rokosz Zebrzydowskiego. Próżno Żółkiewski zapewniał na sejmie. lecz równocześnie sprawiała. najtęższych umysłów ku sprawom wojennym powodowało niebezpieczny regres w myśleniu kategoriami polityki wewnętrznej.pisał Mikołaj Sęp Szarzyński. godnie wieńczące odchodzącą razem z nim w przeszłość ideologię polskiego renesansu. Podejrzliwość i nieufność nadal też otaczała dwór królewski. Dawna obawa przed skutkami elekcji vivente rege usprawiedliwiona była obrotem spraw w państwach habsburskich.szczęśliwość. Nieufność zresztą była obustronna.liberum veto. a wespół z nimi niepokojów zewnętrznych. co wkrótce z zasady jednomyślności stworzyć miało paraliżujący hamulec . ale bojowanie . ale skierowanie największej energii. coraz bardziej w głąb kraju sięgających. buntów kozackich. Mapa Królestwa Polskiego z atlasu Abramusa Orteliusa Theatrum orbis terrarum. Lecz niezdolne były do zażegnania nowych konfliktów. szlachetne w ocenie dzieło dojrzałej refleksji. gdy rzadkie wojny dotykały tylko obrzeży kraju.. Kryzysy polityczne. 1574 rok (Instytut Geografii Uniwersytetu Jagiellońskiego). Sarmaci i libertyni "Pokój . Zwycięstwa okrywały wprawdzie sławą sarmacki oręż. dopóty rutyna i tradycja nie były tak niebezpieczne. Śmiałe unowocześnianie metod walki z wrogiem zewnętrznym nie pociągnęło za sobą unowocześniania 320 Zygmunt Ryć. Dopóki obiektem sejmowych i sejmikowych ceremonii nabożnych było rozwiązywanie starych problemów. przede wszystkim niezdolne do zasypania pogłębiającej się przepaści między dwoma koegzystującymi w państwie światami wschodniego i zachodniego chrześcijaństwa.byt nasz podniebny" . konfederacji wojskowych. pomagały nawet znaleźć najlepsze doraźnie rozwiązanie. przez podkreślenie ich obrzędowego i nienaruszalnego "sacrum". 261.

toteż nie tylko Ryć. że osoba królewska przez wszystkich uważana jest za świętą. Cóż więc dziwnego. Długosz zbyt jasno dał do zrozumienia. to korona go nie minie. Skonfiskowane zostało dzieło młodego. syn Janusza. poruszenie w kraju ukazało. Zygmunt uczył się długo. a przyrodzona dobroć i poczucie humoru jednały mu serca. a królowie absolutni to królowie osłów. że jest to człowiek jak inni. a autorytet jego korony przez czas cały miał charakter sakralny.zwracał się niegdyś do króla Kochanowski. Próba wydania Historii Długosza. 1605 roku (Muzeum Narodowe w Warszawie). Wymogi dotyczące rozumu i charakteru monarchy najpełniej odzwierciedlały szacunek dla korony. ok. że rozbroił w końcu najbardziej zatwardziałe serca szlacheckie i gdy w 1620 roku szlachcic kalwiński Michał Piekarski usiłował go zamordować. "Panie mój . Za wiele. Toteż mawiano.Ograniczonej lotności umysłowej pierwszego Z Wazów ny. mówiąc: "Dajcie mu pokój. praprababki Zygmunta. Oswoiły one opinię sarmackąz obrazem władcy. malarz niezna. Gdy mały Bogusław Radziwiłł. na polskim tronie należy przypisać fakt.321 Dzieje Polski i Litwy z obyczajem Rzeczypospolitej. że król polski to król królów. który swej władzy nie nadużywa i po ojcowsku odnosi się do poddanych. Portret Tomasza Zamoyskiego. by Zygmunt nie czuł niepokoju. sakralnym węzłem spajającym Rzeczpospolitąwjedność. pozostającej dalej w rękopisie. wybijającego się syna bojarskiego. patriotyzm lokalny . gdyż wspomniane w nim zostały skromne początki dynastii Wazów. Zygmunt roześmiał się tylko i nie pozwolił zmuszać dziecka. by zrozumieć imponderabilia polityczne. przez byłego rokoszanina Jana Szczęsnego Herburta. świętość jej instytucji. Rokoszanin jest". nie tylko wśród rokoszan. co sądzi o wierności małżeńskiej Zofii Jagiełłowej. lecz raz wyuczoną lekcję pamiętał dobrze. odmówił ucałowania ręki królewskiej. musiał je solidnie przetrawić.to największy tytuł u swobodnych" . spowodowała stanowczy zakaz kontynuacji. powiadając. Dopiero doświadczenia rokoszu. było opinii przeciwnych. bo wolnym rozkazuje. Wrażliwość króla była jednak przesadna i jego autorytet osobisty rósł teraz z każdym rokiem. Szymona Starowolskiego o Zygmuncie I. wzrost autorytetu królewskiego Niemniej kompleksy pozostały. Ten paternalistyczny model monarchy źle oczywiście pasował do młodych ludzi. Że długo musiał zamach na Zygmunta l walczyć o zaufanie poddanych. 262. takich jak Walezy czy Zygmunt III w pierwszych latach panowania. a może nawet bardziej porokoszowa łaskawość oraz odzyskanie Smoleńska przekonały znaczną część opinii szlacheckiej. Równocześnie jednak król był wciąż podstawowym.

Franciszkanin Wojciech Dembołęcki. ideolodzy sarmatyzmu Nie zawsze jego czołowi ideolodzy poprzestawali na schlebianiu szlachcie. Podobne zjawiska występowały w tym czasie i u innych narodów europejskich w różnym natężeniu. . z osławionym Wywodem jedynowłasnegopaństwa świata. najwięcej analogii można by znaleźć na Węgrzech i W Hiszpanii. matyzmu było to. był w owych czasach postacią niewątpliwie barwnąi interesującą.Ryć. . Nie język grał tu główną rolę. wciąż ani Mazur. budujące wpierw patriotyzm na szczeblu lokalnym jako fundament patriotyzmu szerszego. ale i ze zrozumienia. 263. znany z kazań i mów pogrze- .Nie znaczy to. ale odrębności regionalne. Portret Stanisława Tęczyńskiego. Przypomniana już w początkach poprzedniego wieku między innymi przez Miechowitę. Taką nazwą dla narodów Rzeczypospolitej stała się nazwa Sarmacja. Belgii. . nie tylko instytucjonalnego węzła łączącego Rzeczpospolitą. • 1634 rokiem (Kraków-Wawel). ale konsekwentnie przypominającego. spopularyzowana jednak została w czasach Wielkiego Bezkrólewia i rządów Batorego przez Macieja Stryjkowskiego. I choć z historycznego punktu widzenia koncepcja jedności dziejów sarmackich była nieudana. że nie odczuwano również potrzeby innego. i inne łączące się w jedno narody. stąd powszechny był nawrót do dawnych określeń z czasów jedności rzymskiej. Zdrowe do nich przywiązanie. Tak rodziło się nowe zjawisko zwane sarmatyzmem . ale jednak marginalną. ani Ślązak spod Oświęcimia nie był nazywany Polakiem. z wiary w ład i harmonię jako ideały również polityczne. nieznany malarz polski. tacy jak Fabian Birkowski. to geograficzne jej ujęcie przez Stryjkowskiego wychodziło naprzeciw rzeczywistym potrzebom społecznym. wymagało jednak również uznania praw tej szerszej ojczyzny. często przesadnie eksponowanego. Przed problemem tym stawały w XVI i XVII wieku i inne jedno322 Zygmunt l czące się państwa. a w tym celu jakoś ją trzeba było nazwać. Specyfiką sar. nie mówiąc już o Litwinach czy Rusinach. zwłaszcza że wciąż pamiętano o dawnych podziałach. używana przez Bielskiego. historyka nie najwyższej rangi. Kapelan i historyk Lisowczyków. przed . wpierw profesor literatury greckiej i rzymskiej na Akademii Krakowskiej. do zapomnianych w średniowieczu nazw Hiszpanii. dowartościowując szlachtę litewską i ruską jako pełnoprawnych gospodarzy wspólnej sarmackiej Rzeczypospolitej. a niebezpieczne zmiany. później Dominikanin i kaznodzieja królewicza Władysława. dziwacznym pomnikiem sarmackiej pychy. ze w znacznej mierze wyrastał on z renesansowych. styl życia i zespół skojarzeń składających się na specyficzną sarma-cką wyobraźnię.zarazem ideologia państwowa. ani Prusak z Prus Królewskich. humanistycznych korzeni. że średniowieczne dzieje Litwy i Rusi są częścią dziejów Rzeczypospolitej. Brytanii. Bardziej dla tej kultury charakterystyczni byli kapłani. że są to ideały zagrożone przez niepotrzebne.

piewca istotnych wartości patriotycznych i politycznych. broń zaś Boże indywidualnych. 1632 rok. stadnym modelom zachowania niechętnych. Grzegorz Knapski. nie tylko w rodzinach szlacheckich. wyrażających znaczną dojrzałość poglądów politycznych i zrozumienie potrzeb Rzeczypospolitej. matematyk i astrolog Jan Brożek wsławił się polemicznym Gratisem z 1625 roku. profesor Akademii Wileńskiej. zakładał jednak również przewagę oddziaływania estetycznego nad racjonalRyc. Nie można zaprzeczyć. uwieńczony laurem przez papieża Urbana VIII w 1623 roku. bowych. Sławę największą zdobył jednak inny Jezuita. Służyło mu również szkolnictwo siedemnastowieczne. który właśnie w czasach Zygmunta III szeroko się rozprzestrzenił w całej Rzeczypospolitej. Trendy te ujawniały się już w okresie Wielkiego Bezkrólewia. Jej sławny profesor.nYm. był dla chłopców modelem ofiarnego życia dla społeczności. aktywność w obronie wartości. Model wychowania. 264. po społeczność całej Rzeczypospolitej. i to głównie wartości stadnych. ostatni w kulturze europejskiej i jeden z największych poeta nowołaciński. ale i piękna kultury czy krajobrazu ojczystego na modłę horacjańską. od najmniejszej. Model ten jednak zakładał aktywność defensywną. również przez inne wyznania protestanckie. piękno rzeźby mierzą Sarbiewskiego. lecz polityka Batorego i młodego Zygmunta III. nie tylko jezuickie.323 Dzieje Polski i Litwy Ryć. 1636 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). Z zakonu Jezuitów wyszli kontynuatorzy renesansowego spojrzenia na kulturę antyczną jako zwornik ideowy społeczeństwa sarmackiego. a nie tworzenia wartości nowych. Drzeworyt z karty tytułowej Poezji Macieja Kazi. Jezuicki model wychowawczy. Maciej Kazimierz Sarbiewski.Pi«?kno słowa> Pi(?kno obrzędu. jak Akademia Jan Brożek Krakowska. i architektury urabiać miało takie. Pieczęć Urbana VIII. dwóch jakże odmiennych indywidualistów. a nie inne reakcje 324 . spowodowała jeszcze ich nasilenie i związanie z postawami budzącymi nieufność wobec króla. Należał do nich wybitny lingwista. że społeczeństwo sarmackie było społeczeństwem obywatelskim. Jedynie Bracia Polscy się mu przeciwstawiali i stąd właśnie oni byli najgoręcej zwalczani. 265. którego Thesaurus polono-latino-graecus wydany w Krakowie u Cezarego w 1621 roku i inne pisma filologiczne przez dwa wieki były podstawą polskiej wiedzy w tym zakresie i dotąd są kopalnią znakomicie ujętego materiału językowego. rodzinnej. przez powiatową i wojewódzką czy też miejską lub gromadzką. Wysoki poziom jezuickich uczonych w tym okresie budził zresztą niepokój starych środowisk uczelnianych. bezlitośnie szkolnictwo jezuickie atakującym z pozycji bardzo tradycyjnych.

Wbrew Skardze model życia ziemiańskiego tryumfował. Dwór magnacki stawał się teraz również domem dla żołnierza zaciężnego albo dla sługi zwanego rękodajnym . 268. rękę podawał. przebudowany w latach 1615-1621. W architekturze kościelnej Europy ich pierwszym przykładem był jezuicki kościół II Gesu w Rzymie ukończony w 1584 roku. stały się właśnie wówczas trwałym elementem polskiego krajobrazu. dobudowywać do nich liczne kaplice. którego budowę rozpoczęto w 1597 roku. a potem Opalińscy zagarnęli Rytwiany. a gdy zasłużył na chłostę. Zamek Kmitów w Nowym Wiśniczu. Krzysztof Ossoliński w latach 1621 -1641 wybudował koło Ujazdu w Sandomierskiem wspaniały Krzyżtopór.Ryc 267 Kości0) Jezuitów św. Krakowski kościół Jezuitów pod wezwaniem św. umieszczać w nich liczne pomniki grobowe i epitafia Z Czar. Magnaci. Mani ery styczne i barokowe budowle sakralne. 1630. Kościół Jezuitów w Nieświeżu. fundować klasztory. lata 1586-1593. Lubomirscy przebudowali Wiśnicz Kmitów w nowoczesną na owe czasy barokową rezydencję w latach 1615-1621.Zygmunt Ryć. fundacja Radziwiłła Sierotki. zarówno kościoły. ale już w trakcie budowy stawał się wzorem dla następnych. bogatsza szlachta mogli wznosić kościoły. niegdyś gniazdo Zborowskich. a także zespołów takich jak Alwernia Korycińskich czy karmelicka Czerna koło Krzeszowic. Powstadanie rodziny Lubomirskich. 325 Dzieje Polski i Litwy sztuki polskiej tego okresu. tak charakterystyczne dla ok. Nie do końca jednak. wały też lub się rozbudowywały rezydencje magnackie w pierwszej połowie stulecia wielkie rezydencje magnackie. Piotra i Pawła w Krakowie. Tęczyńscy. choć dla ubogiego szlachcica częściej w marzeniach niż w rzeczywistości. otrzymywał ją na ławie Ryć. Piotra i Pawła. rozpoczęta wkrótce po ukończeniu rzymskiego pierwowzoru.elementem podkreślającym jedność kościelnej i magnackiej formacji kulturowej. jak kaplice i klasztory. . lecz ośrodkiem życia coraz częściej stawał się dwór szlachecki i pałac magnacki.kościół Jezuitów w Nieświeżu. lata 1597 nego marmuru.bo mu chlebodawca. powstawał wolniej. 266. jako szlachcicowi. od końca XVI wieku przeszedł w posiakilimkiem przykrytej. ale -jak widzieliśmy na przykładzie Bielan i Kalwarii. drugim . Zamek w Krasiczynie wzniesiony został w latach 1592-1614. architektura kościołów jezuickich etyczne. Nowe prądy artystyczne przenikały tu szybko. fundacja ostatniej z Tęczyńskich .

którzy budować pragnęli swe znaczenie w skali całej Rzeczypospolitej. po powrocie dworu z Wilna do Korony.to na Litwie. a siedzibą królewską. Ruiny zamku Krzyżtopór w Ujeździe. Nieco później Koniecpolscy rozpoczęli budowę ukończonego w 1641 roku pałacu w Podhorcach. ani kulturalnej. w Krakowie z trudnością dawało sieje wtłoczyć w istniejącą . królewską komnatkę połączoną okienkiem z pałacową kaplicą. co nastąpiło w 1611 roku. ale moskiewską polityką Zygmunta. 269. pragnęli też związać swe losy z osobą władcy i w jego otoczeniu ustalić swą siedzibę. Ci. Zaś przeniesienie to uzasadnione było nie szwedzką. 326 Zygmunt przeniesienie rezydencji królewskiej do Warszawy rozwój urbanistyczny Warszawy od późnego renesansu do pełnego.pod koniec panowania Zygmunta Augusta i nieraz w czasie rządów Batorego. następnie do własnego na Łobzowie. Zamek Krasickich w Krasiczynie. miasta pałaców i dworów magnackich wokół królewskiej siedziby. jak Ryć. Zygmunt III był domatorem i dobrze się czuł na Wawelu. Nie wszystkie jednak senatorskie rody największy nacisk kładły na swoje prowincjonalne rezydencje. Mieszczaństwo jej w skali Rzeczypospolitej nie grało większej roli ani gospodarczej. Krakowski zamek wiele mu zawdzięczał. Warszawa była już od dawna miejscem odbywania sejmów. lata 1592-1614. wzniesionego przez Krzysztofa Ossolińskiego w latach 1621-1641. rozbudowany przez Bonę i Annę Jagiellonkę. będące architektonicznym wyrazem przewagi politycznej na określonym terytorium. Dopiero więc rok 1611 można przyjąć za datę przeniesienia królewskiej rezydencji do Warszawy. a jeśli gdzieś się dłużej zatrzymywali . Warto zwrócić uwagę na drobny pozornie fragment jego wawelskich inwestycji. Jako ośrodek miejski Warszawa miała wówczas znaczenie drugorzędne. choć Kraków pozostawał stolicą nadal i wiele stołecznych funkcji zachował. imponującą wciąż majestatem i czytelną koncepcją ideową. dojrzałego baroku wiedzie droga korespondująca z rozwojem funkcji politycznych magnackiego dworu i rozwojem magnackiego latyfundium. wzór bowiem tu był specyficzny: Eskurial Filipa II. Nawet pożar zamku w 1595 roku nie zmienił jeszcze stołecznych funkcji Krakowa: król przeniósł się na krótko wpierw do pałacu kardynała Radziwiłła. Okazją zaś dla nich stało się przeniesienie królewskiej rezydencji do Warszawy. a nawet w skali międzynarodowej. Obaj ci królowie jednak wędrowali chętnie. 270. Śledząc równolegle rozwój architektury i funkcji tych oraz innych rezydencji magnackich. dominował nad miastem. Ryć. widzieć można. Ale właśnie dlatego było tu miejsce na śmiałą urbanistyczną koncepcję miasta rezydencjonalnego. Zamek książąt mazowieckich.rezydencję legendami otoczoną i choć dziś w ruinie.

