P. 1
Swiatkiewicz Grazyna - Spoleczna Historia Problemu Naduzywania Lekow Psychotropowych w Krajach Wysoko Uprzemyslowionych

Swiatkiewicz Grazyna - Spoleczna Historia Problemu Naduzywania Lekow Psychotropowych w Krajach Wysoko Uprzemyslowionych

|Views: 22|Likes:
Wydawca: izabela

More info:

Published by: izabela on Nov 25, 2008
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/10/2012

pdf

text

original

Spoleczna historia problemu nadu*ywania lekow psychotropowych w kraiach ...

471
SPOLECZNA HÌSTORÌA PROBLEMU NADUYWANÌA
LEKÓW PSYCHOTROPOWYCH
W KRAJACH WYSOKO UPRZEMYSLOWÌONYCH
Gra*yna witkiewicz
Zaklad Bada nad Alkoholizmem i Toksykomaniami
Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie
WSTP
Zbyt czsto lub niewlaciwie u*ywane leki mog powodowac powa*ne problemy
zdrowotne. W przypadku substancii wplywaicych na orodkowy uklad nerwowy.
eIekty nawet iednorazowego nadu*ycia s latwe do zewntrznei obserwacii: chwieiny
chod. belkotliwa mowa. obni*ony poziom wiadomoci. poiawiai si po nadu*yciu
alkoholu. opiatow czy benzodiazepin (27). U osob uzale*nionych stany takie wystpu-
i na tyle czsto. *e upoledzai lub uniemo*liwiai im normalne Iunkcionowanie
w grupie spolecznei. Od lat spoleczestwa starai si ograniczac problemy wynikaice
z uzale*niania si od substancii psychoaktywnych. Alkoholizm i narkomania s przez
pokolenia deIiniowane iako ziawiska o randze problemow spolecznych.
Wspolczenie uwa*a si. *e w wikszym stopniu ni* osobnicze cechy iednostki. za
uzale*nienie odpowiedzialne s cechy substancii. ktora w miar wydlu*ania si okresu
iei za*ywania powoduie. *e u*ytkownik stopniowo traci kontrol nad czstoci i
iloci wypiianego alkoholu czy polykanych tabletek nasennych.
Spoleczna historia substancii psychoaktywnych potwierdza. *e ,wspolczesne kon-
cepcie problemow opierai si na normatvwnei kategorvzacii. Klasvfikacia midzv
tvm. co dozwolone lub zakazane czv legalne lub nielegalne iest przedmiotem spolecz-
nego i politycznego wyboru” (23). Leki psychotropowe w tym benzodiazepiny staly
si przedmiotem spolecznei dyskusii podobnie iak wczeniei alkohol. opium. morIina
czy heroina. Wszystkie te substancie pelnily w przeszloci i pelni nadal. w wyitko-
wych przypadkach rol lekow umierzaicych bol. bezsennoc lub leczcych uzale*-
nienie (33)
Alkoholizm i narkomania s postrzegane. iako tak zwane klasyczne problemy spo-
leczne dlatego. *e relatywnie dawno odkryto uzale*niaice wlaciwoci alkoholu.
opium morIiny i heroiny. Wraz z postpem medycyny zmienialy si opinie na temat
terapeutycznych walorow tych substancii. Dzisiai podkrela si glownie ich szkodliwe
eIekty. Leki psychotropowe wraz z benzodiazepinami s kontynuaci wysilkow me-
dycyny zmierzaicych do leczenia tak powszechnych dolegliwoci. iak: bol. bezsen-
Gra*yna witkiewicz
472
noc. lk i depresia. Leki te mai krotsz histori. niemniei w kraiach wysoko-
uprzemyslowionych od lat trwa publiczna debata nad zdrowotnymi konsekwenciami
ich wzrastaicei konsumpcii. Istotnym argumentem zwolennikow ostrzeiszei kontroli
nad t kategori lekow s ich wlaciwoci uzale*niaice. Inne niechciane eIekty
uboczne wydai si odgrywac w publicznei dyskusii nad lekami psychotropowymi
mnieisz rol.
Spoleczna historia lekow uspokaiaicych i nasennych w kraiach wysoko uprzemy-
slowionych. gdzie wolny rynek lekow Iunkcionuie od lat. wydaie si byc wa*nym
punktem odniesienia do zjawisk obserwowanych na polskiej scenie lekowej.
Aktorem naiwa*nieiszym w opisanei poni*ei historii iest medycyna. deIiniuica.
iakie substancie mai walory lecznicze. a iakie s szkodliwe. Kolejnym z aktorów jest
przemysl Iarmaceutyczny. ktory lansuie przede wszystkim korzystne eIekty produko-
wanych przez siebie lekow. Wa*na iest rola .demaskatorow¨ wywodzcych si z ro*-
nych proIesii. czuwaicych nad zdrowiem publicznym i dostarczaicych argumentow
na rzecz koniecznoci wprowadzenia wikszei kontroli nad produkci i dystrybuci
leków psychotropowych.
Rola medycyny
Czlowiek zawsze chcial si uwolnic od bolu i cierpienia. Ju* 3000 lat temu istniala
w Tebach pisana instrukcja, jak uwolnic si od bolu przy pomocy opium (wspolczesne
pochodne – morIina. heroina). Indianie peruwiascy do zlagodzenia zmczenia i uczu-
cia glodu u*ywali lici krzewu kokainowego (8).
W czasach nowo*ytnych ieszcze 200 lat temu podstawowymi .lekami¨ do leczenia
stanow lkowych byly alkohol i opium. Mimo i* naturalne substancie calkiem dobrze
spelnialy swoi rol. powszechne iest przekonanie. *e umieitnoc lagodzenia takich
ludzkich problemow. iak niepokoi. przygnbienie. chroniczny bol poiawila si dopiero
wraz z rozwoiem medycyny. Medawar analizuic rol medycyny w dostarczaniu sze-
rokim rzeszom konsumentow coraz nowszych substancii uzale*niaicych. ubolewa. *e
historia medycyny jest rzadko przedmiotem nauczanym na uczelniach medycznych
(33). Historia ta pokazuje. *e w koleinych epokach zmienialy si opinie na temat wla-
ciwych metod terapii. *e leki wprowadzane entuziastycznie. po latach okazywaly si
bardziei szkodzic ni* pomagac. Historia medycyny mo*e uczyc dystansu do iei wspol-
czesnych osignic i .niepodwa*alnych prawd¨. Dotyczy to zwlaszcza substancii
psychoaktywnych. ktore obok innych niepo*danych eIektow ubocznych nios ze
sob ryzyko uzale*nienia.
Madewar nastpuico uimuie ogoln zasad zmian. iakie zachodzily w zastpowa-
niu lekow uzale*niaicych .bardziei bezpiecznymi¨ substanciami. na przelomie XIX
i XX wieku.
Alkohol Æ (uzale*nienie) Æ Opium
Opium Æ (uzale*nienie) Æ Morfina
Morfina Æ (uzale*nienie) Æ Kokaina
Kokaina Æ (uzale*nienie) Æ Heroina

Spoleczna historia problemu nadu*ywania lekow psychotropowych w kraiach ...
473
Wszystkie, oprócz alkoholu, zalecane pod koniec XIX i na pocztku XX wieku le-
ki. maice pomagac w umierzaniu bolu. lku i bezsennoci s wspolczenie uznawa-
ne za rodki nielegalne. Ich stosowanie do celow medycznych obarczone iest szere-
giem szczegolowych uregulowa prawnych (34).
ALKOHOL
W polowie XIX wieku alkohol stal si w Wielkiei Brytanii popularnym lekiem
stosowanym iako .stymulator¨ w leczeniu licznych chorob. Wczeniei lekarze wierzy-
li. *e nailepsza iest metoda upuszczania krwi lub inne sposoby .oczyszczania¨ chore-
go organizmu. Metoda „stymulacii alkoholowei¨ ogloszona przez londyskiego proIe-
sora R.B. Toda byla aplikowana tak*e dzieciom. W niektorych przypadkach dzienna
dawka alkoholu w postaci brandy sigala 20 - 30 uncji, co jest odpowiednikiem okolo
560 - 850 gram (50).
