ZIOŁOLECZNICTWO

Autorzy Prof. dr hab. med. Julian Aleksandrowicz Prof. dr. hab. med. Alfons Chodera Dr fil. Jan Dobrowolski Dr med. Witold Dudziński Doc. dr hab. med. Biruta Fąfrowicz Dr med. Jerzy Hofman Dr med. Maria Jurewicz Dr med. Adam Kazior Prof. dr hab. med. Jan Kowalewski Doc. dr hab. farm. Jan Krupiński Prof. dr. hab. med. Jolanta Krupińska Prof. dr. hab. med. Piotr Kubikowski Prof. dr. hab. med. Jan Łańcucki Dr hab. n. farm. lek. Janina Majcherczyk Doc. dr. hab. farm. Aleksander Ożarowski Dr med. Bogdan Pirwitz Dr med. Wojciech Rewerski Dr med. Arkadiusz Stańczyk Prof. dr hab. med. Kazimierz Stawiński Dr med. Augustyn Szozda Prof. dr hab. med. Jan Szymański Dr med. Andrzej Tilszer Doc. dr hab. med. Michał Troszyński Prof. dr hab. fil. Irena Turowska

ZIOŁOLECZNICTWO
PORADNIK DLA LEKARZY
pod redakcją doc. dra hab. ALEKSANDRA OŻAROWSKIEGO

Wydanie III

WARSZAWA 1982 PAŃSTWOWY ZAKŁAD WYDAWNICTW LEKARSKICH

© Copyright by Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich Warszawa 1976, 1980, 1982 Redaktorzy mgr Danuta Burlińska mgr Krystyna Niecikowska-Jastrzębska mgr Anna Ołdachowska mgr Elżbieta Padło mgr Jadwiga Zawadzka mgr Zofia Żakowska Redaktor techniczny Teresa Sajdakowska Korektorzy Irena Grzybowska Małgorzata Kośmicka Projekt oprawy Joanna Chmielewska

ISBN 83-200-0640-6
PAŃSTWOWY ZAKŁAD WYDAWNICTW LEKARSKICH — WARSZAWA 1982

Wydanie III — przedruk z wyd. II. Nakład 50 000+250 egz. Objętość a.w. 49,2 = 49 a.d. Papier druk. sat. kl. V, 63 g, 82 X 104 cm. Oddano do składania w kwietniu 1982 r. Podpisano do druku we wrześniu 1982 r. Druk ukończono w październiku 1982 r. Zam. nr 310-K-82. B-20. CIESZYŃSKA DRUKARNIA WYDAWNICZA, CIESZYN, UL. POKOJU 1 Cena zł 350,—

PRZEDMOWA
Drugie wydanie „Ziołolecznictwa” ukazuje się w okresie, gdy nastąpiła faktyczna akceptacja leków pochodzenia roślinnego, które z pozycji zaledwie tolerowanych środków para-medycznych awansowały na „współpartnerów” chemioterapeutyków. Złożyło się na to wiele przyczyn, ale dwie spośród nich wydają się najważniejsze. Pierwszą było ujawnienie, jak dalece niektóre z ubocznych działań leków syntetycznych są szkodliwe, a nawet groźne dla ludzi, szczególnie dla dzieci, kobiet w ciąży, osób w wieku podeszłym i rekonwalescentów po ciężkich chorobach lub operacjach. Drugą okolicznością było to, że nowoczesna medycyna nie poczyniła znaczących postępów w leczeniu wielu chorób przewlekłych, że ma również trudności w opanowaniu niektórych zakażeń endogennych, takich jak biegunki dziecięce, zatrucia pokarmowe lub zespoły czerwonkowe, pomimo wykrycia około 100 tysięcy antybiotyków, z których 150 znalazło zastosowanie w lecznictwie. Jeśli dodamy, że najczęstszą przyczyną zgonów jest od lat choroba krążeniowa oraz nowotwory, to sukcesy medycyny nie wydają się rewelacyjne, jak się powszechnie sądzi, a masowe stosowanie silnie i szybko działających leków syntetycznych niekoniecznie i nie zawsze jest uznawane za cechę nowoczesności. Preparaty ziołowe mogą oddać nieocenione usługi nie tylko w schorzeniach przewlekłych, gdy stosuje się je jako leki główne, lecz także w stanach ostrych i podostrych, gdy towarzyszą chemioterapeutykom jako środki pomocnicze, uzupełniające, synergiczne lub przemienne. Nowocześnie pojmowane ziołolecznictwo polega na racjonalnym wykorzystaniu różnorodnych właściwości leczniczych wyciągów roślinnych, izolowanych związków czynnych i specyfików ziołowych oraz na skutecznym łączeniu ich z chemioterapeutykami, jeśli zajdzie tego potrzeba. W opanowaniu tej trudnej umiejętności pomocna będzie niniejsza książka (przedruk II wyd.), opracowana przez zespół specjalistów. Uwzględniono w nim najnowsze dane z piśmiennictwa naukowego, zarówno odnośnie do właściwości i składu chemicznego samych roślin leczniczych, jak i działania farmakologicznego oraz zastosowania klinicznego wielu preparatów i specyfików ziołowych. Spełniając życzenia wielu lekarzy, w części ogólnej książki zamiesz-

5

czono preparaty roślinne wytwarzane w krajach socjalistycznych i w niektórych krajach zachodnich. W porównaniu z wydaniem poprzednim rozszerzono część specjalistyczną książki o cztery nowe rozdziały: „Choroby oczu”, „Choroby jamy ustnej”, „Choroby nosa, gardła, krtani i uszu” oraz „Choroby neurologiczne”. Zamieszczone rozdziały nie wyczerpują jednak wszystkich możliwości stosowania leków roślinnych, dlatego w następnych wydaniach zostaną m. in. uwzględnione choroby psychiatryczne, choroby krwi, choroby wyniszczające oraz choroby dzieci. Pragnę gorąco podziękować wszystkim współautorom II wydania „Ziołolecznictwa” za wzięcie udziału w jego opracowaniu, jak również opiniodawcom za wnikliwą, twórczą ocenę poszczególnych rozdziałów. Zwracam się do lekarzy korzystających z poradnika, aby zechcieli podać własne spostrzeżenia, szczególnie dotyczące skuteczności zamieszczonych zestawów recepturowych, korzystnej lub niekorzystnej interakcji lek ziołowy — lek syntetyczny, możliwości szerszego stosowania preparatów roślinnych, ewentualnych działań ubocznych itp. Te spostrzeżenia zostaną wykorzystane przy opracowywaniu kolejnego wydania „Ziołolecznictwa”. Listy proszę kierować pod adres: ul. Narbutta 41/43 m.32, 02-536 Warszawa. Doc. dr hab. Aleksander Ożgrowski

SPIS TREŚCI
Wykaz skrótów ........................................................................................... 13 Część ogólna Współczesne ziołolecznictwo — prof. dr hab. med. Piotr Kubikowski, dr med. Wojciech J. Rewerski ............................................................................ 15 Rośliny lecznicze z upraw i ze stanu naturalnego — prof. dr hab. fil. Irena Turowska, doc. dr hab. farm. Jan Kozłowski ......................................... 21 Mikroelementy a ziołolecznictwo — prof. dr hab. med. Julian Aleksandrowicz, dr fil. Jan Dobrowolski........................................................ 27 Wyciągi roślinne i ich otrzymywanie — dr hab. n. farm., lek. Janina Majcherczyk ................................................................................................. 38 Wyciągi wodne ........................................................................................ 40 Wyciągi alkoholowe ................................................................................ 42 Rośliny lecznicze stosowane w fitoterapii — doc. dr hab. farm. Aleksander Ożarowski .................................................................................. 44 Farmakodynamika ważniejszych substancji roślinnych — prof. dr hab. med. Jolanta Krupińska ...................................................................... 283 Antrazwiązki ........................................................................................ 283 Azuleny ................................................................................................ 286 Flawonoidy ........................................................................................... 287 Garbniki ............................................................................................... 292 Glikozydy nasercowe (kardenolidy) ....................................................... 294 Gorycze ................................................................................................ 308 Kumaryny ............................................................................................. 309 Saponiny .............................................................................................. 316 Śluzy .................................................................................................... 320 Część szczegółowa Choroby serca i naczyń — prof. dr hab. med. Alfons Chodera, doc. dr hab. med. Aleksander Mrozikiewicz ............................................................ 323 Ostra i przewlekła niewydolność serca — Insufficientia cordis acuta et chronica ................................................................................................ 324 Względna niewydolność krążenia — Insufficientia circulatoria relativa .. 330 Zaburzenia rytmu serca — Allorhythmia ............................................... 335 Nerwica serca — Neurosis cordis .......................................................... 333 Nadciśnienie tętnicze — Hypertensio .................................................... 339

7

Podciśnienie tętnicze — Hypotensio ...................................................... 344 Dusznica bolesna — Angina pectoris ...................................................... 346 Schorzenia obwodowych naczyń krwionośnych ..................................... 348 Leki stosowane w schorzeniach naczyń żylnych ..................................... 349 Miażdżyca naczyń — Atherosclerosis ......... ........................................... 350 Choroby układa oddechowego — doc. dr hab. med. Biruta Fąfrowicz, prof. dr hab. med. Jan Kowalewski .............................................................. 352 Ostry nieżyt oskrzeli — Bronchitis acuta ................................................ 358 Przewlekły nieżyt oskrzeli — Bronchitis chronica................................... 359 Rozstrzenie oskrzeli — Bronchiectasis ................................................... 361 Dychawica oskrzelowa — Asthma bronchiale......................................... 362 Zapalenie płuc — Pneumonia ................................................................. 364 Ropień płuc — Abscessus pulmonum ..................................................... 365 Gruźlica płuc — Tuberculosis pulmonum ............................................... 365 Zapalenie opłucnej — Pleuritis ............................................................... 366 Choroby przewodu pokarmowego — dr med. Bogdan Pirwitz, dr med. Andrzej Tilszer ........................................................................................... 363 Zapalenie przełyku — Oesophagitis ....................................................... 369 Owrzodzenie trawienne przełyku — Ulcus pepticum oesophagi ............. 372 Achalazja przełyku — Achalasia oesophagi ........................................... 375 Rak przełyku — Carcinoma oesophagi .................................................. 377 Uchyłkowatość przełyku — Diverticulosis oesophagi ............................ 380 Przepuklina przeponowa — Hernia diaphragmatica ................................ 381 Ostry nieżyt żołądka — Gastritis acuta .................................................. 384 Przewlekły nieżyt żołądka — Gastritis chronica ..................................... 386 Żółciowy nieżyt żołądka — Gastritis biliaris .......................................... 388 Zaburzenia neurowegetatywne czynności żołądka — Gastropathia functionalis ........................................................................................... 390 Rak żołądka — Carcinoma ventriculi ..................................................... 396 Wrzód trawienny żołądka i dwunastnicy — Ulcus pepticum ventriculi et duodeni ............................................................................................. 400 Krwawienia z przełyku, żołądka i dwunastnicy — Haemorrhagia e tractu digestivo ..................................................................................... 407 Biegunki — Diarrhoeae ......................................................................... 409 Zespół złego wchłaniania — Syndroma malabsorptionis ........................ 411 Robaczyca przewodu pokarmowego — Helminthiasis ............................ 415 Nienowotworowe choroby jelita grubego ............................................... 417 Nowotwory jelita grubego — Neoplasmata coli ..................................... 428 Żylaki odbytu — Varices haemorrhoidales ............................................ 432 Choroby wątroby, dróg żółciowych i trzustki — dr med. Arkadiusz Stańczyk, doc. dr hab. farm. Aleksander Ożarowski .................................... 435 Wirusowe zapalenie wątroby — Hepatitis virusalis ................................ 435 Zapalenie wątroby przewlekłe —Hepatitis chronica ............................... 441 Zwyrodnienie tłuszczowe wątroby — Degeneratio adiposa hepatis ......... 444 Marskość wątroby :—Cirrhosis hepatis .................................................. 445 Zapalenie przewodów żółciowych i pęcherzyka żółciowego — Cholangitis et cholecystitis .................................................................... 446 Kamica żółciowa — Cholelithiasis ........................................................ 450 Zapalenie trzustki — Pancreatitis ........................................................... 459

8

Choroby układu moczowego — dr med. Wojciech J. Rewerski, doc. dr hab. farm. Aleksander Ożarowski ............................................................... 462 Stany zapalne dróg moczowych ............................................................. 464 Ciążowe zapalenie nerek — Nephritis gravidarum ................................. 469 Kamica moczowa — Urolithiasis ........................................................... 470 Choroby przemiany materii — prof. dr hab. med. Jan Kowalewski .......... 484 Niedożywienie — Malnutrition ............................................................. 485 Otyłość — Adipositas ........................................................................... 489 Cukrzyca — Diabetes mellitus .............................................................. 493 Dna — Diathesis urica .......................................................................... 495 Choroby narządu ruchu — dr med. Witold Dudziński .............................. 498 Zrzeszotnienie kości — Osteoporosis .................................................... 498 Rozmięknienie kości — Osteomalacia ................................................... 499 Krwiopochodne zapalenie kości — Ostitis, Osteomyelitis ...................... 500 Urazy i złamania kości .......................................................................... 502 Przewlekłe nieswoiste zniekształcające zapalenie kości — Morbus Pageti ................................................................................................... 503 Gruźlica kostno-stawowa ...................................................................... 504 Dystrofia kostna typu Sudecka .............................................................. 505 Nowotwory kości i stawów ................................................................... 506 Choroby gośćcowe ................................................................................ 506 Zespól bolesnego barku — Periarthritis humero-scapularis ..................... 528 Zapalenie przyczepów ścięgnistych — Enthesopathia ............................ 529 Zioła w rehabilitacji chorób narządu ruchu ............................................. 531 Choroby alergiczne — dr med. Augustyn Szozda, dr med. Jerzy Hofman .... 538 Dychawica oskrzelowa — Asthma bronchiale ........................................ 543 Pokrzywka — Urticaria.......................................................................... 547 Obrzęk naczynioruchowy Quinckego — Oedema Quincke ..................... 549 Wyprysk alergiczny — Eczema .............................................................. 550 Świerzbiączka (atopowe zapalenie skóry) — Prurigo ............................. 552 Nieżyt sienny — Rhinitis allergica ......................................................... 554 Migrena alergiczna — Hemicrania allergica ........................................... 555 Choroby kobiece — doc. dr hab. med. Michał Troszyński, dr med. Adam Kazior ....................................................................................................... 557 Zakażenie i zapalenie narządów płciowych kobiety ................................ 557 Bolesne miesiączkowanie — Dysmenorrhoea ........................................ 564 Nadmierne krwawienia miesiączkowe — Menorrhagia .......................... 569 Okres przekwitania — Climacterium ..................................................... 570 Niepłodność kobieca — Sterilitas .......................................................... 574 Położnictwo — Obstetricia .................................................................... 574 Poronienie — Abortus ........................................................................... 576 Choroby wieku starczego — prof. dr hab. med. Jan Kowalewski ............... 578 Zmiany starcze układu krążenia ............................................................. 582 Zmiany starcze przewodu pokarmowego ............................................... 588 Zmiany starcze układu oddechowego ..................................................... 593 Zmiany starcze układu ruchu ................................................................. 594

9

Choroby skóry — prof. dr hab. med. Jan Łańcucki 597 Afty — Aphthosis ................................................................................. 598 Bielactwo nabyte — Vitiligo ................................................................. 599 Brodawki zwykłe — Verrucae vulgares ................................................. 604 Czyrak, czyraczność — Furunculus, furunculosis . .................................. 606 Figówka gronkowcowa — Sycosis staphylogenes .................................. 608 Gruźlica toczniowa — Tuberculosis luposa ............................................ 609 Grzybica stóp — Tinea pedum .............................................................. 610 Kandydiaza paznokci i wałów paznokciowych — Onychia e perionychia candidamycetica .................................................................. 613 Kłykciny (brodawki) kończyste — Condylomata acuminata ................... 614 Liszaj płaski, liszaj czerwony — Lichen planus, lichen ruber .................. 615 Łupież różowy Giberta — Pityriasis rosea Giberti ..... ............................. 618 Łuszczyca — Psoriasis .......................................................................... 619 Łysienie łojotokowe — Alopecia seborrhoica ........................................ 623 Łysienie plackowate — Alopecia areata ................................................. 626 Odleżyna — Decubitus ......................................................................... 629 Odmroziny — Perniosis ........................................................................ 630 Odmrożenie — Congelatio .................................................................... 632 Oparzenie — Combustio ....................................................................... 634 Owrzodzenie żylakowe — Ulcus varicosum ........................................... 636 Plamica — Purpura ............................................................................... 640 Pocenie nadmierne — Hyperhidrosis ..................................................... 642 Pokrzywka — Urticaria ......................................................................... 644 Rak skóry — Carcinoma cutis ............................................................... 646 Rogowacenie białe — Leukoplakia ........................................................ 648 Ropnie mnogie pach — Hidradenitis suppurativa ................................... 649 Świąd skóry — Pruritus cutis ................................................................ 650 Świerzb — Scabies ............................................................................... 652 Trądzik pospolity — Acne vulgaris ........................................................ 653 Trądzik różowały — Acne rosacea ........................................................ 655 Twardzina, sklerodermia — Scleroderma ............................................... 657 Uszkodzenia skóry promieniami X i radu — Radiodermitis . ................... 658 Wszawica łonowa — Pediculosis pubis ................................................. 661 Wszawica głowowa — Pediculosis capitis ............................................. 661 Wyprysk — Eczema ............................................................................. 662 Zapalenie łojotokowe skóry (wyprysk łojotokowy) — Dermatitis seborrhoica (eczema seborrhoicum) ....................................................... 665 Zapalenie złuszczające skóry — Erythrodermia ..................................... 666 Choroby gardła, nosa, krtani i uszu — prof. dr hab. med. Jan Szymański, doc. dr hab. farm. Aleksander Ożarowski ................................... 671 Choroby gardła ...................................................................................... 671 Choroby nosa......................................................................................... 673 Choroby krtani ....................................................................................... 680 Choroby ucha ........................................................................................ 683 Choroby jamy ustnej — prof. dr hab. med. Kazimierz Stawiński ................ 686 Zapalenia jamy ustnej powierzchowne — Stomatitides superficiales........ 686 Zapalenia jamy ustnej głębokie — Stomatitides profundae . .................... 691 Choroby wirusowe jamy ustnej............................................................... 694

10

Choroby o domniemanej etiologii wirusowej ......................................... 708 Choroby pęcherzowe ............................................................................. 710 Choroby przebiegające z zaburzeniami w rogowaceniu i złuszczaniu nabłonka ............................................................................................... 713 Drożdżyca powierzchowna jamy ustnej — Candidosis oris ..................... 716 Owrzodzenie odleżynowe — Ulcus decubitale, decubitus ....................... 717 Rumień wielopostaciowy wysiękowy — Erythema multi-forme exsudativum ......................................................................................... 718 Toksyczne zapalenia jamy ustnej — Stornatitides toxicae ....................... 720 Choroby przyzębia — Parodontopathiae ................................................ 722 Choroby oczu — dr med. Maria Jurewicz ................................................. 728 Jęczmień — Hordeolum ........................................................................ 728 Zapalenie brzegów powiek przewlekłe — Blepharitis marginalis chronica ................................................................................................ 729 Zapalenie brzegów powiek, wrzodziejące — Blepharitis ulcerosa ........... 731 Zaburzenia czynności powiek ................................................................ 731 Zapalenie spojówek ostre i podostre — Coniunctivitis acuta et subacuta ............................................................................................... 732 Zapalenie rogówki i spojówki opryszczkowe — Keratoconiunctivitis phlyctenulosa ........................................................................................ 734 Zapalenie gruczołu łzowego ostre — Dacryoadenitis acuta ..................... 735 Choroby rogówki .................................................................................. 735 Zapalenie nadtwardówki — Episcleritis. Zapalenie twardówki — Scleritis ................................................................................................ 738 Choroby jagodówki ............................................................................... 738 Choroby siatkówki ................................................................................ 739 Jaskra — Glaucoma .............................................................................. 740 Choroby neurologiczne — dr med. Wojciech J. Rewerski, doc. dr hab. Aleksander Ożarowski ................................................................................ 742 Akroparestezja — Acroparaesthesia ....................................................... 742 Choroba Meniera — Morbus Menieri ..................................................... 744 Drżączka poraźna — Paralysis agitans, Parkinsonismus ......................... 745 Migrena — Hemicrania.......................................................................... 748 Nerwoból — Neuralgia .......................................................................... 751 Nużliwość mięśni — Myasthenia gravis ................................................. 753 Padaczka — Epilepsia ........................................................................... 754 Pląsawica — Chorea .............................................................................. 757 Rwa kulszowa — Ischias........................................................................ 759 Stwardnienie rozsiane — Sclerosis multiplex .......................................... 762 Skorowidz rzeczowy ................................................................................. 765

WYKAZ SKRÓTÓW Acid. aeth. Amp. Anth. aq. Bals. Bulb. comp. conc. Cort. Dec. depur. Empl. Exoc. Extr. Fl. fluid. Fol. Fr. Gemm. Gutt. Herb. hydrobr. hydrochl. Inflor. Inf. Intr. Linim. mal. nitr. Ol. Peric. pulv. radic. Rad. rec. Res. Rhiz. Sem. — acidum — kwas — aetherea — eterowa (np. nalewka) — ampullae — ampułki — Anthodium — koszyczek kwiatowy — aąuosus — wodny — Balsamum — balsam — Bulbus — cebula — compositus — złożony — concentratum — stężony — Cortex — kora — Decoctum — napar — depuratus — oczyszczony — Emplastrum — plaster — Exocarpium — naowocnia — Extractum — wyciąg — Flos, flores — kwiat — fluidum — płynny — Folium — liść — Fructus — owoc — Gemmae — pączki — Guttae — krople — Herba — ziele — hydrobromicum — bromowodorek — hydrochloricum — chlorowodorek — Inflorescentia — kwiatostan — Infusum — napar — Intractum — wyciąg ze świeżej rośliny — Linimentum — mazidło — maleinicum — maleinian — nitricum — azotan — Oleum — olej lub olejek — Pericarpium — owocnia — pulveratus — sproszkowany — (cum) radicibus — z korzeniami — Radix — korzeń — recens — świeży — Resina — żywica — Rhizoma — kłącze — Semen — nasienie

13

sicc. Sir. Soi. Spec. spirit. Spir. spiss. Succ. sulf. Tabl. tart. Tinct. titr. Ung. vern.

— siccus(um) — suchy — Sirupus — syrop — Solutio — roztwór — Species — zioła — spirituosus — alkoholowy — Spiritus — alkohol — spissum — gęsty — Succus — sok — sulfuricum — siarczan — tabulettae — tabletki — tartaricum — winian — Tinctura — nalewka — titratus — mianowany — Unguentum — maść — vernalis — wiosenny

Część ogólna
Prof. dr hab. med. Piotr Kubikowski Dr med. Wojciech J. Rewerski WSPÓŁCZESNE ZIOŁOLECZNICTWO
W ciągu ostatnich kilku lat wzrosło w Polsce zainteresowanie lekiem pochodzenia roślinnego. Złożyło się na to wiele czynników, między innymi lepsza jakość tych leków, większa produkcja i większy asortyment, jak również dokładniejsza informacja o ich właściwościach farmakologicznych i leczniczych. Jest to niewątpliwie zasługa licznego już dziś grona entuzjastów leku roślinnego, tak lekarzy praktyków, jak i naukowców. Wielce zasłużony jest na tym polu Instytut Przemysłu Zielarskiego w Poznaniu. Wieloletnie badania prowadzone przez to krajowe centrum naukowe w dziedzinie uprawy roślin, jak również wyodrębniania z nich substancji biologicznie czynnych o potencjalnym zastosowaniu w terapii przyniosły znaczne osiągnięcia. Opracowano recepturę preparatów Bellergot, Bellergot-Retard, Scopolan, Alliofil, Rubinex, Rubiolizyna, Sylimarol i wielu innych, które na stałe weszły do lecznictwa. Miarą zainteresowania ziołolecznictwem (fitoterapią) jest między innymi natychmiastowe znikanie z księgarń nielicznych jeszcze wydawnictw naukowych i popularnonaukowych poświęconych tym zagadnieniom. Tak było z I wydaniem książek Ziołolecznictwo (A. Ożarowski — red.), Zioła i ich stosowanie (B. Kuźnicka; M. Dziak), jak i informatorem „Herbapolu”. Wszystkie wymienione opracowania ukazały się w wielotysięcznych nakładach. Obecnie coraz częściej ukazują się w wielu czasopismach artykuły popularyzujące ziołolecznictwo. Farmaceuci i lekarze są na wykładach kursów szkolenia podyplomowego zaznajamiani z nowymi kierunkami rozwoju ziołolecznictwa i nowymi lekami ziołowymi. Podobne kierunki rozwoju informacji o ziołolecznictwie istnieją i w innych krajach, a szczególnie w ZSRR, RFN, NRD, Szwajcarii, Francji, Czechosłowacji.

15

Trudno pisać o kierunkach rozwoju współczesnego ziołolecznictwa nie wspominając, choćby w dużym skrócie, o historii leczenia ziołami, jest ona prawdopodobnie równie stara jak nasza, ziemska, cywilizacja. Słynny papirus Ebersa z około 1550 r. p.n.e. zawierał około 900 recept, w większości składających się z surowców roślinnych. Wymieniono w nim korę granatowca, czosnek, piołun, cebulę morską, wronie oko, jaskółcze ziele, -aloes, siemię lniane. Wiele z wymienionych roślin stosujemy obecnie, a i wskazania w wielu przypadkach są identyczne. Hipokrates z Kos — ojciec medycyny — w swym Corpus Hipokraticum również wymienia wiele leków pochodzenia roślinnego. Około 43—48 r. n.e. powstało wielkie dzieło Skriboniusa Largusa Compositiones medicamentorum, w którym wymienia on 242 leki roślinna Największy objętościowo opis, bo około 600 roślin leczniczych, znajduje się w dziele Dioskuridesa z Anazurba De materia medica. Częstokroć lek roślinny miał być panaceum na wszystko, np. korzeń mandragory i żeń-szenia, a jego mała toksyczność i duża dostępność ułatwiały takie opinie. W XV i XVI w. duże znaczenie w informacji o leku spełniały zielniki (herbarze), będące w dzisiejszym słowa rozumieniu encyklopediami spełniającymi również rolę poradników lekarskich. Oprócz herbarzy włoskich i niemieckich duże znaczenie miały herbarze polskie, a zwłaszcza herbarz Marcina z Urzędowa, wydany w Krakowie w 1595 r., oraz herbarz Szymona Syreńskiego z 1613 r., który zawiera opis aż 765 roślin i był na owe czasy największy w Europie (1540 stron). Dopiero w XIX w. obserwuje się wyraźny postęp w badaniu leków roślinnych. W 1803 r. Sertürner wyizolował z opium alkaloid morfinę. W 1818 r. Caventou i Pelletier wykryli w nasionach kulczyby i wyosobnili z nich strychninę, a w 1820 r. z kory chinowej — chininą. W 1820 r. Runge otrzymał kofeinę z kawy, a w 1859 r. Neumann wyodrębnił z liści koka kokainę. Rozpoczęła się era leku roślinnego, która trwała do lat trzydziestych obecnego stulecia. Wiek XX, szczególnie po otrzymaniu przez Domagka 01935 r.) sulfonamidów, jest wiekiem leku syntetycznego. W połowie lat trzydziestych wprowadzono w krótkim czasie wiele leków syntetycznych działających silnie, szybko i skutecznie. Od tej pory lekarze praktycy zaczęli domagać się leków o ściśle określonym wzorze chemicznym, mechanizmie działania i dawkowaniu. Leki roślinne tamtej doby, przy ówczesnej technologii ich wytwarzania i tradycyjnej postaci, nie wytrzymywały konkurencji z lekami syntetycznymi, zwłaszcza chemioterapeutyki, dla których entuzjazm w wielu

16

układu moczowego oraz przewlekłych schorzeń skórnych. Dopiero w połowie lat pięćdziesiątych. Wyrazem tego jest. punkt uchwytu. Podobne zjawisko obserwujemy także w Polsce. Dzisiejsze ziołolecznictwo rozwija się W dwóch głównych kierunkach. Oczywiście taka terapia ma i pewne niedostatki. ajmalina. że „punkt ciężkości zainteresowań przeniósł się z samego surowca roślinnego na jego składniki czynne. Takie leki roślinne zawierające wiele czynnych substancji działają poliwalentnie. szczególnie w geriatrii. pobudzając jednocześnie siły obronne organizmu. Innym przykładem takiego zastosowania ziół jest leczenie przewlekłych schorzeń układu krążenia. a niekiedy i zahamował. jak RFN. z których ponad 300 weszło trwale do terapii. teobromina. Słowa te znajdują pełne potwierdzenie we współczesnym kierunku ziołolecznictwa. kiedy to coraz częściej stwierdzano. prace badawcze nad lekiem roślinnym. zidentyfikowanych i oczyszczonych. polega na stosowaniu kompleksu wielu czynnych substancji zawartych w ziołach. powoli i mają duże znaczenie. a ziołowym przede wszystkim. winblastyna. tradycyjny. Z roślin leczniczych wyizolowano wiele związków czynnych. 17 . Szwajcaria czy Japonia. wątroby. w postaci naparów. nefrotoksycznym. Drugim kierunkiem rozwoju ziołolecznictwa jest stosowanie pojedynczych związków czynnych wyizolowanych z roślin. Jeden z nich. mających ściśle sprecyzowane właściwości farmakologiczne. winkamina. morfina. ZSRR. a kwas askorbowy i kwas salicylowy (pochodne) są najpowszechniej stosowanymi obecnie lekami. działaniem hepatotoksycznym. ich aktywność i mechanizm działania”. Borkowski (1974) podaje. W dalszym ciągu znaczenie lecznicze mają kodeina. mechanizm działania. kilkakrotne zwiększenie produkcji tych leków w krajach o nowoczesnym i dużym przemyśle farmaceutycznym. chinidyna. a ponadto dostarczają wielu ważnych związków mineralnych. między innymi. emetyna. Działają one łagodnie. np. pierwiastków śladowych oraz witamin. następowała powolna zmiana i zwrot ku lekom naturalnym.przypadkach odsunął na dalszy plan. a szczególnie depresyjnym wpływem na układ krwiotwórczy. NRD i Czechosłowacji. przewodu pokarmowego. pobudzając wiele układów lub wyrównując niedoczynność określonych narządów. a sporadycznie i teratogennym. np. wyciągów. które sprowadzają się do tego. Szansa leku roślinnego w tej mierze jest przeogromna. że jest ona długotrwała. rezerpina. efedryna. strofantyna i inne glikozydy nasercowe. Działają one fizjologicznie. a przy tym charakteryzujących się w większości stosunkowo małą toksycznością i nielicznymi działaniami niepożądanymi. papaweryna. że leki syntetyczne mają wiele wad wyrażających się licznymi objawami niepożądanymi.

wielokierunkowym działaniem farmakodynamicznym oraz możliwością szerokiego zastosowania leczniczego u ludzi ze względu na małą toksyczność tych związków. narażonych w toku pracy na silny stres cieplny. jak i nowoczesne mają prawo współistnienia. przypraw i koncentratów spożywczych. który uzupełnia braki wodno-elektrolitowe. lecz także bada przydatność nowych grup związków. w innych lek jest dokładnie mianowany i produkowany w postaci drażetek. trudności w izolowaniu poszczególnych składników czynnych. które nie tylko opiera się na dotychczasowych osiągnięciach w dziedzinie glikozydów nasercowych czy też alkaloidów. np. 1977). Nowym. W wielu wypadkach jest to postać tradycyjna (np.in. Problem nowoczesnej postaci leku roślinnego zależy w dużej mierze od wprowadzania nowoczesnej technologii do produkcji leku roślinnego. m. Interesujące informacje na powyższy temat podają Kuźnicka i Dziak w książce Zioła i ich stosowanie (PZWL. wykraczających poza tematykę tego opracowania. mające zapobiegać toksycznym wpływom niektórych substancji lub czynnikom fizycznym. że zarówno postacie tradycyjne. że zapisuje leki będące naturalnymi związkami roślinnymi. Zainteresowanie bioflawonoidami jest umotywowane kilkoma czynnikami. Dla hutników. np. Istotnym problemem we współczesnym ziołolecznictwie jest postać leku roślinnego. wprowadzono syrop Fitoterm. Stanowią one ostatnio ośrodek zainteresowania nie tylko farmakognostów. napary).Niektóre z tych substancji są obecnie wytwarzane syntetycznie ze względu na ogromne zapotrzebowanie lecznictwa. w ostatnich kilku latach stwierdza się wyraźny postęp. iniekcji lub granulatów ziołowych. podczas przy- 18 . Jak wiadomo. lecz również biochemików i farmakologów. Uważa się. trzecim kierunkiem rozwoju i zastosowania ziół leczniczych. częstością występowania ich w roślinach. w tradycyjnych metodach. czopków. Coraz częściej stosuje się specjalnie przyrządzone syropy dla określonych grup zawodowych. coraz częściej podstawą tworzenia nowych leków są bioflawonoidy. a wielu lekarzy nie wie. Przykładem takiej profilaktyki „zawodowej” jest wprowadzenie syropu Cynarex (zawierającego między innymi wyciągi z karczochów) zapobiegającego uszkodzeniu wątroby dwusiarczkiem węgla. jest ich zastosowanie profilaktyczne. zawartości związków czynnych w surowcu roślinnym. jak i w kosmetologii. a taka czy inna forma ich zalecenia zależy od rodzaju schorzenia i jego fazy (ostrej czy przewlekłej). Trudno również nie wspomnieć o dużym znaczeniu ziół leczniczych w przyrządzaniu używek. Zmieniło się i zmienia oblicze współczesnego ziołolecznictwa. zapobiegając jednocześnie uszkodzeniu nerek i układu krążenia.

nadal dla lekarza kontrowersyjnym. mikrokapsułkowania itp. pochodzenia syntetycznego. Brak rozeznania lekarzy w tej mierze wypływa m. pozwala na dokładniejsze ich dawkowanie niż miało to miejsce dawniej. a lek syntetyczny środkiem pomocniczym. charakteryzujące się na ogół zarówno małą toksycznością ogólną. suszenia rozpyłowego. zapobiegający. Trwałość leku roślinnego zwiększyła się ostatnio znacznie wskutek zastosowania nowoczesnych technik. np. w którym krytykowano nieobiektywnie lek roślinny. Jest ona bez 19 . mikrokapsułek oraz innych form leków. jak i wiedzy terapeutycznej lekarza. ostra i przewlekła niewydolność krążenia. np. a nawet jako czynnik synergiczny lub potencjalizujący działanie leku podstawowego. Są schorzenia. jest wzajemny stosunek leku pochodzenia syntetycznego i leku pochodzenia roślinnego. W większości jednak wypadków w fazie ostrej podajemy lek syntetyczny. uwypuklając silne i natychmiastowe działanie leku pochodzącego z syntezy chemicznej.gotowania naparu. uzupełniający. Liczne przykłady takiego postępowania terapeutycznego znajdą czytelnicy przy omawianiu leczenia poszczególnych jednostek chorobowych czy też niedomogach całego układu. Należy z całym naciskiem stwierdzić. To że preparaty roślinne zawierają ściśle ustalone i analitycznie sprawdzone ilości podstawowych związków czynnych. granulatów ziołowych. Z trwałością oraz nowoczesną postacią leku wiąże się zagadnienie standaryzacji samego surowca roślinnego. Właściwe zastosowanie leku syntetycznego i roślinnego zależy tak od rodzaju i fazy schorzenia. że nie ma jakiegokolwiek działania antagonistycznego między lekiem roślinnym a syntetycznym. Wzajemne powiązanie i uzupełnienie może być różne i tak lek roślinny możemy podawać jako pomocniczy. Również i z tych wzglądów liczne leki roślinne weszły do lecznictwa zamkniętego. w surowcu roślinnym pozostaje niewykorzystanych aż 40% (!) substancji czynnych. jak i narządową. np. w RFN. Brak było również odpowiednich opracowań informacyjnych dotyczących leku roślinnego. liofilizacji.in. emulsji. Francji czy Szwajcarii. ze złej tradycji piśmiennictwa lat ubiegłych. Innym problemem. przedłużających ich działanie (formy retard). drażetek i czopków warstwowych. Zwiększyła się również użyteczność oraz łatwość przyjmowania leków roślinnych w wyniku unowocześniania ich postaci: stosowanie tabletek powlekanych. Oczywiście rola leku roślinnego w całokształcie postępowania terapeutycznego nie jest jednakowa w leczeniu poszczególnych układów. w której lek roślinny jest lekiem podstawowym — glikozydy nasercowe. co podnosi walory użytkowe tych preparatów. aby następnie podawać leki roślinne łagodnie działające.

Tak więc hasło „zioła dobre na wszystko” należy dziś uzupełnić uwagą. Na zakończenie tych krótkich rozważań o współczesnym ziołolecznictwie należy podkreślić jeszcze jeden aspekt terapii preparatami ziołowymi. również i w Polsce. Zjawisko to występuje niestety również w przypadku przyjmowania leków roślinnych. a powszechnie występujących. mogące spowodować nawet zatrucia przy ich nie uzasadnionym zastosowaniu bez uprzedniej porady lekarskiej. mającym ważne. lek roślinny jest znacznie tańszy w porównaniu z lekiem syntetycznym. moczowego czy schorzeniach skóry oraz znaczenie uzupełniające ma w terapii niektórych schorzeń z zakresu neurologii czy psychiatrii. Najczęściej dotyczy to leków wpływających na czynność przewodu pokarmowego i wątroby. Problem samoleczenia staje się na całym świecie. a przy tym nie wymaga w większości przypadków substancji pochodzących z importu. mniejsze znaczenie ma w schorzeniach układu oddechowego.wątpienia bardzo ważna w schorzeniach układu krążenia i przewodu pokarmowego. że jest ono słuszne po uprzedniej poradzie lekarskiej. Za samoleczenie uważa się przyjmowanie leków nie inspirowane bezpośrednio lub pośrednio przez lekarza. lecz często także negatywne znaczenie w zaspokajaniu zapotrzebowania ludności na opieką zdrowotną. że w wielu przypadkach są to leki o silnym działaniu. Przy masowej terapii schorzeń przewlekłych. a mianowicie aspekt ekonomiczny. zjawiskiem powszechnym. Dlatego należy przestrzec bezkrytycznych entuzjastów leku roślinnego. .

zmian demograficznych w kraju powodujących brak rąk do pracy. Dostarczanie przemysłowi zielarskiemu. dr hab. Jan Kozłowski ROŚLINY LECZNICZE Z UPRAW I ZE STANU NATURALNEGO Źródłem surowców zielarskich i otrzymywanych z nich preparatów są rośliny lecznicze. a zasoby roślin leczniczych wykorzystywanych ze stanu naturalnego zmniejszają się zastraszająco szybko. że. dr hab. Są to jednak zagadnienia bardzo skomplikowane i w wielu przypadkach trudne do szybkiego rozwiązania. że grupa. gdyż — co jest rzeczą ogromnej wagi — przyczyniają się do zabezpieczenia naturalnego środowiska człowieka przed chemizacją.Prof. farm. że uprawy roślin zielarskich na wielką skalę zapoczątkowane zostały w Polsce stosunkowo niedawno. jak i z upraw. a to na skutek zwiększającego się zapotrzebowania przemysłu. Wśród naszej rodzimej flory można by naliczyć do 400 gatunków roślin naczyniowych (tj. jako rośliny lecznicze. fil. Składa się na to przede wszystkim fakt. jak wykazały badania sondażowe. a zarazem liczebna. Dla zobrazowania zagadnienia należy wspomnieć. jest bardzo różnorodna. niezbędnych ilości surowców roślinnych może odbywać się tylko przy wielostronnym rozwoju metod produkcji tych surowców zarówno ze zbioru w stanie naturalnym. Dla lepszego zrozumienia wyżej wzmiankowanych trudności należy przede wszystkim wziąć pod uwagę. a cóż mówić o pozarecepturowym zaopatrzeniu w zioła (Kohlmünzer. głównemu producentowi leków roślinnych w kraju. którą określa się. Leki roślinne reprezentują jeden z najbardziej prawidłowych kierunków rozwoju lecznictwa. Stare metody zbioru surowców są obecnie już niewystarczające. stosowania pestycydów na ogromną skalę itp. paprotników i nasiennych) 21 . 1977). Produkcja leków roślinnych i jej ciągły wzrost musi mieć rozbudowane zaplecze w postaci bazy surowcowej. Irena Turowska Doc. leki roślinne stanowią w naszym kraju 30% leków recepturowych wydawanych w aptece. melioracji.

Wreszcie wymogi zabiegów agrotechnicznych czy też akcji zbioru. przy czym są to przeważnie gatunki obcego pochodzenia. znaczenie farmaceutyczne ma 15 000. przyczyniają się do komplikacji zadań zielarskich. a ściślej organów przeznaczonych do zbioru. przechowywania. ras chemicznych. Eksportem i importem surowców zajmuje się to samo Zjednoczenie. spośród 380 000 gatunków roślinnych na kuli ziemskiej. okresem zbioru. która wskazuje na związek między zmianami zachodzącymi w organach rośliny w poszczególnych etapach jej bytowania a wynikającymi stąd różnicami ilościowymi lub jakościowymi w chemizmie substancji czynnych. Różny jest także dobór części rośliny. Poza tym w uprawie jest ich około 60. suszenia. skup surowców. różniące się dla poszczególnych zbieranych gatunków. Stanowi to około 20% ogólnej liczby gatunków krajowych. Ma ono dziesięć Zakładów Zielarskich.uważanych za lecznicze (Nowiński. za pośrednictwem Central Handlu Zagranicznego. Sprawy te wiążą się z tzw. ich magazynowanie i ewentualny przerób na leki. ale także analizą histochemiczną. Różny wreszcie jest czas zbioru w ciągu roku. 1950). zależnie od możliwości produkcyjnych i zapotrzebowania rynku zielarskiego. Porównawczo można dodać jeszcze. Należy też zwracać szczególną uwagę na właściwy dobór ewentualnie istniejących odmian uprawowych (cultivar) oraz tzw. głównie Rolimpexu. dobór poprzedzony nie tylko wieloletnim doświadczeniem. Należy także wspomnieć o różnicach w podaży surowca: od kilkuset kilogramów do kilkuset ton. 1959). Przemysł zielarski wykorzystuje ze zbioru około 100 gatunków. które różnią się składem chemicznym przy braku zauważalnych lub bardzo nieznacznych różnicach morfologicznych. instruktaż dla członków Zrzeszenia Producentów Roślin Zielarskich. a także pora dnia wyznaczona na żniwa zielarskie. że wg Brody i Mowszowicza (1968). które (zasięgiem swej działalności) obejmują wszystkie województwa. wymagań siedliskowych. Naukowym zapleczem zielarstwa jest Instytut Przemysłu 22 . uzależnionym od stadiów rozwoju rośliny i dynamiką gromadzenia substancji czynnych. Dla wyjaśnienia tych wzajemnych zależności powstała teoria dojrzałości wegetatywnej (Strażewicz. Wszystkie zagadnienia związane z uprawą i zbiorem roślin leczniczych ze stanu naturalnego w Polsce leżą w gestii Zjednoczenia Przemysłu Zielarskiego „Herbapol”. organizując kontraktacje upraw zielarskich. To ostatnie określenie używane bywa przez niektórych badaczy w stosunku do drobnych taksonów (jednostek systematycznych). postulatów lub ustawy ochrony przyrody itd. czyli analizą tkanek na substancje czynne. Poszczególne gatunki muszą być przy eksploatacji traktowane indywidualnie w zależności od pochodzenia.

aby ziołolecznictwo mogło uzyskać należne miejsce we współczesnej medycynie. Niektóre takie zagadnienia rozwiązywane są także przez specjalistyczne zakłady Akademii Medycznych i Akademii Rolniczych. lecz długotrwałego oddziaływania czynników ekologicznych na rośliny i naturalnego doboru. zanikaniem roślin w stanie naturalnym. Tym też należy tłumaczyć oporność wielu roślin na przystosowanie się do sztucznych warunków upraw — monokultur. farmakolodzy i technolodzy. biolodzy. sąsiedztwo współżyjących organizmów oraz wiele innych czynników. chemicy. badaniami z zakresu botaniki. Przystosowanie poszczególnych gatunków do siedliska powstało w wyniku powolnego.Zielarskiego w Poznaniu. a także farmakalogii i technologii leku roślinnego. utworzony w 1947 r. a także współpraca instytucji badawczych z jednostkami produkcyjnymi jest nieodzowna w celu sprostania wymaganiom stawianym lekom pochodzenia roślinnego i zapotrzebowaniu społecznemu. musi ulegać ciągłym zmianom i udoskonaleniom. Badaniami roślin leczniczych zajmują się więc botanicy. Współpraca specjalistów z różnych dyscyplin naukowych. fitochemii. które wynika z coraz większego zainteresowania społeczeństwa tą postacią leku. najpierw w Instytucie Przemysłu Zielarskiego w Plewiskach koło Poznania. oraz rosnącym zapotrzebowaniem na leki roślinne. następnie w Zielarskich Ośrodkach Doświadczalnych 23 . który przystosowanie to bardzo silnie utrwalił. Braki te spowodowane są głównie przyczynami obiektywnymi. Mimo tak ogromnego wzrostu produkcji odczuwa się ciągłe braki surowców sięgające 20% rocznego zapotrzebowania. bądź w sensie aklimatyzacji) kolejne próby. uprawy i hodowli. rolnicy. mająca swe głębokie tradycje w dawnym zielarstwie. przeprowadza się dla nowo branych w uprawę gatunków (bądź ze stanu naturalnego w kraju. O typie siedliska decyduje ukształtowanie terenu. Ta skomplikowana działalność. nieurodzajem. Zajmuje się on gromadzeniem kolekcji roślin leczniczych krajowych oraz z innych stref klimatycznych. chemotaksonomii. trudnościami uprawy itd. W celu uniknięcia niepowodzeń i zyskania wytycznych instruktażowych. skazując podejmowane próby uprawy na niepowodzenie. Rośliny lecznicze przeniesione z naturalnych stanowisk do uprawy często rozwijają się bardzo słabo albo nawet giną. Zapotrzebowanie przemysłu zielarskiego w Polsce na surowce roślinne w ciągu ostatnich piętnastu lat uległo podwojeniu z około 15000 t do około 30000 t rocznie. nasłonecznienie. Rośliny lecznicze w stanie naturalnym żyją w różnorodnych siedliskach. W masie tej mieści się około 5000 t surowców pochodzących ze stanu naturalnego oraz około 25000 t z upraw. gleba i jej wilgotność. wahania temperatury.

surowiec bardziej wyrównany. jak wskazują prace podejmowane nad zasobami poszczególnych gatunków (m. a wreszcie w ramach doświadczalnych upraw produkcyjnych. W stanie naturalnym. Hodowla. dotychczasowo przeprowadzane w Instytucie Przemysłu Zielarskiego. jak wykazały wieloletnie i rozliczne prace badawcze. natomiast nie dają na ogół większego. zdecydowanego kierunkowo wpływu na wydajność substancji czynnych. ustabilizować skład chemiczny surowców. Należy pamiętać. która ingeruje w budowę genetyczną wybranych roślin.in. jak i składu chemicznego. że zabiegi hodowlane mogą doprowadzić do zwiększenia w surowcach zawartość związków farmakologicznie czynnych. decydują następujące okoliczności. warunki uprawowe lub czynniki ekologiczne (światło. także przez Instytut Badawczy Leśnictwa) i ich ewidencjonowaniem. a także zwiększyć plony. dając nowe możliwości. Oprócz uprawy dąży się do rozwinięcia hodowli roślin leczniczych. które są uwarunkowane genetycznie. mięta pieprzowa.„Herbapol” na terenie kraju. wskutek jednolitego pochodzenia materiału siewnego i warunków plantacyjnych. nad którymi rozpoczęto prace hodowlane. Przejęła metody badań i wyodrębniania odmian od pokrewnych dyscyplin rolniczych lub ogrodniczych. temperatura. podejmowania upraw gatunków dających perspektywy osiągnięć pozytywnych. naparstnica wełnista. wilgotność powietrza i gleby. wywoływanie sztucznych mutacji czynnikami fizycznymi i chemicznymi. typ gleby. wyraźnego. Należy tu wymienić przykładowo takie gatunki. gdy badania fitochemiczne wykazały ogromną zmienność w składzie surowców zielarskich i związane z tym niejednoznaczne działanie lecznicze. buławinka czerwona (sporysz). stosując selekcję. Uprawa daje rozliczne korzyści dostarczając. tak pod wzglądem rozwojowym. iż naczelnym postulatem hodowli roślin 24 . mimo wzmiankowanych trudności. dały już kilka odmian o zwiększonej zawartości związków czynnych. wyodrębniając wartościowe chemotypy poszczególnych gatunków. a te biosyntezą substancji czynnych. może poprawić wartość populacji. czerpiąc z naturalnych zasobów roślinnych. na skutek nie zawsze racjonalnej działalności człowieka. Geny sterują enzymami. O konieczności. Szczególny rozwój hodowli i jej rola datują się od chwili. Hodowla roślin leczniczych jest obecnie jeszcze w początkowym stadium rozwoju. Prace hodowlane. zasoby roślin leczniczych coraz bardziej maleją. Pozostałe badane gatunki stanowią zwykle populacje roślin częściowo wyselekcjonowanych. jak: kozłek lekarski. krzyżowanie. nawożenie) mogą wpływać na wielkość plonów. Okazało się także. Natomiast. rumianek pospolity. bieluń indiański. mak lekarski.

wzbogacenie zawartości związków czynnych i zwiększenie plonów. Specjalnie przystosowane suszarnie z dającą się regulować temperaturą i wilgotnością mogą rozwiązać zasadniczo te zagadnienia w odniesieniu do surowców produkowanych na plantacjach wielkoareałowych. Równocześnie jednak z ich stosowaniem w uprawach muszą być prowadzone obserwacje szkodliwych dla zdrowia pozostałości w glebie i surowcach. Nie można obecnie liczyć na ręczną obróbkę upraw i przygotowanie surowców. bądź dotychczas jeszcze nie zupełnie rozpoznanymi. Znanych jest ponad 12 000 substancji określonych jako związki 25 . dotychczas zbadano pod względem przydatności dla lecznictwa tylko niewielki odsetek roślin uważanych za lecznicze. One bowiem zapewnić mogą dostateczne ilości surowców i opłacalność ich produkcji. a mogących zaaklimatyzować się w Polsce. ze względu na brak rąk do tego rodzaju prac. Dotyczy to zarówno roślin krajowych. Jak wynika z licznych publikacji na świecie. sadzenia. ze wzglądu na ekonomikę upraw i procesów technologicznych przy produkcji leków. jak i roślin innych rejonów klimatycznych. doboru zabiegów pielęgnacyjnych oraz środków chemicznej ochrony roślin. Wyniki tego rodzaju doświadczeń dostarczają cennych wiadomości o leczniczych właściwościach roślin i mogą ostatecznie wzbogacić zasób leków pochodzenia roślinnego. pielęgnacji. Optymalne warunki suszenia należy ustalić uprzednio w badaniach doświadczalnych i na ich podstawie opracować normy dla każdego asortymentu surowca.leczniczych jest. Z produkcją surowców zielarskich wiąże się obecnie dla wielu roślin zagadnienie mechanizacji upraw w celu prowadzenia plantacji wielkoareałowych. zbioru i suszenia roślin jest warunkiem zasadniczej poprawy w zaopatrzeniu przemysłu i lecznictwa w surowce zielarskie. a tym samym utratą właściwości leczniczych lub użytkowych. Obecnie dąży się do opracowania szybkich i ekonomicznych metod zabezpieczających surowce przed zniszczeniem i rozkładem związków czynnych. Wypada jeszcze pokrótce wspomnieć o ciążącym na instytucjach naukowych obowiązku prowadzenia badań skryningowych nad „nowymi” roślinami bądź to zapomnianymi przez lecznictwo. Ważnym zabiegiem wpływającym na jakość surowców jest suszenie roślin po zbiorze. Wracając do zagadnień związanych z uprawą. badania nad zabiegami prowadzonymi na plantacjach roślin zielarskich mają na celu ustalenie dla każdego gatunku optymalnych dawek nawożenia. Skonstruowanie specjalnych maszyn do siania. Przy czym muszą one gwarantować zachowanie ilościowych i jakościowych walorów produkowanego surowca.

biologicznie czynne. Także badania mad biosyntezą. Pol. PIW. Kozłowski J. czy bieluń indiański. Kohlmünzer S. Broda B. ostropest plamisty. — 7. Tow. dostarczając nieustannie nowych surowców o nowych składnikach. Poznań. że tylko kompleksowe rozwiązanie problemów pozwoli ziołolecznictwu zająć należne mu miejsce w lecznictwie i wypełnić społeczne zadanie w ochronie zdrowia ludzkiego. Przyj..: Hodowla roślin zielarskich — obecny stan badań. — 4. przyczyniają się do wyjaśnienia budowy tych związków. — 5. 32. Poznań.: Rośliny lecznicze flory polskiej. Jest to kierunek. Wielką pomocą w tej pracy jest rozwój nowego działu systematyki zwany chemotaksonomią (Hegnauer i in. 12/1.. 1950. Dla przykładu warto tu wymienić: marzannę barwierską. — 2. 1959.: Ochrona naturalnego środowiska a wykorzystanie roślin leczniczych. Otrzymane z tych roślin surowce pozwoliły na rozpoczęcie produkcji licznych nowych leków pochodzenia roślinnego o udokumentowanym działaniu leczniczym. — 6. Pozn. Poruszone zagadnienia związane z roślinami leczniczymi pozwalają na zorientowanie się w mnogości problemów. Popularnym miesięcznikiem. omawiającym w przystępny sposób sprawy związane z roślinami leczniczymi są Wiadomości Zielarskie — organ Producentów Surowców Zielarskich. PZWL. Warszawa. Strażewicz W. Nowiński M. 26 . które musi sprostać wymogom nowoczesności. Warszawa. Lutomski J. Warszawa.: Farmakognozja. wskazując na nowe zastosowania. Mowszowicz J. Farm. Ziel. tj. PWN. głównie na podstawie wyników badań Instytutu Przemysłu Zielarskiego. — 3.. Windom. 1977. który usiłuje znaleźć związek między chemizmem. PZWL.: Systematyka roślin leczniczych. w ciągu ostatnich lat. 1977.: Instytut Przemysłu Zielarskiego — krajowe centrum badań i szkolenia. gdyż pozwala na pewne przewidywania ich składu chemicznego. wprowadzono do uprawy wiele nowych gatunków roślin leczniczych. 1968.). jakie obejmuje zielarstwo.: Dojrzałość wegetatywna jako biologiczny czynnik zmienności surowców larmakognostycznych. a miejscem roślin w systematyce. Ten nowy dział nauki jest specjalnie cenny dla postępu badań poszukiwawczych w świecie roślin. Czabajska W. 19. Należy zdawać sobie sprawę. 453. 1977. Wyniki badań nad roślinami zielarskimi ogłaszane są w czasopismach naukowych. W Polsce. sposobem tworzenia się substancji czynnych w roślinie. PIŚMIENNICTWO 1. Nauk. 1976. spośród których wydawany przez Instytut Przemysłu Zielarskiego kwartalnik Herba Polonica poświęcony jest wyłącznie tym zagadnieniom. w tym 4000 alkaloidów (Kohlmünzer 1977). siwieć żółty.

w tym 0. Niedostateczna podaż litu zwiększa częstotliwość depresji maniakalnych. Postęp techniki badawczej umożliwił poznanie w ostatnich latach zarówno fizjologicznej. Podobnych przykładów można podawać coraz więcej. jak i patologicznej roli niektórych mikroelementów. Ludność zamieszkująca obszary charakteryzujące się deficytem magnezu w glebie i wodzie znamiennie częściej choruje na miażdżycę i inne schorzenia układu krążenia. które przekraczają granice homeostazy ustroju. Strażewicz stwierdził. jego ilości i postaci chemicznej.5-1. Zawartość tych pierwiastków w ziołach może wpływać korzystnie lub niekorzystnie na właściwości lecznicze. które zawiera 5.77% krzemu. Julian Aleksandrowicz Dr fil. Deficyt cynku wywołuje również zaburzenie wzrostu i rozwoju ośrodkowego układu nerwowego i gonad oraz zmniejszenie sprawności układu immunologicznego. że np.5% krzemionki rozpuszczalnej w wodzie i resorbowanej z przewodu pokarmowego. Przykładem może być stosowanie ziela skrzypu polnego (Her-ba Equiseti). Jan Dobrowolski MIKROELEMENTY A ZIOŁOLECZNICTWO Współczesna nauka wiąże mechanizm etiopatogenezy chorób ze zmianami przystosowawczymi. Niedobór selenu sprzyja występowaniu określonych schorzeń neoplastycznych. Od dawna wiadomo. a także w pewnym stopniu od wzajemnej proporcji niektórych mikroelementów o działaniu antagonistycznym lub synergicznym. przerost gruczołu tarczowego jest spowodowany niedoborem jodu w ustroju. Właściwość ta jest od dawna wykorzystywana w ziołolecznictwie. med. Niektóre zmiany we krwi oraz w ośrodkowym układzie nerwowym interpretuje się jako reakcję na niedobór przyswajalnego żelaza. dr hab. Odczynem adaptacyjnym na niedobór chromu i cynku ma być skłonność do cukrzycy. Jednym z czynników wywołujących zmiany adaptacyjne organizmów ludzi i zwierząt jest niedobór lub nadmiar niektórych mikroelementów w wodzie pitnej i pożywieniu. Znana jest zdolność pewnych gatunków roślin do wybiórczej kumulacji określonych pierwiastków śladowych ze środowiska przyrodniczego.19-7. że największe stę- 27 .Prof. Zależy to od rodzaju pierwiastka.

Dodatek krzemu w ilości 0. Niedobór krzemu w diecie wywołuje u szczurów zahamowanie wzrostu w 30-35% oraz zaburzenia w rozwoju kośćca i szkliwa. zmiany zawartości kwasu krzemowego w komórkach krwi w przebiegu białaczki.4 mg/100 g.003% do paszy kurcząt przyspiesza ich wzrost o ok. należy zwrócić uwagę na okoliczności. Stwierdzono. Przytoczone dane świadczą o wielkim znaczeniu fizjologicznym. Znaczne zmniejszenie zawartości krzemu w tkankach łącznych występuje w arteriosklerozie. profilaktycznym oraz leczniczym odpowiedniej podaży mikroelementów.żenię krzemionki w skrzypach występuje w okresie od połowy lipca do końca sierpnia. anatomicznej części rośliny. Janczarski za pomocą opracowanej przez siebie metody elektrochemicznej wykrył.in. Ten śladowy w ustroju ludzkim pierwiastek pełni ważną funkcją zarówno jako biologiczny czynnik sieciujący. już Pasteur w 1878 r. Schwarz wykazał fizjologiczną niezbędność krzemu w organizmach ssaków. co znajduje odzwierciedlenie m.in. Pisał o niej m. lecz dopiero w 1970 r. 35%. jakim są zioła lecznicze. Podobnie śladowe ilości kobaltu wystarczają do wyraźnych zmian chemoluminescencji limfocytów ludzkich. Według Janczarskiego zawartość krzemu w ustroju dorosłego człowieka w warunkach prawidłowych wynosi około 0. Obserwowano m. gruźlicy i innych. że w procesie regeneracji złamanych kości występuje w strefie uszkodzonej niemal 50-krotny wzrost zawartości krzemu. w zmianach jego zawartości w ścianie aorty (w przeliczeniu na mg SiO2 na kg tkanki): niemowlęta — 205. Duża przydatność rozpuszczalnej krzemionki w lecznictwie znana jest od dawna. a zwłaszcza od właściwości geochemicznych danego terenu. że znikomy dodatek kwasu krzemowego (rzędu ppm) wywołuje już zmiany potencjału elektrycznego powierzchni krwinek czerwonych. nadnerczach — 250 mg/100 g i przysadce mózgowej 81.. Borowik-Romanowa i Bje- 28 . Również niewielkie dawki cynku powodują znaczne zwiększenie elektronowego rezonansu paramagnetycznego (EPR) komórek zawierających melaninę. 20-30 lat — 125 oraz 40-50 lat — 86. Bardzo obszerne badania w tym zakresie wykonano w ZSRR oraz w innych krajach. Zawartość krzemu w ustroju ludzkim wyraźnie maleje z wiekiem. W celu optymalnego wykorzystania jednego ze źródeł. a największe stężenie w grasicy — 310 mg/100 g. a także w niektórych chorobach nowotworowych.in. w którym nastąpi zbiór ziół. od warunków pogodowych. jak też jako istotny element ultrastrukturalny tkanki łącznej.01% masy. Stężenie mikroelementów zależy nie tylko od gatunku. ale także od pory roku (okresu wegetacji). wpływające na zawartość tych pierwiastków w roślinach. ludzie w wieku 10-20 lat — 160.

Przeciętne wartości litu w glebie wynoszą: w okręgu moskiewskim — 2. a w Tadżykistanie osiągnęła aż 67. zależnie od przynależności taksonomicznej. uzupełnienie podaży litu. a w Tadżykistanie 20. Dużą zawartość litu (do 0. odgrywa ważną rolę w zapobieganiu i leczeniu depresji maniakalnej. Spośród kilkunastu testowanych pod tym względem miejsc na terenie Kaukazu tylko jedno okazało się odpowiednie dla stworzenia optymalnych warunków hodowli tej rośliny (Małyszew — informacja ustna). w Kirgizji 15. Ranunculaceae (2. m. dla uprawy roślin zielarskich.in. jakkolwiek występuje w ustroju w ilościach śladowych. O znaczeniu właściwego doboru środowiska naturalnego. np. mogą różnić się nawet kilkudziesięciokrotnie pod względem zawartości litu.7 mg/kg.2 mg). może dać wymierne społecznie efekty profilaktyczne. w tym również o pożądanej zawartości mikroelementów. w rutewce (Thalictrum). Jeszcze większe różnice można stwierdzić w roślinach z rodziny Solanaceae. występujących w okręgu moskiewskim. Tylko w biotopie o specyficz- 29 .9 mg Li/kg suchej masy). że rośliny należące do tej samej rodziny.96 mg/kg.9 mg). w Kirgizji — 15. Ranunculaceae.enach. Konieczne jest badanie wpływu całego kompleksu czynników środowiska przyrodniczego dla uzyskania roślin o optymalnej aktywności biologicznej. Niewiele jest też możliwości uzupełnienia jego podaży. może świadczyć fakt wielu nieudanych prób założenia plantacji żeń-szenia — Panax ginseng C. Największe stężenie litu stwierdzono w nadziemnych częściach roślin z rodzin Rosaceae (2. Z uwagi na częstość tego schorzenia oraz jego pośredni związek z alkoholizmem. poza określonymi gatunkami roślin oraz niektórymi solami i wodami mineralnymi.015%) wykryto np.0 mg) oraz Solanaceae (1. wynosiła 2.15 mg/kg.A. Dane te wskazują na potrzebę wnikliwych badań przy doborze terenów dla zbioru roślin leczniczych ze stanu naturalnego lub dla zakładania ich plantacji. Dane dotyczące kumulacji litu przez rośliny lecznicze mają znaczenie praktyczne. poprzez rośliny lecznicze.3 mg/kg. Autorki wykazały.łowa opisały znaczne zróżnicowanie zawartości litu (Li) w niektórych roślinach. zwłaszcza gleby. gdyż pierwiastek ten. Stwierdzono również korzystny wpływ litu na samopoczucie ciężko chorych na białaczkę i na zwiększanie liczby neutrofili w krwi obwodowej u chorych z leukopeniami oraz na wspomaganie przez lit ochronnego działania magnezu w zapobieganiu arteriosklerozie. Caryophyllaceae (2.4 mg/kg.44 mg/kg. środowiska glebowego itp. Średnia zawartość litu u roślin z tej rodziny.1.5 mg/kg. Mey (Panax schin-seng Nees). we Francji 2. analizowanej części rośliny. Warto zauważyć. że niedobór litu stwierdzono na rozległych 1er.

odpowiednio 99 X 10-4% oraz 18 X 10-4%.0 X 10-4%.3 X 10-4%. analogicznie jak normuje się obecnie zawartość ważnych leczniczo związków organicznych. w korzeniu 111 X 10-4%. nawet należącymi do tej samej rodziny. np. że u gryki wraz ze wzrostem zawartości miedzi w glebie z 11 X 10-4% do 83 X 10-4%. Znane są również interesujące dane dotyczące wpływu zawartości mikroelementów na aktywność związków biologicznie czynnych w roślinach. od doboru właściwej technologii.19% do 3. Godny uwagi jest fakt. Podobne prawidłowości stwierdza się przy zwiększaniu zawartości w glebie niektórych innych mikroelementów. Stwierdzono mianowicie. aby dokonywać standaryzacji niektórych preparatów ziołowych na zawartość określonych mikroelementów.in. W warunkach tych udało się uzyskać w ciągu około 7 lat korzenie o wielkości odpowiedniej dla przemysłu farmaceutycznego. odpowiednio z 1. ważne jest zachowanie nie tylko określonej ilości. u Digitalis purpurea L.0 X 10-4% oraz 5. Analogiczne wartości dla molibdenu wynoszą odpowiednio 5. uzależnione m. Byłoby ze wszech miar pożyteczne. lecz również odpowiedniej proporcji mikroelementów w stosowanym preparacie. Szczególnie duże różnice w zawartości mikroelementów występują między gatunkami. Wykazano. predyspozycje geochemiczne. produkcji. natomiast u Digitalis lanata Ehrh.) forma diploidalna zawiera w zielu ok. że wraz ze zmianą zawartości w glebie i w roślinach określonych pierwiastków zmienia się również ilość substancji chemicznych o znaczeniu farmakologicznym. koreańskich czy japońskich. 160 X 10-4% manganu (w przeliczeniu na suchą masę). zwiększenie ilości 30 . że w okresie kwitnienia gryki (Fagopyrum sagittatum Gilib.in. w liściach jest średnio 124 X 10-4% magnezu (w przeliczeniu na suchą masę). wzrasta w roślinie ilość flawonoidów. Aby uzyskać możliwie najkorzystniejsze działanie lecznicze. Dotyczy to również innych pierwiastków. Istotne znaczenie ma również zapewnienie optymalnego składu mikroelementów w preparatach ziołowych. Wymaga to dalszych badań nad optymalizacją procesów produkcyjnych leków pochodzenia roślinnego. np. Przykładowo można wymienić. Na plantacji kaukaskiej żeń-szeń wykazuje około 3-krotnie większą aktywność biologiczną niż na plantacjach chińskich.8 X 10-4% oraz 3. że na zawartość mikroelementów w roślinach może mieć wpływ zmiana liczby chromosomów. gdy tymczasem w warunkach naturalnych korzenie takie można spotkać u roślin ponad 35-letnich.15%. Wydają się wpływać na to m. forma tetraploidalna 186 X 10-4%. dla niklu odpowiednio 10.nym składzie gleby i mikroklimacie możliwe okazało się uzyskanie nasion żeń-szenia.

miedzi. Również stopień zakwaszenia gleby może oddziaływać na ilość mikroelementów w roślinach. które mogą wpływać na jakość surowca dla potrzeb ziołolecznictwa. kobaltu i manganu powoduje wzrost zawartości alkaloidów w liściach pokrzyku (Atropa belladonna). okresowe wahania wielkości opadów. Analogiczny wpływ mają m. Przy podobnej zawartości składników nieorganicznych w glebie mniejsza jest produkcja biomasy przez rośliny tych samych gatunków występujących na terenie uboższym w związki organiczne. ale bardziej suchych. że zawartość tych pierwiastków w ziołach zwiększa się wraz ze wzrostem wysokości ich siedlisk. a zmniejsza przyswajalność molibdenu. Stopień nawilgocenia gleby nie wpływa natomiast na zawartość miedzi. klimatycznymi i innymi. jak też lokalnymi warunkami geochemicznymi. Ich zawartość w ziołach uwarunkowana jest zarówno predyspozycjami genetycznymi. Zebrano dane świadczące o tym. molibdenu w piołunie — Artemisia santilifolia. Można ogólnie stwierdzić. zależnie od gatunku i okresu wegetacji. Hipoteza kontaktowej chelantacji tłumaczy pobieranie przez włośniki nierozpuszczalnych w wodzie związków metali. Należy też uwzględnić inne czynniki środowiskowe. np. żelaza. Dla mikroelementów niezbędnych w organizmach żywych istnieje zakres stężeń odpowiadających ich optymalnemu działaniu. Tendencje te należy również brać pod uwagę przy zbieraniu ziół i zakładaniu plantacji. Ilość niektórych biopierwiastków może wzrosnąć nawet kilkunastokrotnie. Wilgotna gleba sprzyja większej zawartości molibdenu oraz kobaltu. Ponadto stwierdzono.in. natomiast wzrost zawartości manganu i molibdenu zwiększa aktywność biologiczną glikozydów nasercowych w liściach Digitalis purpurea. kobaltu i niklu. zwłaszcza związków humusowych. że obecność w glebie Substancji organicznych. dlatego ich ilość w roślinach na obszarach okresowo zalewanych może być 10-20-krotnie większa niż w roślinach pochodzących z terenów sąsiednich. Niektóre z nich wykazują właściwości trujące już przy stosunkowo małym stężeniu. Wzrost kwasowości gleby zwiększa przyswajalność np. że w warunkach wysokogórskich występuje koncentracja niektórych mikroelementów w roślinach. Przy doborze roślin dla potrzeb ziołolecznictwa 31 . jak też przy zakładaniu plantacji. wpływa korzystnie na przyswajalność przez rośliny składników mineralnych. np. Ważną rolę w przyswajalności przez rośliny pierwiastków zawartych w glebie odgrywają mieszane kompleksy ligandów. Zapotrzebowanie na mikroelementy u roślin jest zróżnicowane. Ma to znaczenie zarówno przy wyborze miejsc zbioru roślin dziko rosnących.

mangan. m. szpinaku. u mężczyzn 10 mg. a także w wątrobie. śledzionie i szpiku. Hydrolapathi). ziela piołunu (Herb. Urticae). Zawartość żelaza u zdrowego człowieka wynosi około 8. Rad. Absinthii) lub korzeni szczawiu (np. Stosowanie preparatów zawierających związki żelaza nie może oczywiście zastąpić profilaktycznego wzbogacania pożywienia w ten metal.59 μmol we krwi i około 23. cynk i miedź. Dla uzyskania korzystnego działania leczniczego istotne znaczenie ma nie tylko odpowiednie stężenie poszczególnych pierwiastków. Prowadzone są prace nad wzbogacaniem pożywienia w żelazo np. Chatin w 1850 r. a ich podaż może być regulowana. że niedobór jodu 32 . jak również liści pokrzywy (Fol. Obecnie znanych jest już kilkanaście mikroelementów niezbędnych dla prawidłowego funkcjonowania ustroju człowieka. a u dzieci 15 mg.in. Synergizm ten ma znaczenie w zapobieganiu hipochromii. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) stwierdza. lecz także właściwa ich proporcja w stosowanych preparatach. enzymów flawoproteinowych. mioglobiny. że niedobór żelaza i związana z tym niedokrwistość są powszechne. oraz że występują na obszarach o dużej zachorowalności na parazytozy powodujące długotrwałą utratę krwi. katalazy itp. krwi. Wraz z poznawaniem roli pierwiastków śladowych coraz częściej wiąże się zaburzenia w ich ilości z etiopatogenezą chorób nowotworowych. Prawidłowa podaż miedzi (w ilości około 1 mg dziennie) zwiększa znacznie przyswajalność żelaza oraz racjonalne wykorzystywanie zapasów żelaza przy syntezie hemu. grochu. jak magnez. przez udostępnienie zasobnej w nie soli spożywczej. Odgrywa on szczególną rolę fizjologiczną. Najwcześniej poznano rolę fizjologiczną żelaza (Fe).3 μmol w surowicy. oraz w witaminę C. peroksydazy. która zwiększa przyswajalność żelaza. stanowiąc składnik hemoglobiny.trzeba również uwzględnić antagonistyczne lub synergiczne działanie mikroelementów o charakterze biokatalizatorów. która wraz z cynkiem ma wpływ na przebieg syntezy hemoglobiny. którego zastosowanie lecznicze sięga starożytności. Pierwiastek ten występuje głównie w krwinkach czerwonych. W procesie erytropoezy stwierdza się współdziałanie żelaza z takimi mikroelementami. cytochromów. odkrył jod (I) jako drugi z fizjologicznie niezbędnych mikroelementów. Stwierdził on. zwłaszcza w krajach rozwijających się. Wśród ludowych metod uzupełniania niedoboru znane jest wykorzystywanie niektórych źródeł wód mineralnych oraz roślin kumulujących jony Fe. krążenia i innych. Destabilizatorem witaminy C jest miedź. fasoli. orzechów laskowych. Dzienne zapotrzebowanie na żelazo wynosi u dorosłych kobiet 18 mg. Ważne zadanie w tym względzie staje przed ziołolecznictwem.

szczególnie buraków. oksydazy kwasu askorbowego i innych enzymów. zwłaszcza laskowe. jeśli chodzi o przyswajalność jodu na terenach z jego niedoborem. co stwierdzono u zwierząt hodowlanych. warzywa. i wsp. owsa oraz niektórych traw — niedobór może zaburzać rozwój kości i narządów płciowych. zwłaszcza tereny górskie. hydrolizy i prawdopodobnie w syntezie witaminy C. ziemniaków. bierze udział w reakcjach dekarboksylacji. tereny nadmorskie nie odczuwają jego niedoboru. wykazują często niedobór jodu w glebie. Nigdy nie obserwowano niedoboru miedzi u dorosłych ludzi. traw. Stwierdzono również. jakkolwiek znane są trzy kliniczne objawy deficytu tego metalu u dzieci. ceruloplazminy. Wapń (Ca) jest chemicznym antagonistą jodu. roślinach i wodzie pitnej jest niekorzystna.w środowisku naturalnym sprzyja niedoczynności tarczycy. że zmniejszenie (za pomocą czynników chelatujących) zawartości miedzi w melanosarcoma. Właściwa zawartość manganu w glebie wpływa na plony roślin uprawnych. Obecnie wiadomo. Jest on aktywatorem wielu enzymów utleniających. oksydazy cytochromowej. której wyrazem może być wole endemiczne. Miedź wchodzi w skład m. Hart. Mangan (Mn) uznano za mikroelement fizjologicznie niezbędny w 1931 r. że jod kumuluje się w tarczycy.in. Obecność manganu jest niezbędna do leczenia awitaminozy przy podaży witaminy B1. Jak już wspomniano. Stosunkowo duże stężenie miedzi wykazują korzeń żeń-szenia. związane z niedokrwistością. a w skrajnych przypadkach kretynizm. orzechy. natomiast obszary odległe. dlatego duża ilość wapnia w glebie. metal ten współdziała z żelazem w utrzymaniu homeostazy wewnątrzustrojowej. pewnych gatunków warzyw i drzew owocowych. Odgrywa ona istotną rolę -w prawidłowym rozwoju niektórych roślin m. Ponieważ głównym źródłem jodu są morza. którego fizjologiczne znaczenie odkrył w 1928 r. Dzienne zapotrzebowanie człowieka na miedź ocenia się na 2-3 mg. Przyswajalność miedzi zmniejsza wysoka zawartość cynku. Łukiewicz i Machowa wykryli.in. konopi. w wyniku badań Kemmerera i Todda. że nadmiar man- 33 . zwiększa skuteczność radioterapii tego nowotworu. zbóż. przede wszystkim w postaci tyreoglobuliny. grochu. molibdenu i siarki. Miedź (Cu) stanowi kolejny mikroelement. Mangan działa antagonistycznie w odniesieniu do żelaza (uczestniczy w regulacji intensywności syntezy hemu) oraz w przeciwieństwie do miedzi zwiększa pobudliwość układu nerwowego. Miedź wchodzi również w skład enzymów utleniających oraz witamin. Istnieją pewne dane doświadczalne wskazujące na przeciwnowotworowe działanie miedzi. jednak w przebiegu choroby białaczkowej czy ziarnicy złośliwej stwierdza się podwyższony poziom miedzi w surowicy.

poprzez łańcuch odżywczy. odwrotnej transkryptazy i in. mięśniach i płucach. Przyswajalność cynku u ludzi zdrowych wynosi 20-40%. odkładania soli wapniowych w nerkach. podobnie jak selen. kukurydzy i soi (do 1. częstość występowania stwardnienia bocznego zanikowego (sclerosis lateralis).in. mączce rybnej (1-5 mg/kg). charłactwo. może być przy większych stężeniach czynnikiem patogennym. odporność na promieniowanie jonizujące miko-toksyny oraz hamuje w pewnym stopniu rozwój chorób naczyniowo-sercowych. niepłodność zwierząt itp. Wpływa on na aktywność dużej grupy enzymów. Należy zwrócić uwagę na potrzebę kontrolnych analiz zawartości 34 . W okresie przedklinicznym może ona stanowić czynnik zapobiegający rozwojowi niektórych nowotworów. Cynk (Zn) znany jest jako mikroelement fizjologiczny od 1934 r. w jęczmieniu (ok.5 mg/kg). Selen (Se) wywiera działanie biologiczne już w niezwykle małych stężeniach — 22 mg/l.5 mg/1. Jego optymalna podaż w diecie wynosi około 2. Jest niezbędny do prawidłowego rozwoju kośćca i chroni przed próchnicą zębów.in. Obniża się ona m. kinazy tymidynowej.in. działa także korzystnie przy zmianach miażdżycowych.in. U ludzi zdrowych dzienne zapotrzebowanie na cynk wynosi 15-25 mg. Zasobne w mangan są m.5 mg/kg. a prawidłowa zawartość w wodzie pitnej f-2. cytruliny oraz cyklazy adenylowej. Fluor (F). anhydrazy węglowej. aktywatorem peroksydazy glutationu. a także funkcji komórek nerwowych i płciowych.5 mg/kg). Niedobór selenu zmniejsza odporność erytrocytów na hemolizę. przed dietetyczną nekrozą wątroby.in. Cynk przyspiesza regenerację trudno gojących się ran i wrzodów.ganu w glebie może zwiększać. choroby Hodgkina oraz niektórych chorób nowotworowych. orzechy oraz rośliny motylkowe. dehydrogenazy. Fluor jest katalizatorem nieenzymatycznej oksydacji katecholamin i aktywatorem m. warzywa. jakkolwiek w ilościach śladowych stanowi niezbędny składnik pożywienia. obniża też odporność i może wywołać dystrofię mięśni. natomiast większe stężenia są toksyczne. wykazuje również synergizm z witaminą E. do odwapnienia kośćca. chroniąc m. Nadmiar fluoru w ustroju prowadzi m. Niski poziom cynku w surowicy krwi stwierdzono także w przebiegu białaczki.in.in. m. Właściwa ilość cynku w ustroju jest niezbędna dla prawidłowej odporności. Właściwa podaż selenu w pożywieniu zwiększa m. oraz dla przebiegu procesów chrząstnienia. 0. Selen występuje m. hipomagnezemii w surowicy. Deficyt cynku w diecie zaburza rozwój ośrodkowego układu nerwowego oraz gonad. u alkoholików i chorych z marskością wątroby. Selen jest m. kostnienia i keratynizacji.in.in.