Stolicą kulturalną kraju można by słuszniej nazwać Lwów. rajcy i burmistrza Lublina. przypisane Piotrowi Hiacyntowi Pruszczowi. Stefan Dobrogost Grzybowski. Ale wśród wierszowanych przewodników po kraju wymienić trzeba też najwcześniejszy i artystycznie najdojrzalszy: jest to Flis Sebastiana Klonowica. później związany z pobliskim Zamościem. Tamka. głównie wzdłuż Miodowej i Krakowskiego Przedmieścia. Leszno. Kapitulna. 271. tereny wyłączone spod prawodawstwa miejskiego i podporządkowane swym właścicielom. 327 Dzieje Polski i Litwy Lwów stolicą kulturalną Rzeczypospolitej Ryć. oraz młodo zmarły w 1629 roku Szymon Zimorowic. Później dopiero. ale katolicka szkoła katedralna. dzięki czemu ich produkcja rzemieślnicza nie podlegała ograniczeniom cechowym: Grzybów.. dzielnica magnackich rezydencji. Lwów. Wojna z Turcją stała się pretekstem do okolenia całej tej aglomeracji ziemnymi fortyfikacjami bastionowymi. jak magnackich inwestorów: nad jej realizacją czuwał nowy starosta warszawski. Miasto nie posiadało wyższej uczelni. wcześniej niż inne miasta. oraz prawosławna szkoła Bractwa Lwowskiego stały na wysokim poziomie. historyk Lwowa i jego burmistrz.zabudowę. . doczekała się Warszawa przewodnika turystycznego z prawdziwego zdarzenia. domniemany autor zbiorku Roxolanki. częściowo i cerkiew wołoska. W tym właśnie okresie powstawały naj ś wierniej sze z jego zabytków: kaplice Kampianów i Boimów. zostały wydane Stołecznego miasta Krakowa kościoły i klejnoty. za Wisłą . Kultura miejska. Kaplica Boimów we Lwowie. Wydał je pośmiertnie w 1654 roku brat jego Józef Bartłomiej. Wydał go w 1643 roku muzyk z kapeli Zygmunta III Adam Jarzębski. żonaty z dworką Konstancji i z królową związany.pełnych niezwykłego uroku wierszy o pięknie kobiecości. Teraz na południe i zachód od Starego Miasta rozbudowywać się zaczęła. autor Sielanek (1614). Na mapie kulturalnej ówczesnej Polski Warszawa ustępowała miejsca innym miastom. od Lwowa do protestanckiego Gdańska. miasto kilku nacji i kilku wyznań. Bogactwo . mącony niekiedy przez zaburzenia antysemickie i spory między łacinnikami a prawosławnymi. której wychowankami byli Mikołaj Sęp Szarzyński i Stanisław Żółkiewski. niektórzy z historyków literatury j emu właśnie przypisują autorstwo Roxolanek. Szymon Szymonowie. a później jego syn i następca na tym urzędzie. Rychło też. w 1647 roku. kościoły Bernardynów i Jezuitów. starał się w tym czasie zachować między nimi trudny pokój. właśnie na szlaku pomiędzy tymi miastami najlepiej rozwinięte. Ze Lwowa pochodził jeden z naj świetniej szych pisarzy mieszczańskich. wykazywała cechy podobne.Praga. Poza nimi powstały jurydyki magnackie. sam poeta. lata 1609-1615. i to pisanego wierszem. Jan. Władze miasta jednak umiały im zapobiegać. opis podróży Wisłą do Gdańska opublikowany w 1595 roku. liczne późnorenesansowe i barokowe kamienice. to jest ruskie panny. Koncepcja miała charakter przemyślany i odpowiadający potrzebom zarówno króla..

do aprobowania przyjętych WZOrcÓW. zwłaszcza jednak marksizujących historyków. 329 . a w dzie. P° 1629 rokudzinie kultury jest to szczególnie widoczne. będącego mieszczańskim odpowiednikiem dumy rodowej magnatów i uroszczeń sar-mackiej szlachty. dążących do pełni życia. często bogactwo detalu służyło tym samym celom. kręgów marszałka de Bassompierre'a i Teophile'a de Viau we Francji. ze swobodą seksualną na czele. jak choćby Arsenał czy Złota Brama w Gdańsku z pierwszego dwudziestolecia XVII wieku. gdy protestantyzm wyrażał nowe idee i pozwalał przeciwstawiać się uznanym. Podobnie zresztą działo się z prawosławiem po przyjęciu katolicyzmu przez Ostrogskich i Wiśniowieckich. Jak każda kultura prężna i twórcza. by ich ideologię ograniczyć do przesłanek filozoficznych. z góry skazane są na niepowodzenie. W pierwszym pokoleniu synowie neofitów byli jeszcze często układnymi katolikami. 272. w której główną rolę grało poznanie Włoch i otarcie się o Uniwersytet w Padwie. w kręgach magnackich. libertynizm Siedemnastowieczny libertynizm zrodził się w kręgach ludzi młodych. Duma patrycjuszowska wciąż jeszcze nie ustępowała szlacheckiej. co przepych rezydencji magnackiej: podniesieniu splendoru miasta. pomyślność mieszczańska wciąż jeszcze pozwalała na dawanie jej adekwatnego wyrazu artystycznego.lwowskiei. Sam zastygły we własnych wzorcach. jak każdy szanujący się europejski arystokrata. od "Wielkiej Podróży" po Europie Zachodniej.328 Zygmunt architektury. opisu i upiększenia istniejącej rzeczywistości. wyrazem tego. stał się libertynizm. Kontestacja Ryć. Przeminęły bowiem czasy. podobnie jak w innych krajach Europy magnackiej. kościelnym wzorcom. w drugim jednak dołączali do ogólnego trendu i rozpoczynali naukę. Stąd w każdym pokoleniu ubywało mu adeptów i z wielkich rodów magnackich trwała przy nim tylko birżańska gałąź Radziwiłłów oraz wielkopolski ród Leszczyńskich. Widoczne jest to w działalności tak zwanej szkoły nocy w Anglii. kultura sarmacka nie mogła się ograniczać do akceptacji. kolebkę europejskiego libertynizmu. kształconymi w szkołach jezuickich lub w Akademii Krakowskiej. Zaś tendencje kontestacyjne właśnie w czasach Zygmunta III stały się zasadniczą częścią kultury staropolskiej. lub uświetnieniu właściciela i inwestora. zwycięstwo katolicyzmu Na najwyższych szczeblach społeczeństwa. W Polsce istotne znaczenie miał tu krąg braci Zbaraskich. do zakosztowania wszystkich jego radości. Próby różnych. a nawet magnackiej. jak wspaniałe kamienice mieszczańskie Przyby-łów w Kazimierzu Dolnym czy Orsettich w Jarosławiu z tego samego okresu. nie odpowiadał zwłaszcza buntowniczej młodzieży. Nagrobek Marcina Kampiana z kaplicy Kampianów w katedrze jest motorem każdego postępu.

ostatni przedstawiciele książęcego rodu litewskiego. Ryć. Facecji Jerzego w liście do Paca nie sposób brać poważnie. dostał kosza. jeden ze Zbaraskich sportretowany nawet został w ówczesnym dramacie jezuickim jako "Antitemiusz". Wiele z tego można złożyć na karb jezuickiej werwy polemicznej.Dzieje Polski i Litwy Jerzy i Krzysztof Zbarascy Jerzy i Krzysztof. Grono to było wesołe i namiętne. Pozostały po nich swawolne wiersze w Padwie pisane. pisząc: "Wzywam cię do Wenecji. pochodzi z 1647 roku. Adam Żółkiewski. popełniając dramatyczne samobójstwo w obecności ukochanej. szczególnie znienawidzeni przez Jezuitów.zarzut wówczas poważny. studiowali w Padwie w 1592 roku. co wówczas uważano za niemoralne. często także rodziła głębokie i namiętne przywiązanie uczuciowe. Przyjaciel Zbaraskich. Związani z Padwą byli między innymi Aleksander i Samuel Zborowscy. Kanikuła Jana Andrzeja Morsztyna. Jerzy Zbaraski sprowadził między innymi z Wenecji wsławiony cudami obraz Matki Boskiej do Myślenic. że nikt nie odważył się opublikować ich w całości. podobnie jak część ich towarzyszy zabaw . tak swawolne. Naprawdę jednak nie byli oni ani ateistami. związany też z kręgiem królewicza Władysława. Kościół Bernardynów we Lwowie. synowiec hetmana. ani zaprzysięgłymi wrogami małżeństwa. lata 1600-1621. utrzymane sąone w znanej konwencji szlacheckiego żartu. że unikają małżeństwa i godzą się z wymarciem rodu . a kaplica grobowa ich fundacji w krakowskim kościele Dominikanów należy do najwspanialszych pomników polskiego baroku. Nawet sekcje zwłok w słynnym prosektorium na Uniwersytecie Padewskim wywoływały u nich wyłącznie refleksje obsceniczne. jego czołowi adepci. Posądzano Zbaraskich. Choć tryumf idei libertyńskich przypada na drugą połowę stulecia. obowiązek prokreacji był święty. właśnie w tych czasach byli wychowani. zamierzał się żenić. jak Jan Sobieski i Bogusław Radziwiłł. a pierwszy zbiorek najwybitniejszego wśród nich poety. 273. wykazał się podobną uczuciowością. Atmosfera libertyńska i wenecka sprzyjała nie tylko chwilowym rozkoszom. również Padewczyk i również oskarżany o niemoralny żywot. synowie Samuela banity. której ręki mu odmówiono. Stefan Pac.Zygmunt l .w pierwszym dziesięcioleciu XVII wieku. arystokratyczny ateista i libertyn. zakochany w Zofii Sieniawskiej. Jerzy Zbaraski odwodził go od tego. Gdy jeden z nich. 330 ------------. gdy panna poszła do klasztoru i przysiągł się nie żenić. Krzysztof zaś. który przetrwa długo i odrodzi się jeszcze w Strasznym dworze Moniuszki. abyś tam ad societatem Wene-rze wziął posiłek i pożegnał się z wolnością tam gdzie wolność żyje".

świe-j ckiego charakteru państwa udawali i się do Padwy i wzoru ustroju re-jj publikańskiego . Oprócz walorów turystycznych i renomy uczelni w 1. Byli to najczęściej młodzieńcy w wieku od 12 do 14 lat. Wy-l znawcy wolności religijnej. W sumie na przełomie stuleci rocznie w podróż udawało się około 100 młodych ludzi. Obok znanej szkoły prawa na uniwersytecie w Bolonii.Wenecji. odrębnych dla katolików i protestantów. stróża i nauczyciela zarazem.l-wiecznej Europie niczym nowym. Kontakty z uczelniami francuskimi i szwajcarskimi były początkowo sporadyczne. Do najbardziej wiec. lecz wiedzę praktyczną. kultury dworskiej . który. obycie. Peregrynacje te nie miały przynieść formalnego wykształcenia. Specyficzna była pozycja Wenecji. by tam zdobyć wysokie kwalifikacje :iły także inne.z reguły odwiedzali l Rzym. Dla większości jego uczniów Strasburg był tylko jednym z etapów przygotowujących do studiów uniwersyteckich. Polacy docierali także do uczelni francuskich: w Paryżu. Wittenberga i Frankfurt nad Odrą.jak można sądzić na podstawie metryki nacji polskiej . Studia tam dawały nie tylko solidne wykształcenie. Młodzież szlachecka nie potrzebowała stopnia naukowego. Rzym kusił także pięknym położeniem i wspaniałymi budowlami. Wittenbergi. wynikający z reprezentowanego światopoglądu. połowie wieku. pewien podział.kontrreformacji. przede wszystkim protestantów. Podobne cechy skłaniały podróżników do odwiedzenia Neapolu. charakterystyczne dla całej prawie Europy. jak pisze Henryk Barycz. centrum nauki prawa kanonicznego i miasta starożytnych zabytków. a w perspektywie ułatwiały karierę zawodową. podobnie jak Lipsk. W tym okresie wzrosło także zainteresowanie uczelniami szwajcarskimi. niekoniecznie "e uniwersytety w Padwie i Bolonii. zwłaszcza włoskiego. Tybingi. ich nasilenie nastąpiło w 2. nowe. lecz łączyły się z możliwością praktyki przy kurii rzymskiej. orientację w rozmaitych przedmiotach i naukach uzyskaną poprzez dorywcze studia w różnych ośrodkach. powierzchowny polor. połowie XVII wieku istniał. Jednakże najwięcej o około 50 osób rocznie. który parweniuszowi otwierał drogę do kariery. połowie XVI wieku i następnym stuleciu zapanowała wręcz moda na podróże zagraniczne młodzieży szlacheckiej i magnackiej. w tym również dla Polski . poziomu medycyny i matematyki.podróż po Europie młodych synów szlacheckich. W ciągu 28 lat istnienia słynnego stras-burskiego Gimnazjum Jana Sturma uczyło się w nim 56 Polaków. Frankfurtu. absolutyzmu. Lata czterdzieste XVI stulecia cechuje nowe zjawisko. Ci ostatni y to papież Pius IV wprowadził nakaz stąpił odpływ studentów różnowierczych młodzieży nauką na uniwersytetach arego z 1540 roku. ważniejsze było doświadczenie.prawie 2 tyś. Zwolennicy nowych idei j . Florencję i Neapol. którzy wyruszali w świat pod opieką preceptora. byt często pierwszym etapem w drodze na południe. W 2.dziennikom. nauka języków. dokąd chętnie udawała się młodzież z rodzin protestanckich. odwiedzanej przede wszystkim dla zapoznania się z tamtejszym ustrojem. a zwłaszcza w słynnym z nauk prawnych Orleanie. potem francuskiego i niemieckiego. Marszruty takich wypraw znane są dziś dzięki diariuszom . coraz częściej młodzież udawała się do Rzymu. ał Wiedeń. zwłaszcza Bazyleą a także Zurychem. szczególnie w Szwajcarii i południowych Niemczech. ^3 Rozwój reformacji łączył się z po-lsia działem uczelni. Lipska. studiowało w wieku XVI około 1400 Polaków. który pod koniec XVI stulecia był żelaznym punktem na turystycznej mapie Italii. w których zapisywano wydarzenia będące udziałem . by niekiedy przez kilka lat poznawać najpiękniejsze i najsłynniejsze miasta Europy. w wieku XVII .

