P. 1
Ziołolecznictwo

Ziołolecznictwo

|Views: 3,296|Likes:

More info:

Published by: Kasia Wierzbowska on Mar 13, 2012
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/17/2013

pdf

text

original

Sections

  • Prof. dr hab. fil. Irena Turowska Doc. dr hab. farm. Jan Kozłowski
  • WYCIĄGI WODNE
  • WYCIĄGI ALKOHOLOWE
  • Prof. dr hab. med. Jolanta Krupińska
  • ANTRAZWIĄZKI
  • AZULENY
  • FLAWONOIDY
  • GARBNIKI
  • GLIKOZYDY NASERCOWE (KARDENOLIDY)
  • GORYCZE
  • KUMARYNY
  • SAPONINY
  • ŚLUZY
  • ZABURZENIA RYTMU SERCA ALLORHYTHMIA
  • DUSZNICA BOLESNA ANGINA PECTORIS
  • SCHORZENIA OBWODOWYCH NACZYŃ KRWIONOŚNYCH
  • LEKI STOSOWANE W SCHORZENIACH NACZYŃ 2YLNYCH
  • OSTRY NIEŻYT OSKRZELI BRONCHITIS ACUTA »
  • PRZEWLEKŁY NIEŻYT OSKRZELI BRONCHITIS CHRONICA
  • ROZSTRZENIE OSKRZELI BRONCHIECTASIS
  • DYCHAWICA OSKRZELOWA ASTHMA BRONCHIALE
  • OWRZODZENIE TRAWIENNE PRZEŁYKU ULCUS PEPTICUM OESOPHAGI
  • ACHALAZJA PRZEŁYKU ACHALASIA OESOPHAGI
  • RAK PRZEŁYKU CARCINOMA OESOPHAGI
  • PRZEPUKLINA PRZEPONOWA HERNIA DIAPHRAGMATICA
  • ROBACZYCA PRZEWODU POKARMOWEGO HELMINTHIASIS
  • NIENOWOTWOROWE CHOROBY JELITA GRUBEGO
  • NOWOTWORY JELITA GRUBEGO NEOPLASMATA COLI
  • ŻYLAKI ODBYTU YARICES HAEMORRHOIDALES
  • WIRUSOWE ZAPALENIE WĄTROBY HEPATITIS YIRUSALIS
  • ZAPALENIE TRZUSTKI PANCREATITIS
  • STANY ZAPALNE DRÓG MOCZOWYCH
  • A. Ostre stany zapalne dróg moczowych
  • CIĄŻOWE ZAPALENIE NEREK — NEPHRITIS GRAYIDARUM
  • KAMICA MOCZOWA — UROLITHIASIS
  • CUKRZYCA DIABETES MELLITUS
  • KRWIOPOCHODNE ZAPALENIE KOŚCI OSTITIS, OSTEOMYELITIS
  • GRUŹLICA KOSTNO-STAWOWA
  • DYSTROFIA KOSTNA TYPU SUDECKA
  • NOWOTWORY KOŚCI I STAWÓW
  • ZESPÓŁ BOLESNEGO BARKU PERIARTHRITIS HUMERO- SCAPULARIS
  • ZIOŁA W REHABILITACJI CHORÓB NARZĄDU RUCHU
  • MIGRENA ALERGICZNA HEMICRANIA ALLERGICA
  • BOLESNE MIESIĄCZKOWANIE DYSMENORRHOEA
  • NADMIERNE KRWAWIENIA MIESIĄCZKOWE MENORRHAGIA
  • OKRES PRZEKWITANIA CLIMACTERIUM
  • ZMIANY STARCZE PRZEWODU POKARMOWEGO
  • ZMIANY STARCZE UKŁADU ODDECHOWEGO
  • ZMIANY STARCZE UKŁADU RUCHU
  • GRUŹLICA TOCZNIOWA TUBERCULOSIS LUPOSA
  • ŁYSIENIE ŁOJOTOKOWE ALOPECIA SEBORRHOICA
  • ŁYSIENIE PLACKOWATE ALOPECIA AREATA
  • ROPNIE MNOGIE PACH HIDRADENITIS SUPPURATIYA
  • USZKODZENIA SKÓRY PROMIENIAMI X I RADU RADIODERM1TIS
  • CHOROBY NOSA
  • CHOROBY KRTANI
  • CHOROBY UCHA
  • ZAPALENIA JAMY USTNEJ POWIERZCHOWNE STOMATITIDES SUPERFICIALES
  • CHOROBY WIRUSOWE JAMY USTNEJ
  • CHOROBY O DOMNIEMANEJ ETIOLOGII WIRUSOWEJ
  • CHOROBY PĘCHERZOWE
  • DROŻD2YCA POWIERZCHOWNA JAMY USTNEJ CANDIDOSIS ORIS
  • OWRZODZENIE ODLEZYNOWE ULCUS DECUBITALE, DECUBITUS
  • ZABURZENIA CZYNNOŚCI POWIEK
  • CHOROBY SIATKÓWKI
  • AKROPARESTEZJA ACROPARAESTHESIA
  • STWARDNIENIE ROZSIANE SCLEROTIS MULTIPLEX
  • SKOROWIDZ RZECZOWY