Prawidłowa podaż chromu i cynku może być m. Chrom (Cr) jest mikroelementem. przy pozyskiwaniu surowców roślinnych. wybiórczo kumulowanych przez określone gatunki roślin. Właściwy dobór ziół o dużym współczynniku kumulacji określonych mikroelementów wydaje się szczególnie istotny na obszarach charakteryzujących się niedoborem tych pierwiastków w glebie i wodzie pitnej.in. Na obszarach z niedoborem molibdenu w glebie stwierdza się większe nasilenie próchnicy zębów. stąd szczególnie dużo magnezu zawierają rośliny zielone. Odnosi się to przede wszystkim do tych pierwiastków. Zawartość w pokarmie roślinnym sięga zwykle 20-50 μg/kg. Ważne znaczenie ma fakt występowania w roślinach zespołu mikroelementów w formie przyswajalnej przez ustrój ludzki. nadmiar zaś wydaje się zwiększać ryzyko raka płuc. Molibden (Mo) jest również zaliczany do fizjologicznych mikroelementów. którego dzienne zapotrzebowanie wynosi zaledwie 5-10 μg. Dla optymalnego wykorzystania leków ziołowych pomocne mogą być informacje dotyczące zdrowotnych właściwości mikroelementów. DNA. Jest także niezbędnym składnikiem chlorofilu. zrzeszotnienia kości. Jest aktywatorem ponad 100 enzymów. Niedobór tego pierwiastka zaburza metabolizm węglowodanów. Molibden jest m. nowotworowych. elementem profilaktyki przeciwcukrzycowej. Niedobór magnezu w glebie może wywołać jego deficyt w pożywieniu i sprzyjać występowaniu miażdżycy oraz niektórych schorzeń nowotworowych. Fe. Magnez (Mg) odgrywa zasadniczą rolę w większości reakcji biochemicznych związanych z transportem fosforu. których niedobór może sprzyjać występowaniu niektórych schorzeń naczyniowo-sercowych. Deficyt molibdenu w pożywieniu może sprzyjać zatruciu miedzią nawet przy prawidłowej jej zawartości w pożywieniu. oraz reduktazy azotanowej. w biosyntezach białek. Zn. zarówno z natury. ma również wpływ (wraz z Cu. i Co) na wiązanie azotu atmosferycznego przez bakterie korzeniowe. Dzienne zapotrzebowanie na magnez wynosi 200-300 mg u osób dorosłych. uszkodzeń stawów i zaburzeń w funkcjonowaniu gonad. natomiast większe dawki są toksyczne.in.in. Uczestniczy m. Należy także zwrócić uwagę na niebezpieczeństwa intoksykacji ziołami zbieranymi na terenach o silnym 35 . cAMP i glikolizie. aktywatorem oksydaz ksantynowej i aldehydowej. Znajomość warunków sprzyjających zwiększeniu aktywności preparatów ziołowych powinna być wykorzystana m. wad wrodzonych itd. stanowi też czynnik stabilizujący strukturę kwasów nukleinowych. jak z plantacji.fluoru i innych pierwiastków toksycznych przy pozyskiwaniu ziół leczniczych w rejonach o zwiększonym zanieczyszczeniu środowiska.in.

PZWL. vol. Katowice. Kucharczyk (red. 6. New York.: Wiedza stwarza nadzieję. WP. Istnieje realna możliwość zwiększania nieswoistej odporności ustroju poprzez uzupełnianie podaży zespołu aktywnych biologicznie mikroelementów. London 1976. Zdorowja. vol. Prasad A. 1978. S. WPL. Kraków 1978. — 15. Deficyty wielu z nich stwierdza się u znacznej części kobiet w wieku rozrodczym. a także u ludzi starszych. Warszawa 1966. — 8. Na niebezpieczeństwo związane z niedoborem mikroelementów w ustroju człowieka wskazuje rola fizjologiczna przykładowo omówionych biopierwiastków. 11. — 13.: Tracę elements in human and animal nutrition. — 6.: Zarys nauki o żywności. W. — 5.: Recent dietary trace elements research exemplified by tin. Dobrowolski J.: Zanieczyszczenia chemiczne i biologiczne żywności. Aleksandrowicz J. — 7. fluorine. — 9.: Substancje obce dodawane celowo do żywności i zanieczyszczenia techniczne. Aleksandrowicz J. J. PAN. Cennym i łatwo dostępnym źródłem wielu mikroelementów mogą być napary lub odwary z roślin leczniczych. uczęszczane drogi). Dobrowolski J. New York. PWRiL.: Krótka charakterystyka zapotrzebowania żywieniowego w mikroelementy i nowe możliwości wzbogacenia w nie żywności. PAN. Zinc and Copper.): Trace elements in human health and disease.). (red. Janicki K. Warszawa 1973. Schwarz K. Deficyty te są szczególnie niebezpieczne przy naturalnej u ludzi starszych tendencji do zmniejszonej sprawności układu immunologicznego. Uwzględnienie niedawno poznanych walorów zdrowotnych pierwiastków śladowych zawartych w ziołach może przyczynić się do zwiększenia wykorzystania surowców roślinnych w działalności profilaktycznej i leczniczej.: Biologiczeskaja roi mikroelementów w oiganizmjs żywotnych i czełowieka. Geneva. 1973 36 . Nauka. 532. Federation Proceedings.): Mikroelementy w medicinie. 2. Mogą one przyspieszać także występowanie objawów miażdżycy i innych schorzeń gerontologicznych. 1974. San Francisco. (red. Warszawa 1975. Tech. woda i sól stołowa w obronie zdrowia społecznego. Academic Press. Kraków.: Biosfera a zdrowie społeczności. 1748. Nozdrjuchina L. Warszawa 1973. ibidem. Aleksandrowicz J. — 2. Academic Press. Rep. Moskwa 1977. — 14. WNT. and silicon. Babienko G. W: Postępy nauki i techniki a intensyfikacja produkcji białka. — 4. Materiały z konferencji 1978. 1. — 3.skażeniu przemysłowym. Nikonorow M..: Pożywienie. Nikonorow M. Warszawa 1976. no. Bssential and toxic elements. — 10. komunalnym lub agrotechnicznym (duże aglomeracje miejsko-przemysłowe. PIŚMIENNICTWO 1.. Oddziały NOT i PAN.: Mikroelementy. Uderwood E. — 12.: Perspektywy zastosowania ilościowej mikroanalizy Trg i innych technik do badania mikroelementów w pojedynczych komórkach dla profilaktyki zdrowotnej i rozwoju gospodarki żywieniowej. San Francisco. A. Krauze S. Kijew 1975. P. WHO Trace elements in human nutrition. Szukalski H. 1976. Aleksandrowicz J. London 1977.

P. WHO Handbook of human nutritional requirements. 1974. Kabata-Pendias A.— 16. Springfield. Charles C. Kowalski W. R. Nauka. .): An introduction to bioinorganic chemistry.. Geneva 1975. Moskwa. mikroelementy i przyrodnicze warunki rolnictwa. 1974. Tech. — 17. WHO Trace elements in relation to cardiovascular disease. Wfnogradow A. Illinois 1976. (red. IUNG. nr 13.): Trudy biochimiczjeskoj Laboratorii. WHO Control of nutritional anemia with special reference to iron deficiency. — 18. 21. Puławy 1978. — 19. 1974. Thomas Publ.): Materiały z I Krajowej Konferencji nt. Geneva. Rep. Problemy geochimiczjeskoj ekologii organizmów. (red. Williams D.. — 20. W. (red. Geneva. no-530..

aby substancje czynne zawarte w jednorazowej dawce surowca roślinnego znajdowały się w określonej ilości wody lub alkoholu. Można je nabyć bez recepty w aptece.5 g. mają ustaloną jednorazową dawkę w gramach. Mogą to być paczkowane przez „Herbapol”: a) pojedyncze surowce roślinne w ilości 20 g i 50 g. np. których dawki jednorazowe wahają się od 0. w drogeriach lub w sklepach „Herbapolu”. II. Na opakowaniu podana jest nazwa rośliny — łacińska i polska. której 38 . farm. decocta — odwary i macerationes — maceraty (wyciągi wodne na zimno) — postacie leku nietrwałe. Słabo działających. które są stosunkowo trwałą postacią leku. Do wyciągów alkoholowych. Natomiast wyciągi wodne: infusa — napary. Janina Majcherczyk WYCIĄGI ROŚLINNE I ICH OTRZYMYWANIE Zawarte w surowcach roślinnych substancje czynne są najczęściej ekstrahowane alkoholem lub wodą. którą chory będzie jednorazowo zażywał.5 do 5 g. lub najczęściej przez chorego — z surowców o słabym działaniu. Surowce roślinne w zależności od jakości substancji czynnych mogą być zaliczone do leków: I. Rad. należą: tincturae — nalewki.. a także w tej książce. Silnie działających. tak jak każdy lek. Herb. są wykonywane w aptekach. otrzymane z suchego.Dr hab. Wyciągi te sporządzane są wyłącznie fabrycznie przez laboratoria galenowe. Wszystkie surowce roślinne do użytku wewnętrznego. Wyciągi alkoholowe i wodne powinny być tak przygotowane. których dawki jednorazowe wahają się od 0.005 — do 0. extracta — wyciągi zagęszczone. nr serii. przygotowane ze świeżego surowca. Ipecacuanhae. sposób przygotowania i zażywania wyciągu. n. Adonidis vernalis. lek. Dla surowców tych są ustalone również dawki dobowe i jednorazowe oraz dobowe dawki maksymalne. w Poradniku Terapeutycznym. Surowce te mogą być wydawane z apteki tylko w określonej postaci leku i wyłącznie na receptę lekarską. Nie powinny być zapisywane w postaci ziółek! W Urzędowym Spisie Leków. oznaczone są symbolem: Rp. oraz intracta — stabilizowane alkoholatury. odpowiednio rozdrobnionego surowca.

eskulina) Oleje tłuste Zw. Spośród mieszanek ziołowych tylko Astmosan należy do silnie działających i jest przeznaczony wyłącznie do palenia (wdychiwania). chinonowe Lecytyny Witamina C (np. Mentha-fix (opakowanie 15 i 30 torebek) lub mieszanek ziołowych. purynowe Skrobia (np. diureticae — nazwa firmowa Urosan. Alkaloidy (sole) Fityna Alkaloidy (wolne cholina) Agar (pączn. adenina) Subst. antrachinony) Mentol Związki Zw. Kwas alginowy Gumy arbutyna) (pączn. np. Na opakowaniu podane są nazwy surowców i ich ilości. spec. woskowe Trytycyna Trójterpeny (np. np. pectorales — nazwa firmowa Pectosan. c) jednorazowe dawki sproszkowanego surowca roślinnego.trzy ostatnie cyfry oznaczają miesiąc i rok produkcji. Ożarowskiego] Bardzo dobra Średnia Mała Nierozpuszczalne Aminy (np. kelina) Olejki eteryczne Chlorofil Garbniki Inozyt (częściowo) Fitosterole Glikozydy Inulina Rutyna Flobafeny fenolowe (np. sposób przygotowania i zażywania oraz nr serii.) Hiperycyna Kwasy orgaLeukoantocyjany Kamfora niczne.) Flawonoidy zasady) Antocyjany Alantoina Kardenolidy Azulen Antrazwiązki Furanochi cmony Krzemionka Białka Cukry (np.) Karotenoidy Sole mineralne Zw. b) mieszanki ziołowe zawierające kilka surowców roślinnych odpowiednio rozdrobnionych — o określonym działaniu np. kumarynowe Olejki eteryczne goryczowe (np.) Kapsaicyna tyczne Sole alkaloidów Kurkumina Saponiny Śluzy (pęczn. Tabela l Rozpuszczalność substancji czynnych w wodzie [wg A. alifaPektyny (pączn. co pozwala na ustalenie terminu ważności leku (trwałość opakowanego leku roślinnego wynosi 1 rok od daty produkcji). kwas oleanolowy i ursolowy) Tymol Żywice 39 . Urosan-fix (opakowanie 10 torebek) — przeznaczone są do zaparzania wg podanego na opakowaniu przepisu. spec.

odwaru.Zapisywanie przez lekarza fabrycznie pakowanych ziół. nie stanowi problemu. Miary domowe: łyżka ziół (surowca) = 7—8 g łyżka wody = 15 g łyżeczka wody =5g łyżeczka ziół = 1. Zależny jest on bowiem ód rodzaju dawkowania wyciągu wodnego: łyżką. należy przyrządzać z surowców za wie- 40 . Natomiast przy zapisywaniu słabo działających surowców roślinnych pojedynczych lub mieszanek ziołowych. Ożarowskiego) Infusa — napary. obowiązuje lekarza poinformowanie chorego o sposobie przygotowania i zażywania naparu. maceratu. odpowiednio rozdrobnionego. Stosunek ilościowy surowca do wody również się waha dość znacznie. a przede wszystkim: stopień rozpuszczalności w wodzie. oparte są na wyżej wymienionych właściwościach substancji czynnych. szklanym lub emaliowanym naczyniu i ogrzewa pod przykryciem przez 15 min na „łaźni wodnej”. kieliszkiem lub szklanką. Rozpuszczalność substancji czynnych w wodzie podano w tab. tj. Po ostudzeniu (5-10 min) i wymieszaniu napar należy przecedzić i zużyć w ciągu tego samego dnia. Zalecane w niniejszej książce w rozdziale I („Przegląd roślin leczniczych”) rodzaje wyciągów wodnych dla poszszczególnych surowców. możliwości hydrolizy w czasie przygotowywania wyciągu (ogrzewania) oraz możliwość ulatniania się substancji czynnych z parą wodną podczas ogrzewania. zalewa się przepisaną ilością wrzącej wody w porcelanowym.5—2 g kieliszek miarowy wody = 30 g szklanka wody = 200—250 ml Przygotowanie wyciągów wodnych w warunkach domowych (zalecane przez A. należy uwzględnić rodzaj substancji czynnych zawartych w surowcu roślinnym i ich właściwości. podane na opakowaniu. 1. na garnku lub na czajniku z gotującą się woda. ze względu na pełne informacje na ten temat. które nie są pakowane fabrycznie. Decocta — odwary. Podaną w rozdziale I ilość surowca. jak również przygotowanie i zażywanie wyciągu przez chorego. WYCIĄGI WODNE Przy sporządzaniu wyciągów wodnych. Z tych względów różny jest czas ich ekstrahowania przy sporządzaniu wywarów (czas wrzenia od 2-10 min) oraz czas wytrawiania podczas przygotowania maceratu (30 min — 6-10 h).

gdyż im większe rozdrobnienie. Starannie wymieszać i pod przykryciem. tym większa możliwość rozkładu substancji czynnych w okresie przechowywania. należy zalać rozdrobnione zioła w naczyniu emaliowanym odpowiednią ilością wody o temperaturze pokojowej. Althaeae. Rad. krzemionkę. Rad.) i stosowane sporadycznie w odpowiedniej dawce w postaci proszków w opłatkach lub są 41 . W przypadku bardzo twardych. Czas wrzenia 5-10 min. których substancje czynne są bardzo trudno rozpuszczalne w wodzie. trudno pęczniejących surowców. młynku do kawy lub mikserze. sposób B stosuje się dla surowców roślinnych. Odwar przygotowuje się jak w sposobie A. aby w czasie przygotowywania tych wyciągów jak największa ilość substancji czynnych surowca przeszła do wody. przegotowanej wody i pozostawić w temperaturze pokojowej. Przechowywany w szklanym naczyniu w lodówce może być użyty również następnego dnia: W ten sposób mogą być przygotowywane odwary z surowców zawierających np. Niewątpliwie ułatwi to i spotęguje przejście substancji czynnych surowca do wody. w zależności od rodzaju surowca. rutyną. Macerationes — maceraty (wyciągi wodne na zimno) przygotowywane są najczęściej z surowców roślinnych zawierających śluzy. które należy utrzymać przez 2-4 min. Taraxaci. Nieliczne tylko surowce roślinne przeznaczone do przygotowywania recepturowych postaci leków są sproszkowane (oznaczone symbolem pulv. doprowadzić do wrzenia. Po zakończeniu ogrzewania należy po 10 min odwar przecedzić i zużyć go w ciągu tego samego dnia. Po przecedzeniu i wyciśnięciu surowca macerat należy zużyć w ciągu jednego dnia. korzystne jest dodatkowe ogrzanie do wrzenia. są pocięte i przesiane przez odpowiednie sita zgodnie z obowiązującymi przepisami. Zachowując właściwy stosunek surowca do wody. Z tych względów wskazane jest zalecanie choremu. które docierają do rąk chorego. Zgodnie z przepisem w rozdziale I. zachowując stosunek surowca do wody podany w rozdziale I. aby przed przygotowaniem wyciągu wodnego rozdrobnił surowiec w moździerzu. Najczęściej stosowany i najbardziej wskazany jest w warunkach domowych: sposób A. przy słabym ogrzewaniu na płytce.: Rad. np. Ważne jest zatem. Wyciągi wodne sporządzane w warunkach domowych są często stosowane w lecznictwie. Stopień rozdrobnienia surowca ma duże znaczenie. surowiec należy zalać odpowiednią ilością chłodnej. Stopień rozdrobnienia surowców roślinnych jest jednak ograniczony. na 6-10 h.rających substancje czynne dość trudno lub bardzo trudno rozpuszczalne w wodzie i nie ulegające hydrolizie lub utlenianiu w czasie gotowania. Surowce roślinne. Symphyti. Okres trwałości odwaru jest dłuższy.

Ilość przepisanego leku dla chorego nie powinna przekraczać 30 g (opakowania gotowe nalewek zawierają najczęściej 20-30 g). Gallae) są stosowane najczęściej. np. Klasycznym przykładem jest „esencja herbaciana”. alkoholu. na którą ma działać. przeznaczonego do użytku zewnętrznego (okłady. są stosowane na skórę bez rozcieńczenia. Jedynie Tinct. surowca silnie działającego + 10 cz. Nalewki są stosunkowo trwałą postacią leku.5 g. „powidełka” (electuarium). Najbardziej popularne i najczęściej stosowane są: tincturae — nalewki. surowca słabo działającego + 5 cz. w wyniku reakcji zachodzących w wodzie. Nalewki do użytku wewnętrznego są dawkowane kroplami. odpowiednio rozdrobnionego surowca przez wytrawianie. barwę i aromat. WYCIĄGI ALKOHOLOWE Wyciągi te są przygotowywane przez laboratoria galenowe. płukanki. najczęściej 70% alkoholem w stosunku: 1 cz. Nieliczne. irygacje). błony śluzowe. Tinct. zmienia po kilku godzinach smak. co odpowiada 10-25 kropli. Veratri. W zależności od użytego surowca (jednego lub kilku) nalewki mogą być przeznaczone do użytku wewnętrznego (większość nalewek) lub do użytku zewnętrznego. Nalewki są składnikami licznych złożonych leków gotowych. po odpowiednim rozcieńczeniu wodą. Ilość zapisywanej nalewki silnie działającej nie powinna przekraczać 20 g. Trwałość wyciągów wodnych jest bardzo ograniczona i z tych względów poleca się choremu przygotowanie ich w ilości. np. Tinct. oraz sposobu stosowania. jako płukanki lub okłady. Objętość wyciągu wodnego przeznaczonego do użycia wewnętrznego w ciągu jednego dnia jest zależna od rodzaju dawkowania (łyżką. Pyrethri. co odpowiada 25-50 kropli (l g nalewki = 45-50 kropli). jest zależna od wielkości powierzchni. 42 .zażywane po uprzednim zmieszaniu z miodem lub dżemem — jako tzw. Powstają więc duże zmiany substancji czynnych. a ponadto wytrąca się osad.2 do 0. Jednorazowa dawka nalewki z surowców słabo działających waha się od 0. Jednorazowe dawki nalewek z surowców silnie działających (oznaczone symbolem Rp. ¼ lub ½ szklanki) i waha się od 100 do 500 ml. Natomiast objętość wyciągu wodnego. Tinct. alkoholu. która będzie zużyta w ciągu jednego dnia. Rhei vinosa jest dawkowana łyżeczkami.5 do 1 g. Nalewki do użytku zewnętrznego (np.) wahają się od 0. która pomimo bardzo starannego przygotowania i przechowywania. 1 cz. otrzymywane z suchego. kieliszkiem. na skórę.

5 g Extr. Używane są wyłącznie w przemyśle jako składniki leków gotowych (wycofane obecnie z aptek). Extracta spisa.005 g Niektóre wyciągi suche stosowane ad usum internum wykazują korzystniejsze działanie niż czyste wyizolowane alkaloidy. 2. wyciągi gęste. w których stosunek surowca i rozpuszczalnika wynosi 1 : 1. Belladonnae fluidum 0.5 g—1 g Przeciętne dawki jednorazowe dla wyciągów płynnych wahają się od 0. Ipecacuanhae siec.25 g Tinct. Dawki jednorazowe pozostałych wyciągów suchych. = 32-45 kropli).004 g—0. np. a także wyczerpujące informacje dotyczące ich stosowania powodują. Cinchonae fluidum 0.1 g—0. W związku z tym dawki jednorazowe wyciągów płynnych są odpowiednio mniejsze od dawek nalewek. Dawkowane są kroplami wg załączonego do opakowania przepisu. Są często używane jako składniki leków recepturowych oraz gotowych (proszki.01—0. eter) w sposób zapewniający maksymalne wyekstrahowanie substancji czynnych — najczęściej przez perkolacje. iż leki te stanowią cenną pozycję w lecznictwie. wyciągi płynne. Intracta są produkowane wyłącznie z surowców słabo działających. Obecnie produkuje się wiele leków gotowych w różnych postaciach. fluid. W zależności od właściwości substancji czynnych oraz innych dodatkowych substancji w nich zawartych można otrzymać 3 rodzaje wyciągów: 1. sprawdzone klinicznie działanie.02 g Extr.Intracta — stabilizowane alkoholatury — są to wyciągi alkoholowe ze świeżych roślin stabilizowanych gorącym alkoholem w celu unieczynnienia enzymów powodujących rozkład substancji czynnych.2 do 1 g. Otrzymane w ten sposób wyciągi są następnie zagęszczane. Otrzymywane są również z surowców silnie działających.: Extr. — dawka jednorazowa 0. woda. Niekiedy leki te zawierają również dodatkowo chemioterapeutyki. 3. 43 .: Extr. np. zawierających wyciągi roślinne. Opakowanie fabryczne 30 g. czopki). wyciągi suche w postaci proszku. Extracta sicca. Dobrze opracowana technologia produkcji tych leków. rozdrobnionych surowców roślinnych odpowiednim rozpuszczalnikiem (alkohol.— „ „ 0.3 g. wahają się od 0. Belladonnae 0. Belladonnae sicc. Extracta — wyciągi — są otrzymywane przez wytrawianie suchych. Cinchonae 0. Extracta fluida. Dawkowane są kroplami (l g Extr.08 g Tinct.25 do 0. a więc działają znacznie silniej od nalewek przygotowanych z tego samego surowca w stosunku 1 : 5 lub 1 : 10.

33% (m.farm. Gemeine Schafgarbe. sole mineralne (m. ok. młodzieży i osób starszych. 0. i płdn. jak i zewnętrznie. stomachicum.3% choliny oraz flawonoidy. Milfoil. Występowanie. Aleksander Ożarowski ROŚLINY LECZNICZE STOSOWANE W FITOTERAPII ACHILLEA MILLEFOLIUM — KRWAWNIK POSPOLITY Ang. garbniki do 3%. glikozydy apigeniny i luteoliny). flawonoidy (m. poprawia trawienie oraz przyswajanie składników pokarmów. spasmolyticum. Ważne znaczenie ma działanie przeciwskurczowe na mięśnie gładkie jelit. dróg żółciowych i moczowych. Stwierdzono. bacteriostaticum. hamują rozwój 44 .in. Tysiaczelislnik obyknowiennyj. α i β-pinen). dr hab. kwiaty — antiphlogisticum. zwłaszcza u dzieci. Ziele krwawnika działa wielokierunkowo ze względu na obecność w nim różnorodnych związków. Ponadto krwawnik działa przeciwzapalnie (obecność chamazulenu w olejku) i słabo bakteriostatycznie (garbniki. Surowce. Niektóre osoby są uczulone na krwawnik i reagują wysypką. W zielu znajduje się olejek eteryczny do 0. Na półkuli półn. Ziele — haemostaticum. Główne związki. olejek) zarówno po podaniu doustnym. furanokumaryna. goryczowa substancja achilleina. niem. Kwiaty zawierają 0. w Polsce powszechnie na łąkach. Wyciągi z surowca mają właściwości wiatropędne (carminativum). poboczach dróg. franc. cholina. a nawet z żylaków odbytu.5% olejku eterycznego o takim samym składzie jak w zielu. kwiat krwawnika — FIos Millefolii.in. askorbowy. duża ilość magnezu). ros. Ziele krwawnika (zebrane w okresie kwitnienia) — Herod Millefolii. że zmniejsza lub hamuje drobne krwawienia z uszkodzonych naczyń włosowatych w błonie śluzowej przewodu pokarmowego i płuc.Doc. kw. w strefie klimatu umiarkowanego. Obecność goryczki zwiększa wydzielanie soku żołądkowego. Działanie. cineol. pobudza łaknienie. Millefeuille. antispasmodicum. borneol. chamazulen. wywołujące nieznacznie zwiększenie przepływu żółci do dwunastnicy i ilości wydalanego moczu (flawonoidy) oraz ewentualne zniesienie bólu spowodowanego stanem skurczowym jelit (olejek eteryczny).in. Kwiaty krwawnika są zbliżone składem do kwiatów rumianku i mają właściwości przeciwzapalne. antiphlogisticum.

Surowiec wchodzi w skład granulatu Normogran oraz mieszanek Pulmosan i Rektosan. nieznacznych krwawieniach. żylakach odbytu. a ich działanie przeciw-krwotoczne jest znikome. Zewnętrznie — w niektórych schorzeniach skórnych. zmniejszają przepuszczalność ścian włośniczek w błonach śluzowych przewodu pokarmowego oraz hamują uwalnianie histaminy. Również używa się ich do kąpieli i maseczek kosmetycznych.bakterii. Air trostnikowyj. Calmagina i proszku Gastrochol. żylakach odbytu (nasiadówki). przewodów żółciowych i dróg moczowych. Natomiast jako stomachicum kwiaty krwawnika są mało wartościowe. kompresy). zapaleniu zatok bocznych nosa (przemywanie). Postacie leku. Millefolii — 1 łyżka ziela na szklankę wody. ros. moczowodów. owrzodzeniu żylakowym nóg (okłady). Digestosan. pęcherza oraz jelit. wyciąg suchy zaś w skład tabl. Ziele krwawnika jest stosowane w stanach nieżytowych przewodu pokarmowego. pomocniczo w nawykowym zaparciu. pęknięciach skóry. Flor. zaburzeniach trawiennych. Inf. pić 2—3 razy dz. Surowiec jest b. niem. Calamus. przymoczki. po 1/3—½ szklanki. odbijanie. Kalmus. płucnych. kompres. otarciach naskórka. okład. rzadko stosowany per se. Sklerosan i Species cholagogae nr II. wzdęcia. Nervosan. Zastosowanie. napadowych bólach epigastrycznych. irygacje. odmrozinie (perniosis). zwłaszcza gdy towarzyszą im krwawienia. Inf. Ze wzglądu na większą zawartość olejku eterycznego działają silniej spazmolitycznie niż ziele krwawnika na mięśnie gładkie jelit. franc. Herb. pomocniczo — w chorobie żołądka i jelit. ACORUS CALAMUS — TATARAK ZWYCZAJNY Ang. Także w przypadku skurczów mięśni gładkich przewodów żółciowych. Millefolii — ½ — 2/3 łyżki kwiatów na szklankę wody do użytku zewnętrznego (płukanka. drobnych skaleczeniach. irygacja). np. Ponadto jest wykorzystywane w przewlekłych zaburzeniach trawiennych. w Polsce pospolity na mokradłach i błotach. Występowanie. Wyciągi z kwiatów stosuje się doustnie w nieżycie i stanach skurczowych jelit. Pochodzi z południowej i wschodniej Azji. Chamomillae w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła (płukanki). nudności. wyprysku. trądziku. 45 . którym towarzyszą: brak łaknienia. Acore vrai. Kwiaty krwawnika stosuje się podobnie jak Anth. upławach i świądzie sromu (irygacje. również zewnętrznie w chorobach skórnych (okłady. Surowiec wchodzi w skład granulatu Nervogran oraz mieszanek ziołowych Degrosan. natomiast doustnie najczęściej w zestawieniach z innymi ziołami. kompresy).

2%. Wyciągi z omawianego surowca działają zewnętrznie bakteriobójczo i przeciwbólowe. Po doustnym podaniu wyciągu następuje. Działanie. W badaniach farmakologicznych wykazano. wzmaga się także nieznacznie wydzielanie żółci w wątrobie i wydalanie moczu. kwasy organiczne (m. spasmolyticum. 46 . kolce jelitowej. Zastosowanie. śluz. zwłaszcza dla dzieci i młodzieży oraz dla osób w wieku podeszłym. kalamen. tonicum. za pośrednictwem receptorów smakowych w jamie ustnej. Kłącza i olejek eteryczny — stomachicum.in. Obserwacje kanadyjskich Indian Cree wykazały. związek goryczowy akoryna 0. Główne związki.in. że po spożyciu pewnej ilości kłączy tataraku są oni zdolni do zwiększonego wysiłku fizycznego i mają zmniejszoną wrażliwość na ból. bezsoczności. sedativum. olejek eteryczny). Wymienione właściwości kwalifikują kłącze tataraku jako skuteczny środek wiatropędny. Olejek eteryczny ok. Kłącza tataraku pobudzają niektóre czynności wydzielnicze. azaron. Surowiec krajowy zawiera jednak mało azaronu. sole mineralne. Kłącze tataraku — Rhizoma Calami (indeks goryczy 23). we wzdęciach. garbnik. że azaron zmniejsza in vitro napięcie jelita cienkiego szczura oraz znosi skurcz wywołany acetylocholiną. dróg żółciowych (polepszenie przepływu żółci do dwunastnicy) oraz w obrębie układu moczowego (nieznaczne zwiększenie dobowej ilości wydalanego moczu). natomiast tatarak pochodzenia indyjskiego lub kanadyjskiego może działać nasennie. Mało znane i praktycznie rzadko wykorzystywane jest działanie uspokajające związane z obecnością azaronu. histaminą i chlorkiem barowym. wzmożenie wydzielania soku żołądkowego i przyspieszenie procesu trawienia oraz przyswajania składników pokarmów (achilleina. lecz słabiej niż papaweryna. eugenol. kamfen. kw. słabo drażnią skórą. bólach brzucha. Calami. pinen.5% (m. ale tylko wtedy. które w żołądku tworzą śluzową warstwą ochraniającą. służy również do otrzymywania olejku tatarakowego — Oleum Calami.in. 3. W przewlekłych zaburzeniach trawiennych z objawami braku łaknienia. gdy były one w stanie nadmiernego skurczu. akonitowy). silniej działa olejek eteryczny — Ol. dlatego jego działanie uspokajające nie jest zbyt silne. bezkwaśności żołądkowej.Surowiec. Równocześnie zmniejsza się napięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego oraz dróg żółciowych i moczowych. węglowodany (m. Zostaje wówczas przywrócona prawidłowa kurczliwość tych mięśni w obrębie jelit (ruchy perystaltyczne o pełnej amplitudzie). cholina. Zwiększeniu ulega również ilość mukopolisacharydów. akoron). dużo skrobi).

służy do otrzymywania Tinct. Surowiec wchodzi w skład granulatu Urogran. pić ¼—1/3 szklanki 2—3 razy dz. ADONIS VERNALIS — MIŁEK WIOSENNY Ang. również do wcierań per se lub częściej jako składnik mazideł i maści. ros. 47 . carminativum. jako stomachicum. Calami — doustnie 1—4 krople na cukier 2—3 razy dz. połączonego z uczuciem niepokoju i trudnością zasypiania. w dawce 1. Castro i Wikalina. — 0. Inf. Kwitnące ziele miłka wiosennego — Herba Adonidis vernalis. Goricwiet wiesiennyj. Frühlingsteufelsauge. lecz wtedy zwykle w połączeniu z innymi ziołami o działaniu uspokajającym. franc. niem. Ol. europejskiej części ZSRR oraz zach.5 g pro dosi w opłatkach 30 min przed posiłkiem (popić ¼ szklanki wody) 2—3 razy dz. jako stomachicum.pomocniczo w chorobie wrzodowej. zwłaszcza u rekonwalescentów po zabiegach chirurgicznych i osób starszych z zanikowym nieżytem błony śluzowej żołądka. Rhiz. Calami — ½ łyżki kłączy na 1 szklankę wody. Występowanie. Adonide de printemps. Ponadto jako środek poprawiający trawienie. przeciwświądowo. czas trwania kąpieli 15—20 min.0 g 2—4 razy dz. przed jedzeniem jako stomachicum i carminativum. Postacie leku. Pheasant-eye. nerwobólach. Zewnętrznie — w zapaleniu jamy ustnej i gardła (płukanki). do zwalczania łupieżu oraz przeciw wypadaniu włosów (obmywania). 37—38°C. Również w stanach wyczerpania nerwowego. Calmagina. a wyciągi z kłączy wchodzą w skład kropli Herbogastrin i proszku Gastrochol. Ol. W stepowych rejonach Bałkanów. przeciwzapalnie i bakteriobójczo w wielu chorobach skóry. Calami wchodzi w skład draż.5—1. Calami. Calami pulv. Rhiz. Surowce. Dec. Surowiec jest zazwyczaj stosowany jako składnik mieszanek ziołowych. Gastrin. Uldenol i Ulventrol. rwie kulszowej (wcierania). do kąpieli 2—4 łyżeczki na ½ wanny wody o temp. nieżytach jamy ustnej i gardła (płukanki) oraz do kąpieli działających uspokajająco. jako tonicum i sedativum. zewnętrznie natomiast — w bólach gośćcowych. Syberii. w niektórych dermatozach. Calami i Ol.5—3. płukania jamy ustnej i gardła. zwiększający resorpcją składników pożywienia. Olejek tatarakowy stosuje się rzadko wewnętrznie jako stomachicum i carminativum. Calami — 1½ —2 1/2 łyżki kłączy na 2—3 szklanki wody do obmywania głowy w łupieżu i łój otokowym zapaleniu owłosionej skóry głowy. tabl. zewnętrznie 2—5 kropli na 1/3 szklanki wody jako płukanka. Rhiz.

diureticum. luteolina). w dolegliwościach serca w okresie przekwitania. po podaniu doustnym. w przewlekłej niewydolności krążenia. Toksyczne działanie miłka i jego przetworów następuje dopiero po dawkach wielokrotnie przewyższających dawki lecznicze. Infl. a uwolnione wówczas geniny są o wiele mniej aktywne niż glikozydy rodzime. z wyciągiem z Rad. adonitoksyna). potwierdziły ośrodkowe działanie uspokajające obserwowane dawniej u osób przyjmujących wyciągi z ziela. Liczne glikozydy kardenolidowe.0 : 200. alkohol adonit. dzieciom ½—1 łyżeczka 3—4 razy dz. Cardiotonicum. kw. zwłaszcza naczyń wieńcowych. a jego objawy są takie jak w zatruciach glikozydami naparstnicowymi (patrz: Digitalis lanata). zmianach miażdżycowych. — dawki doustne 0. kamforą. ponieważ kardenolidy miłka nie wiążą się z albuminami krwi i nie kumulują.5 g pro die. w tzw. pochodne następujących genin: strofantydyny (m. 2. polegające na znoszeniu konwulsji wywołanych odpowiednimi dawkami kokainy lub pikrotoksyny. Kardenolidy miłka. np. 5. Surowiec i jego przetwory wywierają na serce działanie analogiczne do Digitalis — zwiększają siłą skurczu mięśnia sercowego (działanie inotropowe dodatnie) oraz zmniejszają częstotliwość skurczów (działanie chronotropowe ujemne). Zastosowanie.Główne związki. K-strofantyna-β).0 — dawki 1— 11/2 łyżki 3—5 razy dz. Doświadczenia na zwierzętach. Istotne znaczenie mają właściwości moczopędne przetworów z Adonis. Przeciwwskazania. Postacie leku.5 g pro dosi.6-dwumetoksychinori. Wyciąg z ziela miłka suchy — prep. Visci. Valerianae. Takie same jak dla Convallaria majalis. Tabulettae Adonis—Brom (ZSRR) — zawiera 0. akonitowy. adonitoksygeniny (m. wernadigina) oraz innych bliżej nie określanych genin. sedativum. Herb. cymaryna. Crataegi. W lekkich i średnio ciężkich przypadkach zaburzeń czynnościowych serca z towarzyszącymi obrzękami. Adonidis vern. ponadto jest ono krótkotrwałe. ulegają w znacznym stopniu hydrolizie w kwaśnym środowisku żołądka. Inf.in. Również jest stosowany jako składnik niektórych preparatów moczopędnych i uspokajających. Ponadto związki flawonoidowe (m. 1. Herb.25 g 48 . Działanie. Herb. strofadogeniny (m. gdyż wskutek skojarzonego działania glikozydów nasercowych (polepszenie pracy serca i krążenia krwi) i związków flawonoidowych (ułatwienie filtracji w kłębkach nerkowych) zwiększa się ilość wydalanego moczu. Dlatego działanie na serce jest słabsze niż wynikałoby to z ilości związków czynnych w surowcu.2— 0. Convallariae.in. rutyną. Herb.in..in. „sercu starczym” oraz w przypadkach nietolerancji na inne leki nasercowe. Adonidis vern. witeksyna.

cukry. płuc). Działanie. kora kasztanowca — Cortex Hippocastani. garbniki. 0. garbnik. po 1 tabl. zapobiegają drobnym krwawieniom z uszkodzonych naczyń włosowatych i regulują rozwój flory bakteryjnej w jelitach. W nasionach — mieszanina licznych trójterpenowych saponin. kw. Prawdopodobne jest również działanie na krzepliwość krwi. Nasienie kasztanowca — Semen Hippocastani. lecz także przyspieszają znacznie wchłanianie płynu surowiczego w miejscu obrzęku. zwłaszcza na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i naczyń. Zespół oczyszczonych glikozydów miłka — prep. tiglinowym i octowym). eskulina. antiphlogisticum. jako sedativum i cardiacum. Saponinowy 49 .wyciągu + 0. ponadto flawonoidy (m. antioedematicum.in. oraz cenne dla lecznictwa działanie przeciwobrzękowe w obrębie skóry. eskulina). Rosskastanie. Horse-chestnut. karotenoidy. w kwiatach — escyną. pochodne kwercetyny).5 mg. Wyciągi z nasion i kwiatów kasztanowca wzmacniają oraz przywracają elastyczność ścianom naczyń włosowatych i drobnych naczyń obwodowych. niem. Konskij kasztan. tkanki podskórnej.25 g bromku potasowego. kwiat kasztanowca — Flos Hippocastani (tylko z odmian o białych kwiatach). w korze — związki kumarynowe (m. niektórych narządów wewnętrznych (np. tabl. Cimarin (ZSRR) — amp. a w większym jeszcze stopniu preparaty zawierające escynę.in. franc. w Polsce powszechnie hodowany w parkach i ogrodach. trójterpeny. AESCULUS HIPPOCASTANUM — KASZTANOWIEC ZWYCZAJNY Ang. zwana „escyną” (zawiera osiem glikozydów protoescygeniny i barringtogenolu C. Marronier commun. amp. fraksyna). Adonizid (ZSRR) — krople. polegające na nieznacznym przedłużeniu czasu protrombinowego i tym samym na zmniejszeniu możliwości powstawania zakrzepów wewnątrznaczyniowych. Vasotonicum. garbnik. Alvonal (RFN) — draż. i draż. Występowanie. Omawiane wyciągi działają przeciwzapalnie w przewodzie pokarmowym. haemostaticum.. Pochodzi z Półwyspu Bałkańskiego. Surowce. flawonoidy (pięć pochodnych kemferolu i izokwercetyny). Liczne badania wykazały.. kumaryny (m. Wywierają również działanie przeciw-skurczowe. kwasy polifenolowe (m. chlorogenowy). 0. flawonoidy.in.in.5 mg. Główne związki. zapobiegają nadmiernej przepuszczalności i przenikaniu osocza i czerwonych krwinek poza łożysko naczyń. że wyciągi z kasztanowca. związki kumarynowe. prep. działają nie tylko zapobiegawczo. Cymaryna — prep. ros. dawki 3 razy dz. a nawet mózgu. związanych z kwasami angelikowym.

nasilające się przy chodzeniu i nachylaniu. Venescin. obtarcie naskórka. Preparaty escyny mogą być podawane dożylnie. kwiaty kasztanowca wchodzą w skład ziół Rektosan. blizny. odmroziny. Również w przypadku wysięków. kora kasztanowca służy do otrzymywania eskuliny. nacieków krwawych. przecedzić). która jest składnikiem maści i czopków Aesculan. pić 1/3—1/2 szklanki 2—3 razy dz. stanem zapalnym lub innymi przyczynami. są ciemnoczerwone. pić ¼ — ½ szklanki 2—4 razy dz. Wyciągi z nasion. płuc. Postacie leku. Dec. odstawić na 10 min. lędźwi i bioder. 1. Arnicae. odmrozin (perniosis) oraz w zakrzepach i zastojach żylnych. krwiaków. Cort. głównie w zakrzepowym zapaleniu żył. Zastosowanie. 2. utracie łaknienia i w stanach skurczowych jelit. owrzodzeniach żylakowych. może być podawany pozajelitowe. Ostra niewydolność nerek. Przewlekły nieżyt jamy nosowogardłowej z uczuciem suchości i palenia oraz ciemnoczerwonym jej zabarwieniem. kwiatów i preparaty escyny stosuje się doustnie w obrzękach spowodowanych urazami mechanicznymi.zespół „escyna”. zarówno w odniesieniu do skóry i tkanki podskórnej. palą. Kora kasztanowca przewyższa nasiona i kwiaty w działaniu przeciwprzesiękowym na drobne naczynia krwionośne i w działaniu przeciwzapalnym oraz przeciwbakteryjnym ha przewód pokarmowy. Obrzęki nóg przy chodzeniu. zwichnięciami. Zastosowanie w homeopatii. jak i w obrzęku głośni. Hippocastani — 1 łyżka kwiatów na 1—11/2 szklanki wody (gotować 5 minut. Zewnętrznie — w postaci okładów na oparzenia I i II stopnia. Przeciwwskazania. a nawet mózgu. Żylaki odbytu z uczuciem „małego obcego ciała w odbycie”. Żylaki odbytu wystają. Ostre i palące bóle w odbycie. Flor. stłuczeniami. draż. Hippocastani. Wyciągi z kory kasztanowca podaje się w wymienionych chorobach oraz jako adiuvans w nieżycie żołądka i jelit. mało nasilonej biegunce. odstawić na 10 minut. nadwrażliwość w okresie ciąży. który jest niemal pozbawiony właściwości hemolitycznych. Omawiane wyciągi i escyna działają synergetycznie ze stosowanymi zewnętrznie wyciągami z Anth. przed 50 . 3. wyprzenie. 30 min po jedzeniu. natomiast ustępuje znacznie obu surowcom w działaniu przeciwobrzękowym. Dolegliwości te występują na skutek przekrwienia żylnego w obrębie miednicy. Dec. Hippocastani — 1 łyżka kory na 11/2—2 szklanki wody (gotować 5—10 min. wyciąg jest składnikiem czopków Hemorol i draż. zapaleniu ścięgna. żylakach odbytu. Stałe bóle w okolicy kości krzyżowej. Venescin i Venacorn. Nasiona kasztanowca służą do otrzymywania Intr. przecedzić).

Zewnętrznie wyciągi z ziela rzepiku działają ściągające. niem. bólach epigastrycznych. zwykle jako składnik mieszanek ziołowych. sole mineralne (m. Ziele rzepiku wywiera łagodne działanie ściągające na błoną śluzową przewodu pokarmowego. cholagogum.in. Wstrzyknięcia dożylne można stosować nawet u niemowląt i dzieci do 3 lat — zastosowanie jako antioedematicum.in. Zastosowanie. zwiększa objętość wytwarzanej żółci. Intr. fitosterol. hamuje nadmierny rozwój flory bakteryjnej. olejek eteryczny. askorbowy). Herb. osłabieniu czynności wątroby.in.in. franc. Występowanie. a także w zapaleniu jamy ustnej. AGRIMONIA EUPATORIA — RZEPIK POSPOLITY Ang. flawonoidy (m. Działanie. pić po 1/3—1/2 szklanki 2—3 razy dz. Aigremoine commune. Hippocastani — 20—40 kropli w kieliszku wody 2—4 razy dz. Dość powszechnie na łąkach. zmniejsza stan zapalny. kwas cytrynowy). ułatwia jej przepływ do dwunastnicy. atonii pęcherzyka żółciowego. kw. pastwiskach i w zaroślach. Surowiec jest rzadko stosowany per se.jedzeniem. Zewnętrznie — na drobne uszkodzenia skóry. vasotonicum i antiphlogisticum. Główne związki. amp. związek goryczowy. Surowiec. zastoju żółci. Adstringens. Agrimoniae — 2 łyżki ziela na 1 szklankę wody (gotować 5—7 min. witaminy (m. Garbniki pirokatechinowe 2—5%. wchodzi w skład granulatów Cholegran i Gastrogran. wypryski. ampułki zawierają wyciąg z kwiatów kasztanowca. Dec. i żel zawierają escynę. Agrimoniae — 1—2 łyżki ziela na szklankę wody. kw. nikotynowy. irygacji. wzdęciach. Ponadto zwiększa nieznacznie wydzielanie soku żołądkowego. cholina. Ziele rzepiku pospolitego — Herba Agrimoniae. Venoplant (RFN). kwercetyna). Kleiner Odermennig. Postacie leku. nieznacznie przeciwbakteryjnie i przeciwzapalnie. jednocześnie ochrania miąższ wątroby i zapobiega nadmiernemu stłuszczeniu. Raparil (RFN). przecedzić) do okładów. standaryzowany na zawartość flawonoidów — zastosowanie jako antiphlogisticum i antioedematicum. Inf. Na wątrobą działa pobudzająco. braku łaknienia. krzemionka). stomachicum. a po dodaniu 51 . gardła (płukanki) i pochwy (irygacje). W nieżycie żołądka i jelit. draż. Herb. ros. Agrimony. owrzodzenia żylakowe (okłady). po jedzeniu. kwasy organiczne (m.. 30 min przed posiłkami jako stomachicum i adstringens. Riepieczok. Preparaty: Aescusan (NRD) — standaryzowany płynny wyciąg z nasion kasztanowca. Surowiec wymaga dalszych badań chemicznych i farmakologicznych.

rozpuszczalna w wodzie krzemionka). mannit. metabolicum. naczynia krwionośne. Abrotani. wyciągi z perzu regulują niektóre czynności metaboliczne naszego organizmu oraz czynność przewodu pokarmowego. Helichrysi. mannit). ros. Menthae pip. Chelidonii lub Herb. Taraxaci. Występowanie. które wzmagają procesy utleniania w tkankach. Herb. oraz obecności inozytu i rozpuszczalnej w wodzie krzemionki. mają więc właściwości tzw. „czyszczące krew” (depurativum).łyżeczki miodu i gliceryny stosować jako płukankę.in. obrzękach. kwasy glikolowy i glicerowy). zapobiega nadmiernej ich przepuszczalności i zwiększa odporność błon śluzowych oraz naskórka.in. Diureticum. Znany od dawna. skutkiem obniżenia poziomu mocznika i chlorków. przy podwyższonym poziomie cholesterolu i tłuszczów we krwi.in. skąpym wydalaniu moczu i elektrolitów. Na półkuli północnej jako uporczywy chwast polny. Ze względu na ogólnoustrojowe działanie inozytu i krzemionki. sole mineralne (m. Inozyt należy do grupy witamin B i. Gemeine Quecke. Inozyt. depurativum. Ułatwiają usuwanie szkodliwych produktów przemiany materii. co jest m.. kapilina i karwon). AGROPYRON REPENS — PERZ WŁAŚCIWY Ang. Kłącza perzu — Rhizoma Agropyri (syn. chociaż ilość jego w perzu jest nieznaczna. następnie w niewydolności wątroby i zmniejszonym wydalaniu żółci. w których 52 . trytycyna). Fol. Rad. kwasy organiczne (m. Krzemionka rozpuszczalna ma korzystny wpływ na skórę. W mieszance żółciopędnej wraz z Fol. ślady olejku eterycznego (m. korzystny wpływ surowca na przemianę materii jest wynikiem obecności kwasów glikolowego i glicerowego. Petit chiendent. W nieżycie nerek.in. Piriej połzuczij. ponieważ obniża poziom tłuszczów i cholesterolu we krwi. niem. Działanie. Herb. Surowiec. Główne związki. Zastosowanie. Nadaje ona odpowiednią elastyczność ścianom włośniczek. Właściwości farmakologiczne krzemionki omówiono w: Equisetum arvense. narządy wewnętrzne. skłonności do kamicy żółciowej i zaparć. Graminis). Rhiz. uzupełnia on niedobór tego związku w naszym organizmie i przeciwdziała stłuszczeniu wątroby. Jako adiuvans w tych schorzeniach. tkankę łączną. Inflor. zapobiegawczo przeciw kamicy moczowej. franc. Hyperici. błony śluzowe. związki cukrowe (m. Couchgrass.in. Kłącza perzu znacznie pobudzają filtrację w nerkach i zwiększają ilość wydalanego moczu (kwas glikolowy. Sennae.

Herb. Myrtilli. Występowanie. w chorobie gośćcowej. Fol. Ribis nigri. Wyciągi z przywrotnika działają analogicznie do typowych surowców garbnikowych i goryczowych. niektórych chorobach skórnych (np. niem. Betulae. Violae tricol. wraz z Herb. Fol. Fol. substancja goryczowa. Galeopsidis. Fucus. kw. Herb. przecedzić do termosu). Rad. Sambuci). Ziele przywrotnika — Herba Alchemillae.. Działanie. wyprysk). np. trądzik pospolity. Agropyri — 1—11/2 łyżki kłączy na 2 szklanki gorącej wody (gotować łagodnie 5-10 min. Postacie leku. elagowy). Solidaginis. Surowiec wchodzi w skład granulatu Normogran i mieszanek ziołowych Normosan i Digestosan. wraz z Fol. stomachicum. Taraxaci. Glycyrrhizae. ALCHEMILLA SILVESTRIS — PRZYWROTNIK POSPOLITY Ang. Herb. Ziele przywrotnika zwiększa wydzielanie soku żołądkowego oraz łaknienie i przyswajanie składników pokarmów. godzinę po posiłkach jako diureticum i depurativum. Stwierdzono korzystne działanie wyciągów z surowca na błony śluzowe jamy ustnej i gardła 53 . Urticae. leczonych antybiotykami i chemioterapeutykami. kwasy organiczne (m. Herb. Urticae). Peric. Juglandis.. Rad. jednak znacznie słabiej. równowartościowy surowiec otrzymuje się z przywrotnika polnego — Alchemilla arvensis. metabolicznej (np. ros. Fruct. Rhamni cathart. sole mineralne. Główne związki. Po podaniu doustnym zmniejszają nasilenie biegunki. Garbniki 4—6%. Polygoni avicul. Kłącza perzu rzadko stosuje się per se.jest wskazane zwiększone wydalanie szkodliwych produktów przemiany materii.in.) oraz przeciwcukrzycowej (np. W medycynie ludowej perz jest uważany za środek przeciwcukrzycowy. Salviae. Również dla osób po zatruciach pokarmowych oraz po przebytych zakażeniach. Manżetka obyknowiennaja. natomiast wyciąg jest składnikiem pasty Fitolizyna. franc. ponieważ zawierają małe ilości związków czynnych. Powszechnie w Europie. w Polsce na łąkach i brzegach lasów Surowiec. Fol. Dec. Millefolii. Common Lady's Mantle. Fruct. Adstringens. węglowodór n-dotriakontan. Alchemille vulgaire. zwykle jako składnik mieszanek ziołowych: moczopędnej (np. Equiseti. Fruct Juniperi. Phaseoli. Frauenmantel. Rad. wraz z Herb. skazie moczanowej. Rad. Petroselini. Bardanae. Fol. regulują wypróżnienia oraz hamują rozwój bakterii patogennych w przewodzie pokarmowym. Fl. związki żywicowe i cukrowe. advulnans. pić ½—2/3 szklanki 2—3 razy dz. Fol.

wzdęciach. Anth. związki cukrowe. na antybioty- 54 . franc. Surowiec. braku łaknienia. Alchemillae — 11/2—2 łyżki ziela na 1— 11/2 szklanki wody (gotować 5 min. przecedzić). Fol. zwanych „ząbkami”. we wrzodziejącym nieżycie jelita grubego (enema). przewodu pokarmowego (odwar) i pochwy (irygacje) oraz na skórą. Występowanie. Garlic. Millefolii. Knoblauch. np. Dec. digestivum. Działa silnie bakteriobójczo na liczne drobnoustroje Gram-dodatnie i Gram-ujemne. Wewnętrznie stosuje się w przewlekłych nieżytach przewodu pokarmowego. ALLIUM SATIVUM — CZOSNEK POSPOLITY Ang. Główne związki. blizny po ranach. np.i trójsiarczków allilowych i metylowych z głównym składnikiem — dwusiarczkiem dwuallilowym.(płukanka). Plantaginis. irygacji. Antisepticum. amoniaku i allicyny (ester alilowy kwasu alilotiosulfonowego) i powstaje charakterystyczny zapach (fitoncydy). Czesnok. fitosterol. Herb. Fl. Hippocastani. korzystnie wraz z Fl. okładów. w upławach i świądzie sromu (irygacje). ubytki skórne. stopniowe zanikanie plam i znamion na skórze oraz przywrócenie odpowiedniej odporności i elastyczności naskórka. ros. Całe świeże cebule czosnku — Bulbus Allii recens — składające się z cebuli głównej i kilku bocznych. pomocniczo w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy.1—0. 30 min przed jedzeniem. niem. Euphrasiae). Ponadto w czosnku znajdują się witaminy (m. tiamina). Zastosowanie. Szczególne znaczenie ma wpływ na tkanką łączną. jak i zewnętrznie.in. Calendulae. Chamomillae lub Herb. do użytku zewnętrznego wraz z Fl. na blizny. Po rozdrobnieniu czosnku enzym allinaza rozkłada alliinę do kwasu pirogronowego. oparzeniach itp. Często łączy się ziele przywrotnika z innymi surowcami. Cyani. lewatyw. Fl. Następuje wówczas częściowa regeneracja naczyń włosowatych. Po destylacji rozdrobnionego czosnku z parą wodną otrzymuje się 0.36% olejku eterycznego stanowiącego mieszaniną dwu. uwidaczniający się w różnych oszpeceniach skórnych. uszkodzenia naskórka (okłady). m. pektyny. Ail.in. metabolicum. hypotonicum. Herb. pić ½ szklanki 2—3 razy dz. Powszechnie uprawiany. Zewnętrznie — w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła (płukanki). Działanie. Meliloti. w zapaleniu spojówek (przymoczki. Rodzime substancje zawierające siarkę: alliina oraz skordynina A i B (tioglikozydy). sole mineralne. Postacie leku. zewnętrznie — do płukanek. Czosnek jest jednym z najbardziej wszechstronnie działających surowców roślinnych. zarówno po podaniu doustnym. śluz do 10%.

w łagodnych zaburzeniach objawiających się wzdęciami. Stwierdzono dużą aktywność wyciągów z czosnku przeciw różnym drobnoustrojom. Wpływ czosnku na przemianę materii polega głównie na ingerencji w gospodarką tłuszczową organizmu. Wyciągi z czosnku zmniejszały napięcie mięśni gładkich jelit i oskrzeli (spasmolyticum) oraz ścian drobnych naczyń krwionośnych. Również w przewlekłym nieżycie oskrzeli. Obserwowano też nieznaczne działanie insulinopodobne oraz wzmagające wydzielanie żółci. zwykle u osób w wieku podeszłym. W przewlekłych i podostrych stanach nieżytowych żołądka i jelit. odbijaniem. a nawet w określonych przypadkach. bólem brzucha i in. gdyż obniża tętnicze ciśnienie krwi (hypotonicum). pojawia się zaczerwienienie. może zwiększyć siłę skurczu mięśnia sercowego oraz zwolnić puls. krztuścu i innych stanach zakaźnych dróg oddechowych. W tych warunkach siła działania bakteriobójczego jest znacznie większa niż w przewodzie pokarmowym. Z punktu widzenia toksykologicznego czosnek jest lekiem zupełnie bezpiecznym. przewodu pokarmowego i naczyń włosowatych w tych narządach. jedynie po dawkach doustnych wielokrotnie większych od leczniczych może nastąpić podrażnienie żołądka. np. Zwrócono też uwagą na fakt bezpośredniego działania czosnku na same błony śluzowe i na mięśnie gładkie w obrębie dróg oddechowych. Czosnek wywiera korzystny wpływ na układ sercowo-naczyniowy. w przeważanej części opornych na liczne antybiotyki. ropniu płuc. zwłaszcza pochodzenia zakaźnego. oskrzela) oraz płuc. Jeszcze silniejsze jest działanie na drobnoustroje wywołujące zakażenia górnych dróg oddechowych (gardło. poprawiające przyswajanie składników pokarmów i ogólnie odtruwające. pobudzały również wydzielanie soku trawiennego i mukopolisacharydów w żołądku (digestivum). tylko 50 nie reagowało na związki czynne czosnku. szczególnie w wieku podeszłym. Zewnętrznie czosnek działa bakteriobójczo i specyficznie kojąco na skórą. a po dłuższym działaniu miazgi czosnku na skórę. ponieważ po doustnym przyjęciu czosnku zawarte w nim lotne związki siarkowe przedostają się do płuc i są stopniowo wydychane wraz z powietrzem. na 560 szczepów Staphylococcus aureus. zakażeniach gardła i krtani. Pomocniczo stosuje się w biegunkach bakteryjnych u dzieci i w czerwonce (łącznie z antybiotykami). 55 . pomocniczo (wraz z antybiotykami) w zapaleniu płuc. Zastosowanie. hamowaniu odkładania się cholesterolu w naczyniach krwionośnych i obniżaniu poziomu trój glicerydów w osoczu. w obrębie dróg oddechowych zaś — wydzielanie śluzu (secretomimeticum). atonii przewodu. w niedostatecznym wydzielaniu soków trawiennych.kooporne występujące w jelitach podczas biegunek u dzieci. pokarmowego.

Preparaty z czosnku mają bardzo duże znaczenie w geriatrii.. homonataloina oraz izobarbaloina. Przeciw owsikom u dzieci są skuteczne lewatywy z wyciągu z czosnku. Ostry nieżyt żołądka i jelit. niem. Wyciągi suche z czosnku — prep. pokrewne gatunki — na Wyspach Kanaryjskich i Antylach oraz w rejonie Morza Śródziemnego. jako hypotonicum i antiscleroticum do równoczesnego stosowania z naparem odpowiedniej mieszanki ziołowej.. aloinozydy A i B. nie tylko w stanach zakaźnych. Odparowany sok ze świeżych liści Aloe ferox. aloeemodyna. barwy brunatnoczarnej. Aloe koljuczyj. franc. Wyciągi alkoholowe z czosnku — prep. sole mineralne ok. Rozdrobniony i wysuszony czosnek — prep. odwar przeciw owsikom do lewatyw — rozdrobnić 10 g czosnku i zagotować w 500 ml mleka.). Allii recens — rozdrobniony „ząbek” czosnku w ½ szklanki mleka.in. nawet u niemowląt. ros. 2—3 razy dz. Neoallicon (CSRS). draż.. Aloe. W płdn. Świeże liście trzyletnich roślin Aloe arborescens lub innych gatunków hodowanych służą do otrzymywania wodnych wyciągów zawierających tzw. Tinctura Allii sativi (ZSRR). Surowiec. Występowanie. Allisat (ZSRR). 3 razy dz. Główne związki. Aloes. głównie aloina (co najmniej 18°/«). pić 1—3 razy dz. ropnie skórne. Bulb. Afryce. Tabulettae Allii sativi (CSRS). dzieci po 1 draż. prep. lecz także w podwyższonym ciśnieniu krwi. prep. „biogenne stymulatory”. Ponadto żywice do 10%.. Alliofil (Herbapol) — drażetki (dorośli po 2 draż. zwany Aloe (alona). Równowartościowy surowiec otrzymuje się z gatunków pokrewnych — Aloe vera. przetoki i in.Preparaty z czosnku mają szczególne znaczenie w pediatrii jako przeciwbakteryjne i zastępujące w wielu przypadkach lub wspomagające działanie antybiotyków przepisywanych zbyt pochopnie. m. na źle gojące się rany. dawkowanie jak wyżej. postępującej miażdżycy naczyń krwionośnych oraz w zanikowym nieżycie żołądka i jelit. Przeciwwskazania. prep. zwykle połączonym z osłabieniem czynności żółciotwórczej i odtruwającej wątroby. hipotonia. Postacie leku. Alliostabil (Herbapol) dawka 20—30 kropli w ¼ szklanki mleka 2—5 razy dz. Aloes. 56 . Allisatin (Szwajcaria) dawki 3 razy dz. dawki jak wyżej. po 2—4 draż. Stwierdzono także korzystny wpływ na stan naczyń mózgowych. okres karmienia. W Aloe znajdują się antrazwiązki. Aloe perryi i in. ALOE FEROX — ALOES UZBROJONY Ang.. Zewnętrznie czosnek stosuje się w formie okładów. na zmniejszenie oporów i lepszy przepływ krwi oraz na doprowadzenie tlenu.

Liście aloesu mają wszechstronne zastosowanie potwierdzone w licznych pracach W. Fol. Aloe jest silnie działającym środkiem przeczyszczającym ze względu na zawartość dużej ilości antrazwiązków. metabolicum i dermaticum. 283). „Farmakodynamika” (str. wyciągi ze świeżych liści — tonicum.in. Rhei) wywierają działanie przeczyszczające po 8—10 h od chwili przyjęcia. Pod wpływem „biologicznych stymulatorów” poprawia się przemiana materii. Inne pokrewne surowce (Cort. lecz również hamują resorpcję wody ze światła jelit. kw. zawierających w cząsteczce atomy rzadkich metali (mikroelementy). „biogenne stymulatory” (przypuszczalnie kompleksy związków metaloorganicznych z witaminami lub kwasami organicznymi). witaminy (m. Następuje wówczas uchwytne pobudzenie czynności enzymów ustrojowych. Sennae. lecz i w całym ustroju. Mała ilość antrazwiązków przenika do mleka matek karmiących działając przeczyszczające na oseski. biotyna).1. Wodne wyciągi lub miazga ze świeżych liści. molibden) oraz tzw. substancje białkowe (m. które po większych dawkach preparatu mogą być niebezpieczne dla kobiet ciężarnych. tiamina.in. zwłaszcza tzw. m. Po podaniu Aloe lub jej przetworów wypróżnienie następuje dopiero po 10—14 h. jak również podwyższenie biologicznej sprawności tkanek chorych i zdrowych. polisacharydy o charakterze śluzu. oprócz słabego działania przeczyszczającego. Rhamni cathart. cynamonowy). kw. metyloenzymów. Działanie.in. Wymienić trzeba nieznaczne właściwości bakteriobójcze Aloe. bardzo opornymi na czynniki hydrolityczne. kwasy organiczne (m. w Polsce. Aloe — purgans. nie inaktywują się 57 . gdyż najsilniej działające aloina i aloinozydy A i B są tzw. Piłatowa i jego współpracowników oraz przez wielu badaczy w różnych krajach. wzmagające mechanizmy obronne naszego organizmu. Działania uboczne. Fruct. Bliższe dane o działaniu antrazwiązków podano w rozdz. wywierane przez wolne antrazwiązki. sole mineralne (m. Przekrwienia okrężnicy oraz narządów miednicy małej. „Biologiczne stymulatory” dobrze rozpuszczają się w wodzie. związkami glukozylowymi.5% oraz aloezyna (C-glukozylo-chromon). W świeżych liściach Aloe arborescens oraz w wodnych wyciągach występują antrazwiązki (połączenia glikozydowe i wolne aglikony). miedź. gdyż część wchłoniętych antrazwiązków dociera do wątroby i wzmaga czynność żółciotwórczą.in. Aloe pobudza wytwarzanie żółci.in. a jednocześnie następuje przywrócenie w nich naruszonej równowagi (homeostaza). wykazują właściwości biostymulujące. nie tylko w poszczególnych tkankach. bursztynowy. zapobiegając zagęszczeniu mas kałowych. wolne aminokwasy). są termostabilne. które nie tylko drażnią ścianę jelita grubego i wzmacniają ruchy perystaltyczne okrężnicy. Frangulae. cynk.. Rad. cholereticum.

a niekiedy również uzupełnienie niedoboru soli potasowych. Scopolan. także rentgenowskich.. Raphalamid. Podostry i przewlekły nieżyt jelita grubego z osłabieniem zwieracza odbytu. osobom w wieku podeszłym z ubytkiem sił i zwiększoną podatnością na choroby oraz przy wyczerpaniu nerwowym. przy oparzeniach. to należy równocześnie stosować preparaty żółciopędne i żółciotwórcze. Terpichol. Charakterystyczne jest uczucie niepewności. polegające na groźbie defekacji przy odchodzeniu gazów lub oddawaniu moczu. np. Aloe i przetwory podaje się przede wszystkim w zaparciach o charakterze atonicznym. Aloe wchodzi w skład draż. brak jest parcia na zwieracz odbytu i nie wyzwala się odruch defekacyjny. Pomocniczo w dychawicy oskrzelowej. Tinct. Tinct. Ten rodzaj zaparcia występuje najczęściej u osób w wieku podeszłym oraz u otyłych. którym zwykle towarzyszy ból brzucha. żylaki odbytu.w kwaśnym środowisku żołądka. równocześnie z Aloe powinno się podawać leki rozkurczające. np. okres miesiączkowania i bezpośrednio po operacji przewodu pokarmowego. Solaren. Aloes. Jeżeli zaparciem towarzyszy zbyt małe wytwarzanie żółci i zaburzenia trawienne. wówczas gdy ruchy perystaltyczne okrężnicy zanikają. zapalenie ślepej kiszki i kłębków nerkowych. Zastosowanie. zanikowym nieżycie błony śluzowej żołądka. szybko wchłaniają się i z krwią docierają do różnych narządów. ciąża zaawansowana. doustnie lub zewnętrznie na skórę i błony śluzowe. W postaci zastrzyków podaje się rekonwalescentom po zabiegach chirurgicznych i długotrwałych chorobach. Przeważnie u dzieci stwierdza się bezwiedne oddawanie we śnie prawidłowo uformowanego kału. oraz Tinct. owrzodzeniu okrężnicy i odbytnicy. Przeciwwskazania. Pilocarpinum hydrochl. Zaleca się przyjmowanie większych niż zwykle ilości płynów. Chelidonii. Rozwolnienia przeważnie rano. Zewnętrznie stosuje się przy źle gojących się ranach. Stramonii i inne. Boldaloin.. Papaverinum hydrochl. W zaparciach o charakterze spastycznym. Wyciągi lub miazgę ze świeżych liści aloesu stosuje się doustnie w stanach zapalnych przewodu pokarmowego. występujących po niektórych zabiegach chirurgicznych oraz w wyniku chorób zakaźnych i innych. Nie są też niszczone przez enzymy tkankowe i dlatego wyciągi z liści aloesu można podawać pozajelitowe. Kalium effervescens.. Ostrożność należy zachować w zaparciach przejściowych. chorobie wrzodowej. 1. Cholesol. Alax i służy do otrzymywania Extr. Zastosowanie w homeopatii. Ostre lub podostre zapalenie i owrzodzenie jelita grubego. Atropinum sulf. W okulistyce w stanach zapalnych i zwyrodnie- 58 . Aloes siec. np. 2.

Aloes — w dawce 1/2—1 łyżeczki na ½ szklanki wody wieczorem jako purgans. okładów w różnych dermatozach. kwasy organiczne. Przeciwwskazania. betaina i sole mineralne. Występowanie. Preparaty i wyciągi zawierające biostymulatory: Biostymina (Herbapol) oraz Extr. 1—3 pro dosi wieczorem jako przeczyszczające.2—0. Główne związki. zapaleniu śluzówki jamy ustnej. owrzodzenia. wysypki alergiczne i ropne. również w Polsce. asparagina. i wsch. sacharoza. Ogółem 25—35 wstrzyknięć. Korzeń prawoślazu (okorowany) — Radix Althaeae. franc. kw. nerwobóle. nadciśnienie. krwotoki wewnętrzne. 20—30 mg jednorazowo 2—3 razy dz. Tinct. W stomatologii w przyzębicy. 30 minut przed jedzeniem jako stomachicum i antiphlogisticum.in. Ponadto w nieżycie nosa i zapaleniu zatok bocznych nosa (wkraplanie.15 g pro dosi w opłatku jako purgans. dzieciom do 5 lat 0. ciąża od 7 miesiąca.5 ml. zmętnieniu rogówki i po przeszczepieniu rogówki (Piłatów). doustnie po 1 łyżeczce 2—3 razy dz.5 ml pro die w ciągu 10—15 dni. flawonoidy. ros. zaniku nerwu wzrokowego.3 ml. Europie. blizny. Zewnętrznie na oparzenia termiczne i promieniami.1—0. 59 . Extr. W dychawicy oskrzelowej po 1—1. uprawiany w wielu krajach. skrobia. — jednorazowo 0. liść prawoślazu — Folium Althaeae. owrzodzenia podudzi. po czym przerwa 1—2 miesiące. Echter Eibisch. Ciężka niedomoga serca i naczyń. przed posiłkami jako stomachicum. Postacie leku. W korzeniach mieszanina śluzu i pektyn w ilości do 28% (zawiera m.niowych rogówki i siatkówki. odmroziny. galakturonowy). Succus Aloes (ZSRR) — sok ze świeżych liści aloesu. Preparaty: Alax (Herbapol) — draż w dawce 1—3 przed snem lub w ciągu dnia jako purgans. przemywanie) oraz w zapaleniu sromu (okłady) i pochwy (tamponowanie). 10% śluzu. Aloe pulv. 5— 20 kropli pro dosi jako stomachicum. Aloes siccum — w dawce 0.2 g w opłatku wieczorem z ½ szklanki płynu jako purgans. pęknięcia skóry. następnie ta sama dawka co drugi dzień. Aloes fluidum pro iniectionibus (ZSRR) — ampułki 1 ml. Linimentum Aloes (ZSRR) — maść w oparzeniach termicznych i promieniami. Marsh Mallow. Altej lekarstwiennyj. zewnętrznie w postaci przymoczek. uszkodzenia naskórka. Surowce. Okres leczenia 20—40 dni.05—0. W liściach ok. ciężkie schorzenia nerek. W środk. ALTHAEA OFFICINALIS — PRAWOŚLAZ LEKARSKI Ang. dorosłym podskórnie 1 ml. Guimauve officinale. aftach. ostry nieżyt żołądka. dzieciom starszym 0. Depurgan (CSRS) — draż. niem. ukłucia insektów.

mające charakter roztworów buforowych. Ponadto doustnie w zapaleniach gardła i krtani. Zastosowanie. Również w zaparciach atonicznych. przełyk oraz żołądek i chroni błony śluzowe przed drażniącym działaniem różnych związków. pomocniczo w anginie. Działanie uboczne. przeciwnie. uszkodzenia substancjami żrącymi i niszczącymi naskórek. PAS-u) i toksyn bakteryjnych. Korzeń prawoślazu wchodzi w skład granulatu Normogran. niektórych składników pokarmów i przypraw (np. salicylany. uszkodzeniach substancjami żrącymi (alkalia. m. 60 . w początkowym okresie choroby wrzodowej. podrażnieniach żołądka niektórymi lekami (np. soli mineralnych lub innych związków. Zewnętrznie śluz działa na skórę zmiękczająco (emoliens) oraz łagodząco i osłaniające (demulcens). Śluz prawoślazu nie ulega hydrolizie po podaniu doustnym. kwasy mineralne). wskutek zahamowania przez śluz wchłaniania w przewodzie pokarmowym. ostrej papryki). Protectivum. Osłaniają błony śluzowe jamy ustnej i gardła. w tzw. Wodne wyciągi z korzeni prawoślazu działają również na tą część górnych dróg oddechowych. kwasu solnego wydzielanego w żołądku). W postaci płukanki w zapaleniu jamy ustnej i gardła. oparzenia I stopnia. w ostrym kaszlu z zalegającą wydzieliną. Prawoślaz. pieprzu. Liście prawoślazu działają tak samo jak korzenie. Stosowanie wyciągu z prawoślazu przez długi okres może spowodować niedobór witamin. na wrzody i czyraki (jako emoliens). wyzwalają ruchy nabłonka rzęskowego i odruch wykrztuśny. PAS). Pilulae laxantes i mieszanki ziołowej Neopektosan. w przypadku zalegania wydzieliny ułatwiają jej pęcznienie. pomocniczo w nadkwaśności. zmniejszają stan podrażnienia i uczucie bólu oraz częstotliwość odruchów kaszlowych. salicylanów. emoliens. zawierają jednak o połowę mniej związków śluzowych. podaje się sproszkowany korzeń jako środek rozpulchniający masy kałowe. z którą stykają się bezpośrednio. „suchym kaszlu”. kwasów mineralnych (np. szczególnie u osób starszych. tworzy roztwory koloidalne o znacznej lepkości. W zaparciach u dzieci skuteczne są lewatywy z odwaru z korzenia prawoślazu. należy do licznej grupy surowców zawierających śluz (mucilaginosum).in. a nawet leków (np. Doustnie w zapaleniu błon śluzowych przełyku i żołądka. napojów alkoholowych. obok pewnej ilości pektyn. Zewnętrznie — w zapaleniu i świądzie skóry. Pokrywa on cienką warstwą gardło. liście prawoślazu są składnikiem mieszanek Pektosan i Neopektosan. Związki te łatwo pęcznieją w wodzie.Działanie. w zetknięciu z sokiem żołądkowym może zwiększać swoją lepkość.

zmniejsza stan zapalny i podrażnienia. Ten sam odwar do lewatywy i zewnętrznie do okładów i obmywań. Rad. pektyny. Jako lek śluzowy w łagodnych nieżytach górnych dróg oddechowych. ros. u których następowało pobudzenie lub przywrócenie krwawień miesiączkowych. odstawić. żywice. Występowanie. Ononidis) i przeciwbakteryjnymi (np. Korzystnie jest łączyć z surowcami działającymi przeczyszczające (np. Protectivum. kwas). zapaleniu jamy ustnej. Fruct. Główne związki. Foeniculi). zwłaszcza u dzieci i osób w starszym wieku. w kaszlu i zapaleniu gardła (również jako płukanka). chrypce. Działanie. garbnik katechinowy. gotować 3—5 min. franc. ALTHAEA ROSEA VAR. nie określony hormon roślinny. Vitis idaeae. Sztok-roza rozowaja. — dawka 2—4 g pro dosi 2—3 razy dz. Salviae.m. korzystnie z surowcami wykrztuśnymi (np. Millefolii). Rad. przecedzić). Althaeae — 1—11/2 łyżki sproszkowanych korzeni na 1½ szklanki wody (macerować godziną. „suchym kaszlu”. Z Fol. jako laxans. Surowiec. Stockrose. Archangelicae. Rhamni cathart. Rhei. Niekiedy doustnie jako 61 . analogicznie do Flos Malvae. Wyciąg wodny z surowca powleka górne drogi oddechowe. pić 1/4—1/3 szklanki 2—3 razy dz. Chamomillae. Thymi. Fruct. Rad. Glycyrrhizae. Fol. Anisi. ślady olejku eterycznego. zapaleniu gardła. takie jak z korzenia. Althaeae pulv.Postacie łęku. Sennae. oparzeniu gorącymi płynami lub uszkodzeniu błony śluzowej roztworami żrącymi (ług. Ponadto doświadczalnie wykazano aktywność estrogenną kwiatów malwy czarnej (l kg surowca odpowiada 1000 j. Zastosowanie. jako protectivum. folikuliny). NIGRA — PRAWOŚLAZ OGRODOWY ODMIANA CZARNA Ang. Dec. trudności w odkrztuszaniu. w tzw. Kwiat malwy czarnej (korona kwiatowa wraz z kielichem) — Flos Malvae arboreae cum calycibus. Fol. łagodzi w pewnym stopniu kaszel oraz powoduje pęcznienie zalegającej wydzieliny w gardle. Althaeae — stosuje się odwary 1—5%. Herb. Rad. Anthod. Mauve noire. Pochodzi z Półwyspu Bałkańskiego i Azji Mniejszej. natomiast 1—2 łyżki 3—6 razy dz. w Europie od dawna hodowany jako roślina ozdobna użytkowa. Rad. przywraca ruchy nabłonka rzęskowego i wyzwala odruch wykrztuśny. emmenagogum. Fl. Substancje śluzowe 8—12%. niem. Herb. Rad. antocyjany (mieszanina 3 glikozydów delfinidyny). Fruct. Hollyhock. Fol. potwierdzoną obserwacjami kobiet.) i przeciwskurczowo (np. Dracunculi.

gotować 3 min. Występowanie. Furanokumaryny z owoców aminka większego są substancjami fotodynamicznymi. Ribis nigri. łatwo absorbującymi promienie nadfioletowe. Grosse Knorpelmöhre. Po podaniu doustnym mieszaniny furanokumaryn z surowca lub samej ksantotoksyny może wystąpić ogólne osłabienie. bergaptenu. Ponadto w skąpym miesiączkowaniu lub w jego zatrzymaniu (dysmenorthoe). Rubi idaei). zwykle w połączeniu z innymi ziołami. Malvae arboreae — 1 łyżkę kwiatów na 1— 11/2 szklanki wody gorącej (macerować 20—30 min. a po dawkach większych nawet uszkodzenie wątroby. pić 1/2—2/3 szklanki 2 razy dz.in. jako środek powlekający doustny należy łączyć kwiaty malwy czarnej z Rad. bezsenność. wymioty.środek powlekający przełyk i żołądek. Działanie. Fol. trzustkę i ośrodkowy układ nerwowy. Główne związki. Surowiec. Juglandis. Dec. przecedzić). zapalenie trzustki i błony śluzowej żołądka. Althaeae. wzmagają aktywność enzymów biorących udział w wytwarzaniu barwnika skóry — melaniny i ułatwiają jego odkładanie się w skórze. niem. Bishops weedj franc. kwiatów malwy czarnej i 1 cz. Ammi commun. szczególnie na wątrobę. Inne składniki nie mają znaczenia leczniczego. zmniejszają skutki defektu metabolicznego wywołującego odbarwienie skóry oraz nieprawidłowe jej rogowacenie. jest również uprawiany. Działania uboczne. Symphyti. i Fol. Postacie leku. W rejonie Morza Śródziemnego. W sposób mało jeszcze poznany zmieniają one warunki w obrębie tkanki podskórnej i w skórze. Owoc aminka większego — Fructus Ammi majoris. m. Plantaginis. jako emmenagogum. służy też do otrzymywania furanokumaryn. liści ruty. gdy naświetlanie promieniami nadfioletowymi było zbyt inten- 62 . Ammi bolszaja. Po uprzednim zastosowaniu miejscowym omawianych związków. Malvae arbor. Fol. Glycyrrhizae. Fol. Mieszanina furanokumaryn. korzystniej jest stosować 2 cz. nudności. ból głowy. imperatoryny (ammidyny). korzystne działanie ogólnoustrojowe. Po resorpcji w przewodzie pokarmowym i przeniknięciu do krwi furanokumaryny wywierają uchwytne. nerki. ksantotoksyny (ammoidyny). Flor. Rad. odstawić ma 10 min. Po podaniu doustnym lub miejscowym uczulają organizm na te promienie. AMMI MAJUS — AMINEK WIĘKSZY Ang. izopimpineliny i marmezyny. Salviae (lub Fol. Dermaticum. ros. Do płukania jamy ustnej i gardła stosować równe ilości Fl. Rad.