Dlugotrwala terapia stymuluica wywolywala uzale*nienie pacientow. iednak*e
prawie do koca XIX wieku problem ten nie byl dyskutowany w literaturze medycz-
nei. Przeciwnie w presti*owym pimie Lancet autorytety medyczne twierdzily. *e nie
ma *adnych dowodow na wystpowanie niepo*danych skutkow ubocznych .stymu-
lacii alkoholem¨. Lekarze wierzyli. *e uzale*nienie od alkoholu mo*liwe iest iedynie
u osobnikow o specyIicznych cechach psychoIizycznych. Alkohol w okresie midzy-
woinia byl tak*e ordynowany z powodu lkow i bezsennoci. Pelnil wic t sam rol
terapeutyczna. co wspolczesne leki uspokaiaice (32). Na przestrzeni lat zmienily si
pogldy na temat alkoholu i przyczyn uzale*niania si od niego. Na pocztku lat 1920
w wielu kraiach uznano. *e iedynie prohibicia mo*e zatrzymac wzrost problemow
zwizanych z masowym nadu*ywaniem alkoholu. W okresie tym alkohol byl substan-
ci nielegaln w wikszoci kraiow na wiecie z wlczeniem Ameryki Polnocnei.
Rosii. niektorych kraiow nordyckich i kraiow. gdzie religi dominuic byl islam.
Upadek prohibicii amerykaskiei spowodowany problemami. takimi iak: wzrost prze-
stpczoci. marginalizacia du*ych grup nielegalnych konsumentow alkoholu oraz
wzrost problemow zdrowotnych zwizanych z konsumpci alkoholu niewiadomego
pochodzenia. zapocztkowal odchodzenie od prohibicii alkoholowei i w innych kra-
iach. Po dlugim okresie liberalnei polityki. w latach 1970 alkohol znow byl substanci.
ktorei produkcia i dystrybucia obite zostaly szczegoln kontrol. Skandynawski mo-
del kontroli nad alkoholem wywodzil si z popartego licznymi badaniami przekona-
nia. *e im latwieiszy dostp do alkoholu (Iizyczny i ekonomiczny). tym wy*sze spo-
*ycie i rozpowszechnienie problemow zwizanych z alkoholem (5). Przyspieszona
globalizacia przemyslu alkoholowego w latach 1990 wymusila. nawet na kraiach
skandynawskich. znaczn liberalizaci polityki pastwa wobec alkoholu. Uzale*niai-
cych wlaciwoci alkoholu nikt nie kwestionuie. w midzynarodowei klasyIikacii
chorob uzale*nienie od alkoholu wystpuie iako iednostka chorobowa. Mimo to alko-
hol, podobnie iak ka*dy inny towar. stal si przedmiotem gry wolnego rynku.
OPIUM
W XIX wieku nie robiono ro*nicy midzy opium a ziolami i ieszcze w drugiei
polowie dziewitnastego wieku. w Wielkiei Brytanii opium mo*na bylo kupic w tym
samym sklepie. w ktorym sprzedawano piwo imbirowe. Bardzo popularne bylo opium
Gra*yna witkiewicz
474
rozpuszczane w alkoholu. sprzedawane pod lacisk nazw laudanum. W tamtym
czasie opium bylo zalecane przez lekarzy w leczeniu chronicznego alkoholizmu. Eun-
damentalne ro*nice chemiczne midzy opium a alkoholem powodowaly. *e opium nie
moglo pelnic roli substytutu alkoholu. Pacient. nie przestaic byc uzale*nionym od
alkoholu. pod wplywem dlugotrwalei kuracii uzale*nial si tak*e od opium (3). Prawie
do koca XIX wieku lekarze nie podnosili problemu uzale*niaicych wlaciwoci
opium. Zwracano natomiast uwag na niepo*dane skutki zdrowotne u noworodkow.
ktorych matki u*ywaly opium. a tak*e na przypadki miertelnego przedawkowania
(39)
MORFINA
W drugiei polowie XIX wieku zaczto stosowac morIin w leczeniu chronicznego
alkoholizmu i zastpowac ni opium. Popularnoc morIiny wzrosla po wynalezieniu
w 1854 roku strzykawki do iniekcii podskornych. Lekarze wierzyli. *e iniekcie ogra-
niczai niepo*dane skutki uboczne morIiny. poniewa* przyimowana w iniekciach nie
obci*a ukladu trawiennego. Pierwsze doniesienia publikowane w literaturze medycz-
nei na temat morIiny stosowanei w iniekciach entuziastycznie opisywaly iei terapeu-
tyczne mo*liwoci. Pocztkowo podskorne iniekcie byly wykonywane wylcznie
przez lekarzy. Z czasem lekarze uczyli pacientow i ich rodziny. iak samodzielnie robic
zastrzyki. Peters cytuie wypowied( eksperta z dziedziny leczenia neuralgii na temat
ewentualnych zagro*e zwizanych ze stosowaniem morIiny: „Co do kwestii zagro-
*e. pozwol sobie odpowiedziec pozvtvwnie. zagro*enie iest absolutnie *adne¨ (39).
Obecnie po licznych dyskusiach i badaniach uzale*niaice wlaciwoci morIiny nie s
kwestionowane. Lek ten nadal jest stosowany w medycynie, lecz jego ordynowanie
podlega bardzo ostrej kontroli.
KOKAINA
Kokaina zostala wyizolowana z lici koki w 1860 roku przez niemieckiego chemi-
ka Alberta Niemanna. Wczeniei. od ponad 2000 lat. licie koki. iako rodek popra-
wiaicy kondyci i umo*liwiaicy prace w warunkach niedotlenienia na du*ych wyso-
kociach. byly znane Indianom z poludniowei Ameryki. Pocztkowo robila .karier¨
glownie w USA iako rodek dodawany do napoiu orze(wiaicego coca-coli. Reklam
coca-coli adresowano do .mlodych ludzi dotknitych niemialoci w kontaktach
midzyludzkich¨ iako napoi pobudzaicy (6). W pierwszych latach XX wieku kokaina
w coca-coli zastpiona zostala koIein. W latach osiemdziesitych dziewitnastego
wieku kokaina znalazla zastosowanie w leczeniu osob uzale*nionych od morIiny.
Znane byly eksperymenty Zygmunta Ereuda ze stosowaniem kokainy do leczenia
depresii. uzale*nienia od opiatow i stanow wyczerpania (33). Kiedy nadu*ywanie
kokainy stalo si problemem. wprowadzono regulacie prawne ograniczaice iei do-
stpnoc do cile zdeIiniowanych celów leczniczych (1914 rok) (47).
HEROINA
Diamorphine lek znany pod handlow nazw iako heroina zostala wynaleziona w
1898 roku przez niemieck Iirm Iarmaceutyczn Bayer. Bayer pocztkowo promowal
heroin u*ywaic nastpuicego sloganu .nieuzale*niaica. zmnieiszaica kaszel¨.
Spoleczna historia problemu nadu*ywania lekow psychotropowych w kraiach ...
475
rodek zalecany byl glownie do leczenia niemowlt. Z czasem zaczl byc stosowany
w leczeniu uzale*nienia od opium i morIiny (33. str. 39). Wedlug Berridge pierwszy
raport na temat uzale*nienia od heroiny zostal opublikowany w 1913 roku. Upo-
wszechnienie zawartych w nim treci zabralo kilka koleinych lat (3). Od lat 1920 do-
stpnoc opiatow stawala si coraz mnieisza z powodu ograniczaicych ich dostpnoc
aktow prawnych. Istotnym argumentem prawnych ogranicze byly coraz licznieisze
dowody na ich uzale*niaice wlaciwoci (34) .
Leki. ktorych produkcia iest oparta na naturalnych skladnikach wymagaicych
upraw. nawo*enia. skomplikowanych i kosztownych przedsiwzic organizacyinych
zwizanych ze zbiorami i transportem do punktow ostatecznego przetwarzania. s od
lat wypierane przez substancje syntetyczne, których liczba wraz z rozwojem farmako-
logii ronie z roku na rok. Wszystkie. oprocz alkoholu. wymienione wy*ei substancje,
iak rownie* wiele po(nieiszych substancii syntetycznych. mai wspolczenie status
substancii nielegalnych. co istotnie ogranicza ich dostpnoc. tak*e do celow stricte
leczniczych. „Delegalizacja” substancji oznacza umieszczenie jej na tak zwanej „Li-
cie I¨ (Schedule I). ktora grupuie zwizki o wysokim potenciale uzale*niaicym.