Przez dwór Pszonków przewinęło się jednak na pewno sporo ówczesnych znakomitości z Mikołajem Wolskim. bo co libertati mea sed non religione pertinet [wolności mojej. 333 . popularne były także Szwajcaria i Francja. tłumacza książki francuskiego libertyna. Najczęściej jeżdżono do Italii. która z dowcipnego łgarstwa tworzyła podstawę gry towarzyskiej. wyszydzającej i w karykaturę przetwarzającej rzeczywistość obyczajową! ustrojową.i nim. Posiądzieli ten cesarz. I znów warto przytoczyć tu dosadne określenie. że do ich kręgu należeli niegdyś Rej. posesjonatów.pisał on w 1623 roku . Również W 2. W polityce zaś kontynuowali Zbarascy antyhabsburską politykę Zamoyskiego. "Jużeśmy u Austryjaków . publiczne wystąpienie Jerzego w obronie Samuela Bolestraszyckiego. bo możliwego tylko w atmosferze stanowej wolności. dzieła spalonego z rozkazu sądu. Sęp Szarzyński i Pa-procki. umrę. dysputy w ich krakowskim pałacu z kanonikami i profesorami Akademii. widoczna była również w kulturze szlachty majętniejszej. opisy miejsc i obyczajów. kowie. pozostaje dla nas głównym źródłem do dziejów owego grona i dziejów polskiego humoru. niewiele jednak o nich informacji przetrwało. połowie XVI wieku pojawiła Ryc. tym razem księcia Krzysztofa. Kaplica Myszkowskich przy kościele Dominikanów w Krasię. Z 1587 roku pochodzi pierwsza wiadomość o istnieniu już wcześniej w Babinie na Lubelszczyźnie. opartego na zasadzie "każdy człowiek kłamcą". 274. 1615 rok.większą częścią w ręku. Podobne żartobliwe rzeczypospolite powstawały również i po innych dworach. do . stowarzyszenia znanego pod nazwą Rzeczypospolitej Babińskiej. Kamienice Mikołaja i Krzysztofa Przybyłóww Kazimierzu Dolnym. jednak non sa-crifulus [nie świętoszek] ani łysy obrazek.podróżników. Na uwagę również zasługuje teoretyczny podkład li-bertynizmu Zbaraskich. da Bóg. na przykład w Waśniowie. Jakubem Sobieskim. choć trzeba to chyba policzyć na karb realizacji ich zasad. młodymi Andrzejem Morsztynem i Wespazjanem Kochowskim na czele. "Chociem jest katolik . 276. lata 1603-1614. Rzeczpospolita Babińska Atmosfera swobodnego żartu. prowadzony od 1601 roku.Zygmunt spadkobiercy antyhabsburskiej polityki Zamoyskiego Ryć. Kochanowski. zawsze przecież przeciwstawiającego się owej "niewoli niemieckiej". w dworze Pszon-ków. co w początkach wojny trzydziestoletniej szczególnie do nich zraziło Zygmunta III. także ciekawostki. a w pierwszej XVII rozkwitła literatura.uzasadniał swoje stanowisko książę . a nie religii dotyczy]. Ba-bińczycy chlubili się. gotowem przeciwko temu stanąć et immori circa libertatem [i umrzeć za wolność]". Regestr tego towarzystwa.

niekoniecznie akademickie ośrodki nauki i kultury.. Popularnością cieszyły się nadal stare uniwersytety w Padwie i Bolonii. 331 Ryć. Studia tam dawały nie tylko solidne wykształcenie. który pod koniec XVI stulecia był żelaznym punktem na turystycznej mapie Italii.prawie 2 tyś. nastąpił odpływ studentów różnowierczych z uniwersytetów italskich. nowe. pewien podział. wynikający z reprezentowanego światopoglądu. jak pisze Henryk Barycz.kontrreformacji. mimo zakazu . KRÓLESTWO s POLSKIE Kraków szlak podróży synów wojewody mazowieckiego Stanisława Kryskiego w latach 15841587. a w perspektywie ułatwiały karierę zawodową. Obok znanej szkoły prawa na uniwersytecie w Bolonii. kiedy to papież Pius IV wprowadził nakaz składania wyznania wiary przez promowanych i kadrę profesorską. Rzym kusił także pięknym położeniem i wspaniałymi budowlami. Zamek Leszczyńskich w Baranowie Sandomierskim.jak można sądzić na podstawie metryki nacji polskiej . odrębnych dla katolików i protestantów. A bez tego mogliby być Polacy jako i pierwsi w niebie". Wzmogło się zainteresowanie polskiej młodzieży nauką na uniwersytetach niemieckich. słynącym przede wszystkim z wysokiego poziomu medycyny i matematyki. Dzieje Polski i Litwy Naukowe peregrynacje Podróże po świecie w poszukiwaniu nauki i doświadczenia nie były w XVI-wiecznej Europie niczym nowym. l w poprzednich stuleciach młodzi ludzie udawali się do krajów zachodnich. połowie XVII wieku istniał.. lecz łączyły się z możliwością praktyki przy kurii rzymskiej. Oprócz walorów turystycznych i renomy uczelni w 1. Na Uniwersytecie Padewskim. absolutyzmu. ale też i niewolę niemiecką. i połamie te Węgry i Lutry [. Wyznawcy wolności religijnej. przebieg trasy z Warszawy do Dillingen nieznany szlak podróży Jasia Lugowskiego w latach 1638-1643 Je Szlaki podróży synów wojewody mazowieckiego Stanisława Kryskiego oraz Jasia Lugowskiego studiowało w wieku XVI około 1400 Polaków. Florencję i Neapol.] będziem mieli wiarę katolicką. Teraz jednak zainteresowanie budziły także inne. Ci ostatni nadal studiowali we Włoszech.czego my mu pomagamy. centrum nauki prawa kanonicznego i miasta starożytnych zabytków. w wieku XVI l . by tam zdobyć wysokie kwalifikacje i dyplom renomowanego uniwersytetu. kultury dworskiej . Zwolennicy nowych idei . ale w drugiej połowie stulecia. Specyficzna była pozycja Wenecji.z reguły odwiedzali Rzym. coraz częściej młodzież udawała się do Rzymu. odwiedzanej przede wszystkim dla zapoznania się z tamtejszym ustrojem. Rozwój reformacji łączył się z podziałem uczelni.Wenecji. Podobne cechy skłaniały podróżników do odwiedzenia Neapolu. po 1569 roku oraz lata 1591-1606. 275. świeckiego charakteru państwa udawali się do Padwy i wzoru ustroju republikańskiego .

w tym również dla Polski . dokąd chętnie udawała się młodzież z rodzin protestanckich. który. W 2.sformułowanego w edykcie Zygmunta Starego z 1540 roku. ważniejsze było doświadczenie. także ciekawostki. Dla większości jego uczniów Strasburg był tylko jednym z etapów przygotowujących do studiów uniwersyteckich. Kolonii i Ingolstadtu. przede wszystkim protestantów. by niekiedy przez kilka lat poznawać najpiękniejsze i najsłynniejsze miasta Europy. stowarzyszenia znanego pod nazwą Rzeczypospolitej Babińskiej. połowie wieku. widoczna Rzeczpospolita była również w kulturze szlachty majętniejszej. szlacheckiej i magnackiej. która z . podobnie jak Lipsk. obycie. W sumie na przełomie stuleci rocznie w podróż udawało się około 100 młodych ludzi. w których zapisywano wydarzenia będące udziałem podróżników. opartego na zasadzie "każdy człowiek kłamcą". Kontakty z uczelniami francuskimi i szwajcarskimi były początkowo sporadyczne.do Heidelbergu. ich nasilenie nastąpiło w 2. Młodzież szlachecka nie potrzebowała stopnia naukowego. Byli to najczęściej młodzieńcy w wieku od 12 do 14 lat. Lipsk. a zwłaszcza w słynnym z nauk prawnych Orleanie. posesjonatów. charakterystyczne dla całej prawie Europy. nauka języków. zwłaszcza Bazyleą a także Zurychem. orientację w rozmaitych przedmiotach i naukach uzyskaną poprzez dorywcze studia w różnych ośrodkach. połowie XVI stulecia . zwłaszcza włoskiego. '. Frankfurtu. Polacy docierali także do uczelni francuskich: w Paryżu.średnio około 50 osób rocznie. popularne były także Szwajcaria i Francja. połowie XVI wieku i następnym stuleciu zapanowała wręcz moda na podróże zagraniczne młodzieży . którzy wyruszali w świat pod opieką preceptora. który parweniuszowi otwierał drogę do kariery. Wybór uczelni związany był z wyznaniem: protestanci udawali się do Tybingi. Wittenbergi. Peregrynacje te nie miaty przynieść formalnego wykształcenia. Wittenberga i Frankfurt nad Odrą. zawsze przecież przeciwstawiającego się owej "niewoli niemieckiej". Jednakże najwięcej studentów z Polski udawało się tam w 2. w dworze Pszon-ków.podróż po Europie młodych synów szlacheckich. powierzchowny polor. Babińska Atmosfera swobodnego żartu. Królewiec.dziennikom. lecz wiedzę prak-: tyczną. katolicy . Lata czterdzieste XVI stulecia cechuje nowe zjawisko.Zygmunt często pierwszym etapem w drodze na południe. W ciągu 28 lat istnienia słynnego stras-burskiego Gimnazjum Jana Sturma uczyło się w nim 56 Polaków. Marszruty takich wypraw znane są dziś dzięki diariuszom . stróża i nauczyciela zarazem. Szczególną rolę spełniał Wiedeń. opisy miejsc i obyczajów. Do najbardziej popularnych miast uniwersyteckich należały: Ingolstadt. bo możliwego tylko w atmosferze stanowej wolności. szczególnie w Szwajcarii i południowych Niemczech. Lipska. W tym okresie wzrosło także zainteresowanie uczelniami szwajcarskimi. był 332 . Z 1587 roku pochodzi pierwsza wiadomość o istnieniu już wcześniej w Babinie na Lubelszczyźnie. potem francuskiego i niemieckiego. Najczęściej jeżdżono do Italii.

.«. przeciwstawienia. Jakubem Sobieskim. 333 Dzieje Polski i Litwy . określani byli j ako plebe. 276. niewątpliwie zresztą istniejący.. je. że do ich kręgu należeli niegdyś Rej. a w pierwszej XVII rozkwitła literatura.. przyznalibyśmy rację histo: rykom literatury polskiej. lata 1603-1614.. Podobne żartobliwe rzeczypospolite powstawały również i po innych dworach. prowadzony od 1601 roku. czyli wędrownych aktorów i pokrewnych im niebieskich ptaków.1A fC* ź której nadawano różne nazwy: plebejskiej. kowie. wpływ ^ osobowy i ideowy szlachty na literaturę Ł sowizdrzalską.. wyszydzającej i w karykaturę przetwarzającej rzeczywistość obyczaj ową i ustrojową. Literatura to przeważnie anonimowa. Kaplica Myszkowskich przy kościele Dominikanów w Krasię. sławowi Grzeszczukowi. na przykład w Waśniowie. pozostaje dla nas głównym źródłem do dziejów owego grona i dziejów polskiego humoru. Również W 2. że konstruują one "świat . połowie XVI wieku pojawiła Ryc. ślą... niewiele jednak o nich informacji przetrwało. nie mieszczących się w sztywnych ramach struktur stanowych. Wbrew za strzeżeniom Janusza Tazbira. Przez dwórPszonków przewinęło się jednak na pewno sporo ówczesnych znakomitości z Mikołajem Wolskim. ubogich nauczycieli parafialnych oraz rybałtów. choć znamy podstawowy krąg jej autorów. Regestr tego towarzystwa.. . W większości pochodzili z chłopstwa albo z mieszczaństwa i słusznie. . młodymi Andrzejem Morsztynem i Wespazjanem Kochowskim na czele. który podkre. Kochanowski. Ba-bińczycy chlubili się. nawet jeśli niektórzy z nich wyszli z sze regów zdeklasowanej szlachty.dowcipnego łgarstwa tworzyła podstawę gry towarzyskiej.najsłuszniej chyba sowizdrzalskiej. z uwagi na swą i sytuacj ę społeczną. Sęp Szarzyński i Pa-procki. choć trzeba to chyba policzyć na karb realizacji ich zasad.. Ukazał on.. że 4 związki kultury szlacheckiej z sowizdrzalską są związkami o charakterze świadomego . tak zwanych klechów. . mieszczańskiej czy . a zwłaszcza Stanii.

swobodne i urozmaicone. charakterystycznych przecież dla kultury barokowej. Od kozackich najazdów do chocimskich watów Po stłumieniu pierwszych powstań kozackich w końcu XVI wieku. fraszki atakują Świat literatura sarmatyzmu (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). odbili 5 tyś.życie wesołe. szwejkowskich avant le mot. drzeworyt w Oekonomia^o na °Pak"> "nobilitują antybohatera". objawia się również jedność kultury sarmackiej. plon zbójeckich wypraw pod wodzą najwybitniejszego z kozackich hetmanów. głównie przez realistyczne ukazanie życia żołnierskiego w zabawnych. Satyry. stały element tej literatury. w Rzeczypospolitej był ze szczególną siłą skierowany przeciwko ideałom rycerskim. 1648 rok mię komedii. kładą za wzór dawnych rycerzy i ziemian. jeńców. Czasu wiosny zabawa. dramacikach z czasów Zygmunta III i jego licznych wojen. w 1617 roku znów Trapezunt . początek XVII przyniósł ukrainnym swawolnikom okres największego rozkwitu i sukcesów ich Zygmunt awanturnicze wyprawy Kozaków na ziemie tureckie interwencje magnatów polskich w Mołdawii paramilitarnej organizacji . W 1608 roku zdobyli Perekop na Krymie. w 1615 przedmieścia Stambułu i klęska floty tureckiej w starciu z czajkami. wyszydzonym do cna. Przez lat kilkanaście nikt niemal w Rzeczypospolitej nie próbował skutecznie zapobiegać najazdom Kozaków na ziemie Porty Ottomańskiej. W 1606 roku najechali Kilię i Akerman. Jeżowskiego. Władysława S. zdobyli i złupili Warnę. W 1612 rozgromili pod Białą Cerkwią wracających z jasyrem Tatarów.. W for-porządek zabaw ziemiańskich. tym razem bez powodzenia. Akerman i Izmaił. nie potrzebowali uciekać się do wyzysku biednych kmiotków.po libertyńsku . ideałów szlacheckich. Atak na wszelkie więzi społeczne. zaprzeczając same sobie. W 1613 roku Synopa i Trapezunt w Azji Mniejszej. którzy chodząc w szarych szatach i unikając zbytków. pomimo formalnie ostrej krytyki wyzysku chłopa. w proteście i przeciwieństwach spotykają się dwie skrajności. Przeszły do legendy ukrainnej i ukraińskiej. 277. Nawet "lamenty chłopskie na pany". spotykają się poglądy pobożnego kaznodziei Piotra Skargi i swawolnych piewców swobody obyczajowej. Natomiast rustykalny model ziemiańskich ideałów. pozostaje nienaruszony. w 1616 Kaffa.taki był plon heroicznej doby.. preferując . normalny w literaturze tego typu istniejącej w wielu krajach ówczesnej Europy. Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego. Tak.Ryć. W 1609 znów pokusili się. Gdyż właśnie w przeciwieństwach. o Kilię. dawna kolonia genueńska na Krymie. zapładniały jeszcze w XIX .okres zwany heroiczną dobą Kozaczyzny.

Wojny w oparciu o zaciąg krajowy pozostawiały na lodzie po każdej kampanii rzeszę awanturników nie mających już w praktyce innego zawodu niż żołnierski. Berszady. popieranego przez Zygmunta III rodu. zobowiązując się do nieinterwen-ej i w sprawy księstw naddunajskich i Siedmiogrodu. Często niepłatni. Zastąpił mu drogę Żółkiewski z ponad dwukrotnie mniej licznym wojskiem: Kozacy. znalazł się po raz pierwszy w tureckiej niewoli. Ale przed władzami Rzeczypospolitej stawiały groźną perspektywę wojny z Turcją. również zakończyła się porażką. Najazdy te przeważyły szalę. Realnie rzecz biorąc. podpisał z Turkami układ w Bu-szy. do powściągnięcia Kozaków. zburzenia granicznej fortecy. 335 Dzieje Polski i Litwy o Brześć Litewski Pińsk o o Lub<Sn Kazimierz Czemihów o o Baturyn Zamość . żołnierza. przedstawiciel nowego. Aleksandra Mohiły. Zwłaszcza Mołdawia zdawała im się łakomym kąskiem. W 1616 roku kolejna polska interwencja. Kozaków . należącej do Jerzego Zbaraskiego. lecz poniósł klęskę pod Sasowym Rogiem.co nie przeszkodziło mu wkrótce poprowadzić pod Moskwę 20 tyś. Ale wielcy panowie też nie dla parady ich potrzebowali. Konstantego Mohiłę. Książę Jerzy sam. ale to hetmanowi popamiętał. pojmany. Zaleskiego. władze te nie miały wyboru. by zapadać gdzieś w spokojnym dotąd powiecie na leże zimowe i żądać od jego mieszkańców utrzymania. Inni wreszcie zaciągali się na służbę w prywatnych wojskach magnackich. W 1612 roku. kazał Berszadę spalić. Korecki. zawiązywali konfederacje łupiące kraj.wieku wyobraźnię romantycznych poetów Słowackiego. Nie odważył się wydać bitwy. A Sahajdaczny również zobowiązał się wyprawy kozackie wstrzymać i zgodził się na ograniczenie rejestru do l tyś. wtargnął do Mołdawii Stefan Potocki. na których liczył. Inni i tego pretekstu nie potrzebowali. Rok później Ryć. jak dla obcych. 278. Tak przetrwali niejeden okres spokoju sławni Lisowczycy. Na Polskę ruszył Iskander pasza (Skinderbaszą u nas zwany) w 50 tyś. Samuela Koreckiego i Michała Wiśniowieckiego po stronie ich szwagra. zawiedli. nie chcąc narażać kruchego pokoju. gdy Stefan Tomża złożył z tronu przyjaznego Polsce hospodara mołdawskiego. Kozak wg drzeworytu z XVII wieku. postrach zarówno dla swoich.

uprowadzili jasyr i wzięli wielkie łupy. Na próżno. pot. 279. znów przyszło Żółkiewskiemu ze słabymi wojskami zastąpić drogę nowemu turecko-tatarskiemu najazdowi pod Oryninem w pobliżu Kamieńca Podolskiego. .: z Turkami z Tatarami ze zbuntowanymi Kozakami iasta i okolice zniszczone przez Kozaków wyprawa i odwrót hetmana Stanisława Żółkiewskiego spodCecoryw1620 Ryć. Kołomyja Orynin Kamieniec e . Podolski Szarogród Bracław o Sotia AtlriariorjBlj. ale pod ich osłoną Tatarzy spustoszyli Wołyń i Podole.(p Lubny Berszada Kijów Ostróg Żytomierz Brody o o Lwów o Biała Cerkiew P Ka«w°oKilmejki Korsuń Cz°kasy Krzemieniec Gliniany Ztoczów Zbaraż Mart "l Halicz Tarnopol Międzybóż Ochmatów o . Kresy południowo-wschodnie Rzeczypospolitej w 1. XVII wieku.: Rzeczpospolita j__[ państwa zależne od Turcji miejsca i daty ważniejszych bitew: . a hetman stać musiał bezczynnie. Zygmunt ataki na Stanisława Żółkiewskiego . Turcy jego obozu nie zdobywali.