1%). Ammifurin (ZSRR).in.3—1%. „Choroby skóry”. Przeciwwskazania. Spasmolyticum.5%. Herbe aux cure-dents. kelina 0. Również w łuszczycy (psoriasis) jako jeden ze sposobów leczenia tego schorzenia. przebarwione na obwodzie. Postacie leku. ciężkiej chorobie wyniszczającej. Analogicznie działające preparaty otrzymuje się z innych roślin: z owoców Pastinaca sativa — prep. kwasy polifenolowe (m. Występowanie. W bielactwie nabytym (leucodermia.2%. przekrwienie i wyprysk lub pojawienie się pęcherzy. wg FP IV 1%. Meladinine (RFN). Ameryce Południowej i Australii. ros. ferulowy).in. i roztwór (zawiera mieszaninę psoralenu i izopsoralenu). Bischofskraut.in. akacetyna). z korzeni Peucedanum ruthenicum. gdy występują białe plamy na skórze. kw. doustnie lub równocześnie. AMMI VISNAGA — AMINEK EGIPSKI Ang. wisnadyna. Furanochromony (m. Zależnie od stopnia zaawansowania i stanu choroby stosuje się preparaty zawierające furanokumaryny miejscowo. w Polsce uprawiany. piranokumaryny (m. glikozyd kelolu 0.05—0. przeciwdziałają atakom astmatycznym. Analogicznie działają na jelita (intestinospasmolyticum) oraz na moczowody i pęcherz 63 . Zmniejszają lub znoszą stany skurczowe w obrąbie oskrzeli. tabl. Peucedanin (ZSRR).5—1. wisnagina 0. W porfirii. tłuszcz ok. i maść (zawiera peucedaninę). Znane są przypadki osobniczej nadwrażliwości na furanokumaryny. Zastosowanie. tabl. Sposób przeprowadzania kuracji wymienionymi preparatami oraz dawkowanie podano w rozdz. kw. uniemożliwiającej stosowanie tych związków. niem. Toothpick Ammi. W Basenie Morza Śródziemnego. następuje miejscowy obrzęk. Ammi zubnaja. Beroxan (ZSRR) tabl. franc. wpływają na ustąpienie duszności oddechowej (bionchospasmolyticum). Działanie. olejek eteryczny do 0. Surowiec. kawowy. Główne związki. samidyna). Ksantotoksyna — prep. i roztwór. i roztwór (zawierają mieszaninę ksantotoksyny i bergaptenu). tabl. vitiligo). poważnych zaburzeniach krążenia.. tabl.sywne. Wszystkie związki czynne zawarte w wyciągu z surowca działają miolitycznie na mięśnie gładkie. Owoce aminka egipskiego — Fructus Ammi visnagae. Bergapten + izopimpinelina — prep.in. stygmasterol). flawonoidy (m. nadwrażliwości na furanokumaryny. ciąży. z owoców i korzeni Psoralea drupacea — prep. 20%. — prep. związki białkowe. fitosterole (m. roztwór i emulsja.in. ostrym i podostrym zapaleniu wątroby lub nerek. Psoralen (ZSRR).

Jako środek przeciwskurczowy ma zastosowanie w niewydolności wieńcowej. kamicy moczowej. Najważniejszy związek aminka — kelina działa silnie jedynie przeciwskurczowo. Wyciągi z surowca zwiększają nieznacznie ilość wydalanego moczu (flawonoidy). Brak działania na drogi żółciowe. zespole serca starczego oraz przed zawałem mięśnia sercowego i po zawale. W obrębie dróg moczowych i w kolce i stanach skurczowych moczowodów lub pęcherza.in. objawy nietolerancji i nudności. „sercu płucnym” (cor pulmonale). Związki czynne aminka egipskiego dobrze wchłaniają się po podaniu doustnym. w upośledzonym krążeniu mózgowym. Działania uboczne. migrenie. mają korzystny wpływ na przepuszczalność ścian naczyń włosowatych i wykazują również słabe właściwości przeciwbakteryjne. papaweryna. spastycznym nieżycie oskrzeli u dzieci i młodzieży. chociaż działanie występuje powoli. mało nasilonych atakach dusznicy bolesnej. wraz z innymi lekami rozkurczającymi (np. znoszą ból spowodowany skurczem mięśni gładkich (urospasmolyticum). czasem bezsenność. osiąga maksimum po kilku godzinach i utrzymuje się 12—17 godzin. ból głowy. dobrze też wchłania się po podaniu per rectum. zwiększając przepływ krwi jedynie w naczyniach wieńcowych (coronarospasmolyticum) i w pewnym stopniu w naczyniach mózgowych. natomiast nie mają wpływu na naczynia tętnicze i żylne. w tzw. wrzodzie żołądka i dwunastnicy. Zastosowanie. ułatwiają przepływ moczu i jego wydalanie. mało nasilonej dychawicy oskrzelowej. gdyż choć działa słabiej niż azotan amylu i nitrogliceryna. bolesnym parciu na mocz (tenesmus). Na naczynia krwionośne działają wybiórczo.moczowy. po wielokrotnym stosowaniu. 64 . krztuścu u dzieci. zapobiegawczo i w początkach kamicy moczowej (urolithiasis). m. Brak przeciwwskazań do stosowania wyciągu z aminku lub keliny. zazwyczaj jest stosowana dożylnie. świąd. Pomocniczo. Ponadto w bolesnych skurczach przełyku i jelit. Związek piranokumarynowy — wisnadyna — przewyższa kelinę jako środek rozszerzający naczynia wieńcowe. zatem na ogólne ciśnienie krwi. Wyciągi z owoców oraz kelina wywołują. a zwłaszcza naczyń wieńcowych. Szczególnie skutecznie zmniejszą stany skurczowe w obrębie dróg moczowych i naczyń mózgowych. aminofilina). zwłaszcza w układzie moczowym (kwasy polifenolowe). Są to jednak działania nieregularne i ujawniające się tylko u niektórych osób. W obrębie górnych dróg oddechowych stosuje się w duszności oddechowej (dyspnoea respiratoria). brak łaknienia. to jednak 3—4-krotnie silniej i bardziej długotrwale od aminofiliny.

d-limonen. Succ. chlorogenowy). terpinen). Carduben (RFN). kawowy. i draż. 15% związków białkowych. stosowanych w dychawicy oskrzelowej i nieżycie oskrzeli. Ammi visnagae — doustnie dorosłym 15—40 kropli w kieliszku wody 2—5 razy dz. 3—4 razy dz. Działanie. kw. zwłaszcza u osób w wieku podeszłym (dawka 20—60 kropli 3 razy dz. związki kumarynowe (m. Postacie leku. Tinct. między posiłkami).Surowiec służy do otrzymywania nalewki. stomachicum.). franc. 40— 60% d-karwonu. służy do otrzymywania olejku koprowego — Oleum Anethi.in. Wyciąg płynny z owoców aminka jest składnikiem kropli Kelicardina. Extr. Powszechnie uprawiany. stosowany w zaburzeniach krążenia wieńcowego i mózgowego. z dodatkiem diprofiliny. 0. Nalewka jest składnikiem kropli Kelastmin.i koronaropatiach. wicenina). eskuletyna. stosowane jako spasmolyticum dróg moczowych oraz w kamicy moczowej (dawka 1—2 tabl. kw. Aneth odorant. umbeliferon. Owoc kopru ogrodowego — Fructus Anethi..in. W owocach do 4% olejku eterycznego (m. lactagogum. Angifin (RFN). amp. i tabl. Dill. stosowany w kardio. Surowiec. dlatego mogą być podawane nawet niemowlętom. Crataegi. Wyciąg suchy z owoców aminka — prep. flawonoidy (m. kwasy organiczne (m. Dill. Chelidonii. Spasmolyticum.).. Omawiany surowiec pobudza 65 . pozbawionym jakichkolwiek szkodliwych działań ubocznych. Główne związki. dość często łącznie z Intr. prep. stosowany w stanach skurczowych mięśni gładkich. Ukrop pachuczyj. tabl. skopoletyna). ros. felandren. stosowanych w osłabieniu i niedotlenieniu mięśnia sercowego (dawka 30—60 kropli 2—4 razy dz.in. Valerianae. Tinct. Występowanie. jako spasmolyticum. Khelfren (RFN). Amionin) oraz do izolowania keliny i wisnadyny. Glycyrrhizae sicc. wykazują właściwości antybiotyczne i hamują w jelitach rozwój drobnoustrojów. wyciągu płynnego zespołu związków czynnych (draż. w małym stopniu przewodów żółciowych i zwieracza bańki wątrobowotrzustkowej oraz dróg moczowych (związki kumarynowe i olejek). ANETHUM GRAVEOLENS — KOPER OGRODOWY Ang. Wisnadyna — prep. Kelina — prep. Convallariae i in. niem. Tinct. Hyperici. antibioticum. Ze względu na te właściwości owoce kopru ogrodowego są znanym środkiem wiatropędnym (carminativum).. Pobudzają również wydzielanie soku żołądkowego. Owoce kopru ogrodowego zmniejszają napięcie mięśni gładkich jelit. Awisan (ZSRR).in. tabl. Tinct. do 18% oleju tłustego.05 g. amp.

odbijaniem. Główne związki. pić 1/3—1/2 szklanki 2—3 razy dz. Fruct.. Korzystnie jest łączyć owoce kopru ogrodowego z Fruct. 30 minut przed jedzeniem. Inf. Zastosowanie. Romaszka rimskaja. Wyciąg suchy z surowca. Carvi. również w Polsce. tyglinowego i metyloakrylowego).in. Surowiec. Fruct. Fol. Występowanie. Chainomillae. Związki czynne kopru przenikają do mleka. pinokarwon. Koszyczek rumianku szlachetnego — Anthodium Anthemidis (syn. Anthod. 66 . czkawką. Olejek eteryczny do 1. Roman Camomile. Anetin (ZSRR) tabl. związki kumarynowe i flawonoidowe. Postacie leku. W zach. objawiających się wzdęciem. Coriandrii. Römische Kamille. U młodzieży i osób w wieku podeszłym w niezbyt nasilonych objawach niestrawności stosuje się jako środek przeciwskurczowy i zwiększający wydzielanie soku żołądkowego. obejmujące nie tylko jelita. farezen. apigenina). Działanie to jest jednak słabsze niż po doustnym podaniu naparu. działając na karmione niemowlęta. zwłaszcza u osób starszych.in. zwykle uprawiany.in. ANTHEMIS NOBILIS — RUMIAN SZLACHETNY Ang. Anisi.in. Wyciąg suchy z owoców kopru stosuje się w skurczach jelit u dorosłych. Owoce kopru zwiększają u niektórych osób nieregularnie i nieznacznie ilość wydalanego moczu. bólem brzucha spowodowanym nagromadzeniem się gazów. ros.gruczoły mleczne i w tym celu jest przyjmowany przez matki karmiące. zawierający m. zmniejszeniem łaknienia. Dorosłym napar z 1/2—1 łyżki owoców na szklankę wody. Anethi — dla dzieci z 1/3—1/2 łyżki rozdrobnionych owoców na szklankę gorącej wody. estry butylowy oraz izoamylowy kwasów angelilikowego. pić 1—3 łyżki. izomasłowego. Anthemidis. germakranolidy (m.1 g. franc. bezpośrednio po posiłkach. 0. Flos Chamomillae romanae). Foeniculi. Anthod. zależnie od wieku. niem. W zaburzeniach trawiennych u osesków i małych dzieci. Oseskom po 1/2—1 łyżeczkę naparu do butelki z mlekiem lub doustnie po karmieniu. przede wszystkim w przewlekłym spastycznym zapaleniu jelita grubego oraz w przewlekłej chorobie wieńcowej. flawonoidy (m. Fruct. 2—3 razy dz. chamazulen. Wyciąg suchy z owoców kopru — prep.2% (m. Europie. po posiłkach. a nawet nudnościami. Camomille romaine.1 g pro dosi 3—5 razy dz. lecz także naczynia wieńcowe serca (oprócz ostrych i podostrych przypadków choroby wieńcowej u dorosłych). wywiera silne działanie spazmolityczne. Menthae pip. dawka doustna 0. Fruct. związki kumarynowe.

Rhiz. Fol. kąpieli. kumaryny. Zmniejszają napięcie mięśni gładkich w przewodzie pokarmowym. ułatwiają przyswajanie składników pokarmów oraz regulują wypróżnienia.in. Chamomillae. w niezbyt nasilonej migrenie oraz w fotofobii połączonej z silnymi bólami nerwu nadczołowego (neuralgia ophthalmica). Urticae. Anthod. w postaci okładów. Zewnętrznie w podrażnieniach skóry i błon śluzowych. oparzeniach termicznych I stopnia.: rozdz.5 g sproszkowanych kwiatów 2—3 razy dz. gdyż zawiera tylko chamazulen. sole mineralne. znoszą ból wywołany skurczem jelit..nobilina).in. β-amyrina). braku łaknienia. Chelidonii. — doustnie dzieciom 0. str. również w zaburzeniach neurowegetatywnych czynności żołądka. np. antiphlogisticum. Inulae). Surowiec po podaniu doustnym wywiera również działanie uśmierzające nerwobóle. związki poliacetylenowe. trójterpeny (m. Glycyrrhizae). w zaburzeniach wydzielniczych i ruchowych żołądkowo-jelitowych. Millefolii. Fol. oparzeniach słonecznych. Surowiec jest składnikiem mieszanki ziołowej Tannoson. natomiast brak α-bisabololu i spiroeteru (działanie chamazulenu patrz. Postacie leku. poprawiają trawienie na skutek zwiększonego wydzielania soku żołądkowego. olejek eteryczny). niestrawności. carminativum. Fruct. pomocniczo w nerwobólach. fitosterole (m. Zastosowanie. nasiadówek. Fol. jako środek wiatropędny i pobudzający trawienie. „Farmakodynamika”. Anthemidis — napar z 1—2 łyżek kwiatów w 11/2 szklanki gorącej wody (naparzać 15 min pod przykryciem. kwasy organiczne (m. Fl. W lecznictwie ludowym dawniej stosowano przeciw owsikom u dzieci (lewatywy z naparu). inozyt. Fol. U dzieci i młodzieży działają jako środek wiatropędny (carminativum). cholina. 286). Anth. np. Herb. Juglandis. Spasmolyticum.in. irygacji. Kwiaty rumianku szlachetnego mają właściwości przeciw-skurczowe silniejsze od Anth. kawowy). Anisi. Polygoni avicul. Herb. płukanek. wzdęciach i bólu brzucha. świądzie skóry i wyprysku swędzącym. Działanie. w dawce 2 g rano i wieczorem w nerwobólach. 67 . Anthemidis pulv. Ten sam napar stosuje się zewnętrznie również do pielęgnacji włosów. Salviae. W stanach skurczowych narządów trawiennych. Inf. przywracają prawidłową perystaltykę (flawonoidy. Jako lek przeciwzapalny rumian szlachetny ma mniejszą wartość w porównaniu z rumiankiem. Majoranae. Rad. kw. przecedzić). Menthae pip. Calami. Herb. jako środek przeciwskurczowy i wiatropędny (częściej stosuje się łącznie z innymi ziołami. Ponadto w łagodnych stanach nieżytowych przewodu pokarmowego (zwykle łącznie z innymi ziołami. stanach zapalnych. Rad. taraksasterol). pić 1/3— 1/2 szklanki 2—4 razy dz.. np.

również w niedostatecznym wydalaniu moczu i zapobiegawczo w stwierdzonej obecności szczawianów i fosforanów w moczu. Zewnętrznie (okłady. po podaniu doustnym. Archangelique officinale. franc. okładów. Arnicae. Rad. Zewnętrznie kwiaty przelotu są zbliżone działaniem do Flos Arnicae. świąd skóry. uszkodzenia naskórka. kwercetyna. siniaki. Działanie. Chamomillae. wraz z Rhiz. Surowiec jest rzadko stosowany per se. na szybsze wyrównywanie ubytków w ranach i bliznach. Poprawiają stan naczyń włosowatych. trądzik krostkowy. Herb.. Euphrasiae. cukry redukujące. Fl. Kwiat przelotu — Flos Anthyllidis. małe ilości śluzu i garbników. Agrimoniae. kataplazmy) na podskórne wylewy krwawe i wybroczyny. odstawić na 10 min. w Polsce w rejonach górskich. Afryce. Saponariae. Fl. Jazwiennik obyknowiennyj. Dudnik lekarstwiennyj. Wyciąg z surowca. ros. ułatwiają resorpcję wybroczyn i obrzęków po kontuzjach. niem. Zastosowanie. blizny trudno się gojące. np. Herb. wyprysku łój otokowym i przewlekłym. sole mineralne. Anthyllidis — 2—3 łyżki kwiatów na 2 szklanki wody (gotować 5 min pod przykryciem. obrzęki. ten sam odwar do obmywań. Występowanie. również uprawiany. advulnans. Sambuci. wywierają korzystny wpływ na tkankę łączną. W Europie i na Syberii. Herb.ANTHYLLIS VULNERARIA — PRZELOT POSPOLITY Ang. Dec. zwłaszcza u młodzieży. przyspieszają gojenie. ARCHANGELICA OFFICINALIS — ARCYDZIĘGIEL LITWOR Ang. 68 . Agropyri. ros. kemferol. Fol. dermaticum. Betulae. Postacie leku. Herniariae) oraz do stosowania zewnętrznego na skórę (np. w niektórych chorobach skórnych. Meliloti. z Anth. Azji Mniejszej i półn. Częściej stosuje się kwiaty jako składnik mieszanki odtruwającej (np. stłuczenia. saponina. w Polsce powszechnie na nizinach na stanowiskach suchych. Garden Angelica. Surowiec. W zaburzeniach przemiany materii.. zwykle jako składnik mieszanek ziołowych i preparatów. Wundklee. franc Anthyllide vulneraire. w trądziku. Główne związki. Fol. pomocniczo w zapaleniu łój otokowym skóry. Calendulae). antocyjany. Występowanie. Engelwurz. Millefolii. przecedzić) — pić 1/2—1/3 szklanki 2—3 razy dz. ksantofil.in. Depurativum. Woundwort. Herb. Anth. Plantaginis. Fl. kompresów. unieczynnia w pewnym stopniu toksyny bakteryjne i szkodliwe produkty przemiany materii. Polygoni avic. Flor. W Europie. Flawonoidy (m. usuwa je wskutek pobudzenia wydalania moczu oraz przywraca normalne ruchy perystaltyczne jelit. izoramnetyna). Herb. niem.

utrudnionym dopływie do dwunastnicy wskutek zamknięcia zwieracza bańki wątrobowotrzustkowej. angelicyna. Korzeń arcydzięgla — Radix Archangelicae (syn. kwasy polifenolowe (m. Zewnętrznie surowiec działa łagodnie drażniąco na skórę i słabo przeciwbólowe. zmniejsza nieznacznie wrażliwość kory mózgowej oraz niektórych ośrodków wegetatywnych w rdzeniu przedłużonym.in. przede wszystkim ośrodka naczynioruchowego (sedativum). umbeliferon. p-cymol). Rad. β-felandren. Działanie. w ner- 69 . garbnik. spasmolyticum. wzdęciach. Niekiedy obserwuje się nawet wzmożenie krwawień miesiączkowych u kobiet. chlorogenowy). Surowiec można traktować jako depurativum.in. pobudza również pracę nerek i zwiększa ilość wydalanego moczu (diureticum) oraz wzmaga czynność gruczołów potowych (diaphoreticum). nieregularnych wypróżnieniach. niestrawności. Stomachicum.in. Również w zaburzeniach motoryki jelit. naryngenina). kawowy. imperatoryna). furanokumaryny (m. ostoi). bólach epigastrycznych. (3-sytosterol). np. flawonoidy (m. służy do otrzymywania Oleum Archangelicae (syn. ksantotoksyna. żółci i soku trzustkowego. Główne związki. np.5% (m. Ol. archangelon. oraz jako przyspieszający przemianę materii i ogólnie wzmacniający (roborans).in. mukopolisacharydów. Olejek eteryczny do 1. ponadto w zastoju żółci w pęcherzyku żółciowym. sedativum. odbijaniu. fitosterole (m. że działanie uspokajające wyciągów z korzenia arcydzięgla jest takie samo. W zaburzeniach trawiennych Wywołanych niedoborem soku żołądkowego. Valerianae). Zaobserwowano. Surowiec ten działa również na ośrodkowy układ nerwowy. Angelicae). Szczególne znaczenie ma usuwanie nadmiernego napięcia jelit. apinen. jak po zastosowaniu przetwórcy z korzenia kozłka (Rad.in. Wyciągi z arcydzięgla działają przeciwskurczowo na mięśnie gładkie jelit. osłabieniu ruchów perystaltycznych. w łagodnych stanach nieżytowych przewodu pokarmowego. w stanach skurczowych jelit. Zastosowanie. Korzeń arcydzięgla pobudza czynności wydzielnicze i wydalnicze. Angelicae). Wyciągi z arcydzięgla można z powodzeniem stosować w niektórych stanach nerwowych. pochodne kumaryny (m. przewodów żółciowych i moczowych (spasmolyticum). przywracanie prawidłowych ruchów perystaltycznych oraz uregulowanie procesu fermentacji i swobodnego usuwania nagromadzonych gazów (carminativum). Działania uboczne. ponieważ ma zdolność usuwania z organizmu szkodliwych metabolitów.Surowiec. Są wywołane obecnością furanokumaryn (patrz: Ammi visnaga). kw. kw.in. przede wszystkim zwiększa ilość soku żołądkowego (stomachicum). ułatwia i przyspiesza trawienie.

in. odstawić na 10 min. Depurativum. w zapaleniu kłębków nerkowych i wyrostka robaczkowego. Postacie leku. Surowiec łagodnie pobudza czynności wydzielnicze wątroby (zwłaszcza wytwarzanie żółci i ułatwia jej przepływ). inulina do 40%.5%. w mieszance regulującej trawienie wraz z Fol. Strobili lupuli. zapaleniu korzeni nerwowych. Rad. Rhiz. Występowanie. w Polsce powszechnie na nizinach w rowach. substancje białkowe do 12. Fol. sole mineralne. po posiłkach jako carminativum. W strefie umiarkowanej półkuli półn. pić 1/3—1/2 szklanki 2—3 razy dz. Korzeń arcydzięgla jest częściej stosowany z innymi ziołami. Działanie. Anth. pomocniczo w bólach gośćcowych. Angelicae comp. γ-guanidynomasłowy). Millefolii. Fruct. ne- 70 .. Foeniculi. Nervosol). fitosterol. zwłaszcza w wieku podeszłym. ostrożność wskazana w czasie ciąży. Menthae pip. Fol. Bardane commune. Cnici benedicti. Łopusznik bolszoj. na miedzach. np. Herb. Główne związki. Surowiec. Archangelicae — 1 łyżką korzeni na 1—11/2 szklanki gorącej wody (postawić naczynie nad parą i pod przykryciem na 20 min.in. Zewnętrznie stosuje się wyciągi z surowca lub korzystniej preparaty zawierające olejek arcydzięgla do wcierań w nerwobólach. Menyanthidis. kwasy organiczne (m. Melissae.2%. Rad. tridecen — pentaina). Inf. przed posiłkami jako stomachicum. Mieszanina związków poliacelylenowych (m. franc. cholagogum. okres miesiączkowania i bezpośrednio przed porodem. zawrotach i bólach głowy na tle zaburzeń trawiennych. niem. jak również w łagodnych dolegliwościach czynnościowych serca związanych z nieprawidłowym trawieniem i niedostatecznym przyswajaniem składników pokarmów. w mieszance uspokajającej wraz z Fl. Przeciwwskazania. Grosse Klette. braku łaknienia na tle nerwowym u dzieci i młodzieży (anorexia hysterica). kw. tridekadien — tetraina. Chamomillae. Równowartościowego surowca dostarczają: Arctium minus — łopian mniejszy i Arctium tomentosum — łopian pajęczynowaty. śluz. — zawiera olejek arcydzięglowy i służy do wcierań przeciwbólowych.wicy wegetatywnej (prep. przecedzić). ros. przy podwyższonej wrażliwości na promienie nadfioletowe. ARCTIUM LAPPA — ŁOPIAN WIĘKSZY Ang. Calami.. Ostry nieżyt żołądka i jelit. Taraxaci. Great Burdock. olejek eteryczny do 0. zaawansowana choroba wrzodowa. przydrożach. Valerianae. Spir. Korzeń łopianu — Radix Bardanae. Rad. dermaticum.

in. wypadaniu włosów toksycznym i łojotokowym) oraz do kąpieli leczniczych i kosmetycznych-. ursolowy do 0. elagowy. niektórych zaburzeniach przemiany materii. Główne związki.in. Tołoknianka apteczna ja. kwercytryna. wolny hydrochinon. kompresów (w łojotoku suchym. Korzenie łopianu są najczęściej stosowane w mieszankach ziołowych. Bardanae — 2—3 łyżki korzeni na 2 szklanki wody (gotować 3—5 min. adstringens. Postacie leku. wątroby i przewodów żółciowych. czyraczność. Liść mącznicy — Folium Uvae ursi. kwasy polifenolowe (m. małe ilości metyloarbutyny). wyciąg płynny wchodzi w skład płynu Betasol. estry arbutyny z kwasem galusowym. kw. Surowiec. zwłaszcza w okresie pokwitania. Zewnętrznie — w postaci okładów.. hiperozyd. działający przeciwbakteryj- 71 . kw. Surowiec jest składnikiem granulatu Betagran. Rad. Zewnętrznie łopian działa korzystnie na skórę i błony śluzowe. W strefie umiarkowanej półkuli półn. niem. Glikozydy fenolowe do 12% (m. Zastosowanie. ARCTOSTAPHYLOS UVA URSI — MĄCZNICA LEKARSKA Ang. kąpieli. Urodesinficiens. Succ.rek (ułatwia przesączanie w kłębkach nerkowych. galusowy do 6%). gruczołów potowych oraz żołądka i jelit (wzmaga wytwarzanie soków trawiennych i śluzu oraz ułatwia resorpcję składników pokarmów). trójterpeny (m. przemywań. W mało nasilonych nieżytach żołądka. Common Bearberry.in. takich jak wyprysk. garbniki estrowe (gallotaniny) 6—19%. diureticum. przecedzić) pić po 1/2—2/3 szklanki 2—3 razy dz. Działanie. również do użytku zewnętrznego. flawonoidy do 1. Ze świeżego korzenia łopianu przyrządza się Succ.75%). pomocniczo w przewlekłym postępującym reumatyzmie. arbutyna. Występowanie.. Barentraube. ros. Bardanae — po 30—60 kropił w kieliszku wody 2—4 razy dz. Ogólnie poprawia przemianę materii i jednocześnie przyspiesza usuwanie z organizmu jej szkodliwych produktów. które hydrolizują w moczu i uwalniają czynny związek — hydrochinon. chinowy. kw. mirycetyna). Jest pod częściową ochroną. świąd. kw. zmniejsza wtórną resorpcję). Znacznie częściej i z dobrym skutkiem stosuje się w różnych przewlekłych schorzeniach skóry. jelit. trądzik.5% (m. Bardanae. Surowiec i jego przetwory zawierają glikozydy fenolowe (głównie arbutynę). ma również właściwości przeciwbakteryjne i przeciwzapalne. w Polsce powszechnie w suchych lasach sosnowych.in. franc. Busserole officinal. Dec.

0—9. podawane przez dłuższy okres. Proteus sp. unieczynniają drobnoustroje jelitowe i wytwarzane przez nie toksyny.5. Duże dawki wyciągów z liści mącznicy.. stany pobudzenia i kurcze. Wyciągi wodne z liści mącznicy zawierają duże ilości garbników i po podaniu doustnym wywierają silne działanie ściągające na błony śluzowe przewodu pokarmowego. stłuszczenie wątroby). chociaż słabiej i krócej od hydrochinonu — kw. które wytwarzają znaczne ilości enzymu ureazy. Jednorazowo duże dawki wyciągu mogą drażnić żołądek (garbniki). miedniczek nerkowych (pyelitis).0. mogą spowodować objawy przewlekłego zatrucia hydrochinonem (wymioty. źle zno- 72 . co z kolei powoduje. zwłaszcza u młodzieży i osób w wieku podeszłym. kw. optymalnie w pH 7. natomiast preparaty i mieszanki ziołowe zawierające jako jeden ze składników Fol. w większym stopniu wzmaga usuwanie jonów sodowych i chlorkowych (flawonoidy). Hydroliza arbutyny następuje tylko w zasadowym środowisku moczu. garbniki zmniejszają przepuszczalność ścian jelit (antidiarrhoicum). niedokrwistość hemolityczna. występujący w stanie wolnym i powstający po hydrolizie garbników. w odmiedniczkowym zapaleniu nerek (pyelonephritis). ursolowy i niektóre flawonoidy. Działania uboczne. Bardzo skuteczne jest stosowanie surowca i preparatów zawierających wyciąg z liści mącznicy w przewlekłych i powracających zakażeniach układu moczowego. Po podaniu wyciągu z surowca bakteriobójcze stężenie hydrochinonu w moczu utrzymuje się przez kilka godzin. a przede wszystkim w zakażeniach bakteryjnych dróg moczowych — w zapaleniu kłębków nerkowych (glomerulitis). zapaleniu pęcherza (cystitis) zarówno w przypadkach podostrych. niekiedy do pH 9. rozkładającego mocznik do amoniaku. sulfonamidami i innymi chemioterapeutykami. Wskutek łatwego tworzenia połączeń z białkami. Szczególną skuteczność wykazuje hydrochinon w stosunku do pałeczek Proteus. Uvae ursi są całkowicie bezpieczne. Liczne badania wykazały. jak i przewlekłych. W stanach nieżytowych. galusowy. Omawiany surowiec zwiększa również nieznacznie ilość wydalanego moczu.5—8. Zastosowanie.nie w drogach moczowych. zwłaszcza na Staphylococcus albus. hamują krwawienia z uszkodzonych drobnych naczyń (haemostypticum). że hydrochinon działa na wszystkie drobnoustroje wywołujące zakażenia dróg moczowych. Pseudomonas aeruginosa. że zakażenia tym drobnoustrojem przebiegają z silna alkalizacją moczu. w przypadkach ostrych łącznie z antybiotykami. Streptococcus faecalis oraz na ich formy antybiotykooporne. Również inne składniki liści mącznicy działają odkażająco w drogach moczowych.

cystynowej i ksantynowej (optimum pH wynosi 7. odstawić na 10 min. olejek eteryczny ok. Prep. Arnica des montaignes. karotenoidy (m. C i D). Amionin. franc. B. Amionin (Herbapol). trójmetyloamina). w Polsce jest pod ochroną. niedokrwistość niedobarwliwa. Zewnętrznie — antioedematicum. Postacie leku. Surowiec jest składnikiem moczopędnych i bakteriobójczych mieszanek ziołowych. kwasy tłuszczowe i inne).in. Działanie. Flos Arnicae).in. niem. Mountain Arnica. Główne związki. kwasy organiczne (m.in. Związki czynne kwiatów arniki są dobrze wchłaniane przez naskórek. arnidiol.szących długotrwałą antybiotykoterapię. Surowiec jest częściej stosowany w różnych zestawieniach i preparatach niż per se. aminy (m. cholina.in. wzmacniają ich ścianki i w przypadku uszkodzeń (np. arnikolidy A. działanie przeciw-bakteryjne i przeciwskurczowe na drogi moczowe i przewód pokarmowy. 3-glukozyd kwercetyny).in.15% (m. 73 . Bergwohlverleih. ksantofil). docierają do naczyń włosowatych. W zastępstwie liści mącznicy stosuje się równowartościowe liście borówki brusznicy — Fol. anticoagulans. surowiec pochodzi z upraw. laktony seskwiterpenowe (m.0). Vitis idaeae. Flawonoidy (m.in. cardiacum. przecedzić) pić 1—2 łyżki co 3 h jako urodesinficiens i salureticum (mocz zabarwia się na kolor zielony). fitosterole (m. Surowiec. zanikowy nieżyt błony śluzowej żołądka. Końcowy okres ciąży. prep. faradiol. oraz gdy stwierdzono obecność L-form bakterii (pozbawionych błony komórkowej). węglowodory parafinowe. Równowartościowego surowca dostarcza uprawiana Arnica chamissonis — arnika łąkowa. Koszyczek arniki — Anthodium Arnicae (syn. ARNICA MONTANA — ARNIKA GÓRSKA Ang.2—8. β-sytosterol). Uvae ursi — odwar z 11/2—2 łyżek liści na szklanką wody (gotować 5—7 min. zaawansowany. Przed podaniem wyciągów z surowca należy sprawdzić i zalkalizować odczyn moczu (Diuramid). trójterpeny (m.in. kawowy. Fol. związki poliacetylenowe. Liście mącznicy są składnikiem mieszanki Urosan. kontuzje. 0. kw. kw. Przeciwwskazania. W rejonach górskich i podgórskich niemal całej Europy. Występowanie. arnifolina. β-amyrina). stany pooperacyjne nerek i przewodu pokarmowego. ros. Uvalysat (RFN) — krople o analogicznym działaniu.in. a wyciąg draż. doustnie — vasotonicum. Arnika gornaja. Dec. astragalina. Pomocniczo stosuje się liście mącznicy w zachowawczym leczeniu kamicy moczanowej. chlorogenowy i cynaryna).

Miażdżyca tętnic z nadciśnieniem. biegunką. w tzw. Po podaniu doustnym zbyt dużych dawek organizm reaguje bólem głowy i brzucha. podczas leczenia glikozydami naparstnicowymi lub strofantyną. owrzodzenia troficzne i czyraki. pomocniczo — w zakrzepowym lub zarostowym zapaleniu żył i w bólach pooperacyjnych. przeciwdziałają aglutynacji płytek krwi i zapobiegają tworzeniu się zakrzepów żylnych. żylaki i zapalenie żył. owrzodzeniu żylakowym. stłuczenia. W licznych badaniach wykazano zwiększenie wydolności mięśnia sercowego. bólu barku.obrzęk) zapobiegają przenikaniu osocza poza łożysko żylne. oparzenia III stopnia. zwężeniem źrenic. Zastosowanie. żylakach odbytu i w zespole pozakrzepowym oraz w krwawieniach po porodzie i na tle klimakterium. Doustnie — w zaburzeniach wieńcowego i mózgowego krążenia krwi. sercu starczym. zmniejszenie oporów obwodowych oraz poprawę krążenia w kończynach i w mózgu. Przeciwwskazania. uwidaczniające się podwyższeniem przepływu krwi przez naczynia wieńcowe i objętości wyrzutowej serca. zmniejszają sam obrzęk i jego bolesność. 2. po przedostaniu się do naczyń. krwawienia w przewodzie pokarmowym. osłabieniem pracy serca i oddechu. Zastosowanie w homeopatii. postępującym osłabieniu mięśnia sercowego na tle miażdżycowym. Przez podanie doustne można wywołać także nieznaczne działanie przeciwzapalne i przeciwobrzękowe w obrębie obwodowych naczyń żylnych i naczyń mózgowych. zapaleniu nerwu lub stawu. Wyciągi z arniki podane doustnie pobudzają czynności wydzielnicze: zwiększają nieznacznie wytwarzanie soku żołądkowego oraz żółci i jej przepływ do dwunastnicy. a nawet zropłenie. ukłuciu owadów. pomocniczo w bolesnej parestezji. wymiotami. rozległe obtarcia naskórka. 1. Zewnętrznie — ostre zapalenie skóry. Najpewniejszy homeopatyczny środek resorpcyjny przy wszelkiego rodzaju 74 . Po zastosowaniu miejscowym na otwarte rany może nastąpić podrażnienie. stany poza-wałowe. wzmagają ilość wydalanego moczu. oparzenia I i II stopnia. zwiększają w znacznym stopniu aktywność fibryno-lityczną krwi. Jednak szczególne znaczenie ma działanie na układ sercowo-naczyniowy. sprzyjają stopniowemu wchłanianiu się płynu wysiękowego. Działanie uboczne. rany krwawiące. podwyższenie temperatury ciała. działają także spazmolitycznie na mięśnie gładkie. wylewy podskórne. obrzęki pourazowe. Omawiane związki. uszkodzenia naskórka. doustnie — ostre i podostre zapalenie żołądka i jelit. Zewnętrznie — na krwiaki. Zmieniają również ciśnienie na zewnątrz i wewnątrz drobnych naczyń podskórnych. Również w zapaleniu pochewki ścięgna.

Arnica — Kneipp Kapseln (RFN). ros. Centaurii 62). Hydroksykumaryny (m. chlorogenowy). a tzw. flawonoidy (m. olejek eteryczny do 2. w Polsce spotykana na nizinach i hodowana. rutyna. Gentianae 600. stomachicum. izofraksydyna. Główne związki. Surowiec pobudza czynność żółciotwórczą wątroby oraz zwiększa przepływ żółci do dwunastnicy. umbeliferon). Tinct. W schorzeniach wątroby z niedostatecznym wytwarzaniem żółci.. Cholereticum. Arnitaegus (RFN) — krople. Aurone male. tak jak odwar. wykazuje działanie żółciotwórcze 2—4-krot-nie silniejsze od kwasu dehydrocholowego. skopoletyna. w zastoju żółci i atonii dróg żółciowych. przecedzić). Występowanie. glisty jelitowe). Summitates Abrotani). artemisetyna). stosować zewnętrznie. Ziele bylicy bożego drzewka (kwitnące szczyty pędów) — Herba Abrotani (syn. po jedzeniu. dodać 50 g glicerolu i łyżeczką octu. Dec. Korzystniejsze jest stosowanie preparatów standaryzowanych na zawartość flawonoidów — Arnicorin (RFN) — krople. ARTEMISIA ABROTANUM — BYLICA BOŻE DRZEWKO Ang. Do użytku wewnętrznego stosuje się tylko wyjątkowo nalewkę w dawce 5—15 kropli w 50 g wody 1—2 razy dz. Jako środek zapobiegający stanom zapalnym po operacjach. Boże dieriewo. spasmolyticum.in. Postacie leku. zwłaszcza zwieracza bańki 75 . Arnicae — do 20 g nalewki dodać 50 g glicerolu. odstawić na 10 min. że mieszanina kumaryn. Przy leczeniu skutków wylewów krwawych lub urazów trwających nawet przez długi okres. niem. ranach i połogu. W badaniach na zwierzętach stwierdzono. kw. związek goryczowy. 60 g wody i ½ łyżeczki octu. również w stanach skurczowych. antiphlogisticum. 4.53%. Anthod.25%. Działanie. kawowy. w Europie występuje jako zdziczała. Arnicae — ½ łyżki kwiatów zalać 2 szklankami ciepłej wody (gotować 5 minut. Southernwood.in. Zastosowanie. sole mineralne 8. Pochodzi z Azji Mniejszej.mniejszych i większych krwawych wylewach (od wybroczyn do dużych wylewów). Eberreis. garbniki pirokatechinowe do 6%. stosować zewnętrznie (okłady. kwasy organiczne (m. wskaźnik goryczy surowca wynosi 216 (gdy dla Rad. dla Herb. 3. zwłaszcza izofraksydyna. franc. kw. kompresy). Surowiec. Ponadto surowiec ma właściwości przeciwzapalne i nieznacznie ściągające w obrębie przewodu pokarmowego oraz działa trująco na robaki obłe u dzieci (owsiki. Goryczka w wyciągach z ziela bylicy wzmaga wydzielanie soku żołądkowego.in.

in. w strefie klimatu umiarkowanego. Abrotani (50 g rozdrobnionego ziela zalać 250 ml. kwasy organiczne (m. nieznacznych krwawieniach w przewodzie pokarmowym. ketopelanolid A i B). w Polsce pospolita. Gorycze gwajenolidowe (m. alkoholu 70%.in. Surowiec.wątrobowo-trzustkowej. Występowanie. tujol ok. sole mineralne. garbnik. 0. Tinct. Chelidonii. Ziele piołunu — Herba Absinthii (wskaźnik gorczycy = 500).5% olejku eterycznego (m. flawonoidy (m. 2. Absinthe. Zastosowanie w homeopatii. metabolicum. pomocniczo w zapaleniu błon śluzowych żołądka i jelit. również zewnętrznie do płukania gardła i okładów. Amarum. braku łaknienia i odbijaniu. związki pelanolidowe (m. I okres trądzika różowatego (status erythematosus). 76 . Common Wormwood.in. franc. z Tinct. pić 15—20 kropli w kieliszku wody przed jedzeniem jako stomachicum. felandren). Ponadto w niedokwaśności z objawami bólu brzucha. które są również prochamazulenogenami i mogą przechodzić w chamazulen. 40 kropli — ½ łyżeczki jako lek żółciotwórczy i przeciwskurczowy (korzystnie jest łączyć.in. kw. Uporczywe zapalenie jelita grubego z naprzemiennymi rozwolnieniami i zaparciami po stanach ostrych z chudnięciem mimo „wilczego głodu” lub brakiem łaknienia. w mało nasilonej biegunce. Wermut. Stan-zapalny gruczołów chłonnych i błon surowiczych — gruczoły wnękowe oraz otrzewnowe.in. Inf. pozostawić na 14 dni. Ponadto ok. spasmolyticum. przecedzić). artabsyna. pić 1/4—1/3 szklanki 2—3 razy dz. Herb. ros. Menthae pip). ARTEMISIA ABSINTHIUM — BYLICA PIOŁUN Ang. 3. Bardziej skuteczna jest nie wytwarzana w Polsce nalewka — Tinct. Solarenem. również wysiękowe zapalenie opłucnej i otrzewnej. tujon do 50%. często mieszać. Postacie leku. absyntyna. bursztynowy). odstawić na 10 min. Abrotani — 1—11/2 łyżki ziela na 1—11/2 szklanki wody (naparzać 15—20 min pod przykryciem. Ziele bylicy jest często składnikiem żółciopędnych i żółciotwórczych mieszanek ziołowych. jako środek żółciotwórczy. Działanie. Na półkuli półn. Połyń gorkaja. 1. anabsyntyna). Główne związki. stomachicum. Odmrożenia I i II stopnia. owrzodzeniu jelita grubego oraz przeciw robakom obłym u dzieci. Belladonnae. Ziele bylicy jest skutecznym i wartościowym środkiem leczniczym i zasługuje na częstsze zastosowanie. 10%. tonicum. we wzdęciach. przecedzić). np. Tinct. artemetyna). niem.

amara aromatica. to również wzmagają wydzielanie w żołądku. ponieważ oprócz związków goryczowych zawiera również olejek eteryczny. zarówno odruchowo. niestrawności (dyspepsja). zwiększenie agresywności. zwłaszcza po operacjach w obrębie przełyku. Gorycze pobudzają wydzielanie soku żołądkowego. że wyciągi mogą zwiększać ilość wydalanego moczu (obecność flawonoidów). przede wszystkim u osób z upośledzonym przesączaniem kłębkowym.Piołun należy do grupy surowców. miesiączkowanie. ciąża. tzw. Zewnętrznie wyciągi z piołunu działają trująco na pasożyty skóry (scabies) oraz na owsiki (Oxyuris). Skojarzone działanie goryczy i olejku eterycznego ma nie tylko korzystny wpływ na trawienie. W bezsoczności (achylia gastrica). obfitej śliny oraz kwasu solnego i związków śluzowych w żołądku. bezkwaśności żołądkowej (achlorhydria gastrica). Zewnętrznie — przeciw świerzbowcom i wszom. Po większych dawkach wyciągu piołunowego. Działania uboczne. ostre stany nieżytowe błon śluzowych żołądka i jelit. jak i bezpośrednio (patrz: Gentiana lutea). Zastosowanie. oraz w zanikowym nieżycie żołądka u osób w wieku podeszłym. chociaż nie zawierają saponin. Przeciwwskazania. zwiększają wytwarzanie rzadkiej. u kobiet krwawienia maciczne i ewentualne poronienie (obecność tujonu). Krwawienia w przewodzie pokarmowym. występują zawroty głowy. lecz także na zdolność przyswajania składników pokarmu ze względu na równoczesne zwiększenie przepływu żółci do dwunastnicy (chologogum). jeżeli zostaną przyjęte w wyciągu piołunowym wraz z goryczami w dawkach leczniczych. Ponadto olejek ma właściwości antyseptyczne przeciw szczepom Gram-dodatnim i Gramujemnym oraz właściwości przeciwskurczowe w obrębie mięśni gładkich przewodu pokarmowego i w małym stopniu dróg moczowych. a nawet kurcze epileptyczne. Wyciągi z piołunu należy więc uznać za środek o działaniu ogólnie wzmacniającym (tonicum) oraz przyspieszającym i regulującym przemianę materii (metabolicum). Również dla rekonwalescentów po ciężkich chorobach. żołądka i dwunastnicy. zwłaszcza tujon i felandren. żylaki odbytu. mogą też być użyte do usuwania z rąk smarów i olei. powtarzanych często. a w postaci lewatyw przeciw owsikom u dzieci. w czym znaczną rolę odgrywają sole mineralne. Ponadto stwierdzono. Wyciąg alkoholowy z piołunu wchodzi w skład płynu Artemisol i Tinctura amara. w przewlekłych nieżytach żołądka i jelit. Składniki olejku eterycznego. ze zmniejszonym wydzielaniem soków trawiennych i żółci. 77 . a przyjęte doustnie działają tak samo jak gorycze. Jako aromatyczne substancje lotne drażnią nerwy powonienia.

βsytosterol. flawonoidy (m. Helichrysi. Pobudza nieznacznie wytwarzanie żółci w wątrobie i jej przepływ do dwunastnicy. Absinthi — 1/2—1 łyżka ziela na szklankę gorącej wody (naparzać 15—20 min. ARTEMISIA DRACUNCULUS — BYLICA ESTRAGON Ang. zmniejsza napięcie mięśni gładkich w przewodzie pokarmowym.in. w dawce 20—60 kropli w 50 ml wody 2—3 razy dz. stygmasterol). braku łaknienia. Tinct. Hyperici. Zastosowanie. niem. kemferol. spasmolyticum. związek goryczowy. w Polsce uprawiany. Abrotani. Absinthi — w dawce 10—30 kropli w kieliszku wody 2—4 razy dz. Estragon. poprawia trawienie i przyswajanie składników pokarmów wskutek zwiększenia wydzielania soku -żołądkowego. Surowiec. Połyń estragon. carminativum. pić 1/2—1 łyżkę 30 min przed posiłkami jako pobudzający trawienie i wzmacniający. zewnętrznie — do obmywań i wcierań przeciw świerzbowcom. estragol. moczowodach i w obrębie dróg żółciowych. 30 min przed posiłkiem jako goryczowa i wzmacniająca. Estragon jest zbliżony składem chemicznym do Herb. atonii przewodów żółciowych i pęcherzyka żółciowego. w uczuciu sytości i pełności. stomachicum. Hydroksykumaryny (m. Estragon. artemidyna. działa jednak znacznie słabiej.in. 78 . Również w osłabieniu żółciotwórczej czynności wątroby. Występowanie. wlewki doodbytnicze przeciw owsikom i glistom jelitowym u dzieci. jedynie w mieszankach ziołowych: żółciotwórczej i żółciopędnej (np. Ziele estragonu (kwitnące szczyty pędów) — Herba Dracunculi Główne związki. Świeże ziele natomiast lub młode liście są wykorzystywane jako jarzyna lub przyprawa kuchenna. odwary) z ziela estragonu nie stosuje się per se. franc. Herb. Infl. fitosterole (m. Tarragon. Artemisol — zewnętrznie do zwalczania wszawicy. Działanie. Wodnych wyciągów (napary. młodzieży i osób w wieku podeszłym.Postacie leku.in. Na półkuli półn. Prep. rutyna). garbnik. Artemisiae. zastoju żółci. Rad. ros. olejek eteryczny do 0. felandren). Estragon jest bardziej przydatny jako lek dla dzieci. Cholereticum. herniaryna. jako żółciopędna i metaboliczna. Herb. Dawkowanie.8% (m. przecedzić). W mało nasilonych nieżytach i stanach skurczowych w przewodzie pokarmowym z objawami bólu brzucha. wzdęciami. Taraxaci. hiperozyd. skoparyna). w strefie klimatu umiarkowanego. wraz z Herb. Inf. do oczyszczania rąk ze smaru i oleju.in.

wraz z Fol. Wormwood.). Połyń obyknowiennaja.23% (m. zwłaszcza w odniesieniu do jelit. ułatwia przyswajanie składników pokarmów. Fruct. spasmolyticum. Ziele bylicy pospolitej (kwitnące szczyty pędów) — Her-ba Artemisiae.in. pobudzającej trawienie (np. w kolce jelitowej. Herb. korzeń bylicy pospolitej — Radix Artemisiae. inulina. Beifuss. Zastosowanie. wzdęciach. Coriandri). Ziele bylicy — stomachicum. Ziele bylicy stosuje się w nieżycie żołądka i jelit. W dużych dawkach pobudza krwawienia miesiączkowe i może spowodować poronienie.Fol. Korzenie bylicy nie zawierają goryczki. 79 . substancje żywicowe. Korzeń bylicy stosuje się w skurczach i bólu brzucha. Działa więc żółciopędnie i żółciotwórczo. W całej Europie. franc. tujon). Absinthii. Armoise commune. ponadto w niektórych neuropatiach. Rad. Chelidonii). Menthae pip. Ostry nieżyt żołądka lub jelit. korzeń — spasmolyticum. Działanie. Centaurii. związki żywicowe. Fruct. Cnici benedicti. niem. kwasy organiczne. Pobudza wydzielanie soku żołądkowego. kamfen. ostre zapalenie wyrostka robaczkowego. Gentianae. antineuralgicum. Fl. ciąży i karmienia. Herb. ARTEMISIA VULGARIS — BYLICA POSPOLITA Ang. Anth. Millefolii. Fruct. Herb. bólach epigastrycznych spowodowanych skurczem mięśni gładkich w przewodzie pokarmowym. okres miesiączkowania. niedokwaśności. Ziele bylicy jest zbliżone właściwościami do Herb. sole mineralne. dla dzieci i młodzieży w braku apetytu oraz do kąpieli w chorobie reumatycznej. w niedostatecznym wytwarzaniu żółci oraz w zastoju żółci na tle atonicznym lub skurczowym. Surowce. Również dla rekonwalescentów z utrudnionym przyswajaniem składników pokarmów. w Polsce bardzo pospolita. 0.1% garbnik. Herb. toksycznie na robaki obłe w przewodzie pokarmowym oraz słabo moczopędnie. Millefolii. oraz łagodzą bóle neurogenne. nie działają jako amarum. Anthyllidis. Rad. ros. wiatropędnej (np. Berberidis. trójterpen farnenol. wzdęciach u dzieci i osób w wieku podeszłym. mają natomiast właściwości przeciwskurczowe. cholagogum. borneol.. Polygoni avic. substancje goryczowe. wraz z Herb. Foeniculi. ułatwia przepływ żółci do dwunastnicy i pobudza wątrobę do zwiększonego wytwarzania żółci. lecz działa znacznie słabiej. Archangelicae. Absinthii. Występowanie. zmniejsza też napięcie mięśni gładkich jelit i dróg żółciowych. Główne związki. Przeciwwskazania. Herb. W zielu — olejek eteryczny do 0. w korzeniach — olejek eteryczny ok. Anthemidis.

Artemisiae pulv. Absinthi. Majoranae. Działanie. wywołują gwałtowne wymioty. Fol.. ziela z 30 g cukru. kw.Postacie leku. W nieżytach górnych dróg oddechowych z zalegającą w gardle i w oskrzelach wydzieliną.5% (m. — 0. a nawet niekiedy lekką postać porażenia połowiczego (hemiplegia). kwasy organiczne (m. Surowiec działa również na zakończenia nerwów ruchowych. zwiększonego wydzielania śliny i śluzu. Anth. Herb. przyjmować po łyżce 3—4 razy dz. Juniperi. Millefolii.13%. solą mineralne do 10% (m. wraz z Herb. wraz z Herb. Zastosowanie. W płdn. dorosłym 15 g proszk. dlatego surowiec stosuje się w mieszankach ziołowych: pobudzającej trawienie (np. Asaret. cytrynowy). Fruct. Fol. w Polsce powszechnie w lasach i zaroślach. Rhiz. krzemionka).in. Wzmaga ruchy nabłonka rzęskowego i wyzwala odruch wykrztuśny z równoczesnym nieznacznym tłumieniem kaszlu. Azji Mniejszej i Syberii. Znane są odmiany kopytnika zawierające jako główny składnik olejku trans-izoelemicynę lub trans-izoeugenol. franc. Kopytnik pobudza czynności wydzielnicze błon śluzowych jamy ustnej. Kopyteń ewropejskij.6%. Expectorans. Herb. trans-izoaza-ron). Herb. Inulae). Asarabacca. Główne związki. Chamomillae. -Ziele kopytnika wraz z korzeniami — Herba Asari cum radicibus. poprzedzone nieprzyjemnym uczuciem nudności. u kobiet przekrwienie narządów miednicy małej. Napar lub odwar z ziela bylicy jest mało skuteczny. ros.). Duże dawki drażnią silnie żołądek. przełyku i żołądka. askorbowy. Fruct. Fruct. kw. Rad. gardła. Herb. żywice l. niem. Centaurii. ASARUM EUROPAEUM — KOPYTNIK POSPOLITY Ang. Marrubii. jako środek przeciwskurczowy. Rosae. secretolyticum. zwłaszcza w oskrzelach i żołądku. Występowanie. Rhamni cathart.in. Rad. Calami. Haselwurz. żółciotwórczej i żółciopędnej (np. Surowiec. Anserinae).in.25 g sproszkowanego korzenia utrzeć z 3 g cukru i podawać dzieciom porcjami 5 razy dz. Anserinae. garbniki do 6. Basilici. Olejek eteryczny 1. Dracunculi. Europie. Herb.0—1. Rad.. Po doustnym podaniu wyciągu z ziela kopytnika obserwowano u ludzi zniesienie skurczu mięśni gładkich oskrzeli oraz zwiększenie ruchowości żołądka. Herb. Herb. zanikiem odruchu wykrztuśnego i ewentualnym skurczem oskrzeli 80 . Menthae pip. jest więc pośrednio środkiem powlekającym. Taraxaci. zwiększa wytwarzanie śluzu i mukopolisacharydów (secretolyticum. i środk. Menyanthidis. Większe dawki powodują wymioty.

Brak dla dawek działających wykrztuśnie. Glikozyd uwalniający po hydrolizie kumarynę (do 0. odstawić 81 . 0. Sweet Woodruff. pić 1/2—1 łyżkę 2—3 razy dz. Inf. Działanie. poprawiają krążenie krwi bez uchwytnego wpływu na jej krzepliwość. zastojach żylnych. Są związane z obecnością kumaryny (patrz: Melilotus officinalis). Brak dla dawek leczniczych stosowanych przez krótki okres (2—3 tygodnie). W środk. Wyciągi z ziela marzanki wywierają swoiste działanie przeciwskurczowe. działa też nieznacznie uspokajająco i przeciwzapalnie. Asari — 1/3—1/2 łyżki ziela na szklanką gorącej. natomiast jest wskazana ostrożność w stosowaniu u kobiet w końcowym okresie ciąży i u osób z ostrym nieżytem żołądka. garbnik. związki flawonoidowe. Przeciwwskazania. przypisywany obecności kumaryny. Surowiec.05% (należący do grupy irydoidów). W zaburzeniach krążenia obwodowego. Herb. Kopytnik jako roślina lecznicza obecnie traci znaczenie.56%). jest niebezpieczne. Afrycej w Polsce w cienistych lasach liściastych. Jasmiennik duszistyj. lekkich stanach skurczowych dróg moczowych i jelit. Waldmeister. Postacie leku. jak i hamująco na resorpcję zwrotną w cewkach nerkowych (asperulozyd). również w stanach pobudzenia i nerwicach wegetatywnych. Asperule odorante. ASPERULA ODORATA — MARZANKA WONNA Ang. Spasmolyticum. Zastosowanie. półn. jako expectorans. gdyż może spowodować zatrucie. Herba Matris silvae). gdyż działają zarówno spasmolitycznie na drogi moczowe. franc. diureticum. odstawić na 10 min.(bionchospasmus). Przeciwwskazania. Zalecane przez medycynę ludową podawanie naparu z ziela kopytnika. w zmniejszonej ilości wydalanego moczu. przecedzić). Główne związki. glikozyd asperulozyd ok. Postacie leku. Herb. Inf. Zmniejszają napięcie ścian obwodowych naczyń krwionośnych (spasmolyticum). Asperulae — ½ łyżki ziela na szklanką wody (naparzać 15 min pod przykryciem.. Działania uboczne. wody (naparzać 15 minut pod przykryciem. płdn. Ponadto zwiększają wydalanie moczu. jako środka odwykowego w alkoholizmie. Surowiec wywiera również korzystny wpływ na naczynia chłonne i na obieg chłonki. Występowanie. niem. żylakach odbytu i nóg. Syberii. ros. sedativum. Europie. Ziele marzanki — Herba Asperulae (syn.

a po większych dawkach — pobudzenie wyższych ośrodków mózgowych. Rosmarini. gardła. atropiny. korzeń pokrzyku — Radix Belladonnae. Występowanie. Herb.4—1. Wskutek wyeliminowania hamującego wpływu na nerw błędny.45%) alkaloidów tropanowych będących mieszaniną L-hioscyjaminy.3—1. zaburzenia oddechu i konwulsje. spasmolylicum. Głównym alkaloidem jest L-hioscyjamiria (do 98% W zespole alkaloidów). natomiast atropina jest 2krotnie mniej aktywna. Tollkirsche. zmniejszają napięcie mięśni gładkich dróg żółciowych i moczowych oraz przewodu pokarmowego. Zarówno wyciągi z liści lub korzeni. Wśród alkaloidów pokrzyku najsilniej działa L-hioscyjamina. również uprawiana. Suchość błon śluzowych. przecedzić). Fol. porażenie akomodacji oczu (mydriasis). Surowce. Inne związki (flawonoidy. Parasympatolytium. Hamują czynności wydzielnicze gruczołów ślinowych i polowych. franc.2% (wg FP IV 0. dróg żółciowych 82 . skopolaminy. ATROPA BELLADONNA — POKRZYK WILCZA JAGODA Ang. W liściach 0. Liść pokrzyku — Folium Belladonnae. Peric. apoatropiny. Zastosowanie. pić 1—2 łyżki do 1/4 szklanki 2—3 razy dz. Equiseti. beladoniny. ros. Znacznie częściej surowiec stosuje się w mieszankach ziołowych. wzrost ciśnienia śródocznego. przyspieszenie akcji serca. pozostałe alkaloidy występują zaś w śladowych ilościach. Pseudacaciae). Działania uboczne. W całej Europie. halucynacje.4% (wg FP IV 0. działają porażająco na nerwy przywspółczulną autonomicznego układu nerwowego. Wyciągi z liści pokrzyku (rzadziej samą atropinę) stosuje się doustnie lub doodbytniczo w stanach skurczowych w obrębie przewodu pokarmowego. Oprócz działania obwodowego. Fl. ulegająca dość łatwo racemizacji do atropiny. hydroksykumaryna. w Polsce dość często w rejonach podgórskich. Betulae. obserwuje się również objawy świadczące o działaniu ośrodkowym (np. Belladone. Główne związki. niem. np. mydriaticum. Belladonna. następuje przyspieszenie akcji serca. Działanie.3%). między posiłkami. Solidaginis. obejmujące stopniowo rdzeń przedłużony i rdzeń kręgowy. błon śluzowych nosa.na 10 min. Herb. zwłaszcza zwieraczy i odźwiernika. w korzeniach 0. oskrzeli i -żołądka. zasady pirydynowe) nie mają znaczenia terapeutycznego. jak i wyizolowana z nich Lhioscyjamina lub atropina. Phaseoli. Krasawka belladonna. moczopędnej (wraz z Fol. pobudzenie ośrodka oddechowego).

Resergot. Bellapan. w nadmiernej potliwości. Może wystąpić przekrwienie tylko poszczególnych narządów lub części ciała z gorącą. w premedykacji przedoperacyjnej. Tolargin i Morphinum hydrochl. Bellaphenal.1 g pro dosi. cum atropino. gruczolak sterczą. chorobie lokomocyjnej. Bellacorn. Suchość w ustach i duże pragnienie. błony naczyniowej gałki ocznej (uveitis) i rogówki (keratitis). Przy wszelkich bólach występujących i ustępujących nagle. nerkowej. Hemorol. Belladonnae pulv. Nadczynność tarczycy. przełyku (oesophagismus). w kolce jelitowej. duża gorączka z silnym przekrwieniem głowy i twarzy. Zewnętrznie stosuje się roztwory atropiny do oczu w stanach zapalnych tęczówki (iritis) oraz tęczówki i ciała rzęskowego (iridocyclitis). Spasticol. w stanach ostrych i podostrych. do otrzymywania zespołu alkaloidów. bólu żołądka u niemowląt i dzieci. Bellergot. nadkwaśności. 2. Postacie leku. — 0. moczeniu nocnym (enuresis nocturna). Przeciwwskazania. Znaczne pobudzenie psychiczne i niepokój. czerwoną skórą. Nagła. która jest składnikiem prep. żółciowej. Liście pokrzyku wchodzą w skład tytoniu i proszku Astmosan. nawet u małych dzieci. Magnesthin. dawki maksymalne 0. również po zatruciach grzybami. Alax. również dla dzieci zezowatych.03—0. a nawet dożylnie. jak również do izolowania atropiny. 3.6 g pro die.2 g pro die. 83 . okrężnica olbrzymia (megacolon). ołowiem. po zatruciach glikozydami naparstnicy (usuwalnie bradykardii). w nadmiernym wydzielaniu śliny (ptyalismus). Pomocniczo w chorobie wrzodowej. w objawach drżączki porażennej po zapaleniu mózgu parkinsonismus). morfiną. podobną do wysypki płoniczej. Zastosowanie w homeopatii. zwłaszcza skurczu krtani (laryngospasmus). papierosów Neoastmosan oraz służą do sporządzania Tinct. który wchodzi w skład prep. Fol. fizostygminą. Przy wszelkich kolkach na tle skurczu mięśni gładkich. w atakach dychawicy oskrzelowej na tle nerwowym (asthma nervosum). czasem ślinotok. Belladonnae siec. również w bólu żołądka (gastralgia) (nawet u niemowląt). 1. Nadwrażliwość na światło i hałasy oraz na najmniejsze wstrząsy. odźwiernika (pylorospasmus). 0. wymiotach ciężarnych (hyperemesis gravidarum). 0. organiczne zwężenie odźwiernika. zaawansowana miażdżyca mózgu. zwłaszcza w kolce. częstoskurcz. Belladrinal. z tętnieniem tętnic skroniowych lub szyjnych i rozszerzeniem źrenic. Atropiną lub hioscyjaminę podaje się domięśniowo. jaskra. Korzeń pokrzyku służy do sporządzania Extr. Belladonnae oraz Extr. we wrzodzie rogówki (ulcus corneae) i w przygotowywaniu do zabiegów okulistycznych. Belladonnae fluidum.i moczowych. który wchodzi w skład prep. Obfite poty.2 g pro dosi.

Zewnętrznie surowiec przyspiesza gojenie ran. stosowany w leczeniu drżączki porażennej. Kwiat stokrotki — Flos Bellidis. 0. dawki maksymalne 1 mg pro dosi. niem. Bellafolin (Szwajcaria) — krople. w Polsce pospolita na całym obszarze. dawki maksymalne 1 g pro dosi. i prep. Belladonnae -— dorosłym 0. Doustnie — w osłabieniu czynności wątroby toksycznymi związkami endogennymi (np. Atropinum sulfuricum — dorosłym doustnie w kroplach 0.5 g pro dosi.. W Europie i Azji Mniejszej. Ponadto wyciąg ma korzystny wpływ na ściany drobnych naczyń krwionośnych. ponadto często uprawiana (liczne odmiany ogrodowe). dzieciom 1—5 kropli pro dosi. 0.6 g pro die.5—1%. 3 g pro die.08 g pro dosi.05 g pro die. Extr. tabl.3-—1. toksyny bakteryj - 84 . Belladonna 3 fluidum — dorosłym 0. Bellazon (Bułgaria) — tabl. olejek eteryczny. zawiera zespół alkaloidów z korzeni pokrzyku. Działanie. antocyjanozyd i flawonoid. 3 mg pro die. Zastosowanie. kwasy organiczne (m. Rabilka (CSRS) — krople. śluz. zmniejsza ich przepuszczalność i możliwość wystąpienia drobnych krwawień. dawki maksymalne 0. Mieszanina saponin. 0.in. Do oczu stosuje się roztwory 0. garbnik. Diureticum.15 g pro die. substancje żywicowe i woskowe. Preparaty zawierające wyciągi z liści lub korzeni pokrzyku: prep. pro dosi. ros. analogicznie działają prep. amp. kw. 0.01—0.2 g pro die.2—1 mg pro dosi. zmniejsza obrzęki i wynaczynienia po uderzeniach. dawki maksymalne 0. związek goryczowy bellidyna. prep. Paquerette vivace. Występowanie.02 g pro dosi. poprawia czynność wątroby.Tinct. podskórnie lub dożylnie (wraz z 10 ml 10% roztw. stosowane analogicznie jak atropina. winowy). Extr. Margaritka mnogoletniaja. zawierające zespół alkaloidów z liści pokrzyku.12— 0.1—0. Homburg 680 (RFN) — krople. jabłkowy. — dorosłym 0. Belladonnae siec.2 g. advulnans. kontuzjach. Daisy.03—0. Główne związki. Surowiec. BELLIS PERENNIS — STOKROTKA POSPOLITA Ang.. Tausendschön. Wyciąg z kwiatów stokrotki zwiększa ilość wydalanego moczu (diureticum) i ułatwia usuwanie z organizmu szkodliwych produktów przemiany materii (depurativum). kw.5 g pro die. 2 mg pro die. tabl.05 g pro dosi.04—0.5—1 mg pro dosi. Natrium bromatum) 0. 0. franc. jest skuteczny w niektórych schorzeniach skórnych i ma działanie ogólnie wzmacniające (tonicum).

askorbowy). Fol. w zmniejszeniu wydalania moczu. Zewnętrznie — w postaci okładów na obrzęki. przecedzić). berberyna. obtarcia naskórka oraz do oczyszczania ran. Bellidis — 11/2 łyżki kwiatów na 11/2 szklanki wody (gotować 3—5 min. korzystnie wraz z Herb. Epine-Vinette. Postacie leku. fruktoza). vasotonicum. W całej niemal Europie. Sambuci. ok. % Główne związki. Taraxaci. palmatyna). Sauerdorn. Plantaginis. antibioticum. Betulae. Fol. Flor. BERBERIS VULGARIS — BERBERYS ZWYCZAJNY Ang. w lasach i zaroślach oraz jako krzew ozdobny w parkach. również w nieżycie żołądka i jelit z uszkodzeniem naczyń włosowatych. przeważnie jako składnik mieszanek ziołowych. magnofloryna). Solidaginis. berberyna — cholagogum. zwłaszcza w zakażeniach bakteryjnych. antipyreticum. jatroryzyna. Herb. np. Wyciągi z owoców zwiększają nieznacznie ilość wydalanego moczu (diureticum).in. Działanie. 6. sole mineralne. karotenoidy. 5% węglowodanów (m. liście — uterotonicum. w Polsce dość rzadko. Fl. stanowiącego w naszym organizmie ważny składnik układów oksydoredukcyjnych (patrz: Rosa canina). kw. jako diureticum i depurativum. Juglandis. kw. Obecnie nie zbiera się samych korzeni oraz kory z korzeni berberysu ze względu na niszczenie krzewów. kora i korzenie zawierają alkaloidy należące do trzech następujących grup: protoberberyny (m. spasmolyticum. Fl. również do irygacji jako środek higieny osobistej kobiet i w upławach. Fol. Owoce berberysu są wartościowym źródłem łatwo przyswajalnych kwasów organicznych oraz naturalnego kwasu askorbowego (witamina C). Liście. Kwiaty stokrotki stosuje się bardzo rzadko per se. korzystniej wraz z Rad. Owoce — diureticum. berbamina. Surowce. oksyakantyna) oraz aporfiny (m. Barbaris obyknowiennyj. 6. Hippocastani. Herb. siniaki. mają również (w ograniczonym zakresie) właściwości przeciwgorączkowe (antipyreticum). łojotokowym zapaleniu skóry.in. niem. wywierającym wpływ na procesy metaboliczne oraz na ogólną odporność organizmu. zewnętrznie do okładów. Meliloti.in. Owoce zawierają ok. sta- 85 . franc. drobne zranienia.ne) i egzogennymi. Występowanie. Calendulae. jabłkowy. ros. glukoza. Barberry. dwubenzyloizochinoliny (m.in. trądziku krostkowym. pić 1/3—2/3 szklanki 2—3 razy dz.5% kwasów organicznych (m. pomocniczo w zapaleniu stawów i w niektórych schorzeniach skórnych.6% pektyn i substancji gumowych. ok. metabolicum. Owoc berberysu — Fructus Berberidis liść berberysu — Folium Berberidis. irygacji. Equiseti lub Fl. Dec.in. cholagogum. Są skutecznym środkiem witaminizującym.

katechina). aczkolwiek powoduje ich uwrażliwienie na niektóre antybiotyki (np. z Herb. 2. chloramfenikol). Liście berberysu zwiększają kurczliwości mięśni gładkich macicy i naczyń krwionośnych. Zwiększa znacznie wytwarzanie żółci w wątrobie wskutek bezpośredniego bodźcowego wpływu na komórki miąższowe oraz wzmaga przepływ żółci z powodu spazmolitycznego działania na drogi żółciowe. Herb. Liście berberysu stosuje się w praktyce położniczo-ginekologicznej w atonicznych krwawieniach poporodowych. Nie ma jednak wpływu na drożdżaki. zwiększonej przepuszczalności ścian naczyń włosowatych oraz jako synergetyczny komponent bioflawonoidów i innych związków o charakterze witaminy P (rutyna. niedostatecznej inwolucji macicy oraz w krwawieniach macicznych. jako mieszanka metaboliczna 86 . np. Prawidłowo stosowane dawki berberyny nie wywołują ubocznych szkodliwych działań. zarówno po podaniu doustnym. wątroby lub pęcherzyka żółciowego. Fruct. Z owoców berberysu można przyrządzać wartościowe napoje dietetyczne. pić 1/4—1/3 szklanki jako środek witaminowy i moczopędny. nieżycie pęcherzyka żółciowego. działanie lecznicze i zapobiegawcze w tych schorzeniach. Equiseti.. 3. jedynie bardzo rzadko przejściowe nudności u małych dzieci. Betulae). Levistici. Fol. zahamowaniu wytwarzania żółci. Herb. Candida albicans. Fruct. Juniperi. Violae tric. „chorobie z przeziębienia”. Zastosowanie w homeopatii. Ostre i przewlekłe choroby nerek. Owoce — jako środek pomocniczy w wywołanej przez bakterie tzw. jak i pozajelitowym. stanach skurczowych w obrębie dróg żółciowych i w powikłaniach wywołanych bakteriami. Na drobnoustroje berberyna działa mało skutecznie. nieznacznie przyspieszają krzepliwość krwi oraz umiarkowanie pobudzają przepływ żółci. Zwykle łączy się z innymi surowcami: jako mieszanka moczopędna (np. Postacie leku. Rad. Zastosowanie. w stanach gorączkowych różnego pochodzenia. również przy wszelkich objawach skazy moczanowej.nach zapalnych błon śluzowych i zmniejszonej odporności ścian naczyń włosowatych. eskulina. Berberynę stosuje się w przewlekłym zapaleniu wątroby. Berberyna (również kora i korzenie berberysu) ma szeroki zakres działania farmakodynamicznego. Stwierdzono. kamicy żółciowej. Upośledzenie czynności wątroby ze wzrostem lub bez wzrostu kwasu moczowego we krwi. 1. Kamica wątrobowa i nerkowa. spowodowanych zaawansowanym stanem zapalnym. Inf. chorobie reumatycznej. zwłaszcza po podaniu doustnym. Solidaginis. że nie hamuje rozwoju szczepów antybiotykoopornych występujących w jelitach w czasie ostrych nieżytów. Berberidis — 1/2—1 łyżki rozdrobnionych owoców na szklankę wody.

Wyciągi z ziela bukwicy działają ściągające i przeciwzapalnie na błoną śluzową żołądka i jelit. Rosae. Doustnie podaje się odwar w biegunkach o różnym stopniu nasilenia. Fol. Fl. z Fol. przecedzić. Rad. mają właściwości przeciwbakteryjne. hamują biegunkę i utratą wody. Cort. w nieżycie żołądka i jelit.(np. cholina. Berberidis (ZSRR). Agropyri. ziela na szklankę gorącej wody (gotować 5 min). dawki 5—10 mg 2—3 razy dz. wiążą toksyny bakteryjne i stanowią naturalny egzogenny czynnik przeciwzapalny. Surowiec. 5 mg. Występowanie. Herb.in. Zastosowanie. długo trwających zbyt wolnych stolcach. zarodnikami grzybów pasożytniczych i drożdżakami. Archangelicae. Betonie. Tinct. pić 1/4—1/3 szklanki 1—2 razy dz. ślady olejku eterycznego. substancja goryczowa. Betonicae — 1/2—1 łyżkę. Berberinum sulphuricum — (ZSRR) fabl. Fruct. Zapobiegają również niewielkim krwawieniom wewnętrznym z uszkodzonych drobnych naczyń w przewodzie pokarmowym. przed jedzeniem w ciągu 2—4 tygodni (przeciwwskazaniem jest ciąża). przeciwzapalnie i regenerujące na naskórek. Zewnętrznie — na czyraki. wrzody. betonicyna. a zatem i soli mineralnych. sole mineralne. franc. np. Crataegi. przeciwkrwotocznie. betaina. Fruct. związki aminowe ok. letnich biegunkach u dzieci. w tym także wobec szczepów antybiotykoopornych. dermaticum. BETONICA OFFICINALIS — BUKWICA ZWYCZAJNA Ang. lekkich zatruciach pokarmowych. niem. Fucus). Główne związki. trudno gojące się rany. W Europie i półn.5% (m. Wood Betony. Postacie leku. Urticae. zakażenia skóry bakteriami ropotwórczymi. antisepticum. Azji. Callunae. Rhiz. Adstringens. Garbniki do 12%. stachydryna. Bukwica aptecznaja. wzgórzach. Salicis. doustnie 30—40 kropli 2—3 razy dz. Stosowany zewnętrznie odwar z surowca działa na skórą odkażająco. Stosuje się również w owrzodzeniu żylakowatym nóg (okłady) i w nadmiernej potliwości stóp (obmywania). Ziele bukwicy — Herba Betonicae. Działanie. w Polsce powszechnie na łąkach. ros. 0. dla dzieci i młodzieży w biegunce 1—3 łyżki odwaru. turycyna). w ciągu 2—3 tygodni.. Ziele bukwicy jest częściej stosowane w mieszankach. Betoine officinale. Dec. bólach brzucha i wzdęciach wskazujących na nadmierną fermentację oraz w nieznacznych krwawieniach wewnętrznych ze stwierdzoną małą ilością krwi i śluzu w kale. ten sam odwar do użytku zewnętrznego. w przeciwbiegunkowej i przeciwkrwotocznej 87 .

Inonotus obliquus (syn. stanowiące tkankę drzewną przerośniętą plechą grzyba Inonotus obliquus. Flawonoidy 1. Tego rodzaju działanie jest związane z obecnością związków flawonoidowych. Bouleau. Główne związki.in. Berioza borodowczataja. Zastosowanie. hiperozyd. Bursae pastoris. Liść brzozy — Folium Betulae i występujący na pniach grzyb Inonotus obliquus — włóknouszek ukośny.wraz z Herb. antiphlogisticum. Wypływa wówczas obficie 4—5 l dziennie białego mętnego płynu. Inonotus obliquus — tonicum. związki trójterpenowe (m. nie mają więc właściwości moczopędnych i nie są obecnie w tym kierunku wykorzystywane. Fol. folientetraol). Działanie. Wysuszone i sproszkowane narośle są w medycynie ludowej uważane za działające przeciwnowotworowo. że „guz brzozowy” wykazuje właściwości wzmacniające. Poria obliqua) — ciemna. Herb. w Polsce powszechnie. ros. czarnej powierzchni. Wyciąg z liści stosuje się w przewlekłych schorzeniach dróg moczowych ze zmniejszonym wydzielaniem moczu. folientriol.in. kwasy organiczne (m. zawiera m. Juglandis. Świeży sok brzozowy (Succus Betulae recens) otrzymuje się na wiosnę po głębokim nacięciu gałęzi lub wywierceniu otworu w pniu. żywice i sole mineralne.3% (m. regulujące przemianę materii i zapobiegające tworzeniu się kamieni moczowych. Na półkuli półn. Urticae. Na pniach brzozy wyrastają guzowate narośle o spękanej. BETULA VERRUCOSA — BRZOZA BRODAWKOWATA Ang. pączki brzozowe (Gemmae Betulae) natomiast zawierają znikome ilości flawonoidów. sudorificum. franc. Liście brzozowe pobudzają wydalanie moczu (diureticum) i wraz z nim zwiększonej ilości jonów sodowych. askorbowy). mającego właściwości ogólnie wzmacniające. Fol. luteolina). Plantaginis. Birch. niem. Birke. trójterpeny. Liście brzozowe — diureticum.in. Działanie napotne liści brzozowych jest u niektórych osób mało uchwytne.5—2. chlorkowych i kwasu moczowego (salureticum). związki sterolowe. ślady olejku eterycznego.in. Fol. Z obszernych badań polskich i radzieckich wynika. wyraźnie poprawia samopoczucie chorych z nowotworami działa także przeciwzapalnie na błony śluzowe przewodu pokarmowego (po podaniu doustnym) oraz na błony śluzowe narządów rodnych (po irygacjach). Rubi idaei. guzowata narośl na pniu. Występowanie. Surowce. Millefolii. w obrzękach na tle niedomogi sercowo-nerkowej 88 . mirycetyna.. saponiny (tylko w młodych liściach). kw. Fol. zwiększa niewątpliwie odporność organizmu. garbniki katechinowe do 9%.

Zewnętrznie — do obmywań lub okładów na piegi. Inonotus obliquus — w przewlekłych nieżytach przewodu pokarmowego. odstawić. 30 min przed jedzeniem. Fl. w zapaleniu węzłów chłonnych oraz w schorzeniach owłosionej skóry głowy. BORAGO OFFICINALIS — OGÓRECZNIK LEKARSKI Ang. trądziku młodzieńczym. pić 2—3 razy dz. 30 min przed jedzeniem. tamponowanie). Petroselini. w niektórych chorobach skóry. wraz z Herb. Ribis nigri. niem. Fruct. Fol. Juniperi. W rejonie Morza Śródziemnego. Postacie leku. chorobie gośćcowej i skazie moczanowej. również w lekkich uszkodzeniach wątroby spowodowanych dłuższym stosowaniem chemioterapeutyków. usuwający szkodliwe produkty przemiany materii w niektórych schorzeniach skórnych (depurativum) i zaburzeniach czynności wątroby oraz pomocniczo w kamicy moczanowej. Borage. Solidaginis. Boretsch. Zewnętrznie — w zapaleniu jamy ustnej (płukanka) oraz pochwy i szyjki macicznej (irygacje. np. gotować 3 min. Betulae — 11/2—2 łyżki liści na 2 szklanki wrzącej wody. po 1/2—1/3 szklanki między posiłkami. wysychaniu i łuszczeniu się naskórka. Succ. Surowiec wchodzi w skład granulatu Betagran. Equiseti. Bourrache officinale. łuszczycy. Pomocniczo — w kamicy moczowej. zapaleniu skóry łojotokowym. Sambuci. Fol. Liście brzozy stosuje się często w moczopędnych zestawieniach recepturowych (np. Callunae). ros. franc. Reumosan i Urosan. Fl. zapaleniu tkanki łącznej (cellulitis). Dec. Fruct. bakteryjne i związki powstające podczas rozpadu komórek. uszkodzeniach wątroby przez toksyny. 89 . dawki — 3 łyżeczki wyciągu rozpuścić w 150 ml wody i przyjmować po 1 łyżce 3 razy dz. pomocniczo — w chorobie nowotworowej. Sok brzozowy świeży (Succus Betulae recens) jest stosowany przez rekonwalescentów i osoby w wieku podeszłym jako środek wzmacniający. Występowanie.i zatrzymaniu elektrolitów w organizmie. Succus Betulae recens — sok wiosenny z brzozy. Befungin (ZSRR) — półgęsta masa z dodatkiem soli kobaltu. Betulae (sok ze świeżych liści stabilizowany alkoholem) — dawki 30—50 kropli w kieliszku wody 3—4 razy dz. w Polsce jako zdziczały chwast ogrodowy. przecedzić. Herb. dawki 1/2—1 szklanki rano i wieczorem w ciągu 15—20 dni. Wyciąg z Inonotus obliquus — prep. Wyciągi z liści brzozy są składnikiem płynu Betasol i pasty Fitolizyna. Zewnętrznie — do obmywań i okładów w zaczerwienieniach skóry. Reumogram i Urogran oraz mieszanek Pyrosan. Ogóriecznik aptecznyj.