ZIOŁOLECZNICTWO

Autorzy

Prof. dr hab. med. Julian Aleksandrowicz
Prof. dr. hab. med. Alfons Chodera
Dr fil. Jan Dobrowolski
Dr med. Witold Dudziński
Doc. dr hab. med. Biruta Fąfrowicz
Dr med. Jerzy Hofman
Dr med. Maria Jurewicz
Dr med. Adam Kazior
Prof. dr hab. med. Jan Kowalewski
Doc. dr hab. farm. Jan Krupiński
Prof. dr. hab. med. Jolanta Krupińska
Prof. dr. hab. med. Piotr Kubikowski
Prof. dr. hab. med. Jan Łańcucki
Dr hab. n. farm. lek. Janina Majcherczyk
Doc. dr. hab. farm. Aleksander Ożarowski
Dr med. Bogdan Pirwitz
Dr med. Wojciech Rewerski
Dr med. Arkadiusz Stańczyk
Prof. dr hab. med. Kazimierz Stawiński
Dr med. Augustyn Szozda
Prof. dr hab. med. Jan Szymański
Dr med. Andrzej Tilszer
Doc. dr hab. med. Michał Troszyński
Prof. dr hab. fil. Irena Turowska

ZIOŁOLECZNICTWO

PORADNIK DLA LEKARZY

pod redakcją
doc. dra hab. ALEKSANDRA OŻAROWSKIEGO

Wydanie III

WARSZAWA 1982

PAŃSTWOWY ZAKŁAD WYDAWNICTW LEKARSKICH

© Copyright by Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich
Warszawa 1976, 1980, 1982

Redaktorzy
mgr Danuta Burlińska
mgr Krystyna Niecikowska-Jastrzębska
mgr Anna Ołdachowska
mgr Elżbieta Padło
mgr Jadwiga Zawadzka
mgr Zofia Żakowska

Redaktor techniczny

Teresa Sajdakowska

Korektorzy

Irena Grzybowska
Ma
łgorzata Kośmicka

Projekt oprawy

Joanna Chmielewska

ISBN 83-200-0640-6

PAŃSTWOWY ZAKŁAD WYDAWNICTW LEKARSKICH — WARSZAWA 1982

Wydanie III — przedruk z wyd. II. Nakład 50 000+250 egz. Objętość a.w. 49,2 =
49 a.d. Papier druk. sat. kl. V, 63 g, 82 X 104 cm. Oddano do składania w
kwietniu 1982 r. Podpisano do druku we wrześniu 1982 r. Druk ukończono w
październiku 1982 r. Zam. nr 310-K-82. B-20.
CIESZYŃSKA DRUKARNIA WYDAWNICZA, CIESZYN, UL. POKOJU 1

Cena zł 350,—

PRZEDMOWA

Drugie wydanie „Ziołolecznictwa” ukazuje się w okresie, gdy nastąpiła
faktyczna akceptacja leków pochodzenia roślinnego, które z pozycji
zaledwie tolerowanych środków para-medycznych awansowały na
„współpartnerów” chemioterapeutyków. Złożyło się na to wiele przyczyn,
ale dwie spośród nich wydają się najważniejsze. Pierwszą było
ujawnienie, jak dalece niektóre z ubocznych działań leków syntetycznych
są szkodliwe, a nawet groźne dla ludzi, szczególnie dla dzieci, kobiet w
ciąży, osób w wieku podeszłym i rekonwalescentów po ciężkich
chorobach lub operacjach. Drugą okolicznością było to, że nowoczesna
medycyna nie poczyniła znaczących postępów w leczeniu wielu chorób
przewlekłych, że ma również trudności w opanowaniu niektórych
zakażeń endogennych, takich jak biegunki dziecięce, zatrucia pokarmowe
lub zespoły czerwonkowe, pomimo wykrycia około 100 tysięcy
antybiotyków, z których 150 znalazło zastosowanie w lecznictwie. Jeśli
dodamy, że najczęstszą przyczyną zgonów jest od lat choroba krążeniowa
oraz nowotwory, to sukcesy medycyny nie wydają się rewelacyjne, jak
się powszechnie sądzi, a masowe stosowanie silnie i szybko działających
leków syntetycznych niekoniecznie i nie zawsze jest uznawane za cechę
nowoczesności.

Preparaty ziołowe mogą oddać nieocenione usługi nie tylko w
schorzeniach przewlekłych, gdy stosuje się je jako leki główne, lecz także
w stanach ostrych i podostrych, gdy towarzyszą chemioterapeutykom
jako środki pomocnicze, uzupełniające, synergiczne lub przemienne.
Nowocześnie pojmowane ziołolecznictwo polega na racjonalnym
wykorzystaniu różnorodnych właściwości leczniczych wyciągów
roślinnych, izolowanych związków czynnych i specyfików ziołowych
oraz na skutecznym łączeniu ich z chemioterapeutykami, jeśli zajdzie
tego potrzeba. W opanowaniu tej trudnej umiejętności pomocna będzie
niniejsza książka (przedruk II wyd.), opracowana przez zespół
specjalistów. Uwzględniono w nim najnowsze dane z piśmiennictwa
naukowego, zarówno odnośnie do właściwości i składu chemicznego
samych roślin leczniczych, jak i działania farmakologicznego oraz
zastosowania klinicznego wielu preparatów i specyfików ziołowych.
Spełniając życzenia wielu lekarzy, w części ogólnej książki zamiesz-

5

czono preparaty roślinne wytwarzane w krajach socjalistycznych i w
niektórych krajach zachodnich. W porównaniu z wydaniem poprzednim
rozszerzono część specjalistyczną książki o cztery nowe rozdziały:
„Choroby oczu”, „Choroby jamy ustnej”, „Choroby nosa, gardła, krtani i
uszu” oraz „Choroby neurologiczne”. Zamieszczone rozdziały nie
wyczerpują jednak wszystkich możliwości stosowania leków roślinnych,
dlatego w następnych wydaniach zostaną m. in. uwzględnione choroby
psychiatryczne, choroby krwi, choroby wyniszczające oraz choroby
dzieci.