powołali rewolucyjny . Żółkiewski ani jako polityk. Jakoż wkrótce po objęciu przez namiestników Ferdynanda rządów w Pradze czeska opozycja zaczęła wiele krzyczeć o prześladowaniach jezuickich i domagać się potwierdzenia wolności sumienia. którą jednak protestanci rozumieli jako ograniczenie praw mniejszości 337 Ryć. Ale choć nierównie szlachetniejszy jako człowiek. pisany zapewne przez autora związanego ze Zbaraskimi. że "wojować każą chłopu zgrzybiałemu". krajana. Doszło w końcu do tego. gdyż o wynik elekcji w tym kraju obawiał się najbardziej: Czechy miały znaczną większość protestancką. Monaster fundacji braci Grzegorza i Jeremiego Mohiłów w Suczewita (Sucevita. bez ogródek szarpał dobre imię hetmana. pieczęć wielką koronną. Wziął go w obronę król. który świeżo nadał był mu wakującą od śmierci Zamoyskiego buławę wielką. 282. a pozwolił je łupić. Tron czeski odstąpił mu już w 1617 roku. dający między innymi prawo każdemu z monarchów werbować wojska w krajach drugiego. która za Rudolfa i w jego imieniu rządziła domeną Habsburgów. Zubem. brata królowej polskiej Konstancji. Rumunia). 281. jak w młodości. wyśmiewał się nawet z wyglądu tego. Niewybredny paszkwil. a Ferdynand był żarliwym katolikiem. bezpośrednio dotykająca granic Rzeczypospolitej. Między innymi kamieniem obrazy stała się oświatowa działalność Jezuitów w Czechach i protest Kościoła katolickiego przeciw budowie zborów protestanckich na należącym do niego terenie. 1630 roku. A tymczasem szalała u sąsiadów nowa burza. lata 1606-1618. wyrzucili z okna pałacu na Hradczanach namiestników Ferdynanda (nazywali się oni Marti-nic i Slavata). 2. z pominięciem zmiennej czeskiej kamaryli.sojusz polsko-habsburski wybuch wojny trzydziestoletniej Posypała się lawina oskarżeń. Ryć. który miał strzec ich włości. Ferdynanda styryjskiego. katolickiej. Zmarły wreszcie w 1612 roku cesarz Rudolf przekazał wcześniej po niewoli swoje trzy tylko formalnie elekcyjne trony młodszemu bratu Maciejowi. XVII wieku. Ruska szlachta poczuła się oszukana przez wodza. Nagrobek Jerzego Zbaraskiego w kościele Dominikanów w Krakowie. ok. Starzejący się Maciej następcą swoim uczynił brata stryjecznego. nadał. ani nawet jako żołnierz Zamoyskim nie był. Coś jednak z prawdy kryło się w lapidarnym stwierdzeniu. który już chyba tylko na urągowisko nazywany był nadal. pół. że zebrani w Pradze czescy protestanci. Umożliwiło to nawiązanie normalnych stosunków dyplomatycznych z nowym cesarzem. sąsiada. choć wielki pisarz. 280. W 1613 roku zawarty został między Zygmuntem i Maciejem sojusz. władającym teraz swymi państwami z Wiednia. Kolegiata w Żółkwi. jak niegdyś Batory Zamoyskiemu. przeważnie niemieckojęzyczni. Dzieje Polski i Litwy -Ryć. ośmieszał jego stosunki rodzinne.

aż do potępiania rzekomo antynarodowej. Zaprotestowała opozycja magnacka. XVII wieku. wystarczy przyjrzeć się nazwiskom głównych aktorów. że odzyskanie go za pomoc Habsburgom byłoby siedemnastowiecznym odpowiednikiem marszu na Zaolzie. że w momencie tym Polska. Wydawało się. pozostałych miano wypędzić z kraju. polityki magnatów. protestant Bethlen Gabor (Gabriel Beth-len). Wystarczająco to tłumaczy intencje Zbaraskiego. A równocześnie trwały zaciągi habsburskie w Koronie: Lisow-czycy przeszli na żołd Habsburgów. palatyna Renu. Ferdynand zwrócił się również do swego polskiego szwagra.283. lata 30. listami i oracjami do szlachty województwa krakowskiego podburzał j ą przeciw interwencji Lisowczyków w Czechach i przeciw proaustria-ckiej polityce Zygmunta III. w porozumieniu z Porta dzia-łający. jak zwykle w Polsce. Te zdarzenia czeska historiografia uparcie traktuje jako narodowe powstanie czeskie w obronie wolności sumienia. Jednym z pierwszych posunięć dyrektorów było uchwalenie czegoś w rodzaju konstytucji. Wokół tej broszury narosło wiele nieporozumień. z tym jednak. którzy przysięgną. była zbyt słaba. •• j w Żółkwi. że dni Habsburgów są policzone. żonatego z angielską księżniczką Elżbietą.rząd. I ten sam RYC. Pomijając jednak fakt. jej nowy przywódca. a nawet austriackie jego posiadłości. że nie będą uznawać papieża. W latach 1619-1620.1 • • 4. Rysowała 338 Zygmunt się szansa odzyskania Śląska. że gwarancje dla protestantów zostały zastąpione gwarancjami dla tych katolików. a kierownictwo powierzyli tak zwanym dyrektorom. Wówczas to właśnie opublikował słynną broszurę Septuaginta graves et arduae rationes (Siedemdziesiąt poważnych i wzniosłych racji). kiedy ważyły się losy powstania czeskiego. wzorowanej na artykułach henrycjań-skich. strach przed skutkami interwencji. Jerzy Zbaraski. Szukając rozpaczliwie pomocy. Ferdynanda złożono z tronu i na jego miejsce wybrano królem Czech elektora Fryderyka Wittelsbacha. jak na przykład hrabia von Thurn. kalwińskiego hrabiego. bo przeciwnej odzyskaniu Śląska. na wschód zaś od nich szalał nowy wojewoda siedmiogrodzki. zaangażowana militarnie na wschodzie i północy. Trwały tajne rokowania. pamiętać trzeba. skierowaną przeciw polskiej interwencji w Czechach. co o tym sądzić. by podejmować wojnę przeciw Czechom i Siedmiogrodowi. a w konsekwencji i przeciwko Porcie Ottomańskiej. lennik turecki. o których oczywiście. gdzie było wiele szlachty protestanckiej. Wprawdzie po śmierci Macieja Ferdynand został w 1619 roku wybrany cesarzem. przed nową . arystokratom takim. podniosły jawny bunt.Nagrobek Stanisława Żółkiewskiego w kolegiacie . ale Czechy były dlań stracone. Gotów był obiecać wiele. j i 4. by wiedzieć. wszyscy wiedzieli.

zmusili Bethlena do odejścia spod cesarskiej stolicy. Polak. 284. XV-XVII wiek. siedemdziesięciotrzyletni Żółkiewski zebrał pograniczne hufce. ale nie jego okolice. pokonali Siedmiogrodzian i odcinając mu odwrót.wojną z południa i zachodu. Pierwsze dni oblężenia nie przyniosły Polakom sukcesów w polu. Tatarzy i Siedmiogrodzianie. przeciw łamaniu pokoju. który. Gratiani zdołał zebrać ledwie 600 jezdnych. umęczony później przez protestantów a niedawno kanonizowany. bez różnicy wyznania. Zawiedli Kozacy na skutek intryg patriarchy Konstantynopola. Pod osłoną wozów. Ale prowadził niewiele ponad 7 tyś. gdy wyszedł naprzeciw nim z procesją proboszcz Jan Sarkander. krok . sprzed ćwierć wieku okopach Zamoyskiego pod Cecorą. ludzi. Stanęli 7 września w starych. Turcja zakończyła właśnie wojnę z Persjąi siły jej gotowe były do interwencji. ale w okopach bronili się szczęśliwie. teraz ich przeciw Polsce i przeciw życzliwemu Polsce Sahajdacznemu podjudzał. oszczędzili miasto. Bethlen zwrócił się o pomoc do zwierzchnika swojego. w tym i wojska niechętnych mu często magnatów: Koreckiego. Hetman zarządził odwrót w taborze. Przy boku miał syna Jana. obiecał przenieść na niego godność elektorską dzierżoną dotąd przez jego krewniaka z Palatynatu i przygotowywać się zaczął w 1620 roku do odzyskania Pragi. Nie było jednak zgody i karności w obozie. zależny od Stambułu a Moskwie przychylny. Uprzedził o tym Polaków 339 Dzieje Polski i Litwy wyprawa Stanisława Żółkiewskiego pod Cecorę bohaterska śmierć hetmana Ryć. Kalinowskiego. hospodar mołdawski Gratiani. łupiąc dalej jego poddanych. Z Polaków Korecki pierwszy dał przykład niesubordynacji. Zamek w Chocimiu. sułtana. najazd Lisowczyków na Siedmiogród Tymczasem Lisowczycy szaleli na Węgrzech. bratanka Łukasza i zięcia. Stary. Lisowczycy wkroczyli na Morawy. Kazanowskich. Kozacy zaporoscy i lisowscy zaczęli rabunek od mołdawskich namiotów. "którego nikt według praw naszych bez zgody wszystkich stanów łamać nie może". wyrażały sejmikowe protesty przeciw akcjom Lisowczyków na Węgrzech Górnych (dzisiejszej Słowacji) i na Morawach. Gratiani chciał ujść i zginął z ręki rodaka. Strusia. który niedawno uciekł ze Stambułu. hetmana polnego Stanisława Koniec-polskiego. Wyjątkowo w Holeszowie. obiecując w razie tureckiego najazdu dołączyć swoje siły do armii Rzeczypospolitej. Nadciągnęli Turcy. ta "pierwsza odsiecz Wiednia" w 1619 roku nadeszła w momencie krytycznym i odtąd Ferdynand II zaczął odzyskiwać swobodę działania. Zawarł sojusz z księciem bawarskim Maksymilianem Wittelsbachem.

zaś za Dniestrem gromadziło się pospolite ruszenie z królem Zygmuntem na czele. zaś potężna Praga kapitulowała natychmiast. L bitwie pod Chocimiem w polu zawarty imieniem tymczasowego hetmana w 1621 roku (Kraków-Wawei). Tatarów. zbyt dalekiej. że 8 listopada armia austriacko-bawarska na Białej Górze pod Pragą dopadła armię czeską i niemal bez walki zmusiła ją do bezładnej i haniebnej 340 Zygmunt ucieczki. Młody sułtan Osman prowadził 100 tyś.. Armia Rzeczypospolitej nie tylko przetrzymała długie oblężenie. Rzeczpospolita uratowała Habsburgów. Zwołany natychmiast sejm obradował od 3 listopada do 11 grudnia. Późnorenesansowy miecz królewicza Władysława " . by zdążyły w porę. brakło pożywienia. W lipcu 1621 roku Jan Karol Chodkiewicz zaciągnął warowny obóz pod chocimskim zamkiem już po drugiej stronie Dniestru. lecz za jaką cenę! Toteż polityka królewska była na sejmie ostro atakowana. a Polacy i Kozacy bronili się nadal. żołnierza. ale gdy niekarna szlachta zapragnęła odebrać Kozakom i ciurom obozowym łupy. Kończyła się pasza. granice Korony stały dla Turków otworem. ale prawie przez cały czas oblężenia chory. Turków i 20 tyś. W trakcie obrad przyszła wieść. Sędziwy hetman odmówił ucieczki i 6 października 1620 roku wybrał raczej śmierć bohaterską niż hańbę. Już był niedaleko. po kilku latach wrócili ze Stambułu do kraju. ale zdolna była do częstych zaskakujących wycieczek i wygrywania bitew w polu. a zamach Piekarskiego na Zygmunta powszechnie potępiono. ofiarowany hetmanowi zaporoskiemu Piotrowi Kona9 października podpisano pokój hetmański. już główne siły tureckie zrezygnowały z pościgu. bez hetmanów. traktat szewyiczowi. która przyczyniła się do tego. Odwrót zamienił się w klęskę. . skończył się proch i amunicja (o czym Turcy nie wiedzieli). Pomoc innych monarchów nie miała wielkiego znaczenia. Lubomirskiego przez polskich komisarzy. polska armia podążała do granicznego Dniestru. wszczął się popłoch i tabor się rozerwał pod okiem tatarskich zagończyków. Fryderyk. wojska.Turcy zwyciężali. Syn jego. Nigdy dotąd jeszcze pady szach nie ustąpił kroku wrogowi. która uratowała Małopolskę od najazdu i poza uzyskaniem przez Jerzego Ossolińskiego zgody na zaciągi w Anglii. Armia regularna Rzeczypospolitej liczyła 35 tyś. uciekł do swojego Palatynatu. • . Bez wojska. grosza jednak nie poskąpiono. Lecz teraz zwyciężyć nie potrafili.po kroku.. ilekroć pokazał się w polu . synowiec i zięć oraz wielu innych dowódców dostało się do tureckiej niewoli. rachowaną na 40 tysięcy. wysłał posłów do państw chrześcijańskich z prośbą o pomoc i zadbał o zjednanie Kozaków. Ryć. w Mołdawii. poza zamordowanym Koreckim. Nominalne dowództwo sprawował królewicz Władysław. 285. obecny w obozie. zmarł 24 września hetman Chodkiewicz i komendę objął Stanisław Lubomirski. • i<•i i ' i• i iii Wazy. poza cesarską kampanią przeciw Bethlenowi. Stanisława . "król zimowy". Sahajdaczny przywiódł ćmę Kozaków. że jeńcy. Sejm uchwalił pobór wystarczający na wystawienie 60 tyś. Ale Jakub I obiecał mu również interwencję dyplomatyczną.Sanyajdacznemu.

Osman nazwanej. i to z monarchii elekcyjnej. w czasie podroży po Europie Zachodniej. W 1613 roku kompromisem zakończył wojnę z Danią.prócz Polaków. wysłanie poselstwa wielkiego do Stambułu. Turcy. w 1624 roku. zyskał opinię obrońcy chrześcijaństwa i Słowiańszczyzny. wykraczającymi poza protokół dyplomatyczny. blokując Rygę. wówczas niespełna siedemnastoletni. jak na królewicza. Tron szwedzki objął syn jego i Krystyny holsztyńskiej. sypnął własnym przeważnie groszem. Windawie i Dyjamencie. przewidywał pohamowanie Kozaków pokój z Turcją i Tatarów. A gdy nowy sułtan Mustafa i jego wielki wezyr usiłowali uzyskać rewizję warunków traktatu. dotąd niezwyciężeni na lądzie. przyjmowany był Władysław wszędzie. Iwan Gondulić.Żurawińskiego kasztelana bełskiego i Jakuba Sobieskiego wojewodzica lubelskiego. Traktat utwierdzał "starodawne przymierze". ruszył z wielkim poselstwem do Stambułu koniuszy koronny . pozyskał pomoc dyplomatyczną posłów Wielkiej Brytanii i Francji i po długich rokowaniach zawarł pokój. by odzyskać wszystkie utracone twierdze. świeżo mianowanego hetmanem polnym litewskim. toteż hetman zgodził się na nowy rozejm trzyletni. była zbyt szczupła. Moskwą i Rzecząpospolitą.bo król krzesła dla niego w Senacie nie znalazł . . Gustaw Adolf. własną głową okupić hańbę islamu. Odsiecz przyprowadzona przez Krzysztofa Radziwiłła. by zaatakować polskiego stryjecznego brata. pozostawiający Szwedom ze zdobyczy tylko Parnawę. Pierwszą taką próbę podjął w 1617 roku. sławił go w epopei. czekał tylko na sposobność. Miał ręce rozwiązane i przedłużając na razie rozejm zawarty w Inflantach. Gustaw Adolf polityka Gustawa Adolfa Karol sudermański zmarł 30 października 1611 roku. wieczystym nazwany.z Danią. by wkrótce. Niespodziewane desanty szwedzkie zajęły porty w Parnawie. syna Pioruna.książę Krzysztof Zbaraski. najmniej zasłużony. czołowy poeta bohaterskiego Dubrownika nad Adriatykiem. Królewicz Władysław. mianowanie hospodarów służących pokojowi między oboma państwami. przekupił kogo trzeba. która jednak nie dała się zaskoczyć. 341 Dzieje Polski i Litwy echa zwycięstwa chocimskiego poselstwo Krzysztofa Zbaraskiego w Stambule Polacy odzierżyli pole bitwy. Osman ustąpił z niego pierwszy. Dyplomaci obcy donosili ze Stambułu po Chocimiu. a zwłaszcza w Wenecji i w Rzymie z honorami. Otrzymał od ojca w spadku trzy wojny . ale męstwu Polaków poświęconej. byli też dotąd Wielką Trwogą Europy. Za kilka lat. zmusił do zawarcia korzystnego dla Szwecji traktatu w Stołbowie. uderzył na Moskwę i korzystając z jej zaangażowania w wojnę z Zygmuntem III. że Turcy nikogo się nie boją . Teraz nią być przestali. złożony z tronu.