Obecnoc zwizku na licie nie musi byc rownoznaczna z wycoIaniem go ze spisu
leków. W praktyce jego ordynowanie pacjentom jest jednak utrudnione z powodu
skomplikowanych procedur slu*cych cislei kontroli dystrybucii lekow tei kategorii
(specialne recepty. protokoly uzasadniaice zastosowanie itp.). W izyku potocznym
substancje nielegalne to te oferowane „narkomanom” przez „czarny rynek”. W proce-
sie delegalizacii morIiny. heroiny i kanabinoli argument o ich uzale*niaicych wla-
ciwociach i dzialaniu wplywaicym na zmiany w wiadomoci konsumentow od-
grywal kluczow rol.
Delegalizacia substancii zmienia spoleczny status iei konsumentow. Osoby takie
szybciei podlegai procesowi marginalizacii. W przypadku rodkow nielegalnych
zaciera si ro*nica midzy poiciami .u*ywanie¨ i .nadu*ywanie¨. bowiem nawet
poiedyncze eksperymenty z narkotykami s traktowane iako wykroczenie przeciwko
obowizuicym normom. Wszystkie te okolicznoci znacznie przyspieszai poiawie-
nie si spolecznych i zdrowotnych negatywnych eIektow u*ywania heroiny czy mari-
huany. Te z kolei traktowane s iako argumenty potwierdzaice koniecznoc krymina-
lizacii ich u*ywania.
BARBITURANY
Od XIX wieku naukowcy Iascynui si potencialnymi mo*liwociami korygowa-
nia pracy ludzkiego mózgu. Jeszcze pod koniec XIX wieku powszechnie uznawano,
*e mozg przekazuie inIormacie do poszczegolnych komorek za pomoc slabego prdu
elektrycznego (8). W drugiei polowie lat dwudziestych bie*cego stulecia dwai bada-
cze brytyjscy Otto Loewi i Henry Dale zostali uhonorowani nagrod Nobla za udo-
wodnienie. *e impulsy elektryczne wystpuice w komorkach nerwowych s przeka-
zywane na drodze chemicznei. To odkrycie wywolalo nadziei na wyprodukowanie
substancji chemicznej zdolnej do korygowania pracy mózgu. Byli entuziaci. ktorzy
uwa*ali. *e nauka iest zdolna odkryc substancie nie tylko koryguice wady. ale i takie.
ktore bd zdolne ulepszac Iunkcionowanie ludzkiego mozgu (36).
)ywiono nadziei. *e wraz z rozwoiem wiedzy na temat zasad chemicznego Iunk-
cjonowania mozgu wzronie szansa na uzyskanie lekow dzialaicych bardziei wybior-
Gra*yna witkiewicz
476
czo. nie wywoluicych tak. iak to mialo mieisce we wczenieiszych okresach. niepo-
*danych efektów ubocznych.
EIektem bada bylo udostpnienie lekarzom i ich pacientom lekow obitych ogól-
n nazw barbiturany. Barbiturany byly ordynowane przez lekarzy. glownie iako
rodki nasenne. Iunkci lekow antydepresyinych pelnily wowczas amIetaminy.
Wiedza na temat uzale*niaicych i innych szkodliwych nastpstw u*ywania tych
lekow. w tym naigro(nieiszei konsekwencii. iak bylo ryzyko miertelnego przedaw-
kowania. upowszechnila si wrod lekarzy dopiero na przelomie lat szecdziesitych i
siedemdziesitych. Wedlug Medawara punktem zwrotnym w sposobie postrzegania
przez rodowiska medyczne i spoleczestwa lekow oddzialuicych na orodkowy
uklad nerwowy byla znana na calym wiecie historia thalidomidu. Thalidomid byl
sprzedawany w Wielkiej Brytanii i krajach skandynawskich od 1958 roku. Reklamo-
wany byl iako lek calkowicie bezpieczny. dlatego szczegolnie wskazany dla kobiet
ci*arnych. Oszacowano. *e do sierpnia 1961 roku we wszystkich kraiach. gdzie lek
byl dostpny. urodzilo si 10 000 dramatycznie zdeIormowanych dzieci. Ponad wszel-
k wtpliwoc udowodniono. *e deIormacie byly spowodowane u*ywaniem thalido-
midu w okresie ci*y (33). Jak pisze Medawar: .ta tragedia zakoczyla epok niewin-
noci medycyny i przyczynila si do znacznego wzrostu kontroli nad nowymi lekami¨
(33 str. 74). Od kilku lat thalidomid powrocil do lecznictwa iako lek zalecany w terapii
osob trdowatych (4).
W 1975 roku lekarze angielscy zorganizowali kampani ograniczaic przepisy-
wanie barbituranow. Niektore z nich zyskaly popularnoc na czarnym rynku. a policia
tropila osoby z uslug tego rynku korzystaice. Generalnie. w pierwszei polowie lat
siedemdziesitych liczba recept na barbiturany. w wielu kraiach europeiskich i w
USA, istotnie zmalala (53).
Benzodiazepiny – leki powszechnego u*ytku
W latach 50. na skutek wzrastaicei liczby publikacii o toksycznych wlaciwo-
ciach barbituranow, zintensyfikowano prace nad poszukiwaniem nowych leków o
uspokaiaicym i nasennym dzialaniu (48).
Pierwszy lek o strukturze benzodiazepin (trankwilizator – rodek o dzialaniu koi-
cym od laciskiego tranquillus – cichy. spokoiny) zostal wynaleziony przez pracuj-
cego dla firmy farmaceutycznej Hoffman LaRoche, Leo Sternbacha w 1957 roku. To
odkrycie zapocztkowalo epok nowei generacii lekow z rodziny benzodiazepin (55).
W trzy lata po(niei do leczenia stanow lkowych bylo iu* dostpne librium (elenium).
Oprocz leczenia powa*nych stanow lkowych lek ten byl u*ywany do terapii lkow
i niepokoiow wynikaicych z codziennego *ycia. ZmodyIikowana chemicznie wersia
librium o nazwie handlowei valium (relanium) zyskala ieszcze wiksz popularnoc
(9).
Leki psychotropowe nowei generacii dokonaly istotnego przelomu w lecznictwie
psychiatrycznym. Ogolnie wiadomo. *e nowoczesna Iarmakologia dala szans lecze-
nia wielu l*eiszych zaburze poza murami szpitali psychiatrycznych. umo*liwiaic
bardziej humanitarne leczenie pacjentów z zaburzeniami psychicznymi (24, 44).
Spoleczna historia problemu nadu*ywania lekow psychotropowych w kraiach ...
477
Valium i librium zaczly byc wkrotce udostpniane. poprzez recepty wydawane
przez lekarzy podstawowei opieki zdrowotnei. coraz wikszei liczbie osob cierpicych
na bezsennoc i popularne dolegliwoci psychiczne. takie iak lk i niepokoi (44).
Uwierzono w now er mo*liwoci medycyny. ktora dysponuie nie tyko lekami na
nadcinienie. ale te* .pigulk na szczcie¨ .
Wraz z rosncym spo*yciem benzodiazepin rosla ewidencia przypadkow niepo*-
danych konsekwencji ich dzialania. Okazalo si. *e podobnie iak barbiturany. benzo-
diazepiny rownie* wywolui silne uzale*nienie (30. 31. 40. 22). „Benzodiazepiny
posiadai slabv. ale wvra(nv efekt euforvzuicv. ktorv w polczeniu z dzialaniem
sedatvwnvm i przeciwlkowvm wvwoluicvm stan uspokoienia i wvciszenia. iest przy-
czvn nadu*vwania lekow z tei grupv.¨ (48, str. 248)
Uniwersalne dzialanie benzodiazepin. naukowcy traktui iako powa*ny problem.
ograniczaicy mo*liwoci racionalnego ich stosowania. Valium u*ywane powszechnie
do redukowania nadmiernego podniecenia zmnieisza napicie mini. wywoluie sen-
noc. ogolnie spowalnia dzialanie organizmu. Dlatego naukowcy od lat poszukui leku
o bardziei wybiorczym dzialaniu. nieograniczaicego normalnego Iunkcionowania
organizmu (36). Ronie liczba odkryc wyianiaicych mechanizmy Iunkcionowania
ludzkiego mozgu i liczba eksperymentow probuicych skonsumowac t wiedz w
sposob praktyczny. to znaczy produkowac nowe. coraz doskonalsze leki. Wysilki
zmierzaice do rozszyIrowania taiemnic mozgu owocui w ostatnich dziesicioleciach
niezwykle dynamicznym rozwoiem Iarmakologii. Problem w tym. *e pocztkowo
entuziastycznie wprowadzane do terapii nowe leki po latach okazui si nie spelniac
pokladanych w nich nadziei. Czsto okazuie si. *e ich uboczne eIekty s wiksze
i bardziei niekorzystne ni* pierwotnie oczekiwano (33).