Herb. gardła oraz żołądka. związki goitrogenne. Ziele ogórecznika — Herba Boraginis. Herb. Główne związki. cholina.26%. Black Mustard. Plantaginis. Meliloti. osłaniającej żołądek i przeciwzapalnej wraz z Rad.Surowiec. np. 30%.-zach. franc. który powleka błony śluzowe jamy ustnej. Zastosowanie. który po hydrolizie (enzym myrozynaza w obecności wody) uwalnia izosiarkocyjanian allilu. ros. podrażnieniu przez płyny żrące (kwasy. Doustnie — w zapaleniu błon śluzowych przełyku i żołądka. jako środek osłaniający. która przyspiesza regenerację uszkodzonego naskórka i uszczelnia ściany naczyń włosowatych. Dec. Chamomillae. Sinapis). Zewnętrznie — do okładów i kataplazmów wraz z Fol. Postacie leku. Boraginis — 11/2—2 łyżki ziela na 1—2 szklanki wody (gotować 3—5 min. sole mineralne. W Europie. Symphyti. Millefoli i Fol. Protectivum. Glikozyd synigryna do 7%. Nasienie gorczycy czarnej — Semen Sinapis nigrae. przeciwzapalnie i bakteriobójczo. Afryce. Występowanie. Fruct. Fl. Agrimoniae. Rosae. saponina. Herb. krzemionka. płdn. wyprysk oraz w świądzie skóry. chrypce. pić 1/3—1/2 szklanki 2—3 razy dz. BRASSICA NIGRA — GORCZYCA CZARNA Ang. Calendulae. Anth. Salviae. Główne związki. Znaczenie lecznicze mają również związki garbnikowe działające ściągające. obtarcia naskórka. Zewnętrznie — na skórę uszkodzoną. Hippocastani. Wyciągi wodne z surowca zawierają znaczne ilości śluzu. czyraki i wrzody (kataplazmy). Gorczica czernaja. Surowiec jest częściej stosowany w mieszankach ziołowych. Fol. Zewnętrznie ogórecznik działa na skórę odmiękczająco i powlekające. Helianthii. oraz saponina ułatwiająca odkrztuszanie. stanowiący główny składnik olejku gorczycznego (Ol. Althaeae. przecedzić). Moutarde noire. Azji. w Polsce spotykana w stanie naturalnym i uprawiana. suchym kaszlu (płukanki). Lamii albi. Schwarzer Senf. trudnościach w odkrztuszaniu. Fl. oparzenia I stopnia. Następuje zmniejszenie podrażnienia i przekrwienia oraz ochrona przed drażniącymi bodźcami zewnętrznymi. synapina (eter choliny i kw. Korzystne jest łączenie z Fl. Fl. Substancje śluzowe. zasady). Ponadto w nasionach olej tłusty ok. Działanie. Surowiec. kwasy organiczne. synapinowego). 3%. wsch. Fl. garbniki ok. 90 . w nieżycie jamy ustnej i gardła. krzemionka rozpuszczalna do 0. niem.

Korzeń przestępu — Radix Bryoniae. Bryone blanche. natomiast długotrwałe przyjmowanie nasion (lub ostrej musztardy) może doprowadzić do uszkodzenia gruczołu tarczowego. a nawet powstania wola (działanie progoitrogenne). Weisse Zaunrube. Postacie leku. Działanie uboczne. Rubefaciens. ze względu na bardzo silne działanie. W różnych rejonach Europy. franc. Równowartościowy surowiec otrzymuje się 7 Bryonia dioica — Przestąp dwupienny. przenosi na lniane płótno i przykłada na miejsce bolące na 5—10 min dorosłym i 2-—5 min dzieciom. poprawa perystaltyki jelit i lepsze przyswajanie składników pokarmu. tylko w postaci Spiritus Sinapis lub maści i mazideł (np. przerostu.Działanie. zapaleniu korzeni nerwowych rdzenia (radiculitis). a nawet powierzchniowej martwicy tkanek. (kataplazmy) — 100 g sproszkowanych nasion uciera się z letnią wodą. w Polsce jako zdziczały. Zastosowanie. nerwobólach korzeniowych (radiculalgia). krwiomocz i białkomocz. Znacznie silniejsze działanie wywierają nasiona gorczycy na błony śluzowe. Dłuższe przetrzymywanie na skórze powoduje powstawanie pęcherzy (vesicans). powstający z rozpadu synigryny izosiarkocyjanian allilu rozszerza naczynia krwionośne. Występowanie. BRYONIA ALBA — PRZESTĘP BIAŁY Ang. zapaleniu ścięgien. White Bryony. uszkodzenie kłębków nerkowych. a nawet w odoskrzelowym zapaleniu płuc (bronchopneumonia) i w zapaleniu opłucnej (pleuritis). ros. Doustnie stosuje się nasiona gorczycy czarnej jedynie jako przyprawę per se lub w postaci musztardy. wraz z kamforą i olejkiem eterycznym) do wcierań w nerwobólach. Sem. 91 . Po doustnym podaniu małych ilości nasion następuje pobudzenie wydzielania soku żołądkowego i mukopolisacharydów. niem. W postaci gorczyczników (Charta sinapisata) lub plastrów jako środek pomocniczy w bólach mięśniowych. Sinapis nie stosuje się per se na skórę. Pieriestupień biełyj. wywołuje miejscowe zaczerwienienie oraz uczucie intensywnego pieczenia. Zewnętrznie — rozdrobnione nasiona do okładów rumieniących (kataplazmy) w bólach gośćcowych. Sinapis nigrae pulv. Surowiec. że po krótkim czasie następuje uszkodzenie skóry z objawami stanu zapalnego. Ol. Działanie to jest tak silne. Większe dawki nasion przyjęte doustnie powodują stan zapalny błon śluzowych żołądka i jelit. Po zastosowaniu na skórę rozdrobnionych nasion gorczycy czarnej.

oleanolowego. spadkiem temperatury ciała i zapaścią. zawsze z bólami kłującymi. czterohydrokukurbitacyna. alkohole trójterpenowe (m. w Polsce często uprawiany. Zewnętrznie stosowany surowiec na skórze wywołuje pęcherze (vesicans). otrzewnej. Souci officinal. 1. Na mięśnie poprzecznie prążkowane. flawonoidy (glikozydy izo- 92 . Saponozydy trójterpenowe (6 pochodnych kw.in. Tylko homeopatyczne potencje Bryonia D1— D2. Działanie. arnidiol.in. 3. niem. osierdzia i stawów. ros. Na błony surowicze w zapaleniach suchych i wysiękowych opłucnej. Zastosowanie. natomiast jest ważnym lekiem w homeopatii. Działania uboczne. CALENDULA OFFICINALIS — NAGIETEK LEKARSKI Ang. Purgans. że nie wszystkie kukurbitacyny działają równie silnie. m. stosowano sproszkowany korzeń doustnie (w miodzie) lub wyciąg alkoholowy jako środki przeczyszczające. Główne związki. Ringelblume. 2. faradiol. wykorzystując rozpuszczalność kukurbitacyn. np. zwaną Resina Bryoniae). Stwierdzone. hamujących rozwój niektórych komórek nowotworowych. franc. zaparcia na tle suchości błon śluzowych. dwuhydrokukurbitacyna B i ich glikozydowe połączenia tworzące wraz z innymi związkami żywicowatą nierozpuszczalną w wodzie masę. kalendulozydy A i B). Może wywołać gwałtowne przeczyszczenie (drasticum) i wymioty z równoczesnymi zawrotami głowy. Surowiec. Dawniej. Kwiat nagietka (tylko języczkowy) — Flos Calendulae. Na błony śluzowe całego ciała w suchych nieżytach z bólami kłującymi. garbnik. Ze wzglądu na niebezpieczne działania uboczne surowiec nie jest stosowany w allopatii. kalenduladiol).in. W rejonie Morza Śródziemnego.Główne związki. w bólach kłujących podczas najmniejszego ruchu. powodującym pobudzenie ruchów perystaltycznych jelit wraz ze znacznym przekrwieniem i rozszerzeniem naczyń krwionośnych. Zastosowanie w homeopatii. ślady olejku eterycznego i sole mineralne. W surowcu stwierdzono też obecność związków cytotoksycznych. tkanki włókniste. Nogotki aptecznyje. śluz. i że najbardziej aktywna jest dwuhydrokukurbitacyna B. Występowanie. Marigold. Postacie leku. vesicans. suche nieżyty górnych i dolnych dróg oddechowych. niekiedy zdziczały. Korzeń przestępu jest bardzo silnym środkiem przeczyszczającym. Mieszanina czteropierścieniowych trójterpenów zwanych kukurbitacynami (m. z odmian o pomarańczowych kwiatach. Ponadto skrobia. ścięgna i torebki stawowe.

Wywierają również uchwytne działanie przeciwskurczowe na przewód pokarmowy oraz drogi żółciowe. nisze powrzodowe w żołądku i dwunastnicy). stimulans. pęcherzyk żółciowy). żołądka (gastritis). owrzodzenia żylakowe (ulcus varicosus). również po operacyjnym usunięciu nowotworu. karotenoidy do 3%. Badacze radzieccy wykryli dodatkowo cenną właściwość kwiatów nagietka: zdolność wiązania toksycznych związków endogennych i łatwego ich wydalania oraz ogólnego wzmacniania sił obronnych organizmu. Calendulin i Hemostin. pomocniczo — w chorobie wrzodowej. Zwiększają nieznacznie ilość soku żołądkowego i mukopolisacharydów. Ponadto wyciągi z surowca stosuje się doustnie w niedokwaśności (hypoaciditas). gardła (pharyngitis). w ropnym zapaleniu okrężnicy. że surowiec działa słabo przeciwbakteryjnie. spasmolyticum. Ponieważ niektóre związki czynne nagietka są wydalane przez nerki. 93 . Działanie. pobudzają czynności wydzielnicze. lecz znacznie silniej przeciwzapalnie. Kwiaty nagietka są składnikiem mieszanki ziołowej Vagosan. stigmasterol). jelita.ramnetyny). poliacetylenowe oraz kwasy organiczne i sole mineralne (duża ilość magnezu). ślady olejku eterycznego. a wyciąg — preparatów Azucalen. (5-sytosterol. Zewnętrznie wyciągi z surowca działają przeciwzapalnie i antybiotycznie. w okresie rekonwalescencji. potrzebnych w zwalczaniu choroby nowotworowej. Zewnętrznie — na uszkodzenia skóry. dróg żółciowych (cholangitis). Doustnie — w stanach zapalnych i nieżytowych organów wewnętrznych. po zabiegach chirurgicznych (żołądek. ponieważ zmniejsza przepuszczalność ścian naczyń włosowatych w błonach śluzowych i przeciwdziała nadmiernemu ich rozszerzaniu. ułatwiają przepływ żółci do dwunastnicy wskutek osłabienia zwieracza bańki wątrobowo-trzustkowej. Antiphlogisticum. stanach skurczowych przewodu pokarmowego oraz w gojeniu i wypełnianiu się ubytków w błonie śluzowej i tkance łącznej (np. pomocniczo — przeciw rzęsistkowi pochwowemu (równocześnie z Metronidazolem) i w postępującym zaniku nabłonka pochwy. związki żywicowe. przyspieszają gojenie ran (ziarninowanie i naskórkowanie) i wykazują właściwości przeciwrzęsistkowe.in. Kwiaty nagietka. stłuczenia (contusio). oparzenia (zwłaszcza promieniami nadfioletowymi i Roentgena). Zastosowanie. odmrożenia. śluzowe. zapalenia błon śluzowych jamy ustnej (stomatitis). wytwarzanie żółci w wątrobie oraz transpirację i perspirację skóry. jelit (enteritis). działanie jego obejmuje drogi moczowe. oczu (conjunctivitis)r pochwy (colpitis). Stwierdzono. po podaniu doustnym. advulnans. fitosterole (m. wątroby (hepatitis).

natomiast działanie słabo bakteriobójcze w drogach moczowych — hydrochinonowi i bliżej nieokreślonej substancji antybiotycznej. zewnętrznie 1 łyżeczka na ½ szklanki wody. glikozyd hydrolizujący do hydrochinonu. CALLUNA VULGARIS — WRZOS ZWYCZAJNY Ang. ułatwiają trawienie i wywierają słabe działanie przeciwzapalne. kwercetyna.2—0. Jako środek pomocniczy w zapaleniu Kłębków nerkowych (glomemrulonephritis). — doustnie 0. również zewnętrznie jako płukanka. franc. Tabletki KH (ZSRR) jako pomocniczy. Występowanie. natomiast do przemywania oczu i irygacji dodać równą ilość wody. niem. pić 1/3—1/2 szklanki 2—3 razy dz.in. Hemostin — aerozol na skórę. Działanie. Również jako adiuvans. w Polsce w suchych lasach. Flor. stomachicum lub bacteriocidum. Postacie leku. Common Heather. nieżytu żołądka i jelit. Dec. Flawonoidy (m. olejek eteryczny. Główne związki. w leczeniu gośćca przewlekłego postępującego.Postacie leku.4 g sproszkowanych kwiatów zmieszanych z łyżką dżemu lub miodu. mirycetyna i ich aglikony).. działa znacznie silniej od wodnych wyciągów. Ponadto wyciągi z kwiatów wrzosu pobudzają nieznacznie wydzielanie soku żołądkowego. związek goryczowy. między posiłkami jako antiphlogisticum. niespecyficzny środek dla osób z nowotworami przełyku. Bruyere commune. Calendulin — tabl. zapaleniu pęcherza (cystitis) i kamicy moczowej (urolithiasis) oraz zapobiegawczo w zagrażającej kamicy. Flor. Heidekraut. godziną przed jedzeniem jako lek mo- 94 . Calendulae pulv. skazy moczanowej.in. Calendulae (ZSRR) doustnie 10—20 kropli pro dosi. ros. między posiłkami. kwasy organiczne (m. Callunae — 2—3 łyżki kwiatów na 2 szklanki wody (gotować 5 min. Calendulae — ½ łyżki kwiatów na szklankę wody (gotować 3 min. fumarowy). przecedzić). Fl. stomachicum. kw. przecedzić). Surowiec. Kwiat wrzosu — Flos Callunae (syn. Wicriesk obyknowiennyj. Diureticum. Dec. Tinct. niedokwaśności. FIos Ericae). Zwiększone wydalanie moczu jest przypisywane obecności flawonoidów w surowcu. żołądka i jelit. sosnowych. 2 razy dz. pić 1/4 szklanki 1—3 razy dz. Zastosowanie. Preparaty zawierające kwiaty nagietka lub wyciągi: Azucalen — płyn do irygacji i tamponowania. zapaleniu miedniczek nerkowych (pyelitis) odmiedniczkowym zapaleniu nerek (nephropyelitis). sole mineralne. Powszechnie na półkuli półn. dopochwowe.

po podaniu doustnym. Galeopsidis. w powtarzających się często krwawieniach z nosa (epistaxis) i dróg moczowych. drogi moczowe i błonę śluzową nosa. Fruct. Bourse a pasteur. Juglandis. Postacie leku. z Herb. Calendulae). Betulae) lub mieszanki goryczowej (np. Działanie. Millefolii. Pastuszaja sumka.. W krwawieniach w przewodzie pokarmowym. Primulae.. Herb. Rad. przewód pokarmowy. Herb. Menthae pip. zwłaszcza w nadmiernych krwawieniach miesiączkowych (menorrhagia) i pomocniczo w mało nasilonych krwotokach macicznych (metrorrhagia). aminy biogenne (m. Polygoni avic. Surowiec. natomiast są nieskuteczne w krwawieniach płucnych. Herb. Anth. Rosae) lub w krwawieniach macicznych (np. niem. Ulmariae. Calami. Rad. Cyani. tyramina). Herb. Anthemidis). wraz z Rhiz. Fol. Bursae pastoris — 1 łyżka ziela na szklankę wody (naparzać 15—20 min. acetylocholina. zwłaszcza na macicę. w Polsce powszechnie na pastwiskach. lecz wielokrotnie słabiej.in. Herniariae. Mieszanina flawonoidów (m. kw. sole mineralne.. Zastosowanie.. Inf. Urticae. podobnie do alkaloidów sporyszu. ugorach. Fol. kwasy organiczne (m. Arnicae. Fl. Millefolii.. Fl. Hyperici. W krwawieniach w przewodzie pokarmowym lepsze wyniki otrzymuje się stosując odpowiednie mieszanki ziołowe (np. Badania farmakologiczne wykazały. że czynnik przeciwkrwotoczny jest mało trwały i po kilku miesiącach przestaje działać. Taraxaci. ros. Fl. garbnik.. Herb. cholina. Występowanie. 95 . przecedzić). Zwiększają również napięcie ścian naczyń i mięśni macicy. Fol. Tormentillae. Foeniculi. Fl. franc. Gemeines Hirtentäschel. pić 1/4— 1/3 szklanki 2—3 razy dz. Antihaemorrhagicum.in. wraz z Herb.czopędny i pobudzający trawienie. glikozydy kwercetyny i luteoliny). Archangelicae. Hippocastani. Asperulae. Herb. Fol. Korzystniej jest stosować surowiec jako składnik moczopędnej mieszanki ziołowej (np. Capsell. Fol. Anth. Fl. Ziele tasznika — Herba Bursae pastoris.in. Equiseti. Violae tricol. Fruct. Wyciągi z surowca. wraz z Herb. Vitis idaeae. W wielu krajach na półkuli półn. askorbowy). Herb. CAPSELLA BURSA PASTORIS — TASZNIK POSPOLITY Ang. Główne związki. Stigma Maydis. Cnici bened. działają przeciwkrwotocznie. Herb. Rhiz.

oparzenia. Poivre d'Espagne. E do 1000 ng/100 g). Tinct. niem. Capsici comp.5% (m. a po pewnym czasie silne palenie. Postacie leku. Spanischer Pfeffer. Caraway. Tylko zewnętrznie: w postaci mazideł. Rubefaciens. Pieriec struczkowyj. Występowanie. Capsici — do użytku zewnętrznego jako derivans oraz jako składnik preparatów złożonych. Tmin obyknowiennyj. bólach stawowych i mięśniowych różnego pochodzenia. w bólach o charakterze gośćcowym. C do 250 mg/100 g. karotenoidy do 0. olejek eteryczny do 1. Red Pepper. CARUM CARVI — KMINEK ZWYCZAJNY Ang. Preparaty zawierające kapsaicynoidy do użytku zewnętrznego: maści Capsiderm. wit. O wiele silniej działają wyciągi z owoców pieprzowca na błony śluzowe. Kümmel. w Polsce powszechnie na łąkach i przydrożach. W Ameryce tropikalnej.in. Doustnie sproszkowane owoce pieprzowca są stosowane jedynie jako ostra przyprawa do mięs i potraw. również uprawiany w dużych ilościach. Capsiplex. Występowanie. Calovat (CSRS) oraz mazidła Capsigel i Kapsitrin (ZSRR). wit. Po wtarciu w skórę odczuwa się najpierw ciepło. 96 . Zapalenie skóry.in. plastrów i nalewki. Jednak nawet przy dużych stężeniach kapsaicynoidów w wyciągu i intensywnym wcieraniu. a w zetknięciu z okiem wywołują gwałtowny i długotrwały ból oraz stan zapalny.in. niem. także plaster przeciwbólowy Kapsiplast. zapaleniu korzeni nerwowych. spowodowane podrażnieniem zakończeń nerwów czuciowych. Mieszanina kapsaicynoidów do 0.in. nie dochodzi do powstawania pęcherzy na skórze. Zastosowanie. Owoc pieprzowca (papryka) — Fructus Capsici. również w Polsce.32% (m. ros. Surowiec. Carvi. franc.CAPSICUM ANNUUM — PIEPRZOWIEC ROCZNY Ang. limonen. nerwobólach. nadwrażliwość na kapsaicynoidy. maści Histadermin i Linim. które silnie drażnią skórę oraz błony śluzowe. maści. apiina. dwuhydrokapsaicyna). Wyciągi z surowca zawierają kapsaicynoidy. franc. witaminy (m. W całej Europie i w Azji. m.in. powszechnie uprawiany w wielu krajach. linalol). ros. flawonoidy (m. luteolino-7glukozyd). W odróżnieniu od glikozynolatów (patrz: Brassica nigra). kapsorubina). Główne związki. kapsantyna. leukoantocyjany. Działanie. tylko nieznacznie rozszerzają skórne naczynia włosowate i wywołują słabe zaczerwienienie. kapsaicyna. Przeciwwskazania.in.25% (m.

szczególnie u małych dzieci i młodzieży. niedostatecznym wydzielaniem soków trawiennych i nadmierną fermentacją. karwon. Rhelax i Gastrochol. 97 . kw. Występowanie. Foeniculi. Fol. Fruct. dla dzieci 1/2— 11/2 łyżki naparu 2—3 razy dz. Działanie. Fruct. Rhiz. z Anth. leukoantycyjany. karweol). Indie. Wodny wyciąg z owoców kminku wzmaga laktację u matek karmiących i pośrednio poprawia trawienie u osesków. Carvi — stosuje się jako składnik mikstur w zaburzeniach trawiennych. jako wiatropędny. utracie apetytu. franc. pieczywa i napojów alkoholowych. olej tłusty. falkaryndion). Ponadto wywiera słabe działanie moczopędne. Senna.in. płdn. do 20% związki białkowe i cukrowe. Główne związki. Fruct. Carvi — 1 łyżka owoców rozdrobnionych na 11/2 szklanki wody. Carminativum.in. Afryka. kawowy). Menthae pip.in. nieznacznie pobudza wydzielanie soków trawiennych.in. Thymi. Owoce kminku są znaną i cenioną przyprawą do mięs. ułatwia przyswajanie składników pokarmu oraz zapobiega wzdęciom. lactagogum. jako corrigens zapachowy i smakowy do niektórych płynnych form leku oraz zewnętrznie do mazideł przeciwświerzbowcowych. W zaburzeniach trawiennych u dzieci. Olejek kminkowy — Ol. Calami.. wyciąg wchodzi w skład prep. Surowiec jest składnikiem mieszanek ziołowych Normosan. Postacie leku.. limonen. służy do otrzymywania olejku kminkowego — Oleum Carvi. Korzystniej jest stosować owoce kminku z innymi ziołami wiatropędnymi. również uprawiany. Inf. Kminek zmniejsza lub usuwa całkowicie stany skurczowe w przewodzie pokarmowym. Digestosan. Olejek eteryczny do 6% (m. kwasy organiczne (m. — doustnie 0. Sens. Pakistan. Carvi pulv. Rad. Zastosowanie. np. Kassja uzkolistnaja. młodzieży i osób w wieku podeszłym przy równoczesnych wzdęciach.6—1. przywraca normalną amplitudę ruchów perystaltycznych jelit. kwercetyna. nieregularnych wypróżnieniach wywołanych przejściową lub przewlekłą atonią jelit. spasmolyticum. jest wiać typowym środkiem wiatropędnym (carminativum). pić 1/4—1/2 szklanki 2—3 razy dz. bólu brzucha. flawonoidy (m. ros.Surowiec. Chamomillae. Senna.0 g sproszkowanych owoców w miodzie lub powidłach 2—4 razy dz. kemferol). Archangelicae. przypisywane związkom flawonomowym oraz niektórym składnikom olejku eterycznego. Herb. Półwysep Arabski. Owoc kminku — Fructus Carvi. Również dla kobiet karmiących w celu zwiększenia laktacji. niem.-wsch. po posiłkach jako carminativum. związki poliacetylenowe (m. CASSIA ANGUSTIFOLIA — SENES WĄSKOLISTNY Ang.

pić 2—3 łyżki 1—3 razy dz. franc. przecedzić). Działanie żółciopędne jest nieznaczne. fiscjon. wieczorem jednorazowo do ¼ szklanki. W Europie i Azji. lecz łącznie z preparatami przeciw-skurczowymi (np. ros. żywice. Kornblume.6 mg sennozydów. Postacie leku. również w zaparciach spastycznych. pilokarpina. w Polsce pospolity chwast zbożowy. Listek senesu — Folium Sennae. dzieci i kobiety ciężarne odpowiednio mniej. Ponadto flawonoidy. Senes jest szczególnie wartościowym środkiem przeczyszczającym. C. owoc (strąk) senesu — Fructus Sennae (syn.8%). np. Ponad 20 antrazwiązków (ok. CENTAUREA CYANUS — CHABER BŁAWATEK Ang. Laxativum. Substancjami czynnymi są antrazwiązki. Belladonnae) i w zaparciach przejściowych. Główne związki. zawierają 8. przede wszystkim połączenia glikozydowe. niem. zwany „strączkiem senesowym”). szczególnie u osób w wieku podeszłym i cierpiących na otyłość. Występowanie. zawierają 14 mg sennozydów. Listki senesu wchodzą w skład mieszanki ziołowej Normosan. Sennae — 1—2 łyżki listków na 2/3 szklanki wody (naparzać 15 min. Fol. Tinct. Floripuran (RFN) — draż. Patrz: Frangula alnus. sennozydy A. Przeciwwskazania. zawierają 12 mg czystych sennozydów. Preparaty: Sennagran (CSRS) — granulat wieloskładnikowy jako purgans. Senpurgin (RFN) — tabl. aloeemodyna). prawie wcale nie drażni błon śluzowych przewodu pokarmowego i nie wywołuje ich przekrwienia. Przy przyjęciu senesu lub innych surowców z tej grupy mleko matek karmiących nabiera właściwości przeczyszczających. Działanie. 283). 3. papaweryna. W zaparciach atonicznych. „Farmakodynamika” (str. wielodniowym przebywaniu w łóżku. w tym połączenia glikozydowe (m. 98 . cholagogum. C. Senes jest szczególnie zalecany dla dzieci. Wasilek sinyj. Listki i strąki senesu działają na jelito grube i powodują przeczyszczenie. Działanie antrazwiązków — patrz: rozdz. śluz. Bleuet des champs. po operacjach. ciężkich chorobach zakaźnych. a nawet w okresie ciąży.in. B. chryzofanol. B. Inf.Surowce. Ponadto senes zawiera mało żywic. które silnie pobudzają perystaltykę jelita grubego. Zastosowanie. Cornflower. Scopolan. po posiłkach. D) oraz nieglikozydowe (m. Pursennid (Szwajcaria) — draż.in. sennidyny A. gdyż działa szybciej niż inne surowce (6— 8 godzin od przyjęcia leku). Folliculus Sennae.

Zwrócono też uwagę na nieznaczne. Alkaloidy izochinolinowe 2—6% (m. dużo manganu). 2. pić ½ szklanki 2 razy dz. niem. rad.in. Herb. pobudzenie czynności żółciotwórczej wątroby. Fl. ros. w obrzękach na tle nerczycowym lub krążeniowym. Postacie leku. Ipecacuanha. Zewnętrznie — w stanach zapalnych oczu. Euphrasiae. Surowiec. Zastosowanie. Betulae. choć uchwytne. Ipecacuanha annele. apigenino-glukozo-glukuronid). Petroselini. analogicznego surowca dostarcza Cephaëlis acuminata z Panamy. Brechwurzel. Główne związki. Zarówno w badaniach farmakologicznych.in. Zewnętrznie surowiec działa przeciw-zapalnie oraz w pewnym stopniu przeciwbakteryjnie i przeciwalergicznie. CEPHAELIS IPECACUANHA — IPEKAKUANA PRAWDZIWA (WYMIOTNICA) Ang. Herb.. zewnętrznie (przymoczki) ten sam napar. skrobia do 40%. między posiłkami jako diureticum. emetyna. Ononidis. saponiny ok. Sambuci. lecz korzystniej np. cefelina. Działanie. Equiseti. cyjanina do 0. Antocyjanidyny (m. Asperulae. Rwotnyj korień. Inf. Calendulae. Korzeń ipekakuany (wymiotnicy) — Radix Ipecacuanhae. sole mineralne (m. Doustnie — w przewlekłych. psychotryna). Cyani — 1 łyżka kwiatów na szklankę wrzącej wody (naparzać 15 min. a więc w zapaleniu brzegów powiek (blepharitis marginalis). mało nasilonych schorzeniach nerek ze zbyt skąpym wydalaniem moczu. związki żywicowe. np. antiphlogisticum. Herb. W Ameryce Południowej. Kwiat bławatka (bez kielicha) — Flos Cyani. Fl. Herb. Występowanie. Fruct. uprawiana w Indiach i na Półwyspie Malajskim. jak i klinicznych stwierdzono skuteczne działania moczopędne wyciągów z kwiatów bławatka. wiosennym zapaleniu spojówek (conjunctivitis vernalis). Flor. Fol. z Fl.in. zapaleniu spojówek (conjunctivitis). Violae tricol. flawonoidy (m. jest wykorzystywany w niektórych schorzeniach oczu. Anth. z Fl. Diureticum. Zwiększają one znacznie dobową ilość wydalanego moczu u osób z obrzękami na tle nerczycowym oraz w niewyrównanej niewydolności krążenia. profilaktycznie w zagrożeniu kamicą moczową.5%. Millefolii. Chamomillae. przecedzić).7%. korzystniej jest stosować z innymi ziołami. pomocniczo — w zapaleniu kłębków i miedniczek nerkowych. pelargonina).Surowiec. 99 .in. glikozyd ipekozyd. Plantaginis. Główne związki. nadwrażliwości na promienie słoneczne i promieniowanie z ekranów telewizyjnych. franc.

Zastosowanie. ogólne zmęczenie i osłabienie refleksu. po podaniu doustnym. jakby sfermentowane. 2. Główny alkaloid ipekakuany — emetyna. emeticum. zaawansowana marskość wątroby. pieniące się. produktami destylacji ropy naftowej i strychniną. nerek i wątroby. złe samopoczucie.Działanie. Organiczne schorzenia serca. zwłaszcza we wczesnym jego stadium. natomiast wyciągi. w zatruciach pokarmowych i innych. Katar z kichaniem i uczuciem „zatkania nosa”. duszący z nudnościami i wymiotami. przywracają naturalne ruchy nabłonka rzęskowego i ułatwiają odkrztuszanie. Zastosowanie w homeopatii. obniżają ciśnienie krwi. Ponadto ipekakuana działa skutecznie na formy tropozoitowe (nie zaś na cysty) czerwonki pełzakowej (amoebiasis intestinalis). Kaszel krztuścowy z sinicą. sztywnością kończyn i kurczem nagłośni (pianie). również w stanach przewlekłych. Przeciwwskazania. Stolce żółte. Expectorans. kaszel i atak astmy. zanik powonienia. Większe dawki szybko wywołują wymioty. Katar sienny. ostry nieżyt żołądka i nerek. w których wymioty nie przynoszą ulgi przy jednocześnie nieobłożonym języku. Podczas leczenia emetyna może wystąpić ślinienie. wywołanej przez Entamoeba histolytica. Pył sproszkowanego korzenia powoduje skurcz krtani. Również jako środek wymiotny. wywołują niemiarowość serca. Ostry lub przewlekły nieżyt żołądka i jelit ze stałymi nudnościami. drażnią silnie żołądek. zaciskający gardło. amoebicidum. z wyjątkiem zatruć alkaliami i silnymi kwasami. wodniste. Związki czynne ipekakuany. trudności w przełykaniu. Kaszel suchy. zwiększają wydzielanie śluzu w krtani i oskrzelach. zabija także umiejscowioną w wątrobie motylicą (Fasciola hepatica) oraz wykazuje wyraźne właściwości przeciwbakteryjne. 3. Alkaloid ematyną podaje się podskórnie lub domięśniowo w leczeniu pełzakowicy (amoebiasis). Działania uboczne. po dawkach wyższych od wymiotnych. z domieszką krwi. wskazana ostrożność w ciąży i w okresie miesiączkowania oraz dla małych dzieci i osób w wieku podeszłym. częste i silne krwawienia z nosa. choroba wrzodowa. Korzeń ipekakuany lub wyciąg stosuje się jako środek wykrztuśny w ostrym nieżycie oskrzeli. jest tak samo skuteczny jak wyciąg z surowca i może być podawany pozajelitowe. a nawet zapaść. rzadko w alkoholizmie i w kuracjach odwykowych. szczególnie dla dzieci. drażnią błonę śluzową żołądka i zależnie od siły tego bodźca wywołują wymioty lub tylko odruch wykrztuśny. 100 . Małe dawki wyciągów z surowca pobudzają czynność wydzielniczą niektórych narządów. pomocniczo — w pylicy i w krztuścu.

2—3 razy dz. Ipecacuanhae siec. CETRARIA ISLANDICA — TARCZOWNICA ISLANDZKA Ang. Główne związki. franc. Emetinum hydrochl.) wyraźnie hamują rozwój tkanki rakowej. — doustnie 0. jod).2 g pro dosi. Isländisches Moos. Tinct. usninowy). 0.0 g pro dosi. kw. kw. nieżycie żołądka. sole mineralne (m. Wykazano doświadczalnie na zwierzętach obciążonych przeszczepionymi nowotworami. lichenina.03 —0. Islandskij moch. Mucilaginosum. Zastosowanie. Działanie.2 g pro dosi. antihydroticum. Ze wzglądu na obecność kwasów porostowych hamuje rozwój licznych drobnoustrojów Gram-dodatnich oraz pałeczek gruźlicy ludzkiej. Porost islandzki działa osłaniające na błony śluzowe górnych dróg oddechowych i przewodu pokarmowego. ros. Cetraire d'Islande. zawierają sproszkowany korzeń i kodeinę. Ipecacuanhae pulv. dawki najwyższe 0. — doustnie 0. dawki najwyższe 0.in. D-protolichesterynowy. Extr. Również w niedokwaśnoś- 101 . Surowiec ma również znane od dawna właściwości przeciw-potne i przeciwwymiotne oraz niedawno poznane właściwości cytotoksyczne (tylko po podaniu pozajelitowym).in. prep. chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy. 0. Występowanie. Iceland Moss. w Polsce pod ochroną. pobudza wydzielanie soku żołądkowego. Surowiec. niem. 0. śluz. 4. kw.0 g pro die jako expectorans. fumaroprotocetrarowy. Rad. bactericidum.in.12 g pro dosi. (WRL) — ampułki 30 mg i 60 mg jako amoebicidum. Ipecacuaahae — doustnie 10—20 kropli w kieliszku wody 2—3 razy dz. zmniejsza stan zapalny i chroni przed podrażnieniem. Kwasy porostowe do 4% (m. zapaleniu gardła i jamy ustnej. wielocukry do 70% (m. dawki najwyższe 1.05 g pro dosi. zwłaszcza żołądka (obecność licheniny i śluzu). antiemeticum. Na półkuli półn.Postacie leku. izolichenina).. Dawki wymiotne są dwukrotnie większe. w opłatkach. Tussicodin — tabl.4 g pro die jako expectcrans. W nieżytach górnych dróg oddechowych.. Stwierdzono również wpływ na przemianę materii za pośrednictwem gruczołu tarczycowego i pobudzenia wytwarzania tyreoglobuliny (obecność jodu). zwiększa łaknienie i przyswajanie składników pokarmu.4 g pro die jako expectorans.15 g pro die. Porost islandzki (cala wysuszona plecha) — Lichen islandicus. że wstrzyknięcia wielocukrów (wodny wyciąg z surowca zawierający licheninę i izolicheninę. stosowane jako expectarans i antitussivum.

sangwinaryna. Herb. Fol. Helianthii). wraz z Fol. Pomocniczo podczas leczenia gruźlicy płuc chemio-terapeutykami. Mieszanina ok. Chelidoine. Wyciąg z surowca wchodzi w skład kropli Pectosal. Hyssopi. zewnętrznie — jako płukanka (rozcieńczyć 2 razy wodą) w zapaleniu jamy ustnej i gardła. Salviae. Althaeae. 14%). Fl. 20 alkaloidów izochinolinowych (0. pić 1/4—1/2 szklanki jako adiuvans w leczeniu gruźlicy chemioterapeutykami. Rad. Surowiec zawiera szereg alkaloidów o różnorodnym działaniu. niem. Azji. protopina). chelerytryna. CHELIDONIUM MAJUS — GLISTNIK (JASKÓŁCZE ZIELE) Ang. Inulae). sedativum. zbierane w okresie kwitnienia. cholagogum. jako środek chroniący błonę śluzową przed uszkodzeniem salicylanami (PAS) i zapobiegający nudnościom i wymiotom po dużych dawkach antybiotyków oraz jako synergicznie działający z tuberkulostatykami. Rad. w Polsce powszechnie na nizinach. sole mineralne. Główne związki. Działanie.. Spasmolyticum. chelidonina.in. kw. utrudnionym trawieniu i przyswajaniu. Rhiz. przecedzić do termosu) pić 1—3 łyżki 2—3 razy dz.3—0. Glycyrrhizae. concentratum) z 2 łyżek ziół na 3 szklanki wody (gotować powoli do otrzymania 2/3 objętości początkowej. jako pobudzający trawienie. antihistaminicum. Cnici bened. Surowiec. Schöllkraut. Symphyti. W korzeniach glistnika jest do 30% alkaloidów (przeciętnie ok. tyramina). osłaniającej (np. Herb. Ziele glistnika — Herba Chelidonii. Menyanthidis. 102 . wraz z Herb. Herb. wraz z Fol. Galeopsidis. przeciwpotnej (np. wraz z Rad. franc. Porost islandzki jest częstym składnikiem mieszanek ziołowych: wspomagającej w gruźlicy (np. Fol. Czistotiel bolszoj. Występowanie. kwasy organiczne (m. ogólnym wychudzeniu i osłabieniu po przebytych ciężkich chorobach lub operacji. Calami. W całej Europie i półn. ros..). Rad. Plantaginis lanc. aminy biogenne (histamina. ślady olejku eterycznego. Menthae pip. Właściwości glistnika są wypadkową działań jego poszczególnych związków. Greater Celandine. Herb. chelidonowy). niekiedy nawet antagonistycznym. Pulmonariae. Dec.in.ci. Herb. flawonoidy. Centauri. Symphyti). pobudzającej trawienie (np. Equiseti.7%) zawarta w pomarańczowym soku mlecznym (m. Rad. cukry redukujące. Lichenis islandici — odwar zagęszczony (dec. przeciwpotny i przeciwwymiotny. Postacie leku.

Mieszanina oczyszczonych alkaloidów glistnika jest stosowana w grzybicy wysiękowej. pomocniczo w kamicy żółciowej. oraz uszkodzenie oczu zbliżone objawy do jaskry. Również w podostrym i przewlekłym zapaleniu dróg żółciowych (cholangitis). kłykcin i gruźliczych ognisk skórnych. zwłaszcza w zapaleniu pęcherzyka żółciowego. Końcowy okres ciąży. natomiast w dawkach przekraczających lecznicze i po długotrwałym stosowaniu występuje podrażnienie przewodu pokarmowego. bólu brzucha spowodowanym kurczem jelit. również w zespole objawów po zabiegach chirurgicznych na drogach żółciowych. Niektóre alkaloidy glistnika są truciznami protoplazmatycznymi. a według badań radzieckich powstrzymują w mniejszym lub większym stopniu rozwój mięsaka gruczolaka i raka u różnych zwierząt. wymioty. Wkrótce po podaniu doustnym ustępują lekkie stany skurczowe i związany z nimi ból oraz zostaje przywrócona prawidłowa ruchowość. 103 . w zastoju żółci. nawet ropiejących i z odczynem zapalnym. choroba wrzodowa. β-homochelidonina) oraz cytotoksyczne. cholagogae nr 2. przypisywane obecności sangwinaryny. Stwierdzono także in vitro oraz in vivo hamowanie wzrostu bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych oraz patogennych grzybów i pasożytniczych pierwotniaków. Sok mleczny otrzymywany ze świeżego ziela. Działania uboczne.Najsilniejsze i najskuteczniejsze jest działanie przeciwskurczowe na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i dróg żółciowych odpowiadające prawie połowie siły działania papaweryny. Zwiększanie kurczliwości mięśnia macicy. Przeciwwskazania. ostre zapalenie żołądka. hamują podział komórek. Zastosowanie. słabe podwyższanie ciśnienia krwi. Alkaloidy sangwinaryna i chelerytryna stosuje się w rzęsistkowym zapaleniu pochwy. jaskra. Glistnik wywiera nie znaczne działanie uspokajające na ośrodkowy układ nerwowy (chelidonina. wyprzeniowej i rogowaciejąco-łuszczącej. niezależnie od umiejscowienia złogów. Liczne badania wykazały wyraźną poprawę pracy jelit i przewodów żółciowych. w bakteryjnych zakażeniach skóry. kolce żółciowej (cholecystalgia). ujścia cewki moczowej i sromu. szyjki macicy. barwy intensywnie pomarańczowej. Omawiany surowiec ma również właściwości przeciwalergiczne potwierdzone w doświadczeniach na zwierzętach. łatwiejszy przepływ żółci do dwunastnicy i prawidłowe ruchy perystaltyczne. Ziele glistnika jest składnikiem Spec. jest używany w medycynie ludowej do przyżegania brodawek. Alkaloid chelidonina jest stosowany analogicznie jak wyciągi z surowca. mianowicie zmniejsza lub znosi wstrząs anafilaktyczny i histaminowy. także w wyprysku niemowlęcym i młodzieńczym. Wyciąg z ziela glistnika w stanach skurczowych dróg żółciowych.

Sproszkowane kwiaty złocienia lub wyciągi benzynowe są silnie trujące dla zwierząt zimnokrwistych. Stany nieżytowe błon śluzowych. CHRYSANTHEMUM CINERARIAEFOLIUM — ZŁOCIEŃ DALMATYŃSKI Ang. robaków (np. po jedzeniu jako środek przeciwskurczowy i żółciopędny. Estry kwasu chryzantemowego z alkoholami pyretrolonem i cinerolonem. natomiast nie działają na organizmy ciepłokrwiste. hamują aktywność enzymów oddechowych i powodują ich śmierć.5%.5 g pro die. glisty ludzkiej. Działania uboczne. głęboki ból pod prawą łopatką) z jednoczesną skłonnością do rozwolnień. 104 . 4. Insecticidum. Azarina i proszku Gastrochol.. Nalewka działa skuteczniej przeciwskurczowo razem z Tinct.5—1. W zetknięciu z owadami lub robakami związki czynne szybko wchłaniają się. Dalmatian Pyrethrum. Maść Chelifungin (Herbapol) zawiera mieszaniną alkaloidów i jest stosowana w grzybicach skóry. głównie dla insektów i niektórych. również w Polsce. 1. Na wybrzeżu Adriatyku. Występowanie. Pini comp. Koszyczek kwiatowy złocienia dalmatyńskiego — Anthodium Pyrethri (syn. Chelidonii — 10—30 kropli 2—4 razy dz. Piretrum czinerarielistnij. uprawiany w wielu krajach. Przy wszelkich schorzeniach wątroby i dróg żółciowych (zwłaszcza wtedy. dawka maksymalna 1. stanowiące mieszaninę pyretryn I i II oraz cineryn I i II w ilości 0. niem.5 g pro dosi. Maść Chelivag zawiera sangwinarynę i chelerytryną i jest stosowana w zakażeniach i zapaleniu pochwy i sromu. Niektóre osoby wykazują nadwrażliwość na pyretryny i po zetknięciu się z nimi reagują zapaleniem skóry o charakterze rumieniowym lub pęcherzykowym. Pyrethre de Dalmatie. Surowiec. gdy towarzyszy im silny. Postacie leku. 20 mg 1—3 razy dz.a wyciągi wchodzą w skład. franc. Sir. Nie ulegają też resorpcji przez błony śluzowe i skórę i ciepło-krwistych. Dalmatische Insektenblüme. ros. Działanie. Główne związki. Belladonnae (synergizm alkaloidów). i tracą swą aktywność. Zastosowanie w homeopatii.. owsiki. 2. Tinct. przed jedzeniem. bowiem jako połączenie estrowe po podaniu doustnym są łatwo hydrolizowane przez enzymy krwi lub tkanek oraz przez soki trawienne. tabl. Chelidoninum hydrobromicum — 1—2 tabl. Flos Pyrethri).

inulina do 40%. Herb. świerzbowce) i przeciw pasożytom zwierząt domowych oraz bydła (wszy. Herb. Herb. Sok mleczny (w nim gorzkie związki: laktucyna. karaluchy). kwasy polifenolowe. stomachicum. diureticum. Hyperici. Urticae. jest stosowany wyłącznie w zestawieniu z innymi ziołami. Infl. Postacie leku. Występowanie. franc. Jako pomocniczy środek żółciotwórczy w mało nasilonych przewlekłych zaburzeniach czynności wydzielniczej wątroby. mrówki. Chicory. wszoły). Ponadto stwierdzono słabe i dość nieregularne zwiększenie diurezy. granulatu Urogran oraz ziółek na przemianę materii (np. Taraxaci. niem. W wielu rejonach półkuli półn. taraksasterol). Cikorij obyknowiennyj. Wyłącznie jako składnik mieszanek żółciotwórczej i żółciopędnej. przeciw świerzbowcom — wcierać w skórę 2 razy dz. Surowiec pobudza czynność wątroby. Chicoreé. Pyrethri — tylko zewnętrznie przeciw wszawicy do nacierania lub zwilżania owłosienia skóry 2—3 razy dz. jako składnik moczopędnej mieszanki Urosan (Species diureticae). 105 . w ciągu 2—3 dni. sole mineralne. Zastosowanie. Chelidonii. Abrotani. Menthae pip. Zewnętrznie — przeciw pasożytom człowieka (wszy głowowe. ros. także w utrudnionym trawieniu wywołanym niedoborem kwasu solnego i pepsyny w żołądku oraz w osłabieniu filtracji w kłębkach nerkowych. np. cukry redukujące. Postacie leku.. Helichrysi. Cholereticum. Działanie. miedzach.Zastosowanie. pluskwy. nieznacznie i krótkotrwale zwiększa wytwarzanie żółci (cholereticum) oraz wzmaga wydzielanie soku żołądkowego. ich gnidy. Surowiec. w Polsce powszechnie na łąkach. Główne związki. Do zwalczania insektów domowych służą sproszkowane kwiaty (tzw. laktukopikryna) fitosterole (m. wraz z Fol. Millefolii. ślady olejku eterycznego. Świeże ziele cykorii służy jako jarzyna. Herb. odzieżowe. Korzeń cykorii (podróżnika) — Radix Cichorii. łonowe.. Tinct. Gemeine Wegwarte. również przeciw insektom (np. Ze względu na ogólne słabe działanie surowca. wraz z Fol.in. CICHORIUM INTYBUS — CYKORIA PODRÓŻNIK Ang. natomiast korzenie odmian uprawianych są przerabiane na „cykorię”. Rad.. również do opryskiwania bydła przeciw wszom i wszołom. pająki. „proszek dalmatyński”) i roztwór pyretryn w nafcie lub benzynie (do rozpylania). pchły. W lecznictwie ludowym używany jako środek poprawiający przemianę materii i uzupełniający niedobór mikroelementów. cholina. Rad. gorzki glikozyd intybina.

franc.in. zawroty głowy. drżenie rąk. uterotonicum. Herb. bezsenność. cynchonina). działa przeciwgorączkowo i przeciwbólowe. Cortex Chinae). roborans). antipyreticum. Zastosowanie. bicie serca. pobudza krwawienia maciczne.Saponariae. wymioty. chinina — amoebicidum. pobudza mięsień macicy. dzięki czemu działają wzmacniająco (tonicum. Polygoni avic.. w nieregularnym wypróżnieniu. Mieszanina alkaloidów chinolinowych ok. podwyższa temperaturę ciała. a przy idiosynkrazji również pokrzywkę. Chinabaum. garbniki katechinowe do 10%.in. Wyciągi z kory chinowej stosuje się jako środek goryczowy w niedokwaśności. ros. Chinidyna w dawkach wyższych od leczniczych i przy nadwrażliwości osłabia czynność serca. niem. obniża poziom hemoglobiny. gorzkim smakiem. a po dłuższym stosowaniu działa niekorzystnie na wątrobę i nerki. Chinina zabija bezpłciowe erytrocytarne formy wszystkich rodzajów Plasmodium.in. kwasy organiczne (m. kw. Kora chinowa — Cortex Cinchonae (syn. związki trójterpenowe (jako wolne kwasy chinowowy i cincholowy oraz jako kwasy związane). Chinidyna jest prawoskrętnym izomerem chininy i działa m. jako chlorowodo- 106 . Działania uboczne. 10% (m. zwiększa też amplitudę i czas trwania potencjału czynnościowego mięśni szkieletowych. przeciw-arytmicznie. Fl. chinina. Callunae). Pobudzają one wytwarzanie soku żołądkowego. Działanie. Chinina wywołuje szum w uszach. przyspieszają trawienie oraz przyswajanie składników odżywczych. natomiast odmiany wysokoalkaloidowe są uprawiane w Indiach i na Jawie. sole mineralne. Chinnoe dieriewo. Cinchona. Kora — stomachicum. podwójne widzenie.. W Ameryce Południowej w stanie naturalnym. CINCHONA SUCCIRUBRA — CHINOWE DRZEWO Ang. chinidyna. powoduje niekiedy drżenie włókienkowe komór serca. Znane są też pokrewne gatunki drzewa chinowego służące do izolowania alkaloidów chininy i chinidyny. upośledzenie oddechu oraz alergiczne reakcje skóry. Cnici bened. Fucus. Chinina. w mało nasilonych zaburzeniach jelitowych z objawami sytości i bólu brzucha. Główne związki. braku łaknienia. Quinquina. Surowiec. Występowanie. Herb. zmniejszonej tolerancji na tłuszcze. chinidyna — cardiosedativum Wyciągi z kory chinowej zawierają alkaloidy związane z garbnikami i odznaczające się b. chinowy).

zaburzenia przewodnictwa wewnątrzkomórkowego. takich jak częstoskurcz komorowy (tachycardia ventriculis). przedawkowanie preparatów naparstnicy. a nawet opornych na różnego rodzaju leki przeciwarytmiczne. również w praktyce ginekologicznej w celu pobudzenia i wzmocnienia skurczów w początkowej fazie porodu (zwykle łącznie z oksytocyną) oraz w atonii macicy we wczesnym okresie po porodzie. nadwrażliwość. jak i przewlekłych. dystrofii mięśniowej (myotonia atrophica). Chinidyna jest stosowana w arytmiach komorowych serca. zarówno w przypadkach wczesnych. podostre i ostre zapalenia wsierdzia na tle bakteryjnym. poważne schorzenia wątroby i nerek. zwężenie zastawki dwudzielnej. np. Również w arytmiach przedsionkowych. trzepotaniu przedsionków (vibratio atriorum). obniżony poziom hemoglobiny. w Wietnamie stosowano siarczan chininy 14 dni. dystonii torsyjnej samorodnej (dystonia musculorum delormans) i w kręczu karku kurczowym (torticollis spastica). silne rozszerzenie serca. Interakcje chinidyny. z antybiotykami — neomycyną (zwiększenie osłabienia mięśni). Dla chininy — końcowy okres ciąży. Ostatnio wykazano przydatność chinidyny w niemiarowości serca w okresie ciąży (oprócz końcowego okresu) pod warunkiem ścisłego dawkowania. pyrimethamine 3 dni i diaphenylsulfon 28 dni) w tzw. 107 . korzystnie łącznie z preparatami naparstnicowymi. oraz jej wpływ na mięśnie szkieletowe w leczeniu miotonii wrodzonej (myotonia congenita).rek. Dla chinidyny — całkowity blok serca. w postaci wlewów dożylnych w leczeniu zimnicy mózgowej oraz we wszystkich innych postaciach zimnicy (np. jako składniki różnych specyfików. migotanie komór (fibrillatio ventricularis). Arechin). schorzenia ucha wewnętrznego i nerwu wzrokowego. w zapobieganiu arytmii u osób z niewydolnością wieńcową. idiosynkrazja na chinidynę. siarczan lub glukonian. Z doustnie podawanymi środkami alkalizującymi mocz (zwiększenie reabsorpcji i wzrost kardiotoksyczności). jest stosowana doustnie i poza-jelitowo przeciw szczepom Plasmodium opornym na leki przeciwmalaryczne (np. Chininę stosuje się także w niektórych schorzeniach serca. leczeniu skojarzonym z lekami syntetyczaymi. w napadowym kołataniu serca (tachycardia paroxysmalis). z glikozydami nasercowymi i propranololem (zwiększenie toksyczności chinidyny). Przeciwwskazania. lecz bez objawów zawału serca. niedobór enzymu xglukozo-6-fosfo-dehydrogenazy. nadczynność tarczycy z migotaniem zatokowym. migotaniu przedsionków (fibrillatio atriorum). lub u osób poddających się zabiegowi nacięcia spojenia brzegów zastawki serca (commisurotomia). Ponadto w lecznictwie wykorzystuje się właściwości przeciwgorączkowe chininy.

Konieczne jest uprzednie wykonanie testu uczuleniowego (½ drażetki). Nieżyty błon śluzowych dróg oddechowych i przewodu pokarmowego. 108 . Cinchonae comp. Camphor-tree.z garbnikami (po podaniu doustnym zanik aktywności wskutek tworzenia nierozpuszczalnych połączeń). a następnie z niego krystaliczny składnik kamforę — Camphorum. Surowiec. Afryce. ginekologii i chorobach gorączkowych. szczególnie dróg żółciowych. Scorbopyrin — draż. nieżytach górnych dróg oddechowych. w stanach gorączkowych. również zewnętrznie.05 g i 0..in. Kampferbaum. przed jedzeniem jako stomachicum.2—0. długotrwałych i obfitych stanów ropnych. krwi. niem. 1. stosowane w przeziębieniach. — subst. Kamfora. Kamfornoe dieriewo. Postacie leku. również uprawiany. grypie itp. Krwawienia i krwotoki ze wszystkich jam ciała..5 g pro dosi. 4.2 g pro dosi do receptury.0 g pro die. Tinct. Japonii i na Tajwanie. Camphrier. 3. Zastosowanie w homeopatii. Chinidinum sulf. dożylnie w malarii. Periodyczność nie jest objawem koniecznym przy ordynowaniu tego leku. zwykle 0. Chinach. C1NNAMONUM CAMPHORA — CYNAMONOWIEC KAMFOROWY Ang. Chininum hydrochl. obfitych długotrwałych upławów. Okresowość występowania objawów z dużą dokładnością co 1 lub kilka dni czy tygodnia. ampułki 1 ml/250 mg (CSRS). franc. 1 ml i 2 ml stosowane domięśniowo jak wyżej.3 g doustnie w zimnicy. zbyt długo przeciągającego się karmienia dziecka piersią. zewnętrznie — jako środek lekko drażniący w chorobach włosów. Isochin — draż. jak również do jam ciała czy też mięśni lub tkanki podskórnej i ich następstwa. zwiększając stopniowo do 1. Camphochin — amp. Cinchonae — doustnie 15—30 kropli w kieliszku wody 2—3 razy dz. Występowanie. Następstwa utraty płynów ustrojowych. 2. Tinct. Kamfora racemiczna jest otrzymywana półsyntetycznie z borneolu lub pinenu. ros. — subst. — doustnie 20—40 kropli 2—3 razy dz. 2. na wyspie Cejlon i we wsch. Dawki maksymalne doustne 0. i draż. Obie odmiany kamfory działają identycznie. Cinchonae fluid. biegunki lub wymiotów. Extr.5 g pro die. W płdn. w przeziębieniu. stanowi do 50% olejku eterycznego i jest prawoskrętnym ketonem terpenowym.. a po uzyskaniu poprawy dawki podtrzymujące 0.4 g doustnie 2—3 razy dz. — doustnie 0. Preparaty zawierające chininą: Amidochin — draż. m.4 g pro die. Główne związki. i draż 0. Z pni drzew otrzymuje się olejek eteryczny.2—0.

aby mogła bezpośrednio wywrzeć działanie ogólnoustrojowe. zapaść). Domięśniowo — roztwory olejowe kamfory. bólach mięśniowych (myalgia). postrzale (lumbago). którego nasilenie zależy od dawki. szczególnie na ośrodek oddechowy i naczynioruchowy. wskutek rozszerzenia naczyń włosowatych powoduje jej zaczerwienienie. w chorobach zakaźnych. wobec czego brak jest przekonującego farmakologicznego dowodu. roztworów do wcierań wywołujących zaczerwienienie i przekrwienie skóry oraz złagodzenie bólu w nerwobólach (neuralgia). pobudzenie ośrodków podkorowych (skurcze kloniczne. Ma ona również właściwości antyseptyczne. zapaleniu tkanki łącznej włóknistej (fibrositis). Ponadto wraz z innymi substancjami w nieżytach górnych dróg oddechowych. zawroty głowy. analgeticum. Po podaniu doustnym lub pozajelitowym większych dawek następuje podrażnienie żołądka (nudności. bólach gośćcowych. spasmolyticum. zapaleniu korzeni nerwowych rdzenia (radiculitis). Zewnętrznie — w postaci maści. pęcherzyka żółciowego. Doustnie — 109 . Kamfora ma również wpływ na wegetatywne ośrodki mózgowe. aby ją można wykorzystać do celów leczniczych. Zewnętrznie kamfora drażni skórę. że kamfora ma wartość leczniczą jako środek pobudzający serce lub krążenie. Zastosowanie. oskrzeli i naczyń krwionośnych. Kamfora. Kamfora zmniejsza również napięcie mięśni gładkich żołądka.Działanie. uszkodzenie wątroby (gdy brak zdolności szybkiego wiązania kamfory z kwasem glukuronowym) i nerek (wydalanie kamfory z moczem). odmrożeniach oraz do celów stomatologicznych. lecz zbyt słabo. po wielokrotnie powtarzanym wcieraniu. wyłącznie jako środek pomocniczy. działa na ośrodkowy układ nerwowy. Zewnętrznie. Działania uboczne. zaburzenia mentalności. Stimulans. może nastąpić bolesne zapalenie skóry. dociera do zakończeń nerwów czuciowych i częściowo poraża je. działa więc jako środek przeciwbólowy. uporczywym świądzie skóry. łatwo przenika przez naskórek. mazideł. zewnętrznie — derivans. w nieznacznym upośledzeniu oddechu i osłabieniu czynności serca. Liczne badania sercowo-naczyniowego działania kamfory dały jednak rozbieżne wyniki. podana doustnie lub pozajelitowe. Chociaż ilość kamfory wchłaniająca się przez skórę jest zbyt mała. antisepticum. a przez to wzmożenie procesów utleniania i przemiany materii w samym mięśniu sercowym. wymioty). to u niektórych osób zauważono reflektoryjne pobudzenie oddechu. wywołuje nieznaczne przyspieszenie i pogłębienie oddechu oraz poprawę krążenia krwi. podwyższa nieznacznie próg wrażliwości kory mózgowej oraz ośrodków podkorowych i wywołuje stan pobudzenia psychicznego i ruchowego.

3. sole mineralne. i wsch. Linim.. Cirse maraicher. Ol. rany otwarte. przeciwbakteryjnie i przeciwskurczowo. substancje żywicowe. 1 ml i 2 ml w wirusowych i bakteryjnych schorzeniach płuc i oskrzeli. Spir.in. Całe ziele zebrane w czasie kwitnienia — Herba Cirsii oleracei. fitosterole (m. Jako lek przeciwskurczowy i przeciw kolce. contra congelationem.tylko jako składnik preparatów złożonych. saponato-camphora-tum. Działają również przeciw-zapalnie w przewodzie pokarmowym. ammoniato-camphoratum. w zaburzeniach trawienia i przyswajania składników pokarmów. wyjątko- 110 . flawonoidy (m. Camphochin (Polfa) — amp. Soi. Wyciągi z ziela ostrożenia działają moczopędnie (flawonoidy) wskutek zwiększania filtracji w kłębkach nerkowych i zmniejszania resorpcji zwrotnej. Zastosowanie. Działanie. skazie moczanowej i zaburzeniach metabolicznych uwidaczniających się odczynami skórnymi. ponadto inne złożone preparaty zawierające kamforę — maść Histadermin. Ung. camphoratus. Występowanie. Główne związki. Z powodu małej ilości garbników surowiec działa zewnętrznie słabo ściągające. prep. Zewnętrznie do wcierań przeciwbólowych: Spir. antibioticum. 1. β-amyryna). m. 4. camphoratum. regulują resorpcję w jelicie cienkim. w Polsce powszechnie na łąkach i w zaroślach. Ung. 2. Linim. W środk. Postacie leku. Chakaem i Kamfokrezol. camphoratum 10%. Ponadto jako składnik preparatów stomatologicznych — Camphenol. Przy zapaściach naczynioruchowych. Przeciwwskazania. niem. Zastosowanie w homeopatii. Trójterpeny (m. działających wykrztuśnie. Surowiec. Surowiec stosuje się z reguły w recepturowych zestawieniach ziołowych. 1 ml 2 ml. Ostre zapalenie skóry. franc. Europie oraz na Syberii. Cabbage Thistle.in. Diureticum. Na początku nieżytu nosa i stanów grypopodobnych. W lekkich dolegliwościach przewodu pokarmowego. Wyciągi te są pomocne w usuwaniu szkodliwych produktów przemiany materii w formie rozpuszczalnych połączeń. Domięśniowo. restaurans oraz prep.in. zawierające kapsaicynoidy (patrz: Capsicum annuum). oparzenia II i III stopnia. camphorae oleosae 20% pro inject. linaryna i pektolinaryna). CIRSIUM OLERACEUM — OSTROŻEŃ WARZYWNY Ang. 0-sytosterol). hamują nadmierny wzrost flory bakteryjnej. adstringens. pomocniczo — w chorobie reumatycznej. Linim. Choleryna. (ZSRR) — amp.in. Angelicae comp. związki garbnikowe -pochodne pirokatechiny (4—5%). Kohldistel.

Indie i Chiny. Pomeranze. Również w celu poprawiania smaku i zapachu mikstur oraz syropów. Cinchonae comp. Dawniej. Olejek eteryczny do 2. Sir. Postacie leku. dwupenten. stomachicum.in. czyli witamina P). Surowiec. przejściowych zaburzeniach trawiennych (zmniejszona tolerancja na tłuszcze. Wyciągi z surowca. pektyny. ziele ostrożenia było traktowane jako warzywo. zeaksantyna. W zbyt skąpym wydzielaniu soku żołądkowego (hypoaciditas). nerol. Bitter Orange. bioflawonoidy. ros. Extr. Owocnia pomarańczy gorzkiej — Pericarpium Aurantii amari. Auranti amari — doustnie 15—30 kropli w kieliszku wody 2—3 razy dz. Oranger amer. Surowiec służy do otrzymywania olejku pomarańczowego — Oleum Aurantii. nieregularne wypróżnienia. Aurantii amari — jako corrigens 111 . 0. zwiększają wydzielanie soku żołądkowego. Dec. Zastosowanie. w okresie głodu. Tinct. kryptoksantyna). do 90% limonenu. zwłaszcza w rejonie Morza Śródziemnego. Rhei vinosa.in. Postacie leku. ze względu na obecność goryczy. Apielsin goikij. Znaczenie mają także flawonoidy (tzw. aromaticum. że przetwory z owoców pomarańczy będą przyjmowane przez dłuższy okres.in. braku łaknienia. a nawet w stanach skurczowych jelit (ból brzucha i wzdęcia). również jako corrigens do leków recepturowych i jako składnik Tinct. hesperydyna. Amarum. Odmiana słodka pomarańczy dostarcza owoców jadalnych. flawonoidy 5—10% (m. które zmniejszają przepuszczalność ścian naczyń włosowatych (patrz: Viola tricolor). pod warunkiem. amara. naryngenina).5% (m. Działanie. franc. Działają również nieznacznie spazmolitycznie na mięśnie gładkie żołądka i jelit oraz słabo przeciwbakteryjnie. AMARA — POMARAŃCZA GORZKA Ang. niem. Cirsii oleracei z 11/2 łyżki ziela na 2 szklanki wody. Aurantii fluidum — jako corrigens do kropli i mikstur. i Tinct. odbijanie). Herb. pić ½ szklanki 2—3 razy dz.5% (trójterpeny typu limoniny).wo tylko per se. Tinct. Przeważnie stosuje się w mieszankach ziołowych. obecnie uprawiana. stosowanego do aromatyzowania leków i stanowiącego składnik pasty Fitolizyna. ułatwiają i przyspieszają proces trawienia oraz przyswajania składników odżywczych (patrz: Gentiana lutea). Główne związki. karotenoidy (m. przed jedzeniem jako stomachicum. substancje goryczowe ok. citral i estry kwasu antranilowego). Występowanie. CITRUS AURANTIUM SUBSP.

niezależnie od różnic w unerwieniu lub od obecności jakiegokolwiek mediatora chemicznego. franc. endokrocyna. ergokryptyny i ergokorniny). Peptydowe alkaloidy sporyszowe oraz ergometryna wywierają różnorodne. tyra-mina. Mutterkorn. ergoflawina).in. zwłaszcza w okresie ciąży. Grzyb pasożytniczy na kłosach żyta i innych traw. proste amidy (m. sytosterol. elimoklawina). Kalii guajacolosulfonici. 30 alkaloidów indolowych pochodnych kwasu d-lizergowego (do 0. ros. znoszą kurczący wpływ adrenaliny lub noradrenaliny. chanoklawina. nawet częściowo przeciwstawne działania. wywołując ich skurcz. np. również tętnic i letniczek nadmiernie rozszerzonych. uterotonicum.do leków dla dzieci i jako składnik prep.in. lecz znacznie słabsze niż półsyntetyczne dwuhydropochodne. natomiast macica nieciężarna lub na początku ciąży. ergotamina i ergotoksyna.in. wytwarza ciemne przetrwalniki w kształcie rożków. alkaloidy peptydowe (m. co wyraża się niewielkim podwyższeniem ciśnienia krwi. klaworubina. Półsynte- 112 . Ponadto aminy biogenne (m. Alkaloidy sporyszu wywierają również działanie na ośrodkowy układ nerwowy. CLAVICEPS PURPUREA — BUŁA WINKA CZERWONA Ang. lecz dopiero po dawkach wyższych od prawidłowo stosowanych w lecznictwie. a w przypadku tętnic wewnątrzczaszkowych zmniejszeniem ataków migreny. Związki te powodują ponadto skurcz naczyń krwionośnych. Surowiec. a nawet odwracają działanie tych amin na ciśnienie krwi.8%) złożona z trzech grup. Występowanie. agroklawina. olej tłusty ok. Sporynia. Główne związki. ergometryna — w działaniu kurczącym na macicę. Ergot of Rye. histamina). stanowiąca mieszaninę ergokrystyny. fitosterole (m. Mieszanina ok. Ergot de seigle. niem. hamują ich wrażliwość na działanie amin sympatomimetycznych. Szczególną wrażliwość wykazuje mięsień macicy. 30% Działanie. Citropepsin i Sir. Pobudzają one wszystkie mięśnie gładkie. Sympatolyticum. Omawiane alkaloidy blokują α-receptory adrenergiczne. Różnice w działaniu między poszczególnymi alkaloidami są zasadniczo niewielkie i tylko ilościowe.in. ergosterol). Sporysz (wysuszone przetrwalniki) — Secale cornutum.in. angiotonicum. ergotamina jest skuteczniejsza w zapobieganiu i znoszeniu ataków migreny.in. związki barwne (m. Alkaloidy sporyszu (głównie ergometryna) nie mogą jednak służyć jako środek poronny. ergotyna). przy czym mechanizm niektórych z nich nie jest dostatecznie poznany. alkaloidy klawinowe (m. reaguje znacznie słabiej. zwane sporyszem.

dystonii wegetatywnej). wprawdzie również kurczy mięśnie gładkie. papaweryną). Półsyntetyczny dwuetyloamid kwasu lizergowego (LSD). Ergotaminę stosuje się doustnie w zapobieganiu oraz zwalczaniu ataków migreny (często w preparatach wraz z kofeiną. zespole Hortona. luminalem. Działania uboczne. a nawet typowy ergotyzm. objawiający się zgorzelą lub drgawkami. ziębnięcie kończyn. natomiast po długotrwałym stosowaniu (od 6 miesięcy do 4 lat) może wystąpić zwłóknienie pozaotrzewnowe (retioperitoneal fibrosis). Ergometryna jest stosowana w celu zatrzymania krwawień poporodowych. Zastosowanie. także w zatruciu ciążowym.tyczne dwuhydropochodne ergotaminy lub ergotoksyny wykazują ograniczone działanie kurczące na mięśnie gładkie. tak jak inne alkaloidy sporyszu. zwiększonej pobudliwości nerwów współczulnych (np. Obecnie nie stosuje się w celu wywołania lub wzmocnienia rytmicznych skurczów mięśnia macicy. również w. również po całkowitym lub niezupełnym poronieniu. czyli aktywuje pozazwojowe dopaminergiczne receptory. ból brzucha. Dwuhydroergotaminę i dwuhydroergotoksynę podaje się jako leki z wyboru w migrenie. po instrumentalnym usunięciu płodu. drżenie rąk i jako wczesne objawy zwężenie naczyń. ponieważ lekiem z wyboru jest oksytocyna. oderwania od otoczenia i halucynacje. chromanie (claudicatio). kwasem acetylosalicylowym. Po przedawkowaniu występuje podostra lub ostra okluzja naczyń i szereg znanych objawów. lecz dopiero po dawkach większych. wymioty. wskutek zmniejszenia wpływu nerwów współczulnych. w bólach głowy pourazowych. Analogicznie działa ergotoksyna. krwawieniach macicznych i w celu pobudzenia ruchów macicy w końcowej fazie porodu. Półsyntetyczna bromokryptyna hamuje wytwarzanie hormonu prolaktyny w przysadce mózgowej oraz jest agonistą dopaminy. Ergometryna w dawkach leczniczych wywołuje jedynie umiarkowane podwyższenie ciśnienia krwi bez innych toksycznych reakcji. stanach przedrzucawkowych. Również w celu poprawienia krążenia mózgowego krwi w wyniku procesu hemodynamicznego (ogólne i miejscowe przemieszczenie krwi) oraz procesu biochemicznego organizmu (lepsze dotlenienie i odżywienie tkanki nerwowej). 113 . zapobiegawczo nawet przed oddzieleniem się łożyska oraz w nadmiernych krwawieniach miesiączkowych. w celu usunięcia bólów naczyniowych i naczynioruchowych. Ergotamina i ergotoksyna wywołują nudności. w nadczynności tarczycy. przyspieszenia zwijania się macicy. natomiast już nadzwyczaj małe dawki wywołują uczucie zatraty osobowości. natomiast znacznie silniej rozszerzają naczynia i wywołują mały spadek ciśnienia krwi.

kofeina.5 mg pro die. Dihydroergotoxinum aethanosulfonicum — tabl. choroba Meniere'a. Belloid tabl. (WRL). krwawienia wewnętrzne niemaciczne. Dihydroergotarninum methanosulfonicum — krople 2 mg/ml. doustnie 2 mg pro dosi. 0. Tak zwane „martwe palce” i nocne drętwienie rąk.5 mg. Preparaty zawierające m.. w neurozach z komponentą łąkową lub fobią. ostra lub przewlekła posocznica. Bromokryptynę (2-bromo-α-ergokryptynę) zaleca się obecnie w celu zahamowania nadmiernej laktacji po porodzie. Ergotalum tabl. amp. Dawki maksymalne: doustnie 1 mg pro dosi. (WRL). Ergofein (CSRS). dystonii wegetatywnej itp. 6 mg pro die.5 mg pro die. podskórnie i dożylnie 0. 0. dewiacjach seksualnych. Dla wszystkich alkaloidów sporyszowych — ciąża z równoczesną niewydolnością naczyń obwodowych lub wieńcowych. Bellergot retard draż. barbiturany.25 mg. zgorzel na tle cukrzycy. Bellaspon draż. w samoistnej drżączce porażennej (paralysis agitans) łącznie ze swoistymi lekami (np. niewydolność wątroby lub nerek. zespół alkaloidów sporyszowych — Bellergot draż.25 mg pro dosi. ergotaminę — Coffecorn draż. choroby płuc i zastawki pnia płucnego oraz naczyń obwodowych..Dwuetyloamid kwasu lizergowego stosuje się niekiedy w przejściowych zaburzeniach psychotycznych. (NRD) — stosowane w migrenach. Przeciwwskazania.in. podskórnie lub domięśniowo 0. amp. zależnościach lękowych (np. 1.) oraz jako adiuvans w celu leczniczej aktywacji przewlekłych procesów patologicznych. jako sedativum..5 mg) — dawki doustne 1 mg pro dosi. 0.25 — 1 mg 1—3 razy dz. 2. 1 mg (zawierają sól winową) — dawki doustne 10—20 kropli lub 1/2—2 tabl. krople 1 mg/ml.3 mg (CSRS) — dawki pod- 114 . podskórnie lub domięśniowo 0. Postacie leku. w gigantyzmie spowodowanym nadczynnością przysadki mózgowej (acromegalia) i w niektórych zaburzeniach neurologicznych. Neo-Secatropin draż.5 mg pro dosi.in. choroba Beurgera..75 mg pro die. 0. podjęzyk. 2 mg pro die. amp. (CSRS).5 mg pro dosi. pierwsza i druga faza porodu.2 mg WRL) — dawki doustne 0. pro dosi 1—3 razy dz. Preparaty zawierające m. również w samoistnym wycieku pokarmu (galactorrhoea). (ZSRR). np. choroba Raynauda. 1 mg. 1 mg pro die. Zastosowanie w homeopatii. tabl. 1 mg/ml. Resergot draż. 1 mg pro die. Polfa. dawki maksymalne.. (WRL) — stosowane w migrenie. bólach naczyniowych. w obsesji. 0. (Herbapol). Chromanie przestankowe. Bellacorn draż.5 mg pro dosi. amp. 1. podskórnie lub domięśniowo 0. podskórnie lub dożylnie 0. psychedryna i in. 2—4 mg pro die. L-Dopa). Secado1 tabl. Ergometrinum maleinicum (draż 0. 0. Ergotaminum tartaricum (draż. amp.. nadużywaniu alkoholu.25 mg pro dosi. polegające na chorobliwym skurczu naczyń włosowatych i przedwłosowatych. Kefalgin tabl.

w Polsce uprawiany. niem. W przypadkach ciężkich podskórnie 1/3—1 amp. Zastosowanie. zwiększając codziennie o 1 tabl. Benedłkt aptecznyj. 0. Główne związki. 0. Analogiczne jak Herb. Preparaty zawierające m. Preparaty zawierające dwuhydroergotoksynę — Hydergin (Szwajcaria) — krople 1 mg/ml. dwuhydroergokrystynę — Venacorn draż.in. ślady olejku eterycznego. tzw. pro die lub 10—20 kropli 3 razy dz. stomachicum. ros.językowo 1 tabl.5 mg. pomocniczo — w przewlekłych stanach nieżytowych w przewodzie 115 .. Wywiera korzystny wpływ na błony śluzowe i skórę. Występowanie. W Basenie Morza Śródziemnego. (CSRS). Ergoseda1 draż.3 mg/ml. 3 razy dz. jod). Brucella. wydzielania soku żołądkowego oraz zmniejszania nadmiernej fermentacji w jelitach. jako obniżający ciśnienie tętnicze krwi. tonicum. tabl. Herpes zoster). 2. 0. Drapacz zwiększa też wydalanie moczu (flawonoidy) i powinien być traktowany jako skuteczny środek regulujący przemianę materii (metabolicum) oraz uzupełniający nasz organizm w mikroelementy. amp. Działanie. franc. Preparaty zawierające dwuetyloamid kwasu lizergowego — Lysergamid (CSRS) amp. nawet 2 razy dz. podjązyk. a nawet pałeczek gruźlicy (jako czynnik patogenny w skazie limfatycznej u dzieci). Crystepin (CSRS) draż. Ziele drapacza lekarskiego — Herba Cnici benedicti (wskaźnik goryczy = 20). pro die lub 40 kropli 3 razy dz. CNICUS BENEDICTUS — DRAPACZ LEKARSKI Ang.25 mg. Ziele drapacza należy do grupy surowców szczerogorzkich. Benediktendistel. pochodne germakranu (knicyna. knicynolid i benedyktyna). garbniki do 8%. Preparaty zawierające 2-bromo-a-ergokryptynę — Parlodel (Szwajcaria) tabl.. gronkowców) i wirusów (np.in. Surowiec.1 mg. sole mineralne do 12% (m. amara pura (patrz: Gentiana lutea). pro die lub doustnie 5 kropli pro dosi 3 razy dz. substancja antybiotyczna (dodekadienotetraina). dawki ½—1 tabl. lub 5 kropli do dawki 6—-8 tabl. flawonoidy pochodne apigeniny i kemferolu. W zatruciach ciążowych 3—6 tabl. dwuhydroergotaminę — Hydacorn draż..in. zwiększających wydzielanie soku żołądkowego (stomachicum). Chardorn-beni. Preparaty zawierające m. Blessed Thistle. Sedacorn draż. Centaurii — dla pobudzenia łaknienia. Amarum. antibioticum... Omawiany surowiec ma również właściwości antybiotyczne wobec niektórych bakterii Gram-dodatnich (np. stosowane w zakrzepowym zapaleniu żył i in. Glikozyd goryczowy meniantyna.

30 minut przed posiłkami jako stomachicum. Działanie. Postacie leku. Rad. Dec. Ziele drapacza wchodzi w skład ziółek Digestosan. Herb. wzrok. Cola nitida) i Cola ballayi. Primulae. W tropikalnej Afryce zach. Kola. Rad. Millefolii. między posiłkami. Herb. Zarodki koła — Embryo Colae. skrobia ok. Fol. Chamomillae. metabolicznej. słuch są bardziej wyostrzone. Rosmarini. Urticae. Zewnętrznie — odwar do okładów i przemywań w niektórych schorzeniach skórnych. Salviae. np. Herb. Kola zaostriennaja. następuje też pogłębienie oddechu. Fol. kofeiny do 2. teobrominy ok. Millefolii. Menthae pip. COLA ACUMINATA — KOLA ZAOSTRZONA Ang.5%. może nastąpić mało znaczące pod- 116 . 0. — 1—11/2 łyżki ziela na szklankę gorącej wody.1%. np. Coriandrii. Surowiec. Główne związki. garbniki katechinowe ok. Pobudzają liczne ośrodki w mózgu. np.. Thymi. pić ¼ szklanki 2—3 razy dz. Herb. Cort. wraz z Herb. Juglandis. W wyniku ich stosowania niektóre zmysły. natomiast jako metabolicum i tonicum pić ½—1/3 szklanki dz. Wyciągi z drapacza są szczególnie wskazane dla osób w wieku podeszłym z zanikowym nieżytem błony śluzowej żołądka i jelit. stomachicum. Glycyrrhizae. Violae tric. Mieszanina alkaloidów purynowych do 3% (m.. ślady teofiliny). Herb. Rhiz. Rad. Polygoni avic. niem. zwiększają zdolność do dłuższego wysiłku umysłowego oraz szybkość kojarzenia i zapamiętywania.in. wraz z Herb. 4%. Iridis. a tym samym większe doprowadzenie tlenu do krwi. Fruct. Cnici bened. wraz z Fucus. gotować 5 minut. Hyperici. franc. antybiotycznej. Absinthi. Stimulans.pokarmowym. Występowanie. zwykle w postaci recepturowych mieszanek ziołowych: pobudzającej trawienie. 20%. Archangelicae. Fruct.. Salicis. np. Cola. Fol. analogicznego surowca dostarczają pokrewne gatunki Cola vera (syn. Rad. a wyciąg suchy w skład proszku Gastrochol. U części osób przyjmujących wyciągi z zarodków koła. Ziele drapacza stosuje się wyjątkowo per se. zawierające głównie kofeinę. Pobudzony zostaje mięsień sercowy i ośrodek naczynioruchowy z równoczesnym mało uchwytnym rozszerzeniem drobnych naczyń obwodowych. uprawiana w niektórych krajach o takim samym klimacie.. wzmagają ich aktywność. Kolabaum. Taraxaci. ros. Herb. Anth. Fol. działają ośrodkowo i obwodowo. Fol. Rosae. Wyciągi z surowca. upośledzonym przyswajaniu oraz dla rekonwalescentów z niedoborem soli mineralnych i ogólnym osłabieniem na tle metabolicznym.