by zabezpieczyć zdobycze w Inflantach. który żadnego doświadczenia wojennego dotąd nie miał. Wyczerpanej Rzeczypospolitej nie stać było na efektywne prowadzenie wojny. między Birżami a Rygą. Mitawę. 1593 rok (Muzeum CzartoSam Radziwiłł mógł tylko prowadzić . a plany Gustawa łatwe do przewidzenia. Nie miał szans w polu. W lipcu Radziwiłł zawarł ze Szwedami rozejm ważny do końca czerwca 1625 roku. 342 --. żołnierzy. Po wygaśnięciu rozejmu Gustaw Adolf ponownie wylądował pod Rygą. odcięciu Moskwy od Bałtyku. Niemal bez oporu Szwedzi zagarnęli Mitawę i radzi-wiłłowskie Birże na Litwie. Szwecja dążyła więc do zamiany Bałtyku w swoje morze wewnętrzne. Kilkakrotnie w ostatnich latach próbował rokowań. Gdy Chodkiewicz bronił Chocimia przed Turkami. i poniósł całkowitą klęskę. W roku Ryć. po opanowaniu ujścia Dźwiny i zyskaniu kontroli nad handlem litewskim przyszła kolej na ujście Wisły. po Chodkiewiczu. które by przynajmniej przekonały opinię publiczną . Bogactwo jego natomiast stanowił handel bałtycki.5 października. który jednak 17 stycznia 1626 roku zaskoczony został przez Gustawa Adolfa pod Walmojzą. i to szybko. Gustaw Adolf na czele 24 tyś. hetmana wielkiego litewskiego. a w Inflantach do końca wojny praktycznie nic się już nie działo. Dyja-ment . która zmusiła Gustawa Adolfa do odwrotu. by łupy wojenne żywiły wojnę.Zygmunt klęska pod Waimojzą Bałtyk morzem wewnętrznym Szwecji spisek Krzysztofa Radziwiłła następnym Radziwiłł zdołał nawet przejściowo odzyskać Mitawę.znakomicie Ryc 287 pieczęć Zygmunta zresztą ze szczupłymi siłami wojnę podjazdową. starego kanclerza Lwa Sapiehę. w momencie dla Rzeczypospolitej najniedo-godniejszym. Ryga kapitulowała 25 września. 286. Po opanowaniu ujścia Newy i Narwy. 10 dni później główne siły szwedzkie zajęły stolicę Kurlandii. Rygi broniło 300 ludzi. Udał się znów do ojczyzny. Koncepcja szwedzka była czytelna. Zygmunt III nie miał złudzeń i wiedział. ludzi lądował właśnie blisko ujścia Dźwiny. pozostawiając w ich rękach całą Liwonię nadmorską wraz z Rygą. Radziwiłł stał za Dźwinąna czele 1. Przeciw sobie miał nowego. Wystarczało to królowi Szwecji. Wojna musiała się opłacać. Gustaw Adolf. ryskich w Krakowie). w 1621 roku. Uboga Szwecja nie mogłaby sama ponosić kosztów ciągłych kampanii. że pokój ze Szwecjąjest nierealny. a na północy Dorpat. Dyjamentu -150. Ten rejon Europy był zbyt ubogi.Właściwa wojna rozpoczęła się po jego wygaśnięciu.5 tyś. Tropem jego podążył z głównymi siłami litewskimi Lew Sapieha.

potajemnie. pertraktował z kardynałem Richelieu przez swoich dworzan. Jasnym było. proponując detronizację Zygmunta i powołanie na tron Polski księcia Gastona orleańskiego. eksrokoszanina. że zwycięstwo byłoby groźne dla Rzeczypospolitej. a jego brata Janusza. że nie pretensje Zygmunta do korony szwedzkiej. kasztelanem wileńskim. Hetman Krzysztof Radziwiłł. przedkładając memoriał ukazujący koszty wojny ze Szwecją. a równocześnie. choć wcześniej mianował samego Krzysztofa hetmanem polnym. lecz pretensje Gustawa Adolfa do władania nad Bałtykiem są przyczyną wojny.w Rzeczypospolitej. Zygmunt. otwarcie oświadczał. za każdym jednak razem dyplomaci Gustawa Adolfa stawiali wstępne warunki nie do przyjęcia lub na miejsce rokowań nie przybywali. Tymczasem opozycja magnacka w Rzeczypospolitej całą winę przypisywała królowi. Dlatego właśnie 343 Dzieje Polski i Litwy rejony koncentracji: wojsk polskich wojsk szwedzkich główne działania wojsk polskich: działania wojsk pruskich w 1627 ważniejsze bitwy PRUSY Kętrzyn KSIĄŻĘCE o Olsztyn iradniea gieehanów . zanim jeszcze został powiadomiony o wszystkim przez wywiad habsburski. że dąży do jakiejś ugody. bo wzmocniłoby władzę królewską. choć dotąd Radziwiłłom życzliwy. Krzysztofa Arciszewskiego i Piotra Kochlew-skiego. odsunął się od najzdolniejszego z litewskich dowódców.

możliwości mobilizacyjne innych państw europejskich. 288.Ryć. Uniemożliwili tylko. ale niedołężny Lew Sapieha. Geniusz militarny króla Szwecji w znacznej mierze wynikał z jego zdolności organizacyjnych. przewyższało 344 Zygmunt reformy wojskowe Gustawa Adolfa organizacja polskiej floty wojennej lądowanie Szwedów w Prusiech niemal dwukrotnie. Z reform króla Francji Henryka IV przyjęło się już na zachodzie używanie w polu lekkiej.2 bataliony. Ważniejsze jednak były zmiany w organizacji sił zbrojnych. Ważniejsze działania militarne na terenie Prus w czasie wojny polskoszwedzkiej w latach 1626-1629. W piechocie wzorowane były one na reformach Maurycego Orańskiego. niechęć magnaterii do wojny ze Szwecją buławę wielką litewską dostał wierny. Wreszcie 8 szwedzkich regimentów kawalerii uzbrojonych zostało na modłę polską. Ale również magnaci w Koronie byli w ten spisek zamieszani. A tymczasem Gustaw Adolf się zbroił. kasztelan krakowski. w której jedynie 4. liczącym po 6 tyś. współdziałającej z piechotą. namiestnika Rzeczypospolitej Zjednoczonych Prowincji (Holandii). piechoty stanowili najemnicy cudzoziemscy. by Zygmunt za odszkodowanie pieniężne od Rzeczypospolitej zrezygnował z wciągania jej w wojnę ze Szwecją. snute przez Zygmunta w porozumieniu z Hiszpanią. Zaś przewaga na morzu gwarantowała Gustawowi Adolfowi możność działania szybkiego i z zaskoczenia. brygada . a Jerzy Zbaraski. proponował nawet. z wieloma oficerami i podoficerami. Przygotowanie już w 1623 roku blisko czterdziestotysięcznej armii. przeciwstawił oddziały mniejsze.8 tyś. ludzi pod jednym oficerem. teraz pierwszy senator świecki. że umożliwi to pokój nad Bałtykiem. szybkostrzelnej artylerii. w przeliczeniu na liczbę ludności. regiment . Szwedzi umieli wykorzystać doświadczenia spod Kircholmu. plany wspólnego ataku na samą Szwecję i zapobieżenia w porę szwedzkiej agresji na Polskę. Pomimo tego w wojnie . Batalion liczył cztery kompanie. W armii Gustawa Adolfa podstawową jednostką stawała się kompania złożona ze 150 ludzi.3 regimenty. naiwnie sądząc. który sławnym hiszpańskim falangom muszkieterów i pikinierów.

Koniecpi zastąpił mu drogę pod Lubiszewem. ludzi. przystąpił do fortyfiko-wania Pucka i Malborka oraz rozpocząłjuż w 1622 roku budowę okrętów wojennych. mai. gdzie nie napotkali żadnego oporu. zajmując wpierw Malbork. portem wojennym strzegącym Królewca. Koniecpolski spiesznym niL szem dopadł ich w Hamersztynie (dziś Cz ne) i po trzech dniach zmusił do kapituła' W maju Gustaw Adolf przybył znów Ryć. Przygotowania te znane były jednak Szwedom. a wreszcie Puck i stając u bram Gdańska. W trakcie oblężenia tej twierdzy nadszedł sam Gustaw Adolf z odsieczą i odrzucił Polaków od Gniewa. Rankiem 28 list admirał polski. próbę. ruszył z całą swoją siłą na Gdańsk. chyba że. na miejscu bitwy stoczonej tu przed laty. Katownia z Wieżą Więziennąw ciągu murów miejskich Gdań. 290. 1616 roku (Muzeum Narodowe w Gdańsku). bitwy walnej unikał.inflanckiej jeszcze nie ryzykował. który demonstrował już raz potęgę floty szwedzkiej na redzie gdańskiej w 1623 roku. Gdy zaś Gustaw Adolf powrócił na zimę do Szwecji. kawalerii i 3 tyś. Blokowała go tylko od strony r szwedzka eskadra złożona z 6 trzystutonowych galeonów. którego 345 Ryć. 289. w tym czasie Jerzy Wilhelm. następnie Tczew i Gniew.odzyskał Pud W tym jednak momencie nadeszły wieść że w rejonie Chojnic pojawił się korpus nii mieckich najemników zwerbowanych przi Szwedów. teatralną raczej niż rzeczywi przeciwstawienia mu się Jerzego Wilhe blokada morska Gdańska bitwa pod Oliwą lennika przecież Rzeczypospolitej.PmS Książęcych i Z łatwością zniweczyw ska. margrabiowie brandenburscy. piechoty. miał absolutną pewność zwycięstwa. tym samym jednak znaleźli się oni blisko Gdańska. że kampania jesienna jest już zakończona. szwagier króla Szwecji. Dzieje Polski i Litwy -władze. kwarcianych. od swoich baz nadmorskich się nie oddalał. objął naczelne dowództwo i w marcu 1627 roku dzięki równoczesnemu uderzeniu z lądu i morza . gotowe były jednak do obrony miasta.był to chrzest bojów. Zygmunt III podniósł stan liczebny tutejszych garnizonów do 3 tyś. Celem bezpośrednim było odzyskanie Gniewa. Jan Krieg. James Murray. sądząc. łudząc najeźdźców rokowaniami i czekając na odsiecz. Arend . Książętami w Prusiech stali się w 1618 roku. 8 lipca 1626 roku Szwedzi lądowali pod Pilawą. lecz ich król został ciężko ranny. hetman Koniecpolski przyprowadził na Pomorze z Podola 4 tyś. niewielkiej floty polskiej . Siły polskie zbierały się pospiesznie pod Grudziądzem: 8 tyś. ok. w 1626 roku było ich 6. 15 tyś. uderzy teraz na Pomorze Gdańskie. żołnierzy szwedzkich spiesznym marszem podążyło na zachód. jak pod Walmojzą. Widok Gdańska (fragment). stąd Gustaw Adolf zdecydował się uderzyć na Pomorze od strony Królewca. Szv zyskali przewagę w polu. że Gustaw Adolf. Dowództwo objął osobiście Zygmunt III. po śmierci obłąkanego Albrechta II. Organizatorem floty został Szkot. dzięki czemu Koniecp utrzymał swoją pozycję i Gdańsk był ocalony. xv-xvii wiek. Przewidując.

przybierała obrót coraz korzystniejszy dla Habsburgów. Atak Gustawa Adolfa na Gdańsk w sierpniu 1628 roku został wprawdzie odparty. wstrzymanie handlu gdańskiego zmobilizowało W ciągu czternastu miesięcy. W październiku armia szwedzka niespodziewanie zdobyła Brodnicę. Jeden z okrętów szwedzkich został przez abordaż . nawet wśród zakamieniałych wrogów habsburskiego absolutyzmu. Napór szwedzki trwał. od końca 1627 do początku 1629 roku. Po opanowaniu Palatynatu i wypędzeniu Fryderyka Zimowego sprawę protestancką podniósł król Danii. Główną rolę w obozie katolickim odgrywał jednak czeski magnat. a niedobitki jego armii. Lubeczanin z pochodzenia. Stąd. W 1627 roku. odbył 346 Zygmunt zgoda sejmu na podatki zwycięstwa Habsburgów w wojnie trzydziestoletniej pomoc wojskowa Habsburgów w walkach ze Szwedami sejmy i każdy sypnął groszem. i to żyć dobrze. Flamand. Zagrożenie Pomorza. 10 okrętów. mimo większej siły ognia szwedzkich gal zawdzięczał Dickmann . trzydziestoletnią później nazwana. Blokada Gdańska została prze z uwagi na spóźnioną porę nie miało to jednak znaczenia gospodarczego. uchodząc przed Wallensteinem. podobnie jak admirał szw zaskoczeniu i śmiałej decyzji abordażowania. lecz poniósł klęskę w walce z siłami cesarskimi. Tymczasem w Niemczech wojna.który zginął w bitwie.3 min zł. Zwycięstwo swoje.Dickmann. zauważył. hrabia Johannes Tserclaes von Tilly. pchnął do Zakończyła się ona całkowitym zwycięstwem. zwany przez Niemców Wallensteinem. . próbując przebić się przez Wielkopolskę i połączyć z Gustawem Adolfem. rozbite zostały przez pospolite ruszenie poznańskie. by nie doznać tego sameg wysadzony został przez samych Szwedów w powietrze. znalazł się na Śląsku. więcej niż wszystkie sejmy Batorego. Wciąż to było mało. dając na wojnę w sumie 16 poborów . drugi. On to. Oldfich z Valdstajnu. które prowadził jeden z najwybitniejszych strategów epoki. Ale Mansfeld zmarł na Węgrzech. gdy Zygmunt III zdecydował się zawrzeć nowe przymierze z cesarzem i wezwać na pomoc jego żołnierzy. poważnie obawiano się o los Krakowa. zreorganizował armię i był ojcem jej sukcesów. uwielbiany przez żołnierzy. gdzie znajdowała się część skarbu koronnego. którym pozwalał żyć z wojny.szturm na jego pokład. protesty. ale Szwedzi zatopili dwa polskie okręty. Echa wojny dobrze było słychać na całej granicy zachodniej Korony. gdy wódz protestancki Ernst von Mansfeld.. Chrystian IV. że < szwedzkie się rozdzieliły i całą polską eskadrę. pozostałe cztery uci> Piławy.