Konsekwencje stosowania metod terapeutycznych opartych na najnowszych osi-
gniciach badawczych przynosz czsto niezamierzone skutki negatywne. Zbyt szyb-
kie udostpnianie nowych substancii szerokim krgom odbiorcow nie iest wylcznie
eIektem nieIrasobliwoci czy zbytniei pewnoci swoich osignic badaczy. Ka*de
doniesienie o odkryciu nowego leku uruchamia aktywnoc grup zainteresowanych
iego szybk dostpnoci na rynku. Mam tu na myli zarowno potencialnych konsu-
mentow leku. ktorzy licz na umierzenie wlasnych cierpie. iak i przedstawicieli Iirm
Iarmaceutycznych. ktorym nowy lek mo*e zapewnic zyski. To sprz*enie interesow
nie iest latwe do rozwiklania. Grup tak*e uwiklan w rozpowszechnianie spo*ycia
nowo powstalych lekow s i lekarze znaiduicy si pod presi eIektownych ulotek
inIormacyinych dostarczanych przez Iirmy Iarmaceutyczne oraz pacientow sklonnych
pokladac wiksze nadzieie w lekach nainowszych. mimo *e te s dro*sze a ich ubocz-
ne eIekty w chwili wchodzenia na rynek malo poznane.
Wyniki bada wskazui. *e w skali midzynarodowei rynek lekow iest bardzo sla-
bo kontrolowany. „Masowe niewlaciwe u*vcie lekow iest nieuchronnvm rezultatem
zamiecania rvnku przez nieskuteczne. o niewlaciwvm skladzie. bezsensowne i niewy-
tlumaczalnie drogie produktv przemvslu farmaceutvcznego¨. (17). Oficjalny raport
WHO potwierdza. *e ,istnieie nieodlcznv konflikt pomidzv interesami handlowvmi
producentów leków, a socjalnymi, medycznymi i ekonomicznymi potrzebami pracow-
nikow slu*bv zdrowia i konsumentow. zwizanvmi z wvborem i racionalnvm u*vciem
leków” (56).
Gra*yna witkiewicz
478
Prywatyzacia bada nad nowymi lekami z iednei strony powoduie nieracionalny
wzrost asortymentu leków na rynku, który trudno jest kontrolowac. Z drugiei strony
wiadomo rownie*. *e dynamiczny rozwoi nauk medycznych nie bylby mo*liwy bez
wysokich dotacii Iinansowych. Skomplikowane badania biochemiczne s bardzo kosz-
towne. Bud*ety nawet bogatych pastw nie s w stanie pokryc ich kosztów. Od lat
naipowa*nieiszym sponsorem bada biochemicznych s Iirmy Iarmaceutyczne (11).
Midzynarodowy przemysl farmaceutyczny – wa*ny aktor
na scenie lekowej
Poczwszy od polowy XIX wieku medycyna znaiduie si pod narastaicym wply-
wem badaczy laboratoryinych i rozwiiaicego si przemyslu Iarmakologicznego. Ka*-
dy nowo wynaleziony lek zarówno lekarzom, jak i pacjentom jest prezentowany jako
lepszy od poprzednich i bezpieczny.
Uwa*a si. *e Iirmy Iarmaceutyczne mialy kluczowy wplyw na wzrost poziomu
konsumpcii lekow psychotropowych. Dzialo si to dziki stosowaniu bardzo suge-
stywnych metod promocii i bardzo wyt*onym badaniom nad syntetyzowaniem coraz
to nowych specyIikow. Ka*da wprowadzana na rynek nowoc zwikszala zaintereso-
wanie potencjalnych konsumentów leków.
W skali wiatowei 20 wielonarodowych Iirm Iarmaceutycznych. takich iak: Merek
& Co, Hoechst, Hoffman La Roche, Ciba Geigy, Bayer, American Home Products,
ICI i Glaxo uzyskiwalo w 1991 roku zyski z okolo 50° wszystkich sprzedawanych na
wiecie lekow. Ju* w 1991 roku. globalny wiatowy rynek lekow psychotropowych
byl wart 4.4 biliona USD.
Dochody. iakie uzyskui Iirmy Iarmaceutyczne. pochodz nie tylko z kieszeni
konsumentow. znaczna ich czec plynie z bud*etow. przeznaczanych w poszczegol-
nych pastwach na wydatki zdrowotne. Wraz z ewoluci naukowego i rozwinitego
technologicznie a zarazem kosztownego systemu medycznego, potrzeby klientów tego
systemu pochlaniai znaczn czc zasobow bud*etowych. Uwa*a si. i* niezale*nie
od tego czy w uslugach medycznych dominuje prywatny sektor leczenia, czy jak
w Wielkiei Brytanii pastwowy. koszty leczenia s (rodlem istotnych dochodow pry-
watnego przemyslu Iarmaceutycznego (21).
Przemysl Iarmaceutyczny z wielkim sukcesem zarabia pienidze przeznaczone na
spoleczn opiek zdrowotn. Ulgowe. bd( darmowe recepty przepisywane pacientom
s reIundowane przez pastwo i wplywai znaczco na poziom zyskow prywatnych
Iirm Iarmaceutycznych. W Wielkiei Brytanii Stowarzyszenie Brytyiskiego Przemyslu
Farmaceutycznego zrzesza okolo 150 czlonkow i gromadzi 99° zyskow z lekow or-
dynowanych przez lekarzy spolecznei opieki zdrowotnei (16).
Piszc o rynku eksportowym Doyal (14) zauwa*a. *e niezaprzeczalne s dowody
na to. *e leki traktuie si iak ka*dy inny towar. I tak na przyklad. inIormacia o rela-
tywnie malym rozpowszechnieniu lekow psychotropowych w kraiach rozwiiaicych
si zapocztkowala dynamiczny wzrost eksportu. Statystyki Wielkiei Brytanii na te-
mat eksportu w latach 1975-1985 odnotowaly iego 138° wzrost. W 1986 roku prze-
mysl Iarmaceutyczny osignl rekordowe wplywy z eksportu wartoci 1.5 biliona
funtów (13).
Spoleczna historia problemu nadu*ywania lekow psychotropowych w kraiach ...
479
W rozwoiu eksportu nie odgrywa roli Iakt braku w kraiach rozwiiaicych si regu-
lacii prawnych i organizacyinych umo*liwiaicych kontrolowanie dystrybucii i racjo-
nalnego stosowania lekow. Czsto na mieiscu leki te s ordynowane w irracionalnych
kombinacjach z innymi lekami lub przepisywane z powodu trywialnych dolegliwoci
(41).
Dochody uzyskiwane w kraiach rozwiiaicych si coraz mocniei wzmacniai proIi-
ty wielu wysoko rozwinitych przemyslow. za ieden z nich uwa*any iest przemysl
Iarmaceutyczny nazywany .oligarchiczn globaln organizaci¨ (41. str. 149).
W styczniu 1988 Iirma Iarmaceutyczna Eli Lilly wprowadzila na rynek swoi nowy
rodek antydepresyiny prozac (Iluoxetine). W 1990 prozac dal globalne zyski w wy-
sokoci 600 milionow USD. osigaic w rok po(niei 1 bilion USD. Okolo 4 milionow
ludzi na wiecie bylo w tym czasie leczonych Iluoxetin. To powodzenie leku stalo w
sprzecznoci z opiniami ekspertow medycznych. ktorzy orzekli: .nowy rodek nie iest
bardziei eIektywny ni* standardowe leki¨ (10).