Pragnę gorąco podziękować wszystkim współautorom II wydania
„Ziołolecznictwa” za wzięcie udziału w jego opracowaniu, jak również
opiniodawcom za wnikliwą, twórczą ocenę poszczególnych rozdziałów.
Zwracam się do lekarzy korzystających z poradnika, aby zechcieli
podać własne spostrzeżenia, szczególnie dotyczące skuteczności
zamieszczonych zestawów recepturowych, korzystnej lub niekorzystnej
interakcji lek ziołowy — lek syntetyczny, możliwości szerszego
stosowania preparatów roślinnych, ewentualnych działań ubocznych itp.
Te spostrzeżenia zostaną wykorzystane przy opracowywaniu kolejnego
wydania „Ziołolecznictwa”. Listy proszę kierować pod adres: ul. Narbutta
41/43 m.32, 02-536 Warszawa.

Doc. dr hab. Aleksander Ożgrowski

SPIS TREŚCI

Wykaz skrótów ........................................................................................... 13

Część ogólna

Współczesne ziołolecznictwoprof. dr hab. med. Piotr Kubikowski, dr
med. Wojciech J. Rewerski ............................................................................
15

Rośliny lecznicze z upraw i ze stanu naturalnegoprof. dr hab. fil.
Irena Turowska, doc. dr hab. farm.
Jan Kozłowski ......................................... 21

Mikroelementy a ziołolecznictwoprof. dr hab. med. Julian
Aleksandrowicz, dr fil. Jan Dobrowolski ........................................................
27

Wyciągi roślinne i ich otrzymywaniedr hab. n. farm., lek. Janina
Majcherczyk .................................................................................................
38

Wyciągi wodne ........................................................................................ 40
Wyciągi alkoholowe ................................................................................ 42

Rośliny lecznicze stosowane w fitoterapiidoc. dr hab. farm.
Aleksander O
żarowski .................................................................................. 44

Farmakodynamika ważniejszych substancji roślinnych prof. dr
hab. med
. Jolanta Krupińska ...................................................................... 283

Antrazwiązki ........................................................................................ 283
Azuleny ................................................................................................ 286
Flawonoidy ........................................................................................... 287
Garbniki ............................................................................................... 292
Glikozydy nasercowe (kardenolidy) ....................................................... 294
Gorycze ................................................................................................ 308
Kumaryny ............................................................................................. 309
Saponiny .............................................................................................. 316
Śluzy .................................................................................................... 320

Część szczegółowa

Choroby serca i naczyń — prof. dr hab. med. Alfons Chodera, doc. dr
hab. med. Aleksander Mrozikiewicz ............................................................
323

Ostra i przewlekła niewydolność serca — Insufficientia cordis acuta et
chronica ................................................................................................ 324
Względna niewydolność krążenia — Insufficientia circulatoria relativa .. 330
Zaburzenia rytmu serca — Allorhythmia ............................................... 335
Nerwica serca — Neurosis cordis .......................................................... 333
Nadciśnienie tętnicze — Hypertensio .................................................... 339

7

Podciśnienie tętnicze — Hypotensio ...................................................... 344
Dusznica bolesna — Angina pectoris ...................................................... 346
Schorzenia obwodowych naczyń krwionośnych ..................................... 348
Leki stosowane w schorzeniach naczyń żylnych ..................................... 349
Miażdżyca naczyń — Atherosclerosis ......... ........................................... 350
Choroby układa oddechowegodoc. dr hab. med. Biruta Fąfrowicz,
prof. dr hab. med. Jan Kowalewski ..............................................................
352

Ostry nieżyt oskrzeli — Bronchitis acuta ................................................ 358
Przewlekły nieżyt oskrzeli — Bronchitis chronica ................................... 359
Rozstrzenie oskrzeli — Bronchiectasis ................................................... 361
Dychawica oskrzelowa — Asthma bronchiale ......................................... 362
Zapalenie płuc — Pneumonia ................................................................. 364
Ropień płuc — Abscessus pulmonum ..................................................... 365
Gruźlica płuc — Tuberculosis pulmonum ............................................... 365
Zapalenie opłucnej — Pleuritis ............................................................... 366
Choroby przewodu pokarmowegodr med. Bogdan Pirwitz, dr med.
Andrzej Tilszer ...........................................................................................
363

Zapalenie przełyku — Oesophagitis ....................................................... 369
Owrzodzenie trawienne przełyku — Ulcus pepticum oesophagi ............. 372
Achalazja przełyku — Achalasia oesophagi ........................................... 375
Rak przełyku — Carcinoma oesophagi .................................................. 377
Uchyłkowatość przełyku — Diverticulosis oesophagi ............................ 380
Przepuklina przeponowa — Hernia diaphragmatica ................................ 381
Ostry nieżyt żołądka — Gastritis acuta .................................................. 384
Przewlekły nieżyt żołądka — Gastritis chronica ..................................... 386
Żółciowy nieżyt żołądka — Gastritis biliaris .......................................... 388
Zaburzenia neurowegetatywne czynności żołądka — Gastropathia
functionalis ........................................................................................... 390
Rak żołądka — Carcinoma ventriculi ..................................................... 396
Wrzód trawienny żołądka i dwunastnicy — Ulcus pepticum ventriculi
et duodeni ............................................................................................. 400
Krwawienia z przełyku, żołądka i dwunastnicy — Haemorrhagia e
tractu digestivo ..................................................................................... 407
Biegunki — Diarrhoeae ......................................................................... 409
Zespół złego wchłaniania — Syndroma malabsorptionis ........................ 411
Robaczyca przewodu pokarmowego — Helminthiasis ............................ 415
Nienowotworowe choroby jelita grubego ............................................... 417
Nowotwory jelita grubego — Neoplasmata coli ..................................... 428
Żylaki odbytu — Varices haemorrhoidales ............................................ 432
Choroby wątroby, dróg żółciowych i trzustkidr med. Arkadiusz
Sta
ńczyk, doc. dr hab. farm. Aleksander Ożarowski .................................... 435