Stamtąd do drugich miasteczek pośli. Kielce. poniewasz Psczyna. powiada ten Zaborowski. gotował flotę przeciw państwom protestanckim. który tymczasem zdobył Meklemburgię. sługi i poddanego mego Xsięstwa Siewierskiego. Bitwa pod Oliwą. od głodu i chorób zawziętych zeszły. Nie dałem znać WKMci co się na Śląsku przy granicy Państw WKMci dzieje. a kampanię rozstrzygnęli nie Niemcy dowodzeni przez hrabiego Arnima. podobno nawet chwilowo był pojmany (pÓŹ. był chorążym kornetu [oddziału] jego własnego. pieniędzy przy nim kilkanaście tysięcy talerów wzięli. teraz do Krakowa przyjachali. którą lud Manssfedów [armia protestancka w służbie elektora palatyna reńskiego] wziął. wówczas w służbie cesarskiej] i bez wszelkiej obrony pojmali go. 347 Dzieje Polski i Litwy Marcin Szyszkowski. także je pobrali. bom rozumiał. pęta i chłopską suknią nań wrzuciwszy. Niewiem jakiego się jusz sam pokoju w majętnościach naszych spodziewać mamy. tylko Koniecpolski. Kampania 1629 roku rozwiała jednak nadzieje na pożytek z tej transakcji. że pan starosta żywiecki oznajmił o wszystkim Jej KMci. niedaleko od majętności żywieckiej i. pod którym było pięćset człowieka. że ze dwunastu tysięcy. jako WKMć wyrozumiesz z listu Jareckiego. niegłupi. Panie a Panie mój Miłościwy. 291.nie były wielkie. kiedy z nami Manssfeldczykowie granicą. ranny w plecy. są między nimi Inflancicy i Kurlandcycy i Polacy. aż wpadł na główne siły Gustawa Adolfa. 15 lutego 1627 roku Najjaśniejszy Miłościwy królu. Flota polska zniszczała w Wismarze. który mi pisze jakoby i brata pana Doninowego w Karnowie pojmać miano. nie zostało jedno cztery tysiące wszystkich. jako mi dano znać. to do Xięstwa Siewierskiego. Dopiero teraz z listu Xa skolastyka krakowskiego wyrozumiałem. Udało mu się wywabić Gustawa Adolfa z Kwidzyna i w jego okolicy 25 czerwca zaskoczyć armię szwedzką. żeś WKMć nie miał o tym dostatecznej wiadomości. biskup krakowski do Zygmunta III. miecza i pistoletu. które Massfeld do Węgier przyprowadził jazdy i piechoty. którego Bielsk. drzeworyt z XVII wieku. Król szwedzki. Ultima Januarij [Ostatniego stycznia] w niedzielę nocą Manssfeldczykowie zbieżeli [dognali] Ferensbeka [Władysław Wolmar Farensbach z Inflant. że Cesarz tak małego wojska nieprzyjacielskiego nie znosi. W myśl układu nieliczna flota polska miała być oddana pod rozkazy Wallensteina. rozbite również i ścigane aż do Sztumu. wypędził jej słowiańskich z rodowodu książąt i mianowany przez cesarza admirałem Bałtyku.Ryć. między nimi znaczniejszy niejaki Zaborowski Litwin z Żupickiego powiatu. Było przy Manssfeldzie ośmdziesiąt koni pod imieniem Polaków. O co się Manssfeld barzo na Gaborego [Gabora Bethlena . to do Lipowca. umknął się był ku Żywcowi. Na Pomorze natomiast przybywał silny korpus piechoty niemieckiej. a to jest w podziwianiu wielkim u ludzi. uszedł bez kapelusza. bez której odzyskanie utraconych twierdz było mało realne. drudzy Slęzacy gdzieindziej. Atak ciężkiej polskiej kawalerii pod Trzcianą rozbijał kolejno rozciągnięte w marszu dywizje szwedzkie. zabiegi były Slęzaków aż do Żywca i pan Sułnot sąsiad żywiecki. aż do majętności mych.

króla Jakuba . Osobnym traktatem zawartym z Gdańskiem w lutym roku następnego . do Opawy go z Ferensbekiem zawiozwszy. A gdy Bethlen Gabor uczyniwszy inducias [rozejm] ruszył się ku Liwoczy.księcia Siedmiogrodu] frasował i z frasunku w drogę się ku Wenecyjej puścił. który od każdego kmiecia na tydzień po taleru twardym brał. Sztum i Głowę przekazywali tymczasowo nie Polsce. [lutego] 1627 Waszej Królewskiej Mci Pana Mego Miłościwego uniżony poddany i wierny sługa Marcin Szyszkowski biskup krakowski. Na Psczynie przy Ferensbeku pojmano i hetmana psczyńskiego. dyplomacja francuska i angielska wobec konfliktu polsko--szwedzkiego rozejm w Altmarku niej. jak pamiętamy. O dziwnym skępstwie jego powiadają w tym obejściu jego z sobą. wywiózł do Krakowa. i Bethlen Gabor wziął 18 dział po Manssfeldzie. niejakim panem z Dubna. który by jego zięciowi zwrócił Palatynat. i tak dawszy im dwadzieścia talerów na strawę i paszport. co był zostawił przy tych kolonelach. który upatrując przedtym te niebespieczeństwa. i ci to Ferensbeka pojmali. kazał im precz. Warunki podpisanego 26 września 1629 roku sześcioletniego rozejmu były ciężkie. pragnął i w Niemczech doprowadzić do takiego pokoju. Jakub I. Niegodne służby me i wierne poddaństwo w Miłościwą Łaskę WKMci uniżenie oddaję. aby im to wszystko powracał jako obiecał.Sir Thomas Roe. ale chciał żeby mu służyli. lud Manssfeldczyków poszedł za dwiema kollonelami [pułkownikami]. Braniewem i Kłajpedą. niewiedziałby gdzieby się miał tego upominać. Sienkiewicz każe się tym chwalić panu Zagłobie). król Wielkiej Brytanii. Wysłannicy obu tych państw zjechali się więc z polskimi i szwedzkimi dyplomatami w Altmarku (Starym Targu) pod Gdańskiem. szaty jego i cokolwiek jeno zostało było tych rupieci. a drugim Baucem króla duńskiego [poddanym]. Piławą. Czechem. Francji chodziło o pchnięcie Gustawa Adolfa przeciwko zwycięskiemu cesarzowi. Jednakże nie udało się wyzyskać zwycięstwa z powodu małej efektywności cesarskiej piechoty i graniczącego ze zdradą postępowania jej dowódców. bo im był obiecał zapłacić. z Elblągiem. W tej sytuacji obie strony chętnie przyjęły starania Francji i Wielkiej Brytanii o doprowadzenie przynajmniej do zawieszenia broni. i przyszli tu do Opawy. Piszą mi także niektórzy sąsiedzi Slęzacy. Szwedzi zatrzymywali w swoich rękach znaczną część zdobyczy. aby po pieniądze do Krakowa posłał. wypróbowany przyjaciel. ale niechcieli tego żadną miarą. ale dobrze je sobie nagrodził. nawet powiada i łańcuchów kilka. bo jedno po wolu biorą ze wsi. odpowiedział im. a namiestnik jego Waymer w Węgrzech. kule i wszystkę municią. prochy. i w drodze umarł. człowieka dobrego. że pożyczył był Massfeldowi tysiąca czerwonych złotych. że poddani ich bardziej sobie chwalą panowanie Manssfeldcyków. Z K[ie]lec 15 Febr. i mając nieco pieniędzy. który po Cecorze starał się w Stambule o uwolnienie polskich brańców. chcąc się tam porozumieć z posłem angielskim i francuskim. Francję kardynała de Richelieu reprezentował niechętny Polsce baron Charnace. ten sam. lecz elektorowi. Ta ośmdziesiąt koni przyjechała z nim była do Koszyc. a na zamku psczyńskim zostawili jedno dwieście piechoty. jako mi piszą powinni jego wyciskają na nim Manssfelcykowie. a nisz Ferensbekowe. a po dwanaście groszy na tydzień od kmieci. Kiedy mu się upominali. Teraz. Malbork. Cieszyna i inszych miejsc.

"Stacje żołnierskie". Nie docierały one jeszcze daleko w głąb Rzeczypospolitej. hmni &t~'(Lml*(.. tak srogo przez ostatnie lata gnębionemu wojnami. aż wreszcie 16 listopada 1632 roku.&&i ffaHti . i. 'Hcrnidn?! &&.:^.. których szlachta nie szczędziła. Wobec rosnącej liczby pustek. hulał z nią po Niemczech 348 Zygmunt przez przeszło dwa lata.••> / .-. Ale zwycięzca niewiele już życia miał przed sobą. . wygrywając bitwę za bitwą. •. jedna trzecia wsi na Pomorzu została zniszczona.. (jfll&fj&ki^lM&fy OS. Do tego dołączyła zaraza. prowadząc zwycięską szarżę na armię Wallensteina pod Liitzen na przedmieściach Lipska. pozwalał równocześnie odetchnąć krajowi.«L..5V1-. *f"%'^ -5 ^'S^\'$$''jti}<:.!f". choć pieczętował klęskę. czyli owocnie zakończyło obrady.' Ifu r<^C Ale trzeba też pamiętać o olbrzymich kosztach bezpośrednich. _. albo i nie.Szwedzi zawarowali sobie procent od cła w tym porcie opłacanego i zakaz budowy oraz stacjonowania tamże floty wojennej. z których oczywiście podatku nikt nie płacił.-/.^t^^^^S'"lifi IjnaWtiilżM C«f M*hl IKtK _-&W<Atf "-OyWB. Wstrzymanie zaś na wiele miesięcy handlu gdańskiego przyniosło olbrzymie straty finansowe. o podatkach. <i. rozgrywały się na jej rubieżach. zginął śmiercią rycerską. . podymne."/ •T -^ .t. ale rzucały cień na życie wewnętrzne również przez obecność skonfederowanych. zwłaszcza na Mazowszu. Wylądował w Niemczech 6 lipca 1630 roku. łtofamfa ~1*-~. Wojna była przegrana. Ostatnie lata Zygmunta III straty gospodarcze Rozejm altmarski.. jak wówczas mówiono. za francuskie pieniądze zgromadził armię. W ostatnich latach panowania Zygmunta III szesnaście kolejnych sejmów szczęśliwie "doszło"..-. uchwalono nawet w 1629 roku podatek nowy. ale od domu miesz- . przeciwko którym protestował wyrastający na czołowego publicystę sarmackiego Szymon Starowolski.&«&: O <^jf^^^^xdiusl^fiscr^.tMxa.'.-.."^-u-iWMM^. pustosząca wielkie połacie kraju.. nowe konstytucje i podatki uchwalając w wysokości nigdy w dziejach Rzeczypospolitej nie widzianej.. płacone nie od roli.X'.. Wedle obliczeń Jana Seredyki sięgały one 30 min. stały się prawdziwą plagą owych lat. ale równie niekarnych oddziałów w całym kraju. z tego 21 min zł strat poniosła szlachta. Upadł całkowicie przemysł tekstylny w Gdańsku. \/:.

Gdy zaś ponownie w 1630 roku Kozacy podbechtani przez Moskwę podnieśli bunt. Szczęściem było. choć z wielkim wysiłkiem. utrzymywano jaki taki porządek. i zatwierdził nowego umiarkowanego hetmana. Gorzkie doświadczenia owocowały. w taborze i zmusił do wydania przywódców oraz do przyjęcia nowej ugody. a w 1625 roku dopadł buntujących się znowu Kozaków pod Kurukowem. Michała Doroszenkę.. narzucił ordynację ograniczającą rejestr na żołdzie Rzeczypospolitej będących do 6 tyś. dopadł ich pod Perejasławiem na Zadnieprzu. obciążające domy chłopów i szlachty zagrodowej. 349 T Dzieje Polski i Litwy -------walki z Tatarami i Kozakami Jakub Zadzik coraz trudniej wyskrobać pieniądze na książki. łagodząc surowość drobnymi ustępstwami.• *.tfoifaŁ rńL^M fr*Wxtiitldi »***L. w których przepis na pieczeń. Dzielnie . to przecież w osobie Stanisława Ko-niecpolskiego Rzeczpospolita zyskała jednego z największych swoich hetmanów.(tm)^J . 293.**!(L" ''••"' ::*: *R1 *(tm)*(tm)«"T« '/. nekrolog krewniaka i prognostyk dla dziecka sąsiadowały z informacją polityczną lub nowym swawolnym wierszem któregoś z libertyńskich poetów. Szeląg koronny Zygmunta III (awers i rewers). Ryć. powiększającej rejestr do 8 tyś. Nawet na południowym wschodzie. Dokument pokoju altmarskiego. pierwszego. W niejednym dworze szlacheckim zastąpić je teraz miały rękopiśmienne "silvae rerum". Coraz trudniej jej było O kosztowne kształcenie Sy. czyli "lasy rzeczy" lub "księgi pamiętnicze". chociaż szlachta głupiała nie z własnej winy. Zanim stawił czoło Gustawowi Adolfowi. a nawet w kraju. zwyciężył w 1624 roku ordę pod Martynowem i wielu brańców uwolnił. zamknął 40 tyś. wprawdzie nieraz przyszło Kozaków uspokajać w toku najzaciętszych walk ze Szwedami.Ryc 392. że uspokojono wszystkie granice. w 6 tyś.i s ^ ~*vrp'*jsm ffgl^fatyfęjftojj^ą ^ kalnego. 1592 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). podpisanego 26 września 1629 roku nów za granicą. Wprawdzie intrygi moskiewskie i carogrodzkie na Ukrainie trwały. który umiał skutecznie przeciwstawiać się tatarskim najazdom i kozackim roszczeniom. (Muzeum Czartoryskich w Krakowie).

Toteż gdy Szymon Starowolski z publicystyki przerzucił się na biografie. zabezpieczona została nadaniem jej Ryc 294' Kaplica Wazów przy kate(tee krakowskieJ'lata 16641676. popierając miłego Polsce pretendenta do tronu chanów. Na sejmie listopadowym 1629 roku nastąpiło pojednanie z opozycją. Anny Katarzyny Konstancji. wsławiony zagończyk.czyli politykach . z Jerzym Zbaraskim i nawet z Krzysztofem Radziwiłłem. Trzeba było im zapewnić przyszłość. Popularność Zygmunta III w tym czasie wyraźnie wzrosła. jak zawsze trzeźwy realista poprzestający na małym. biskupa chełmińskiego Jakuba Zadzika. ale król się od Leszczyńskiego odciął i szlachtę uspokoił.sekundował mu wówczas Stefan Chmielecki. której sam. lutowy 1631 i marcowy 1632 roku. pochwałą Chmieleckiego właśnie to ostatnie dzieło zakończył. Dotyczył on oczywiście nie tylko wyboru króla. Król miał dobrą rękę do dobrych. poprzestając na planach reformy elekcji. Aleksandra Karola. ich szlachectwo było wątpliwe. Podobnie dwa następne sejmy. ustępując im nawet królewskie regale mennicze. Wywołało to oczywiście protesty. Karol Ferdynand wrocławskim. sarmackich mówcach . jak w tym wypadku. z Kozakami. z powodzeniem próbował. byle zabezpieczyć byt dzieciom. starostwa żywieckiego. uzyskał ich zgodę na uposażenie potomstwa. Poprzednicy Zadzika jednak nie zawsze stali na wysokości zadania. regimentarz wojsk ukrainnych. zwolennik interwencji polskiej na Krymie. Jan Albert został więc biskupem warmińskim. a królowa Konstancja. Monarcha tak wielkiego państwa nie miał przecież żadnego majątku osobistego. zwłaszcza że nie zawsze było zgodne z obowiązującymi prawami. . Niemała w tym była zasługa nowego kanclerza wielkiego koronnego. nawet jeśli. Toteż ustępując przed żądaniami kolejnych sejmów w 1631 i w 1632 roku. Dobra rodzinne w Szwecji utracił bezpowrotnie.i sarmackich wojownikach. Problem jednak pozostał. Na sejmie 1626 roku kanclerz Wacław Leszczyński zgłosił nawet projekt. toteż król. wolał nie drażnić szlachty projektami wielkich reform. by za życia ojca 350 . ale całego królewskiego potomstwa. przebiegały bez większych konfliktów. zirytowany Jerzy Zbaraski nosił się ponoć z planem wyboru . Wywołało to burzę wśród szlachty. znacznie młodsza od męża. Karola Ferdynanda.Zygmunt sprawa uposażenia dzieci królewskich dokonać elekcji jego następcy. wydając kolejno dzieła o polskich pisarzach.oczywiście po śmierci Zygmunta -samego Gustawa Adolfa. zwycięzca spod Białej Cerkwi w 1627 roku i spod Monasterzysk i Bursztyna w 1629 roku. a od 1629 roku z drobnego szlachetki wojewoda kijowski. A po Władysławie i Janie Kazimierzu dochował się Zygmunt licznego jeszcze potomstwa: Jana Alberta. królewicza Jana Kazimierza. nie tylko sumiennych. takich chętnie wynosił na najwyższe stanowiska. ale i lotnych urzędników.

• . a zamiłowania jego wykraczały poza normy moralne przyjęte na dworze warszawskim. austriackiego *16XI11573 <x>31V159Z f* " '^W t10111598 Karoia arcyks. W czasie wyprawy na Moskwę Jerzy Ossoliński zapisał. . . .-•.ś* c. aubiilauwcuu 24 XI11588 oo 11 XI11605 Anna Mari *23V1593 19111600 Katarzyna +19 IV1594 t15V1594 Katarzyna * IX1596 t2 V11597 Władysław IV król polski. Karola arcyks. Słabego był zdrowia.yr\s.«. Źle bardzo mówiono o jego przyjaźni z Kazanowskimi.*.Ale pozostawała wciąż sprawa następstwa... że właśnie w obawie przed plotkami nie chciał nigdy sam 351 Dzieje Polski i Litwy Zygmunt III Waza król polski i szwedzki *20VM566 t30IV1632| . austriackiego r\diu:d dik.s. ski raciborski * 9 V11595 120 V1648 Krzysztof 10111598 t10IH598 Anna Katarzyna Konstancja T VII11619 tBX1651 Anna Konstancja *2011616 124V1616 Jan Kazimierz król polski. Królewicz Władysław niejednokrotnie budził niepokój ojca.""" Anna ..-.. .(tm)*.

de Neverś 18 VII11611 oo 10 II11646 t10V1667 Maria Anna Izabela *8I1642 t7111642 Ryć. Niewątpliwie ostatnie lata życia Zygmunta sprawie sukcesji były poświęcone. nic tak nie może zaszkodzić dynastii. Ustatkował się trochę Władysław. ale również. nie tylko po to. której był formalnie dziedzicem. zaczął poważnie myśleć o zjednaniu szlachty. Wiedziała. W pewnym momencie przebąkiwano nawet o projektach egzorcyzmowania królewicza. Zmarł wkrótce po nim Andrzej Lipski. moim zdaniem.kardynał * 22 II11609 1-16X111672 Aleksander Karol + 14X11814 119 X11634 Karol Ferdynari bp wrocławsk' i płocki 13X1613 t9V1655 Jan Albert bp warmiński i krakowski. Tymczasem zmieniała się scena polityczna. młodość Władysława IV zabiegi o sukcesję Wazów w Polsce zostawać z królewiczem w namiocie. którzy liczyli na niechęć Konstancji do pasierba i jej pragnienie osadzenia na tronie swojego pierworodnego. biskup krakowski. Ponadto królewicz uchodził za sympatyka protestantów. wymykając się z warszawskiego zamku i tańcując na mieście. Istnieje przypuszczenie. 352 . Zmarł w 1630 roku marszałek wielki koronny Mikołaj Wolski. Drzewo genealogiczne polskiej linii Wazów. Jana Kazimierza. gdzie decyduje wolna elekcja. by nie tracić szans na utopijną koronę szwedzką. choć tu. Karoia l Gonzagi ks. Ale cenił też Władysław damskie wdzięki. Stąd zwalczany był przez część katolików. że pozostawił przynajmniej jednego nieślubnego syna. rzymskiego' * 16 VI11611» 12IX 1637 . aby pozyskać Krzysztofa Radziwiłła i doprowadzić do jego teatralnego pojednania z Zygmuntem. jak wewnętrzne spory. że w kraju. Władysława Konstantego de Yasenau. t 24 I11644 Ludwika Maria c. 295. kardynał * 25 V1612 129 XI11634 Cecylia Renata c. Sama Konstancja jednak nigdy takich planów nie ujawniała. ojcostwo Zygmunta III jest bardziej prawdopodobne. umiał wykorzystać swoje protestanckie kontakty. że synem jego był również awanturnik znany jako Kostka-Napierski. Ferdynanda II ces. Wiemy.