0—1.5 g pro dosi).wyższenie ciśnienia krwi. niekiedy. benzoesanem sodowym.2% kolchicyny. w zmniejszonej zdolności kojarzenia faktów i rozumowania. ros. Działanie. — doustnie 20—60 kropli do ½ łyżeczki pro dosi w kieliszku wody 2—3 razy dz. Nasienie zimowita — Semen Calchici. W cebulach jest ok. chociaż nie ma wpływu na wydzielanie i metabolizm moczanów. Herbstzeitlose. znajduje się pod stałą ochroną. Główne związki. senności i apatii. jest uprawiany. Kolchicyna hamuje in vivo oraz in vitro podział jąder komórkowych w stanie metafazy (antimitoticum). franc. Bezwriemiennik osiennij.6 g pro dosi w opłatkach 2—4 razy dz. — doustnie 0.. razem z kofeiną. charakterystycznego dla skazy moczanowej stanu zapalnego stawów. Mieszanina alkaloidów tropolonowych do 0. Surowiec. Extr. w czasie 12—24 h. Meadow Saffron. kwasem cytrynowym. korzystnie łącznie z innymi lekami z grupy tonica i roborantia. trudnościach w zapamiętywaniu. W Polsce dość rzadko w rejonach podgórskich. W stanach przemęczenia po dłuższym wysiłku umysłowym. Analogicznie działa kolchamina i jest 7—8 razy mniej toksyczna od kolchicyny. Występowanie. Zastosowanie. cytostaticum. ogólnym znużeniu lub nawet wyczerpaniu. niem. np. Embryo Colae pulv. 117 . bólach głowy. dla rekonwalescentów po przebytych poważnych chorobach i zabiegach chirurgicznych.5 g. dawka dobowa 1. Kolchicyna działa przeciwbólowe i przeciwzapalnie jedynie w ostrych atakach dny. Colae siec. Jako objawowy środek poprawiający samopoczucie dla osób w wieku podeszłym z zaawansowanymi zmianami ogólnoustrojowymi. Colae fluid. COLCHICUM AUTUMNALE — ZIMOWIT JESIENNY Ang.5 g pro dosi w opłatkach 2—4 razy dz. ilość wydalanego moczu oraz wzmaga wydzielanie soku żołądkowego.6%. (dawki można zwiększyć do 1. służy do otrzymywania kolchicyny (również z cebuli zimowita — Bulbus Colchici). Colchique d’automne. szybkie ustąpienie bólu oraz zmniejszenie.5—2. Antiarthriticum. Następuje b. 0. Omawiany surowiec w niewielkim stopniu zwiększa kurczliwość mięśni prążkowanych. Postacie leku. Wymienione wyciągi stosuje się również do różnych recepturowych preparatów złożonych. Extr. zawierająca jako główne związki kolchicynę i Ndezacetylornetylokolchicynę (kolchamina) oraz małe ilości dezacetylokolchicyny i glikozydu kolchikozydu. hamuje również rozwój komórek nowotworowych (cytostaticum).3—0.2—0. — doustnie 0.

5 mg co 1—2 h do chwili zmniejszenia bólu (skaza moczanowa) lub wystąpienia objawów ubocznych (gościec stawowy). w ostrym ataku dny najpierw 1 mg. 2. Colchaminum (ZSRR) — tabl. dawki dzienne 6—10 mg przyjmowane w 2—3 porcjach. z obrzękami lub bez. również uprawiana.5 mg pro dosi. Ostre zapalenie mięśnia sercowego. Ung. z kończyn górnych na dolne i odwrotnie. 5 mg pro die. Colchicinum — tabl. 1. W różnicowaniu dny od chorób gośćcowych podaje się 0. nasilające się przy ruchu. Ziele konwalii (liście i kwiatostany) — Herba Convallariae. Surowiec. korzystnie z innymi cytostatykami. krwawa biegunka. z jednej strony ciała na drugą. a w ostrym zatruciu hematuria i oliguria. gdyż korzystniej działa kolchamina (demekolcyna). franc. zewnętrznie — w postaci maści w raku skóry.in. w 3 dniu 2 mg pro die. postępujące porażenie ośrodkowego układu nerwowego. podaje się doustnie m. 4. wymioty. 118 . Dawka maksymalna 1. Jako przeciwbólowy lek w ostrych atakach dny (diathesis urica) oraz jako środek diagnostyczny-do różnicowania skazy moczanowej od schorzeń gośćcowych. Nudności. towarzyszące dnie. istnieją mniej niebezpieczne leki syntetyczne (np. nudności i wymioty wywołane widokiem lub zapachem pokarmów. którą wg badań przeprowadzonych w ZSRR. W następnym dniu 3 mg pro die. Colchamini 0. Obecnie nie stosuje się przedłużonego podawania kolchicyny w dnie ani też w celach profilaktycznych. Na półkuli półn. Głód z jednoczesnym jadłowstrętem. w raku skóry lub w stanach przedrakowych. 2 mg. Probenecid). Llly-of-the-Valley. Postacie leku. 3.5 mg co 2 h.Działania uboczne. Zastosowanie. Łandysz majskij. Zastosowanie w homeopatii. Szybko zmieniające miejsce z jednego stawu na drugi. Muguet. Allopurinol. Objawy gośćcowe i stany gośćcopodobne przy dnie. niem. Kolchicyna nie jest już podawana w ostrych i przewlekłych białaczkach szpikowych.5% (ZSRR) — maść do stosowania zewnętrznego. aż do ustąpienia bólu lub wystąpienia nudności. 1 mg. następnie 0. nie przekraczając 4—5 mg dz. biegunka. CONVALLARIA MAJALIS — KONWALIA MAJOWA Ang. następnie 1 mg pro die w ciągu kilku dni. szok. Przewlekłe stany zapalne żołądka i jelit z wodnistymi i bardzo cuchnącymi rozwolnieniami z przezroczystym śluzem. Występowanie. w Polsce w lasach liściastych (pod częściową ochroną).. Maiglöckchenp ros. ból brzucha. w raku przełyku i żołądka.

Surowiec oraz jego wyciągi mają wpływ tonizujący na mięsień sercowy. 119 . Serpadex) i preparatami wapniowymi. Daleko posunięte zwyrodnienie mięśnia sercowego. diureticum. Przy zalecanym dawkowaniu nie występują objawy nietolerancji. skłonność do obrzęków na tle niewydolności krążenia lub nerek. blok serca i zawał mięśnia sercowego. Zastosowanie. Convallariae. Omawiany surowiec i jego przetwory znalazły szczególnie szerokie zastosowanie u osób w wieku podeszłym. Działanie. konwalaryna). naparstnicowe lub z cebuli morskiej). duszności wywołane osłabieniem i powiększeniem mięśnia sercowego. ślady olejku eterycznego. konwalatoksyna. 17 kardenolidów. sercu płucnym i ewentualnie po przebytym zawale mięśnia sercowego. silne zwężenie lewego ujścia żylnego. do izolowania konwalatoksyny i oczyszczonego zespołu glikozydów oraz do sporządzania Tinct. np. nadciśnienie. pochodne kwercetyny).in. u których występują objawy zmęczenia serca (tzw. napadowe kołatanie serca mniej lub bardziej zaawansowana niemiarowość. Cardiotonicum. a działaniem do mało kumulujących się glikozydów miłka (patrz: Adonis vernalis). znaczną rozpiętością terapeutyczną. Przeciwwskazania. bóle i objawy. saponiny (m. Należy uwzględnić możliwość interakcji kardenolidów konwalii z lekami hipotensyjnymi (np. z uszkodzeniem serca przez endogenne i egzogenne trucizny.in. Przetwory konwalii mogą być podawane nawet przez długi okres. służy do otrzymywania wyciągu suchego (draż. kwasy organiczne (m. zbliżonych budową chemiczną do ouabainy i cymaryny. Guanethidin. bezpośrednio po zawale serca oraz po uprzednio stosowanych kumulujących się glikozydach naparstnicy. Ostrożność jest wskazana w znacznie zaawansowanej miażdżycy. Kelicardina. sole mineralne. Raupasil. Neocardina i Guttae cardiacae. chelidonowy). czyli różnicą między dawką leczniczą a toksyczną. kw. również w skłonności do zaburzeń czynnościowych związanych z zakłóceniem przewodzenia bodźców nerwowych. Glikozydy konwalii odznaczają się.in. serce starcze).in. która z kolei wchodzi w skład preparatów ziołowych — kropli Cardiol. Liczne glikozydy kardenolidowe (m. Wykazują także bardzo słabe działanie uspokajające i moczopędne. Convafort). konwalatoksol).Główne związki. Wyciągi z ziela konwalii są szczególnie zalecane dla osób z nadwrażliwością na inne kardenolidy (np. bez konieczności stosowania przerw w leczeniu. zmianach zwyrodnieniowych w aorcie. ponieważ zawierają ok. z niewydolnością prawokomorową w przypadku zwężenia ujścia żylnego lewego oraz w tzw. W niewydolności serca z mniej lub bardziej zaznaczonym częstoskurczem. Ziele konwalii wchodzi w skład mieszanki ziołowej Cardiosan. flawonoidy (m.

Convallariae — doustnie dla dorosłych: 0. Występowanie. związki kumarynowe (m. przed jedzeniem. 0. 0.45 mg pro d/e. 2. 3-sytosterol). CORIANDRUM SATIVUM — KOLENDRA SIEWNA Ang. 0. Convacard (RFN) —.3 mg pro dosi.Postacie leku. Belladonnae lub Tinct. niem. Korzystnie jest łączyć nalewkę konwaliową z Tinct. Valerianae. Działanie. spasmolyticum.5 g pro dosi. nudnościami i brakiem łaknienia. stomachicum. Tinct. geraniol). skopoletyna). W nieswoistych zaburzeniach żołądkowo-je-litowych z objawami niedokwaśności (hypoaciditas).6 mg/1 ml. Owoc kolendry zmniejsza lub nawet znosi stany skurczowe mięśni gładkich przewodu pokarmowego. ułatwia trawienie i przyswajanie składników pokarmów (stomachicum). do 70% linalolu oraz α-pinen. Dawki dla dorosłych 1—2 draż. Surowiec.2 mg glikozydów. Pobudza również wydzielanie soku żołądkowego. przywraca perystaltykę jelit (spasmolyticum) oraz ułatwia odprowadzenie gazów. Wschodni rejon Morza Śródziemnego. Zespół glikozydów izolowany z ziela konwalii pozbawiony substancji balastowych — prep. 15. Korglikon (ZSRR) amp. flawonoidy. lub tabl.5 g pro dosi. również w Polsce. trójterpeny (m. draż 1. ros. a nawet kolką jelitową. Passiflorae. Główne związki.1 g wyciągu prep.5% (m. olej tłusty do 20%. koriandrol).in.7 mg wyciągu. Chelidonii. Tinct. służy do otrzymywania olejku kolendrowego — Oleum Coriandrii. jest wiać typowym środkiem wiatropędnym (carminativum). Tinct.in. terpinen. Konwalaktosyna (ZSRR) amp. 0. Wyciągi z owoców kolendry są składnikiem 120 . dawki maksymalne: 1. Crataegi. 5. Owoc kolendry (odmiana drobnoowocowa) — Fructus Coriandrii. Olejek eteryczny do 1. znoszą uczucie sytości i niechęci do pokarmów. powszechnie uprawiana.0 g pro die. wzdęciami (flatulentia). Związki czynne kolendry pobudzają łaknienie i regulują wypróżnienia. związki białkowe do do 17% i cukrowe. Corianderj franc. Convafort. 2—3 razy dz. Extr. (ZSRR) — proszek do receptury i tabl. Coriandre.15—0. Tinct. umbeliferon. draż.3 mg/1 ml dożylnie dorosłym 0. Dzieciom zależnie od wieku 2—12 kropli w kieliszku wody lub soku owocowego 2—3 razy dz. Napar lub odwar z ziela konwalii.in. Koriander. fitosterole (m. Carminativum. Koriandr posiewnoj. Convallariae siec. jako mało skuteczne i mało trwałe nie są obecnie stosowane.5 g pro die. Wyciąg z ziela konwalii suchy — prep. Zastosowanie.3—0.in. krople 5 mg/1 ml.

i polimeryczne). izowiteksyna. Glycyrrhizae. związki aminowe (m. Archangelicae. acetylocholina). witeksyna. kw. miłka wiosennego). franc.. ursolowy. nukleozydy (m. Równowartościowy surowiec otrzymuje się z Crataegus monogyna — Głóg jedno-szyjkowy. adenozyna. Origani. kw. Kwiatostany głogu wywierają bezpośredni tonizujący wpływ na mięsień sercowy (obecność flawonoidów). W Europie. wiatropądnej. kawowy. nieznacznie zwiększają siłą jego skurczów (działanie inotropowe dodatnie) i zmniejszają ich częstotliwość (działanie chronotropowe ujemne). Aubepine epineuse. adenina. Herb. kwasy polifenolowe (m. epikatechinę i ich pochodne. spasmolyticum. Azji i półn. Herb. Występowanie. Majoranae.. Tinct. orientyna i apigenina oraz ich glikozydowe połączenia i dimery). Cnici bened. Millefolii. Herb. Kwiatostany zawierają 0. cholina. kw.in. Rad. Centauri. Menthae pip. np. Herb. moczowy).8—1. Cardiacum. chlorogenowy). Mechanizm tego działania różni się od mechanizmu typowych związków kardenolidowych lub digitanolowych (glikozydy konwalii. np.0% flawonoidów (m.in. kw. oligo. Anthemidis. Działanie. wraz z Anth. krategolowy).in. Serpylli. ros. dróg moczowych oraz naczyń krwionośnych. Rad. Jednak między substancjami czynnymi głogu i glikozydami nasercowymi istnieje naturalny synergizm uzasadniający równoczesne podawanie obu grup leków. Hyperici. trójterpeny ok. Surowce. katechinę. eskulina). owoc głogu — Fructus Crataegi. związki kumarynowe m. wraz z Rad. Szczególne znaczenie ma zdolność zmniejsza- 121 . 0. kw. sedativum.Tinct. Fol. Olejek kolendrowy jest stosowany w farmacji jako corrigens zapachowy i smakowy do mikstur. Weissdorn. guanina. leukoantocyjanozydy (m. Inulae.. Fruct. związki purynowe (m. Bojarysznik koliuczyj. Common Hawthorn. pobudzającej trawienie. Herb. Główne związki. Głóg działa również przeciwskurczowo na mięśnie gładkie jelit. często hodowany w parkach. Herb. macicy.in. Owoce głogu zawierają te same związki.in. lecz w mniejszych ilościach i innych proporcjach. Kwiatostan głogu (wraz z kilkoma liśćmi) — Inflorescentia Crataegi. Owoce kolendry są składnikiem recepturowych mieszanek ziołowych. hipotonicum. Herb. Cinchonae comp. guanozyna). Taraxaci. Carvi. Afryce. fitosterole (m. βsytosterol).in. Rad. połączenia dwu-.3% (m. CRATAEGUS OXYACANTHA — GŁÓG DWUSZYJKOWY Ang.in. Rhei vinosa i płynu Cholesol.in.in. niem. w Polsce dość pospolity w zaroślach i na brzegach lasów. Postacie leku.

Crataegi (wchodzących w skład kropli Cardiol. sercu płucnym. lecz są dwukrotnie słabsze jako spasmolyticum i hypnoticum. Flawonoidy przeciwdziałają anemizacji mózgu i zmniejszają oporność naczyń. Zastosowanie. objawy wczesnej niewydolności krążenia. służą do otrzymywania Intr. napary natomiast są mało aktywne. otłuszczenie mięśnia sercowego. Neospasmina i Passispasmin. nieznaczne osłabienie mięśnia sercowego. lecz dwukrotnie słabsze niż wyciągi z Rad.nią napięcia naczyń wieńcowych serca. Zastosowanie w homeopatii. Valerianae. w starczej niewydolności serca. między posiłkami jako cardiacum. Działanie spazmolityczne na drogi moczowe nieznacznie zwiększa ilości wydalanego moczu. Wyciągi alkoholowe z głogu mają również właściwości uspokajające. Kelicardina. seda- 122 . utrzymujące się dostatecznie długo. powolne działanie. Kwiatostany głogu są składnikiem mieszanek ziołowych Cardiosan i Sklerosan. zakaźnym zapaleniu mięśnia sercowego oraz w przypadku braku tolerancji na kardenolidy digitalisowe i strofantynę. w tzw. Brak działań ubocznych. Również w zaburzeniach rytmu serca wywołanych podnieceniem nerwowym. oraz w upośledzeniu krążenia mózgowego i w stwardnieniu mózgowym. uczuciem strachu i stanem zagrożenia. niemal w równym stopniu tonizują czynność serca. Intr. Crataegi i Tinct. Korzystną właściwością tych związków jest ich łagodne. powodująca ustąpienie bólu i uczucia duszności oraz wzmożenie przepływu krwi. Zaburzenia krążenia w starszym wieku. Następuje obniżenie tętniczego ciśnienia krwi (jeśli nie jest ono pochodzenia nerkowego). W schorzeniach serca. postępującym osłabieniu mięśnia sercowego na tle zaburzeń metabolicznych. głównie w niewyrównanym nadciśnieniu tętniczym. Owoce głogu wchodzą w skład mieszanki ziołowej Sklerosan. zwłaszcza po zajściu w nich zmian miażdżycowych. zwyrodnienie mięśnia sercowego. wczesnych objawach zwyrodnienia mięśnia sercowego. W zaburzeniach ciśnienia krwi. Postacie leku. zespołu tarczycowosercowego i przekwitania. w napadowym kołataniu serca i przedwczesnych skurczach serca. zwłaszcza u osób w wieku podeszłym. bez obawy uszkodzenia ścian drobnych naczyń krwionośnych. W zaburzeniach przepływu wieńcowego: w lekkich przypadkach niewydolności naczyń wieńcowych lub z równoczesną niedomykalnością zastawek sercowych i zwężeniem ujścia lewego serca. jak również z nadciśnieniem tętniczym i urazami głowy. Owoce głogu działają tak samo jak kwiatostany. Neocardina i Guttae cardiacae) i wyciągu użytego do produkcji prep. Crataegi — 30—40 kropli w kieliszku wody 2—4 razy dz. Również naczynia mózgowe reagują korzystnie na flawonoidy głogu i umożliwiają doprowadzenie do tkanek mózgowych dostatecznie dużej ilości krwi.

Występowanie. niem. nie resorbują się. Crataegi — 20—50 kropli w kieliszku wody 2—5 razy dz. Tykwa obyknowiennaja.in.. 123 . w jelicie i nie wywierają działania ogólnoustrojowego. Do zwalczania tasiemców — Taenia solium i Taenia saginata.12%. Vermifugum. Tinct. Combantrin).tivum i hypotonicum. odwar) są przetworami przestarzałymi. Pochodzi z Meksyku. Brak działania ubocznego i brak przeciwwskazań.. Nasiona dyni można też stosować przeciw glistom ludzkim (Ascaris lumbricoides hominis). standaryzowane na zawartość związków flawonoidowycłi: Esbericard (RFN) — krople draż i amp. Field Fumpkin. a nawet przeciw tęgoryjcowi (Ancylostoma duodenale). Analogicznie do omawianego surowca działają nasiona arbuza (Citrullus vulgaris) i ogórka (Cucumis sativus). Wyciągi wodne (napar. Courge pepon. Świeże nasiona dyni były w medycynie ludowej od dawne znanym środkiem przeciwrobaczym. Crataegutt (RFN) — krople. służą jedynie jako łatwo przyswajalny środek odżywczy. draż i amp. Ostatnio stwierdzono. jak wyżej. nieokreślony alkaloid do 0. szybko przenikające do ciała pasożytów i porażające ich system nerwowy. natomiast wartość mają preparaty zawierające oczyszczone wyciągi z kwiatostanów i owoców głogu. łatwo rozpuszczalne. Działanie. również preparaty z dodatkiem wyciągu z kwiatów arniki — Arnitaegus (RFN) lub wyciągu z ziela jemioły — Craviscum (RFN). Zastosowanie. Kurbis. że związkami czynnymi są kukurbitacyny o wysokiej skuteczności. które już po jednorazowej dawce zabijają wymienione pasożyty. często uprawiana w wielu krajach. olei tłusty do 37%. jak i u dorosłych. młodzieży. CUCURBITA PEPO — DYNIA ZWYCZAJNA Ang. Związki te nie drażnią przewodu pokarmowego nosiciela. Stwierdzono jednak znaczną nieregularność ich działania wynikającą z różnej zawartości kukurbitacyn w ogrodowych odmianach dyni hodowanych w Polsce. oprócz tasiemców. Nasienie dyni świeże (pozbawione łupiny nasiennej) — Semen Cucurbitae recens. Wysuszone nasiona dyni jako lek są bezwartościowe. franc. owsikom (Enterobius vermicularis). ros. Główne związki. βsytosterol). fityna (sól wapniowa i magnezowa kwasu inozytosześciofosforowego). Surowiec. Obecnie do lecznictwa wprowadzono preparaty syntetyczne (np. również w Polsce. Mieszanina kukurbitacyn (trójterpenów czteropierścieniowych). glikozyd peponozyd. zarówno u małych dzieci. fitosterole (m.

Surowiec. Pochodne dwuferuloilometanu do 2% (kurkumina. w dwu porcjach w odstępie 30 min.Postacie leku.p'-dwuhydroksydwucynamoilometan) hamuje przepływ żółci. 5% p-toliłometylokarbinolu). Indiach. p-hydroksycynamoiloferuloilometan). Ogólnie kłącza kurkumy wykazują właściwości przeciwzapalne. antisepticum. ros. który zawiera tylko 3—5% olejku eterycznego. Kurkuma. lecz jeden ze związków (p. Cucurbitae recens — 150—250 g świeżych nasion pozbawionych łupin uciera się z wodą na papkę. Kurkuma. olejek eteryczny 7—11% (m. uznanego za najbardziej skuteczny naturalny związek w zwalczaniu kamicy żółciowej o charakterze cholesterolowym. franc. CURCUMA XANTHORRHIZA — KURKUMA JAWAJSKA Ang. 124 . Występowanie. działają one również przeciwskurczowo. Działanie. Po 2—3 h przyjmuje się 30 g oleju rycynowego (Ol. W gatunku pokrewnym — Curcuma longa — występuje do 4% pochodnych dwuferuloilometanu. Cholereticum. zmniejszając tym samym wartość leczniczą surowca. Kurację można powtórzyć po 2—3 dniach. do 85% L-cykloizoprenomyrcenu. Kłącze kurkumy jawajskiej (kłącze ostryżu) — Rhizoma Curcumae (Temoe — lawak). Związki te mogą zmienić strukturę kamieni żółciowych i spowodować ich solubilizację. niem. tamże uprawiana. spasmolyticum. w Chinach. przywracają naturalną kurczliwość pęcherzyka żółciowego. W wyciągach tych znajduje się p. zmniejszają napięcie mięśni gładkich w obrębie dróg żółciowych. pokrewny gatunek — Curcuma longa — występuje w płdn. tolilometylokarbinol o silnym działaniu żółciotwórczym oraz kurkumina i produkt jej rozkładu — kw. pobudzają czynność wątroby i zwiększają wytwarzanie kwasów żółciowych. ferulowy. Ricini). Ważne znaczenie ma działanie bakteriobójcze omawianych związków na niektóre drobnoustroje wywołujące zakażenia przewodu pokarmowego (np. Curcuma. w tym również kwasu chenodezo-ksycholowego. Główne związki. Sem. Salmonella typhi) i dróg żółciowych (np. Staphylococcus aureus). Dla dzieci 30—100 g nasion i odpowiednią ilość środka przeczyszczającego. głównie wyspa Jawa. Azji. najlepiej rano. stomachicum. Indonezja. działające żółciopędnie (cholagogum).in. dodaje łyżkę syropu owocowego i przyjmuje na czczo. Wyciągi alkoholowe z kurkumy działają żółciotwórczo (cholereticum). Przyjmowane doustnie wyciągi pobudzają również wytwarzanie soku żołądkowego i śluzu. Curcuma. przeciwdziałają zastojowi żółci i umożliwiają jej szybszy przepływ.

CYNARA SCOLYMUS — KARCZOCH ZWYCZAJNY Ang. Preparaty złożone jako główny składnik zawierają związki czynne kurkumy — prep. Cholereticum. kwasy organiczne (m. zwiększa wytwarzanie żółci (cholereticum) oraz jej przepływ przez drogi żółciowe (cholagogum). laktucerol). chlorochinowy. kawowy i kw. Stwierdzono także działanie ochronne na miąższ wątroby. pektyny. ros. Zastosowanie. oraz produkty jego rozpadu — kw. że nawet wówczas gdy czynności 125 . glikolowy i glicerowy). diureticum.in. Cynaryna. pokrewny gatunek — karczoch hiszpański (Cynara cardunculus) — występuje w stanie naturalnym. skłonność do zaparć. Artichaut commun. związki śluzowe. franc.in. W niewydolności wątroby z niedostatecznym wytwarzaniem żółci. prep. Trzecia grupa schorzeń obejmuje: nieżyt żołądka z upośledzeniem wytwarzania soku trawiennego. a nawet w żółtaczce hemolitycznej wrodzonej (icterus haemolyticus congenitus). Występowanie. Ziele karczocha — Herba Cynarae scolymi (część nadziemna. Ciężkie uszkodzenia i marskość wątroby. Wyciąg alkoholowy z kłączy kurkumy — prep. jak i przewodu żółciowego wspólnego. Artischocke. garbnik. sole mineralne. Przeciwwskazania. osłabienie perystaltyki jelit. pęcherzyka żółciowego (cholecystitis). Temoebilin (RFN). żółtaczce mechanicznej (icterus obstructivus).in. W licznych doświadczeniach wykazano. cynarozyd i skolimozyd). w stanach zapalnych miąższu wątroby. kw. dawki 30—50 kropli w kieliszku wody 2—4 razy dz. Działanie. zebrana przed kwitnieniem). Artichoke. Postacie leku. zwłaszcza u osób starszych. służy również do izolacji cynaryny. niedrożność dróg żółciowych. Ponadto flawonoidy (m. w dawkach leczniczych nie wywołują szkodliwych działań ubocznych. pomocniczo w zapaleniu wątroby z żółtaczką (icterohepatitis). Solaren.5-dwukawowochinowy. wzdęć. Artiszok posiewnoj. Główne związki. zastój żółci (cholestasis) oraz kamica żółciowa (cholelithiasis). metabolicum. zarówno pęcherzyka żółciowego. Surowiec. Drugą grupę schorzeń stanowią: stany zapalne dróg żółciowych (cholangitis). Uprawiany w krajach śródziemnomorskich. stan ropny pęcherzyka żółciowego. trójterpeny (m. Cholagol (CSRS) krople. Wyciąg z karczochów wywiera bezpośrednie działanie na wątrobą. czyli kwas 1. niem.zwiększają łaknienie i ułatwiają trawienie (stomachicum i carminativum). draż.

hiperlipidemii i cukrzycy. hydroksykumaryna. Wymienić również należy nieznaczne działanie przeciwcukrzycowe i moczopędne. powodując znaczne zaburzenia intelektu. Ponieważ mają więcej skopolaminy. w ciągu 15— 30 dni. zawiera m. np. Stechapfel. Thorn-apple. 126 . Zastosowanie. zastoju żółci i atonii pęcherzyka żółciowego. Główne związki. hiperazotemii. sole mineralne. dawki po 1 draż. głównie L-hioscyjamina i skopolamina oraz atropina i apoatropina. Parasympatolyticum.6% (wg FP IV 0.in.25%). Również w skazie moczanowej.. Nie stwierdzono jakichkolwiek szkodliwych objawów ubocznych. Głównie w wielu schorzeniach wątroby i dróg żółciowych. ros. utrudnionym trawieniu i przyswajaniu składników pokarmów. DATURA STRAMONIUM — BIELUŃ DZIĘDZIERZAWA Ang. 3 razy dz. lepiej zwalczają ataki dychawicy oskrzelowej. prep. Durman obyknowiennyj. Skopolamina działa porażająco. uszkodzeniach wątroby spowodowanych przez egzogenne czynniki chemiczne oraz przez czynniki endogenne. ponadto garbniki. hipercholesterolemii. Cynarhein. Z liści pokrewnych gatunków Datura metel lub Datura innoxia izoluje się skopolaminę.2—0. flawonoidy. kamicy żółciowej. Alkaloidy tropanowe 0. również uprawiany. jak i na ośrodkowy układ nerwowy. podawanie wyciągu z karczochów wywierało zdecydowanie korzystny wpływ na wiele fizjologicznych i biochemicznych parametrów wątroby.wątroby zostały w znacznym stopniu upośledzone. otępienie i dezorientację. Występowanie. Cynarzym (RFN) draż. Ameryka Środkowa. Stramoine. analogiczne dawkowanie. Patrz: Atropa belladonna. żółtaczce. Liście bielunia zawierają te same alkaloidy co liście po-krzyku i działają porażająco na zakończenia nerwów przy-współczulnych (patrz: Atropa belladonna). franc. wskutek zatrucia parami dwusiarczku węgla lub w wyniku alkoholizmu. Ponadto w zmniejszonej tolerancji na różne pokarmy. postępującej marskości wątroby. Postacie leku. niem. nawet po dłuższym podawaniu wyciągów z surowca. Liście bielunia — Folium Stramonii. w czasie posiłku. nasiona służą do izolowania atropiny. pospolity chwast w całej niemal Europie i w Polsce. suchy wyciąg z ziela karczochów. Działania uboczne. Działanie. Prep. spasmolyticum. Surowiec. mydriaticum. zarówno na obwodowe nerwy przywspółczulne.

Astmosan — proszek (wziewanie dymu).Zastosowanie. Neoastmosan — papierosy. zmieszanych z azotanem potasowym. Jako środek przeciwastmatyczny.25 g pro dosi.5 mg pro die. W świeżych korzeniach: karotenoidy (m. 0. Buscopan (RFN) — draż. Surowce. witaminy B1 i B2.in. W tym samym celu wdycha się dym z zapalonych sproszkowanych liści bielunia. — dorosłym doustnie 0. czopki. działa spazmolitycznie.75 g pro die jako przeciwskurczowy.in. 3. substancje siarkowe pobudzające wzrost Lactobacillus bifidus (m.1—0. dawki maksymalne doustnie 0. Przeciwwskazania.5 mg pro dosi.in.25—1 mg pro die. Postacie leku. dawki maksymalne 0. metabolicum. DAUCUS CAROTA — MARCHEW SIEWNA Ang.5 mg pro dosi. anthelminthicum. Główne związki.25 g pro d/e. glukoza. mangan.1% roztwór.4% (m. Stramonii — dorosłym 15—25 kropli w kieliszku wody 1—3 razy dz.1 g pro dosi..05—0. Scopolaminum hydrobromicum — dorosłym doustnie 0. octan choliny. Odmiana ogrodowa jest powszechnie uprawiana. czopki. miedź). karotol. Sedacorn. Liście bielunia wchodzą w skład tytoniu i proszku Astmosan oraz papierosów Neoastmosan. Tinct. Korzeń marchwi świeży — Radix Dauci recens. franc.25 g liści bielunia w papierosie. tytoń — zastosowanie jako broncholyticum. W świeżych korzeniach marchwi oraz w soku znajdują się 127 .5 mg pro dosi. amp. Korzenie — digestivum. która wchodzi w skład kropli Motolutan.. wapń. olejek eteryczny do 2. limonen). Wypalenie 1. Stramonii. olej tłusty 13%. związki białkowe.5 mg pro dosi.. pektyny (ponad 11%). powoduje osłabienie lub zniesienie skurczu mięśni gładkich oskrzeli i przerwanie ataku dychawicy oskrzelowej. działa analogicznie. Carrot. służą też do sporządzania Tinct. ros. sole mineralne (m. Möhre. Takie same jak dla Fol. 3 mg pro die. Fol. Scopolan — draż. amp.. Morkow posiewnaja. 4fosfo-D-pantetoino-S-sulfonian). Do zakrapiania do oczu 0. Eucodamin forte. Skopolamina jest składnikiem prep. cum scopolamina. Występowanie. 0. octan geranylu. 0. Belladonnae. niem. podskórnie 0. Działanie. Preparaty zawierające N-butylobromek skopolaminy: prep. substancja o działaniu insulinopodobnym.25—0. βkaroten). sacharoza). W owocach występują: związki flawonoidowe. Stramonii pulv. owoc marchwi — Fructus Dauci. 1. podskórnie 0. węglowodany (m. co odpowiada ok. Morphinum hydrochl.in. Scophedal.2 mg alkaloidów.in. owoce (frakcja flawonoidowa) — spasmolyticum. Carotte. ślady olejku eterycznego. natomiast odmiana dzika jest pospolita na łąkach i przydrożach.: w stanach skurczowych.

kurzej ślepoty. Daukarin (ZSRR) — tabl. w niektórych dermatozach związanych z brakiem witaminy A. Po podaniu doustnym flawonoidy dobrze wchłaniają się w jelicie i zwiększają przepływ krwi do serca w sposób zbliżony. działających przeciwskurczowo na naczynia wieńcowe serca 2. w osłabieniu widzenia i początkach tzw. również pomocniczo w miażdżycy. małym dzieciom 40—60 g dz. Dorosłym do 120 g soku w początkach cukrzycy. 30 min przed posiłkiem. Wyciągi z owoców marchwi stosuje się w lekkich i przewlekłych postaciach choroby wieńcowej oraz jako lek pomocniczy i wspomagający w przypadkach cięższych. zwłaszcza wtedy.02 g wyciągu. Miazga ze świeżych korzeni marchwi lub wyciśnięty sok (Succus Dauci recens) — niemowlętom 20—40 g w 2—3 porcjach dz. przeciwcukrzycowo i przeciwrobaczycowo (Oxyuris. Zastosowanie. natomiast świeży korzeń w postaci surówki w zaburzeniach dietetycznych. Postacie leku. Owoce marchwi są źródłem zespołu flawonoidów. Ascaris). wreszcie jako adiuvans w początkowym okresie cukrzycy i miażdżycy.. Dla małych dzieci i młodzieży w przypadkach niedożywienia. wzmacniający odporność i elastyczność skóry oraz nabłonka w błonach śluzowych. Tak samo działają pektyny zawarte w innych roślinach i owocach. Ostatnio wykazano. gdy nie są one karmione naturalnie. Okres leczenia 2—4 tygodnie. stanów zapalnych skóry. działa więc jako czynnik przeciwmiażdżycowy. ewentualnie z dodatkiem soku owocowego. 0. Wyciąg z owoców zawierających flawonoid — prep.specyficzne związki siarkowe zwane „czynnikami bifidus”. że obecność pektyn w marchwi spożywanej przez osoby w wieku podeszłym obniża poziom cholesterolu we krwi. Gotowanie zmniejsza znacznie wartość leczniczą. skrofuloz spowodowanych dłużej trwającą biegunką i zaburzeniami przemiany materii oraz w początkach awitaminozy A. przeciw-miażdżycowo. 3—5 razy dz. Dla niemowląt w zaburzeniach trawiennych. które pobudzają wzrost Bifidobacterium bifidum (syn. lecz znacznie skuteczniejszy niż kellina (patrz: Ammi visnaga). Również jako pomocniczy środek przeciw owsikom i glistom ludzkim. Dla dorosłych i osób w wieku podeszłym jako środek dietetyczny. dawki po 1 tabl. jako digestivum. Analogiczny preparat otrzymuje się z owoców pasternaka zwyczajnego i owoców kopru ogrodowego (patrz: Anethum graveolus). Czynniki te odgrywają poważną rolę w zapobieganiu i zwalczaniu zaburzeń trawiennych u dzieci. poprawiający perystaltykę jelit. niedokrwistości. uprzednio osłodzony. anthelminthicum i przy awitaminozie A. 128 . Marchew działa również witaminizująco (β-karoten). Lactobacillus bifidus).5 rażą silniej niż teobromina.

E. a nie sercowy. niem. Stosowanie kardenolidów ma pomocnicze znaczenie również w niewydolności krążeniowej.1%. ros. Surowiec. zaburzenia widzenia oraz — najbardziej groźne dla życia — zaburzenia sercowe. zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego (nudności. rejony ZSRR. Digitale laineuse. ponadto saponozydy sterolowe (np. Działanie. Półwysep Bałkański i płdn. tętniakiem.-zach. oraz u osób wykazujących niedobór jonów potasowych (hipokalemia). np. Głównymi objawami zatrucia spowodowanego przedawkowaniem są zaburzenia o charakterze ogólnym (np. nadczynnością tarczycy. wtórne kardenolidy. B. Cardiotonicum. np. Napierstianka szerstistaja. spowodowanej za- 129 . bóle epigastryczne). uprawiana w wielu krajach europejskich. digitanolowe. flawonoidy. franc. W liściach naparstnicy wełnistej znajdują się również nie działające na serce związki pochodne pregnanu. tętno bliźniacze oraz napadowe kołatanie serca. Działanie tej grupy związków jest omówione w rozdz. lanatozyd C. zwane kardenolidami. cierpiących na niewydolność nerek. Enzymy z grupy glukozydaz i esteraz odszczepiają podczas suszenia i przechowywania liści cząsteczki glukozy oraz grupy acetylowe od rodzimych heterozydów. biegunka. jako skutek podawania syntetycznych diuretyków. utrata świadomości). Mniejsze znaczenie mają glikozydy nasercowe w niewydolności krążeniowej z nadciśnieniem wywołanym. Zastosowanie. Najważniejszymi glikozydami są: digoksyna. Glikozydy digitalisowe. Główne związki. tzw. 294). które w dalszej konsekwencji grozi trzepotaniem przedsionków i migotaniem komór oraz zapaścią. Liście naparstnicy wełnistej — Folium Digitalis lanatae.DIGITALIS LANATA — NAPARSTNICA WEŁNISTA Ang. wśród nich lanatozydy A. wymioty. acetylodigoksyna. C. cholina i sole mineralne. również w Polsce. Grecian Foxglove. zwiększają kurczliwość mięśnia sercowego oraz wydajność serca i są stosowane głównie w leczeniu niewydolności krążenia pochodzenia sercowego. W ten sposób powstają tzw. bóle i zawroty głowy. Występują wówczas dodatkowe skurcze komorowe. „Farmakodynamika” (str.6%). awitaminozą B1 ponieważ schorzenie podstawowe ma charakter obwodowy. następnie digoksyna. Występowanie. digitonina). zmuszające do natychmiastowego przerwania leczenia. powiększenie wątroby i skąpomocz.3—1. Około 40 glikozydów nasercowych (0. Działania uboczne.. Wolliger Fingerhut. Występują najczęściej u osób starszych. z lanatozydu C powstaje kolejno dezacetylolanatozyd C. dezacetylolanatozyd C i acetylodigitoksyna. średnio 0. W zastoinowej niewydolności krążenia (insufficientia cordis congestiva) z tachyarytmią całkowitą lub z tachykardią regularną i z następującymi objawami: niedomykalność zastawek z obrzękiem. D.

Dioxanin (RFN) i Lanadigin (RFN) oraz βacetylodigoksyna — prep. niektórymi wyciągami roślinnymi (m.5 mg. Lanatozyd C — w prep.2 mg. blok przedsionkowo-komorowy. Raudiazin. 0. bradykardia. Purple Foxglove. Acetylodigitoxinum (Polfa i ZSRR). Acigoxin (WRL). 130 . Novodigal (RFN). Lanicor (RFN) — tabl..in. tabl. można podawać omawiane leki w umiarkowanych dawkach i pod stalą kontrolą przez monitorowanie.). amp. Dawkowanie krajowych preparatów naparstnicowych podano w rozdz. Abicin (ZSRR). 0. Częstoskurcz komorowy oraz wywołany nadczynnością tarczycy lub zakażeniem. Celanid (ZSRR). Lanatosidum C (Polfa). niem. preparatami wapniowymi (m.25 mg.in. Binazin).in. Digoksyna — w prep. Intr. tabl. „Choroby serca i naczyń” (str. 0.paleniem mięśnia sercowego lub przyczynami mechanicznymi (np. Surowiec pochodzi z upraw. Tinct. Calcium gluconicum.1 mg. ros. 0. Neo-Adigan (WRL). Ammi visn. Calcium glutaminicum. amp.4 mg (zawierają lepiej rozpuszczalny dezacetylolanatozyd C). wchłaniającą się w 91—100% jest βmetylodigoksyna — prep. Występowanie. w Polsce nieliczne stanowiska w Beskidzie Śląskim i w Sudetach są pod ochroną. 0. Lanitop (RFN). Calcium Polfa). gdyż następuje wówczas dalsze obniżenie wydolności mięśnia sercowego. krople 0. Acetylodigitoksyna — w prep. 0. Acetylowa pochodna digoksyny działa 15—20% silniej od digoksyny i występuje jak αacetylodigoksyna — prep.2 mg. Digitale pourpre.2 mg. Zespół lanatozydów A + B + C — w prep.25 mg. 0. 0. Postacie leku.5 mg/1 ml. Z preparatami hipotensyjnymi (m. Pandigal (RFN) — tabl. jeśli stwierdza się równocześnie szybki rytm lub całkowitą tachyarytmię wskutek migotania przedsionków. Interakcje.). 328). tabl. Raupasil. krople 0. zaciskające zapalenie osierdzia). Cedilanid (Szwajc. Isolanid (WRL). Również w niektórych zaburzeniach rytmu: migotaniu przedsionków z szybkim rytmem komór. amp. Guanethidin.in. Metylową pochodną digoksyny. krople 1 mg. DIGITALIS PURPUREA — NAPARSTNICA PURPUROWA Ang. tabl. krople 1 mg/1 ml.2 mg. amp. Roter Fingerhut. Lanatosid C (CSRS).25 mg.4 mg. pilokarpina). Europa środk. 0. Acedigal (CSRS). trzepotaniu przedsionków oraz w napadowym kołataniu serca ponadkomorowym. Należy ostrożnie dawkować w szoku sercowopochodnym bez objawów zawału serca.-zach. Przeciwwskazania. Visci. amp. 0. Digoxin (Polfa). niektórymi alkaloidami (m.5 mg/1 ml. 0. franc. W zawale mięśnia sercowego. Napierstianka krasna ja.

Glikozydy naparstnicy purpurowej kumulują się w organizmie i powoli wydalają. dobowa 0. dobowa 1. dawka podtrzymująca 0. tzw. EPHEDRA DISTACHYA — PRZĘŚL DWUKŁOSOWA Ang. czopki 0.25 mg.1 mg.05 mg dz.Surowiec. Najważniejszym wskazaniem dla omawianych związków jest niewydolność mięśnia sercowego i związana z tym niewydolność krążenia oraz niektóre zaburzenia rytmu. następnie po 0. Liść naparstnicy purpurowej — Folium Digitalis purpureae.1 mg: Digitoxin (CSRS). 0. Meerträubchen. glukogitaloksyna. glukowerodoksyna.1 mg. Nasycenie powolne doustne — w ciągu 5 dni podaje się kolejno po 0. Chwojnik dwuchkoloskowyj. 0. Działanie. W wysuszonych liściach naparstnicy znajdują się ponadto inne kardenolidy (m.in.5 mg. 0. „Farmakodynamika”. draż.in. Liście naparstnicy purpurowej sproszkowane i standaryzowane biologicznie — Pulvis Folium Digitalis (ZSRR) — proszek do receptury i tabl. Dawka maksymalna dla dorosłych. Dla dzieci dawki nasycające 0. digitoksyna.05 g.in. które nie działają na serce oraz flawonoidy (m. jednorazowa 0. Digitoksyna — jako prep.005—0. 1 ml/0. czopki 0. Postacie leku. glikozydów wtórnych. 0. saponozydy sterolowe (m.1—0.1 g doustnie 3—4 razy dz..3 mg. purpureaglikozydy A i B. związki digitanolowe (m.05—0. m. natomiast za granicą stosuje się je nadal. W Polsce wycofano wszystkie preparaty kompleksowe z naparstnicy purpurowej.4 mg. Digitoksin (ZSRR).06 g zależnie od wieku. niem. pigułki powlekane 0.2—0. nieznacznie tylko wzmagają diurezą. digitonina). -0. Dawki dla dorosłych: 0.025—0.3 mg dz. Ephedral franc. liczne związki pochodne pregnanu. str. digitoflawon).15 mg.5 g.6 mg. lub co drugi dzień.8 mg. 0. Carditoxin (WRL). Serce powinno mieć 60—70 uderzeń na minutą.in. Liczne rodzime kardenolidy. Cardiotonicum. Główne związki. Patrz: Digitalis lanata. Podczas suszenia i przechowywania surowca następuje enzymatyczne odszczepianie drobin glukozy od kardenolidów pierwotnych i tworzenie tzw. wymienione u Digitalis lanata. digacetynina).1 g. ros. Typowe dla związków kardenolidowych (patrz rozdz. 131 . 294).3 mg na 10 kg masy ciała.in.2 mg jako dawką podtrzymującą. Wchłania się z przewodu pokarmowego w 96—100%. gitaloksyna.25 mg. strospezyd.0 mg. amp. Dawki maksymalne: jednorazowa 0. gitoksyna. a digitoksyny w ogóle nie wprowadzono do lecznictwa. Działania uboczne. Zastosowanie. werodoksyna). dzieciom 0. (w dawkach podzielonych). Ephedra a doubles epis. digitalinum verum. 0. tabl.

Surowiec.025.05 g pro dosi 1—2 razy dz. Efedryna jest składnikiem preparatów działających przeciw- 132 . dusznica bolesna. wyzwala bodźce psychiczne wyraźniej niż adrenalina.. wymioty. większe dawki powodują nerwowość. Przeciwwskazania. nadczynność tarczycy. Mieszanina alkaloidów fenyloizopropyloaminowych do 3% (m. Efedryna jest związkiem sympatomimetycznym.. uczucie lęku i drżączka. podwyższenie ciśnienia tętniczego krwi. drugi uwalnia noradrenalinę z miejsc magazynowania.05. Działanie. 0.Występowanie. Postacie leku. również uprawiana. Ephedrinum hydrochloricum — tabl.025 g pro dosi 1—3 razy dz.025—0. zmniejszenie napięcia mięśni gładkich. L-efedryna. katarze siennym. zwłaszcza w oskrzelach i jelitach. po podaniu doustnym nie ulega unieczynnieniu w przewodzie pokarmowym. W chirurgii podczas znieczulenia rdzeniowego (aby przeciwdziałać spadkom ciśnienia krwi). Efedryna działa również pobudzająco na ośrodkowy układ nerwowy. jako analepticum w zapaści po zatruciu narkotykami i środkami nasennymi (np. z której do celów leczniczych izoluje się efedrynę i norefedrynę). Interakcja. równowartościowego surowca dostarczają: Ephedra equisetina i Ephedra sinica. amp. Ciężka niewydolność serca. 0. u ludzi starszych trudność w oddawaniu moczu. Zastosowanie.075 g pro dosi. Ziele przęśli — Herba Ephedrae. barbituranami. Spasmolyticum. Z glikozydami nasercowymi (zaburzenia rytmu serca). można też podawać w senności napadowej. stimulans. Główne związki. 0. podskórnie lub domięśniowo 0. Dawki: doustnie 0. również w stanach przewlekłych (niekiedy korzystne jest łączenie z barbituranami w celu przeciwdziałania bezsenności). Azji. nadciśnienie. moczeniu nocnym (enuresis nocturna). działającym podobnie do adrenaliny. również w nieżycie nosa i tzw. alkoholem). Po dawkach leczniczych bicie serca. ból głowy. Następuje wówczas zwężenie drobnych naczyń krwionośnych i włośniczek.c. W działaniu obwodowym efedryny znaczenie mają dwa mechanizmy. 0. D-pseudoefedryna).15 g pro die. ciężkiej niedomodze mięśniowej (myasthenia gravis). pierwszy wzmaga i przedłuża efekty wywołane przez związki katecholowe. lecz nieco dłużej. podwyższenie ciśnienia krwi. nieznaczne pobudzenie skurczów mięśnia sercowego oraz pogłębienie oddechu. przyspieszenie akcji serca. bezsenność. Takie same właściwości wykazuje norefedryna.in. przerost prostaty. rozszerzenie źrenic. W środk.025 i 0. W zwalczaniu ataków dychawicy oskrzelowej. poważne zaburzenia krążenia obwodowego. dawki maksymalne per os i s. Działania uboczne.

akonitowy).in. Powszechnie w całej Europie. w Polsce jako chwast. Herb. krople Motolutan. Polygoni avic. Dla ludzi krzem ma znaczenie ogólnoustrojowe. jest stosowana tak samo jak naturalna L-efedryna. Efetonina (ephetoninum). Wykazano doświadczalnie. izokwercytryna). Lumidrinal.in. niem. włosów. Występowanie. Diureticum. Pulmonariae. sole mineralne ok. kwasy organiczne (m. 133 . Belladrinal. fitosterol.8% rozpuszczalnej w wodzie krzemionki). zależnie od osobniczej wrażliwości na związki czynne oraz od stopnia upośledzenia czynności nerek. Działanie. narkotykami. przeciwalergicznie i wykrztuśnie. stosowanych m. natomiast saponina ekwizetonina i w mniejszym stopniu związki krzemowe powodują zmniejszenie ilości moczu. metabolicum. Scophedal N w premedykacji przedoperacyjnej.in. Herb. czyli DLefedryna (syntetyczna racemiczna efedryna). że właściwości diuretyczne surowca zależą od ilości flawonoidów. Tylko część związków krzemu rozpuszcza się w wodzie i znajduje się w odwarach. paznokci. ekwizetryna. w dychawicy oskrzelowej i rozedmie płuc: tabl. ale w niektórych przypadkach w ogóle nie występuje. narządów wewnętrznych. askorbowy. Ziele skrzypu zwiększa objętość wydalanego moczu. skóry. Surowiec. dlatego wyciągi wodne zawierające ten pierwiastek wpływają na przemianę materii. Agropyri) w postaci połączeń krzemoorganicznych. kw. zasady organiczne (m. Efedryna jest również składnikiem preparatu działającego jako analepticum w zatruciach (np. 3-metoksypirydyna). krople Astmin. a wraz z nim ilość chlorków. Galeopsidis. antywitamina B1. barbituranami): krople i amp. EQUISETUM ARVENSE — SKRZYP POLNY Ang.in. Flawonoidy (m. Field Horsetail. Pierwiastek ten występuje w roślinach (np. haemostypticum. saponina ekwizetonina. Corphedrin oraz amp.5—1. krople Kelastmin. Rhiz. Ziele skrzypu polnego — Herba Equiseti. na stan naczyń krwionośnych. Allergastmin. jednak ilości wydalanych jonów chlorowych są większe niż normalnie. kw. Prele des champs. Stwierdzono również. Chociaż działanie moczopędne skrzypu może być niepewne. 10% (m. Proasthmin. ros.. Chwoszcz polewo j.skurczowo. Ackerschachtelhalm.in. franc. kości. tabl. związków nieorganicznych oraz nierozpuszczalnych polimerów. że działanie moczopędne może być nawet silniejsze niż po podaniu teobrominy lub mocznika. tabl. Główne związki. tabl. Metaboliczne właściwości surowca są związane z obecnością krzemu. w Herb. 0. jednak dość nieregularnie.

gdzie spełnia rolę jednego z ochronnych koloidów. skazie moczanowej. zatrzymaniu wody i elektrolitów (obrzęki). chorobie nowotworowej (nagromadzenie w tkance nowotworowej i równocześnie obniżenie poziomu w tkance zdrowej). Również w niektórych chorobach skórnych wywołanych nagromadzeniem szkodliwych metabolitów we krwi. Zaleca się zwłaszcza osobom w wieku podeszłym z niedoborem krzemu. utrudnioną resorpcją soli wapnia z pokarmów oraz zespołem złego wchłaniania wskutek zmian zanikowych w błonie śluzowej przewodu pokarmowego. a nawet mają korzystny wpływ na aktywność hormonalną u ludzi starszych. Rozpuszczona w wodzie krzemionka łatwo wchłania się w przewodzie pokarmowym. u osób w wieku podeszłym (zmniejszenie ilości krzemu w skórze. Związki krzemu są czynnikiem utrzymującym odpowiednią elastyczność i odporność naskórka. pomocniczo w miażdżycy. a nawet jako adiuvans w chemioterapii gruźlicy płuc. oparzenia). Po długim stosowaniu skrzypu występuje niedobór witaminy B1 (tiaminy) z charakterystycznymi objawami. naczyniach krwionośnych i w kościach. Zastosowanie. tkanki łącznej i błon śluzowych. w miażdżycy (spadek ilości krzemu w tkance łącznej). zwykle w zestawieniu z innymi surowcami. Również w niektórych zaburzeniach metabolicznych. zwiększonej przepuszczalności i zmniejszonej elastyczności ścian naczyń włosowatych. Korzystne jest także dla kobiet ciężarnych i karmiących dla utrzymania wysokiego poziomu krzemu w osoczu krwi. a w mniejszej ilości z moczem. np. zmniejszonym przesączaniu w kłębkach nerkowych. Jako łagodny środek moczopędny w lekkich schorzeniach dróg moczowych. pomocniczo w gośćcu. polegające na zwiększaniu krzepliwości krwi oraz w małym stopniu właściwości krwiotwórcze (przyrost liczby czerwonych krwinek i podwyższenie poziomu hemoglobiny). krwawieniach z żylaków odbytu. jednak rzadko per se. wydala głównie z kałem. owrzodzeń okrężnicy i wrzodów 134 . regulują przepuszczalność ścian naczyń krwionośnych i utrudniają odkładanie się w nich tłuszczów. krwotokach macicznych (metrorrhagia). większych uszkodzeniach skórki (np. początkach kamicy moczowej. u kobiet ciężarnych i karmiących (podwyższony poziom krzemu w osoczu krwi). Działanie uboczne. przeciwdziałających krystalizacji mineralnych składników w drogach moczowych. zwiększenie zaś we krwi i płynach poza-komórkowych). Ziele skrzypu ma również właściwości przeciwkrwotoczne. w okresie pooperacyjnym w celu przyspieszenia gojenia i odnowy tkanki łącznej. Niekiedy jako adiuvans w nadmiernych krwawieniach miesiączkowych (metrorrhagia).W niektórych schorzeniach występują zaburzenia w gospodarce związkami krzemu.

Działania uboczne. Zaleca się podawanie wyciągów z centurii rekonwalescentom po przebytych poważnych chorobach i za-biegach chirurgicznych. Cort. Ziele centurii (tysiącznika) — Herba Centaurii (wskaźnik goryczy = 50). Hippocastani. Zołototisiacznik zonticznyj. Tausendgüldenkrautj ros. do ustąpienia objawów awitaminozy. nudności. pić 1/2—2/3 szklanki 2—4 razy dz. kw. Dec. Herb. niem. Bursae pastoris.. erytramina). Viburni opuli. Violae tric. Główne związki.żołądka lub dwunastnicy. a nawet wymioty. stomachicum. Juglandis. ślady olejku eterycznego. W bezkwaśności żołądkowej (achlorhydria gastrica) i w objawach towarzyszących nieżytowi żołądka (bóle. tonicum. ERYTHRAEA CENTAURIUM — CENTURIA POSPOLITA (TYSIĄCZNIK) Ang. franc. Ziele skrzypu wchodzi w skład granulatów Betagran. Cort. Cardiosan. Fol.in. Postacie leku. związki żywicowe. Niedobór witaminy B1 z objawami zapalenia wielonerwowego (polyneuritis) i bradykardii. erytrycyna). Jako haemostypticum wraz z Herb.in. u których stwierdzono ogólne wyczerpanie organizmu i osłabienie 135 . Urosan i Pulmosan. Common Century. Herb. Gorycze centurii pobudzają również wydzielanie żółci i przyspieszają resorpcją związków odżywczych z pokarmów. Duże dawki mogą wywołać ból żołądka. Przy dłuższym podawaniu wyciągów ze skrzypu należy równocześnie przyjmować tabletki Vitaminum B1 0. Gorycze glikozydowe (m. Afryce. Equiseti — 2 łyżki ziela na 11/2—2 szklanki wody (gotować 10 minut. w Polsce coraz rzadziej wskutek wyeksploatowania stanowisk. również w krwawieniach z nosa i płuc. Występowanie. związki o charakterze alkaloidów (m. między posiłkami jako diureticum i metabolicum. wzdęcia. Anserinae. odbijanie i zgaga). W Europie i półn. szczerogorzkich (amara pura). Surowiec. Amarum. Petite centauree. brak łaknienia. Zastosowanie. Centuria należy do grupy surowców tzw. przecedzić do termosu). Reumogran i Urogran oraz mieszanek ziołowych Reumosan. Przeciwwskazania. gencjopikryna.003 g po 1—2 dz. oleanolowy. Wyciągi wchodzą w skład płynów Betasol i Cholesol oraz pasty Fitolizyna. Herb. erytrocentauryna. pobudzających wytwarzanie soku żołądkowego (patrz: Gentiana lutea). Działanie.

Anth. gdy zalega wydzielina i towarzyszy temu męczący. Główne związki. Surowiec. Fol. Analogicznie działa główny składnik olejku — cyneol. franc. Działanie. upłynnia zalegającą wydzielinę i wyzwala odruch wykrztuśny. Saponariae. Urticae. Coriandri. tzw. pary olejku drażnią błony śluzowe oczu i jamy ustnej. Wyciąg z ziela centurii wchodzi w skład tabletek Calmagina. Anth. Ewkalipt szarikowyj. W Australii. desinficiens. aldehyd walerianowy. związki żywicowe. Rad. Występowanie. ros. służy do otrzymywania olejku eukaliptusowego — Oleum Eucalypti. również gdy jest utrudnione odkrztuszanie. Ziele centurii jest rzadko stosowane per se. Expectorans. Herb. spasmolyticum. Postacie leku. Herb. Rad. przecedzić. Zastosowanie. zwłaszcza gronkowce i paciorkowce. Calami. Absinthii. także antybiotykooporne. Eukalyptusbaum. Olejek w zetknięciu ze skórą może powodować nadwrażliwość kontaktową. Berberidis. częściej jako składnik recepturowych mieszanek ziołowych. Liść eukaliptusa — Folium Eucalypti. Rhiz. kwasy organiczne. Fruct. pobudzającej trawienie. np. Fruct. Olejek eteryczny 1—3% zawierający do 80% cyneolu (eukaliptolu) a-pinen. Rad. Niszczy wówczas szybko prawie wszystkie szczepy bakterii. Fl. W ostrych i przewlekłych stanach zapalnych jamy ustnej (stomatitis). gotować 2 min. Herb. Glycyrrhizae. Anisi. masłowy i inne.. Millefolii. Herb. Dec. płdn. Eucalyptus. oskrzeli (bronchitis). Chamomillae.in. Cnici bened. Taraxaci lub Fruct. Olejek eukaliptusowy pobudza czynność wydzielniczą górnych dróg oddechowych. Ponadto garbnik. Centaurii — 1 łyżka ziela na ½ szklanki wody. suchy kaszel oraz zakażenie. Afryce. Millefolii. zwłaszcza gdy jest wdychany w postaci aerozolu lub podczas inhalacji z parą wodną. Ponadto w nieżycie 136 . Eucalyptus commun. Działa również silnie przeciwbakteryjnie. Archangelicae. wraz z Fruct. wiatropędnej. gardła (pharyngitis). przywraca normalne ruchy nabłonka rzęskowego. Anthemidis. Anethi. uprawiany w rejonach subtropikalnych. zmniejsza stan napięcia mięśni gładkich oskrzeli. wraz z Herb. Anserinae. Zewnętrznie olejek działa bakteriobójczo na skórę. Europie. Herb. również w półn.czynności trawiennych. Fruct. Foeniculi. na Kaukazie i Krymie. Działanie uboczne. pić po 1/2—1 łyżce 30 min przed każdym posiłkiem. Rad. niem. np. krtani (laryngitis). EUCALYPTUS GLOBULUS — EUKALIPTUS CAŁKOWY Ang. Majoranae. rutyna). flawonoidy (m.

garbniki. zmniejszają przepuszczalność ścian naczyń włosowatych w błonach śluzowych. kw. ros. kawowy. m. emulsji Capsigel i kropli Gargarisma prophylacticum.in. olejek eteryczny ok. Gemeiner Augentrost. wziewać pary (inhalacja w warunkach domowych). franc.5—2% roztwory w płynnej parafinie. niem. kapsułek. również pomocniczo w anginie i tzw. kumaryna. Główne związki. Camphochin. maści Capsiderm. wiosennym zapaleniu spojówek (coniunctivitis vernalis). w zapaleniu spojówek (coniunctivitis). działa wówczas nieznacznie ściągające i przeciwzapalnie.in. zapobiegają mikrokrwawieniom (np. 0. Zewnętrznie w niektórych dolegliwościach oczu o charakterze uczuleniowo-zapalnym. EUPHRASIA ROSTKOVIANA — ŚWIETLIK ŁĄKOWY Ang. kwasy fenolowe (m. Do wkraplania do nosa 0.2%. Postacie leku.nosa i zapaleniu zatok bocznych nosa (inhalacja). Do wewnątrz stosuje się rzadko.in. kw. jęczmieniu (hordeolum) oraz w zmęczeniu wzroku spowodowanym sztucznym oświetleniem. związki żywicowe. „chorobie z przeziębienia”. zapaleniu brzegów powiek (blepharitis). Wyciągi wodne z surowca wykazują właściwości przeciwzapalne. czopków Terpichol i Terpinex. Glikozyd irydoidowy aukubina. Ziele świetlika — Herba Euphrasiae. Cu). W postaci kataplazmów w kurczu powiek (blepharismus). Zewnętrznie do odkażania skóry rąk. do produkcji cukierków przeciwkaszlowych itp. długim czytaniem. sole mineralne (m. lecz jedynie jako składnik preparatów. Drug Eyebright. Lavandulae. Działanie. Ol. promienie z ekranów telewizyjnych itp. Ol. antisepticum. chlorogenowy). narzędzi. Surowiec. Euphraise officinale. Korzystniej jest stosować wraz z Ol. w oku) oraz wiążą i unieczynniają toksyny bakteryjne. natomiast cyneol — kropli. nadwrażliwością na promienie słoneczne. Powszechnie niemal w całej Europie. Występowanie. Olejku eukaliptusowego nie podaje się obecnie pet se doustnie. zapaleniu spojówek i brzegów powiek (blepharoconiunctivitis). Działają również bakteriobójczo na gronkowce i paciorkowce. Pini pumilionis i Ol. Menthae pip. Eucalypti — 10—15 kropli na szklankę wrzącej wody. Olejek jest składnikiem amp. Antiphlogisticum. Mg. 137 . Oczanka rostkowskaja. hamują uwalnianie histaminy i przeciwdziałają nadmiernemu rozszerzeniu włośniczek. Zastosowanie. Równowartościowego surowca dostarczają: Świetlik wyprażony — Euphrasia stricta i Świetlik zwartolistny — Euphrasia curta. również w Polsce.

rogówki i brzegów powiek z ostrym. Cyani. Calendulae.in. spireina. Flos Spireae). przykładać zawinięte w gazę na 5—10 min. Stosuje się wewnętrznie i zewnętrznie do okładów. Labaznik wiazolistnyj. Również w początkowych objawach reumatyzmu mięśniowego. 0. Antirheumaticum. Korzystnie jest łączyć z następującymi ziołami: Fol. Jako aktywny środek pomocniczy w leczeniu przewlekłego postępującego gośćca stawowego (polyarthritis chronica progressiva). olejek eteryczny ok. Wyciągi z kwiatów wiązówki zwiększają również ilość wydalanego moczu (diaphoreticum). 2. ros. palącym łzawieniem i gęstą śluzowo-ropną nadżerającą wydzieliną. salicylowy wykryty w 1839 r. Analogicznego surowca dostarcza wiązówka bulwkowa — Filipendula hexapetala. salicyna). Surowiec. Działanie. 1. kwasy organiczne (m. Zapalenie spojówek. hiperozyd.in. które hamują biosyntezę endogennych prostaglandyn. Na dużych obszarach Europy i Azji.in. Fl. garbniki do 12%. zwłaszcza u osób w wieku podeszłym. Główne związki.2% (m. aldehyd salicylowy. balneoterapią. i nazwany acidum spiricum). w Polsce na wilgotnych łąkach i brzegach wód. kw. Chamomillae. Herb. bólach stawowych i mięśniowych oraz jako adiuvans w chorobach 138 . Kataplazmy z ziela namoczonego i ogrzanego. przypisywane obecności związków salicylowych. Veronicae. pobudzają nieznacznie czynność gruczołów potowych (diaphoreticum) oraz ułatwiają usuwanie z organizmu szkodliwych metabolitów (depurativum). Fl. FILIPENDULA ULMARIA — WIĄZÓWKA BŁOTNA Ang. franc. Kwiat wiązówki — Flos Ulmariae (syn. niem. Glikozydy fenolowe (m. Plantaginis. diureticum. dietą i in.Zastosowanie w homeopatii. Reine-des-pres. Millefolii. zapoczątkowujących i podtrzymujących stan zapalny w różnych narządach. przecedzić). Fruct. salicylan metylu. Euphrasiae — odwar z 1—11/2 łyżki ziela na szklankę wody (gotować 5 min. Postacie leku. wanilina). Fl. flawonoidy (m. awikularyna). Zastosowanie. Meadow Sweet. Herb. Katar ostry lub przewlekły charakteryzujący się wydzieliną łagodną z jednoczesnym ostrym łzawieniem. z równoczesnym podawaniem chemioterapeutyków. Echtes Mädesuss. Dec.in. stosować do przemywania oczu i do okładów. Foeniculi. spireozyd. stanach podgorączkowych. diaphoreticum. monotropitozyd. Anth. Występowanie. Na przewód pokarmowy działają słabo ściągająco i przeciwbakteryjnie. Surowiec wywiera swoiste działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe w chorobie reumatycznej.

a-pinen (1.in. stygmasterol). łagodzącym lub znoszącym ból wywołany wzdęciem i przywracającym prawidłowe czynności trawienne. FOENICULUM CAPILLACEUM — FENKUŁ WŁOSKI (KOPER WŁOSKI) Ang. Owoc kopru włoskiego — Fructus Foeniculi (pochodzący z odmiany var. Ononidis. vulgarae. Ulmariae — odwar z 2 łyżek kwiatów na 11/2—2 szklanki wody (gotować 5 min.5%. odstawić na 10 min.. limonen do 2. przecedzić do termosu). cukry. przekrwienie mózgu i płuc. stomachicum.in. Herb. fenchon (12—20%). Herniariae. Fl. Dec. Fl. Herb. Wywiera również uchwytne działania pobudzające na czynność wydzielniczą niektórych narządów. Owoce kopru oraz olejek eteryczny działają nieznacznie uspokajająco. Rhiz. zwłaszcza u dzieci i osób starszych. Ponadto flawonoidy (m. gdyż zawierają trans-anetol. Sambuci.7%). o ostrym smaku). niem. Rubi idaei. Fenouil. Surowiec jest składnikiem granulatu Reumogran oraz mieszanek Pyrosan i Reumosan. Działanie. również w Polsce.gorączkowych. przeważnie wraz z innymi ziołami. Skład chemiczny. Agropyri. Pseudacaciae. krtani i tchawicy oraz przywraca ruch nabłonka rzęskowego (expectorans). franc. zawierający trans-anetol. Większe doustne dawki Ol. uprawiany w wielu krajach europejskich. Fennel. prawdopodobnie przez przysadkę mózgową (lactagogum). Fruct. chorobie z przeziębienia i grypie. są skutecznym środkiem wiatropędnym (carminativum). Postacie leku. pochodne kwercetyny i kemferolu). Phaseoli. Violae tric. wzmaga wydzielanie śluzu w gardle. Spasmolyticum. pobudza też gruczoły mleczne. Owoce kopru włoskiego zmniejszają napięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego oraz w pewnym stopniu dróg moczowych. Zwiększa wytwarzanie soku żołądkowego (stomachicum). 139 . wszy). Działania uboczne. jako moczopędny wraz z Rad. Peric. ros. Stosowany zewnętrznie olejek koprowy ma właściwości bakteriobójcze i przeciwpasożytnicze (świerzbowce. Surowiec. drgawki kloniczne. po jedzeniu. pić 1/2—2/3 szklanki 2—3 razy dz. służy do otrzymywania olejku koprowego — Oleum Foeniculi. Fenchel aptecznyj. Fl. fitosterole (m.8— 4. Tiliae. W rejonie Morza Śródziemnego. tzw. substancje woskowe i białkowe. Fenchel. Fol. Foeniculi wywołują odurzenie. Olejek eteryczny do 6% (wg wymagań FP IV 3%). expectorans. (60—90%). Flor. podrażnienie błon śluzowych żołądka i jelit. Jako napotny wraz z Infl. olej tłusty. Występowanie. Cyani. Betulae. lactagogum.

Owoce kopru wchodzą w skład Mel Foeniculi i mieszanek Pektosan i Neopektosan. Wald-Erdbeere. Niemal na całej kuli ziemskiej w klimacie umiarkowanym.in. Wild Strawberry. zależnie od wieku. Występowanie. adstringens. fragaryna. Postacie leku. askorbowy). w Polsce pospolita. kobietom — jako mlekopędny. Diureticum. kwasy organiczne 1% (m. że olejek eteryczny przechodzi do mleka i wówczas działa na oseski wiatropędnie. cyjanidyno-3-glukozyd). Istnieją odmiany i mieszańce uprawne. Liść poziomki — Folium Fragariae. Olejek koprowy jest stosowany per se tylko wyjątkowo. W mało nasilonych zaburzeniach trawiennych (ból brzucha. Zemlianika leśna ja. po jedzeniu jako wiatropędny. kilka razy dz. kw. Mel Foeniculi — doustnie dzieciom łyżeczkę 3—4 razy dz. Ol. usuwa z organizmu szkod- 140 .Zastosowanie. sole mineralne.in. antocyjany (m. a z nim jonów sodowych i chlorków (flawonoidy). natomiast jako środek mlekopędny zaleca się matkom karmiącym z zastrzeżeniem. częściej w zestawieniach recepturowych jako wykrztuśny i przeciwskurczowy. franc. Foeniculi pulv. FRAGARIA VESCA — POZIOMKA POSPOLITA Ang. wzdęcia.. Liście zawierają garbniki pirokatechinowe ok. Surowce. ślady olejku eterycznego. nieregularne wypróżnianie. związki cukrowe 10%. w rozszerzeniu okrężnicy przez gazy (meteorismus).in. Wyciąg z liści zwiększa wydalanie moczu. w zaparciach na tle spastycznym jelit (obstipatio spastica). Fraisier des bois. sole mineralne. Jako środek wykrztuśny stosuje się owoce kopru przeważnie wraz z innymi ziołami. jako wiatropędny. brak apetytu). jako środek wykrztuśny. witamina C. również jako corrigens smakowy do mikstur. W owocach świeżych znajdują się karotenoidy. kw. Działanie. ros. flawonoidy (m. owoc poziomki — Fructus Fragariae. salicylowy).in. Pini comp. służy do otrzymywania Aqua Foeniculi i jest składnikiem tabletek Calmagina oraz kropli Elixir Glycyrrhizae. Fruct. częściej w zestawieniach recepturowych. kwasy organiczne (m. kwercetyna). natomiast wyciąg jest składnikiem Sir. — 1/2 łyżeczki rozdrobnionych owoców zmieszać z łyżką miodu lub powideł i podać w 2—3 porcjach po jedzeniu dzieciom lub młodzieży jako środek wiatropędny. niem. osobom starszym po łyżce kilka razy dz. odbijanie. 6%. Foeniculi — doustnie 3—5 kropli na cukier lub w mleku 2—4 razy dz. Aqua Foeniculi — dzieciom po łyżeczce lub łyżce. Główne związki.

Znane są przypadki uczuleń na poziomki. dwuantron emodyny. chryzofanolu i emodyny. w Polsce w zaroślach i na brzegach lasów. Ponadto obserwuje się zwiększenie wytwarzania żółci. Działania uboczne. jako reakcję wątroby na docierające do niej wraz z krwią nieglikozydowe antrazwiązki oraz słabe działanie bakteriobójcze. Laxativum. glukofrangulina A i B. Ponadto związki garbnikowe. franc. Młode liście są używane jako zastępka herbaty. Surowce. chryzofanol i aloeemodyna. rejonach Azji. „Farmakodynamika” str. Fragariae — 1 łyżka liści na szklanką wody (gotować 5 min.liwe produkty przemiany materii w postaci rozpuszczalnych w moczu związków. frangulanina. Główne związki. ros. jako diureticum. „Farmakodynamika” str. np. Głównie w zaparciach przejściowych w wyniku chorób zakaźnych. Liście poziomki wyjątkowo stosuje się per se. szereg alkaloidów peptydowych (m. Kora kruszyny — Cortex Frangulae. Patrz: Aloe ferox.in. W owocach znajduje się mieszanina antrazwiązków — palmidyna B.-zach. Antrazwiązki przechodzą do mleka matek karmiących. W medycynie ludowej są uważane za skuteczne w kamicy moczowej. 292). Postacie leku. Występowanie. przecedzić). franganina). W całej Europie i półn. glikozydowe połączenia fiscjonu. Zastosowanie. Dec. chryzofanol. 283). lecz mocno wytrzebiona. Działanie. Bourdainej niem. wykwintnym środkiem dietetycznym i odżywczym. taki sam odwar z 11/2—2 łyżek liści na szklankę wody jako antidiarrhoicum. zaburzeń neurologicznych. pić 1/3—1/2 szklanki 2—3 razy dz. flawonoidy.. FRANGULA ALNUS — KRUSZYNA POSPOLITA Ang. W korze do 7% mieszaniny licznych antrazwiązków (m. Kora i owoce zawierają antrazwiązki działające na jelito grube i powodujące przeczyszczenie (patrz rozdz. Kruszina olchowidnaja. owoc kruszyny — Fructus Frangulae.in. Zastosowanie. cholagogum. zwłaszcza u dzieci. Fol. długo trwającym unieruchomieniu oraz w zaparciach przewlekłych o charakterze skurczowym (łącznie ze spazmolitykami. frangulina A i B. związki nie-glikozydowe — palmidyna C. zwykle wchodzą w skład recepturowych mieszanek moczopędnych i przeciwbiegunkowych. Świeże owoce poziomki są aromatycznym. 141 . zwłaszcza dla dzieci i osób w wieku podeszłym. Wyciąg zawiera garbniki i działa typowo dla tej grupy związków (patrz rozdz. Faulbaum. Alder Buckthorn. sole mineralne. emodyna). dwuantron aloeemodyny.

Jasien wysokij. Sklerosan. Kora kruszyny wchodzi w skład granulatu Cholegran.. Prep. Przeciwwskazania. 142 . Belladonnae. pić 1—2 łyżki 2—3 razy dz. Rad. w otyłości. Ash. W Europie. Inflor. Boldaloina. przecedzić). tabletek Gastrin. Menthae pip. jednorazowo wieczorem jako laxativum. Cholesol.05—0. przetwory kruszyny łączyć zaś z preparatami (Solaren. Glycyrrhizae.. — 1. niem. Extr. Gemeiner Eschei ros. Frene aleve. Cort.4 g jednorazowo w proszkach jako przeczyszczający. Rad. jako stomachicum lub pomocniczy środek żółciopędny 1 godzinę przed posiłkiem. w zastępstwie kory kruszyny Dec. Degrosan oraz Species Cholagogae nr 2 i 3. Postacie leku. Herb. Anserinae. Frangulae siec. owoce). Chelidonii. przewlekłej atonii jelit i lekkich zaparciach. W zaburzeniach trawiennych z okresowymi zawarciami i niedoborem żółci. Tinct. Taraxaci. Frangulae. — zwykle 0. Występowanie. 0. Frangulae — odwar z 1/2—1 łyżki owoców na szklankę wody (gotować 3 min. Normosan. Herb. dawki 1—2 tabl. Wskazane jest picie większej ilości płynów oraz w niektórych przypadkach uzupełnianie niedoboru jonów potasowych.Tincf. FRAXINUS EXCELSIOR — JESION WYNIOSŁY Ang. Wyciągi płynne z surowca wchodzą w skład preparatów Cholesol i Rhelax. często występujących u osób w wieku podeszłym i w otyłości. Ramnil (ZSRR) — zawiera standaryzowany wyciąg z kory kruszyny. Fruct. również uprawiany. Terpichol). Wypróżnienie następuje po 8—10 godzinach od chwili przyjęcia leku.5 g kory w 1 szklance wody (gotować 5 min. W zaparciach spastycznych należy równolegle stosować dietę zawierającą dużo celulozy (jarzyny. Dec. Altra. Fruct. Fol. Azji Mniejszej. Rad. Chelidoninum hydrobromicum) lub atonicznych. Hyperici. w Polsce w lasach. Z kory kruszyny otrzymuje się Extr. pić 1/3—1/2 szklanki rano i wieczorem po posiłkach jako purgans. Archangelicae). korzystnie jest stosować korę kruszyny z innymi ziołami (np.1 g pro dosi 1—3 razy dz. przecedzić). Frangulae. natomiast 1/4—1/2 szklanki odwaru 2—3 razy dz.2—0. przed posiłkiem jako stomachicum. Wikalina i Pilulae laxantes oraz mieszanek ziołowych Rektosan. Helichrysi. który wchodzi w skład draż. Patrz: Aloe ferox. proszku Gastrochol i granulatów Neonormacol i Normogran. franc. przed snem jako środek przeczyszczający. Castro. Raphalamid. natomiast w zaparciach atonicznych stosować dietę ubogą w celulozę. Frangulae sic.

fukoidyna do 7%. Jako środek wspomagający w gośćcu stawowym i mięśniowym. lecz wraz z innymi ziołami. stygmasterol). Anthyllidis. Morza Północnego i północnych rejonów Atlantyku. laxans. Depurativum. Fol. izofraksydyna. FUCUS VESICULOSUS — MORSZCZYN PĘCHERZYKOWATY Ang. sole mineralne. Varec vesiculeux. Kora jesionu zwiększa nieznacznie ilość wydalanego moczu i usuwa wraz z nim szkodliwe produkty przemiany materii. Kory jesionu. Glon morski wód Bałtyku. kw. Ulmariae i Fol. Herb. Agropyri. mannit do 10%. Bladder Wrack. Działanie. Rubi idaei. zapobiegające m. Pomocniczo w skazie moczanowej (arthritis urica). Asperulae. nie stosuje się per se.5% jodu). ursolowy). Zaobserwowano także subiektywną poprawę w chorobie błędnika kostnego (otosclerosis) po zastosowaniu odwaru z mieszanki zawierającej Cort. Plecha morszczynu — Fucus. np.1% jodu. miesza się z surowcem z Atlantyku o zawartości do 3. Kora jesionu (z młodych gałęzi) — Cortex Fraxini. eskulina. alginowy do 19%. kalikantozyd). Surowiec. w mieszance moczopędnej i odtruwającej z Rad. surowiec z Bałtyku. jednak wyraźnie słabiej niż Fruct. laminaryna ok. szczególnie w przypadkach przewlekłych i u osób w wieku podeszłym. Organiczne połączenia jodu (ponieważ FP IV wymaga 0. garbniki. Herniariae. 143 . Główne związki. Obniża również poziom kwasu moczowego we krwi wskutek przyspieszenia jego wydalania. które zwiększają ilość wytwarzanych przez tarczycą hormonów tyroksyny i trójjodotyroniny oraz pobudzają procesy kataboliczne. Fl. franc. Pochodne kumaryny (m. Urticae. z powodu ogólnie dość słabego działania. Występowanie.Surowiec.. otyłości i przerostowi gruczołu tarczowego (tzw.04%. sole mineralne. Fl. Zastosowanie. Ribis nigri. fraksyna. Główne związki. mannit. Polygoni avic. Postacie leku. Rhiz.in. Herb. Działanie. Blasentang. zawierający do 0. Fukus puzyrczatyj. również w kamicy moczowej (urolithiasis). śladowe ilości bromu i witamin z grupy B. Fraxini.in. działa także napotnie. w Polsce w Zatoce Gdańskiej. wole endemiczne). fraksydyna. Równowartościowy surowiec otrzymuje się z morszczynu piłkowanego — Fucus serratus. niem. związki trójterpenowe (m. 2%).in.in. ros. Sambuci. Herb. również w niektórych schorzeniach skórnych. barwnik fukoksantyna. Betulae. fitosterole (m. korzystnie wraz z allopurinolem. Ponadto polisacharydy (kw. Morszczyn dostarcza organizmowi dobrze przyswajalnych związków jodu. Metabolicum. Fl.

franc. pewniejsze wyniki uzyskuje się obecnie stosując sól jodowaną oraz preparaty zawierające łatwo resorbujące się połączenia jodu. niem. Morszczyn jest składnikiem granulatu Normogran i mieszanek ziołowych Sklerosan i Degrosan. Surowiec jako metabolicum jest jednak lekiem przestarzałym. Sennae lub Fruct. kwasy organiczne (m. Wykazano doświadczalnie. Fucus pulv. — doustnie 1—2 łyżki sproszkowanej plechy 2 razy dz. Echter Erdrauch. Common Fumitory. W niedoczynności tarczycy spowodowanej brakiem jodu oraz jako adiuvans w wolu endemicznym. Rhamni cathart.. Ziele dymnicy działa na mięśnie gładkie podobnie do Herb. zwłaszcza u osób otyłych i jako źródło mikroelementów dla rekonwalescentów i osób starszych. Morszczyn może być skuteczny w usuwaniu uporczywych zaparć. w Polsce powszechnie na polach i ugorach. Tego rodzaju przeciwstawne działanie. czterohydrokoptyzyna). Dymianka aptecznaja. Rad. Cholereticum. W wielu krajach klimatu umiarkowanego.Zawarte w surowcu polisacharydy łatwo pęcznieją w jelitach i ułatwiają wypróżnianie u osób z atonią jelit oraz zaparciem (patrz: Althaea officinalis). hamują jej wytwarzanie.in. najbardziej istotne jest jednak działanie surowca na wytwarzanie i przepływ żółci. w ½ szklanki wody lub soku owocowego jako środek rozwalniający i metaboliczny. związki żywicowe i garbnikowe. flawonoidy. dróg żółciowych i moczowych oraz naczyń krwionośnych (spasmolyticum). fumarowy). Ziele dymnicy — Herba Fumariae. Fol. Działanie. synaktyna. że w przypadku niewydolności wątroby wyciągi z dymnicy zwiększają ilość żółci proporcjonalnie dc potrzeb organizmu. łatwiejsze przemieszczanie treści pokarmowej i uregulowanie wypróżnień. ros. FUMARIA OFFICINALIS — DYMNICA POSPOLITA Ang. Chelidonii. jako laxans korzystniej stosować wraz ze sproszkowanymi ziołami: Rad. Wzrasta też ilość wydalanego moczu i obniża się ciśnienie krwi. Zastosowanie. zależne od stanu czynnościowego wątroby. powoduje rozkurcz jelit. kw.2%. a w przemyśle służy do otrzymywania kwasu alginowego i jego pochodnych. natomiast przy nadmiarze żółci. Mieszanina alkaloidów izochinolinowych (m. Następuje przywrócenie pełnej amplitudy ruchów perystaltycznych jelita. cholagogum. nazwano ambocho- 144 . Althaeae. Występowanie.in. Surowiec. Glycyrrhizae. Główne związki. sole mineralne. protopina do 0. diureticum. Postacie leku. Fumeterre officinale.