Wirusowe zapalenie wątroby — Hepatitis virusalis ................................ 435
Zapalenie wątroby przewlekłe —Hepatitis chronica ............................... 441
Zwyrodnienie tłuszczowe wątroby — Degeneratio adiposa hepatis ......... 444
Marskość wątroby :—Cirrhosis hepatis .................................................. 445
Zapalenie przewodów żółciowych i pęcherzyka żółciowego —
Cholangitis et cholecystitis .................................................................... 446
Kamica żółciowa — Cholelithiasis ........................................................ 450
Zapalenie trzustki — Pancreatitis ........................................................... 459

8

Choroby układu moczowegodr med. Wojciech J. Rewerski, doc. dr
hab. farm. Aleksander O
żarowski ............................................................... 462

Stany zapalne dróg moczowych ............................................................. 464
Ciążowe zapalenie nerek — Nephritis gravidarum ................................. 469
Kamica moczowa — Urolithiasis ........................................................... 470

Choroby przemiany materiiprof. dr hab. med. Jan Kowalewski .......... 484
Niedożywienie — Malnutrition ............................................................. 485
Otyłość — Adipositas ........................................................................... 489
Cukrzyca — Diabetes mellitus .............................................................. 493
Dna — Diathesis urica .......................................................................... 495

Choroby narządu ruchudr med. Witold Dudziński .............................. 498
Zrzeszotnienie kości — Osteoporosis .................................................... 498
Rozmięknienie kości — Osteomalacia ................................................... 499
Krwiopochodne zapalenie kości — Ostitis, Osteomyelitis ...................... 500
Urazy i złamania kości .......................................................................... 502
Przewlekłe nieswoiste zniekształcające zapalenie kości — Morbus
Pageti ................................................................................................... 503
Gruźlica kostno-stawowa ...................................................................... 504
Dystrofia kostna typu Sudecka .............................................................. 505
Nowotwory kości i stawów ................................................................... 506
Choroby gośćcowe ................................................................................ 506
Zespól bolesnego barku — Periarthritis humero-scapularis ..................... 528
Zapalenie przyczepów ścięgnistych — Enthesopathia ............................ 529
Zioła w rehabilitacji chorób narządu ruchu ............................................. 531

Choroby alergicznedr med. Augustyn Szozda, dr med. Jerzy Hofman .... 538
Dychawica oskrzelowa — Asthma bronchiale ........................................ 543
Pokrzywka — Urticaria .......................................................................... 547
Obrzęk naczynioruchowy Quinckego — Oedema Quincke ..................... 549
Wyprysk alergiczny — Eczema .............................................................. 550
Świerzbiączka (atopowe zapalenie skóry) — Prurigo ............................. 552
Nieżyt sienny — Rhinitis allergica ......................................................... 554
Migrena alergiczna — Hemicrania allergica ........................................... 555

Choroby kobiecedoc. dr hab. med. Michał Troszyński, dr med. Adam
Kazior .......................................................................................................
557

Zakażenie i zapalenie narządów płciowych kobiety ................................ 557
Bolesne miesiączkowanie — Dysmenorrhoea ........................................ 564
Nadmierne krwawienia miesiączkowe — Menorrhagia .......................... 569
Okres przekwitania — Climacterium ..................................................... 570
Niepłodność kobieca — Sterilitas .......................................................... 574
Położnictwo — Obstetricia .................................................................... 574
Poronienie — Abortus ........................................................................... 576

Choroby wieku starczegoprof. dr hab. med. Jan Kowalewski ............... 578
Zmiany starcze układu krążenia ............................................................. 582
Zmiany starcze przewodu pokarmowego ............................................... 588
Zmiany starcze układu oddechowego ..................................................... 593
Zmiany starcze układu ruchu ................................................................. 594

9

Choroby skóryprof. dr hab. med. Jan Łańcucki 597
Afty — Aphthosis ................................................................................. 598
Bielactwo nabyte — Vitiligo ................................................................. 599
Brodawki zwykłe — Verrucae vulgares ................................................. 604
Czyrak, czyraczność — Furunculus, furunculosis . .................................. 606
Figówka gronkowcowa — Sycosis staphylogenes .................................. 608
Gruźlica toczniowa — Tuberculosis luposa ............................................ 609
Grzybica stóp — Tinea pedum .............................................................. 610
Kandydiaza paznokci i wałów paznokciowych — Onychia e
perionychia candidamycetica .................................................................. 613
Kłykciny (brodawki) kończyste — Condylomata acuminata ................... 614
Liszaj płaski, liszaj czerwony — Lichen planus, lichen ruber .................. 615
Łupież różowy Giberta — Pityriasis rosea Giberti ..... ............................. 618
Łuszczyca — Psoriasis .......................................................................... 619
Łysienie łojotokowe — Alopecia seborrhoica ........................................ 623
Łysienie plackowate — Alopecia areata ................................................. 626
Odleżyna — Decubitus ......................................................................... 629
Odmroziny — Perniosis ........................................................................ 630
Odmrożenie — Congelatio .................................................................... 632
Oparzenie — Combustio ....................................................................... 634
Owrzodzenie żylakowe — Ulcus varicosum ........................................... 636
Plamica — Purpura ............................................................................... 640
Pocenie nadmierne — Hyperhidrosis ..................................................... 642
Pokrzywka — Urticaria ......................................................................... 644
Rak skóry — Carcinoma cutis ............................................................... 646
Rogowacenie białe — Leukoplakia ........................................................ 648
Ropnie mnogie pach — Hidradenitis suppurativa ................................... 649
Świąd skóry — Pruritus cutis ................................................................ 650
Świerzb — Scabies ............................................................................... 652
Trądzik pospolity — Acne vulgaris ........................................................ 653
Trądzik różowały — Acne rosacea ........................................................ 655
Twardzina, sklerodermia — Scleroderma ............................................... 657
Uszkodzenia skóry promieniami X i radu — Radiodermitis . ................... 658
Wszawica łonowa — Pediculosis pubis ................................................. 661
Wszawica głowowa — Pediculosis capitis ............................................. 661
Wyprysk — Eczema ............................................................................. 662
Zapalenie łojotokowe skóry (wyprysk łojotokowy) — Dermatitis
seborrhoica (eczema seborrhoicum) ....................................................... 665
Zapalenie złuszczające skóry — Erythrodermia ..................................... 666