297.a czasem zapominał. o planach wspólnego najazdu na Rzeczpospolitą. poi. śmierć Zygmunta chodzi w żałobie. Przeżył wielkie tryumfy i wielkie klęski. Miała zaledwie 42 lata. XVII wieku (Muzeum Narodowe w Krakowie). wybitny prawnik. 298. Król był chory . zbyt prostoduszny. Otoczony pięcioma synami. którzy nie pamiętali mu już błędów młodości. niewiele już mógł uczynić. 1. szczerze opłakiwany przez poddanych. Dostała udaru słonecznego. kasztelan krakowski Jerzy Zbaraski. jak bieg dziejów na scenie. 354 Władysław IV . Odchodziło pokolenie Zygmunta. zaproszonymi po raz pierwszy na obrady. Odeszła wreszcie l O lipca 1631 roku królowa Konstancja. Przekazał Władysławowi swe prawa do szwedzkiej korony i zmarł po trzech dniach męczarni 30 kwietnia 1632 roku nad ranem. A po sejmie. 1621 rok (Muzeum Narodowe w Krakowie). ryt. Wspominał żonę w serdecznych słowach . tknięty częściowym paraliżem. Dukat stokrotny koronny Zygmunta III (awers i rewers). Zygmunt III na katafalku. że jej nie ma i pytał ochmistrzyni Urszuli. płakał przecież. 296. malarz nadworny.Zygmunt śmierć Konstancji Habsburżanki Ryć. czołowy w tym czasie regalista.i po jej śmierci już się nie podniósł. czemu Konstancja nie przyszła. czemu 353 Ryć. Był dobrym człowiekiem. by cokolwiek z powodzeniem udawać. Zdążył jeszcze podjąć ważną i trafną jak zwykle decyzję: dać podskarbiostwo nadworne Jerzemu Ossolińskiemu. na której. Schelte Bolswert. ale w złych czasach wystarczyć to nie mogło. Alegoria rządów Zygmunta III. Ożywił się nieco na swoim ostatnim sejmie w marcu 1632 roku. I zostawił po sobie pamięć równie pełną sprzeczności. Niespokojną miał starość. Ale słuchał też niespokojnie wieści o nowych rokowaniach Szwedów z Moskwą. Dzieje Polski i Litwy Ryć. idąc z gołą głową w procesji Bożego Ciała. gdy Konstancję wspomniano i do płaczu również sejmujących pobudził. Zmarł mózg opozycji. 1632 rok (Kraków-Wawel). zagrać dobrze nie umiał. głupi lekarz kazał ją włożyć do wanny z zimną wodą.

299. przejmując po nim szwedzkie dziedziczne tytuły. tolerancyjny. że nie odziedziczył jego wytrwałości i realizmu. iż ma szansę uzyskać szwedzką koronę. nigdy bowiem nie pozbył się złudzeń. skłonność do skrywania swych prawdziwych zamiarów i osłaniania ich rzekomymi. wysłał do cesarza Jezuitę. ale i umiejętność dysymulacji. kandydatem jedynym i przez wszystkich w praktyce uznanym. W czasie swej wielkiej podróży. Trzydziestosiedmioletni "król szwedzki". Po pradziadku bowiem. plany Władysława bowiem bywały raczej zuchwałe niż odważne. którego siostra. gdy jako pan Snopkowski (bo herbem Wazów był właśnie snopek) przed ośmiu laty zwiedził Niemcy. że nigdy "nie mógł zżyć się z Polską". nawet jego skryci przeciwnicy nie odważyli się swych planów otwarcie ujawnić. ale usiłowanie ich realizacji trwało zazwyczaj tylko do pierwszych przeciwności. odziedziczył Władysław Zygmunt nie tylko tuszę. niestety. była żoną Gustawa Adolfa. z portretującym go mistrzem Rubensem i z alpejskim chłopkiem. 1633 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). Zygmuncie Starym. proponował. Równocześnie zaś obiecywał wujowi cesarzowi i jego wodzowi Wallensteinowi. skomplikowaną. Maria Eleonora. Szkoda tylko. Na pozór bezpośredni. Niderlandy i Włochy. co nierealną. zwłaszcza z zamiłowaniem do teatru. chętnie i umiejętnie nawiązywał kontakty nie tylko polityczne. Oświadczając. równie swobodnie i serdecznie rozprawiał z papieżem Urbanem VIII. Pieczęć Władysława IV. opowiadając mu. że chętnie zrezygnuje z korony szwedzkiej i przyjmie wdzięcznie pośrednictwo elektora. ani nawet zbyt długi stan niepewności. ojca Henicjusza. Strzeżmy się jednak dobrodusznych grubasów. z propozycją tyleż 355 Dzieje Polski i Litwy sejm konwokacyjny 1632 roku dysydenci i dyzunici Ryć. a dopóki Gustaw Adolf nie odda mu całego . Ta druga ewentualność była zapewne bliższa jego prawdziwym zamiarom. że przybędzie im na pomoc przeciw Szwedom na czele kilkutysięcznej polskiej armii. Jeszcze przed śmiercią ojca wypróbowywał królewicz swoje umiejętności w grze dyplomatycznej na przedstawicielu Jerzego Wilhelma brandenbursko-pruskiego w Polsce. tym razem jednak ani nie groziła wojna domowa. Toteż zaraz po śmierci ojca. Piotrze Bergmannie. że zostanie królem szwedzkim.charakter i zamiłowania Władysława IV śmiałe plany polityczne nowego króla Elekt i jego plany Śmierć Zygmunta III otwierała przed Rzecząpospolitą nowe bezkrólewie. otwarty. był. jak od razu Władysław zaczął się tytułować.

a raczej twórca jego postaci . Pan Zagłoba . Janowi Albertowi biskupstwo ołomunieckie. i równie bez polotu. jak zabójca szlachcica. hetmanom nie byłoby wolno wojska prowadzić. Prymasem był od 1626 roku Jan Wężyk. Przebieg sejmików nie pozostawiał wątpliwości. żadnej godności senatorskiej nie posiadał. aby zabójca popa lub ministra ponosił taką samą karę. gdy przystąpiono do rozpatrywania egzorbitancji. słowem człowiek po myśli i w guście Zygmunta III. Najbardziej kontrowersyjnym punktem stały się sprawy wyznaniowe. zgodnie występowali o zagwarantowanie równości praw z katolikami oraz o zwrot Cerkwi greckiej majątków i godności kościelnych przejętych przez unitów. ukryty na szczęście Władysława w archiwach habsburskich. zwłaszcza wśród magnaterii. dobrze świadczyłby wprawdzie o zrozumieniu niebezpieczeństw grożących Rzeczypospolitej. ale o dynastię Wazów. że elekcja będzie jednomyślna. zaś Aleksandrowi Karolowi Pomorze i Brandenburgię. choć hetman polny. Fakt. ale coraz bardziej wskutek tego hałaśliwi. którym czas byłby zapobiec. zorientowana dobrze w sytuacji. Wprawdzie wojewoda sieradzki odważył się przed szlachtą coś przebąkiwać o kandydacie zagranicznym i nawet potem udało mu się ujść z życiem spod szlacheckich szabel. a za trzy . gdy ofiarował królowi szwedzkiemu Niderlandy. gdy za rok wygasał rozejm z Moskwą.królestwa. braciom zaś przeznacza: Janowi Kazimierzowi tron Rzeczypospolitej. naruszeń prawa. zaszczytu jego myśli politycznej nie przynosi. co urząd prymasa. W tej sytuacji nie można się dziwić. hetmanowi Koniecpolskiemu zezwoliła na zaciągnięcie w tym celu Lisowczy-ków. a podskarbiom pieniędzy na ten cel wypłacić. zadowoli się Finlandią. który. że szlachta. sejm konwokacyjny na 22 czerwca do Warszawy. a gdyby chciał to prawo złamać. sumienny administrator. która zadbała o opatrzenie granic. Niemniej. Urząd interrexa sprawował więc równie sumiennie.ze Szwecją. Dysydenci i dyzunici. Wśród kilkunastu szczegółowych ich postulatów warto wymienić żądanie. jak zwykle swawolących po województwach granicznych. choćby zabity był 356 Władysław IV . Na l maja zwołał radę Senatu. mógł więc zasiadać w poselskim gronie. lecz warunki przedstawione przez Władysława wskazywały. Na sejmie konwokacyjnym przychodziła kolej na marszałka z Litwy: wybrano przyjaciela Władysława. Projekt. kalwina Krzysztofa Radziwiłła. coraz mniej liczni. i wyznaczyła sejmiki na 3 czerwca. by król bez zgody stanów nie mógł rozpocząć wojny ofensywnej. że nie o Rzeczpospolitą mu szło. że królewicz dążył do utrzymania sojuszu z Habsburgami.trafnie wyczuł ducha epoki. pierwsze z żądań brzmiało. pochodzący z uboższej szlachty dobry znawca prawa kanonicznego. Estonią i Inflantami oraz księstwem wirtemberskim w Niemczech Zachodnich. ale później nikt już się nie kwapił z powtórzeniem tego doświadczenia. do tego króla i do innych monarchów wychodzących z podobnych przesłanek podchodziła nieufnie. Karolowi Ferdynandowi biskupstwo kamieńskie na Pomorzu.

301. Pieczęć Jakuba Sobieskiego. Posła pruskiego przywitano wręcz niegrzecznie. a kilka pozwolono odesłać na sejmiki relacyjne. mimo że szło o realizację prawa zagwarantowanego jeszcze traktatem krakowskim. trzeba stwierdzić. Lecz nabrzmiałe od dawna problemy układu między stanami. że będzie dawać urzędy i dygnitarstwa zasłużonym dysydentom i dyzunitom. Protesty katolików świeckich uniemożliwiły załatwienie tych postulatów w większej nawet mierze niż protesty biskupów. które się obcina. niewykorzystana szansa poszerzenia uczestników elekcji Trzy poselstwa wystąpiły o dopuszczenie do elekcji: Kozaków. pozostały na wokandzie i rozwiązane być miały przez sejm koronacyjny. zaprzepaszczono szansę bliższego. Danii i Szwecji. Jedynie kilka spraw podniesionych przez dyzu-nitów załatwiono. po raz kolejny. jak włosy i paznokcie. nie rozstrzygnięte od czasów Stefana Batorego. że równocześnie zachęcał Gustawa Adolfa. 302. krąg Piotra możliwości kościelnego Pawia Rubensa. Zważywszy. proponował mu działanie w celu zjednoczenia innowierców i Kozaków we wspólnej sprawie. związania Kozaczyzny i Prus z Rzecząpospolitą. choć symbolicznego. Kwarcianym odmówiono nieco grzeczniej. Prusy i Śląsk. awansu plebejuszy. XIV-XVIII wiek. a wreszcie by ustanowiono w Koronie i na Litwie dwóch obrońców własności cerkiewnej i zborowej. że hetman działał z przyzwoleniem .nieszlacheckiego pochodzenia. że są rzeczywiście częścią organizmu Rzeczypospolitej. odrzucić część żądań zmierzających do uzyskania dóbr i przywilejów kleru i dążących do ograniczenia roli Jezuitów oraz Ryc 30Q Portret konny kro|ewicza Władysława Zygmunta na tle bitwy chocimskiej. z równoczesnym staraniem o pomoc dyplomatyczną Anglii. by wysunął swoją kandydaturę w czasie elekcji. Katedra ormiańska we Lwowie. Tak. że elekt przyłączy do Rzeczypospolitej Inflanty. kwarcianych i elektora jako księcia w Prusiech. 357 -y-' Dzieje Polski i Litwy Ryć. szlacheckim i duchownym. Zjechawszy się w Piszu z elektorem. tyle że plan hetmana mógł doprowadzić do następnej podwójnej elekcji i wojny domowej. a przy dworze -ajenta czuwającego nad interesami różniących się w wierze. Porażka różnowierców na konwokacji szczególnie zaniepokoiła Krzysztofa Radziwiłła. aby król przysiągł. Ryć. 1641 rok (Muzeum Czartoryskich w Krakowie). po 1625 roku (Kraków-Wawel). choć z większym już trudem. Kozakom odpowiedziano. zobowiązując się jednak. że radziwiłłowskie poczucie realizmu niewiele różniło się od wazowskiego. ale taką. Udało się również duchowieństwu. których uczniowie byli sprawcami tumultów. by przeniesiono gdzie indziej szkoły katolickie z Wilna i z Lublina. Toteż Henryk Wisner wysuwa w związku z tym tezę.

Znamienny był głos Andrzeja Reja. że gdy przyszedł naznaczony dzień elekcji. Wyłoniono w tym celu inną deputację. katolik fanatyczny. Jest to możliwe. W końcu jednak Sobieski powołał deputację. obiecując im 358 Władysław IV sprawy wyznaniowe na sejmie elekcyjnym spełnić niemal wszystkie ich postulaty. Zaatakowano znów z różnych stron pozycje Kościoła katolickiego. Powtórzono stanowczo żądanie. . otwarcie. a ta przygotowała włączony do pactow conventów projekt konstytucji unieważniającej wszelkie protestacje przeciw pokojowi religijnemu. Dopiero po przybyciu na pole elekcyjne zorientował się poseł szwedzki. a oprócz tego. kalwina.nie podlegało żadnej dyskusji. Spory były tak gorące. ale łudzenie go taką ewentualnością mogło zapewnić państwu spokój od strony Inflant i Niemiec. że nie ma sensu zgłaszać kandydatury swego monarchy i poprzestał na ogólnikowym zaleceniu takiego króla. Po paru dniach dopiero zgodzono się na Jakuba Sobieskiego. których szkolnictwo skutecznie konkurowało z podupadającą Akademią. kanclerz wielki litewski. na miejscu. Gdy 27 września rozpoczął się pod Warszawą sejm elekcyjny.Władysława. Zalecały go poselstwa cesarskie i papieskie. w którym obok czterech jego młodszych braci znaleźli się wybitni i szanowani senatorowie. Jedno natomiast przeszło gładko: wyboru Władysława dokonano w pół godziny. ale te prawa katolicy nogami depczą". W sporze o zabezpieczenie praw dysydentów padało z obu stron wiele ostrych i niedyplomatycznych argumentów. Spory jednak rozpoczęły się już przy wyborze marszałka. której przewodniczył Stanisław Albrecht Radziwiłł. zdołał uzyskać odłożenie tej sprawy na sejm koronacyjny. przytyk to był do Jezuitów. nic nie było jeszcze gotowe. Dyzu-nitów uspokoił Władysław. umiejącego przy tym podobać się szlachcie. wyżej w tym wypadku ceniący sobie interes swego wyznania niż dobro Rzeczypospolitej. kandydatura Gustawa Adolfa była bowiem całkowicie nierealna. znakomitym zresztą źródle dla czasów Władysława. w której protestantów reprezentował jedyny w ich gronie senator Rafał Leszczyński. Istotniejszym jeszcze był spór dotyczący projektowanego przez znaczną część szlachty katolickiej zakazu alienacji dóbr ziemskich na rzecz Kościoła. Toteż pomstując w swoim pamiętniku. sam wystawił poselstwo. to jedno tylko kandydatura Władysława . wojewoda bełski. na "gorszych od heretyków" współwyznawców dbających więcej o dobro Rzeczypospolitej niż Kościoła. doświadczonego parlamentarzystę. by król nie mógł sam rozpoczynać wojny ofensywnej. nad przebiegiem elekcji czuwał. łupionych w tym czasie bez litości przez wojska szwedzkiego Wazy. iż "stan ewanielików jest jako Akademii Krakowskiej: dużo mają praw. który pokój między oboma krajami zachowa.