Einansowa potga Iirm Iarmaceutycznych pozwala im z powodzeniem konkurowac
z osobami. organizaciami spolecznym. nawet tymi o zasigu midzynarodowymi pró-
buicymi promowac ide ostro*nego stosowania i u*ywania lekow. Promocia idei
wymaga nakladow Iinansowych. Reklamy lekow promui nie tylko konkretny pro-
dukt. promui skutecznie rownie* pewn .szkol na *ycie¨. w ktorei tabletka gra rol
cudownego rodka rozwizuicego wszelkie problemy. Nadto Iakt. *e przemysl Iar-
maceutyczny Iinansuie wiele bada medycznych. eliminuie z dyskusii spolecznei bd(
wycisza glosy tych badaczy. ktorzy mog kontynuowac swoi prace dziki tym dota-
ciom. Einanse Iirm Iarmaceutycznych czyni z ich wlacicieli i przedstawicieli po-
wa*ne lobby polityczne. zdolne wplywac na podeimowane na poziomie pastw i or-
ganizacii midzynarodowych decyzie odnonie do polityki lekowei. Czynnikiem.
ktory umo*liwia przemyslowi Iarmaceutycznemu tak spektakularne sukcesy, jest wy-
soki poziom rozpowszechnienia wrod wspolczesnych spoleczestw dolegliwoci
psychosomatycznych. a co za tym idzie du*a proporcia potencialnych konsumentow
lekow poprawiaicych samopoczucie.
Popyt na leki, naturalny czy sterowany?
Uczucie lku uznawane iest za stan powszechnie wystpuicy wrod ludzi. czsto
wrcz niezbdny dla normalnego Iunkcionowania. Lk umo*liwia zwikszon kon-
centraci na zagra*aicych w otoczeniu ziawiskach. Bez lku czlowiek nie bylby w
stanie odpowiednio na nie reagowac. Coraz bardziei skomplikowane okolicznoci
Iunkcionowania we wspolczesnym wiecie powodui mno*enie si sytuacii gro(nych.
wyzwalaicych lk. co w konsekwencii powoduie utrwalenie si stanow lkowych
(36).
Potencialnymi konsumentami lekow umierzaicych bol fizyczny i zaburzenia
emocionalne s wszyscy ci ludzie. ktorzy doznai takich problemow. Wiadomo. *e
wraz z rozwoiem cywilizacii iest ich coraz wicei.
Tak wic du*e zapotrzebowanie na leki umierzaice bol Iizyczny i zaburzenia
emocionalne iest zwizane z powszechnym dowiadczaniem tych problemow oraz z
promowaniem opinii. *e wspolczesna nauka dysponuie skutecznymi chemicznymi
rodkami ich rozwizywania.
Gra*yna witkiewicz
480
Istnieie w rodowisku medycznym nurt wyra*aicy zaniepokoienie tendenci do
uzale*niania od lekow wszystkich ludzkich stanow i emocii. W ostatnich latach mo*na
zaobserwowac proces rozszerzania deIinicii choroby. Stany nie nailepszego samopo-
czucia s uznawane przez wspolczesne spoleczestwa za chorob. Uwa*a si. *e ta
tendencja jest obecna we wszystkich dzialach medycyny.
Na zmiany spolecznei deIinicii choroby wplywac mo*e ogolna strategia marketin-
gowa lekow. od lat stosowana przez przemysl Iarmaceutyczny. Polega ona na powta-
rzaicych si probach rozszerzania wskaza u*ywania lekow. Dotyczy to zwlaszcza
rodkow uspokaiaicych i nasennych. Benzodiazepiny s promowane w taki sposob.
aby powstawalo wra*enie. *e s lekiem na ka*dy stres i klopot. Na potwierdzenie tei
tezy Medawar opisuje reklamy benzodiazepin adresowane do kobiet. Jedna z reklam
pokazuje kobiet otoczon przez odkurzacz. *elazko i miotl oraz podpis skierowany
do lekarza ,Nie mo*esz iei od tego uwolnic. ale mo*esz iei pomoc i zlagodzic zdener-
wowanie” (33).
Jest wiele danych potwierdzaicych powszechne stosowanie lekow lagodzcych
przykre stany emocionalne. Ju* w 1977 roku zu*ycie substancii przeciwlkowych
w USA szacowano na 8 000 ton (36). Brytyiski Instytut Bada Zale*noci od Lekow
zidentyIikowal w 1989 roku 1 250 000 osob u*ywaicych trankwilizatorow codzien-
nie, w tej grupie dwie trzecie stanowily kobiety. czc konsumentow u*ywalo lekow
przez 10 a nawet 20 lat. Przez ostatnie dziesiciolecia obserwowano dynamiczny
wzrost konsumpcii lekow uspokaiaicych i nasennych w wikszoci wysoko uprzemy-
slowionych krajów.
Wplyw lekarzy na wzrost popytu
Rozpowszechniona konsumpcia lekow psychotropowych mo*liwa iest dziki temu.
*e te leki. od lat nale* do iednych z naiczciei przepisywanych przez lekarzy (16).
Wielu autorow potwierdza czste ordynowanie benzodiazepin przez lekarzy podsta-
wowej opieki zdrowotnej (29, 54).
Dziki lekom psychotropowym lekarze zyskali wreszcie rodki. ktore mogli zaoIe-
rowac pacientom skar*cym si na dolegliwoci natury psychicznei. Wobec takich
dolegliwoci wczeniei byli bezradni. Lekarz nie dysponuicy odpowiednim rodkiem
zaradczym nie iest w stanie sprostac oczekiwaniom pacientow. co obni*a iego presti*
zarówno w oczach pacienta. iak i swoich wlasnych.
Uwa*a si. *e lekarze s w znacznym stopniu zdani na inIormacie. iakich na temat
leku dostarcza produkuica go Iirma farmaceutyczna. Z powodu ogromnej liczby pro-
dukowanych Iarmaceutykow. niezale*ne. obiektywne badania na temat ewentualnych
eIektow ubocznych s ograniczone dostpnymi rodkami Iinansowymi (25). Leki
dostpne na recept nigdzie na wiecie nie mog byc reklamowane w mediach ani w
innych powszechnie dostpnych rodkach przekazu. Mo*na ie promowac w rodowi-
sku medycznym. Lekarze i orodki zdrowia s .zalewane¨ ulotkami i katalogami Iirm
Iarmaceutycznych. Eormy promocii nie ro*ni si od innych komercyinych kampanii
reklamowych. ,Leki wvdawane na recept s reklamowane iakbv to bvlv kosmetvki
lub cukierki. Promocia wvolbrzvmia skutecznoc dzialania lekow. przez co oczekiwa-
nia lekarzv i pacientow wzrastai ponad rzeczvwiste potrzebv medvczne. Zaleca si
Spoleczna historia problemu nadu*ywania lekow psychotropowych w kraiach ...
481
stosowanie lekow w przvpadku gdv ich u*vcie nie iest ani mdre. ani nie przvnosi
poprawy zdrowia” (2).
Argumenty na rzecz ostro*nego traktowania leków psychotropowych
Mno*ce si doniesienia o uzale*niaicych wlaciwociach benzodiazepin i staly
wzrost poziomu ich konsumpcii mialy z pewnoci wplyw na coraz czstsze. publicz-
nie wyra*ane obawy o zdrowotne konsekwencie tak powszechnego u*ywania przez
spoleczestwa leków psychotropowych.
Adwokaci koniecznoci ograniczania spo*ycia lekow psychotropowych i potrzeby
wypracowania regul bardziei bezpiecznego ich stosowania wywodz si z grup samo-
pomocowych, pracowników sektora zdrowia publicznego oraz badaczy medycznych i
spolecznych a tak*e dzialaczy na rzecz poprawy zdrowia publicznego (24)
Dynamiczny wzrost popularnoci lekow psychotropowych rozpoczl si z chwil
wprowadzenia do rutynowego leczenia mniei powa*nych dolegliwoci psychicznych
substancii z grupy benzodiazepin. Liczba bada. powiconych temu zagadnieniu.
systematycznie ronie od pocztku lat siedemdziesitych. Wiele z nich potwierdza
zarowno uzale*niaice wlaciwoci tei grupy lekow. iak i du*e odsetki ich konsumen-
tow (38. 40. 31. 7). Mno* si rownie* doniesienia demaskuice mechanizmy dziala-
nia rynku lekowego.