Dobre wyniki można również uzyskać w migrenie indukowanej przez dyskinezję żółciową. Prep. Herb. odstawić na 10 min. w zespole spastyczno-nadciśnieniowym z zastojami żółci i bólem oraz w dyskinezji wywołanej skurczem zwieracza bańki wątrobowo-trzustkowej i w objawach towarzyszących tym schorzeniom. Antidiabeticum. Również w nadmiernym wydzielaniu żółci (hypercholia). cztero-cukier stachyoza. Taraxaci. Alkaloidy — galegina i hydroksygalegina (pochodne guanidyny) oraz peganina (pochodna chinazolinowa). Związkiem czynnym w surowcu jest pochodna guanidynowa — galegina. Przeciwwskazania. Goats Rue. Patrz: Chelidonium majus. Glycyrrhizae. GALEGA OFFICINALIS — RUTWICA LEKARSKA Ang. Anserinae. Występowanie. w kamicy żółciowej niezależnie od umiejscowienia złogów (hepatolithiasis. Ziele rutwicy. Ziele dymnicy bywa składnikiem ziół żółciopędnych. Geissraute. W płdn. na mokrych łąkach. Dec. Główne związki. Abrotani. Herb. niem. Leki syntetyczne nie przewyższają jednak swoją wartością wyciągów z ziela rutwicy.. Herb. Oddibil (RFN) — draż. ros. franc. Rad.leretycznym. w Polsce w rejonach południowych. Patrz: Chelidonium majus. i środk. przecedzić). Infl. Phenformin). w początkowym okresie cukrzycy. Europie. Działanie uboczne. Azji Mniejszej. Rhei. Surowiec. W niedoborze żółci spowodowanym niewydolnością wątroby. wraz z Rad. związek gorzki. Hyperici. np. Fumariae — odwar z ½ łyżki ziela na szklankę wody (gotować 3 min. choledocholithiasis). Galega officinal. Działanie. wskutek rozkurczającego działania na przewody żółciowe i na zwieracz bańki wątrobowo-trzustkowej. która posłużyła za substancję modelową do syntezy całej grupy pochodnych biguanidynowych (np. Zastosowanie. 145 . Surowiec ułatwia również przepływ żółci do dwunastnicy. Herb. cholecystolithiasis. Helichrysi. zawierają standaryzowany suchy wyciąg z dymnicy jako środek ambocholeretyczny. Ziele rutwicy — Herba Galegae. kolce żółciowej (cholecystalgia). pić 1— 2 łyżki 2—4 razy dz. Fol. Menthale pip. Postacie leku. Kozljatnik aptecznyj. Rad. obniża poziom cukru we krwi i działa synergicznie z przeciwcukrzycowymi chemioterapeutykami z grupy pochodnych sulfonylomocznika (np. Diabetol). kamicę żółciową i niewydolność wątroby. w zespole objawów po chirurgicznym usunięciu kamieni żółciowych (cholelithotomia). garbnik.

25%. głównie Galeopsis tetrahit. Fl. Chelidonii. Hemp-Nettle. przyjmowane przez dłuższy okres przez gruźlików. w celu uniknięcia występowania objawów ubocznych.. Główne związki. W Europie i półn. Surowiec handlowy jest mieszaniną gatunków występujących w Polsce. ponieważ zawiera rozpuszczalną w wodzie krzemionkę (patrz: Equisetum arvense). korzystnie w leczeniu skojarzonym z chemioterapeutykami przeciwcukrzycowymi przy równoczesnym zmniejszeniu ich dawki. zmniejszają zakwaszenie tkanek wskutek przesunięcia równowagi kwasowo-zasadowej i stwarzają tym samym mniej korzystne warunki do rozwoju Mycobacterium tuberculosis. kw. alkaloid stachydryna. stosowana w drżączce porażeniowej (następuje podwyższenie poziomu cukru u diabetyków). Menthae pip. Surowiec nie jest obecnie stosowany per se. Solidaginis. Fol. Surowiec. Z L-dopa. flawonoidy (pochodne skutelareiny). ros. Diabetosan.in. Chanvre sauvage. Metabolicum. Ziele poziewnika — Herba Galeopsidis. Działanie. Fucus. Pikulnik. Taraxaci. Ponadto mają właściwości wykrztuśne. a następnie zmniejszają ilość plwociny (saponina). saponina. lecz jako składnik mieszanek. Herb. irydoidy (m.05%. W lecznictwie ludowym surowiec stosuje się w celu pobudzenia laktacji u kobiet karmiących. Herb. Zastosowanie. 0.in. Wyciągi te poprawiają mikrokrążenie krwi wokół ognisk martwiczych w płucach. Wyciągi z ziela poziewnika. regulują fermentację 146 . kwasy organiczne (m. Występowanie. Interakcja.in. Garbniki do 6%. w Polsce pospolity chwast polny. niem. goryczka.a ponadto wywierają szkodliwe działanie. GALEOPSIS TETRAHIT — POZIEWNIK SZORSTKI Ang. początkowo zwiększają. antiphlogisticum. lub również z innymi ziołami. Gemeiner Hohlzahn. Ziele poziewnika wywiera korzystne działanie ogólno-ustrojowe. np. Galeopsis ladanum — Poziewnik polny i Galeopsis pubescens — Poziewnik miękkowłosy. Equiseti. expectorans. olejek eteryczny ok. galirydo5yd). również u osób otyłych. np. 0. kawowy). ułatwiają działanie właściwych leków tuberkulostatycznych i późniejsze bliznowacenie. Postacie leku. m. Herb. rozpuszczalna w wodzie krzemionka ok. powodują wystąpienie kwasicy mleczanowej. Stigma Maydis. Abrotani. salicylowy i kw. Azji. Jako środek pomocniczy w cukrzycy o przebiegu chwiejnym. Herb. franc.

Drok krasilnyj. kamicy moczowej i innych chorobach metabolicznych. niem. ranach). Zastosowanie. flawonoidy (m. Pobudzenie ośrodka oddechowego zwiększa częstotliwość i amplitudę ruchów oddechowych. Farberginster.03%. Postacie leku. w uszkodzeniach skóry (np. zapaleniu błon śluzowych przewodu pokarmowego. pobudzają nieznacznie wydzielanie soku żołądkowego (goryczka) oraz moczu (flawonoidy). Jako środek moczopędny lub wykrztuśny tylko wraz z innymi ziołami. Korzystne jest stosowanie odwaru z mieszanki zawierającej Herb. franc. Ziele janowca — Herba Genistae. Herb. pobudzenie ośrodka naczynioruchowego podwyższa ciśnienie krwi. Galeopsidis 25 g.in. Nieznacznemu pobudze- 147 . Występowanie. Herb. Equiseti 35 g. 75 g jako adiuvans w gruźlicy oraz w miażdżycy naczyń. z obfitą ropną plwociną i obecnością czerwonych krwinek. Genet batard. sole mineralne. stimulans. Pomocniczo — w miażdżycy naczyń. anagiryna). blizny po zabiegach chirurgicznych. Polygoni avic. ros.w jelitach i wiążą toksyny bakteryjne (garbniki). olejek eteryczny ok. Ziele janowca silnie pobudza zarówno ośrodkowy. Jako adiuvans w leczeniu gruźlicy płuc antybiotykami i innymi chemioterapeutykami. GENISTA TINCTORIA — JANOWIEC BARWIERSKI Ang. luteolina). oparzenia. genisteina. wzmaga się również transpiracja i perspiracja skóry oraz ruchy perystaltyczne jelit. garbniki. Działanie. Również dla rekonwalescentów i osób w wieku podeszłym w celu uzupełnienia niedoboru związków mineralnych. W lecznictwie ludowym ziele poziewnika jest stosowane przeciw upławom (fluor) u kobiet. Diureticum. genistyna. przecedzić do termosu). Herb. pić 1/2—2/8 szklanki 2—3 razy dz. Greenweed. Galeopsidis — 2 łyżki ziela na 2 szklanki wody (zalać na noc. Główne związki. lupanina. również u osób prątkujących. Surowiec. 0. Niemal w całej Europie i Azji Mniejszej. cytyzyna. zmniejszonej elastyczności i zwiększonej przepuszczalności ścian naczyń włosowatych. depurativum. związek goryczowy. Alkaloidy chinolizydynowe (m. gotować rano 10 min pod przykryciem. godzinę po posiłkach jako środek metaboliczny i przeciwzapalny.in. w kamicy moczowej w celu przywrócenia równowagi między koloidami 1 krystaloidami w moczu. jak i autonomiczny układ nerwowy. zwłaszcza ośrodki wegetatywne w rdzeniu przedłużonym. w Polsce pospolity w lasach i zaroślach. Dec.

Betulae).niu ulega ośrodek wymiotny i ośrodek kaszlowy. wraz z Fol. zwłaszcza w przewlekłym postępującym gośćcu stawowym (polyarthritis chronica progressiva). umożliwiającym szybkie usunięcie z organizmu szkodliwych metabolitów. Omawiany surowiec odznacza się również silnym działaniem moczopędnym. obrzęku sercowym (oedema cardiacum). następnie je poraża (po większych dawkach). nudności. Gentiana punctata. a więc najpierw pobudza zwoje nerwowe. Primulae. zbliżone do strychninowych. Genistae — odwar z 1 łyżki ziela na szklankę wody (gotować 5 min. Bitterwort. Gorieczawka żółtaja. m. Zastosowanie. Działania napotne i przeczyszczające nie są wykorzystywane. Główne związki. wymioty. niem. Korzeń goryczki — Radix Gentianae (wskaźnik goryczy = 500). ros. jelit. Ribis nigri. wskutek oporów w przenoszeniu bodźców w synapsach nerwowych. np. Dec. Sambuci. 2—3 razy dz. i stopniowo zmniejszać do 1—2 tabl. ciąża. Równowartościowy surowiec otrzymuje się z innych gatunków. ostre zapalenie żołądka. Jako środek moczopędny w niewydolności nerek. Fol. Gentiana purpurea. Tabex (LRB) — tabl. Anserinae. GENTIANA LUTE A — GORYCZKA ŻÓŁTA Ang. 5 razy dz. Fl. wyrostka robaczkowego i nerek. skazie moczanowej (diathesis urica). Fl. 1. amarogen- 148 . Przeciwwskazania. Po dawkach wyższych od leczniczych występują kurcze toniczno-kloniczne. Foeniculi. dawki 1 tabl. nad-czynność tarczycy. Swoiste gorycze glikozydowe. pić 1/2—2 łyżki. Herb. Postacie leku. pro die. Fruct. odstawić na 10 min. Prep. Jest wyjątkowo stosowany per se. Fl. pomocniczo również w chorobach przemiany materii. Występowanie. Surowiec. Na autonomiczny układ nerwowy surowiec działa podobnie do nikotyny. Pseudacaciae. Herb. jako środek odwykowy w kuracjach przeciwnikotynowych. franc. Nadciśnienie. W Europie w rejonach górskich i podgórskich Uprawiana w wielu krajach. niedomodze sercowo-krążeniowej w tzw. Gentiane jaune. kamicy moczowej (urolithiasis) oraz w niektórych chorobach skórnych wywołanych nagromadzeniem endogennych toksyn. przecedzić). z Gentiana pannonica. Enzian.in. niekiedy jako składnik mieszanek moczopędnych (np. Działanie uboczne. w Polsce jest pod ochroną. natomiast ze wzglądu na zawartość alkaloidu cytyzyny wyciągi mogą mieć znaczenie w kuracji odwykowej palaczy tytoniu.5 mg cytyzyny.

emulsyna i inne. wymioty. Gentianae mają w pewnym stopniu działanie przeciwrobaczycowe głównie na owsiki u małych dzieci. w braku łaknienia i niestrawności. drażnią zakończenia nerwowe w kubkach smakowych języka i za pośrednictwem ośrodkowego układu nerwowego kierują bodźce do nerwów wydzielniczych w błonie śluzowej żołądka. nawet w bardzo dużych rozcieńczeniach. Dla dzieci i młodzieży oraz dla osób w wieku podeszłym z objawami wycieńczenia.tyna. ucisku w żołądku. pozbawionej smaku gorzkiego. niedowagi i trudnościami w przyswajaniu składników pokarmów. również w następstwie ostrych i przewlekłych nieżytów żołądka i jelit. Ponadto rekonwalescentom po przebytych poważnych chorobach i operacjach jako stomachicum. Wyciągi z Rad. z jaką substancje goryczkowe pobudzają czynność wydzielniczą. soku żołądkowego oraz śluzu zawierającego m. Tym też uzasadnia się przyjmowanie leków goryczowych 30 min przed posiłkiem. W zaburzeniach trawiennych z objawami bólów epigastrycznych.in. Substancje goryczowe wywierają również bezpośrednie działanie na żołądek. U matek karmiących mogą też zmieniać smak mleka. glikozyd gentiina. Dla dzieci w postaci 149 . Po dużych dawkach przekrwienie błony śluzowej żołądka. substancjami ogólnie wzmacniającymi organizm. mukopolisacharydy. pektyny. Skutek ten nie występuje jednak natychmiast. fitosterole. Zastosowanie. zależy głównie od stanu czynnościowego żołądka. oraz nietrwały gentiopikrozyd hydrolizujący do glikozy i gencjogeniny. wzdęciach. stomachicum. nudności. cholagogum i tonicum. a wskutek ogólnej poprawy trawienia — zwiększenie resorpcji związków odżywczych. Badania rentgenologiczne wykazały. Substancje goryczowe. u których proces trawienia przebiega prawidłowo. pobudzenie kurczliwości. lecz dopiero po upływie 1/2—1 h od chwili przyjęcia leku doustnie.in. gorycze minimalnie wzmagają wydzielanie soku żołądkowego. Amarum. w mniejszym stopniu od ilości i intensywności samych goryczy. Działanie. tonicum. pośrednio. natomiast u osób cierpiących na brak łaknienia i na dyspepsję — pobudzenie czynności trawiennej jest znaczne. gencjanina). Stwierdzono także pobudzenie wydzielania żółci. Działania uboczne. trójcukier gencjanoza. Ponadto związki o charakterze alkaloidów (m. określanymi jako tonicum. zgagach i biegunkach. Następuje wówczas pobudzenie wydzielania śliny. U ludzi zdrowych. Gorycze są więc. że po upływie zaledwie 3—8 min od przyjęcia wyciągu z korzeni goryczki następowało stopniowe rozszerzenie się naczyń w błonie śluzowej żołądka oraz zwiększenie jego ruchliwości osiągające maksimum po 30—35 min. Siła.

a przede wszystkim nie wywołują stanów narkotycznych. — 0. franc. służy też do otrzymywania alkaloidu glaucyny. protopina). oraz czopków Hermorol. zwłaszcza w Basenie Morza Śródziemnego. krwawienia w przewodzie pokarmowym. Następuje wówczas zmniejszenie wrażliwości tego ośrodka i osłabienie lub nawet zniesienie odruchów kaszlowych. Nie mają również depresyjnego wpływu na ośrodek oddechowy i naczynioruchowy. pić łyżeczką 30 min przed posiłkiem jako amarum. wrzód trawienny. Tinct. Ostry nieżyt żołądka. Dec. Działanie. 150 . Ponadto glaucyna wywiera nieznaczne działanie przeciw-skurczowe na mięśnie gładkie oskrzeli. Extr. Glaucyna jest zbliżona budową do papaweryny. substancje śluzowe i żywicowe. Stosowanie glaucyny przez dłuższy czas. Hormnohn. GLAUCIUM FLAVUM — SIWIEĆ ŻÓŁTY Ang. ros. Antitussivum. Rad. Działania uboczne. a działaniem do kodeiny. Maczek żółtyj. spasmolyticum. Również uprawiany.in. Liczne alkaloidy aporfinowe (m. Pavot cornu. Przeciwwskazania. niem. Gentianae — łyżeczka sproszkowanego korzenia w 150—200 ml wody gotować 5 min. Surowiec. Postacie leku. dociera z prądem krwi do ośrodka kaszlu w rdzeniu przedłużonym. nie obniżają progu reaktywności na bodźce psychiczne i bólowe. sole mineralne.0 g pro dosi w opłatkach 2—3 razy dz. Wyciągi z korzenia goryczki wchodzą w skład Tinct. co tłumaczy się jej właściwościami adrenolitycznymi.5—1. Występowanie. natomiast nie ma wpływu na motorykę jelit. W przewodzie pokarmowym wchłania się łatwo i szybko. Gentianae pulv. Ziele siwca żółtego — Herba Glaucii flavi. — 100—300 mg pro dosi w kapsułkach 2—4 razy dz. Cinchonae comp. W wielu krajach europejskich.klizmy przeciw owsikom. Horned Poppy. nawet w dawkach leczniczych. może spowodować umiarkowany spadek ciśnienia tętniczego krwi. przecedzić. ale w przeciwieństwie do niej dawki lecznicze glaucyny nie mają wpływu na korę mózgową. a silniejsze na naczynia krwionośne. goryczka (glaukopikryna). przed jedzeniem jako stomachicum i tonicum. Wprawdzie działanie to jest nieco słabsze niż kodeiny. glaucyna. gdzie wywiera działanie depresyjne. Rad. Gentianae — 30—40 kropli w kieliszku wody 2—5 razy dz. Główne związki. Gentianae spis.

Surowiec. W mało nasilonej niewydolności wątroby. po jedzeniu. Gudra pliuszczewidnaja. zapaleniu pęcherza i nawet w padaczce. niedokwaśności. niem. młodzieży i osób w wieku starszym. ros.06%. oparzeniu 1 stopnia. zaburzeniach trawiennych (brak apetytu. Zastosowanie. Glaucinum hydrochloricum (ZSRR) — tabl. Główne związki. Pomocniczo — w krztuścu. Glaucyna jako bromowodorek — prep. związki garbnikowe ok. Działanie. 2—3 razy dz. utrudnia ich resorpcją oraz chroni wątrobę i zmniejsza jej przeciążenie. lub tabl. Zewnętrznie działa łagodnie ściągające. w Polsce powszechnie. 40 mg — dawki dla dorosłych 1 draż. jelit i dróg żółciowych. W całej Europie. działa przeciwzapalnie. Zewnętrznie — w trądziku pospolitym. Gundelrebe. jelit i dróg żółciowych. Herba Hederae terrestris). nieregularne wypróżnianie). dzieciom odpowiednio mniej. Substancja goryczowa glechomina. Glauvent (LRB) — tabl. ból brzucha. zmniejszonym wytwarzaniu żółci. Znacznie obniżone ciśnienie krwi. 7%. Występowanie. antiphlogisticum. Depurativum. Jako lek przeciwkaszlowy w stanach zapalnych górnych dróg oddechowych. Ziele bluszczyka unieczynnia częściowo toksyny bakteryjne i szkodliwe metabolity w przewodzie pokarmowym. franc. zwiększa ich odporność oraz zmniejsza przepuszczalność ścian naczyń włosowatych/Pobudza również wydzielanie soku żołądkowego. cholina. świerzbiączce. kwasy organiczne. Lierre terrestre. GLECHOMA HEDERACEA — BLUSZCZYK KURDYBANEK Ang. Przypuszcza się. stomachicum. W lecznictwie ludowym jako środek w nieżycie górnych dróg oddechowych.Zastosowanie. olejek eteryczny 0. kamicy moczowej. wskazany zwłaszcza dla dzieci. przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie. Tussiglaucin (Herbapol) — draż. że surowiec ma szczególne powinowactwo do błon śluzowych żołądka. pomocniczo — w kamicy żółciowej i niektórych schorzeniach skórnych. 40 mg. Ground Ivy. Przeciwwskazania. Postacie leku. sole mineralne. ułatwia trawienie i przyswajanie składników pokarmów. wzdęcia. 151 . nieżycie żołądka. 50 mg. Ziele bluszczyka — Herba Glechomae (syn. Po podaniu wyciągu z ziela bluszczyka obserwowano zwiększony przepływ żółci przez przewody żółciowe i lepsze opróżnianie pęcherzyka żółciowego. zapaleniu skóry.

Działanie. antiulcerosum. ros. Liczne trójterpeny (m. zmniejsza przekrwienie błon śluzowych żołądka i dwunastnicy i tym samym osłabia stan zapalny. Lukrecja przeciwdziała dyskinezji w obrębie dróg żółciowych. 3sytosterol). Polygoni avic. Korzeń lukrecji działa przeciwzapalnie na błony śluzowe przewodu pokarmowego (trójterpeny i niektóre flawonoidy). betaina. Herb. Główne związki. związki kumarynowe (m. franc. a tylko nieznacznie w obrębie układu moczowego i narządów rodnych. kw. spasmolyticum. Süsscholz. uprawiana w wielu krajach. echinatowy. Juglandis. Herb. Na oskrzela działa przeciw-skurczowo i wykrztuśnie. pochodna kw. Herb. Fraxini. natomiast na żołądek i dwunastnicę — przeciwzapalnie i przeciwwrzodowo. oskrzeli i dróg żółciowych. Liquorice.in. zewnętrznie — do przemywań. Antiphlogisticum.. spowodowanej nadmiernym napięciem ścian przewodów żółciowych i zwieracza bańki wątrobowo-trzustkowej i tym samym zwiększa przepływ żółci do dwunastnicy. kw. Fol. oleanolowego). niem. Na mięśnie gładkie lukrecja działa spazmolitycznie (flawonoidy). Okorowany korzeń z rozłogami lukrecji — Radix Glycyrrhizae (syn. Fol. ponieważ mają właściwości witaminy P. cholina. Rad. glicyretynowy i jego pochodna — glicyryzyna. np. węglowodory. Urticae. Ziele bluszczyka jest zwykle stosowane w mieszankach ziołowych odtruwających. Dec. Występowanie.. Sołodka gładkaja. wraz z Cort. GLYCYRRHIZA GLABRA — LUKRECJA GŁADKA Ang. Fol. Menthae pip.Postacie leku. aminokwasy. Reglisse. glabrykowy. odstawić na 10 min. nie ma wpływu na naczynia krwionośne i na mięsień sercowy. Radix Liquiritiae). U ludzi obserwowano dość szybkie cofanie się objawów choroby wrzodowej 152 . również w Polsce. Inaktywacja histaminy.in. Glechomae — odwar z 11/2 łyżki ziela na 11/2—2 szklanki wody (gotować 5 min. zmniejsza napięcie w obrębie żołądka i jelit. jako czynnika rozszerzającego włosowate naczynia krwionośne. Europy i Azji Mniejszej.in. Równocześnie zawarte w surowcu flawonoidy hamują nadmierną przepuszczalność ścian włośniczek oraz tętniczek przedkapilarnych. przecedzić). Anthyllidis. Surowiec. Taraxaci. Fl. Hyperici. gdyż unieczynnia histaminę powstałą wskutek uszkodzenia komórek oraz zapobiega dalszemu jej uwalnianiu. umbeliferon). emmenagogum. pić ½ szklanki 2—3 razy dz. kw. fitosterole (m. Pochodzi z płdn. okładów i jako płukanka.

niekiedy zawroty głowy i hipokalemię. przez β-sytosterol.po doustnych dawkach lukrecji. przeciwzapalnie i ściągające w żołądku i dwunastnicy oraz jako składniki przeciwzapalnych maści i czopków w schorzeniach skórnych i odbytu. Surowiec i wyciąg suchy stosuje się także w przewlekłych nieżytach przewodu pokarmowego.in. jedynie przejściową poprawę samopoczucia bez zahamowania postępu choroby. zwłaszcza u dzieci i u osób w wieku starszym. liszaju rumieniowatym. Większe dawki surowca lub wyciągu. Leczeniu poddają się przypadki wczesne u osób młodszych. np. Omawiane trójterpeny nie mogą zastąpić glikosterydów lub mineralosterydów nadnerczowych. gardła i oskrzeli. 153 . W chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy stosuje się mieszanki ziołowe i preparaty zawierające korzeń lukrecji lub wyciąg suchy. Tak samo jak korzeń lukrecji działają wodne wyciągi (odwar. Zastosowanie.25% aktywności monobenzoesanu estradiolu i słabe działanie bakteriobójcze. który można podawać przez dłuższy czas. Również w lekkich stanach niedoczynności kory nadnerczy (choroba Addisona — cisawica). zwłaszcza związanych z niedokwaśnością i bolesnymi skurczami. Działania uboczne. o budowie zbliżonej do sterydowych hormonów kory nadnerczy (kortyzon. Korzystne wyniki uzyskuje się w niektórych chorobach skórnych. Zwrócono przy tym uwagę na fakt. przyjmowane przez dłuższy okres powodują wystąpienie obrzęków wskutek zatrzymania jonów sodu i wody w organizmie. ale nie działają. wyizolowana glicyryzyna (sól sodowa dwuglukuronianu kwasu glicyretynowego) oraz sole kwasu glicyretynowego mają zastosowanie jako składniki doustnych preparatów działających neutralizująco. Właściwości wykrztuśne. który wykazuje 0. tym skuteczność leczenia jest mniejsza. napar) oraz wyciąg lukrecjowy suchy — Extr. że trójterpeny lukrecji. pęcherzycy i innych. wraz z małą ilością kortyzonu także w stanie bardziej zaawansowanym. Im starszy wiek chorego i dłuższy okres trwania choroby. W raku żołądka nie otrzymano pozytywnych wyników. także w stanach alergicznych. Glycyrrhizae siec. Wyciąg suchy z korzenia lukrecji. Korzystne jest równoczesne podawanie środków zobojętniających sok żołądkowy lub zmniejszających jego wydzielanie. przeciwskurczowe i pobudzające ruch nabłonka rzęskowego górnych dróg oddechowych wykorzystano w nieżycie jamy ustnej. jeżeli czynność kory nadnerczy jest całkowicie wyłączona (choroba Addisona — cisawica). Korzystniejsze jest stosowanie wyciągu lukrecjowego pozbawionego glicyryzyny (w Polsce nie produkowanego). dezoksykortykosteron) potencjalizują właściwości przeciwzapalne tych związków. Wymienić również należy nieznaczne działanie estrogenne wywierane m. w rumieniu wielopostaciowym.

również do płukania jamy ustnej (z dodatkiem 1/2 łyżeczki Azulanu). surowiec jest składnikiem recepturowych mieszanek ziołowych i preparatów. m. ros.5—1 g kilka razy dz. Acidum glicyrrhetinicum — wchodzi w skład maści Biosone (RFN). garbnik ok. przeciwskurczowy i hamujący wydzielanie soku żołądkowego w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy. Główne związki. GRINDELIA ROBUSTA — DOG1ĘDA WIELKA (GRINDELIA) Ang. Dawki 1—2 tabl. oraz wykrztuśnych kropli Elixir Glycyrrhizae 20—30 kropli w kieliszku wody 3—5 razy dz. Substancje żywicowe do 20% (m. 50 mg. 0. Extr. mieszanina cyklicznych kwasów nienasyconych i ich estrów z wyższymi alkoholami). jako expectorans i antiphlogisticum. Grindelienkraut. 4%. W Ameryce Północnej. Uldenol. tabl. et depur.in.29%. tabl. franc. Ammonium glycyrrhizinicum — wchodzi w skład draż.Postacie leku. pić 1—2 łyżki 2—3 razy dz. 50 mg stosowane w chorobie wrzodowej dwunastnicy. draż Alax. 0. Biogastrone — duodenal (RFN) — kaps.in. Występowanie. Azarina. działającej przeciwzapalnie na skórę oraz maści Anolan (RFN) do stosowania doodbytniczego. cukry redukujące. Analogiczny surowiec otrzymuje się z pokrewnych gatunków — Grindelia squarrosa i Grindelia camporum. Gastro. prep. — dawka 0. tabl. sole mineralne. po jedzeniu w ciągu 4 tygodni. w Polsce rzadko uprawiana. oraz w zapaleniu żołądka. niem. olejek eteryczny ok. fitosterol grindelol. Zespół flawonoidów z korzenia lukrecji — prep.1 g. Biogastrone (RFN) — tabl. częściej jako składnik leków recepturowych oraz preparatów złożonych. 154 .. stosowanych w zapaleniu i owrzodzeniu żołądka. Pilulae laxantes i Mel Symphyti. Rabro (RFN). Ziele doglądy (grindelii) — Herba Grindeliae. saponiny. stosowane w chorobie wrzodowej żołądka. Rad. Wyciąg płynny z korzenia lukrecji wchodzi w skład płynu Herbogastrin. Likwiryton (ZSRR) — tabl. Glycyrrhizae siec. stosowanych w nieżytach i chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy. granulatu Gastrogran. Surowiec. Glycyrrhizae — odwar z 1/3 łyżki korzeni na szklankę gorącej wody (gotować 5—7 min). Rowagastrit (RFN). stosowany jako przeciwzapalny.in. Grindelie. w proszkach jako antiphlogisticum i antiulcerosum. 3—4 razy dz. Grindelia herb. flawonoidy do 0.7%. m. Grindelia. tabl. Sól sodowa lub dwusodowa pochodnej kwasu oleanolowego otrzymanego z soku lukrecjowego — Carbenoxolone sodium and disodium — prep.

Działanie. Expectorans, spasmolyticum, antisepticum. Surowiec oraz wyciągi alkoholowe działają na górne drogi oddechowe, zmniejszają lepkość zalegającego śluzu, przywracają normalne ruchy nabłonka rzęskowego i napięcie mięśni gładkich oskrzeli oraz wyzwalają odruch wykrztuśny. Ułatwiają oczyszczanie drzewa oskrzelowego i niszczą bakterie wywołujące nieżyty gardła oraz oskrzeli. Związkami czynnymi są żywice, natomiast saponiny mają znaczenie pomocnicze. Właściwości moczopędne i uspokajające doględy są zbyt słabe, aby mogły wywierać działanie lecznicze. Zewnętrznie na skórę surowiec działa przeciwbakteryjnie, przeciwzapalnie i przeciwalergicznie. Działania uboczne. Duże, doustne dawki wyciągu z surowca mogą spowodować podrażnienie nerek i dróg moczowych. Zastosowanie. W zapaleniu gardła (pharyngitis), krtani (laryngitis), tchawicy (tracheitis) i oskrzeli (bronchitis), zwłaszcza u osób starszych i dzieci z utrudnionym odkrztuszaniem i nagromadzonym śluzem w górnych drogach oddechowych. Również w krupie rzekomym (laryngitis stridulosa), pomocniczo — w rozedmie płuc, pylicy, kaszlu u gruźlików. Zewnętrznie — w dermatozach wywołanych dotknięciem liści Primula, Ruta i in. Wyciąg z surowca wchodzi w skład kropli Astmin i Kelastmin. Przeciwwskazania. Ostre stany zapalne przewodu pokarmowego i jelit. Postacie leku. Ziele doględy nie jest dostępne w aptekach, nie produkuje się też najbardziej wartościowych wyciągów — nalewki lub wyciągu płynnego. Są stosowane dwa preparaty zawierające wyciąg z doględy — wykrztuśny i przeciwastmatyczny — Astmin, dawki 40—60 kropli 3—6 razy dz.; Kelastmin, dawki 40—60 kropli w kieliszku wody 3 razy dz.
HELIANTHUS ANNUUS — SŁONECZNIK ZWYCZAJNY

Ang. Common Sunflower; franc. Helianthe; niem. Gemeine Sonnenblume; ros. Podsołnecznik odnoletnij. Występowanie. Pochodzi z Meksyku, uprawiany w wielu krajach, również w Polsce. Surowiec. Kwiat słonecznika — Flos Helianthii (są to brzeżne kwiaty języczkowe). Główne związki. Saponozydy trójterpenowe (m.in. heliantozydy A, B i C oraz ich aglikon kw. echinocystowy), alkohole trójterpenowe (m.in. arnidiol, faradiol), flawonoidy (m.in. kwercetyna i kwercymerytryna), karotenoidy (m.in. taraksantol i luteol), cholina, betaina, ksantofil.

155

Działanie. Antipyreticum, dermaticum. Kwiaty słonecznika obniżają temperaturą ciała w stanach gorączkowych i działają synergicznie ze związkami salicylowymi. Pobudzają nieznacznie wydzielanie soku żołądkowego. Zewnętrznie ułatwiają wchłanianie wylewów i wybroczyn podskórnych oraz miejscowych obrzęków pourazowych, podobnie jak Flos Arnicae. Zastosowanie. Jako środek w lekkich stanach gorączkowych oraz w mało nasilonych zaburzeniach trawiennych i bezsoczności. Zewnętrznie — na miejscowe krwawe wybroczyny, stłuczenia, krwiaki, uszkodzenia naskórka, także w zapaleniu skóry, trądziku, świądzie. W lecznictwie ludowym kwiaty słonecznika są uznawane za skuteczne w malarii. Surowiec jest składnikiem mieszanki ziołowej Pulmosan. Postacie leku. Flos Helianthii — do kataplazmów na skórę. Dec. Flor. Helianthii — 11/2 łyżki kwiatów na szklankę wody(gotować 3—5 min, przecedzić), stosować do okładów i przemywań. Do wewnątrz stosuje się kwiaty słonecznika w zestawieniu z innymi ziołami: jako pomocnicza mieszanka w chorobach płucnych — miesz. Pulmosan; jako mieszanka napotna np. wraz z Fruct. Rubi idaei, Flor. Sambuci, Inflor. Tiliae, Cort. Salicis, Herb. Solidaginis; jako mieszanka pobudzająca trawienie, np. wraz z Herb. Cnici bened., Fol. Menthae pip., Herb. Hyperici, Fol. Urticae, Rad. Archangelicae, Herb. Centaurii, Rhiz. Calami.
HELICHRYSUM ARENARIUM — KOCANKI PIASKOWE

Ang. Everlasting; franc. Immortelle jaune; niem. Sand-Strohblume; ros. Bessmiertnik piesczanyj. Występowanie. W środk. Europie i środk. Azji, w Polsce na terenach piaszczystych. Surowiec. Kwiatostan kocanek — Inflorescentia Helichrysi (syn. Flos Stoechados). Główne związki. Flawonoidy do 4% (m.in. izosalipurpozyd do 2%, glikozydowe pochodne naryngeniny, epigeniny i kemferolu), związki ftalidowe (m.in. 5,7-dwuhydroksyftalid), olejek eteryczny do 0,05% (m.in. p-krezol), fitosterole (m.in. glukuronid β-sytosterolu), związki kumarynowe (m.in. skopoletyna), pochodne auronu (m.in. auronol), karotenoidy, trójterpeny (m.in. kw. ursolowy). Działanie. Cholereticum, cholagogum, spasmolyticum, stomachicum. Liczne badania wykazały, że związki czynne kocanek zmniejszają napięcie mięśni gładkich jelit, pęcherzyka żółciowego i przewodów żółciowych oraz zwieracza bańki wątrobowo-trzustkowej, przywracają im prawidłową ruchowość,

156

zmniejszają opory dla prądu żółci, która łatwiej i regularniej dociera do dwunastnicy. Surowiec wzmaga czynność żółciotwórczą wątroby (jednak ok. 3 razy słabiej niż de-cholina) oraz działając przeciwskurczowo, ułatwia przepływ żółci. W jelitach pobudza trawienie i resorpcję składników pokarmu oraz przywraca pełną amplitudę ruchów perystaltycznych. Wyciągi z kocanek zwiększają nieznacznie wydzielanie soków trawiennych, zmniejszają stan zapalny błony śluzowej żołądka, lecz nie wykazują u ludzi uchwytnego działania moczopędnego. Zastosowanie. W niewydolności wątroby, nieznacznym przewlekłym uszkodzeniu miąższu wątroby przez różne związki toksyczne (np. pestycydy z pokarmów, lotne trucizny, niektóre leki, aflatoksyny z pleśni), niedostatecznym wytwarzaniu żółci. Również w stanach skurczowych i zapalnych przewodów żółciowych, atonii pęcherzyka żółciowego, skurczu zwieracza bańki wątrobowo-trzustkowej, zastoju żółci i związanych z tym zaburzeniach trawiennych. Pomocniczo w kamicy żółciowej oraz po operacjach dróg żółciowych. Niekiedy i tylko jako adiuvans w bezsoczności żołądkowej. W lecznictwie ludowym w chorobie reumatycznej i skazie moczanowej. Kocanki wchodzą w skład granulatu Cholegran i mieszanki ziołowej Cholagoga II, natomiast wyciąg jest składnikiem proszku Gastrochol i płynu Cholesol. Postacie leku. Dec. Infl. Helichrysi — odwar z 2—3 łyżek kwiatów na 2 szklanki wody (gotować 5 min, odstawić na 10 min, przecedzić do termosu), pić 1/2—2/3 szklanki 2—3 razy dz. po jedzeniu jako cholagogum i stomachicum. Prep. Flamin (ZSRR) — tabl. zawierające zespół flawonoidów z kwiatostanów kocanki, stosowane w cholecystopatiach. Cholesol (Herbapol) — płynny wyciąg z kilku ziół, m.in. kocanek stosowany w schorzeniach wątroby i dróg żółciowych; dawki po łyżeczce w ½ szklanki wody 3 razy dz.
HERNIARIA GLABRA — POŁONICZNIK NAGI

Ang. Rupturewort; franc. Herniarie glabre; niem. Bruchkraut; ros. Griżnik gładkij. Występowanie, W Europie, Azji i półn. Afryce; w Polsce pospolity na nizinach. Surowiec. Ziele połonicznika — Herba Herniariae; równowartościowego surowca dostarcza Herniaria hirsuta — Połonicznik kosmaty. Główne związki. Flawonoidy ok. 2,5% (m.in. hiperozyd, rutyna, narcyzyna), saponozydy trójterpenowe ponad 3% (m.in. glabrozydy A, B i C), kumaryny (m.in. herniaryna, umbeliferon, skopoletyna),

157

kwasy organiczne (m.in. kw. glikolowy, kw. glicerowy), olejek eteryczny 0,01%, garbnik, sole mineralne. Działanie. Spasmolyticum, salureticum, bacteriostaticum. Nowoczesne badania wykazały, że połonicznik ma słabe działanie moczopędne ze względu na antagonizm różnych grup związków oraz nieznaczne działanie przeciwskurczowe na mięśnie gładkie, głównie dróg moczowych. Wyciągi z surowca mogą u niektórych tylko osób zwiększać diurezę, zależnie od stanu czynnościowego nerek, natomiast ogólnie ułatwiają wydalanie jonów sodowych i chlorkowych oraz mocznika. Mogą również rozpuszczać złogi kamieni, zwłaszcza zawierających moczany, najkorzystniej wtedy, gdy mocz jest słabo zasadowy: pH 7,0— 7,2. Obserwowano wówczas, stopniowe naruszanie struktury kamieni moczanowych prowadzące aż do ich rozpadu na krystaliczny piasek. Połonicznik wywiera także słabe działanie przeciwbakteryjne obejmujące również szczepy antybiotykooporne. W lecznictwie ludowym wielu krajów surowiec jest środkiem przeciw kamicy moczowej, tym tłumaczy się niemiecka nazwa rośliny Bruchkraut i popularna francuska Casse pierre. Zastosowanie. W schorzeniach dróg moczowych, głównie w skąpomoczu, przewlekłym zapaleniu kłębków nerkowych (glomerulonephritis), moczowodu (nephritis) i pęcherza (cystitis), profilaktycznie w skłonności do kamicy moczowej oraz w kamicy in situ, szczególnie skutecznie w kamicy moczowodowej (ureterolithiasis) i pęcherzowej (cystolithiasis). Surowiec wchodzi w skład mieszanki ziołowej Urosan, a wyciągi w skład draż. Amionin i pasty Fitolizyna. Przeciwwskazania. Ostre zapalenie kłębków nerkowych, krwawienia oraz ostry nieżyt żołądka i dwunastnicy, zmiany nowotworowe w obrębie dróg moczowych. Postacie leku. Dec. Herb. Herniariae — 1/2—1 łyżka ziela na 1—11/2 szklanki wody (gotować 5 min, odstawić na 10 min, przecedzić), pić 1/3 szklanki 3 razy dz. między posiłkami. Ziele połonicznika jest często składnikiem recepturowych mieszanek moczopędnych i przeciwkamicowych, np. wraz z Peric. Phaseoli, Fl. Cyani, Stigma Maydis, Herb. Solidaginis, Rhiz. Agropyri, Rad. Petroselini, Fol. Betulae, Rad. Ononidis, Herb. Polygoni avic., Herb. Equiseti.
HUMULUS LUPULUS — CHMIEL ZWYCZAJNY

Ang. Hop; franc. Houblon commun; niem. Hopfen; ros. Chmiel obyknowiennyj. Występowanie. W Europie i środk. Azji; w Polsce w zaroślach i nad brzegami rzek, uprawiany w dużych ilościach.

158

Surowce. Owocostan chmielu (tzw. szyszka chmielowa) — Strobilus lupuli; lupulina (gruczoły chmielowe z powierzchni owocostanów) — lupulinum (syn. Glandulae lupuli). Główne związki. Owocostany zawierają olejek eteryczny do l,6% (m.in. humulen ok. 50%, mircen ok. 25%, farnezen, β-kariofilen), związki żywicowe ok. 10% (m.in. humulon, lupulon), flawonoidy (m.in. pochodne kemferolu, kwercetyna i epigeniny), garbniki do 5%, trójterpeny (m.in. hopanon), związki purynowe (m.in. adenina), związki aminowe (m.in. cholina). Lupulina zawiera olejek eteryczny do 6% (wg FP IV 1%), związki żywicowe do 50%, substancje woskowe do 25% i związki tłuszczowe. Działanie. Sedativum, stomachicum, antisepticum, anaphrodisiacum. Owocostany chmielu i lupulina działają hamująco na czynność kory mózgowej, zmniejszają wrażliwość niektórych ośrodków w rdzeniu przedłużonym i rdzeniu kręgowym, utrudniają przenoszenie bodźców do mózgu i wywierają uchwytne działanie uspokajające, zwłaszcza na sferą płciową w mózgu. Oba surowce mają również właściwości przeciwskurczowe, zmniejszają napięcie mięśni gładkich jelit i dróg moczowych oraz zwiększają wydalanie moczu. Wyciągi chmielowe pobudzają też wydzielanie śliny, soku żołądkowego i śluzu bogatego w mukopolisacharydy, ułatwiają trawienie pokarmów i wykorzystywanie ich składników przez organizm. Odznaczają się również silnym działaniem bakteriobójczym wobec licznych drobnoustrojów Gramdodatnich, Gram-ujemnych, antybiotykoopornych, a nawet prątków gruźlicy ludzkiej, oraz słabym działaniem estrogennym u kobiet przyjmujących regularnie wyciągi z surowca. Ostatnio badacze japońscy wykazali wysoką aktywność przeciwnowotworową gorzkich składników chmielu. Zewnętrznie surowiec działa przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie. Zastosowanie. Jako lek uspokajający w stanach zmęczenia i wyczerpania nerwowego, przy trudnościach w zasypianiu na tle nerwowym, zbytniej pobudliwości nerwowej i płciowej, zaburzeniach miesiączkowych. Również w zaburzeniach trawiennych, nadmiernej fermentacji jelitowej, niedokwaśności, wzdęciach, odbijaniu, bólu brzucha i innych objawach wskazujących na łagodny przewlekły nieżyt przewodu pokarmowego. Pomocniczo stosuje się chmiel w gruźlicy (wraz z ziołami zawierającymi rozpuszczalną krzemionkę i z chemioterapeutykami), w nefropatiach powodujących zmniejszenie diurezy (jako składnik odpowiednich mieszanek ziołowych), w stanach przednowotworowych i w raku żołądka, pęcherzyka żółciowego, wątroby i płuc, przy równoczesnym stosowaniu innych sposobów leczenia, oraz w stanach pooperacyjnych po usunięciu tkanki rakowej. Zewnętrznie (kataplazmy) — w zapaleniu korzeni nerwowych, bólach reumatycznych, za-

159

paleniu skóry. Wyciąg z chmielu jest składnikiem kropli Nervosol i syropu Passispasmin. Postacie leku. Inf. Strobili lupuli — napar z łyżki „szyszek” na szklanką wody, pić 2—3 razy dz. 1/4—1/3 szklanki jako środek pobudzający trawienie, przeciwskurczowy i wzmacniający. Jako uspokajający korzystnie wraz z Rad. Valerianae, Pl. Crataegi, Herb. Hyperici, Fol. Menyanthidis, herb. Leonuri card., Fol. Melissae, Fol. Menthae pip; jako emmenagogum wraz z Fl. Malvae arbor., Cort. Viburni opuli, Fol. Salviae; pomocniczo w gruźlicy wraz z Herb. Galeopsidis, Fol. Juglandis, Herb. Equiseti, Herb. Pulmonariae; pomocniczo przeciwnowotworowo wraz z Fl. Calendulae, Herb. Hyperici, Anth. Chamomillae, Rad. Symphyti, Rad. Glycyrrhizae, Herb. Fumariae, Fol. Plantaginis. Lupulinum — doustnie 0,25 g w opłatku 2—4 razy dz. po jedzeniu jako antinervinum.
HYDRASTIS CANADENSIS — GORZKNIK KANADYJSKI

Ang. Golden Seal; franc. Hydraste du Canada; niem. Kanadische Gelbwurzel; ros. Gidrastis kanadskij. Występowanie. W lasach wschodniego wybrzeża Ameryki Północnej, również tam uprawiany. Surowiec. Kłącze gorzknika — Rhizoma Hydrastidis. Główne związki. Alkaloidy izochinolinowe do 8,6% (m.in. hydrastyna do 3,5%, berberyna do 3%, czterohydroberberyna do 1%, berberastyna). Podczas suszenia surowca część hydrastyny ulega utlenieniu do hydrastyniny i kwasu opianowego. Działanie. Haemostaticum uterinum, stomachicum. Wyciągi z surowca wykazują wybiórcze działanie na mięsień macicy. Już małe dawki podwyższają jego napięcie i siłę samoistnych skurczów oraz hamują krwawienia; nie działają natomiast w krwawieniach z innych narządów. Ze względu na intensywnie gorzki smak zwiększają wydzielanie soku żołądkowego, pobudzają też sekrecję błon śluzowych jelit. Działania uboczne. Po dawkach leczniczych mogą wystąpić nudności i wymioty z objawami towarzyszącymi (ból głowy, bezsenność, ucisk w piersiach, bradykardia). Długotrwałe przyjmowanie gorzknika wywołuje stan ogólnego pobudzenia, halucynacje i omdlenia. Zastosowanie. W bardzo obfitych krwawieniach miesiączkowych (menorrhagia) i jedynie pomocniczo w krwotokach macicznych (metrorrhagia), natomiast nie skutkują w krwotokach po porodzie. Wyciąg z gorzknika stosuje się per se również w bezsoczności (achylia gastrica), trudnościach w trawieniu i niedostatecznym przyswajaniu składników pokarmów.

160

Postacie leku. Extr. Hydrastidis fluid. — doustnie 10—30 kropli w kieliszku wody 2—4 razy dz. jako haemostaticum; 10—15 kropli przed jedzeniem jako stomachicum.
HYOSCYAMUS NIGER — LULEK CZARNY

Ang. Black Henbane; franc. Jasquiame noire; niem. Schwarzes Bilsenkraut; ros. Bielena czornaja. Występowanie. W całej Europie, również w Polsce jako roślina ruderalna. Surowiec. Liść lulka czarnego — Folium Hyoscyami. Główne związki. Alkaloidy tropanowe 0,02—0,18%, głównie Lhioscyjamina, skopolamina (do 30% w zespole alkaloidów), bardzo mało atropiny. Działanie. Parasympatolyticum, spasmolyticum, sedativum, analgeticum. Liść lulka zawiera te same alkaloidy (w znacznie mniejszej ilości) i działa analogicznie jak Fol. Belladonnae i Fal. Stramonii. Działanie wyciągu z surowca nie jest jednak stałe ze wzglądu na zmienne proporcje L-hioscyjaminy i skopolaminy. Oba alkaloidy porażają zakończenia nerwów przy-współczulnych, wywołują rozkurcz mięśni gładkich w narządach wewnętrznych, hamują wydzielanie śliny, śluzu, potu i soku żołądkowego, rozszerzają źrenice oka. Natomiast w działaniu ośrodkowym różnią się, gdyż L-hioscyjamina pobudza niektóre ośrodki mózgowe, natomiast skopolamina poraża je, wywołuje ogólne uspokojenie, otępienie, zmniejsza wrażliwość na bodźce zewnętrzne, osłabia wolą. Wyciąg olejowy z liści lulka (Oleum Hyoscyami) poraża nerwy czuciowe w skórze, po zastosowaniu zewnętrznym działa więc przeciwbólowe. Działania uboczne. Patrz: Atropa belladonna. Zastosowanie. Wyciągi z lulka są obecnie rzadko stosowane per se, wyjątkowo jako środek przeciwskurczowy w obrębie przewodu pokarmowego i dróg moczowych, częściej natomiast w celu złagodzenia stanu pobudzenia nerwowego, np. w histerii, laku, uczuciu zagrożenia, skłonności do choroby lokomocyjnej. Większe znaczenie ma Ol. Hyoscyami stosowany zewnętrznie do wcierań w bólach stawowych i mięśniowych na tle gośćcowym, w zapaleniu korzeni nerwowych, nerwobólach i w nieżycie oskrzeli. Przeciwwskazania. Patrz: Atropa belladonna. Liście lulka służą do sporządzania Extr. Hyoscyami siec., Ol. Hyoscyami oraz wyciągu gęstego, który wchodzi w skład maści Capsiplex.

161

Postacie leku. Fol. Hyoscyami, pulv. — dorosłym doustnie 0,2 g pro dosi w opłatkach, kaps. 2—3 razy dz. jako środek przeciwskurczowy i uspokajający. Extr. Hyoscyami siec. — dorosłym 15—50 mg pro dosi 2—5 razy dz.; dawka maksymalna 0,3 g pro d/e. Ol. Hyoscyami — zewnętrznie do wcierań jako analgeticum.
HYPER1CUM PERFORATUM — DZIURAWIEC ZWYCZAJNY

Ang. St. Johns Wort; franc. Millepertuis; niem. Johanniskraut; ros. Zwieroboj prodirjawlennyj. Występowanie. W Europie i Azji; w Polsce powszechnie na łąkach i ugorach; znane są liczne mieszańce. Surowiec. Ziele dziurawca — Herba Hyperici; świeże kwiaty służą do otrzymywania wyciągu olejowego. Główne związki. Flawonoidy do 4% (m.in. hiperozyd, rutyna, kwercetyna), naftodwuantrony do 0,14% (m.in. hiperycyna, protohiperycyna), garbniki katechinowe do 8%, leukoantocyjanozydy, olejek eteryczny do 1% (m.in. alifatyczne węglowodory i aldehydy, αpinen, gurjunen), kwasy wielofenolowe (m.in. kw. kawowy, kw. chlorogenowy), cholina, fitosterole, hipertoryna, związki cukrowe. Działanie. Spasmolyticum, vasotonicum, psychosedativum, antisepticum, dermaticum. Dziurawiec jest jedną z najbardziej wszechstronnie działających roślin leczniczych. Działa przeciwskurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, dróg żółciowych i naczynia krwionośne oraz w małym stopniu na drogi moczowe. Następuje powolny, stopniowy spadek napięcia ścian w tych narządach (flawonoidy, hyperycyna). Ilość wydalanego moczu zwiększa się nieznacznie i nieregularnie (flawonoidy, olejek eteryczny). Ponieważ dziurawiec zawiera duże ilości katechin (garbniki), działa również na drobne naczynia krwionośne, zwłaszcza na włośniczki i tętniczki przedkapilarne, analogicznie do witaminy P (patrz: Viola tricolor). Omawiany surowiec ma właściwości przeciwbakteryjne, zarówno po podaniu doustnie, jak i zewnętrznie na skórę i błony śluzowe. Stwierdzono, że hamuje wzrost Streptococcus aureus oraz innych drobnoustrojów Gram-dodatnich, natomiast nie działa na drobnoustroje Gram-ujemne i na grzyby. Na błony śluzowe i uszkodzone miejsca skóry wyciągi z dziurawca działają ściągająco i antyseptycznie (garbniki). Mniej znane od wymienionych są właściwości przeciwdepresyjne, ponieważ uwidaczniają się dopiero po podaniu większych dawek wyciągu z dziurawca zawierającego hiperycynę, np. Succus Hyperici. Hiperycyna ma intensywną czerwoną barwę, jest zbliżona budową do hematoporfiryny i działa skutecznie w psy-

162

chozach i stanach nerwicowo-depresyjnych. Jest to związek fotodynamiczny, zwiększający u ludzi i zwierząt zdolność absorpcji promieni nadfioletowych, katalizujący niektóre procesy wewnątrzwydzielnicze i wpływający korzystnie na mechanizmy biochemiczne w organizmach opanowanych przez nowotwory złośliwe. Hiperycyna jako dobrze rozpuszczalna w alkoholu i olejach tłustych, znajduje się w Succ. Hyperici i w Ol. Hyperici, natomiast brak jej w odwarze lub naparze, gdyż nie rozpuszcza się w wodzie. Wyciągi olejowe ze świeżych kwiatów dziurawca, tzw. Oleum Hyperici są stosowane zewnętrznie i działają przeciwzapalnie w niektórych dermatozach. Działania uboczne. Wyciągi zawierające hiperycynę, po podaniu doustnym i po zbyt długiej ekspozycji na promienie nadfioletowe, powodują zaczerwienienie skóry, pęcherze, wewnętrzne krwawienia i ogólne osłabienie. Zastosowanie. W zaburzeniach czynnościowych wątroby, zmniejszonym przepływie żółci przez drogi żółciowe, skurczu zwieracza bańki wątrobowo-trzustkowej, stanach zapalnych żołądka i jelit oraz przewodu żółciowego, wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego (colitis ulcerosa), skurczu odźwiernika (pylorospasmus), skurczu obwodowych naczyń żylnych. Pomocniczo — w skąpym wydalaniu moczu, kamicy żółciowej, zastojach krążenia w kończynach, nadmiernej przepuszczalności i łamliwości włośniczek oraz w przewlekłym gośćcu i skazie moczanowej. Jako psychosedativum w ogólnym wyczerpaniu nerwowym, stanach depresyjnych wywołanych zaburzeniami czynnościowymi, urazami lub w okresie przekwitania, w psychozach okresowych (melancholia), zaburzeniach równowagi nerwowej (neurodystonia), objawach niepokoju; dla dzieci w moczeniu nocnym (enuresis noctura), lęku nocnym (pavor nocturnus) i stanach nerwicowych. Pomocniczo — w depresjach po wstrząśnieniu mózgu, ciężkich kontuzjach i operacjach. Zewnętrznie na -wrzody, odmrożenia, oparzenia I i II stopnia, owrzodzenia żylakowe, wyprzenie (impetigo), rany trudno gojące się, blizny i na miejsca pozbawione pigmentu (vitiligo). Ponadto w zapaleniu dziąseł, gardła, jamy ustnej i pomocniczo w przyzębicy. Przeciwwskazania. Nadwrażliwość na promienie nadfioletowe, wysoka gorączka, poważne uszkodzenie wątroby i nerek. Ziele dziurawca służy do sporządzania Intr. Hyperici i Succ. Hyperici oraz jest składnikiem granulatu Gastrogran i Normogran i mieszanek ziołowych Cholagoga nr 1 i 2, natomiast wyciągi z ziela wchodzą w skład preparatów Herbogastrin, Guttae stomachicae i Hemostin. Zastosowanie w homeopatii. Uszkodzenie nerwów obwodowych spowodowane cięciem, ukłuciem, zmiaż-

163

dżeniem lub rozerwaniem, z silnymi bólami przebiegającymi wzdłuż nerwów; 2. Wstrząśnienie mózgu lub rdzenia przedłużonego; 3. Stany depresyjne u osób z miażdżycą, przede wszystkim naczyń mózgowych lub po wstrząśnieniu mózgu bądź udarze mózgowym. Postacie leku. Dec. Herb. Hyperici — 1—1 1/2 łyżki ziela na 2 szklanki wody, gotować 5 min, odstawić na 10 min, przecedzić do termosu, pić 1/3—1/2 szklanki 3 razy dz. przed jedzeniem; jako diureticum np. z Rad. Ononidis, Fruct. Juniperi, Herb. Solidaginis, Fol. Betulae, Fruct. Rosae, Intr. Hyperici — 1/2—1 łyżeczka w kieliszku wody 2 razy dz. po jedzeniu, dzieciom 20—40 kropli jednorazowo. Succ. Hyperici — dawkowanie jak wyżej; zewnętrznie do pędzlowania dziąseł i smarowania miejsc bielaczych 15 min przed naświetleniem. Ol. Hyperici (50 g świeżych kwiatów zwilżyć 50 ml etanolu 96°, dodać 250 ml oleju słonecznikowego, postawić w naczyniu na parze i ogrzewać 2—3 h, aż kwiaty staną się kruche, odcedzić, intensywnie czerwony płyn przelać do butelki) — do stosowania zewnętrznego w dermatozach. Prep. Nowoimanin (ZSRR) — płyn zawiera frakcję bakteriobójczą ziela dziurawca; stosuje się zewnętrznie 0,1% roztwory do okładów, tamponów, obmywań (m.in. oparzenia, ropne zapalenie ucha); prep. Peflawit (LRB) — tabl. zawierają zespół katechin, zastosowanie analogiczne jak rutyny; prep. Hyperforat (RFN) — krople, draż., amp. zawierają hiperycynę, zastosowanie jako psychosedativum.
HYSSOPUS OFFICINALIS — HYZOP LEKARSKI

Ang. Hyssop; franc. Hyssope officinale; niem. Ysop; ros. Issop aptecznyj. Występowanie. W krajach śródziemnomorskich; w Polsce uprawiany. Surowiec. Ziele hyzopu — Herba Hyssopi. Główne związki. Olejek eteryczny ok. 1% (m.in. pinokamfen, pinen, cyneol, kamfen), garbniki do 8%, flawonoidy (m.in. diosmina), związki trójterpenowe (m.in. kw. oleanolowy, kw. ursolowy), fitosterol. Działanie. Carminativum, expectorans, antihydroticum. Wyciągi z surowca zmniejszają nieznacznie napięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego, przywracają normalne ruchy perystaltyczne jelit, pobudzają wydzielanie soku żołądkowego, mają właściwości wiatropędne. Działają również przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie (garbniki, olejek eteryczny), ułatwiają odkrztuszanie i wydzielanie śluzu w górnych drogach oddechowych, gdyż wzmagają ruch nabłonka

164

rzęskowego, oraz hamują czynności gruczołów potowych za pośrednictwem ośrodkowego układu nerwowego, analogicznie jak Fol. Salviae. Zastosowanie. W nieżycie przewodu pokarmowego, nadmiernej fermentacji, wzdęciach, zmniejszonym łaknieniu, nie-. regularnych wypróżnieniach. Pomocniczo — w nieżycie gardła (laryngitis), przewlekłym nieżycie oskrzeli (bronchitis), nadmiernej potliwości (hyperhidrosis) i osłabieniu diurezy. Zewnętrznie — tło płukania w zapaleniu dziąseł, jamy ustnej i gardła. Wyciąg z surowca jest składnikiem kropli Pectosol. Postacie leku. Infus. Herb. Hyssopi — napar 1—11/2 łyżki ziela na szklankę wody, pić 1/3—1/2 szklanki 2—3 razy dz. po jedzeniu; ten sam napar jest stosowany jako płukanka. Surowiec jest zwykle zalecany jako składnik recepturowych mieszanek ziołowych: wiatropędnej (np. wraz z Anthod. Chamomillae, Fruct. Coriandri, Rhiz. Calami, Fol. Menthae pip., Herb. Hyperici, Herb. Origani); wykrztuśnej (np. wraz z Fol. Farfarae, Herb. Thymi, Fol. Plantaginis, Red. Glycyrrhizae, Fl. Primulae, Fruct. Foeniculi); przeciwpotnej (np. wraz z Fol. Salviae, Fl. Rhoeados, Fol. Juglandis).
INULA HELENIUM — OMAN WIELKI

Ang. Elecampanae; franc. Grande Aunee; niem. Echter Alant; ros. Diewjasil wysokij. Występowanie. W Europie i środk. Azji; w Polsce dość powszechnie w zaroślach, przy źródłach i na zrębach, również uprawiany. Surowiec. Korzeń omanu — Radix Inulae. Główne związki. Olejek eteryczny do 30% (m.in. alantolakton, izoalantolakton, dwuhydroalantolakton), fitosterole (m.in. stygmasterol), inulina do 40%, sole mineralne. Działanie. Expectorans, digestivum. Wyciąg z korzenia omanu, po podaniu doustnym, rozrzedza wydzielinę zalegającą w górnych drogach oddechowych, przywraca naturalny ruch nabłonka rzęskowego i pobudza odruch wykrztuśny. Równocześnie zmniejsza się nasilenie ataków kaszlu. Znaczenie ma również działanie przeciwbakteryjne surowca niszczące drobnoustroje (obficie rozwijające się w zakażonej jamie ustnej i gardle), które wytwarzają toksyny uszkadzające naczynia włosowate i wzmagające stan zapalny. Surowiec działa także na przewód pokarmowy i niektóre narządy wewnętrzne. Ze względu na gorzki smak, pobudza nieznacznie wydzielanie soku żołądkowego, zwiększa również w małym stopniu, ilość wytwarzanej żółci, poprawia

165

i reguluje czynności trawienne, zapobiega nadmiernej fermentacji. Stwierdzono, że korzeń omanu ma słabe właściwości przeciwrobaczycowe, przypisywane obecności heleniny, stanowiącej mieszaninę alantolaktonu i jego pochodnych. Zastosowanie. W zapaleniu gardła (pharyngitis), jamy ustnej (stomatitis), oskrzeli (bronchitis), uporczywym kaszlu, także u gruźlików (często wraz z kodeiną, narkotyną i in.) oraz w trudnościach w odkrztuszaniu, przeciw zaleganiu i wysychaniu wydzieliny, podrażnieniu i zaczerwienieniu gardła. Również w zaburzeniach trawiennych (ból brzucha, wzdęcia, niedobór soków trawiennych i in.), przede wszystkim na tle bakteryjnym oraz wywołanych obecnością jelitowych robaków. W lecznictwie ludowym w zapaleniu nerek i dróg moczowych. Polifruktozan inulinę, najpierw wykrytą w korzeniu omanu, stosowano do określania stopnia przesączania kłąbkowego (inulin clearance test) świadczącego o wydolności nerek. Surowiec jest składnikiem mieszanki Pektosan i tabl. Azarina, natomiast wyciąg — kropli Pectosol. Postacie leku. Inf. Rad. Inulae — napar z łyżki korzeni na 1—1 1/2 szklanki wody, pić 1—3 łyżki kilka razy dz. między posiłkami jako środek wykrztuśny; natomiast 30 min przed jedzeniem jako pobudzający trawienie; a po jedzeniu jako wiatropędny. Korzeń omanu jest częstym składnikiem recepturowych mieszanek ziołowych: wykrztuśnej, np. wraz z Fl. Lamii albi, Fol. Farfarae, Fl. Primulae, Herb. Thymi, Fol. Menthae pip., Herb. Violae tricol., Fol. Salviae, Herb. Marrubii; wiatropędnej, np. wraz z Fruct. Anisi, Fl. Millefolii, Herb. Hyssopi, Rhiz. Calami, Rad. Glycyrrhizae, Rad. Levistici, Herb. Origani, Herb. Hyperici, Anth. Anthemidis; żółciopędnej, np. wraz z Herb. Fumariae, Fol. Menthae pip., Herb. Anserinae, Herb. Millefolii, Herb. Agrimoniae, Herb. Solidaginis, Herb. Cnici bened., Herb. Dracunculi.
IRIS GERMANICA — KOSACIEC NIEMIECKI

Ang. German Iris; franc. Iris germanique; niem. Deutsche Schwertlilie; ros. Kasatik germanskij. Występowanie. W Basenie Morza Czarnego i Morza Śródziemnego, uprawiany w Polsce i wielu innych krajach. Surowiec. Kłącze kosaćca (okorowane) — Rhizoma Iridis. Inne gatunki: Iris pallida — Kosaciec blady oraz Iris florentina — Kosaciec florencki dostarczają równowartościowego surowca. Główne związki. Olejek eteryczny 0,2—0,3% (m.in. iron, kw. mirystynowy), garbniki 6—8%, związki cukrowe ok. 6%, olej tłusty ok. 8%, flawonoidy, irydyna, skrobia ok. 50%, sole mineralne, śluz do 10%.

166

Działanie. Expectorans, diureticum. Surowiec działa powlekające (śluz), powoduje pęcznienie zalegającej wydzieliny w górnych drogach oddechowych, przywraca naturalny ruch nabłonka rzęskowego i wyzwala odruch wykrztuśny. Wyciągi wodne nieznacznie zwiększają wydalanie moczu (flawonoidy) i działają słabo ściągająco oraz przeciwbakteryjnie (garbniki) na błony śluzowe przewodu pokarmowego. Działania uboczne. Osoby uczulone na surowiec reagują wysypką, nieżytem nosa. Zastosowanie. Wyłącznie jako składnik wykrztuśnych lub moczopędnych mieszanek ziołowych. Dawniej kłącze kosaćca podawano małym dzieciom do „przecierania zębów”, zaniechano tego jednak ze względu na częste wywoływanie zakażeń jamy ustnej. Kłącze kosaćca wykorzystuje się w przemyśle chemicznym do produkcji perfum. Zastosowanie w homeopatii. 1. Migrena z nudnościami, której pierwszymi objawami są często mroczki przed oczyma; 2. Nieżyty i stany zapalne całego przewodu pokarmowego z uczuciem pieczenia. Ślinotok. Nudności i wymioty o zawartości wodnistej lub kwaśnej oraz podrażnienie wątroby i trzustki; 3. Częste wymioty niemowląt; 4. Neuralgie nerwu trójdzielnego lub kulszowego. Postacie leku. W mieszankach ziołowych: wykrztuśnej, np. wraz z Fruct. Foeniculi, Fl. Malvae, Fol. Farfarae, Rad. Glycyrrhizae, Herb. Thymi, Fol. Plantaginis, Rad. Primulae; moczopędnej, np. wraz z Fol. Betulae, Herb. Equiseti, Fl. Pseudoacaciae, Fl. Cyani, Herb. Violae tric., Stigma Maydis, Fruct. Petroselini.
JUGLANS REGIA — ORZECH WŁOSKI

Ang. Walnut; franc. Noyer commun; niem. Walnuss; ros. Oriech grieckij. Występowanie. W Europie i Azji, często sadzony w ogrodach. Surowiec. Liść orzecha włoskiego — Folium Juglandis. Główne związki. Garbniki elagowe ok. 5%, flawonoidy (glikozydy kemferolu i kwercetyny), mezoinozyt, kw. askorbowy ok. 370 mg%, karotenoidy, kw. elagowy, ślady olejku eterycznego oraz 5-oksy-1,4naftochinon jako produkt odszczepienia glukozy od juglonu. Działanie. Antiphlogisticum, bactericidum, haemostaticum, depurativum. Wyciągi z -surowca zawierają garbniki i działają typowo dla tej grupy związków (patrz: rozdział „Farmakodynamika” str. 292). Mają one również właściwości przeciwkrwotoczne, wywierane przez kw. elagowy oraz przez 5-oksy-1,4-naftochi-

167

non, zbliżony budową do witaminy K. Po podania doustnym wyciągów z liści orzecha włoskiego zmniejszają się lub ustają krwawienia wewnętrzne z uszkodzenia naczyń w błonie śluzowej przewodu pokarmowego, jednocześnie następuje poprawa apetytu (zwiększone wydzielanie soków trawiennych) oraz zobojętnianie i usuwanie z organizmu szkodliwych produktów przemiany materii. Zastosowanie. W przewlekłych nieżytach żołądka i jelit, niezbyt nasilonej biegunce, zwłaszcza u małych dzieci, nieznacznych krwawieniach z uszkodzonych naczyń włosowatych w przewodzie pokarmowym, nadmiernej fermentacji jelitowej, wzdęciach i braku łaknienia. Zewnętrznie — w zapaleniu jamy ustnej, dziąseł, migdałków, gardła (płukanie), w zapaleniu spojówek (przymoczki) wraz z Fl. Millefolii, Fl. Cyani, Herb. Euphrasiae i Anth. Chamomillae, w chorobach skórnych: w trądziku (acne), zarówno opryszczkowym, jak i krostkowym (acne pustulosa), w zapaleniu opryszczkowym i ropnym skóry, świerzbiączce (neurodermatitis), wyprzeniu noworodków, nadmiernej potliwości, zwłaszcza nóg, w zapaleniu sromu i pochwy z upławami. Pomocniczo — w toczniu gruźliczym (lupus vulgaris). W medycynie ludowej ma również zastosowanie świeża, niedojrzała zielona naowocnia (zawiera dużo garbników), którą w postaci nalewki lub odwaru podaje się w biegunkach bakteryjnych, nieżytach i krwawieniach jelitowych oraz przeciw glistom jelitowym. Postacie leku. Dec. Fol. Juglandis — 1/2—1 łyżka liści na szklankę gorącej wody (gotować 3 min, przecedzić), pić 1/4—1/3 szklanki 2—3 razy dz.; również do użytku zewnętrznego (płukania, przemywania, okłady, irygacje). Najczęściej stosuje, się liście orzecha włoskiego w recepturowych mieszankach ziołowych: zapierającej, np. wraz z Rhiz. Tormentillae, Rhiz. Bistortae, Cort. Quercus, Rad. Hydrolapathi, Fruct. Myrtilli lub Fol. Salviae; przeciwzapalnej, np. wraz z Herb. Meliloti, Fol. Urticae, Anth. Anthemidis, Fol. Hippocastani, Herb. Hyperici lub Rad. Symphyti.
JUNIPERUS COMMUNIS — JAŁOWIEC POSPOLITY

Ang. Juniper; franc. Genévrier commun; niem. Gemeiner Wacholder; ros. Możżewielnik obyknowiennyj. Występowanie. Na całej półkuli północnej; w Polsce pospolity krzew w lasach, na polanach. Surowiec. Owoc (szyszkojagoda) jałowca — Fructus Juniperi; służy do otrzymywania olejku jałowcowego — Oleum Juniperi. Główne związki. Olejek eteryczny do 2% (m.in. α- i β-pinen, kadinen, mircen, terpinenol, kamfen), związki cukrowe do 30%

168

(m.in. glukoza i fruktoza), garbnik do 5%, leukoantocyjany, flawonoidy, kwasy organiczne (m.in. kw. glikolowy), substancje żywicowe i woskowe ok. 8%, związek goryczowy, sole mineralne. Działanie. Diureticum, cholagogum, stomachicum. Wyciągi z surowca zwiększają ilość wydalanego moczu wskutek pobudzenia przesączania w kłębkach nerkowych i hamowania wtórnej resorpcji jonów sodowych i chlorkowych w cewkach krętych. Działanie to nie jest związane tylko z zawartością olejku eterycznego, ponieważ wyciągi pozbawione olejku również wykazują właściwości moczopędne. Ponadto surowiec zwiększa wydzielanie soku żołądkowego oraz żółci, przyspiesza trawienie i przyswajanie pokarmów, hamuje nadmierną fermentacją w jelitach. Olejek jałowcowy działa drażniąco na skórę, nieznacznie rozszerza naczynia włosowate, wywołuje zaczerwienienie oraz jest silnie bakteriobójczy. Działania uboczne. Duże doustne dawki wyciągu z owoców oraz olejek jałowcowy stosowany per se uszkadzają nerki (obecność w moczu krwinek czerwonych i białych) i silnie zwiększają diurezę. Zewnętrznie olejek może spowodować zapalenie skóry z obrzmieniem i bolesnością. Zastosowanie. Jako pomocniczy środek moczopędny w przewlekłych mało nasilonych schorzeniach nerek, zmniejszonym przesączaniu w kłębkach nerkowych, zatrzymaniu wody i elektrolitów w organizmie i powstałych w wyniku tego obrzękach, również wówczas gdy są wywołane niedomogą krążenia. Jako adiuvans w kamicy moczowej oraz w niewydolności wątroby i niedostatecznym wytwarzaniu żółci, zastoju w drogach żółciowych i związanych z tym zaburzeniach trawiennych. Również jako adiuvans w dyspepsji i w nadmiernej fermentacji jelitowej. Olejek jałowcowy jest stosowany do wcierań przeciwbólowych w zapaleniu korzeni nerwowych, nerwobólach, bólach na tle gośćcowym. Przeciwwskazania. Dla wyciągów z surowca — ostre i podostre stany zapalne jelit, nerek i wyrostka robaczkowego, końcowy okres ciąży, choroba wrzodowa, okres bezpośrednio po operacjach przewodu pokarmowego i dróg żółciowych, marskość wątroby; dla olejku jałowcowego stosowanego zewnętrznie — zapalenie skóry, reakcja alergiczna na olejek, oparzenia II i III stopnia. Postacie leku. Owoców jałowca nie stosuje się obecnie per se, lecz jako składniki mieszanek ziołowych: żółciopędnej — Spec. cholagogae nr 1 i 3; moczopędnej, np. wraz z Peric. Phaseoli, Herb. Solidaginis, Rad. Ononidis, Fol. Betulae, Fruct. Rosae, Rhiz. Agropyri, Herb. Equiseti; pobudzającej trawienie, np. wraz z Herb. Centauri, Herb. Cnici bened., Rad. Inulae, Rad. Taraxaci, Fol. Menthae pip., Anth. Chamomillae, Herb. Millefolii. Ol. Juniperi — jako składnik preparatów: Spir.

169

Angelicae comp., do wcierań w nerwobólach i doustnie w zaburzeniach trawiennych 10—20 kropli 2—4 razy dz.; Linim. saponato-camphoratum do wcierań przeciwbólowych.
LAMIUM ALBUM — JASNOTA BIAŁA

Ang. White Dead Nettle; franc. Ortie blanche; niem. Weisse Taubnessel; ros. Jasnotka biełaja. Występowanie. Na półkuli północnej; w Polsce bardzo pospolita na przydrożach, łąkach. Surowiec. Kwiat jasnoty białej — Flos Lamii albi. Główne związki. Flawonoidy ok. 1% (m.in. glikozydy kwercetyny i kemferolu), olejek eteryczny do 0,05%, związki aminowe (m.in. cholina, tyramina), śluz, garbnik katechinowy, saponina, związki irydoidowe (m.in. lamiolid). Działanie. Haemostaticum uterinum, mucilaginosum. Wyciągi z kwiatów jasnoty mają właściwości przeciwkrwotoczne, zmniejszają wybiórczo krwawienia maciczne, a w lekkich przypadkach całkowicie hamują. Działają również nieznacznie powlekające i przeciwzapalnie na błony śluzowe górnych dróg oddechowych oraz ułatwiają usuwanie z organizmu szkodliwych metabolitów, zwłaszcza u dzieci i młodzieży. Zastosowanie. W zbyt obfitych krwawieniach miesiączkowych (metrorrhagia) i tylko przy nieznacznych krwotokach macicznych (menorrhagia), również w upławach, zapaleniu pochwy i szyjki macicznej. Ponadto w nieżytach górnych dróg oddechowych, wysypkach skórnych, trądziku młodzieńczym, świądzie skóry, zwłaszcza u dzieci. W lecznictwie ludowym w biegunce u małych dzieci. » Postacie leku. Dec. Flor. Lamii albi — odwar z 2 łyżek kwiatów na 1 1/2 szklanki wody (gotować 3 min, przecedzić), pić ½ szklanki 2—3 razy dz.; również do płukania i irygacji. Korzystnie jest dodać do szklanki odwaru 10—30 kropił Extr. Hydrastidis fluid, i stosować jako środek przeciwkrwotoczny. Surowiec jest stosowany przeważnie w mieszankach: wykrztuśnej, np. wraz z Herb. Serpylli, Fruct. Foeniculi, Fol. Farfarae, Fol. Menthae pip., Anth. Chamomillae, Cort. Salicis, Fl. Millefolii, Fl. Rhoeados; odtruwającej, np. wraz z Rhiz. Agropyri, Fl. Anthyllidis, Herb. Glechomae, Cort. Fraxini, Fol. Urticae, Fl. Sambuci, Fol. Betulae, Herb. Violae tricol.
LAVANDULA OFFICINALIS — LAWENDA LEKARSKA

Ang. Common Lavender; franc. Lavande commune; niem. Echter Lavendel; ros. Lawanda aptecznaja. Występowanie. W rejonie Morza Śródziemnego, uprawiana w wielu krajach europejskich, również w Polsce.