uznanie ich hierarchii i bractw. wojewoda smoleński Aleksander Go-siewski apelował o szybką pomoc. szkołami. jako doty360 . Formułowano je w cieniu nowej wojny: Moskwa wypowiedziała rozejm. Inne punkty powtarzały pacta królów poprzednich i postanowienia konstytucji sejmowych: pokój między różniącymi się w wierze. Wjazd Jerzego Ossolińskiego do Rzymu w 1633 roku. obsadzanie wakujących godności i dostojeństw w ciągu sześciu tygodni z uwzględnieniem zakazu ich łączenia w określonych prawem wypadkach itd. sprawiedliwość dla dyzunitów. a nie własnych ksiąg beneficjalnych. Podatki na wojnę uchwalił. utrzymanie pokoju z sąsiadami. konkretne ustępstwa.precedens groźny. 304. Szkota włoska. że ustępstwa wobec dyzunitów oraz sprawa stosunków między stanem świeckim i duchownym. zakaz zaciągania wojsk cudzoziemskich bez zgody stanów i trzymania cudzoziemców przy dworze. miedzioryt Wilhelma Hondiusa. 2. ustaliła. obradujący w lutym i marcu 1633 roku w Krakowie. mennica dla Rzeczypospolitej. Nie brakło i tu głosów chcących jak najbardziej ograniczyć podatki i zepchnąć cały ciężar obrony kraju na króla. bo osłabiający sakralny charakter związku lennego. lecz przez posłów . aby uchwalaniem symbolicznych zaledwie sum na zbrojenia nie podawano się na pośmiewisko. Ugoda z dyzunitami zapewniła im wolność kultu. którzy popełnili przestępstwo. Sejm koronacyjny. rozbudowy Narodowe w Krakowie).Ryc 303 portret konny Władysława IV. 1641 rok (Muzeum dowy floty. dopełnił formalności. zniosła apelacje do Rzymu przysługujące dotychczas duchownym. ćwierć XVII wieku (Kraków-Wawel) pacta corwenta sejm koronacyjny i jego uchwały artylerii i ufundowania szkoły artyleryjskiej oraz budowy zamków nadgranicznych. że kler będzie mógł domagać się dziesięcin tylko na podstawie dokumentu fundacyjnego. by elektor hołd złożył z Prus Książęcych nie osobiście. zwłaszcza że towarzyszyły mu i inne. zabezpieczenie władania posiadanymi już przez nich cerkwiami. a podobno (według Radziwiłła) za 90 tyś. Ugoda między stanami zawierała złagodzony nieco później zakaz nabywania ziemi przez zakony. aż Krzysztof Radziwiłł musiał się upominać. powołanie komisji. 359 Dzieje Polski i Litwy --Ryć. która w miastach królewskich rozdzieli sporne cerkwie i monastery proporcjonalnie do liczby wiernych. drukarniami.Ale już pacta conventa stały się przedmiotem kilkudniowych narad. ale jak zwykle nie było to na miarę potrzeb: król nowy musiał więc ojcowską koronę zastawić. pozwolenie na budowę i zakładanie następnych. Ważnym było stwierdzenie. Ostatecznie obciążono króla w pactach conYentach obowiązkiem bu. zł zgodził się. "wrzaskliwy i nieprzyzwoity" zdaniem Stanisława Albrechta Radziwiłła.

wobec popytu na żołnierza w trakcie . Znamiennym było. zaciągi cudzoziemskie. które były wykładane w Akademii Krakowskiej. Nic dziwnego. Jerzy Ossoliński. zwłaszcza dla kobiet. Poseł zaś do swojego orszaku wybrał z kolei majętnych młodych magnatów. Wojna smoleńska atak Moskali na Smoleńsk Michał Romanów od dawna przygotowywał się do wojny z Rzecząpospolitą. Śmierć Zygmunta III zaskoczyła jednak moskiewskich dowódców w trakcie reform militarnych. zakazano Jezuitom nauczania tych przedmiotów. ale i pięcioma arrasami wawelskimi z serii Dzieje Mojżesza. którzy sami koszta wyjazdu ponosili. podskarbi koronny. bowiem wielka Karmelitanka hiszpańska reprezentowała inny. Poselstwo to przeszło do historii jako jedna z najwspanialszych misji wyprawionych kiedykolwiek przez Rzeczpospolitą. Zatwierdzona została umowa z dyzunitami. choć starał się odwdzięczyć Ossolińskiemu jak mógł. W tym samym czasie pod Smoleńskiem rozgrywały się wydarzenia.Władysław IV poselstwo Jerzego Ossolińskiego do Rzymu czące praw i majątków Kościoła. głębszy i bardziej indywidualny typ pobożności niż Jezuici. wysłany został w tym celu z poselstwem obediencyjnym do Rzymu. możliwość stosowania w Rzeczypospolitej odmiennych niż jezuickie metod wychowawczych. a kult jej stwarzał wskutek tego. Ro-zejm dywiliński wygasał w 1633 roku i w tym terminie Moskale spodziewali się osiągnąć pełną gotowość militarną w oparciu o planowane zaciągi i dostawy sprzętu z Europy Zachodniej oraz świeżo utworzony przemysł zbrojeniowy i wyszkoloną na wzór zachodni piechotę. mianowicie bydgoskim. 361 Dzieje Polski i Litwy - Ossoliński opuścił tryumfalnie Rzym 23 grudnia 1633 roku. w tym również rozwikłanie świeżego konfliktu z nie uznającymi zwierzchnictwa Rzymu Ormianami ze Lwowa. zatwierdzony układ między stanami. nie tylko tradycyjnie starostwem. winny być uzgodnione z papieżem. Król nie mógł oczywiście pokryć jej kosztów. pchnięto też nieco naprzód prestiżową kwestię beatyfikacji i kanonizacji kilku Polaków. Rezultaty poselstwa warte były tych kosztownych a propagandowo udanych efektów. potwierdzona kwestionowana ostatnio zależność diecezji wrocławskiej od archidiecezji gnieźnieńskiej. że upomniał się również Ossoliński o większe rozpowszechnienie kultu świętej Teresy z Avila. zatwierdzone również planowane jeszcze przez Zygmunta III powołanie Zakonu Rycerzy Niepokalanej Dziewicy w Polsce. że wypadł on imponująco i długo jeszcze w całej Europie krążyły wieści o koniach sarmackich gubiących na rzymskim bruku złote podkowy. które miały przynieść Rzeczypospolitej jeden z największych tryumfów militarnych w jej dziejach.

a chwila zdawała się sposobna. Dotychczasowe doświadczenie wojskowe Władysława obejmowało Chocim.6 tyś. nie zdołał nawet zamknąć blokady: hetman polny Krzysztof Radziwiłł z niewielkimi siłami stanął w pobliżu twierdzy l lutego 1633 roku i w marcu podesłał obrońcom posiłki. żołnierzy regularnych. 1700 rajtarów. gdzie chorował wprawdzie. grupa szlachty i mieszczan. Obradujący w tym samym czasie sejm koronacyjny zajął się przygotowaniem i organizacją nowych zaciągów. żołnierza. siły moskiewskie i polskie Postawiono przed nim jako cel główny zdobycie Smoleńska. 30 września 1632 roku armia moskiewska przekroczyła granice Litwy. należy.wojny trzydziestoletniej. Spinola nawet jej nie odnotował w swej korespondencji z Brukselą. wsławiony w 1610 i w 1611 roku obroną Smoleńska. 2770 husarzy. w sumie 1350 ludzi. Szein nie odważył się na szturm przed zimą. Krótka to była wizyta i kurtuazyjna tylko. żywność. w tym 18 tyś. w sumie nie więcej niż 3 tyś. teraz jednak znacznie już starszy i ostrożniej szy w działaniach. ludzi. Nie czekając na pełną gotowość. W Smoleńsku znajdowało się około l . proch i kule. ludzi zdolnych do obrony murów. Król sam decydował o składzie armii i stąd tak znaczna liczba piechoty. Tyle że kuł i prochu oraz żywności było nie za wiele. gdy Szein ich bronił: wzmocnione potężnym wałem z palisadą oraz pięciobastionową "fortalicj ą zygmuntowską". a przede wszystkim 170 działami. Tak więc doRyc. piechoty. Mury to jednak były inne niż za czasów. a także symboliczny udział w walkach na Pomorzu oraz wizytę u Ambrożego Spinoli. szły niesporo. Prowadził ponad 25 tyś. ale zaobserwować problemy oblężnicze mógł.Świadczeń WOJ skowych króla przeceniać nie kwy (awers i rewers). 305. 24 tyś. Miał zresztą do dyspozycji dowód362 -. wśród których miało być 11 700 piechoty. 2450 dragonów. hiszpańskiego wodza oblegającego Bredę w 1624 roku.Władysław IV kontratak-16-19 X D'Ebert Mattison Szein Prozorowski Arciszewski Radziwiłł Kozacy . Kopiejka moskiewska królewicza Władysława jako cara MOS. 18 dział oblężniczych. 92 lekkie działa polowe i 7 moździerzy. po 1610 roku (Muzeum Narodowe w Krakowie). Na jej czele stał wojewoda Michaił Szein (Szehin).

w wyniku których stanął na czele 30 tyś. stojący na zachód od Smoleńska. Eliasz Arciszewski. wobec równoczesnego zagrożenia tureckiego. Plan działań wojennych pod Smoleńskiem w jesieni 1633 roku. nie dysponując na razie przewagą wystarczającą. w tym czasie wojującego w służbie holenderskiej w Brazylii. niż wojska moskiewskie. Wprawdzie Koniecpolski.21 IX atak na pozycje Prozorowskiego . cierpiące od mrozu. Zanim zdecydował się na jego ponowienie. Dopiero po wzmocnieniu nowymi posiłkami. 306. na Górze Pokrowskiej. strzec musiał południowych granic. uderzył na Prozorowskiego i Mattisona. umocnienia ziemne działania wojsk polskich: wprowadzenie posiłków do miasta .7 IX atak na pozycje Mattisona . brat sławnego Krzysztofa.3 X blokada i oblężenie Smoleńska odsiecz Władysława IV Ryć. Szein zdobył się 17 lipca na szturm. bohatersko przez obrońców odparty. Most łączył ją z brzegiem prawym. żołnierzy ze 158 działami. Władysław. Gdy zaś nadeszły ciężkie działa i przybyło kilka tysięcy Kozaków zaporoskich. Główne siły Szeina rozłożone były na południowy wschód od miasta. po długotrwałym ostrzale artyleryjskim murów. znajdował się silnie ufortyfikowany mniejszy obóz moskiewski pułkownika George'a Mattisona. spędził ich z części szańców i otworzył sobie dostęp do mostu. Zima była ciężka i lepiej ją zniosła schowana w murach Smoleńska załoga. by wydać bitwę głównym siłom moskiewskim. a ponadto powrócił z zagranicy jego dawny podkomendny. nadciągnął i połączył się 30 sierpnia z Radziwiłłem sam Władysław IV.28 IX . na którym.28 IX dyslokacja wojsk polskich i atak na obóz Szeina 16-19 X działania wojsk moskiewskich: kontratak 21IX kontratak 28 IX odwrót Prozorowskiego . Twierdza smoleńska położona była na lewym. wprowadzając przezeń nowe posiłki do miasta. lecz Krzysztof Radziwiłł ustępował mu talentami wojskowymi niewiele. południowym brzegu Dniepru. artylerzysta wybitny. chorób i głodu. Osłaniał je przed polską odsieczą kniaź Szymon Prozorowski. szańce. ców znakomitych.__ umocnione obozy wojsk polskich E i!M umocnione obozy wojsk moskiewskich fortyfikacje. atak polski na pozycje Mattisona doprowadził 21 września do rozgromienia części jego 363 Dzieje Polski i Litwy - .

później z wydaniem bitwy. po dalszych siedmiu tygodniach rokowań. że zaginął gdzieś i nie udało się go odnaleźć. amunicję i sprzęt obozowy.Ryć. sztandary na moment tylko skłonili przed Władysławem. 19 października rozegrała się ostatnia. by odzyskać Białą. wydaje się nikła. które wedle obliczeń Anny Filipczak-Kocur wyniosły 4. kapitulacja Szeina oddziałów i wycofania reszty za Dniepr. do głównego obozu. Wobec ogólnych kosztów wojny. Władysław wyrzekał się pretensji do tronu carów i zobowiązywał się zwró364 . Z tą chwilą oblężenie Smoleńska zostało zdjęte. ale i na skutek kunktatorstwa Szeina. w której sam Władysław stanął na czele piechoty i zagrożony przez wroga. wydali artylerię. Prócz tego zapłacić miała 200 tyś. niż je ułatwił. była to jednak kropla w morzu. złożyli przysięgę.z drobnymi korekturami granicznymi . Dalsze działania szły ślamazarnie. by w tym dniu zakończyć ostatecznym tryumfem wielomiesięczne zmagania. które cicho opuściły obóz i po dwóch dniach marszu przez lasy odcięły jedyną drogę odwrotu do Moskwy.z ziem utraconych w poprzedniej wojnie: nawet nie zdobyta Biała wracała do Litwy. podpisano nad rzeczką Polanówką pokój między Rzecząpospolitą a Wielkim Księstwem Moskiewskim. Niebezpieczeństwa zażegnane . Na południu rozpoczynała się nowa wojna. rubli srebrem odszkodowania. Kolejna bitwa 28 września odrzuciła spod miasta Prozorowskiego. zbyt nielicznej. 14 czerwca 1634 roku. uratowany został w ostatniej chwili dzięki kontratakowi husarii. Władysław IV odbierający w dniu 1 marca 1634 roku hołd Michaiła Szeina po zwycięstwie pod Smoleńskiem. Szczęśliwie rozpoczęły się rozmowy pokojowe. Żołnierze jego zachowali broń ręczną. Armia Szeina skoncentrowana w obozie na wschód od miasta zaskoczona została 18 października przez główne siły polskie. kapitulował wedle Radziwiłła dopiero 20 lutego 1634 roku na honorowych warunkach. W operacjach tego typu decydującą była rola znakomicie przygotowanej całej kadry dowódczej. który zwlekał wpierw ze szturmem.tak mało go zresztą ceniono w Warszawie. poza okazanym w boju męstwem. decydująca bitwa.3 min zł. Moskwa rezygnowała . Brak zaś dostatecznej ilości ciężkiej kawalerii raczej przedłużył oczekiwanie na zwycięstwo. Władysław z żalem rezygnował z kolejnego ze swoich księżycowych tytułów monarszych. niestety. nieznany malarz polski. Zwycięstwo odniesione zostało dzięki wytrwałości żołnierza. po 1634 roku (Muzeum Narodowe w Krakowie). Osobista rola Władysława.Władysław IV pokój polanowski zagrożenie ze strony Turcji cić dokument elekcyjny wystawiony po Kłuszynie przez bojarów . wreszcie z odwrotem. żołnierzy. że w tej wojnie nie zaciągną się już przeciw Rzeczypospolitej. bronioną zaledwie przez l tyś. Nie miał jednak wyjścia. 307. Siedem tygodni nie wystarczyło. Szein bronił się jeszcze przez całą niemal zimę.

50 tyś. Tatarów i Wołochów. niektóre polskie źródła. Przegnał ordę spod Kamieńca do Mołdawii. Lecz Koniecpolski czuwał z kwarcianymi. wyprawił z poselstwem do Stambułu Aleksandra Trzebińskiego. haracz doroczny. posłał wraz z nim swojego przedstawiciela. żołnierzy. by samemu stanąć na czele najpotężniejszej armii. Szahina agę. że 19 września Stanisław Koniecpolski zawarł pokój hetmański z Szahinem agą. 365 Dzieje Polski i Litwy niedoszła wojna i pokój z Turcją Wiśniowieckich i Tomasza Zamoy-skiego. Koniecpolski miał 4600 kwarcianych i 6 tyś. z propozycją odnowienia pokoju. gdzie zawsze przed wojną z Polską następowała koncentracja sił tureckich. Niebezpieczeństwo wojny jednak dalej istniało. napastników. postawił warunki nie do przyjęcia: przejście na islam. Mury obronne Kamieńca. Z Ukrainy przybyło 12 tyś. Kozaków. umocnienia Bramy Polskiej. Po zwycięstwie smoleńskim armia była jeszcze pod bronią. ale i ulegających naciskom środowiska. Pojednawcze wystąpienie Szahina agi uznano za niewystarczające. XVII wiek. Ryc. by je ukrócić. Amurat ruszył więc do Adrianopola. chcąc zyskać na czasie. wraz ze ściągającymi powoli z północy oddziałami. iż warunkami tymi się brzydzi i nie widzi innego wyjścia niż wojna. nastroje wojenne wzrosły. gromadziło się pod Kamieńcem. Pokój. powtarzał korzystne dla Rzeczypospolitej postanowienia poprzednich traktatów polskoottomańskich. zatwierdzony następnie przez sułtana. a nawet przewidywał przeniesienie ordy budziackiej na inne . 308. jaką Rzeczpospolita wystawiła w tym stuleciu. Zasłaniając się w liście do Koniecpolskiego najazdami kozackimi i rozkazem ze Stambułu. Abazy pasza. ale wielki wezyr Mu