Demaskowanie mechanizmów rynku
Ustalono. *e w okresie midzy 1960 a 1980 rokiem udostpniono konsumentom
i lekarzom okolo 20 lekow z rodziny benzodiazepin. Wyniki bada klinicznych na
temat ich skutecznoci i szkodliwych skutkow ubocznych dlugo nie byly udostpniane
ani lekarzom, ani konsumentom. Jak podkrela Madewar (34). mimo .bezspornei¨. iu*
w latach szecdziesitych. wiedzy na temat uzale*niaicych wlaciwoci valium. iego
popularnoc zaczla spadac dopiero w latach osiemdziesitych. Uwa*a si. *e Iirmy
Iarmaceutyczne skutecznie broni dostpu do inIormacii mogcych zmnieiszyc popyt
na lek. dopoki nie mai do zaoIerowania nowego specyIiku (16. 10)).
W latach osiemdziesitych na rynku medycznym Iunkcionowalo kilkanacie lekow
z grupy benzodiazepin. ktore byly promowane w czasopismach medycznych jako
calkowicie bezpieczne. Kiedy udalo si zsyntetyzowac lek nowei generacii o nazwie
buspiron w American Medical News byl on reklamowany w nastpuicy sposob: „Lek
ten zostanie bardzo szvbko zaakceptowanv. gdv* nie powoduie sennoci uniemo*liwia-
icei prac. prowadzenie samochodu lub obslugiwanie ro*nego rodzaiu mechani-
zmow. Poza tvm producenci zapewniai o braku negatvwnvch skutkow u*vwania leku
z alkoholem.¨ (American Medical News. pa(dziernik 1986). Wszystkie wymienione w
informatorze medycznym negatywne skutki uboczne. ktorych buspiron nie wywoluie.
s cechami lekow wprowadzonych na rynek wczeniei. Wedlug Madewara taki sche-
mat uiawniania inIormacii o szkodliwym dzialaniu lekow psychotropowych Iirmy
Iarmaceutyczne stosui od pocztku. Ten sam autor na poparcie swoiei tezy o tym. *e
dopiero reklama wprowadzanei na rynek nowoci uiawnia inIormacie o szkodliwym
dzialaniu lekow starszych. przytacza przyklad z wczesnych lat szecdziesitych. kiedy
to wprowadzano na rynek pierwsze benzodiazepiny. Jedna z reklam inIormowala:
Gra*yna witkiewicz
482
,Niektorzv pacienci u*vwaicv barbituranow umarli – benzodiazepina jest lepsza, jest
bezpieczniejsza”. (34).
Sporo iest rownie* doniesie odslaniaicych mechanizm wprowadzania coraz in-
nych handlowych nazw dla Iarmaceutykow. ktore poza now etykiet niczym nie
ro*ni si od lekow wczenieiszych. Rownie* ta strategia dzialania Iirm Iarmaceu-
tycznych iest obserwowana od kilku dziesicioleci. W 1961 roku poiawiac si zaczly
inIormacie na temat uzale*niaicych wlaciwoci librium. Niespelna dwa lata po(niei
Iirma La Roche wprowadzila na rynek drugi lek antylkowy diazepam (valium-
relanium). a w roku 1965 lek nasenny nitrazepam. Pod wzgldem klinicznym leki te
byly bardzo podobne. mimo to promowane iako zupelne nowoci (10)
Niektórzy lekarze psychiatrzy probui przekonywac. *e benzodiazepiny nie mai w
ogole *adnei wartoci terapeutycznei. Gavin Andrews. proIesor psychiatrii w Australii
mowil: ,Benzodiazepinv nie lecz stanow lkowvch. one tvlko wvciszai obiawv. ktore
powracai gdv dzialanie leku ustanie” (1). Ponad dziesic lat wczeniei tak sam
opini wyra*al Samuel Cohen. psychiatra brytyiski. wedlug ktorego w leczeniu stanow
lkowych benzodiazepiny s calkiem bezu*yteczne .
Psychiatrzy podkrelai ieszcze ieden. niezwizany z wlaciwociami leków, szko-
dliwy eIekt powszechnei dostpnoci .pigulek na wszystko¨. Wraz z coraz wiksz
ich dostpnoci lekarze nie tylko zbyt czsto przepisui te pigulki. ale tak*e zbyt
czsto stawiai rozpoznania stanow lkowych czy innych zaburze psychicznych (33).
Psychiatrzy reprezentuicy mocny w latach siedemdziesitych nurt psychiatrii hu-
manistycznei negowali sam koncepci rozwizywania problemow psychicznych za
pomoc chemii (35).
Uwa*a si. *e opublikowanie w 1979 roku autobiograIii Barbary Gordon. zatytu-
lowanei .Porywa mnie taniec¨ (I am dancing as Iast as I can). bylo wa*nym momen-
tem w procesie docierania do opinii publicznei inIormacii .demaskuicych¨ rozmiary
szkod zwizanych z powszechnym u*ywaniem benzodiazepin. Zwierzenia autorki na
temat uzale*nienia od valium. ktore zruinowalo iei karier zawodow i *ycie osobiste.
wzmocnily wymow Iormulowanych przez dzialaczy i badaczy argumentow (44).
Powszechna iest opinia. *e uzale*niaice wlaciwoci benzodiazepin s dostatecz-
nie udokumentowane w licznych ju* publikaciach naukowych (30. 31. 40).
Wedlug DuPonta (15) benzodiazepiny. zawieraice narkotyki. s naibardziei kon-
trowersyinymi lekami u*ywanymi do leczenia zaburze psychicznych. Staly od lat
szecdziesitych wysoki poziom ich konsumpcii czciowo wyiania to. *e przez lata
byly postrzegane iako symbol triumIu nauki i naiwikszy sukces Iarmakologii od cza-
su drugiei woiny wiatowei. Mimo licznych alarmuicych wynikow bada inIormui-
cych o szkodach zdrowotnych zwizanych z u*ywaniem tych lekow. nie obserwuie si
spadku ich popularnoci. Byc mo*e nauki spoleczne moglyby si przyczynic do lep-
szego zrozumienia tego fenomenu.
Argumenty nauk spolecznych
Wywodzcy si z ro*nych proIesii adwokaci czuwaicy nad zdrowiem publicznym
czsto werbalizui przekonanie. *e dotychczasowe dane na temat wzorow i powszech-
noci u*ywania lekow psychotropowych czyni z nich .leki spoleczne¨ podobne do
alkoholu. Rozlegloc szkod spolecznych. zarowno w zakresie zdrowia publicznego.
Spoleczna historia problemu nadu*ywania lekow psychotropowych w kraiach ...
483
iak i niepo*danych zachowa. iest rownie* porownywana do tych. iakie wywoluie
alkohol (12).
To samo lobby oczekuie od sociologow. *e pomog wyianic spoleczne mechani-
zmy u*ywania przez wspolczesne spoleczestwa lekow psychotropowych (12). Bada-
cze w zale*noci od wlasnych preIerencii postului doglbniejsze badanie rozmaitych
aspektow popularnoci lekow psychotropowych. Wrod czciei postulowanych ob-
szarow poglbionei penetracii badawczei wymienia si potrzeb opisu i wyianiania
procesow wydawania przez lekarzy recept (42. 43). Powtarza si. rownie* postulat
ciglego monitorowania populacii konsumentow lekow. ich stanu zdrowia i cech spo-
leczno-demograficznych (45).
Od lat siedemdziesitych zainteresowanie badaczy spolecznych i epidemiologow
zagadnieniami zwizanymi z nadu*ywaniem legalnych lekow psychoaktywnych wy-
daie si systematycznie rosnc. Wiele bada. niezale*nie od tego w iakim kraiu byly
prowadzone. uiawnia. *e spoleczny proIil konsumentow naisilniei ro*nicui takie
cechy iak plec i wiek. Generalnie konsumentami lekow psychotropowych s czciej
kobiety i osoby w podeszlym wieku (12. 51). Ustalenia wplywai na spoleczn deIini-
ci problemu. iest on czsto okrelany iako problem kobiet. ale bardzo rzadko. albo
prawie wcale iako problem ludzi w podeszlym wieku. Rosnca liczba bada koncen-
truicych uwag na u*ywaniu rodkow psychoaktywnych przez kobiety dostarcza
coraz nowych dowodow umacniaicych postrzeganie problemu iako specyIicznie
kobiecego.