170

przeciwdziałają wzdęciom i bólom brzucha spowodowanym nagromadzeniem gazów. cyneol. Lavandulae) ok. ale i płuc. Zewnętrznie — zwykle jako składnik preparatów przeciw nerwobólom. nieżycie u palaczy tytoniu. dobrze. raczej jako pomocniczy w zakażeniach oskrzeli. w pewnym stopniu działa przeciwbólowe oraz odkażająco. lecz znacznie silniejsze. Zewnętrznie — jako środek drażniący w nerwobólach (okłady) lub bakteriobójczy w niektórych dermatozach (kąpiele). Zastosowanie. Olejek lawendowy. m. α-terpineol. I-linalol do 30%. drażni błony śluzowe żołądka i jelit. Również w stanach pobudzenia nerwowego. Podany doustnie działa silnie na przewód pokarmowy. natomiast stosowane zewnętrznie (okłady. zwłaszcza u dzieci. młodzieży i osób starszych. Olejek eteryczny (Ol. wydalany jest częściowo z moczem. sedativum. carminativum. olejek — desinficiens. zapaleniu korzeni 171 . zatrzymaniem gazów. Przywracają prawidłową perystaltyką jelit i dróg żółciowych. które wykorzystuje się nie tylko w leczeniu górnych dróg oddechowych (inhalacje). się resorbuje.in. Olejek lawendowy jest rzadko stosowany doustnie per se. częściowo przez płuca wraz z wydychanym powietrzem. Zewnętrznie olejek drażni skórę. Działanie. podany doustnie w zbyt dużej dawce. wywołują niewielkie zaczerwienienie wskutek rozszerzenia naczyń włosowatych i niszczą drobnoustroje. w nerwicach wegetatywnych. osłabieniem perystaltyki jelit i zmniejszeniem łaknienia. nieżycie oskrzeli z rozedmą. a nawet w początkowym okresie ropnia płuc. służy do otrzymywania olejku lawendowego — Oleum Lavandulae. drażni też nerki i pęcherzyki płucne. kwasy organiczne. antocyjany. przewlekłym gośćcowym bólom mięśniowym i stawowym. Główne związki. Z Lavandula latifolia otrzymuje się równowartościowy olejek Oleum spicae. Olejek lawendowy wywiera jakościowo takie samo działanie jak kwiaty. hamują nadmierny rozwój flory bakteryjnej oraz mają właściwości wiatropędne. wywołuje stan zapalny. kąpiele). Wykazano. Wyciągi z surowca wywierają nieznaczne. irritans. Napar z kwiatów jest stosowany w łagodnych zaburzeniach trawiennych z objawami nadmiernej fermentacji. że pary olejku lub aerozol mają nadzwyczaj silne właściwości bakteriobójcze (analogicznie do olejku eukaliptusowego). Kwiaty lawendy działają przeciwskurczowo na mięśnie gładkie różnych narządów wewnętrznych. wzmagają również wydzielanie soku żołądkowego.in.Surowiec. Kwiat lawendy — Flos Lavandulae. geraniol). drażnią nieco skórę. 3% (m. octan linalolu do 40%. ale uchwytne działanie ogólnie uspokajające. Działania uboczne. pomocniczo w neurastenii. Kwiaty — antispasmodicum. fitosterol.

Melissae. Strobili lupuli. sole mineralne do 11%. 2. Lavandulae.15 g. Ung. Inulae. Menthae pip. uspokajającej — z Herb. korzystnie z Ol. wiatropędnej. Menthae pip. Pomimo że surowiec zawiera glikozydy o budowie bufanolidowej. Echtes Herzgespann. Thymi. cholina.. pić 1/3 szklanki 3 razy dz. zbliżone do związków kardenolidowych. osłabia siłę bodźców przekazywanych do serca. choroba wrzodowa.. garbniki pirokatechinowe ok. jelit i wyrostka robaczkowego. Znacznie częściej stosuje się surowiec jako składnik mieszanek ziołowych. Ol. Lavandulae — napar z 1—11/2 łyżki kwiatów na szklankę wody. natomiast per se do inhalacji lub w aerozolu w nieżycie jamy ustnej gardła. Występowanie. Olejek lawendowy (doustnie) — ostre i podostre zapalenie żołądka. wraz z Fruct. Leonuri card. oskrzeli i przewodów nosowych.1 g olejku z Lavandula latifolia. zmniejsza pobudliwość niektórych ośrodków w rdzeniu przedłużonym (m. krwawienia w przewodzie pokarmowym. kw. ursolowy). Herb. spasmolyticum. Lavandulae — zewnętrznie do wcierań w bolące miejsca. Hyssopi. ślady olejku eterycznego. Hyperici. antocyjany. alkaloidy (m. Glikozydy bufanolidowe. Crataegi. ośrodka naczynioruchowego). a olejek lawendowy — zasypki Mykodermina. stachydryna. ½ szklanki rano i wieczorem jako lek uspokajający. Chamomillae. po posiłkach jako lek wiatropędny. żywice ok. Surowiec. 0. niem.5%. cardiacum. Rad. Lavandulae — do inhalacji. leonuryna). prep. LEONURUS CARDIACA — SERDECZNIK POSPOLITY Ang. Foeniculi. nie może być traktowany jako działający bezpośrednio na 172 . Postacie leku. Na półkuli północnej. Agripaume cardiaque. Anth. Przeciwwskazania. Ziele serdecznika działa łagodnie uspokajająco na ośrodkowy układ nerwowy. leniens i Spir. franc.in. Flor. Rad. saponina trójterpenowa. kwasy trójterpenowe (m.nerwowych. Spir. jako lek przeciwbakteryjny i wykrztuśny w nieżytach oskrzeli. flawonoidy. Tavipec-Montavit (RFN) — kaps. Główne związki. Valerianae. sytosterol. Fol. Menyanthidis.in. Fruct. 3—5%. Ziele serdecznika — Herba Leonuri. Roi. Herb. charakterystycznej dla stanów epileptycznych. witamina C. Motherwort. np. Fol. Herb. Inf. amp. w Polsce bardzo pospolity.in. Pustyrnik sierdiecznyj. Wyciąg z kwiatów lawendy jest składnikiem kropli Nervosol. zmniejsza stan nadmiernego pobudzenia i przeciwdziała napadowej dysrytmii mózgowej. Działanie.. Sedativum. ros. Eucalypti i Ol. poważne schorzenia wątroby i nerek. 0.

Występowanie. kwasy polifenolowe (m. utrata łaknienia. W stanach nadmiernej pobudliwości nerwowej. Surowiec. Valerianae. Olejek eteryczny do 1% (m. sedarolid. również w Polsce. Korzeń lubczyka — Radix Levistici. Fol. ros.in. Rad. kw. Fruct. Leonuri (ZSRR) — 30—50 kropli w kieliszku wody 2—3 razy dz. kw. lecz na układ nerwowy serca. Diureticum. W lecznictwie ludowym ziele serdecznika jest zalecane w łagodnej postaci cukrzycy.-zach. Fol. Liveche officinale. fitosterole (m. Melissae. Hyperici. Coriandrii. Tinct. Fol. natomiast nie obejmuje oskrzeli. β-sytosteiol i jego glukozyd). Azji. Fl. Galegae). Archangelicae. Leonuri — napar z 1/2—11/2 łyżki ziela na szklankę gorącej wody. α-terpineol. Uspokajające działanie serdecznika można porównać z takim samym działaniem korzeni kozika. Taraxaci. carminativum. Herb. Phaseoli. pić po 2—3 łyżki 2—3 razy dz. chlorogenowy). Fruct. Peric. Inf. niem. Działanie to w nieznacznym tylko stopniu odnosi się do dróg moczowych. Działanie. Zastosowanie. Visci. Rad.in. Fol. Lavandulae. kwasy organiczne. kawowy. Herb..in. Główne związki. Herb. w dystonii nerwowo-krążeniowej.. Menyanthidis. Omawiany surowiec wchodzi w skład mieszanki ziołowej Cardiosan i granulatu Cholegran. Urticae. W płdn. uczucie pełności. bergapten. Menthae pip. Crataegi. ligastylid). Foeniculi. między posiłkami. gdy jest ona związana z okresem przekwitania. Korzeń lubczyka nieznacznie zwiększa objętość wydalanego 173 . we wczesnym okresie choroby nadciśnieniowej. Fol. psoralen). wraz z Herb. Fruct. wraz z Fruct. Ponadto w osłabieniu motoryki jelit spowodowanej skurczem mięśni gładkich i związanych z tym objawach (bóle brzucha. wraz z innymi ziołami o tym samym działaniu (m. Salviae. franc. np. zaparcia). uprawiany w Europie. Chelidonii. Lovage. furanokumaryny (m. Carvi.in. Postacie leku.mięsień sercowy. Fol. związki ftalidowe: n-butyloftalid. Rad. kumaryna i skrobia. również wtedy. Najczęściej stosuje się serdecznik jako składnik recepturowych mieszanek ziołowych: uspokajającej. n-butylidenoftalid. LEVISTICUM OFFICINALE — LUBCZYK OGRODOWY Ang. Ljubistnik aptecznyj. dróg żółciowych i narządów rodnych.in. np. Herb. Znaczenie mają również właściwości przeciwskurczowe surowca powodujące uchwytne zmniejszenie napięcia ścian naczyń -krwionośnych oraz osłabienia stanów skurczowych mięśni gładkich przewodu pokarmowego. przeciwskurczowe j. Myrtilli. Garten-Liebstöckel. Strobilus lupuli.

ros. Surowiec wywołuje łagodne przeczyszczenie.in. γ-oksyglutaminowy. kw. w mieszance ułatwiającej wydalanie kwasu moczowego wraz z Fol. Hyssopi. Fl. Rad. Przywraca prawidłowy ruch jelit. Również w dolegliwościach trawiennych takich.in. węglowodór n-triakontan. 174 . np. Ulmariae. Fol. pić 1/2—2/3 szklanki 3 razy dz. Linaire commune. Korzeń lubczyka jest składnikiem mieszanki ziołowej Cardiosan oraz granulatów Cholegran. Levistici — napar z 2—3 łyżek korzenia na 2 szklanki wody. Cort. brak łaknienia z równoczesnym niedoborem żółci i osłabieniem czynności wątroby. Coriandri. Equiseti. W lekkich zaburzeniach czynności nerek ze zmniejszonym wydalaniem składników mineralnych. askorbowy). Polygoni avic. kwasy organiczne (m. Występowanie. po jedzeniu.moczu. pomocniczo w skazie moczanowej. Badania wykazały. reguluje właściwą fermentację i przeciwdziała wzdęciom. neolinaryna). Millefolii. natomiast o wiele lepiej usuwa kwas moczowy i chlorki. linaryna. niestrawność. Lijanka obyknowiennaja. Korzystniej jest stosować lubczyk wraz z innymi ziołami. alkaloid D.L-peganina. jak wzdęcia. (z równoczesnym podawaniem Allopurinolu). Hyperici. Urticae. Postacie leku. Herb. niem. Fl. fitosterol. Działanie. Inulae. lecz w pewnym stopniu przeciwdziała dyskinezji dróg żółciowych. Główne związki. dermaticum. Rhiz. Calami. diureticum. Gastrogran i Urogran. Laxativum. Herb. Fraxini. Rad. Ziele lnicy — Herba Linariae. cewek nerkowych i pęcherza. ponieważ zawiera alkaloid peganinę. działa więc jako typowy środek wiatropędny. Ribis nigri. sole mineralne. Fruct. franc. Azji. Toadflax. Gemeines Leinkraut. przewlekłym nieżycie nerek. przyspiesza trawienie. natomiast zewnętrznie działa korzystnie przeciwzapalnie oraz przyspiesza gojenie ran. ból brzucha. Herb. Asperulae. że związek ten nie tylko pobudza ruchy perystaltyczne jelit. Rad. LINARIA VULGARIS — LNICA POSPOLITA Ang. Niemal w całej Europie i zach. Inf. w mniejszym zaś stopniu przewodów żółciowych. kw. Zastosowanie. Flawonoidy (m. w Polsce powszechnie na polach i przydrożach. Pobudza również wydzielanie soku żołądkowego i zmniejsza napięcie mięśni gładkich jelit i dróg moczowych. Ziele lnicy ma także właściwości moczopędne. Herb. Menthae pip. przypisywane flawonoidom. Herb. W lecznictwie ludowym surowiec zalecano jako środek wykrztuśny i pobudzający popęd płciowy. w mieszance ułatwiającej trawienie wraz z Herb. Surowiec. Origani.

korzystniej jest stosować wraz z Rad.in. Symphyti. Postacie leku. Peric. 20%. glicerydy kw. Główne związki. Nasienie lnu — Semen Lini (otrzymywane z odmian drobnonasiennych. Bardanae. Alchemillae.in. oraz moczopędnej. Althaeae. zapaleniu skóry (okład) oraz w guzach krwawnicowych. olejowego do 5%). tylko do użytku zewnętrznego. przecedzić). Ziele lnicy do użytku wewnętrznego jako składnik mieszanek: przeczyszczającej. trądziku. tamponowanie). zapaleniu spojówek (okład). Fol. Stigma Maydis. W łagodnych przewlekłych zaparciach u dzieci i osób starszych z zaburzeniami czynnościowymi jelit i dróg żółciowych. Po podaniu 175 . Linariae — odwar z 1—11/2 łyżki ziela na szklankę wody (gotować 5 min. kw. LINUM USITATISSIMUM — LEN ZWYCZAJNY Ang. o-hydroksycynamonowego. glikozydy cyjanogenne (m. Herb. Herb. Solidaginis. kw. np. np. Surowiec. Herb. Nasiona — mucilaginosum. Rad. franc. Herb. Cyani. Pewne znaczenie ma linamaryna uwalniająca śladowe ilości cyjanowodoru. Rhiz. który hamuje wzrost drobnoustrojów jelitowych. w świądzie skóry. spulchniają masy kałowe wskutek pęcznienia śluzu i powodują wypróżnienie. Agropyri.in. Rhamni cathart. Substancje śluzowe do 6%. olej tłusty do 40% (m. obecnie uprawiany w wielu krajach w strefie klimatu umiarkowanego. Chamomillae. niem. żylakach odbytu (nasiadówka. pobudzają ruchy perystaltyczne. Herb.Zastosowanie. Rad. Działanie. na okład w zapaleniu spojówek razem z Herb. fitosterole (m. olej — dermaticum. Rad. linolowego ok. Herb. Juniperi. kampesterol). linamaryna). Len obyknowiennyj. Fol. Występowanie. Zewnętrznie surowiec działa odmiękczająco i nieznacznie przeciwzapalnie (kataplazmy). Euphrasiae. związki białkowe do 25%. linolenowego ok. podane per se do wewnątrz w stanie rozdrobnionym. drażnią nieznacznie ściany jelit. Fl. Meliloti. Fl. Dec. służących do tłoczenia oleju lnianego — Oleum Lini). Nasiona lnu.. obmywanie) i żylakowatym owrzodzeniu nóg (okład). wraz z Fruct. Cyani. ros. Anserinae. Veronicae. Zewnętrznie — w zapaleniu sromu i pochwy (obmywania. również w Polsce. Sennae. nutriens. Glycyrrhizae. Lin usuel. wraz z Fruct. 60%. wynaczynieniach podskórnych. Lein. Anth. pochodne kw. Pochodzi z Basenu Morza Śródziemnego. Plantaginis. Common flax. kawowego i kw. Wyciągi wodne z nasion lnu zawierają śluz o dużej lepkości i odporności na czynniki hydrolizujące. Phaseoli. β-sytosterol.

Dec. Również na odleżyny. Lini — 1 łyżka nasion w ½ szklanki wody 2 razy dz. 176 . zwłaszcza przed bezpośrednim zetknięciem z silnie kwaśnym sokiem żołądkowym. suchości i pękaniu skóry. Zewnętrznie. witaminę F. Lini — zewnętrznie do smarowania podrażnionej skóry. zewnętrznie. Ol. termiczne. Sem. Lini — odwar z 2 łyżek nasion w 11/2 szklanki wody (ogrzewać powoli. w leczeniu oparzeń I i II stopnia. pomocniczo w nadkwaśności i chorobie wrzodowej. która jest składnikiem płynu. po podaniu równej ilości wody (korzystnie naparu z Fol. np. także w trądziku pospolitym. Meliloti). chemiczne i mechaniczne. Salviae). towarzyszących z reguły otyłości. rezerpina). niemowlętom. Zewnętrznie jest stosowany jako środek osłaniający i w pewnym stopniu przeciwzapalny. w oparzeniu jamy ustnej gorącymi płynami. Zewnętrznie omawiany wyciąg może służyć do płukania. zdolność do szybkiej regeneracji naskórka i ziarninowania oraz odporność na czynniki zewnętrzne. do okładów. służą jako środek spulchniający zawartość jelita grubego. uszkodzeniu błony śluzowej związkami żrącymi. między posiłkami jako środek przeczyszczajacy. świądzie skóry. profilaktycznie dla niemowląt. Zewnętrznie stanowi czynnik normalizujący czynności skóry. utrzymuje się w nim długo i chroni przed związkami drażniącymi. dodać łyżkę syropu owocowego). Oleum Lini jest stosowany zewnętrznie jako składnik różnych preparatów dermatologicznych. Olej ten łatwo resorbuje się w przewodzie pokarmowym. Nasiona. kwasami mineralnymi. między posiłkami jako lek powlekający. przecedzić. pić ½ szklanki 2 razy dz. PAS. często wraz z alantoiną lub azulanem. Calcis) przeciw oparzeniom. np. Z oleju lnianego otrzymuje się frakcję glicerydów nienasyconych kwasów tłuszczowych (witamina F). kataplazmy z nasion rozdrobnionych na skórę. Sem. zapalenie tkanki podskórnej (korzystnie wraz z Herb. uszkodzeniu ługiem lub kwasem. Ol. gotować 10 min. rozdrobnione nasiona stosuje się jako kataplazmy odmiękczające na wrzody.doustnym powleka on przełyk i ścianę żołądka. niektórymi lekami (np. salicylany. uszkodzeniu naskórka. obniża poziom cholesterolu we krwi oraz działa regenerujące na skórę. kremu i zasypki Linomag. Postacie leku. Również na błony śluzowe działa regenerujące i powlekające. podawane doustnie. wysypce alergicznej. maści. zaczerwienieniu. nadaje jej niezbędną elastyczność. po zmieszaniu z równą ilością wody wapiennej (Linim. stosowanych w dermatozach. uważanych za tzw. w przewlekłych zaparciach na tle atonicznym. ropnie mnogie. owrzodzenia żylakowe kończyn. Wodny wyciąg z surowca jest stosowany jako środek powlekający w zapaleniu żołądka i dwunastnicy. Lini — zawiera glicerydy nienasyconych kwasów tłuszczowych. Zastosowanie.

Lobelija odutaja. np. Występowanie. Nudności. a ponadto ma mały współczynnik terapeutyczny i związaną z tym łatwość przedawkowania. nadczynność tarczycy. Ziele stroiczki (lobelii) — Herba Lobeliae. a po wyższych dawkach występowanie oddechu typu Cheyne-Stokesa. porażeniu prądem elektrycznym.LOBELIA INFLATA — STROICZKA ROZDĘTA (LOBELIA) Ang. 3 g pro die. z których najważniejsze są: L-lobelina. duszności i pomocniczo w dychawicy oskrzelowej. Lobelinę podaje się również w odwykowych kuracjach przeciwnikotynowych.6% (wg FP IV 0. bioncholyticum. zapaść. ale z miernym skutkiem. Lobelinum hy- 177 . Tinct. natomiast ryzykowne w reanimacji noworodków. uprawiana w wielu krajach. Lobelie inflee. również w Polsce. służy do otrzymywania alkaloidu lobeliny. Pochodzi z Ameryki Północnej. ros.L-lobelina oraz izolobinina. kaszel. Surowiec. Zastosowanie. Inne składniki nie mają praktycznego znaczenia. Działania uboczne. Alkaloid ten jest zbliżony swymi właściwościami do nikotyny. gdyż lobelina ulega szybkiemu unieczynnieniu w organizmie. Aufgeblasene Lobelie. Mniej pewne jest stosowanie w zatruciach tlenkiem węgla (zależnie od stopnia zatrucia). Główne związki. porażenia ośrodka oddechowego. początkowo obniża ciśnienie krwi. Pod wpływem tego bodźca następuje silne i gwałtowne przyspieszenie ruchów oddechowych z jednoczesnym ich pogłębieniem. Działanie. dawki maksymalne 1 g pro dosi. Mieszanina ponad 20 alkaloidów pirydynowych i piperydynowych w ilości do 0. niem. Postacie leku. drgawki. Analepticum. Lobelinę podaje się w przypadku obniżenia pobudliwości ośrodka oddechowego (lecz nie porażenia całkowitego). przy ratowaniu topielców i wisielców. Wyciągi z ziela stroiczki działają analogicznie do lobeliny. jako lek przeciwastmatyczny. zwalnia czynność serca oraz osłabia napięcie mięśni gładkich w oskrzelach. Lobeliae — doustnie 10—15 kropli w kieliszku wody 2—3 razy dz. D. w asfiksji spowodowanej szokiem urazowym. wymioty. Choroba wieńcowa. Zmniejsza przewodzenie bodźców w zwojach nerwowych. Jest ono jednak krótkotrwałe. następnie podwyższa. Indian tobacco. Przeciwwskazania. lobelanina. Nalewkę z ziela lobelii stosuje się w stanach skurczowych oskrzeli. jednak znacznie od niej słabiej.3%). lobelanidyna. franc. nadciśnienie tętnicze. Najważniejsze znaczenie-ma jednak pośrednie działanie na ośrodek oddechowy wywołane pobudzeniem kłębka szyjnego (glomus caroticum).

Levistici. dawki podskórnie i domięśniowo 10 mg pro dosi. w atakach astmy. zmniejsza obrzęk błony śluzowej nosa oraz stan zapalny skóry u małych dzieci. Surowiec. Majoranae — maść wprowadzana na waciku do nosa kilka razy dziennie. wraz z Anth. 3 mg i 10 mg. np. Postacie leku.in. Astmin — płyn do 60 kropli 3—6 razy dz. ziele lobelii. α-terpineol. Carminativum. ros. przeciwzapalnie i łagodnie ściągające. sole mineralne. Zewnętrznie działa antyseptycznie. Występowanie. nalewkę lub lobelinę: Astmosan — papierosy. W krajach śródziemnomorskich. Ziele majeranku — Herba Majoranae. 178 . antiphlogisticum. kwasy organiczne. linalol). Majoranae — jako składnik mieszanki wiatropędnej dla dzieci. Majoran. proszek jako przeciwastmatyczne. Fol. Ung. Zastosowanie.5% (m. Fruct. powyżej roku do 7 mg pro die. Anethi. MAJORANA HORTENSIS — MAJERANEK OGRODOWY Ang.in. tytoń. Preparaty zawierające m. Olejek eteryczny do 2. Ziele majeranku tylko nieznacznie pobudza wydzielanie soku żołądkowego. 20 mg pro die. 2 mg lobeliny 4—5 razy dz. Hyssopi. Doustnie per se jako przyprawa kuchenna oraz jako składnik wiatropędnych mieszanek ziołowych dla dzieci i młodzieży. cytral. maksymalnie 3—4 tabl. Zmniejsza natomiast nadmierną fermentację w przewodzie pokarmowym i może być uważane za środek wiatropędny. dzieciom 4—12-miesięcznym podskórnie 3—5 mg.in. słabo działa przeciwskurczowo na mięśnie gładkie jelit oraz przeciwzapalnie na błony śluzowe w przewodzie pokarmowym. przed jedzeniem w przeciwnikotynowej kuracji odwykowej. Fol. Herb. niem. w Polsce powszechnie uprawiany. Dawki maksymalne wg FP IV: podskórnie 20 mg pro dosi.. flawonoidy (m. Główne związki. dożylnie 3 mg pro dosi. Antasthman (CSRS) — 1—2 tabl. związki garbnikowe do 9%. Herb. Rad. glikozydy apigeniny. stosowanych w nieżytach żołądka i jelit oraz w przejściowych zaburzeniach trawiennych. luteoliny i diosmetyny). Menthae pip. pro dosi. Kelastmin — płyn 20—60 kropli 3 razy dz. franc. Marjoram.drochloricum — amp. dożylnie 6 mg pro dosi. Herb. w dychawicy oskrzelowej. Działanie. Origani. 50 mg pro die. terpinen. Chamomillae. pro die na początku ataku duszności. Służy do sporządzania maści stosowanej w niedrożności zapalnej przewodów nosowych. Majoran sadowyj. Lobesil (ZSRR) — tabl. Marjolaine. Plantaginis.

ros. niem. Rad. Działanie.MALVA SILVESTRIS — ŚLAZ DZIKI Ang. ros. Występowanie. marubina do 1%. Protectivum. Przede wszystkim w nieżycie gardła (laryngitis). Salviae. łagodzi kaszel. expectorans. pić 1/3 szklanki 3 razy dz.in. ponieważ następuje szybka hydroliza śluzu i utrata lepkości. a dla małych dzieci w postaci lewatywy. sole mineralne. Proswirnik lesnoj. wulgarol).in. ursolowy ok. maiwina i delfinidyno-3-glukozyd). White Horehound. Surowiec. który powleka błony śluzowe jamy ustnej. gardła i krtani. kw. kwasy organiczne. np. chrypce. również uprawiany. Azji. Wodne wyciągi z kwiatów malwy zawierają śluz. β-sytosterol). w Polsce powszechnie na nizinach. Występowanie. kwasy organiczne. utrudnionym odkrztuszaniu.in. Fruct. Fl. krtani (pharyngitis). Kwiat ślazu — Flos Malvae. W Europie i środk. Malvae — napar z 1—2 łyżek kwiatów na 1—11/2 szklanki wody. sole mineralne. zwłaszcza u dzieci i osób w wieku starszym. Szandra obyknowiennaja. Gemeiner Andorn.in. Wilde Malve. Główne związki. MARRUBIUM VULGARE — SZANTA ZWYCZAJNA Ang. Działanie.. Primulae. chwast pospolity niemal w całej Europie. franc. fitosterol. Cholereticum. Thymi. Fol. Glycyrrhizae. Anisi. Równowartościowy surowiec otrzymuje się ze ślazu zaniedbanego — Malva neglecta. Mieszanina związków dwuterpenowych (m. wraz z Herb. ale działanie jego jest krótkotrwałe.05%. Marrube commun. tzw. Zastosowanie. demulcens. w napadowym kaszlu ze skąpą wydzieliną. glikozydy antocyjanowe (m. suchym kaszlu. Wyciągi z ziela szanty wskutek zmniejszania napięcia mięśni gładkich. Pochodzi z Azji. Postacie leku. Śluz do 6%. związki śluzowe i cukrowe. Plantaginis. 0.1%). Farfarae. Pomocniczo (wraz z innymi ziołami) — w łagodnych schorzeniach gardła i krtani. Inf. również w Polsce. Mauve sauvagej niem. zwłaszcza zwieracza bańki wątrobowo-trzust- 179 . Powleka on również błony śluzowe przełyku i żołądka. olejek eteryczny 0. Surowiec jest często składnikiem mieszanek wykrztuśnych i przeciwzapalnych. Fol. peregrinol. cholina. Flor. Ziele szanty — Herba Marrubii. Common Mallow. Główne związki. fitosterole (m. Fol. trójterpeny (m. cardiosedativum. franc. przywraca ruch nabłonka rzęskowego. również do płukania gardła. Surowiec. ułatwia odkrztuszanie i zmniejsza stan zapalny. garbniki do 7%. chroni ją przed podrażnieniem.

Kondurango. wykrztuśnej. Kondurango. Ponadto. Fol. między posiłkami. niem. Leonuri card. Fruct. wraz z Fol. sercowo-uspokajającej. Doświadczalnie udowodniono na zwierzętach.kowej. Fl. Malvae. Herb.. Condurango. np. Rad. stanach skurczowych przewodów żółciowych i zwieracza bańki wątrobowo-trzustkowej. Menthae pip. Fol. Glycyrrhizae. kołataniu serca i w zmianach miażdżycowych oraz w tzw. Również w nieżycie gardła i oskrzeli jest stosowana jako środek wykrztuśny i przeciw-skurczowy. Crataegi. Herb. pobudzają bezpośrednio czynność wydzielniczą wątroby. pomocniczo — w przewlekłej i mało nasilonej dychawicy oskrzelowej. Dec. wraz z Herb. a u osób cierpiących na niemiarowość serca na tle nerwowym (np. pomocniczo — w kamicy żółciowej. 180 . MARSDENIA CONDURANGO — TOJOWIEC KONDURANGO Ang. Valerianae. Pulmonariae. w łagodnych niemiarowościach serca. Chelidonii. zwłaszcza u osób w wieku podeszłym. Herb. np. Plantaginis. franc.. Marrubii — odwar z 11/2—2 łyżek ziela na 11/2 szklanki wody (gotować 5 min. Strobili lupuli. Anisi. Visci. Rad. Condurango. Taraxaci. w atonii pęcherzyka żółciowego. Herb. Ziele szanty jest składnikiem granulatu Cholegran. Abrotani. Herb. ros. W schorzeniach wątroby i dróg żółciowych ze zmniejszonym wytwarzaniem i przepływem żółci. wraz z innymi ziołami. Primulae. Korzystniej jest stosować ziele szanty w mieszankach: żółciotwórczej i żółciopędnej. że działanie to może w niektórych przypadkach dorównywać chinidynie. Rad. Wyraża się ono ogólną poprawą czynności. Gorzki smak marubiny powoduje również zwiększenie wytwarzania soku żołądkowego oraz przyspieszenie trawienia i przyswajania składników pokarmu. Helichrysi. Postacie leku. np. Fruct. Nowe badania wykazały wyraźne działanie ziela szanty na serce. Herb. sercu starczym z towarzyszącą niedomogą krążenia. obejmującym oskrzela. pić 1/3—1/2 szklanki 2—3 razy dz. przecedzić do termosu). Farfarae. wraz z Fruct. zwiększają ilość wytwarzanej żółci oraz jej przepływ przez drogi żółciowe do dwunastnicy. Szanta działa także wykrztuśnie. Herb. Serpylli. kołatanie serca) — zmniejszeniem częstotliwości skurczów dodatkowych. Zastosowanie. Foeniculi. Inflor. głównie wskutek pobudzenia sekrecji błon śluzowych górnych dróg oddechowych oraz w pewnym stopniu dzięki właściwościom przeciw-skurczowym. w napadowych skurczach dodatkowych. Rad. Hyperici.

w dawce po ½ łyżeczki w ½ szklanki wody 2 razy dz. o smaku intensywnie gorzkim.3—1. fitosterol.2% zawierający najważniejsze terapeutyczne związki — chamazulen (6—18%). Flos Chamomillae).4)-ylideno-l. Zastosowanie. Wyciągi z surowca. Liana w Ameryce Południowej. Postacie leku. wielokrotnie przekraczające lecznicze. ras chemicznych. w Polsce powszechnie na łąkach. również uprawiany. Surowiec. działają typowo dla tej grupy związków (patrz: Gentiana lutea). np. Echte Kamille. Romaszka aptecznaja Występowanie. nieużytkach. drgawki.Występowanie. Extr. również w zaburzeniach trawiennych na tle nerwicowym. luteolinę i kwercetynę oraz ich 7-glukozydy). Główne związki. Działania uboczne. Ameryce Północnej i Australii. Stomachicum. garbniki. Mieszanina goryczowych glikozydów pochodnych pregnanu. w przewlekłym osłabieniu czynności wydzielniczych żołądka. ros. niem. 181 . Indianie południowoamerykańscy stosowali odwary z surowca w nowotworach żołądka i w kile. zaburzenia wzroku. Kora kondurango — Cortex Condurango. jako lek goryczowy. Koszyczek rumianku (zwany popularnie kwiatem) — Anthodium Chamomillae (syn. Główne związki. Ponadto surowiec zawiera flawonoidy m. MATRICARIA CHAMOMILLA — RUMIANEK POSPOLITY Ang. Kwiaty rumianku bezpromieniowego — Matricaria discoidea. jako zwiększające apetyt. sole mineralne. franc.6-dwuoksaspiro-4. Olejek eteryczny 0.4nonen-3 w ilości 6—10%. W całej Europie. Camomille commune. mają znacznie mniejszą wartość leczniczą. wywołanych różnymi czynnikami. 2. Wild Chamomile. wywołują zawroty głowy. tonicum. zwiększone wydalanie moczu i potu. Duże dawki. — 20—30 kropli w kieliszku wody przed jedzeniem 2—4 razy dz. Vinum Condurango (CSRS) — po kieliszku przed posiłkami.5% (sterolowy aglikonkondurangogenina A jest związany estrowo z różną liczbą reszt kwasu cynamonowego oraz z cukrami). W przypadku nerwic czynnościowych przewodu pokarmowego obserwowano nieznaczne działanie uspokajające. Surowiec.in. Condurango fluid. uprawiana w Afryce. Jako środek goryczowy jest stosowany w stanach bezsoczności (achylia gastrica). u osób w wieku podeszłym. apigeninę. czyli cis-2-heksadiin-(2. Działanie. Znanych jest szereg tzw. zwana konduranginą ok. ponadto β-amyryna. między posiłkami w nieżycie żołądka na tle nerwicowym. αbisabolol i jego tlenki (25—50%) oraz tzw spiroeter (en-indwucykloeter). Znane są odmiany rumianku o zmiennych proporcjach wymienionych składników.

zwiększeniu uwalniania ACTH i kortyzonu oraz na hamowaniu proteolizy i uwalnianiu histaminy wskutek unieczynnienia fibrynolizyny. rumień. gardła. Zewnętrznie wyciągi z rumianku działają jako silne antiphlogisticum i nieco słabsze antiallergi cum. umbeliferon. kumaryny). śluz do l7%.związki kumarynowe (m. Wyciągi z rumianku po podaniu doustnym działają przeciw-zapalnie na błony śluzowe przewodu pokarmowego. również w upławach. wywierają słabe działanie przeciwzapalne na kłębki nerkowe. zwłaszcza na żołądek. pomocniczo — w nadkwaśności. w mniejszym stopniu chamazulen. dziąseł. w postaci aerozolu stosuje się w zapaleniu 182 . Przywraca prawidłowe ruchy perystaltyczne. Działanie. karotenoidy i sole mineralne. owrzodzenia żylakowe kończyn dolnych. moczowody i pęcherz. zatok bocznych nosa. zwłaszcza kłębków nerkowych i pęcherza. Związki czynne rumianku wydalane głównie z moczem. wrzodzie żołądka lub dwunastnicy oraz wrzodziejącym zapaleniu jelit. Spiroeter hamuje wydzielanie substancji wywołujących stany zapalne — histaminy. serotoniny i bradykininy. trudnościom w trawieniu i bolesnym skurczu jelit u osesków i małych dzieci. Tylko jako środek wspomagający i wraz z innymi ziołami w przewlekłym zapaleniu dróg moczowych. również w codziennej higienie jamy ustnej. zmniejszonej tolerancji na niektóre chemioterapeutyki. nieżycie nosa. spasmolyticum. świądzie i zapaleniu sromu. w alergicznym i ropnym zapaleniu spojówek. odleżyny i zaczerwienienia skóry u noworodków. świąd skóry. cholinę. żylaki odbytu. Na błony śluzowe jamy ustnej. polegające na aktywacji układu przysadkowo-nadnerczowego. zapobiega wzdęciom i jest skutecznym środkiem wiatropędnym (carminativum) Przeciwbakteryjne właściwości rumianku są nieznaczne. Nie stwierdzono szkodliwych działań ubocznych. Pomocniczo — w anginie. nudności). któremu jednak przypisuje się główne działanie przeciwalergiczne. Antiphlogisticum. Rumianek działa również przeciwskurczowo. zapaleniu szyjki macicy i pochwy. głównie na mięśnie gładkie jelit (flawonoidy. Najbardziej aktywnymi związkami są α-bisabolol i spiroeter. Zastosowanie.in. oparzeń termicznych I i II stopnia. herniaryna). nawet dla niemowląt. słonecznych. carminativum. Również w przypadku alergicznego zapalenia skóry. Zewnętrznie — na owrzodzenia skóry. promieni Roentgena i nadfioletowymi. żylakach odbytu i w rozszerzeniu naczyń włosowatych oraz drobnych tętniczek (teleangiectasia). Napar z rumianku stosuje się też w okulistyce w miąższowym zapaleniu rogówki i tęczówki. Wewnętrznie (napar) w nieżycie żołądka i jelit. zaburzeniom w okresie ciąży (np. przeciw dolegliwościom żołądka na tle nerwicowym.

W celu wzmocnienia działania przeciwzapalnego i przeciwskurczowego rumianek łączy się z Fl. Fol. W Europie i środk. Nervosan i Vagosan. płukanie). do irygacji 2—3 łyżeczki na 3—5 szklanek wody. Hippocastani. Występowanie. Anth. Zastosowanie w homeopatii. Glycyrrhizae. wewnętrznie 40—60 kropli 2—3 razy dz. Anthemidis. przydrożach. Myrtilli. Common Melilot. Herb. również do pielęgnacji owłosionej skóry głowy i do kąpieli regenerujących skórę. przecedzić). kwiatów. Fl. Ponieważ rumianek ma słabe działanie przeciwbakteryjne. Fruct. pić ¼ szklanki 3 razy dz. 3. Tormentillae. Coriandrii. Surowiec. Rumianek jest składnikiem granulatu Cholegran i Nervogran oraz mieszanek ziołowych Pyrosan. Kolce jelitowej u niemowląt i dzieci. 183 . Przeważnie u dzieci i kobiet w stanach rozdrażnienia przy: 1. Herb. Menthae pip. Asperulae. katarze siennym. służy do otrzymywania wyciągów wchodzących w skład płynów Azucalen. między posiłkami. Inf.górnych dróg oddechowych oraz dychawicy oskrzelowej u dzieci. Salviae. Fruct. okładów. Hyperici i in. Thymi. etanolu 70°. Melilot officinal. Echter Steinklee. głównie do stosowania zewnętrznego — ½ łyżeczki na 1/4—1/2 szklanki wody (okłady. Chamomillae — 1 cz. Serpylli. stosować 1—2 łyżeczki na szklanką wody do płukania lub doustnie 20—40 kropli 2—5 razy dz. Chelivag. tamponów i w postaci aerozolu. Herb. Calendulae. Azulan — wyciąg alkoholowy z rumianku. Napar ten stosuje się również do płukania. Fl. 2. MELILOTUS OFFICINALIS — NOSTRZYK ŻÓŁTY Ang. Nadmiernej wrażliwości na ból. Herbogastrin i czopków Hemorol. przymoczek. Vitis idaeae. Melissae. Tinct. stosujemy go łącznie z następującymi ziołami: Fol. który jest składnikiem preparatów Aesculan. Fol. franc. Postacie leku. Nalewka jest bardziej skuteczna i znacznie trwalsza od naparu. Donnik aptecznyj. macerować 7 dni w 5 cz.. Ziele nostrzyka — Herba Meliloti. Równowartościowy surowiec otrzymuje się z nostrzyka wyniosłego — Melilotus altissimus. Rhiz. Fol. Herb. Plantaginis. Inulae. Fol. Rad. w Polsce powszechnie na łąkach. Rad. Chamomillae — 1/2—1 łyżka kwiatów na 2/3—1 szklankę wrzącej wody (naparzać od przykryciem 15 min nad parą. Juglandis. Fol. Anth. niem. irygacji. kąpieli. przesączyć. również do otrzymywania wyciągu Azulan i olejku rumiankowego. w kieliszku wody przed jedzeniem. Azji. Bolesnym ząbkowaniu u dzieci z nocnymi zaostrzeniami bólu. Uldenol i Ulveixtrol. ros. Millefolii.

że pod wpływem związków kumarynowych nostrzyka. żylakach odbytu. porażenie mięśni gładkich. Przeciwwskazania. obrzęki i wybroczyny krwawe po kontuzjach. Po podaniu doustnym wyciągu nieznacznie zmniejsza krzepliwość krwi i niebezpieczeństwo powstawania zakrzepów. Zewnętrznie ziele nostrzyka działa odmiękczająco na skórę (resolutivum). zapalenie skóry. kataplazmy) — na wrzody i ropnie mnogie. zapaleniu naczyń chłonnych (lymphangitis). Oprócz działania przeciwskurczowego na naczynia krwionośne. dwukumarol do 0. 184 . Ziele nostrzyka wywiera działanie na krew i na ściany naczyń krwionośnych. surowiec ma także Właściwości przeciwzapalne. Ostatnie doniesienia zwracają uwagę na cytotoksyczne działanie kumaryny in vitro. Działanie. garbnik. Mieszanina związków. Zewnętrznie (okłady. sole mineralne. advulnans. Wyciągi z ziela nostrzyka nie są stosowane doustnie per se. nie potwierdzone jeszcze badaniami in vivo na ludziach. Działania uboczne. Angiotonicum. Równocześnie zostaje podwyższona odporność ścian naczyń krwionośnych i włośniczek na szkodliwe metabolity endogenne (histamina. wskutek pobudzenia lub przywrócenia naturalnych ruchów ścian naczyń chłonnych (lymphotonicum). lymphotonicum. kumarynowych: melilotozyd i glikozyd kwasu kumarowego (podczas suszenia ziela uwalnia się kumaryna w ilości ok. Zastosowanie. serotonina.2% oraz ślady innych pochodnych kumaryny. natomiast standaryzowane preparaty z określoną ilością związków kumarynowych zaleca się w początkach zakrzepowego zapalenia żył. w żylakowym owrzodzeniu nóg. poprawie ulega również przepływ krwi przez naczynia żylne i włosowate a przez to obwodowe i mózgowe krążenie (angiotonicum). prostaglandyny. alantoina.2%. resolutivum. wskazana ostrożność u osób z niewydolnością wątroby i nerek ze względu na możliwość hemotoksycznego działania kumaryny i dwukumarolu po podaniu doustnym.9%) dwuhydrokumaryna (melilotyna) do 0. słabe uspokajające i poprawiające trawienie. Duże dawki surowca lub kumaryny powodują krwawienia wewnętrzne. przyspieszą gojenie (advulnans). lecz jako składnik odpowiednich mieszanek ziołowych. flawonoidy. toksyny bakteryjne). następuje uchwytna poprawa krążenia chłonki. obrzęku limfatycznym (lymphoedema).Główne związki. Ponadto swoiste kwasy: o-kumarowy i melilotowy oraz trygnelina. w zastoju chłonki (lymphostasis). Nowe badania wykazały. czyraki. 0. owrzodzenia żylakowe. Brak dla dawek leczniczych. zapalenie naczyń chłonnych skóry (lymphodermia) i żył (phlebitis) oraz do przemywania w zapaleniu powiek i brzegów spojówek. lekkie stany narkotyczne.

kw. — kaps. Herb. oleanolowy do 0. substancja goryczowa. neurastenii. Sedativum. Inflor. Działanie ośrodkowe wyciągu jest na tyle silne. kw. Fl. Emplastrum Meliloti — zewnętrznie w owrzodzeniach i zapaleniu skóry. Hippocastani. Prep.. MELISSA OFFICINALIS — MELISA LEKARSKA Ang. Wyciągi z liści melisy wywierają skuteczne działanie uspokajające. amp. spowodowane obniżeniem progu wrażliwości ośrodkowego układu nerwowego przez składniki olejku eterycznego. Inf.. Lłmonnaja mjata aptecznaja. np. uspokajającej. 5%. zawierający polifenolowe związki garbnikowe. Korzystnie jest łączyć z Anth. uczuciu niepokoju i zagrożenia. maść.. kw.. ma również właściwości przeciwzapalne oraz przeciwbakteryjne. Violae tricol. że wodny wyciąg z melisy. Szczególnie podatne na działanie melisy są osoby w wieku podeszłym. Występowanie. stosowany jako wzmacniający naczynia chłonne i krwionośne. Fruct. Pulmonariae. Ostatnio wykazano. Omawiany surowiec działa też przeciwskurczowo. wraz z Fl. wraz z Herb. związki cukrowe (m. Herb. franc. W Basenie Morza Śródziemnego. Crataegi. Archangelicae.in.17%). Lavandulae. Melissae. Equiseti. Herb.5%. związki trójterpenowe (m. stachioza). Fol. Melisse officinale. zmniejsza nieznacznie napięcie mięśni gładkich jelit. linalol. Liść melisy — Folium Melissae. pobudza wydzielanie soków trawiennych. garbniki skondensowane ok.25% (m. Solidaginis. Olejek eteryczny do 0. Meliloti — napar z 1 łyżki ziela na szklanką wody — zewnętrznie do okładów na skórę i na powieki. Crataegi. Surowiec. zawiera standaryzowany wyciąg z ziela nostrzyka i rutynę. dystonii nerwo- 185 . geraniol. Herb. W stanach ogólnego pobudzenia nerwowego. ursolowy do 0. Fl. np. Venalot (RFN). Zitronen-Melisse. ros. cytral. powszechnie uprawiana w Europie. Główce związki. Herb. Strobili lupuli. antispasmodicum. również w Polsce. Zastosowanie. że w wielu przypadkach można u ludzi dorosłych zmniejszyć dawki leków syntetycznych lub zaniechać ich podawania. Działanie. cytronelol). kw. Chamomillae. Meliloti jako składnik mieszanek ziołowych: wzmacniającej naczynia i przeciwzakrzepowej. kwasy organiczne (m. Fl. Juglandis.in. sole mineralne.Postacie leku. chlorogenowy). Arnicae. Rad. Menyanthidis. niem.in. draż. hamuje podział komórek nowotworowych w hodowli in vitro. Bellidis. Millefolii.in. kawowy. Fl. Herb. Balm. Fl. Fol. Fol. a więc działa cytostatycznie. Hyperici. Calendulae.

. przewlekłych i mało nasilonych nieżytach żołądka i jelit. menton do 20%. służy do otrzymywania olejku miętowego — Oleum Menthae piperitae. Inflor. Herb. Millefolii. Anth. Główne związki. Fruct. apigenina. Surowiec. Herb. Roślina jest potrójnym mieszańcem otrzymanym w Anglii. Olejek eteryczny do 2% (wg FP IV 1. Menthe poivree. Rad. pulegonu i innych (ogółem ponad 30 składników). luteolina. Herb. Klosterfrau Melissengeist (RFN) — alkoholowy destylat ze świeżych ziół. Hyssopi.wo-krążeniowej. Meliloti.5%). Miata pieriecznaja.. estry mentolu ok. Chamomillae. carminativum. zawierający 1-mentol powyżej 50%. pomocniczo — w chorobie wrzodowej. uprawiana w dużych ilościach w wielu krajach. zaburzeniach rytmu serca. Carvi. Fl. Melissae — napar z 11/2 łyżki liści na szklankę wody. MENTHA PIPERITA — MIĘTA PIEPRZOWA Ang. spasmolyticum. cyneol. 5%. pinen. pić 1/4—1/3 szklanki 2—3 razy dz. antisepticum. Liść mięty pieprzowej — Folium Menthae piperitae. Pfefferminze. mentofuran oraz śladowe ilości jasmonu. Liście melisy korzystnie jest stosować z innymi ziołami. kwasy organiczne. Tiliae. a wyciąg — kropli Nervosol. Liście mięty są jednym z najbardziej wszechstronnych 186 . Surowiec jest składnikiem granulatu Nervogran i mieszanki Nervosan. również w Polsce. w nerwicach wegetatywnych wraz z Rad. z którego przez wymrożenie wydziela się mentol — Mentholum. jako uspokajający i regulujący trawienie. Herb. Inf. Fl. Menthae pip. stosowany jak powyższe preparaty. nerwicach wegetatywnych. diosmetyna i ich glikozydowe połączenia). związek goryczowy. trudnościach w zasypianiu.in. ros. Archangelicae. sole mineralne. cholereticum. w dystonii nerwowo-krążeniowej wraz z Inflor. Nervosol — płyn stosowany jako uspokajający 1/2—1 łyżeczka 2—4 razy dz. Peppermint. Liście melisy stosuje się bardzo rzadko per se. zwykle jako składnik odpowiednich mieszanek ziołowych. Hyperici. Herb. Działanie. Fol. franc. np. Postacie leku. Preparaty zawierające liście melisy lub wyciąg: Nervogran — granulat ziołowy stosowany jako uspokajający po 1 łyżeczce 3 razy dz. felandren. Anserinae. zmianach ciśnienia krwi pod wpływem bodźców emocjonalnych. Stomachicum. Występowanie. bólach epigastrycznych. flawonoidy (m. Leonuri. Wśród innych związków: garbniki ok. analgeticum. niem. również w towarzyszących im zaburzeniach trawiennych. Lavandulae. 6%. Fol. Valerianae.. Crataegi.

Olejek miętowy działa tak samo jak liście. Działania uboczne. zwłaszcza w postaci aerozolu. Mentol i jego estry są najważniejszymi składnikami olejku miętowego. inhalacje). zwiększają ilość soku żołądkowego. menton) wydalają się głównie z żółcią. nie powodują żadnych objawów ubocznych. niszczy bakterie. Naturalny mentol tworzy 12 izomerów (wszystkie zostały poznane). drażni zakończenia nerwowe. Mają nieznaczne działanie uspokajające. Słabo jest zaznaczone działanie żółciotwórcze i przeciwskurczowe. a po zastosowaniu na błony śluzowe nosa także chłodzące i zmniejszające obrzęki w nieżytach. ułatwiającym odejście gazów i zmniejszającym wzdęcia (deflatulens). lecz znacznie silniej. umożliwiają prawidłowy pasaż treści jelitowej i przeciwdziałają zastojom żółci w pęcherzyku żółciowym. ponieważ niektóre bakteriobójcze związki surowca (mentol. Na błony śluzowe działa jeszcze silniej. Zewnętrznie na nieuszkodzoną skórą mentol działa przeciwświądowo. przeciwskurczowe i uspokajające są o wiele wyraźniej uchwytne. Z tych względów surowiec jest cenionym środkiem wiatropędnym.i najczęściej stosowanych ziół leczniczych. Jeszcze większą wartość ma olejek stosowany zewnętrznie na skórę i błony śluzowe. Po podaniu doustnym mentol. natomiast inne składniki mają podrzędne znaczenie. Liście mięty pieprzowej lub wyciągi. zarówno naturalny. że w postaci aerozolu jest b. silnym środkiem bakteriobójczym również dla szczepów antybiotykoopornych (np. a przede wszystkim w żółci. Działanie ich zależy od obecności olejku eterycznego i zawartego w nim mentolu. ułatwiają trawienie oraz pobudzają wytwarzanie żółci. Olejek miętowy po podaniu doustnie może jednak wywołać ból brzucha. natomiast mentol syntetyczny jest niejednorodną mieszaniną kilku odmian optycznych. jak i syntetyczny. wymioty. natomiast silne jest antyseptyczne. wywołuje uczucie chłodu. w dawkach leczniczych i nieco wyższych. nie wykazuje wszystkich właściwości olejku miętowego lub liści. że napar z mięty obniża nieco ciśnienie krwi. współdziałając przy tym z rezerpiną. zmniejsza miejscowo ból i stan zapalny. Wyciągi z surowca wzmagają czynność wydzielniczą żołądka oraz wątroby. Ostatnio wykazano. stosowane zewnętrznie 187 . Stwierdzono. oraz że ma właściwości przeciwbólowe. Olejek miętowy i mentol. Ponadto zmniejszają napięcie mięśni gładkich jelit i dróg żółciowych. a po dużych dawkach również zachwianie równowagi i głęboki sen. przy czym najsilniej działa 1-mentol. przywracają prawidłowe ruchy perystaltyczne. Istotne znaczenie mają właściwości przeciwbakteryjne liści mięty wobec drobnoustrojów Gram-dodatnich i Gram-ujemnych znajdujących się w przewodzie pokarmowym. zwłaszcza jego właściwości odkażające.

jako 5—10% zawiesinę olejową lub balsam złożony). Przeciwwskazania. cukierkach do ssania i in. świąd i przekrwienie skóry. służą też do otrzymywania Ol. Mentol stosuje się zewnętrznie w bólach neuralgicznych i mięśniowych (np. gardła i krtani (płukanka. zazwyczaj w połączeniu z innymi ziołami. młodzieży i osób starszych. i Tinct. m. w zapaleniu pęcherzyka żółciowego i przewodów żółciowych. Menthae pip. sinica. trudnościach w trawieniu tłuszczów. Olejek mięty pieprzowej stosuje się doustnie per se tylko w postaci standaryzowanych preparatów w bakteryjnym zapaleniu dróg żółciowych oraz jako składnik preparatów złożonych. Digestosan. do aerozoli i inhalacji. w dermatozach i świądzie (np. także w niektórych dermatozach: jako odkażający i odświeżający w pastach do zębów. utraty łaknienia. Liście mięty pieprzowej są składnikiem granulatów Cholegran. Rapacholin i Raphalamid oraz pasty Fitolizyna. Także w schorzeniach wątroby i dróg żółciowych. wywołują pokrzywkę. draż. Zaleca się zwłaszcza dla dzieci. Zastosowanie.u osób nadwrażliwych. działających w schorzeniach wątroby. Nervosan. Liście mięty pieprzowej i wyciągi stosuje się w zaburzeniach trawiennych z objawami: bólu brzucha. cukierki do ssania).in. lekkiej niewydolności wątroby i zbyt małym wytwarzaniu żółci. wzdęcia. w nieżycie nosa (krople lub inhalacje). silny wyciek z nosa i śmierć wskutek zatrzymania oddechu i serca. Menthae pip. jelit i pęcherzyka żółciowego. nieżycie jamy ustnej. Olejek miętowy jest składnikiem granulatów Cholegran i Gastrogran. nieprawidłowej fermentacji. po zastosowaniu kropli do nosa z 2% mentolu) opisano objawy: skurcz głośni. oraz do inhalacji w nieżytach gardła i oskrzeli. Zewnętrznie napar z surowca służy do płukania jamy ustnej i gardła. w migrenach i nerwobólach (sztyft mentolowy do pocierania miejsca bolącego) oraz w formie różnych preparatów do higieny jamy ustnej. Normosan. 188 . a nawet w kolce jelitowej. w roztworze. Zewnętrznie — w postaci płukanek w zapaleniu jamy ustnej i gardła. również w stanach nieżytowych przewodu pokarmowego. ból głowy. żółtaczce i w okresie rekonwalescencji po przebytym wirusowym zapaleniu wątroby. inhalacja. 1% maść). Uczulenie na olejek miętowy i mentol. w przypadku równoczesnego występowania skurczu mięśni jelit i przewodów żółciowych oraz obecności bakterii chorobotwórczych. u niemowląt i małych dzieci (np. Septosan i Tannosan. maści lub emulsji — w nieżycie nosa z obrzękiem błony śluzowej. pomocniczo — w kamicy żółciowej. Nervogran i Normogran oraz mieszanek Cholagoga II.

Mentholi comp. Efkamon (ZSRR) — maść do wcierań przeciwbólowych. Występowanie. Liście bobrka należą do ziół tzw. powoduje niedobór witamin i soli mineralnych. — napar z 2—21/2 łyżek na 2 szklanki wody. W dolegliwościach trawiennych spowodowanych niedokwaśnością i brakiem łaknienia. Mentowal (syn. prep. Inf. u których postępujący zanikowy nieżyt żołądka utrudnia prawidłowe trawienie. w Polsce na bagnach i podmokłych łąkach.in. Liście mięty są często składnikiem mieszanek ziołowych. Inhalex (CSRS) — do wziewania w bakteryjnych laryngo. oraz słabe działanie uspokajające (nervinum). Główne związki. Ung. hiperozyd. Menthae pip. Gorycze glikozydowe w ilości ponad 1% (m. Przypisuje się im również korzystny wpływ na ogólną przemianę materii przypuszczalnie dlatego. flawonoidy (m. — do wcierań przeciwbólowych i rozgrzewających. W takich przypadkach wyciągi z liści bobrka są pomocniczym środkiem ogólnie wzmacnia- 189 . loganina). Menthae pip. Acidi borici cum mentholo — maść do nosa w nieżycie. franc. niem. garbniki 3—4%. związki o charakterze alkaloidów (m. do ssania w nieżycie jamy ustnej. Tinct. Mentholum — zewnętrznie w preparatach: Bals. Trefle d'eau. niekiedy doustnie 1 łyżeczkę 1—3 razy dz. szczerogorzkich (amara pura) i działają typowo dla tej grupy surowców (patrz: Gentiana lutea). do płukanek i jako corrigens. Menthotem (RFN) — draż. Fol. Fol. Zastosowanie. Cholaktol (RFN) — draż. Ol. gencjanina). Działanie. Wachta triechlistnaja. trifoliozyd). Gargarin — proszek do sporządzania płukanki. pić 1/2—2/3 szklanki 2—4 razy dz. MENYANTHES TRIFOLIATA — BOBREK TRÓJLISTKOWY Ang.i rhinopatiach. meniantyna. — zewnętrznie do inhalacji oraz w preparatach: Aqua Menthae pip. klimatu umiarkowanego półkuli północnej. Mentholum valerianicum — półsyntetyczna pochodna mentolu o działaniu uspokajającym. w zaburzeniach pokarmowych. W strefie. stomachicum. Surowiec. w przewlekłych nieżytach żołądka i jelit.in. stosowane w bakteryjnych cholecystopatiach.in. że zawierają stosunkowo znaczne ilości jodu.Postacie leku. Amarum. Menthae pip. Liść bobrka — Folium Menyanthidis (syn. Trifolii fibrini) o wskaźniku goryczy = 300. Algorhin — krople do nosa lub do inhalacji. rutyna. — doustnie od 20 kropli do ½ łyżeczki w kieliszku wody 2—5 razy dz. ros. Buckbean. Bitterklee. tonicum. Validol) — krople w zaburzeniach neurowegetatywnych. Szczególnie zaleca się dla osób w wieku podeszłym.

Tinct. Sedativum. Menyanthidis pulv. Postacie leku. przecedzić. nufaramina).3—0. leukoantocyjanozydy. długotrwałym wzwodzie prącia (priapismus). NYMPHAEA ALBA — GRZYBIEJE BIAŁE Ang. korzystnie jest łączyć z Intr. Główne związki. W wielu krajach europejskich. związki śluzowe. jako pobudzający trawienie i łagodnie uspokajający. Weisse Seerose. jako lek uspokajający. w mniejszym stopniu u kobiet. nufamina. co ma istotne znaczenie w niektórych rodzajach niemiarowości. Hyperici. pić łyżkami 4—5 razy dz. poprawiającym także stan nerwowy u chorych. Kwiat grzybieni — Flos Nymphaeae. Kuwszinka bielą ja. Surowiec.5 g pro dosi. lękiem przestrzeni. Fol. Che- 190 . Viburni opuli fluid. a wyciąg alkoholowy — w skład Tinct. Menyanthidis — ½ łyżki liści na ½—2/3 szklanki gorącej wody. w Polsce dość powszechnie w jeziorach i stawach. gotować 5 min. kołatanie serca spowodowane np. trudnościach w zasypianiu. analogiczny surowiec otrzymuje się z grzybieni północnych — Nymphaea candida. Działanie. zmazach nocnych (pollutio). uczuciu lęku i zagrożenia. nufarydyna. w opłatkach. Nenuphar blanc. W szczególności działają hamująco na popęd płciowy u mężczyzn. Pod wpływem alkaloidów grzybieni następuje osłabienie impulsów kierowanych do serca. zwykle wchodzi w skład recepturowych mieszanek ziołowych. takich jak napadowe przyspieszenie rytmu serca. Nymphaeae — 20—60 kropli w kieliszku wody 2—4 razy dz. 30 min przed posiłkami jako goryczowy i wzmacniający. Fol. Mieszanina alkaloidów seskwiterpenowych (m. Występowanie. Stwierdzono również korzystne działanie na czynność serca. Surowiec jest bardzo rzadko stosowany per se. pomocniczo — w okresie przekwitania u kobiet i mężczyzn.in. cardiacum. W lekkich stanach pobudzenia nerwowego. strachem. Dec. Wbite Water-lily. kwasy organiczno. nimfomanii (histeria libidinosa). ros. szokiem pourazowym itp. flawonoidy. franc. Ponadto w mało nasilonych zaburzeniach czynnościowych serca. Wyciągi alkoholowe ze świeżych kwiatów zmniejszają pobudliwość nerwową wskutek tłumienia wrażliwości niektórych ośrodków w korze mózgowej. Intr. niem. — po 0. Obserwowane niekiedy słabe działanie przeciwskurczowe i nasenne jest indywidualną reakcją osobniczą. 2— 4 razy dz. Extr.jącym. Postacie leku.. również w skład granulatu Gastrogran i mieszanek Digestosan. kapsułkach. również w pobudzeniu na tle seksualnym. amara. Zastosowanie.

Bugrane commune. Cnici bened. Sweet Basil. Intr. Menthae pip.5%. Herb. Fol. Rad. Convallariae. niem. np. Hyperici. wraz z Herb. Olejek eteryczny do 1. Menyanthidis. Herb. Restharrow. Surowiec jest typowym środkiem wiatropędnym o dość słabej sile działania. Fol. Ponadto związki garbnikowe ok.. Bardanae. Pochodzi z Indii. Herb. Główne związki. Ziele bazylii jest obecnie częściej stosowane jako aromatyczna przyprawa kuchenna do mięs i potraw (jak np. Tinct. Echtes Basilienkraut. zapobiega długotrwałym wzdęciom. franc. Serpylli. wzdęć. Dornige Hauheehel. uprawiana w wielu krajach o klimacie ciepłym. sole mineralne. Crataegi. hamuje nadmierny rozwój flory bakteryjnej. Stalnik koljuczij. Fl. saponina. W łagodnych zaburzeniach trawiennych. ros. Anth. Ammi visn. Chamomillae. ponadto ma właściwości przeciwzapalne i przeciwbakteryjne. niem. Ziela bazylii nie stosuje się per se.. estragon. carminativum. Herb. Stomachicum. wraz z Herb. OCIMUM BASILICUM — BAZYLIA OGRODOWA Ang. zmniejszonej tolerancji na tłuszcze i produkty białkowe. Anserinae. flawonoidy. Działanie. Surowiec. Występowanie. Fol. majeranek. Rhiz. przyspiesza trawienie. 5%. np.lidonii. przeciwzapalnej i przeciwbakteryjnej. Millefolii. przywraca naturalne ruchy perystaltyczne jelit oraz zwiększa przyswajanie składników pokarmów. może zawierać jako główne składniki: linalol i metylochawikol lub kamforę i a-pinen bądź cynamonian metylu lub eugenol. ONONIS SPINOSA — WILŻYNA CIERNISTA Ang. fitosterol. zwłaszcza u dzieci i osób w wieku podeszłym z objawami odbijania. Coriandrii. tylko jako składnik mieszanek ziołowych: wiatropędnej i pobudzającej trawienie. Origani. Valerianae. jest otrzymywane z różnych odmian o zmiennym składzie olejku. Ziele bazylii zmniejsza nieznacznie napięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego.. Fruct. Występowanie. 191 . Jako środek nasercowy korzystnie wraz z Intr. niż jako roślina lecznicza. Plantaginis. braku łaknienia. koper). Fol. Ziele bazylii — Herba Basilici. który zależnie od rodzaju surowca. nudności. pobudza wydzielanie soku żołądkowego. Calami. Fol. Zastosowanie. Juglandis. franc. Basilic commun. rzadko w Polsce. bólów epigastrycznych. ros. Millefolii. Postacie leku. Salviae. W Europie i Azji) w Polsce dość pospolita na suchych łąkach i przydrożach. Bazilik duszistyj. Tinct.

Rad. Korzeń wilżyny — Radix Ononidis. gośćcu przewlekłym postępującym (polyarthritis chronica progressiva) oraz w niektórych dermatozach. Olejek eteryczny do 0. przed posiłkami jako moczopędny. przecedzić). Levistici. Działanie. Solidaginis. związki żywicowe.in. kw. oraz zdolność zwiększania ilości żółci (flawonoidy). hamują w małym stopniu drobne krwawienia w przewodzie pokarmowym. Salicis. przed jedzeniem w ciągu 2—4 tygodni.i γ-onoceryna). przesączyć). Ononidis conc. w żylakach odbytu. a wyciąg — płynu Betasol i pasty Fitolizyna. że w wielu przypadkach przewyższa teobrominę. dnawym zapaleniu stawów (arthritis urica). Fol. Glycyrrhizae. trójterpeny ok. skazie moczanowej (diathesis urica). polegający na poprawie przepływu krwi. zwiększa wydalanie mocznika i chlorków. —: odwar zagęszczony z 3 łyżek korzeni na 2 szklanki wody (gotować powoli do zmniejszenia objętości o połowę. Fruct. Analogiczny surowiec w ZSRR otrzymuje się z wilżyny bezbronnej — Ononis arvensis.2% (m. Herb. również pomocniczo w przewlekłym łagodnym nieżycie przewodu pokarmowego i w krwawieniach z uszkodzonych drobnych naczyń krwionośnych. co. Herb. Agropyri. Fl. cytrynowy). pić 50 ml 3 razy dz. bólu i świądzie. garbnik. ononina).in. Millefolii. Korzeń wilżyny działa silnie moczopędnie. Petroselini. flawonoidy (m. Pseudocaciae.in. Violae tricol. kwasy organiczne (m. Doświadczalnie stwierdzono. spinozyn). Korzystniej jest stosować np. pić 1/4—1/3 szklanki 2— 4 razy dz. Cort. Ononidis.in. pochodna kwasu glicyryzynowego (ononid). Fl. β.Surowiec. Hippocastani.. Dec. sole mineralne. Zastosowanie. zwłaszcza gdy stwierdzono stan zapalny i obecność w moczu śluzu oraz krwinek białych i czerwonych. Ponadto w guzach krwawnicowych (varices haemorrhoidales) i towarzyszących im krwawieniach. Juglandis. pozostawić pod przykryciem na 10 min. Dec. Juniperi. 192 . Postacie leku. Fruct. Ononidis — odwar z 1 łyżki korzeni na 1—1 ½ szklanki wody (gotować 3 min. Pomocniczo — w kamicy moczowej. W schorzeniach nerek i dróg moczowych. zmniejszeniu krwawień i bólu. Korzystnie jest również stosować następującą mieszankę: Cort. mają właściwości przeciwzapalne. 0. wraz z Rad. Diureticum. α-. antihaemorrhoidale. Rad. przypisuje się obecności olejku eterycznego. Rhiz. glikozyd onospina. Rad.2% (m. Herb. Wyciągi z surowca pobudzają nieznacznie wydzielanie soku żołądkowego. Rad. Surowiec jest składnikiem granulatu Betagran. Herb. Equiseti. Główne związki. Calendulae. Badania wykonane w ZSRR wykazały jeszcze inne właściwości wilżyny: korzystny wpływ na żylaki odbytu.

4% (m. ros. spasmolyticum. fitosterol. dróg żółciowych (ułatwienie przepływu żółci) i moczowodów. Dost.in. Anethi. pomocniczo — w krztuścu. Rad. substancja goryczowa. tymolu. wiatropędnej. dyspepsji. Origini — 1 łyżka ziela na 1—11/2 szklanki wody. Mak samosiejka. niem. niem. w Polsce pospolity chwast w zbożach i na ugorach. antisepticum. 193 . Surowiec. Jest uznana za środek wiatropędny. soku żołądkowego (goryczka) i śluzu. w Polsce na suchych pagórkach i brzegach lasów. Lebiodka działa również przeciwskurczowo na mięśnie gładkie oskrzeli. 4%. Występowanie. garbniki ok. Klatschmohn. Duszica obyknowiennaja. Ziele lebiodki — Herba Origani. Carvi. Fl. Althaeae. Stomachicum. W wielu krajach europejskich. dipentenu). Fruct. Herla. Millefolii. Primulae i Rad. Fruct. pić 1/4—1/2 szklanki 2—3 razy dz. 30 min przed jedzeniem jako stomachicum. W Europie. jako przeciwskurczowy i przeciwbakteryjny również w nieżycie gardła i oskrzeli.ORIGANUM VULGARE — LEBIODKA POSPOLITA Ang. Olejek eteryczny ok. sole mineralne. W lecznictwie ludowym lebiodka jest uważana za środek uspokajający sferą płciową (histeria. Ziele lebiodki pobudza nieznacznie czynność wydzielniczą w różnych narządach. kaszlu. Występowanie. np.in. Częściej jest składnikiem mieszanek: wykrztuśnej. Foeniculi. PAPAVER RHOEAS — MAK POLNY Ang. glikozydy luteoliny. Pavot coquelicot. Origan. np. Fruct. Pulmonariae. z Anth. Działanie. zwiększa wydzielanie śliny. aerofagii. franc. Wild Marjoran. Millefolii. Cichorii. wzmaga w niewielkim stopniu czynność gruczołów potowych i wytwarzanie żółci przez wątrobę oraz ilość wydalanego moczu (flawonoidy). Field Poppy. Glycyrrhizae. Rad. carminativum i antispasmodicum. flawonoidy (m. Fruct. Zastosowanie. związki żywicowe. zwłaszcza w błonach śluzowych górnych dróg oddechowych. skazie moczanowej. z Fol. 0. atonii przewodu pokarmowego i niedoczynności wątroby. erotomania). jelit. Postacie leku. nadmiernej fermentacji jelitowej. Herb. Foeniculi. ros. bębnicy. Główne związki. W nieżycie żołądka i jelit. diureticum. apigeniny i diosmetyny). franc. Azji Mniejszej i na Syberii. zmienne ilości karwakrolu. Farfarae. braku łaknienia. Anthemidis. Inf. Fl. utrudnionym odkrztuszaniu. Herb. Jako środek moczopędny w chorobie gośćcowej. Garbniki i fenolowe składniki olejku mają właściwości bakteriobójcze oraz wiążą toksyczne produkty przemiany materii (antisepticum).

Leonuri. Plantaginis. Fl. Zewnętrznie jako płukanka w zapaleniu dziąseł. Agrimoniae. wraz z Stigma Maydis. Herb. pomocniczo w anginie i nawet w kokluszu (od francuskiej nazwy tej choroby coqueluche wywodzi się nazwa rośliny — coquelicot). Mak snotwornyj. mekocyjanina). antocyjany (m. PAPAVER SOMNIFERUM — MAK LEKARSKI Ang. Indie. niem. w uporczywym kaszlu. np. wraz z Inflor. zwłaszcza w tzw. Schlafmohn. Wykazuje również słabe właściwości ogólnie uspokajające. Chiny) w celu zbioru opium i nasion. a w dużych dawkach nawet nieznacznie narkotyczne. Melissae. Malvae arbor. Postacie leku. w Polsce hodowany jako nasienny. wraz z Fl. Lavandulae. Działanie. Uprawiany na dużą skalę w wielu krajach (Turcja. Fol. Pavot somnifere. ros. Kwiaty maku polnego stosuje się częściej jako składnik mieszanek ziołowych: wykrztuśnej. dla dzieci odpowiedniejszy jest syrop: ½ szklanki odwaru i 2 łyżki cukru lub miodu. 194 . sole mineralne.in. Herb. Taraxaci. Dec. przeciwzapalnej (jako płukanka i do irygacji). W nieżycie jamy ustnej. readyna). Występowanie. Millefolii. Helianthi. El. u dzieci i osób w wieku podeszłym. Chamomillae. Hyperici.. odwar również jako płukanka do irygacji i do okładów na oczy.in. śluz do 10%. zmniejsza ich podrażnienie. kw. Surowiec działa powlekające na błony śluzowe górnych dróg oddechowych. Fl.. Expectorans. Zewnętrznie wodny wyciąg z kwiatów maku polnego zmniejsza stan zapalny błon śluzowych i skóry. Rad. sedativum. Anth.in. Cyani. Herb. Salicis. Flor. Fol. Cort. pić 1—2 łyżki 3—5 razy dz. Główne związki. np. Rhoeados — odwar z 1—11/2 łyżki kwiatów na szklankę wody (gotować 2 min. Primulae. franc. Fl. Fl. pobudza ruchy nabłonka rzęskowego i ułatwia odkrztuszanie.. bólu gardła i chrypce. Ponadto zaleca się jako środek uspokajający w nadmiernej pobudliwości i bezsenności. Mieszanina alkaloidów izochinolinowych i pokrewnych (m. kwasy organiczne (m. gardła i oskrzeli. ZSRR. Zastosowanie. Kwiat maku polnego — Flos Rhoeados.Surowiec. np. Calendulae. Fl. Opium Poppy. cyjanina. Pulmonariae. Fol. suchym kaszlu ze skąpą wydzieliną. card. spowodowanych atakami kaszlu. Menthae pip. przecedzić). Crataegi. uspokajającej. fitosterol. do irygacji w zapaleniu pochwy i do przymoczek w zapaleniu powiek i spojówek. Valerianae Herb. mekonowy). Fl.