Choroby gardła, nosa, krtani i uszuprof. dr hab. med. Jan
Szyma
ński, doc. dr hab. farm. Aleksander Ożarowski ................................... 671
Choroby gardła ...................................................................................... 671
Choroby nosa ......................................................................................... 673
Choroby krtani ....................................................................................... 680
Choroby ucha ........................................................................................ 683

Choroby jamy ustnejprof. dr hab. med. Kazimierz Stawiński ................ 686

Zapalenia jamy ustnej powierzchowne — Stomatitides superficiales........ 686
Zapalenia jamy ustnej głębokie — Stomatitides profundae . .................... 691
Choroby wirusowe jamy ustnej............................................................... 694

10

Choroby o domniemanej etiologii wirusowej ......................................... 708
Choroby pęcherzowe ............................................................................. 710
Choroby przebiegające z zaburzeniami w rogowaceniu i złuszczaniu
nabłonka ............................................................................................... 713
Drożdżyca powierzchowna jamy ustnej — Candidosis oris ..................... 716
Owrzodzenie odleżynowe — Ulcus decubitale, decubitus ....................... 717
Rumień wielopostaciowy wysiękowy — Erythema multi-forme
exsudativum ......................................................................................... 718
Toksyczne zapalenia jamy ustnej — Stornatitides toxicae ....................... 720
Choroby przyzębia — Parodontopathiae ................................................ 722

Choroby oczudr med. Maria Jurewicz ................................................. 728
Jęczmień — Hordeolum ........................................................................ 728
Zapalenie brzegów powiek przewlekłe — Blepharitis marginalis
chronica ................................................................................................ 729
Zapalenie brzegów powiek, wrzodziejące — Blepharitis ulcerosa ........... 731
Zaburzenia czynności powiek ................................................................ 731
Zapalenie spojówek ostre i podostre — Coniunctivitis acuta et
subacuta ............................................................................................... 732
Zapalenie rogówki i spojówki opryszczkowe — Keratoconiunctivitis
phlyctenulosa ........................................................................................ 734
Zapalenie gruczołu łzowego ostre — Dacryoadenitis acuta ..................... 735
Choroby rogówki .................................................................................. 735
Zapalenie nadtwardówki — Episcleritis. Zapalenie twardówki —
Scleritis ................................................................................................ 738
Choroby jagodówki ............................................................................... 738
Choroby siatkówki ................................................................................ 739
Jaskra — Glaucoma .............................................................................. 740

Choroby neurologicznedr med. Wojciech J. Rewerski, doc. dr hab.
Aleksander O
żarowski ................................................................................ 742

Akroparestezja — Acroparaesthesia ....................................................... 742
Choroba Meniera — Morbus Menieri ..................................................... 744
Drżączka poraźna — Paralysis agitans, Parkinsonismus ......................... 745
Migrena — Hemicrania .......................................................................... 748
Nerwoból — Neuralgia .......................................................................... 751
Nużliwość mięśni — Myasthenia gravis ................................................. 753
Padaczka — Epilepsia ........................................................................... 754
Pląsawica — Chorea .............................................................................. 757
Rwa kulszowa — Ischias........................................................................ 759
Stwardnienie rozsiane — Sclerosis multiplex .......................................... 762

Skorowidz rzeczowy ................................................................................. 765

WYKAZ SKRÓTÓW

Acid.

— acidum — kwas

aeth.

— aetherea — eterowa (np. nalewka)

Amp.

— ampullae — ampułki

Anth.

— Anthodium — koszyczek kwiatowy

aq.

— aąuosus — wodny

Bals.

— Balsamum — balsam

Bulb.

— Bulbus — cebula

comp.

— compositus — złożony

conc.

— concentratum — stężony

Cort.

— Cortex — kora

Dec.

— Decoctum — napar

depur.

— depuratus — oczyszczony

Empl.

— Emplastrum — plaster

Exoc.

— Exocarpium — naowocnia

Extr.

— Extractum — wyciąg

Fl.

— Flos, flores — kwiat

fluid.

— fluidum — płynny

Fol.

— Folium — liść

Fr.

— Fructus — owoc

Gemm.

— Gemmae — pączki

Gutt.

— Guttae — krople

Herb.

— Herba — ziele
hydrobr. — hydrobromicum — bromowodorek
hydrochl. — hydrochloricum — chlorowodorek
Inflor.

— Inflorescentia — kwiatostan

Inf.

— Infusum — napar

Intr.

— Intractum — wyciąg ze świeżej rośliny

Linim.

— Linimentum — mazidło

mal.

— maleinicum — maleinian

nitr.

— nitricum — azotan

Ol.

— Oleum — olej lub olejek

Peric.

— Pericarpium — owocnia

pulv.

— pulveratus — sproszkowany

radic.

— (cum) radicibus — z korzeniami

Rad.

— Radix — korzeń

rec.

— recens — świeży

Res.

— Resina — żywica

Rhiz.

— Rhizoma — kłącze

Sem.

— Semen — nasienie

13

sicc.

— siccus(um) — suchy

Sir.

— Sirupus — syrop

Soi.

— Solutio — roztwór

Spec.