Warto podkrelic. *e szczegolnie wczesne badania z okresu lat 1970. poza wiedz
na temat spolecznei kompozycji konsumentów leków psychotropowych, nie
dostarczaly na ogol opartych na teoretycznym podlo*u wyianie uzyskanych
wynikow. Dopiero po(nieisze publikacie oIerui ro*ne teoretycznie uzasadniane
hipotezy wyjaniaice. Badacze na ogol s zgodni. *e tradycyine zalo*enia teorii
dewiacii spolecznei mai male zastosowanie w badaniach na temat konsumpcii lekow
psychotropowych. niezale*nie od tego czy s one skoncentrowane na kobietach czy na
calei populacii. Konsumenci benzodiazepin u*ywai ich legalnie. a ich zachowanie w
wikszoci przypadkow usprawiedliwia zalecenie lekarza. (44). Dlatego w pracach o
bardziej teoretycznych ambicjach temat jest analizowany z perspektywy teorii
funkcjonalistycznych (20. 52. 37). Inni. szczegolnie ci reprezentuicy Ieministyczny
punkt widzenia, szukai wyianie w oparciu o teorie strukturalnei nierownoci (18.
46). I wreszcie trzecim nurtem teoretycznym. iaki mo*na odnale(c w badaniach nad
tym zagadnieniem. iest podeicie konstruktywistyczne (49. 19). Liczne prace. w
których zastosowano metodologi kostruktywizmu kontekstualnego wykazaly. *e o
poziomie kontroli nad substanciami i ich pozycii w hierarchii problemow spolecznych
czsto decydui .pozamerytoryczne¨ argumenty. Takie czynniki. iak potwierdzone
wlaciwoci uzale*niaice substancii czy rzeczywiste spoleczne konsekwencie ich
nadu*ywania nie byly i nie s naiistotnieiszym powodem dziala i sankcii prawnych
slu*cych ograniczaniu ich konsumpcji (57).
Czy nauka dostarcza danych obiektywnych ?
W latach 1990 we wszystkich kraiach europeiskich obserwuie si intensywny pro-
ces komercializacii nauki. szczegolnie w zakresie nauk medycznych. Udzial pastwo-
Gra*yna witkiewicz
484
wych rodkow na badania kurczy si. rodki. iakie na badania rodkow psychaktyw-
nych przeznaczai takie pot*ne przemysly. iak: alkoholowy, farmaceutyczny czy
nikotynowy istotnie zwikszai pul pienidzy na badania naukowe. Problem w tym.
*e kierunki bada. a w niektorych przypadkach kierunki interpretacii wynikow ulegai
znieksztalceniu zwizanemu ze specyIicznymi interesami sponsora (28). rodkami
publicznym coraz czciei dysponui prywatne Iundacie i agencie pozarzdowe.
W przypadku bada nad alkoholem i narkotykami. ktorych nadu*ywanie iu* od lat iest
zinstytucionalizowanym problemem spolecznym. publicznymi Iunduszami na badania
dysponui wyspecializowane w ograniczaniu tych problemow agencie. Wplyw intere-
sow tych instytucii na kierunki bada i ich interpretacii iest relatywnie rzadziei
dostrzegany. Niekiedy ograniczai one przeplyw inIormacii o neutralnych bd( pozy-
tywnych aspektach u*ywania substancii. ktore zostaly zdeIiniowane iako gro(ne
i uzale*niaice.
Wyniki bada naukowych s udostpniane w Iormie publikacii. wrod ktorych
istotn rol odgrywai czasopisma. Czasopisma s trybun slu*c prezentacii wyni-
kow bada. (rodlem wymiany inIormacii i kumulowania wiedzy. Wydawcy okolo 500
czasopism powiconych uzale*nieniom dobrowolnie stosui si do standardow
etycznych wypracowywanych od 1978 przez Midzynarodowy Komitet Redaktorow
Czasopism, zwany potocznie, od miejsca pierwszego spotkania Grup Vancouver.
Czlonkowie Grupy Vancouver wielokrotnie w latach 1990 obradowali nad problemem
konIliktu interesow nauki i pozanaukowych wymaga sponsorow bada naukowych.
W wydanym w 1997 roku owiadczeniu stwierdzono „Redaktorzy powinni wvmagac.
abv autorzv opisali iaki bvl. ieli bvl. udzial sponsorow w zaproiektowaniu badania.
zebraniu. analizie i interpretacii danvch oraz opracowaniu raportu. Jeli sponsor nie
mial *adnego takiego udzialu. autorzv powinni to owiadczvc. Poniewa* mo*liwa
stronniczoc powodowana przez bezporednie zaanga*owanie w badanie finansuicei
je instytucji ma charakter analogiczny do usterek metodologicznych innego rodzaju
(np. w schemacie badania. w opracowaniu statvstvcznvm. w uwzgldnionvch czvnni-
kach psychologicznvch itd.). rodzai i stopie udzialu instvtucii sponsoruicei powinien
bvc opisanv w czci metodologicznei. Redaktorzv powinni rownie* domagac si
uiawnienia czv instvtucia sponsoruica miala czv nie miala kontroli lub wplvwu na
decvzi co do przedlo*enia ostatecznei wersii tekstu do publikacii¨ (26). Owiadczenie
grupy Vancouver potwierdza. *e proces komercializacii nauki iest iu* glboko za-
awansowany. Owiadczenie mo*na odczytywac iako wyraz troski o to. aby czasopi-
sma dotyczce substancii psychoaktywnych z trybuny slu*cei prezentacii i kumulo-
waniu obiektywnei wiedzy nie przerodzily si w trybun walki ideologicznei i poli-
tycznei sterowanei przez strony domagaice si bd( to rozlu(nienia. bd( zwiksze-
nia kontroli nad poszczególnymi substancjami.
Rownie* nauki spoleczne wplatai si w proces kreowania problemu spolecznego.
Badania ziawisk zwizanych z substanciami psychoaktywnymi. czy to z perspektywy
teorii dewiacii. czy teorii Iunkcionalnych albo teorii nierownoci strukturalnei dostar-
czai poglbionei wiedzy na temat wzorow. mechanizmow i motywow konsumpcii
substancii. przyimuic a priori obowizuic w danym okresie deIinici ich spolecznei
i zdrowotnei szkodliwoci. DeIinicia ta. iak pokazuie historia. nie iest ustalona raz na
zawsze. Wci* trwa proces uzgadniania: dystrybucia czego i w iakim stopniu powinna
Spoleczna historia problemu nadu*ywania lekow psychotropowych w kraiach ...
485
podlegac zaostrzonei kontroli. ktore substancie mo*na .bez ryzyka¨ umiecic na wol-
nym rynku dóbr konsumpcyjnych.
STRESZCZENIE
Artykul opisuie trwaic od lat debat publiczn na temat przyczyn i skutków po-
wszechnego u*ywania lekow psychotropowych.
Spoleczna historia lekow uspokaiaicych i nasennych w kraiach wysoko uprzemy-
slowionych. gdzie wolny rynek lekow Iunkcionuie od lat wydaie si byc wa*nym
punktem odniesienia do zjawisk obserwowanych na polskiej scenie lekowej.
Opisana w artykule historia pokazuie. *e w koleinych epokach zmienialy si opinie
na temat wlaciwych metod terapii. *e leki wprowadzane entuziastycznie. po latach
okazywaly si bardziei szkodzic ni* pomagac. Historia medycyny mo*e uczyc dystan-
su do iei wspolczesnych osignic i .niepodwa*alnych prawd¨. Dotyczy to zwlaszcza
substancii psychoaktywnych. ktore obok innych niepo*danych eIektow ubocznych
nios ze sob ryzyko uzale*nienia.
Slowa kluczowe: leki. problem spoleczny, medycyna.
PIMIENNICTWO
1. Andrews,G. (1991).: The management of anxiety. Australian Prescriber, Vol 14/1:17-
19.