— Species — zioła

spirit.

— spirituosus — alkoholowy

Spir.

— Spiritus — alkohol

spiss.

— spissum — gęsty

Succ.

— Succus — sok

sulf.

— sulfuricum — siarczan

Tabl.

— tabulettae — tabletki

tart.

— tartaricum — winian

Tinct.

— Tinctura — nalewka

titr.

— titratus — mianowany

Ung.

— Unguentum — maść

vern.

— vernalis — wiosenny

Część ogólna

Prof. dr hab. med. Piotr Kubikowski
Dr med. Wojciech J. Rewerski

WSPÓŁCZESNE ZIOŁOLECZNICTWO

W ciągu ostatnich kilku lat wzrosło w Polsce zainteresowanie lekiem
pochodzenia roślinnego. Złożyło się na to wiele czynników, między
innymi lepsza jakość tych leków, większa produkcja i większy
asortyment, jak również dokładniejsza informacja o ich właściwościach
farmakologicznych i leczniczych. Jest to niewątpliwie zasługa licznego
już dziś grona entuzjastów leku roślinnego, tak lekarzy praktyków, jak i
naukowców. Wielce zasłużony jest na tym polu Instytut Przemysłu
Zielarskiego w Poznaniu. Wieloletnie badania prowadzone przez to
krajowe centrum naukowe w dziedzinie uprawy roślin, jak również
wyodrębniania z nich substancji biologicznie czynnych o potencjalnym
zastosowaniu w terapii przyniosły znaczne osiągnięcia. Opracowano
recepturę preparatów Bellergot, Bellergot-Retard, Scopolan, Alliofil,
Rubinex, Rubiolizyna, Sylimarol i wielu innych, które na stałe weszły do
lecznictwa. Miarą zainteresowania ziołolecznictwem (fitoterapią) jest
między innymi natychmiastowe znikanie z księgarń nielicznych jeszcze
wydawnictw naukowych i popularnonaukowych poświęconych tym
zagadnieniom. Tak było z I wydaniem książek Ziołolecznictwo (A.
Ożarowski — red.), Zioła i ich stosowanie (B. Kuźnicka; M. Dziak), jak i
informatorem „Herbapolu”. Wszystkie wymienione opracowania ukazały
się w wielotysięcznych nakładach.
Obecnie coraz częściej ukazują się w wielu czasopismach artykuły
popularyzujące ziołolecznictwo. Farmaceuci i lekarze są na wykładach
kursów szkolenia podyplomowego zaznajamiani z nowymi kierunkami
rozwoju ziołolecznictwa i nowymi lekami ziołowymi.
Podobne kierunki rozwoju informacji o ziołolecznictwie istnieją i w
innych krajach, a szczególnie w ZSRR, RFN, NRD, Szwajcarii, Francji,
Czechosłowacji.

15

Trudno pisać o kierunkach rozwoju współczesnego ziołolecznictwa nie
wspominając, choćby w dużym skrócie, o historii leczenia ziołami, jest
ona prawdopodobnie równie stara jak nasza, ziemska, cywilizacja.
Słynny papirus Ebersa z około 1550 r. p.n.e. zawierał około 900
recept, w większości składających się z surowców roślinnych.
Wymieniono w nim korę granatowca, czosnek, piołun, cebulę morską,
wronie oko, jaskółcze ziele, -aloes, siemię lniane. Wiele z wymienionych
roślin stosujemy obecnie, a i wskazania w wielu przypadkach są
identyczne. Hipokrates z Kos — ojciec medycyny — w swym Corpus
Hipokraticum również wymienia wiele leków pochodzenia roślinnego.
Około 43—48 r. n.e. powstało wielkie dzieło Skriboniusa Largusa
Compositiones medicamentorum, w którym wymienia on 242 leki
roślinna Największy objętościowo opis, bo około 600 roślin leczniczych,
znajduje się w dziele Dioskuridesa z Anazurba De materia medica.
Częstokroć lek roślinny miał być panaceum na wszystko, np. korzeń
mandragory i żeń-szenia, a jego mała toksyczność i duża dostępność
ułatwiały takie opinie.
W XV i XVI w. duże znaczenie w informacji o leku spełniały zielniki
(herbarze), będące w dzisiejszym słowa rozumieniu encyklopediami
spełniającymi również rolę poradników lekarskich. Oprócz herbarzy
włoskich i niemieckich duże znaczenie miały herbarze polskie, a
zwłaszcza herbarz Marcina z Urzędowa, wydany w Krakowie w 1595 r.,
oraz herbarz Szymona Syreńskiego z 1613 r., który zawiera opis aż 765
roślin i był na owe czasy największy w Europie (1540 stron).
Dopiero w XIX w. obserwuje się wyraźny postęp w badaniu leków
roślinnych. W 1803 r. Sertürner wyizolował z opium alkaloid morfinę. W
1818 r. Caventou i Pelletier wykryli w nasionach kulczyby i wyosobnili z
nich strychninę, a w 1820 r. z kory chinowej — chininą. W 1820 r. Runge
otrzymał kofeinę z kawy, a w 1859 r. Neumann wyodrębnił z liści koka
kokainę. Rozpoczęła się era leku roślinnego, która trwała do lat
trzydziestych obecnego stulecia.
Wiek XX, szczególnie po otrzymaniu przez Domagka 01935 r.)
sulfonamidów, jest wiekiem leku syntetycznego. W połowie lat
trzydziestych wprowadzono w krótkim czasie wiele leków syntetycznych
działających silnie, szybko i skutecznie. Od tej pory lekarze praktycy
zaczęli domagać się leków o ściśle określonym wzorze chemicznym,
mechanizmie działania i dawkowaniu. Leki roślinne tamtej doby, przy
ówczesnej technologii ich wytwarzania i tradycyjnej postaci, nie
wytrzymywały konkurencji z lekami syntetycznymi, zwłaszcza
chemioterapeutyki, dla których entuzjazm w wielu

16

przypadkach odsunął na dalszy plan, a niekiedy i zahamował, prace
badawcze nad lekiem roślinnym. Dopiero w połowie lat pięćdziesiątych,
kiedy to coraz częściej stwierdzano, że leki syntetyczne mają wiele wad
wyrażających się licznymi objawami niepożądanymi, a szczególnie
depresyjnym wpływem na układ krwiotwórczy, działaniem
hepatotoksycznym, nefrotoksycznym, a sporadycznie i teratogennym,
następowała powolna zmiana i zwrot ku lekom naturalnym, a ziołowym
przede wszystkim. Wyrazem tego jest, między innymi, kilkakrotne
zwiększenie produkcji tych leków w krajach o nowoczesnym i dużym
przemyśle farmaceutycznym, jak RFN, Szwajcaria czy Japonia. Podobne
zjawisko obserwujemy także w Polsce, ZSRR, NRD i Czechosłowacji.
Dzisiejsze ziołolecznictwo rozwija się W dwóch głównych kierunkach.
Jeden z nich, tradycyjny, polega na stosowaniu kompleksu wielu
czynnych substancji zawartych w ziołach, np. w postaci naparów,
wyciągów. Działają one łagodnie, powoli i mają duże znaczenie,
szczególnie w geriatrii. Szansa leku roślinnego w tej mierze jest
przeogromna. Innym przykładem takiego zastosowania ziół jest leczenie
przewlekłych schorzeń układu krążenia, przewodu pokarmowego, układu
moczowego oraz przewlekłych schorzeń skórnych. Takie leki roślinne
zawierające wiele czynnych substancji działają poliwalentnie, pobudzając
wiele układów lub wyrównując niedoczynność określonych narządów,
np. wątroby. Działają one fizjologicznie, pobudzając jednocześnie siły
obronne organizmu, a ponadto dostarczają wielu ważnych związków
mineralnych, pierwiastków śladowych oraz witamin. Oczywiście taka
terapia ma i pewne niedostatki, które sprowadzają się do tego, że jest ona
długotrwała.

Drugim kierunkiem rozwoju ziołolecznictwa jest stosowanie
pojedynczych związków czynnych wyizolowanych z roślin,
zidentyfikowanych i oczyszczonych, mających ściśle sprecyzowane
właściwości farmakologiczne, punkt uchwytu, mechanizm działania, a
przy tym charakteryzujących się w większości stosunkowo małą
toksycznością i nielicznymi działaniami niepożądanymi. Borkowski
(1974) podaje, że „punkt ciężkości zainteresowań przeniósł się z samego
surowca roślinnego na jego składniki czynne, ich aktywność i mechanizm
działania”. Słowa te znajdują pełne potwierdzenie we współczesnym
kierunku ziołolecznictwa.
Z roślin leczniczych wyizolowano wiele związków czynnych, z
których ponad 300 weszło trwale do terapii, a kwas askorbowy i kwas
salicylowy (pochodne) są najpowszechniej stosowanymi obecnie lekami.
W dalszym ciągu znaczenie lecznicze mają kodeina, morfina,
papaweryna, strofantyna i inne glikozydy nasercowe, teobromina,
efedryna, emetyna, chinidyna, rezerpina, ajmalina, winkamina,
winblastyna.

17

Niektóre z tych substancji są obecnie wytwarzane syntetycznie ze
względu na ogromne zapotrzebowanie lecznictwa, a wielu lekarzy nie
wie, że zapisuje leki będące naturalnymi związkami roślinnymi. Zmieniło
się i zmienia oblicze współczesnego ziołolecznictwa, które nie tylko
opiera się na dotychczasowych osiągnięciach w dziedzinie glikozydów
nasercowych czy też alkaloidów, lecz także bada przydatność nowych
grup związków, np. coraz częściej podstawą tworzenia nowych leków są
bioflawonoidy. Stanowią one ostatnio ośrodek zainteresowania nie tylko
farmakognostów, lecz również biochemików i farmakologów.
Zainteresowanie bioflawonoidami jest umotywowane kilkoma
czynnikami, m.in. częstością występowania ich w roślinach,
wielokierunkowym działaniem farmakodynamicznym oraz możliwością
szerokiego zastosowania leczniczego u ludzi ze względu na małą
toksyczność tych związków.
Nowym, trzecim kierunkiem rozwoju i zastosowania ziół leczniczych,
wykraczających poza tematykę tego opracowania, jest ich zastosowanie
profilaktyczne. Coraz częściej stosuje się specjalnie przyrządzone syropy
dla określonych grup zawodowych, mające zapobiegać toksycznym
wpływom niektórych substancji lub czynnikom fizycznym. Przykładem
takiej profilaktyki „zawodowej” jest wprowadzenie syropu Cynarex
(zawierającego między innymi wyciągi z karczochów) zapobiegającego
uszkodzeniu wątroby dwusiarczkiem węgla. Dla hutników, narażonych w
toku pracy na silny stres cieplny, wprowadzono syrop Fitoterm, który
uzupełnia braki wodno-elektrolitowe, zapobiegając jednocześnie
uszkodzeniu nerek i układu krążenia.
Trudno również nie wspomnieć o dużym znaczeniu ziół leczniczych w
przyrządzaniu używek, przypraw i koncentratów spożywczych, jak i w
kosmetologii. Interesujące informacje na powyższy temat podają
Kuźnicka i Dziak w książce Zioła i ich stosowanie (PZWL, 1977).
Istotnym problemem we współczesnym ziołolecznictwie jest postać
leku roślinnego. W wielu wypadkach jest to postać tradycyjna (np.
napary), w innych lek jest dokładnie mianowany i produkowany w
postaci drażetek, czopków, iniekcji lub granulatów ziołowych. Uważa się,
że zarówno postacie tradycyjne, jak i nowoczesne mają prawo
współistnienia, a taka czy inna forma ich zalecenia zależy od rodzaju
schorzenia i jego fazy (ostrej czy przewlekłej), zawartości związków
czynnych w surowcu roślinnym, trudności w izolowaniu poszczególnych
składników czynnych. Problem nowoczesnej postaci leku roślinnego
zależy w dużej mierze od wprowadzania nowoczesnej technologii do
produkcji leku roślinnego, w ostatnich kilku latach stwierdza się wyraźny
postęp. Jak wiadomo, w tradycyjnych metodach, np. podczas przy-