2. Balle,K (1992).: America’s most admired corporations. Fortune, 10 February, s. 16-17)
3. Berridge V. (1978).: Profesionalisation of narcotics: the medical and pharmaceutical
professions and British narcotic use. Psychological Medicine 8, str. 361-372).
4. Biuletyn Lekow (1998).: Leki a ci*a. 7/2.3.
5. Bruun, K. (1974).: Alcohol consumption from public health perspective.
6. Caldwell AE. (1970).: Origins of Farmacology frm CPZ to LSD. Springfield, Illinois.
7. Cappel,H.D., Sellers,E.M., Basto,U. (1986).: Benzodiazepines as drugs of abuse and
dependence. Research Advances in Alcohol and Drug Problems. 9: 53-126.
8. Check, W. (1995).: Leki Przvszloci. Oficyna Wydawnicza „Profi” str. 12).
9. Chetley A. (1990).: A healthy business. Zed Press, London.
10. Chetley,A (1993).: Psychotropics; tales of dependence. Bulletin Health Action Inter-
national’s, Amsterdam, 183-196.
11. Chetley A. (1995).: Leki ze znakiem zapytania. Konsumenci i leki. Biuletyn Federacji
Konsumentów).
12. Cooperstock,R; and Parnell,P (1982).: Research on psychotropic drug use. Social
Science and Medicine.16: 1179-1196.
13. Diamond,J. (1987).: Annual Report 1986-87. London ABPI.
14. Doyal, L. (1981).: The Political Economy of Health. London: Pluto Press.
15. DuPont,R.(1990).: Benzodiazepines and Chemical Dependence: Guidelines for Clini-
cians. Substance Abuse. 11: 232-236.
Gra*yna witkiewicz
486
16. Ettorre,E. (1992).: Women and substance use. London: MacMilan, 52-72.
17. Fabricant S.J., Hirschorn N. (1988).: Deragent distribution, perverse prescription un-
protected use: the irrationality of pharmaceuticals in the developing world. Healthy
Policy and Planing, Vol2,No 3, str. 204-213: WHO, The World Drug Situation, Ge-
neva.
18. Fee,E (1983).: Women and health. Farmingdale: Baywood Publishing Company.
19. Frank,A. (1990).: Bringing bodies back: a decade review. Theory, Culture and Socie-
ty. 7: 131-162.
20. Gerhardt,U. (1989).: Ideas about illness: an intellectual and political history of Medi-
cal Sociology. London: MacMilan.
21. Glendenning,M. And Laing,W. (1987).: The politics of Health Care. London: ABPI.
22. Golombok,S (1991).: The contribution of psychology to understanding long-term tra-
nquilizer use. W: J. Gabe (ed.) Understanding Tranquilizer use: the role of the social
sciences, London: Tavistock.15-30.
23. Hakkarainen P., Laursen L., Tigerstedt C.H. (red). (1996).: Discussing drugs and con-
trol policy. NAD Publication No. 31.
24. Hansen,E.H. (1989).: Sex differences in the use of psychotropic drugs- an annotated
review of Danish studies. W: E. Haavio-Mannila (ed.) Women, alcohol and drugs in
the Nordic countries. NAD- Publication. 16:97-132.
25. Health and Public Policy Committee of the American College of Physicians (1998).
„Improving medical education in therapeutics”, Annals of Internal Medicine, T. 108,
no. 1, s. 145-147.
26. Horton R. (1997).: Sponsorship, authorship, and a tale of two media. The Lancet,
349, s. 1411).
27. ICD – 10
28. Jasiski. J. (1997).: Problemv redagowania i wvdawania czasopism powieconvch
uzale*nieniom. Porozumienie z Farmington, 15 lipca 1997. Alkoholizm i Narkoma-
nia, 4/29, 509-528).
29. Lader,M.H. (1978).: Benzodiazepines the opium of the masses? Neuroscience. 3/2:
159-165.
30. Lader,M.H. (1983).: Dependence on benzodiazepines. Journal of Clinical Psychiatry.
44/4: 121-127.
31. Marks,J. (1985).: The benzodiazepines: Use, overuse, misuse, abuse Lancaster: MTD
Press.
32. Medawar, Ch. (1984).: The wrong Kind of Medicine. Consumer’s Association, Lon-
don.
33. Medawar,Ch. (1992).: Power and Dependence. Social Audit on the Safety of Medici-
nes. Social Audit Ltd str. 1-15.
34. Medawar,Ch. (1993).: Medicines and Independence. Towards rational drug use in the
Baltic States. Materialy z KonIerencii w Jurmala. Lotwa 24-28 wrzesie. str. 23-29).
35. Melville,J. (1984).: The Tranquilizer Trap and how to get out of it. London: Fontana
Paperbacks.
Spoleczna historia problemu nadu*ywania lekow psychotropowych w kraiach ...
487
36. Mendelson,J.H.; Mello,N.K. (1990).: Drugs of the future. Harvard Medical School.
37. Nathanson,C.A. (1975).: Illness and the feminine role: a theoretical review. Social
Science and Medicine. 9: 57-62.
38. Owen,R.T., Tyrer,P. (1983).: Benzodiazepine dependence: a review of the evidence.
Drugs. 25: 385-398.
39. Peters D (1981).: The British medical response to oipate addiction in the nineteenth
century. History of Medicine.
40. Petursson,H; Larder,M.H. (1986).: Benzodiazepine dependence. W: J. Gabe, P. Wil-
liams (ed.) Tranquillizers: Social, Psychological and Clinical Perspectives. London:
Tavistock, 44-59.
41. Ray,L.(1991).: The political economy of long term minor tranquilizer use. W: J. Gabe
(ed.) Understanding tranquillizer use: the role of the social sciences. London: Tavi-
stock, 136-160.
42. Raynes,N. (1979).: Factors affecting the prescribing of psychotropic drugs in general
practice consultations. Psychological Medicine. 9: 671-679.
43. Raynes,N. (1980).: A preliminary study of search procedures and patient manage-
ment techniques in general practice. Journal of the Royal College of General Practi-
tioners. 30: 166-172.
44. Riska, E (1993).: Sociological perspectives on the use of minor tranquallizers. E. Ri-
ska, E. Kuhlhorn. Minor Treanquillizers in the Nordic Countries. NAD Publication
No. 23.
45. Riska,E and Klaukka,T. (1984).: Use of psychotropic drugs in Finland. Social science
and Medicine. 19: 983-989.
46. Suffet,F., Brotman,R. (1976).: Female drug use: some observations. International
Journal of Addiction. 11: 19-23.
47. Szukalski, B. (1998).: Kokaina. Alkoholizm i Narkomania, 3/32, 273-293).
48. Szukalski, B., Mirkiewicz E., Walkowiak J., Taracha E. (1999).: Opracowanie wa-
runków skriningowej i konfirmacyjnej analizy benzodiazepin w moczu narkomanów.
Alkoholizm i Narkomania, 2/35, 247-262).
49. Turner,B.S. (!992).: Regulating Bodies. London: Routledge.
50. WarnerJ.H. (1980).: Physiosociological theory and therapeutic explanation in the
1860s: the British debate on medical use of alcohol. Bulletin of the History of Medi-
cine, 54, str. 235-257.
51. Wells,K.B., Kamberg,C., Brook,R.., Camp,P., Rogers,W. (1985).: Health status, so-
cio-demographic factors, and the use of prescribed psychotropics drugs. Medical Ca-
re. 23: 1295-1306.
52. White,K. (1991).: The sociology of health and illness. Current Sociology. 39/2.
53. Williams,P. (1980).: Recent trends in the prescribing of psychotropics drugs. Health
Trends. 12: 6-7.
54. Williams,P. I Bellantuono,C. (1991).: Long term tranquilizer use: the contribution of
epidemiology. W: J. Gabe (ed.). Understanding tranquilizer use: the role of the social
sciences. London: Tavistock, 69-91.
Gra*yna witkiewicz
488
55. Winger,G. (1988).: Tranquilizers: the cost of calmness. London, Burke, 27.
56. WHO, (1993): Clinical Pharmacological Evaluation in Drug Control. EUR/ICP/DSE
173, Copenhagen.
57. Zimmer L., Morgan J.P. (1997).: Marijuana myths, marijuana facts. The Lindesmith
Center, New York and San Francisco.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->