18

gotowania naparu, w surowcu roślinnym pozostaje niewykorzystanych aż
40% (!) substancji czynnych.
Trwałość leku roślinnego zwiększyła się ostatnio znacznie wskutek
zastosowania nowoczesnych technik, np. liofilizacji, suszenia
rozpyłowego, mikrokapsułkowania itp. Zwiększyła się również
użyteczność oraz łatwość przyjmowania leków roślinnych w wyniku
unowocześniania ich postaci: stosowanie tabletek powlekanych, drażetek
i czopków warstwowych, emulsji, granulatów ziołowych, mikrokapsułek
oraz innych form leków, przedłużających ich działanie (formy retard). Z
trwałością oraz nowoczesną postacią leku wiąże się zagadnienie
standaryzacji samego surowca roślinnego, co podnosi walory użytkowe
tych preparatów. To że preparaty roślinne zawierają ściśle ustalone i
analitycznie sprawdzone ilości podstawowych związków czynnych,
pozwala na dokładniejsze ich dawkowanie niż miało to miejsce dawniej.
Również i z tych wzglądów liczne leki roślinne weszły do lecznictwa
zamkniętego, np. w RFN, Francji czy Szwajcarii.
Innym problemem, nadal dla lekarza kontrowersyjnym, jest wzajemny
stosunek leku pochodzenia syntetycznego i leku pochodzenia roślinnego.
Brak rozeznania lekarzy w tej mierze wypływa m.in. ze złej tradycji
piśmiennictwa lat ubiegłych, w którym krytykowano nieobiektywnie lek
roślinny, uwypuklając silne i natychmiastowe działanie leku
pochodzącego z syntezy chemicznej. Brak było również odpowiednich
opracowań informacyjnych dotyczących leku roślinnego.
Należy z całym naciskiem stwierdzić, że nie ma jakiegokolwiek
działania antagonistycznego między lekiem roślinnym a syntetycznym.
Właściwe zastosowanie leku syntetycznego i roślinnego zależy tak od
rodzaju i fazy schorzenia, jak i wiedzy terapeutycznej lekarza. Są
schorzenia, np. ostra i przewlekła niewydolność krążenia, w której lek
roślinny jest lekiem podstawowym — glikozydy nasercowe, a lek
syntetyczny środkiem pomocniczym. W większości jednak wypadków w
fazie ostrej podajemy lek syntetyczny, aby następnie podawać leki
roślinne łagodnie działające, charakteryzujące się na ogół zarówno małą
toksycznością ogólną, jak i narządową. Wzajemne powiązanie i
uzupełnienie może być różne i tak lek roślinny możemy podawać jako
pomocniczy, uzupełniający, zapobiegający, a nawet jako czynnik
synergiczny lub potencjalizujący działanie leku podstawowego,
pochodzenia syntetycznego. Liczne przykłady takiego postępowania
terapeutycznego znajdą czytelnicy przy omawianiu leczenia
poszczególnych jednostek chorobowych czy też niedomogach całego
układu. Oczywiście rola leku roślinnego w całokształcie postępowania
terapeutycznego nie jest jednakowa w leczeniu poszczególnych układów.
Jest ona bez

19

wątpienia bardzo ważna w schorzeniach układu krążenia i przewodu
pokarmowego, mniejsze znaczenie ma w schorzeniach układu
oddechowego, moczowego czy schorzeniach skóry oraz znaczenie
uzupełniające ma w terapii niektórych schorzeń z zakresu neurologii czy
psychiatrii.

Problem samoleczenia staje się na całym świecie, również i w Polsce,
zjawiskiem powszechnym, mającym ważne, lecz często także negatywne
znaczenie w zaspokajaniu zapotrzebowania ludności na opieką
zdrowotną. Za samoleczenie uważa się przyjmowanie leków nie
inspirowane bezpośrednio lub pośrednio przez lekarza. Zjawisko to
występuje niestety również w przypadku przyjmowania leków roślinnych.
Najczęściej dotyczy to leków wpływających na czynność przewodu
pokarmowego i wątroby. Dlatego należy przestrzec bezkrytycznych
entuzjastów leku roślinnego, że w wielu przypadkach są to leki o silnym
działaniu, mogące spowodować nawet zatrucia przy ich nie
uzasadnionym zastosowaniu bez uprzedniej porady lekarskiej. Tak więc
hasło „zioła dobre na wszystko” należy dziś uzupełnić uwagą, że jest ono
słuszne po uprzedniej poradzie lekarskiej.
Na zakończenie tych krótkich rozważań o współczesnym
ziołolecznictwie należy podkreślić jeszcze jeden aspekt terapii
preparatami ziołowymi, a mianowicie aspekt ekonomiczny. Przy masowej
terapii schorzeń przewlekłych, a powszechnie występujących, lek
roślinny jest znacznie tańszy w porównaniu z lekiem syntetycznym, a
przy tym nie wymaga w większości przypadków substancji pochodzących
z importu.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->