Morfina działa porażająco lub pobudzająco na niektóre ośrodki wegetatywne i na narządy. Następuje osłabienie ruchów perystaltycznych jelit i zaparcia. kodeina ok. głównym miejscem jej działania jest rdzeń przedłużony i kora mózgowa. 40 alkaloidów pochodnych fenantrenu (m. Działanie. protoberberyny (m. wobec czego zachodzi konieczność zwiększania co pewien czas dawki. rozszerza naczynia skóry oraz pobudza wydzielanie potu. ma niewielki wpływ na korę mózgową (słabe działanie przeciwbólowe) i na perystaltykę jelit.in. natomiast duże dawki są groźne dla życia (sen. 0. dróg 195 . Ponadto morfina nieznacznie tylko zwalnia akcję serca i obniża tętnicze ciśnienie krwi. Na korę mózgową bardzo małe dawki morfiny mają słabe działanie. wskutek pobudzenia ośrodka wymiotnego. morfina około 10%. benzyloizochinoliny (m. Główne związki. pozostających po usunięciu nasion. 5%). sinica.Surowiec. błogostan i senność. zapaść). Na rdzeń kręgowy morfina działa słabo depresyjnie. U osób otrzymujących często morfinę i u narkomanów następuje stopniowe przyspieszenie rozkładu. makowin. W rdzeniu przedłużonym morfina zmniejsza wrażliwość ośrodka kaszlu oraz hamuje czynność ośrodka oddechowego. a po większych dawkach pojawienie się oddechu typu Cheyne-Stokesa. norlaudanozyna ok. 1%. U niektórych osób. Morfina łatwo wchłania się w przewodzie pokarmowym. tebaina ok. natomiast znacznie silniej — na przewód pokarmowy. Opium — stężały sok mleczny. Papaweryna zwalnia napięcie mięśni gładkich jelit. szybko przedostaje się do krwi i jest częściowo rozkładana w wątrobie. Kodeina działa selektywnie depresyjnie na ośrodek kaszlu w rdzeniu przedłużonym. Narkotyna ma właściwości przeciwkaszlowe niemal dorównujące kodeinie. powodując osłabienie oddechu. antibechicum (kodeina.in. spasmolyticum (papaweryna). skurcz zwieracza bańki wątrobowo-trzustkowej i utrudniony przepływ żółci oraz wzrost ciśnienia w drogach żółciowych. może spowodować wymioty. sedativum (morfina). również w Polsce. narkotyna ok.2%).5%. wypływający z nacięć ścian niedojrzałych torebek nasiennych (makówek). narkotyna). Opium służy głównie do izolowania najważniejszych alkaloidów. 0.1%). Opium zawiera do 15% (wg FP IV 10. morfinę otrzymuje się z tzw. 0. wobec czego przewodzenie bodźców ruchowych jest prawie nie naruszone. papaweryna ok. W małym tylko stopniu upośledza oddech. natomiast znacznie słabiej od morfiny na inne ośrodki i narządy. z nasion maku otrzymuje się doskonały olej jadalny — Oleum Papaveris. dawki zbliżone do leczniczych powodują uspokojenie. narcoticum. Analgeticum. W niektórych krajach.in.5%) mieszaniny ok. jest pozbawiona działania euforycznego i pobudza ośrodek oddechowy.

oskrzeli.żółciowych. Morfina (i jej dwuacetylopochodna heroina) jest jednym z najbardziej szkodliwych narkotyków. Dość często morfinę stosuje się łącznie z atropiną lub skopolaminą. duże dawki powodują trudności w oddychaniu. w szoku z towarzyszącym bólem. w krytycznych sytuacjach przy nadczynności tarczycy. często powtarzanych. która w wielu przypadkach ma przewagę nad samą morfiną lub papaweryną. powoduje zaburzenia jelitowe i duszność. a najmniej w móżdżku (cerebellum). Pobudza nieznacznie ośrodek oddechowy. ale w wątrobie jest metabolizowana i łatwo wydalana z moczem. gdyż nawet po doustnych dawkach 20 mg 4 razy dz. spowodowanych kolką nerkową lub żółciową. świąd skóry. Kodeina — w dawkach leczniczych. 196 . które mogą wiązać się z receptorami morfinowymi. Receptorów tych jest najwięcej w podwzgórzu (hypothalamus). świąd skóry. Zastosowanie. pęcherza i naczyń krwionośnych. aby zmniejszyć czynność wydzielniczą błon śluzowych oraz znieść depresyjny wpływ morfiny na oddech (premedykacja przedoperacyjna). w grożącym poronieniu. Szansę przeciwstawienia się narkomanii daje odkrycie peptydowych związków zwanych endorfinami (1976 r. Opium zawiera 10% morfiny i działanie jego zależy od obecności tego alkaloidu.). Nieco lepsze wyniki uzyskano po podaniu domięśniowym. bóle głowy. przy równoczesnym wykorzystaniu działania przeciwskurczowego atropiny (np. nudności. w kolce jelitowej. Morfinę podaje się w ostrych bólach pourazowych. nie zaś na ośrodkowy układ nerwowy. Działanie euforyczne następuje po interakcji między cząsteczkami morfiny (lub pokrewnymi alkaloidami makowcowymi). skurcz oskrzeli. Papaweryna — zaczerwienienie twarzy. nie obserwowano uchwytnych zmian u osób z dusznicą bolesną. upośledzenie oddechu.). Morfina i opium — zaparcia. Działania uboczne. stosowanych najczęściej przez młodych ludzi. nerkowej). zapaść i śmierć wskutek porażenia mięśni płuc (antagonistą morfiny jest Nalorphinum hydrochloricum). zawałem serca i chorobą nowotworową. przewlekłej biegunce. dlatego racjonalne jest podawanie pozajelitowe (wstrzyknięcia. a specyficznymi receptorami znajdującymi się w mózgu (wykrytymi w 1973 r. wątrobowej. przez tydzień. Z opium otrzymuje się mieszaninę oczyszczonych alkaloidów (prep. Omnoponum — amp. na naczynia wieńcowe serca działa słabo. hipotonię. W lecznictwie wykorzystuje się jedynie działanie na przewód pokarmowy (zapierające i przeciwskurczowe). czopki). nudności.). zwiększa wyraźnie przepływ krwi w mózgu. Papaweryna wchłania się szybko i niemal całkowicie z przewodu pokarmowego. niekiedy w ciężkiej.

obrzęk mózgu. 600 mg pro die. dzieciom 1—2-letnim 0. oskrzeli. (substancja oraz amp. draż. Wchodzi w skład licznych preparatów łącznie z substancjami przeciwskurczowymi. w ostrym kaszlu i jako przeciwbólowy 30 mg 3—4 razy dz. 10 mg. zagranicznych — tabl. domięśniowo lub dożylnie 40—80 mg pro dosi. Tolargin oraz prep. 20 mg). 2—3-letnim 1 mg 4 razy dz. Dawki doustne dla dorosłych 5—20 mg pro dosi. jak i obwodowych (np.. i Sir. przerost sterczą (hypertrophia prostatae). Również w zatorach tętniczych. amp. Lyobex retard (RFN). w preparatach: tabl. Morphinum hydrochl. Opium pulv. Papawerynę podaje się jako lek przeciwskurczowy w kolce jelitowej. Azarina. skurczu pęcherza. Dawki dorosłym doustnie lub doodbytniczo 40—60—100 mg pro dosi. scopolamin.. kaszel z ropną wydzieliną. padaczka. zaawansowana dychawica oskrzelowa. Opium — doustnie w kolce jelitowej. Creosoti comp. podskórnie. w kurczach żołądka. 10 mg morfiny). tabl. podskórnie lub domięśniowo. dz. c. w silnym kaszlu lub bólach 30 mg pro dosi.Kodeina jest stosowana w częstych i meczących atakach kaszlu różnego pochodzenia. Papaverinatropin (CSRS). 1 amp. Dawki maksymalne: 30 mg pro dosi. wątrobowej. (subst. Codeinum phosphor. także dla noworodków i dzieci do 6 miesięcy. Papaverinum hydrochl. Dawki dla dorosłych 10—20 mg 2—3 razy dz. Morphinum hydrochl. 40 mg). Pini comp.).. niskie ciśnienie krwi.. starszym odpowiednio więcej. Dawki dla dorosłych 1—2 amp. 20 mg). papaweryna — jaskra.8 mg 4 razy dz. Eucardin. Theopaverin. podskórne 10—20 mg. Noscapine (WRL) i kaps. Terpicodin. oraz w ostrej długotrwałej biegunce. Morfina — dychawica oskrzelowa. przeciwbakteryjnymi i przeciwzapalnymi. 30 min przed narkozą. c. zatrucia strychniną. amp. wątrobowej i nerkowej. Morphinum hydrochl. dz. ciąża zaawansowana. (subst. atropino (amp. Magnesio-bismuthin. kodeina — rozstrzenie oskrzeli. czopków Spasticol. Kellatrin (ZSRR) i Kelliwerin (ZSRR). 10 mg morfiny). Theostrol. Dawki dla dorosłych 1—3 amp. Papaweryna jest składnikiem tabl. zwieracza bańki wątrobowo-trzustkowej. tabl. Tussicodin oraz Sir. kurcze epileptyczne. podskórnie.) dawki doustne i doodbytnicze dorosłym 50—100 mg pro dosi. Kodeina jest składnikiem tabl.. Narcotinum hydrochl. silne osłabienie. liszaj śluzowaty (lichen myxoedematosus). dożylne 5—10 mg. 1 mg. odźwiernika. pomocniczo w dusznicy bolesnej. Dawki maksymalne doustnie: 200 mg pro dosi. tężec. (subst. Przeciwwskazania. w upośledzeniu krążenia mózgowego.3—0.. Thiocodin. Codeinum purum (subst. zwiększone ciśnienie śródczaszkowe. choroba Raynauda). Postacie leku. Isalgin. 100 mg pro die. 200— 197 . zarówno płucnych. dawki 10—15 mg 2—3 razy dz.

również w Polsce.. Passiflora inkarnatnaja. a w doświadczeniach na zwierzętach znosiły pobudzający wpływ amfetaminy. dawki maksymalne: 1. Zmniejszają one wrażliwość ośrodków podkorowych. Tinct. 250 mg) dawki 1—2 tabl. harman zwany pasyfloryną. Passion-Flower. w dolegliwościach okresu przekwitania i dla rekonwalescentów po ciężkich chorobach i operacjach. Passiflore purpurine. 5. harmol). witeksyna). franc.0 g pro die (nie produkuje się Tinct. Główne związki.in. Opii bemz.in. Najlepiej działają wyciągi alkoholowe z ziela męczennicy (w Polsce nie produkowane. Opium jest składnikiem Pulvis Ipecacuanhae opiatus (Pulvis Doveri. spasmolyticum. Zespół alkaloidów z opium (Alcaloida Opii omnia) w prep. i amp. w zaburzeniach czynności serca wywołanych bodźcami nerwowymi. a surowiec nie- 198 . flawonoidy (m. Występowanie. 500 mg pro die. Postacie leku. apigenina.09% (m. harmina. glikozyd cyjanogenny. W południowych rejonach Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Mieszanina alkaloidów indolowych do 0. dawki doustne 5—10 kropli 2—3 razy dz. ros. w mało nasilonych atakach drgawek pochodzenia ośrodkowego. subst.. nadmiernego pobudzenia ruchowego. PASSIFLORA INCARNATA — MĘCZENNICA CIELISTA Ang. niepokoju i lęku. prep. Surowiec. Zastosowanie. w tym 50% morfiny. związek benzochinonowy — maltol. Omnopon (ZSRR). kwercetyna. 10 mg i 20 mg alkaloidów. subst. Sedativum..—300 mg pro die. dawki maksymalne 150 mg pro dosi. uprawiana w Europie. nie podawać dzieciom do lat 12 i ludziom starszym. w bezsenności i bólach głowy spowodowanych napięciem układu nerwowego. Opii simplex (zawiera 1% morfiny).5 g pro dosi. Stwierdzono również nieznaczne działanie przeciw-skurczowe na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i naczyń oraz mało uchwytne obniżanie ciśnienia krwi. Duże dawki powodują silny ból głowy i niekiedy zaburzenia wzroku. Novopon (CSRS) — amp. tabl. kilka razy dz. fitosterol. niem. Passionsblume. Pomocniczo — w stanach skurczowych jelit i naczyń wieńcowych (łącznie z wyciągami z Infl. leukoantocyjanozyd. Crataegi). które potwierdziły ich działanie uspokajające. Działania uboczne. oraz Guttae Inoziemcovi). W stanach ogólnego pobudzenia nerwowego. w przypadku histerii u dzieci. Ziele męczennicy — Herba Passiflorae. sole mineralne. Działanie. Wyciągi z ziela męczennicy były poddawane licznym badaniom.

in. Pobudzają nieznacznie wydzielanie śliny i soku żołądkowego. skazie moczanowej. W korzeniach: olejek eteryczny do 0. dróg moczowych i przypuszczalnie ścian naczyń krwionośnych w nerkach. Garten-Petersille. apiol. Passit (CSRS) — krople uspokajające. w przewlekłym i mało nasilonym zapaleniu dróg moczowych oraz w obrzękach na tle nerkowym. apiol. stosowane przez dłuższy czas. Pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego. apiina.dostępny w aptekach). mirystycyna). zmniejszonym wydalaniu moczu oraz jonów sodu i potasu. furanokumaryny (m. petroselinowego). W niewydolności nerek. Istnieją odmiany pietruszki (tzw.87% (m. PETROSELINUM SATIVUM — PIETRUSZKA ZWYCZAJNA Ang.in. apiina. flawonoidy (m.. Parsley. Zastosowanie. Duże dawki wyciągu z owoców.3%) (m. powszechnie uprawiana w całej Europie. Występowanie. owoce działają o wiele silniej od korzeni. Ponadto zmniejszają napięcie mięśni gładkich jelit. spasmolyticum. Pietruszka kudrjawaja. w nerwicach i zaburzeniach snu.in. Persil cultive. rasy chemiczne) różniące się znacznie Składem olejku eterycznego.in. śladowe ilości bergaptenu. Diureticum. Plantival (RFN) — krople. bergapten). glicerydy kw. związki cukrowe. chorobie gośćcowej i niektórych derma- 199 . franc.in. Jedynym preparatem jest syrop Passispasmin (zawierający również wyciągi z innych roślin). mirystycyna i alliloczterpmetoksybenzen w zmiennych proporcjach). olej tłusty (m. Główne związki. Extr. ros.2% (m. draż. substancje śluzowe. Różnice między obu omawianymi surowcami są tylko ilościowe. pomocniczo — w kamicy moczowej. powodują skurcz macicy (mirystycyna). Passiflorae fluid (ZSRR) — 20—40 kropli 3 razy dz. przy bezsenności 1 łyżką wieczorem. ułatwiają trawienie pokarmu. owoc pietruszki — Fructus Petroselini. Korzenie i owoce pietruszki ułatwiają przesączanie w kłębkach nerkowych. hamują wtórną resorpcję w cewkach i zwiększają ilość wydalanego moczu. graweobiozyd A). Działanie. 3. związki poliacetylenowe (m. ponieważ zawierają znacznie więcej olejku eterycznego i flawonoidów. Korzeń pietruszki — Radix Petroselini.in. w nerwicach. falkarynolon).in. flawonoidy do 1. niem. Działania uboczne. fitosterol. W owocach: olejek eteryczny ok. luteolino-apiozyloglukozyd). którym przypisuje się właściwości moczopędne i przeciwskurczowe. dawki po łyżeczce 3—6 razy dz. Surowce. pobudzenie ośrodkowego układu nerwowego (olejek) i nawet krwawienia maciczne. uszkodzenie błon śluzowych przewodu pokarmowego (apiol). sole mineralne.

Działanie. np. Również w przejściowych zaburzeniach trawiennych (brak łaknienia.in. Alkaloidy aporfinowe 0. zmniejsza się lepkość i zawartość wody. boldozyd). wraz z Rad. Zwykle jednak stosuje się oba surowce jako składniki mieszanek ziołowych: moczopędnej. Equiseti. Zalecana jest ostrożność przy stosowaniu owoców pietruszki per se u małych dzieci oraz u kobiet w końcowym okresie ciąży. Petroselini — napar z łyżki korzeni na 11/2 szklanki wody. ros. Ponadto surowiec wzmaga wydalanie moczu (diureticum). Fol.in. franc.in. pić 1—2 łyżki 2—4 razy dz. Glycyrrhizae. stomachicum. spasmolyticum. Cholereticum.in.. że działanie przeciwskurczowe frakcji flawonoidowej wyizolowanej z boldo jest tylko dziewięciokrotnie słabsze od 200 . Fol. Boldo. Po podaniu doustnym wyciągu z liści boldo zwiększa się wydzielanie soku żołądkowego (stomachicum). Fol. garbniki 1. pić 1/4—1/3 szklanki 2—3 razy dz. Fruct.25—0. Foeniculi. Boldo. Rad. Boldo. Surowiec. Betulae. askarydol. Rad..6% (m. cyneol. peumozyd. Postacie leku. zmniejsza napięcie mięśni gładkich jelit. regulującej trawienie. ból brzucha). Rad. boldyna 0.2%. gdyż zawiera moczopędne aktywne flawonoidy. Inf. Cnici bened.53% (m.tozach. olejek eteryczny 1. Millefolii. wzdęcia. Główne związki. Chamomillae. Wykazano. flawonoidy (m. a zwiększa ciężar właściwy. Zmianie ulegają również właściwości fizykochemiczne żółci. PEUMUS BOLDUS — BOLDO Ang. Przeciwwskazania. nawet u osób dorosłych. sole mineralne (m. niem. Boldo. Inulae. np.1%). p-cymol). m. dużo wapnia i magnezu). następuje ogólna poprawa trawienia i przyswajania składników pokarmowych (digestivum) oraz znaczne pobudzenie wydzielania żółci (cholereticum). Rad. ułatwia też przepływ żółci (cholagogum) oraz przywraca normalne ruchy perystaltyczne w moczowodach i właściwą kurczliwość pęcherzyka żółciowego. głównie w Chile i Peru. Herb. Hyperici. działa łagodnie wiatropędnie (carminativum). Występowanie. Petroselini — napar z ½ łyżki owoców na szklanką wody. Wyciąg z owoców wchodzi w skład pasty Fitolizyna. Herb. Fruct. a dla dzieci i młodzieży jako środek wiatropędny. Plantaginis.in. Ononidis. Polygoni avic. Urticae. W Ameryce Południowej. dróg moczowych i żółciowych (spasmolyticum).8—2. wraz z Herb. Anth. glikozyd boldoglucyna 0. Liść boldo — Folium Boldo. Herb. diureticum. Inf. Levistici. Herb. Surowiec jest środkiem ogólnie pobudzającym czynności wydzielnicze.3%.

in.papaweryny. a innymi surowcami o takim samym działaniu. alantoina. sole mineralne (m. przede wszystkim w początkach cukrzycy. Boldine Houde (Francja) — skład i dawkowanie jak leku poprzedniego. dyskinezji i formowaniu się kamieni żółciowych. Ameryka Południowa. Diureticum. ros. 2—3 razy dz.in. Boldaloin (Herbapol) zawiera dodatek sproszkowanej alony. niem. prep. Pomocniczo i wraz z innymi lekami działa jako środek moczopędny. powodujące statystycznie znamienne obniżenie poziomu cukru we krwi. Fructus Phaseoli sine semine). Działanie. Garten-Bohne. Trójterpeny (m. W stanach zapalnych wątroby i dróg żółciowych. kwasy organiczne (m. a nawet obrzękami spo- 201 . działającymi moczopędnie. wykazuje właściwości anty-septyczne i działa trująco na pasożyty jelitowe. W piśmiennictwie naukowym potwierdzono znane od dawna działanie przeciwcukrzycowe. zawierający wszystkie alkaloidy — prep. krwawienia wewnętrzne. fazeolozyd D). Fasol obyknowiennaja. Kidney-Bean. końcowy okres ciąży. uprawiana w wielu krajach. Zastosowanie. Wyciąg suchy z liści. Postacie leku. trygonelina. Owocnia fasoli — Pericarpium Phaseoli (syn. Ostre stany zapalne jelit. kw. wzdęcia). pipekolinowy. kw. brak łaknienia. PHASEOLUS VULGARIS — FASOLA ZWYCZAJNA Ang. pochodzi z licznych odmian uprawnych. cholina. Wyciągi wodne z surowca zwiększają wydalanie moczu i to tym silniej. w zaburzeniach trawiennych spowodowanych niedoborem soku żołądkowego (uczucie pełności. Stwierdzono również synergizm między związkami czynnymi owocni fasoli. Także w przewlekłych zaparciach nawykowych i na tle innych schorzeń. zwłaszcza u osób starszych. Występowanie. Główne związki. im bardziej jest upośledzona czynność przesączalna nerek. Chenopodii. Olejek eteryczny omawianego surowca. dróg żółciowych i wyrostka robaczkowego. traumatynowy). Przeciwwskazania. franc. rozpuszczalna krzemionka). zbliżony składem do Ol. zawierającymi flawonoidy. przed jedzeniem jako lek żółciopędny i pobudzający trawienie lub 2—3 tabl. Haricot. inozytol. W schorzeniach nerek i dróg moczowych ze zmniejszonym wydalaniem moczu.in. zmniejszonym wytwarzaniu żółci. atonii i stanach skurczowych pęcherzyka żółciowego. wieczorem jako przeczyszczający. Zastosowanie. antidiabeticum. dorosłym 1—2 tabl. Surowiec. pomocniczo — w żółtaczce i kamicy żółciowej. czynna choroba wrzodowa.

Herb. Surowiec. Peric. Phaseoli — odwar z 3—4 łyżek rozdrobnionych owocni na 2 szklanki wody (gotować 2 min.5% (m. Herb. Convallariae. Fl. Juglandis.. Anis vert. Anis. Bardanae). Postacie leku. służy do otrzymywania olejku eterycznego — Oleum Anisi. pić 2—3 razy dz. związki białkowe ok. znoszą ból wywołany wzdęciem i umożliwiają prawidłowe trawienie pokarmów. Działanie. do 85% anetolu. jonów sodu i potasu w organizmie. Agropyri. Dec. lactagogum. Sem. głównie u osób młodych. 20%. Surowiec stosuje się także w początkowym okresie cukrzycy (wraz z innymi ziołami o takim samym działaniu). Owoce anyżu pobudzają wydzielanie błon śluzowych w gardle. Herb. PIMPINELLA ANISUM — BIEDRZENIEC ANYŻ Ang. Rosae) lub przeciwcukrzycowo (np. wyciąg płynny — prep. spasmolyticum. Betulae.5—3. krtani i w tchawicy oraz ruchy nabłonka rzęskowego. Fol. Expectorans. Owoce anyżu są znanym i skutecznym środkiem wiatropędnym (carminativum). aldehyd anyżowy). zwłaszcza wtedy. przecedzić do termosu). zwłaszcza u małych dzieci i osób w wieku podeszłym. Pomocniczo — w kamicy moczowej. po ½ szklanki między posiłkami jako środek moczopędny i przeciwcukrzycowy (łącznie z odpowiednią dietą).wodowanymi zatrzymaniem wody. Olejek eteryczny w ilości 1. związki tłuszczowe do 30%. Surowiec jest składnikiem mieszanki Diabetosan i granulatu Betagran. Korzystne jest łączenie owocni fasoli z innymi ziołami działającymi moczopędnie (np. Cyani. Pochodzi z Egiptu i Azji Mniejszej. Wyciąg z surowca lub olejek anyżowy zwiększają czynność wydzielniczą w przewodzie pokarmowym. Herb. gdy są one w stanie nadmiernego napięcia. zwłaszcza po dodaniu małej ilości amoniaku (Spiritus Ammonii anisatus). Anise. Fol. wraz z Stigma Maydis. niem. wraz z Herb. Equiseti. Anis obykncrwiermyj. węglowodany. ułatwiają swobodne odejście gazów. Petroselini. Rhiz. Występowanie. Owoc anyżu (anyżek) — Fructus Anisi. pomocniczo w cukrzycy zaawansowanej. Główne związki. odstawić na 10 min. również w Polsce. wzmagają wytwarzanie soku żołądkowego oraz zmniejszają tonus mięśni gładkich jelit. metylochawikol. również w chorobie reumatycznej i w niektórych dermatozach. Solidaginis. Fruct. stomachicum. zwłaszcza fosforanowej. wyzwalają również odruch wykrztuśny.in. ros. Rad. Polygoni avic. franc. Galegae. Wyciągi z surowca zwiększają laktację i nadają mleku właściwości wiatropędne oraz słabo 202 . uprawiany w wielu krajach. Betasol.

w mleku lub soku owocowym jako expectorans i carminativum. Foeniculi. na kostkę. Gentianae. Menthae pip. wywołują odurzenie. Burnel-Saxifrage. Calami. Foeniculi. Kleine Bibernelle. Rad. w Polsce powszechnie na miedzach.. przekrwienie mózgu i płuc oraz uszkodzenie nerek. Anisi — doustnie 2—4 krople pro dosi 2—3 razy dz.. Serpylli. Farfarae. Działania uboczne. Fruct. Herb. Ammonii anisatus oraz służy do otrzymywania anetolu. Fol. wzdąć. dzieciom do 1 roku 1—2 krople pro dosi. 203 . ros. np. Korzystnie jest wówczas stosować je z innymi surowcami. Herb. jelit i nerek. Dla olejku doustnie — ostry nieżyt żołądka. Glycyrrhizae. Anisi — napar z 1 łyżki owoców na 2/3 szklanki wrzącej wody. Rad. Biedrieniec kamniełomka. Fruct. Rad. Thymi. Archangelicae. Fruct. wszy). Fl. Korzystnie jest łączyć owoce anyżu z innymi surowcami o analogicznym działania. zaparć na tle skurczowym. krwawienia wewnętrzne. dzieciom 1/2—3 łyżki zależnie od wieku. Zastosowanie. Anth. z Fol. Spir. suchym kaszlu i zaniku ruchów nabłonka rzęskowego. lecz gęstą wydzieliną. do 3 lat 2—3 krople. Valerianae. Grindeliae. przed jedzeniem. Chamomillae. PIMPINELLA SAXIFRAGA — BIEDRZENIEC MNIEJSZY Ang. który jest składnikiem preparatu Terpinex. Inf. Saponariae. Przeciwwskazania. Elixir Glycyrrhizae. lub w tzw. Ol. Postacie leku. Boucage saxifragej niem. np. Fruct. Anserinae. Rad. franc.bakteriobójcze. Ammonii anisatus — dorosłym 10—15 kropił pro dosi 3—4 razy dz. Fol. Herb. Duże doustne dawki olejku drażnią błoną śluzową przewodu pokarmowego. Olejek anyżowy stosuje się doustnie jako spasmolyticum i stomachicum z zachowaniem ostrożności oraz zewnętrznie jako antiparasiticum. Olejek wchodzi w skład preparatów złożonych: Azarina. rozszerzają naczynia włosowate. W Europie i Azji. cukru. Rhiz. Herb. pić 1/4—1/3 szklanki 3—4 razy dz. jako lek wykrztuśny. Zewnętrznie olejek eteryczny działa odkażająco na skórą oraz toksycznie na pasożyty (świerzbowce. Carvi. Rad. Jako środek wykrztuśny dla dzieci i młodzieży w stanach nieżytowych górnych dróg oddechowych ze skąpą. do 9-lat 4—8 kropli 3—4 razy dz. drgawki. Plantaginis lanc. Spir. Lavandulae. Wyciągi wodne z owoców anyżu są również stosowane w niespecyficznych nieżytach przewodu pokarmowego z objawami bólu brzucha. Wyciąg z owoców anyżu wchodzi w skład preparatu Rhelax.. wzgórzach. Występowanie. choroba wrzodowa.

Calami. niem. kw. kaszlu. Pimpinellae — napar z 1/2 łyżki korzeni na szklankę ciepłej wody. wraz z Fl. Rad. Skład chemiczny ziela jest mało poznany. Rhiz. Herb. Scotch Pine. Po większych dawkach wyciągu z korzenia biedrzeńca może wystąpić skurcz macicy. Postacie leku. garbniki. Fol. 0. Fl. lecz znacznie słabiej.. gardła. pochodne kumaryny (m. Działanie uboczne.Surowce. kwasy wielofenolowe (m. Pimpinellae — napar z 1 łyżki ziela na szklankę wody. bergapten). pomocniczo w dychawicy oskrzelowej. utrudnionym odkrztuszaniu.5% (m. Taraxaci. estry epoksyizoeugenolu). trójterpeny. Inf. krtani i oskrzeli. Chamomillae. Glycyrrhizae.in.in. zapobiega zaleganiu wydzieliny i ułatwia jej odkrztuszanie. franc. ziele biedrzeńca — Herba Pimpinellae. ros. Urticae. Primulae. spasmolyticum. W strefie klimatu umiarkowanego półkuli północnej. grożący poronieniem u kobiet ciężarnych. Korzeń biedrzeńca pobudza naturalne mechanizmy wydzielnicze błon śluzowych. azulen. Korzeń biedrzeńca — Radix Pimpinellae. furanokumaryny (m. Fl. w Polsce pospolite drzewo. Menthae pip. Hyperici. Fol. Zewnętrznie — do płukanek w zapaleniu jamy ustnej. umbeliferon). pić 1—3 łyżki 2—3 razy dz. W nieżytach górnych dróg oddechowych. Znaczenie pomocnicze ma działanie przeciwskurczowe na mięśnie gładkie górnych dróg oddechowych i w małym stopniu przewodu pokarmowego. Farfarae. wzdęciach. Gemeine Kiefer. Expectorans. przede wszystkim gardła. Sosna lesnaja. Występowanie. Herb. PINUS SILVESTRIS — SOSNA ZWYCZAJNA Ang. Fl. Foeniculi). Rhoeados). Pin sylvestre. również do płukanek. Fl. Wyciąg z surowca jest składnikiem kropli Astmin i Kelastmin.. odbijaniu. Sambuci. anginie. Działanie. Analogiczne surowce otrzymuje się z biedrzeńca wielkiego — Pimpinella major. Główne związki. Anth. utrzymującej się biegunce. pimpinelina. Inf. Surowiec zwiększa nieznacznie wydzielanie soku żołądkowego oraz wydalanie moczu. W korzeniach olejek eteryczny ok. Zastosowanie. Również w mało nasilonych zaburzeniach trawiennych braku łaknienia. po podaniu doustnym działa również przeciwzapalnie i słabo ściągająco. Ziele biedrzeńca działa tak samo jak korzenie. dziąseł. Lamii albi. chlorogenowy). Rad. regulującej trawienie i przeciwzapalnej (np. Millefolii. Fruct. Korzenie biedrzeńca stosuje się zwykle jako składnik mieszanek: wykrztuśnej (np. 204 . wraz z Rad.in.in. Fl.

lub przez destylację odpadów drewna sosnowego. dwupentenu. nosa i oskrzeli. m.in. która w Polsce jest pod ochroną. oraz jako składnik preparatów drażniących skórę (Capsiplex. Olejek sosnowy działa wykrztuśnie. limonen. a wraz z innymi ziołami również w nieżytach żołądka. Pączki sosny zawierają: olejek eteryczny ok. bakteriobójczo i przeciwskurczowo.) wyciekającej samoistnie z nacięć pni. gdyż prawie wcale nie drażnią błon śluzowych. Pini comp. substancje goryczowe i żywicowe. lecz ma bardziej przyjemny i orzeźwia- 205 . abietynowego. Wchodzą one w skład kropli Terpinex — działających moczopędnie i przeciwbakteryjnie oraz kropli Terpichol — działających żółciopędnie i przeciwskurczowo. Z terpentyny otrzymuje się mieszaninę pinenów.in. α-. jako dodatek do kąpieli w schorzeniach górnych dróg oddechowych i w niektórych dermatozach. Pini pumilionis) otrzymuje się z gałęzi kosodrzewiny (Pinus montana var. Pączki sosny działają wykrztuśnie. kw. żywicy sosnowej (Balsamum Pini silv. Capsigel. witaminę C. pirokalechol. Stosowane są w lekkich nieżytach górnych dróg oddechowych. krezol. terpentyna zawiera: α. Dziegieć sosnowy działa antyseptycznie i jest stosowany w chorobach skórnych.i β-pinen. pumilio). przeciwbakteryjnie i nieznacznie moczopędnie.Surowce. jelit i dróg moczowych. Pączki sosny — Gemmae Pini. Capsici comp. kamfen. dziegieć sosnowy — Pix liquida Pini (otrzymywany podczas suchej destylacji drewna sosnowego).4% (m. terpentyna — Oleum Terebinthinae. karen. kalafonia jest mieszaniną tzw. Linim. Linim. β-pinen. plumbi. dziegieć sosnowy zawiera m. cymen. Capsici comp. które mogą być podawane doustnie. Linim. borneol). kalafonia — Colophonium (pozostałość po oddestylowaniu terpentyny z żywicy sosnowej).i βpinenu.in. felandrenu. Wychodzi jednak obecnie z użycia jako środek przestarzały. Jest składnikiem preparatów Capsiderm. Terpentyna działa zewnętrznie łagodnie rumieniąco i antyseptycznie. Surowiec jest składnikiem Sir.) i wzmagających diurezę (Fitolizyna). 0. otrzymywana przez destylację z parą wodną tzw. dobrze wchłania się przez skórę i ułatwia wchłanianie związków w niej rozpuszczonych. z sosny otrzymuje się następujące produkty mające zastosowanie w lecznictwie: olejek sosnowy — Oleum Pini silvestris (otrzymany przez destylację z parą wodną młodych wierzchołków oraz igliwia sosnowego). Stosowany jest zewnętrznie do inhalacji lub jako aerozol w nieżytach gardła. węglowodory aromatyczne i kwasy żywiczne. garbnik. Działanie i zastosowanie. Składem i działaniem jest zbliżony do olejku sosnowego. Empl. chloroformi terebinthinatum. krtani. gwajakol. Olejek kosodrzewinowy (Ol. olejek sosnowy składa się z mieszaniny α. kwasów żywicznych. Główne związki. borneolu i jego estru octowego.

Analogicznie działają liście babki zwyczajnej. (5—10 kropli na szklankę wrzącej wody. kw. kwasy organiczne (m. pić 1—3 łyżki 2—4 razy dz. ros. Zewnętrznie odwar lub sok ze świeżych liści działają antyseptycznie. Fol. Pini silv. jako lek wykrztuśny. W przewlekłych i podostrych nieżytach przewodu pokarmowego (gastritis. Herniariae. Liść babki lancetowatej — Folium Plantaginis lanceolatae.in. Surowiec. Ol. Dec.5%. franc. kw. dzieci po łyżeczce 3—5 razy dz. niem. Antiphlogisticum. — do kąpieli: 1—2 łyżki olejku zmieszać z 3—4 łyżkami płynnego szamponu i wlać do wanny wypełnionej 1/3 wody o temp. Fol. Liście babki lancetowatej działają przeciwzapalnie w jamie ustnej. aerozoli i do odświeżania powietrza w pomieszczeniach. nikotynowy). Na półkuli północnej. cynk. czas kąpieli 10—15 min. expectorans. Sir. Melissae). flawonoidy (bajkaleina. przykryć lejkiem i wdychać parę przez wąski otwór lejka). Menthae pip. Fruct. Spitzwegerich. lecz zwykle wraz z Ol. przecedzić). Fl. Plantain lanceole. gardle i w przewodzie pokarmowym. odstawić na 10 min. askorbowy. Glikozyd irydoidowy aukubina. dermaticum. Również do inhalacji. antisepticum. Eucalypti. Lavandulae. Rosae. PLANTAGO LANCEOLATA — BABKA LANCETOWATA Ang. skutelareina). substancje śluzowe i pektynowe. Fruct. sole mineralne (m. Zastosowanie. Gemmae Pini — odwar z ½ łyżki rozdrobnionych pączków na szklankę ciepłej wody (gotować 2 min pod przykryciem. Stosuje się do inhalacji. lecz więcej związków pektynowych. — dorośli po łyżce. zmniejszają przekrwienie błon śluzowych i nadmierną przepuszczalność naczyń włosowatych oraz niszczą bakterie (obecność garbników i aukubiny). Liście babki zwyczajnej mają mniej garbników (ok. krzemionka). Sambuci. zwłaszcza na mięśnie gładkie górnych dróg oddechowych. Ol. Juniperi. jako wykrztuśny i bakteriobójczy. uszkodzeniach 206 . ksantofil. Postacie leku. W mieszance z innymi ziołami jako środek moczopędny (np. 4%). garbniki do 6. Pini comp. Mają również nieznaczne działanie wykrztuśne i regenerujące nabłonek oraz przeciwskurczowe. Smali Plantain. 36—38°C. Występowanie. colitis). przyspieszają gojenie ran i tworzenie się naskórka. Główne związki. Ol. Podorożnik lancetolistnyj. wraz z Herb. z babki zwyczajnej — Plantago major — otrzymuje się liść babki zwyczajnej — Folium Plantaginis majoris. enteritis. Rosmarini. w Polsce bardzo pospolita. Działanie.in.jacy zapach.

które ponadto są lekiem homeopatycznym. zapalenie skóry oraz w ropnym zapaleniu spojówek (conjunctivitis) i powiek (blepharitis). Również w nieżytach górnych dróg oddechowych z zalegającą wydzieliną i utrudnionym odkrztuszaniem. Euphrasiae). pomocniczo w chorobie wrzodowej. Główne związki. Takie samo zastosowanie mają liście babki zwyczajnej. Cyani. wykrztuśnej (np. POLYGALA SENEGA — KRZYŻOWNICA WIRGINIJSKA (SENEGA) Ang.in. Juglandis. odwar ten stosuje się również do okładów. wraz z Fl. secretolyticum. pić 1/3—1/2 szklanki 2—3 razy dz. zawierające związki saponinowe. Chamomillae. sole mineralne. Działania uboczne. Herb. przemywań i płukania. 10% (m. Expectorans. Prep.). działają wykrztuśnie i pobudzająco na czynność wydzielniczą błon śluzowych górnych dróg oddechowych (patrz: rozdział „Farmakodynamika” str. wymioty i biegunkę. fitosterole (m. Herb. Rad. wraz z Fol. Calendulae. Symphyti. 316). Fl. Wyciągi wodne z surowca.błon śluzowych żołądka i jelit. Glycyrrhizae. Dawki 1/2—1 łyżeczka w 1/3 szklanki wody 2—3 razy dz. wraz z Rad. okłady na skórę w różnych dermatozach. Herb. jako środek przeciwzapalny i bakteriobójczy. Mieszanina saponin trójterpenowych ok. Menthae pip. Korzystne jest stosowanie liści babki z innymi ziołami w mieszankach: przeciwnieżytowej i w chorobie wrzodowej (np. Fol. oparzenia. franc. Plafntaglucid (ZSRR) jest suchym granulowanym wodnym wyciągiem z liści babki. stosowanym w nieżytach żołądka z niedokwaśnością i w chorobie wrzodowej. glikozydy: prosapogenina i sinezyna). Hyperici). Farfarae. Senega. Herb. Duże dawki saponin drażnią żołądek i jelita. przeciwzapalnej do oczu (np. Istod senega. 30 min przed jedzeniem. Polygale de Virginie. Plantaginis — odwar z łyżki rozdrobnionych liści na 1—11/2 szklanki wody. Pimpinellae. Dec. czyraki. 207 . Korzeń krzyżownicy wirginijskiej (senegi) — Radix Senegae. Millefolii. niem. W lesistych rejonach Ameryki Północnej. związki cukrowe (m.in. Thymi. Surowiec. kwas salicylowy. Fol. na trudno gojące się i zakażone rany. Działanie. ros. Fl. Rad. α-spinasterol).in. wywołują nudności. Fol. Także do obmywań w świądzie sromu i stanach zapalnych. Anth. natomiast do oczu należy rozcieńczyć wodą 1:1. Senega. Występowanie. Postacie leku. poligalit). Primulae.

metabolicum. pomocniczo — w pylicy. krzemionka rozpuszczalna ok. Występowanie. awikularyna.in.in. franc. Chronią w pewnym stopniu wątrobę przed toksycznymi metabolitami oraz przywracają równowagę między krystaloidami a koloidami w moczu. przecedzić). Aqua Foeniculi. W ostrych i przewlekłych nieżytach górnych dróg oddechowych. błon śluzowych) oraz płynów ustrojowych (np. Goriec pticzyj. Rad. zwłaszcza w zapaleniu oskrzeli i tchawicy. Główne związki. — 0. Knotgras. Senegae — łyżka korzeni na 2/3 szklanki wody (gotować 5 min. w Polsce jako chwast. Odwar można korzystnie łączyć z Extr. hiperozyd. Tinct. ułatwiają usuwanie nadmiaru jonów sodu i chloru. chlorogenowy). Wskutek jej działania następuje zwiększenie elastyczności tkanek ektodermalnych. kw. pić po łyżce co 2—3 h. Ziele rdestu ptasiego — Herba Polygoni avicularis. Ammonii anisati i dopełnić Sir. śledziony. wątroby). zalegającej gęstej wydzielinie. i in. Powszechnie w Europie. Thymi fluid. Postacie leku. antiphlogisticum.Zastosowanie. Wyciągi z surowca zwiększają wydalanie moczu (flawonoidy).. garbniki ok. również szkodliwych produktów przemiany materii. Przeciwwskazania. dodać 5 ml Spir. Diureticum. Senegae pulv. kawowy. POLYGONUM AVICULARE — RDEST PTASI Ang. Rad. Menthae pip. cukry (m. krwawienia w przewodzie pokarmowym i wczesne stany pooperacyjne. Vogelknöterich. trudnościach w odkrztuszaniu. l. Dec. sole mineralne do 8%. Flawonoidy (m. odstawić na 10 min. Surowiec handlowy stanowi mieszaninę kilku odmian w obrębie gatunku zbiorowego. ścian naczyń krwionośnych. Ostry nieżyt żołądka lub jelit.4% (zawierające w swym składzie D-katechinę i leukodelfinidynę). ros. ubytkach pooperacyjnych) i zmniejszenie przepuszczalności ścian naczyń włosowatych (synergizm działania krzemionki. gruźlicy i dychawicy oskrzelowej jako expectorans. koloidów krwi) i jest uwarunkowana obecnością rozpuszczalnej krzemionki (patrz: Equisetum arvense). przyspieszenie rozwoju tkanki łącznej (np. Surowiec. tkanek (np.2%. niem.in. Wartość lecznicza ziela rdestu ptasiego wiąże się w dużym stopniu z wpływem na stan czynnościowy różnych narządów wewnętrznych (np. 0.3 g sproszkowanego korzenia w opłatkach 2—4 razy dz. kwasy polifenolowe (m. simplex do 250 ml. naskórka. nerek. D-katechiny i fla- 208 . kwercytryna). fruktoza). w ranach. kw. Renouee des oiseaux. Działanie.

kwasy fenolowe (m. zwykle w odpowiednich mieszankach ziołowych. również po zabiegu chirurgicznym (ureterolithotomia). Wiesenknöterich. stanowiące mieszaninę związków pirogalowych (hydrolizujących) i pirokatechinowych (skondensowanych). Dec. Również w łagodnych.5%. Główne związki.in. Snake-root. natomiast wyciąg — w skład pasty Fitolizyna. niem. Pulmosan i Vagosan. licznymi ropniami. zmniejszonym wydalaniu moczu. świerzbiączka.wonoidów). Garbniki w ilości 16. trudno gojące się rany i blizny. przecedzić do termosu). wzdęciach. antihaemorrhagicum. wyciągi z ziela rdestu ptasiego stosuje się w stanach zapalnych błon śluzowych przewodu pokarmowego. obmywań. Zewnętrznie odwar do okładów. Postacie leku. Wyciągi z surowca działają również przeciwzapalnie na błony śluzowe przewodu pokarmowego. gruźlicy płuc i w niektórych dermatozach (np. wrzodami. skazie moczanowej. Surowiec rzadko stosuje się per se. oparzeniami. pić 1/2—2/3 szklanki 2—3 razy dz. trądzik. Polygoni avic. gotować 5—10 min. w kamicy fosforanowej i szczawianowej. w Polsce na łąkach i polanach. Renouee bistorte. Herb. Antidiarrhoicum. 209 . Występowanie. przewlekłych postaciach niewydolności wątroby i zmniejszonym wytwarzaniu żółci. elagowy). W przewlekłych nieżytach dróg moczowych.8—21. osłabieniu odporności i elastyczności ścian naczyń włosowatych oraz w mało nasilonej biegunce. leukocyjanidyna. Jako adiuvans jest stosowany w chorobie reumatycznej. Surowiec wchodzi w skład granulatu Reumogran oraz mieszanek Reumosan. Kłącze wężownika — Rhizoma Bistortae. nadmiernej fermentacji jelitowej. Surowiec. ros. Sklerosan. węglowodany i sole mineralne. Działanie. W lecznictwie ludowym w cukrzycy i zewnętrznie na uszkodzenia naskórka. — 11/2—2 łyżki ziela na 2 szklanki ciepłej wody (pozostawić na 1—2 h. ubytkach tkanki łącznej i skóry spowodowanych ranami. Zastosowanie. zmniejszonym łaknieniu. zabiegami chirurgicznymi. Ze wzglądu na zawartość garbników. miażdżycy naczyń. Na półkuli północnej. antisepticum. POLYGONUM BISTORTA — RDEST WĘŻOWNIK Ang. Goriec zmieifryj. irygacji. początkach oksalurii i fosfaturii. zapalenie skóry). kw. hamują w pewnym stopniu rozwój drobnoustrojów oraz tamują drobne krwawienia jelitowe. franc. W lecznictwie ludowym rdest jest uważany za środek przeciwcukrzycowy (brak potwierdzenia naukowego).

Ziele rdestu ostrogorzkiego — Herba Polygoni hydropiperis. zatruciu pokarmowym. 292). olejek eteryczny (m. 37—38°C. POLYGONUM HYDROPIPER — RDEST OSTROGORZKI Ang. Haemostaticum.in. izotadenonal). kwasy fenolowe (m. W: biegunkach. poligodial o ostrym smaku. Niemal na całej półkuli północnej. Gpriec pieriecznyj. Występowanie. nieżycie podostrym i przewlekłym żołądka i jelit. Dec. kwercetyna. odwar do kąpieli— 3—5 łyżek kłączy na 2 litry Wody. w dermatozach wysiękowych i potliwości (kąpiele). pomocniczo — przeciw zakażeniom drobnoustrojami Shigella (czerwonka) i. Flawonoidy ok. zwykle w recepturowych mieszankach ziołowych. hydrolizujące i skondensowane). Bistortae — ½ łyżki sproszkowanego kłącza na szklanką wody gotować 5 min. Podwyższają nieznacznie krzepliwość krwi i obniżają ciśnienie. fotodynamiczne związki barwne typu fagopiryny. wlać do ½ wanny wody o temp. galusowy. Water-Peppei. hiperozyd). f3-sytosterol).3% (m. odwar do użytku zewnętrznego— 1 łyżką surowca na szklankę wody da-płukania i okładów. fitosterole (m. „Farmakodynamika” str. Wasserpfeffer. 4% (m. natomiast do irygacji-rozcieńczyć 1 :4 wodą. ros. 2. oparzeniach i owrzodzeniach żylakowych (okłady). czas kąpieli 15—20 min. w Polsce dość pospolity w miejscach wilgotnych. gotować 5—7 min. Wyciągi z ziela rdestu ostrogorzkiego skutecznie hamują niezbyt obfite krwawienia wewnętrzne. Ponadto w zapaleniach jamy ustnej i gardła (płukania). rutyna. zmniejszających 210 . adstringens. garbniki ok. Surowiec.in. świądzie sromu (Okłady). Postacie leku. w nieznacznych krwawieniach w przewodzie pokarmowym. przecedzić). pochwy (irygacje).in.Kłącze wężownika i jego przetwory zawierają dużo garbników i działają typowo dla tej grupy związków (patrz: rozdz. wskutek tworzenia trwałych połączeń między garbnikami wyciągu a białkami osocza. kw. Surowiec jest rzadko stosowany per se. Główne związki. Pomocnicze znaczenie ma również działanie bioflawonoidów (rutyna) jako czynników przeciwprzesiękowych. elagowy). Zastosowanie. kw. pić ½—2 łyżki 2—4 razy dziennie.in. niem. Działanie. substancje woskowe.in. żylakach odbytu (kąpiel siedząca). Rhiz. Salmonella (dur brzuszny). ponadto hamują krwawienia z uszkodzonych włośniczek i drobnych naczyń przewodu pokarmowego. franc. Poivre d'eau. przecedzić.

Pączki topoli — Gemmae Populi. salicylopopulina). 0. Extr. Zastosowanie. Występowanie. Postacie leku. populina. niem. Diureticum. Ziele rdestu ostro-gorzkiego. odwar) jako przeciwkrwotocznych. Glikozydy fenolowe (m. pomocniczo w skazie moczanowej (diathesis urica). POPULUS NIGRA — TOPOLA CZARNA Ang. Topol czornyj.in. olejek eteryczny ok.5% (m. substancje woskowe i żywicowe. Tylko pomocniczo w krwotokach macicznych i wewnętrznych. w mniejszym stopniu jelitowych. jako środek lekkościągający i przeciwbakteryjny. salicyna. flawonoidy (m. Główne związki. nie jest stosowane per se. dermaticum. Black Poplar. przede wszystkim z narządów rodnych. lecz niekiedy jako składnik mieszanek ziołowych.przepuszczalność śródbłonków naczyń włosowatych. zwłaszcza w obrębie dróg moczowych. W większym stopniu niż na jelita rdest ostrogorzki działa przeciw-krwotocznie na macicą. Surowiec. Nie stosuje się też wyciągów wodnych (napar. Schwarzpappel. ze względu na małą skuteczność. Stwierdzono też nieznaczne działanie napotne. Polygoni hydropip. ułatwiające usuwanie z organizmu szkodliwych metabolitów i toksyn. Peuplier noir. ros. mają również właściwości przeciwzapalne.in. Zewnętrznie surowiec przyspiesza gojenie ran. fluid. często sadzona. Brak jakiegokolwiek działania w krwawieniach w hemofilii. chryzyna. ze względu na minimalną skuteczność. tektochryzyna). zwłaszcza w zbyt długotrwałym i obfitym miesiączkowaniu. Obserwowane nikłe działanie przeciwbakteryjne ma jedynie znaczenie pomocnicze. 211 . W lasach liściastych w Europie i Azji. zmniejsza stan zapalny skóry i błon śluzowych odbytu. pochwy i sromu. diaphoreticum. cyneol). kariofilen.in. Również w nieznacznych krwawieniach z drobnych naczyń i włośniczek oraz z żylaków odbytu. W zapaleniu nerek. godzinę po posiłku jako środek przeciwkrwotoczny. oraz w przypadku choroby reumatycznej. równowartościowy surowiec otrzymuje się z Topoli osiki — Populus tremula. Działanie. jednak znacznie słabiej niż wyciągi ze sporyszu. franc. — doustnie 30—50 kropli w kieliszku wody 2—4 razy dz. przewodów moczowych i pęcherza. Pączki topoli działają moczopędnie i w sposób uchwytny obniżają poziom kwasu moczowego we krwi (obecność salicylopopuliny i flawonoidów). W krwawieniach wewnętrznych. Zastosowanie.

kwercetyna). Ważne znaczenie ma działanie przeciwskurczowe ziela pięciornika gęsiego. Stwierdzono ponadto. flawonoidy (m. Powszechnie w Europie. POTENTILLA ANSERINA — PIĘCIORNIK GĘSI Ang. kwasy organiczne (m.. przecedzić). 212 . w stanie skurczu jelita lub macicy. Zewnętrznie zmiażdżone pączki lub maść są stosowane na trudno gojące się uszkodzenia skóry. żylakowe owrzodzenie nóg. witamina C). spasmolyticum. pić 1/4—3/4 szklanki 2—4 razy dz. Fol. Korzystniej jest stosować wraz z innymi ziołami w mieszankach: moczopędnej (np. żylaki odbytu.in. Surowiec. Fl. antiphlogisticum. wraz z Stigma Maydis. Silverweed. kw. odwar natomiast do kompresów i przemywań w zapaleniu sromu i pochwy. Ribis nigri. — łyżeczkę pączków rozetrzeć z 30 g maści Alantan i stosować na skórę. że właściwości przeciwskurczowe nie obejmują naczyń krwionośnych i układu moczowego. Anserine. Łapczatka gusinaja. niem. szczególnie silne. Herb. ma właściwości przeciwbiegunkowe (garbniki). Występowanie. Ziele pięciornika gęsiego — Herba Anserinae. Millefolii. Pobudza wydzielanie soku żołądkowego (goryczka). Gänsefingerkraut. hamuje nieznacznie krwawienia.in. poprawia stan drobnych naczyń krwionośnych (kwercetyna. Wywiera również korzystny wpływ na czynność wątroby i na jej zdolności żółciotwórcze. franc. cholina. Mieszanina garbników pirogalolowych i pirokatechinowych ok. 6°/». Główne związki. Ferie. askorbowy). Gemmae Populi — odwar z łyżki pączków na szklankę wody (ogrzać do zagotowania. że jeżeli napięcie mięśni gładkich w wymienionych narządach jest prawidłowe. Phaseoli). Działanie. Wykazano. przydrożach. Digestivum. śluzowe i białkowe. napotnej (jako mieszanka Pyrosan). choć w małym stopniu dotyczą dróg żółciowych. Gemmae Populi pulv. Surowiec jest składnikiem mieszanki Pyrosan. Dec.zwłaszcza u osób w wieku podeszłym. Cyani. zmniejsza stan zapalny błon śluzowych. ros. i w pewnym stopniu porównywalne z papaweryną. solą mineralne. nieokreślona goryczka. związki żywicowe. również do okładów i przemywań. Fl. Postacie leku. przez analogię do działania „amfocholeretycznego” ziela Fumaria officinalis. Callunae. wówczas nie ma efektu rozkurczającego i takie wybiórcze działanie nazwano „amiospazmolitycznym”. w Polsce pospolity chwast na łąkach. Wyciąg z surowca działa korzystnie na czynność przewodu pokarmowego.

których objawami są bóle brzucha. Rad. Główne związki. Gentianae). wiatropędnej (np. odbytu. Tormentil. 292). Menthae. Działanie.. wraz z Fruct. Herb. Fol. biegunka. Rhiz. mało uciążliwe dolegliwości wątroby. Kłącze pięciornika — Rhizoma Tormentillae..Zastosowanie. Dracunculi. antihaemorrhagicum. Anserinae w mieszankach ziołowych: przeciwskurczowej (np. sole mineralne. Występowanie. Fruct. Taraxaci. Herb. Tormentille. antisepticum. Wyciąg z kłączy pięciornika stosuje się doustnie w biegunce. ros. Chelidonii). Chamomillae. pić 1/4—1/2 szklanki 2—3 razy dz. Łapczatka priamaja. W zaburzeniach trawiennych. nieżycie i nieznacznych krwawieniach w przewodzie pokarmowym. w Polsce pospolity. niektórych dermatozach o charakterze wysiękowym i w nadmiernej potliwości (kąpiele). ponadto trójterpen tormentol. Blutwurz. Herb. Anethi. Centaurii. franc. żółciopędnej (np. Ziele pięciornika gęsiego stosuje się bardzo rzadko per se. Foeniculi. wzdęcia. Anserinae — 11/2 łyżki na szklanką wody (gotować 3 min. Herb. kwasy organiczne (m. niem. substancje żywicowe i woskowe. Garbniki w ilości 18. wraz z Herb. Zastosowanie. Kłącze pięciornika jest głównym przedstawicielem surowców garbnikowych i wykazuje typowe właściwości dla tej grupy związków (patrz: rozdz. zwłaszcza na terenach wilgotnych. gardła. przecedzić). nieregularne wypróżnienia. Rad. Herb. Fumariae. Infl.5—23. W Europie i Azji. Herb. POTENTILLA ERECTA — PIĘCIORNIK KURZE ZIELE Ang. Również w zaburzeniach miesiączkowania i w bolesnym miesiączkowaniu. zakażeniach bakteryjnych i zatruciach pokarmowych. Coriandrii). skóry. Millefolii. Zewnętrznie — w stanach zapalnych i ropnych jamy ustnej. Herb. pochwy i sromu. natomiast z reguły jako składnik recepturowych mieszanek ziołowych. pobudzającej trawienie (np. oparzeniach 213 . Również w świądzie. wraz z Fol. Fol. Menthae pip. Fl. Postacie leku. Agrimoniae. Valerianae. Menyanthidis. wraz z Herb. pomocniczo — w czerwonce i w durze brzusznym. Chelidonii. Calami). Archangelicae. odbijanie. Surowiec. Herb. „Farmakodynamika” str. Dec. Herb. Fruct. elagowy). Rad.5% zawierające niemal równe ilości związków pirogalolowych (garbniki hydrolizujące) i związków pirokatechinowych (garbniki skondensowane). Marrubii. kolka jelitowa. Helichrysi. Majoranae. kw. Rad. Millefolii. niedobór soku żołądkowego i żółci. Antidiarrhoicum. Anth.in.

PRIMULA VERIS — PIERWIOSNEK LEKARSKI Ang. przecedzić). odleżynach.1%). secretolyticum. Główne związki. Pierwocwiet lekarstwiermyj. upławach (irygacje). Analogiczne surowce otrzymuje się z Primula elatior — Pierwiosnek wyniosły. lecz wyraźnie łagodniej i raniej drażniąco na górne drogi oddechowe. patrz: Polygala senega.I i II stopnia (okłady). płukania. natomiast wyciągi — w skład maści Tormentiol i czopków Hemorol oraz służą do otrzymywania Tinct. ros. zapaleniu wrzodziejącym jelita grubego i odbytnicy (lewatywa). zwłaszcza. Ostatnio wykazano doświadczalnie. Tormentillae — łyżkę kłączy na 1—11/2 szklanki wody (gotować 5 min. W Europie i w Azji. Rhiz. Kłącze pięciornika wchodzi w skład mieszanki ziołowej Tannosan. Postacie leku. franc. niem. Expectorans. prywerogeniną lub ich pochodne). w Polsce na nizinach. po 1—2 łyżki na szklanką wody kilka razy dz. flawonoidy. bronchitis sicca) 214 . do płukania 10—15 kropli w 1/4 szklanki wody. gdy błony śluzowe są wysuszone (np. lecz większa niż Radix Saponariae. W zapaleniach gardła. W korzeniach — saponiny trójterpenowe do 10% (m. krtani i oskrzeli. kwiat pierwiosnka — F)os Primulae. Działania uboczne. Korzeń pierwiosnka — Radix Primulae. Kwiaty pierwiosnka działają tak samo jak korzenie. do obmywań.0 g pio dosi w opłatkach 3—4 razy dz. zewnętrznie per se do pędzlowania dziąseł. saponinoester C oraz inne. glikozydy fenolowe (prymwerozyd i prymulawerozyd).5—1.in. Tormentillae. Tormentillae — doustnie 20—50 kropli w kieliszku wody 2—4 razy dz. Maść Tormentiol — zewnętrznie w ropnych i alergicznych chorobach skóry. — dawki 0. Schlüsselblume. Zastosowanie. uszkodzeniach naskórka. Działanie. Inne składniki nie mają znaczenia leczniczego. że wyciągi z surowca zmniejszają nasilenie obrzęków i bólu oraz przyspieszają gojenie ran pooperacyjnych. do irygacji i lewatyw należy rozcieńczyć 1 : 1 wodą. pod ochroną. Primevere officinale. trudno gojących się ranach. Surowce. Tormentillae pulv. Cowslip.. surowiec handlowy pochodzi z upraw. Rhiz. zawierające jako geniny prymulageninę. karotenoidy. Wyciągi z korzenia pierwiosnka zawierają saponiny i działają wykrztuśnie typowo dla tej grupy związków (patrz: Polygala senega). jako antidiarrhoicum. Występowanie. W kwiatach — saponiny w mniejszej ilości niż w korzeniu. Tinct. Skuteczność działania wykrztuśnego korzenia pierwiosnka jest taka sama jak Radix Senegae. 0. okładów. Dec. olejek eteryczny ok.

Rad.. Korzystne jest łączenie z Fol. Primulae — 1/2—1 łyżka korzeni na szklankę wody (gotować 5 min. Korzenie pierwiosnka służą do sporządzania Intr. Anisi. Surowce. przecedzić). Główne związki. Rad. Owoce zawierają garbniki. Kwiaty: pomocniczo — w stanach zapalnych dróg moczowych. Primulae — łyżka kwiatów na szklankę wody (gotować 5 min). ale przyjęte w większej ilości działają nieznacznie zapierające. Black Thorn. Zmniejszają przepuszczalność i zwiększają elastyczność ścian naczyń włosowatych. usuwają z organizmu nadmiar jonów sodu oraz szkodliwe produkty przemiany materii. Primulae.. Postacie leku. związki pektynowe i cukrowe. Pomocniczo — w pylicy i gruźlicy płuc jako środek wykrztuśny. choć wyraźnie słabiej od Fruct. który jest składnikiem preparatu Tussipect. Flor. Działanie. Przeciwwskazania. Kwiaty zawierają flawonoidy (m. Fruct.in. antidiarrhoicum. zwła- 215 . ros. antocyjany. Występowanie. laxativum (kwiaty). prep. Thymi. w Polsce na brzegach lasów. odstawić na 10 min. po jedzeniu. Coderit (WRL) — tabl. kemferol i jego ramnozyd). Primulae — 20—30 kropli w kieliszku wody 2—4 razy dz. Farfarae. Schwarzdorn. łagodzą stany zapalne dróg moczowych. Zastosowanie. Intr. Myrtilli. Glycyrrhizae. Diureticum. Dec. podawać dzieciom 1/2—1 łyżkę odwaru 3—5 razy dz. oraz do otrzymywania zespołu saponin. Owoce tarniny są znanym środkiem dietetycznym. Herb. zboczach. Violae tricol. antiphlogisticum (owoce). Sliwa koljuczaja. niem. przeciwbakteryjnie i przeciwzapalnie. Symphyti. Dec. Herb. Patrz: Polygala senega. również w łagodnych zaparciach i mało nasilonych przejściowych zaburzeniach trawiennych. owoc tarniny — Fructus Pruni spinosae. Rad. PRUNUS SPINOSA — ŚLIWA TARNINA Ang.in. suchy kaszel. Kwiaty tarniny działają moczopędnie.i towarzyszy im uporczywy tzw. kwasy organiczne. niemal analogicznie. Prunellier. jako Ammonium primulicum. który jest składnikiem kropli Motolutan. mają również słabe właściwości rozwalniające. glikozyd amigdalinę. działają wykrztuśnie i przeciwkaszlowo. ślady glikozydu cyjanowodorowego. Na półkuli północnej. pić po łyżce co 2—3 h. zawierają m. związki cukrowe i sole mineralne. kwercetyna. franc. Kwiat tarniny — Flos Pruni spinosae. saponiny z korzeni pierwiosnka („kwas prymulowy”).

Pruni spin. Oba surowce są stosowane przede wszystkim jako składniki mieszanek ziołowych: moczopędnej (np. W całej Europie. Pruni spin. Ułatwiają również upłynnianie wydzieliny zalegającej w górnych drogach oddechowych. PULMONARIA OFFICINALIS — MIODUNKA PLAMISTA Ang.. Antiphlogisticum. rozwalniającej (np. Carvi. związki śluzowe. Echtes Lungenkraut. Owoce: w nieswoistych nieznacznych biegunkach i nieżytach żołądka oraz jelit. Fol. Herb. Glycyrrhizae). Surowiec. Fol. Ononidis. metabolicum..szcza u dzieci i osób w wieku podeszłym. Ziele miodunki ma także słabe właściwości przeciwbakteryjne (obecność garbników). wzmagają ruch nabłonka rzęskowego. produkty naftowe. Fol. Krzemionka rozpuszczalna w wodzie ok.5%. Miedunica aptecznaja. Działanie. azbestu.. Betulae. Fragariae. Urticae. flawonoid. Postacie leku. Rad. Ziele miodunki zaleca się zwłaszcza 216 . Hyperici). w gruźlicy. wraz z Fruct. Fruct. expectorans. 2. Fol. zmniejszają stan zapalny i zwiększają odporność na działanie szkodliwych substancji lotnych i pyłów (obecność krzemionki i alantoiny). Pruni spin. Przyspieszają bliznowacenie uszkodzonej tkanki płucnej oraz proces zwapniania ognisk gruźliczych. krzemu) lub związki lotne (np. garbnik ok. Lung-Wort. Pulmonaire officinale. Juglandis. Fruct. Wyciągi z surowca działają korzystnie na błony śluzowe dróg oddechowych. Sambuci. niem. wraz z Fl. Główne związki. Jako środek pomocniczy w chorobach płuc (m. saponina. zapaleniu płuc). węgla. również w Polsce w lasach i zaroślach. alantoina do 1%. ros. Rad. dymy). gazy spalinowe. pary kwasów. które korzystnie wspomagają działanie krzemionki na płuca i oskrzela. kwasy organiczne. Większe dawki odwaru z surowca wywołują krótkotrwałe zaparcie i nieznacznie zwiększają wydalanie moczu. Również jest podawany podczas stosowania leków przeciwgruźliczych (uszkadzających błonę śluzową żołądka) oraz antybiotyków (uszkadzających błony śluzowe dróg moczowych i w płucach). Fruct. Ziele miodunki — Herba Pulmonariae. wyzwalają odruch wykrztuśny i przyczyniają się do oczyszczania drzewa oskrzelowego. wraz z Fl. Herb. Fol. zapierającej (np. Fruct.in. Equiseti. franc. Asperulae. Herb. cementu. uszkodzeniu tkanki płucnej przez pyły (np. Petroselini. Występowanie. 6%. Sambuci). Fl. Zastosowanie. Salviae. Rhamni cathart. sole mineralne.

Polygoni avic. franc. Equiseti. Surowiec. natomiast z dębu galasowego — Quercus infectoria — otrzymuje się dębianki — Gallae — kuliste. patologiczne narośle na liściach. suchy kaszel. Dec. Fl. wykrztuśnej (np. powodując obniżenie ciśnienia osmotycznego i zmniejszenie objętości komórek. Plantaginis. kwercytryna). związki żywicowe. Primulae. utrudnione odkrztuszanie. przecedzić do termosu).7—9. galusowy. Wyciąg z kory dębowej zawiera garbniki. bóle gardła oraz tzw. flawonoidy (m. Rad. Surowiec jest jednak z reguły stosowany jako składnik następujących mieszanek ziołowych: remineralizującej i regenerującej w chorobach płuc i nieżytach żołądka i jelit (np.wtedy. Kora dębowa zawiera 7. Po podaniu doustnym garbniki wiążą się z warstwą nabłonka jelitowego. Występowanie. Rad. Chene rouvre. Główne związki. Dub czerieszczatyj. 70% taniny. Jeżeli czynność jelit jest prawidłowa. antihaemonhagicum. Galeopsidis. Fol. Anisi). Niemal w całej Europie.in.in. Millefolii. w Polsce dość powszechnie na terenach nizinnych.in. to wówczas garbniki powodują zaparcie. Fl. kwercetyna. kw. Fol. kw. natomiast w przypadku biegunki garbniki hamują rozrzedzanie mas kałowych. antisepticum. Herb. trwałe połączenia. jako środek remineralizujący i wykrztuśny. elagowy). Istotne znaczenie ma działanie bakteriobójcze garbników wobec drobnoustrojów patogennych w jamie ustnej. flobafeny. odwodnienie organizmu i ubytek elektrolitów (antidiarrhoicum). Thymi. Herb. Eiche. Urticae. Kora dębowa (z pni i gałęzi młodych drzew) — Cortex Quercus. kwasy fenolowe (m. Działanie. chrypka. W dębiankach znajduje się ok. Herb. które tworzą z białkami nierozpuszczalne w wodzie. Postacie leku. Common Oak.. ros. QUERCUS ROBUR — DĄB SZYPUŁKOWY Ang. gdy wymienionym chorobom płuc towarzyszy nieżyt gardła i oskrzeli. wraz z Fol. Mogą to być różne bakterie 217 . co wywołuje efekt ściągający (adstringens). wraz z Herb. Glycyrrhizae. Fruct. Symphyti. Farfarae. Antidiarrhoicum. Pulmonariae — odwar z 1—11/2 łyżki ziela na 11/2 szklanki ciepłej wody (gotować 10 min. utrudniający przenikanie wody do światła jelit. niem. Malvae. przewodzie pokarmowym i na skórze (antisepticum). frydelanol). Herb.5% garbników (mieszanina pochodnych pirokatechinowych i pirogalolowych). pić 1/3—1/2 szklanki 2—3 razy dz. Herb. trójterpeny (m. równowartościowy surowiec otrzymuje się z dębu bezszypułkowego — Quercus sessilis. Herb. Bursae pastoris).

zatrucia pokarmowe. a co ważniejsze. nieżycie żołądka. owrzodzenia żylakowe. żylaki odbytu. niszczy te fragmenty naskórka. związki drażniące i uszkadzające błonę śluzową przewodu pokarmowego. Fl. świądzie odbytu (nasiadówki). w nadmiernym poceniu się i niektórych dermatozach (kąpiele. włośniczek i drobnych naczyń (antihaemorrhagicum). zapobieganiu przenikaniu osocza poza łożysko naczyń i hamowaniu mikrokrwawień z uszkodzonych tętniczek przedkapilarnych. egzemy. Rad. gardła. czerwonki. które mogłyby zostać zregenerowane. Zastosowanie. Wymienić także należy korzystne działanie garbników na ściany naczyń włosowatych w przewodzie pokarmowym. odmroziny. pałeczki okrężnicy. a wyciąg w skład aerozolu Hemostin. zwykle w połączeniu z innymi ziołami działającymi: ściągająco (np. pomocniczo i w skojarzeniu z antybiotykami — w durze brzusznym i czerwonce. Myrtilli.. półkąpiele). zapaleniu i świądzie sromu (obmywanie). wywołanych przez bakterie. a nawet prątki gruźlicy. Stwierdzono jednak. Fruct. 218 . Gallae i do izolowania taniny. Bistortae. z których wiele jest opornych na działanie antybiotyków. w których podaje się wyciąg z kory dębowej. Fol. małych krwawieniach i w zatruciach pokarmowych. Postacie leku. Fol. Również działanie taniny jako antidotum w zatruciach alkaloidami i metalami ciężkimi jest niepewne. duru. przeciwzapalnie (np. natomiast doustnie stosuje się białczan taniny w biegunce. wraz z Anth. Również w podostrych i przewlekłych nieżytach żołądka i jelit. Rubi idaei. Zewnętrznie w zapaleniach jamy ustnej. Iridis). Taninę stosuje się głównie -zewnętrznie. Tormentillae. Tanina. natomiast dębianka służy do otrzymywania Tinct. Kora dębowa jest rzadko stosowana per se. zapalenia skóry. że tanina stosowana zewnętrznie lub wewnętrznie wywiera niekorzystny wpływ na wątrobę-(nekroza) i chociaż w oparzeniach zmniejsza ból i hamuje częściowo utratę plazmy. Ponadto w upławach (irygacje). Fol. na oparzenia I i II stopnia. Kora dębowa wchodzi w skład mieszanki ziołowej Vagosan. w tych samych przypadkach. polegające na zmniejszaniu ich przepuszczalności. wraz z Rhiz. Wyciągi z kory dębowej stosuje się w biegunkach nieswoistych. wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego (lewatywy). Garbniki unieczynniają również toksyny bakteryjne wytwarzane przez niektóre drobnoustroje.Gram-ujemne i Gram-dodatnie. jednak nie zapobiega wtórnym zakażeniom. zwłaszcza jelita grubego. Salviae. nawet połączonych z drobnymi krwawieniami. Rhiz. którą izoluje się z galasów. jest typowym garbnikiem działającym silnie ściągające na błony śluzowe i skórą o właściwościach przeciwbakteryjnych i przeciwkrwotocznych. małe rany i drobne krwawienia. Chamomillae. Juglandis.

5 g 2—3 razy dz.5%). zatruciu pokarmowym (1—2 tabl. przecedzić). obmywań. Glycyrrhizae. Hyperici. Radis noir. po jedzeniu). olejków gorczycowych. odwar do kąpieli siedzącej w żylakach odbytu oraz do moczenia nóg w nadmiernej potliwości: 25 g sproszkowanej kory i 25 g kwiatów rumianku gotować 5 min iv 2 litrach wody pod przykryciem. obecnie powszechnie uprawiana. Tanninum albuminatum — białczan garbnika do stosowania doustnego w nieżytach żołądka i jelit.). Występowanie. Herb. łatwo hydrolizujących do izosiarkocyjanianów allilu lub butylu oraz kwaśnego siarczanu potasowego i glukozy. dopełnić 8—10 l wody o temp. Cort. Fl. Surowiec. Querci — 1 łyżką kory na szklankę wody (gotować 5 min. rafanozyna A. Ponadto pokrewne związki nieglukozydowe — rafania. Violae tric. Spanish Radish. Dec. Herb. Mieszanina glikozydów gorczycowych (tzw. aerozolu.2—0. niem. Anthemidis.Millefolii. Tanninum — zewnętrznie w postaci 2. do irygacji i lewatyw rozcieńczyć 1 : 1 wodą. NIGER — RZODKIEW CZARNA Ang. Rad. glukozynolatów). bacteriostaticum. okładów. Główne związki. czopków. Thymi. Cholereticum. do kompresów w ostrym zapaleniu skóry (roztwór 1%). przecedzić. Izosiarkocyjaniany są płynne i należą do tzw. nasiadówek. RAPHANUS SATIVUS VAR. Cnici bened.5—5% wodnego roztworu na oparzenia I i II stopnia i odmroziny. można też stosować w postaci maści. Menthae pip. Gallae — do płukanek 1—2 łyżki nalewki na szklanką wody. Serpylli. Schwarzer Rettich. Symphyti. W licznych badaniach stwierdzono. 36—370C. Herb. Świeży korzeń rzodkwi czarnej — Radix Raphani nigri recens. stomachicum. biegunce. Korzeń rzodkwi czarnej działa silnie żółciotwórczo. Meliloti. Fol. stosować do płukanek. że wywołuje najpierw wzmożone 219 . Anth.. Calendulae). Riedka posiewnaja. franc. czas kąpieli 10—15 min. również w Polsce. do kąpieli w dermatozach 3—4 łyżki kory gotować 5—7 min w 2 l wody i wlać do ½ wanny wody o temp. Arnicae. Herb. Fl. 0. W Azji. do lewatyw w zapaleniu wrzodziejącym jelita grubego (roztwory 0. przeciw-bakteryjnie (Herb. Rad. wlać do wanienki lub miski. Działanie. Tinct.. cholagogum. Suszenie korzeni powoduje znaczny ubytek związków czynnych. Herb. 37°C. Wodne roztwory szybko tracą aktywność. do okładów w rozcieńczeniu 1 : 1 wodą. ros.

choć dotyczy przede wszystkim przewodu pokarmowego. Raphacholin. nieżycie żołądka i dwunastnicy. nieregularnych wypróżnieniach. bolesnych wzdęciach. W dawkach normalnie zalecanych można stosować u dzieci. Działanie to. Postacie leku. Raphani nigri recens — świeży korzeń w postaci sałatki. Rad. Działanie ich jest o wiele łagodniejsze od działania gorczycy czarnej (Brassica nigra). W rezultacie następuje uchwytna poprawa w trawieniu pokarmów i przyswajaniu ich składników. po 1—2 draż. w ilości 50—150 g dz. również na antybiotykooporne. zastosowanie jak wyżej. dróg żółciowych i przewodu pokarmowego. grzyby chorobotwórcze i ich zarodniki. Rettich-Pflanzensaft (RFN). Sok z rzodkwi czarnej jest dość bogaty w sole mineralne. Również w niektórych schorzeniach przewodu pokarmowego. Raphani recens — sok wyciśnięty ze świeżych korzeni (przechowywać-w lodówce do 2 dni). Ostry i podostry nieżyt żołądka. ponadto na wirusy. żółtaczce.. prep. powraca do normy naturalny ruch jelit. mogą u niektórych osób spowodować podrażnienie i przekrwienie błony śluzowej żołądka. młodzieży i osób starszych. Duże dawki soku.. witaminę C i cukry i dlatego powinien być traktowany jako środek remineralizujący i ogólnie wzmacniający (roborans). atonii pęcherzyka żółciowego. 3 razy dz. zwłaszcza przyjęte na czczo. długo utrzymujących się dyspepsjach. silne zapalenie wątroby. Ważne znaczenie ma działanie przeciwbakteryjne surowca na szczepy Gram-ujemne i Gram-dodatnie. prep. sok ze świeżych korzeni rzodkwi w chorobach wątroby i pęcherzyka żółciowego. wzmaga się wytwarzanie soków trawiennych. ponieważ izosiarkocyjaniany łatwo ulegają resorpcji i są lotne. Raphalamid — 1—2 draż. Działania uboczne. Przeciwwskazania. zmniejsza się stan napięcia zwieracza bańki wątrobowo-trzustkowej. nie występują więc szkodliwe objawy uboczne. Preparaty zawierające wyciągi z korzeni rzodkwi czarnej — prep. Zastosowanie. atonii jelit. w chorobach wątroby. rozciąga się również na inne narządy wewnętrzne. 220 . Równocześnie poprawia się ruchowość przewodów żółciowych. zmniejszonym wytwarzaniu żółci i jej zastoju. 3 razy dz.wydzielanie jasnej żółci pochodzącej z wątroby (cholereticum). następnie ciemnej — z pęcherzyka żółciowego (cholagogum). godziną przed posiłkiem. odkażają drogi oddechowe. przenikają również do nerek i do moczu. przewlekłych cholecystopatiach. skłonności do kamicy żółciowej. pić 1—2 kieliszki 2—3 razy dz. zapaleniu miedniczek nerkowych i pęcherza na tle bakteryjnym. W przewlekłych stanach zapalnych i uszkodzeniach wątroby. aerofagii. jelit i nerek. Ponadto jako adiuvans w przewlekłej skazie moczanowej. Wydalają się wraz z wydychanym powietrzem. Succ. pomocniczo — w kamicy żółciowej.

W tropikalnej strefie Azji. głównie w Indiach. Występowanie. Zasadniczym działaniem. tachykardię. Korzeń rauwolfii. bez naruszania procesów kojarzenia.3%. z których największe znaczenie w lecznictwie mają rezerpina. ajmalina może uszkodzić wątrobę (żółtaczka cholestatyczna). Rauwolfia. przez co następuje zwiększenie wydzielania soków trawiennych. Rezerpina — hypotonicum. ból głowy. Główne związki. jak i pojedyncze alkaloidy — rezerpina. jest obniżanie ciśnienia krwi. służą przeważnie do otrzymywania alkaloidów. Korzeń rauwolfii — Radix Rauwolfiae. wzmożenie perystaltyki jelit oraz zmniejszenie diurezy. sedativum. zmniejszają nieznacznie aktywność motoryczną i ułatwiają zasypianie. blokują obwodowe i ośrodkowe nerwy adrenergiczne i obniżają poziom noradrenaliny oraz serotoniny w tkankach. W konsekwencji następuje zablokowanie elektrycznej pobudliwości serca. W konsekwencji znoszą uczucie niepokoju i napięcia emocjonalnego. Reguluje zaburzenia rytmu serca wskutek zmniejszania pobudliwości mięśnia sercowego na bodźce. dezerpidyna i rescynamina są związkami sympatykolitycznymi. Działania uboczne. zarówno zespół wszystkich związków czynnych (Alcaloida Rauwolfiae omnia). zmniejsza częstotliwość skurczów oraz wewnątrzkomórkowe rozprzestrzenianie pobudzenia. nudności. Rauwolfie. dezerpidyna i rescynamina oraz ajmalina. Działanie. Inne gatunki — Rauwolfia canescens z Indii oraz Rauwolfia vomitoria z Afryki tropikalnej. Surowiec. a po drugim stosowaniu 221 . Hamują również czynność ośrodków współczulnych. Alkaloidy rauwolfii wywierają także wpływ na twór siatkowaty (formatio reticularis) w rdzeniu przedłużonym i zmniejszają wrażliwość na bodźce zewnętrzne. wykorzystywanym szeroko w lecznictwie. Ajmalina ma właściwości przeciwarytmiczne. Rauwolfia. ośrodka oddechowego (nieznaczne zmniejszenie częstotliwości oddechu). Mieszanina ponad 30 alkaloidów w ilości do 1. ośrodków podwzgórzowych (spadek temperatury ciała). obrzęk błony śluzowej nosa. analogiczne do chinidyny.RAUWOLFIA SERPENTINA — RAUWOLFIA ŻMIJOWA Ang. uszkodzenie błony śluzowej żołądka (po dłuższym stosowaniu może wywołać wrzód żołądka). franc. Rauwolfija zmeinaja. mianowicie ośrodka naczynioruchowego (spadek ciśnienia tętniczego krwi). natomiast pozostałe działanie traktuje się obecnie jako uboczne. niem. uprawiana w kilku krajach. ros. Rezerpina powoduje ślinotok. przedłuża czas przewodzenia. ajmalina — cardiosedativum. Równocześnie są pobudzane niektóre ośrodki przywspółczulne.

Preparaty zawierające rezerpinę z dodatkiem innych związków i stosowane w nadciśnieniu: Retiazyd z hydrochlorotiazydem. prep. Rauwaplex (CSRS) i Raunatin (ZSRR). w zbytnim pobudzeniu ruchowym i agresywności. W szczególności w lekkich stanach nadciśnienia. Postacie leku. 1—3 razy dz. dawki 1—2 tabl.. dawki 1 tabl. Ajmalin (ZSRR). Raudiazin z dwuhydralazyną. Bipressin z binazyną. Również w stanach psychotycznych i nerwicowych przebiegających z uczuciem niepokoju lub lęku. bradykardia.. Ajmalina znajduje zastosowanie w częstoskurczu napadowym. tabl.1 mg pro dosi i stopniowo do 0. Rauwasan (NRD). dawki po i tabl. dawki 0. ajmalina: blok przedsionkowokomorowy II stopnia. w nadciśnieniu i neurozach. Theoserpin z fenobarbitalem i teobrominą. 2—3 razy dz. 222 . zwłaszcza jeśli przebiegają one z nadpobudliwością nerwową.spowodować agranulocytozę (konieczność kontroli obrazu krwi). -daleko zaawansowana miażdżyca. 3 razy dz. dawki 1 draż. Preparaty zawierające ajmalinę są stosowane w arytmii: Gilurytmal (RFN). Tachmalin (NRD). w okresie ciśnienia chwiejnego i ustalonego (okres II i III choroby). Preparaty zawierające samą rezerpinę: Raupasil. Rauminal z fenobarbitalem. analogiczne Rauwasedin (NRD).. analogiczne prep. Przeciwwskazania. tyreotoksykozy. w skurczach dodatkowych przedsionkowych i komorowych.5 mg pro dosi 3—4 razy dz. prep. nowotwór sutka. dawki 1 tabl. Preparaty zawierające zespół alkaloidów rauwolfii: Serpadex. w nerwicach. dawki po 1—2 draż. prep. Paxil z glutetimidem. endogenne depresje. 2—3 razy dz. w nadciśnieniu. preparat analogiczny Erpozid (WRL). po jedzeniu w nadciśnieniu i neurozach. w chorobach psychicznych i alkoholizmie do 10 mg dz. klimakterium. ciężkie uszkodzenia nerek. 3—4 razy dz. dezerpidynę i rescynaminę) stosuje się w różnych formach nadciśnienia tętniczego. poważne uszkodzenia miąższu wątroby. Reserpin (CSRS i ZSRR).. dawki 1 draż. Resergot z dodatkiem alkaloidów sporyszu i pokrzyku. 2—3 razy dz. zwłaszcza u osób starszych i z postępującą miażdżycą mózgu. 2—3 razy dz. dawki 1—3 draż... wieloogniskowych skurczach dodatkowych oraz w tachykardiina tle tyreotoksykozy. i amp. w ostrym napadowym migotaniu przedsionków. Rezerpina i zespół alkaloidów: wrzód żołądka i dwunastnicy. średnio 2—3 razy dz. dawki 1/2—1—2 tabl. jak również w nadciśnieniu na tle nefropatii. 2—3 razy dz.. Zastosowanie. choroby nowotworowej i zatrucia ciążowego. Mieszaninę wszystkich alkaloidów oraz pojedyncze alkaloidy (rezerpinę.

emodynę).in. Buckthornj franc. analogicznie do. mała ilość jest usuwana z moczem. szakłaku pospolitego — Fructus Rhamni catharticae (syn. Fruct. jeśli po 8—10 h nie nastąpi wypróżnienie. flawonoidy (m. Działanie. Baccae Spinae cervinae). niem.in.RHAMNUS CATHARTICA — SZAKŁAK POSPOLITY Ang. Działania uboczne. Przeciwwskazania. Wyciągi wodne 223 . Fruct. wielodniowe unieruchomienie w łóżku. zanik ruchów perystaltycznych. — w dawce 3—5 g w miodzie lub w powidłach śliwkowych wieczorem jako laxativum. w Polsce dość powszechnie w lasach i zaroślach. wywierają również nieznaczne działanie bakteriobójcze. który w przypadku odczynu zasadowego barwi się na brunatnoczerwono. Kreuzdorn. innych surowców zawierających antrazwiązki (patrz: rozdział „Farmakodynamika” str. Neprun purgatif. Patrz: Aloe ferox. Pomocniczo — jako środek żółciotwórczy i żółciopędny (tylko w odpowiednich mieszankach z innymi surowcami). Patrz: Aloe ferox.in. zapalenie lub owrzodzenie okrężnicy i odbytnicy. ros. kora szakłaku pospolitego — Cortex Rhamni catharticae. frangulina). cholereticum. pomimo że zawierają kilkakrotnie mniej antrazwiązków. Zastosowanie. przecedzić). flawonoidy. garbnik. Owoc. Laxativum. Zoster słabitielnyj.59% antrazwiązków (m. ramnetyna). Występowanie. cukry i sole mineralne. a gdy rano nie nastąpi wypróżnienie. spowodowanych różnymi czynnikami (otyłość. natomiast minimalne ilości przenikają do mleka matek karmiących i nadają mu właściwości przeczyszczające. Rhamni cathart. pulv. Kora szakłaku jest pięciokrotnie mniej aktywna od Cort. pić wieczorem V2 szklanki. Antrazwiązki są wydalane przeważnie z kałem. 0.7% (m. Postacie leku. — 1—11/2 łyżki owoców na szklankę wody (gotować 3—5 min. 283). Kora zawiera 2— 2. wypić resztę odwaru. glukofrangulina. W przewlekłych zaparciach atonicznych i spastycznych lub w przejściowych. Wyciągi z szakłaku pobudzają wątrobę do zwiększonego wytwarzania żółci (cholereticum). Rhamni cathart. frangulinę. Główne związki. Niemal w całej Europie. Wypróżnienie następuje po upływie 8—10 h od przyjęcia leku. Surowce. Mieszanina wolnych i związanych glikozydowo antrazwiązków ok. Owoce i kora szakłaku pospolitego działają przeczyszczające. Dec. kwercetyna. natomiast owoce szakłaku mają niemal równorzędne działanie przeczyszczające. Frangulae. skurcze w obrąbie jelita grubego. przyjąć dodatkowo 2—3 g. rekonwalescencja po ciężkich chorobach lub zabiegach chirurgicznych i inne).

D. C) oraz wolne antrachinony stanowiące geniny antraglikozydów.(odwar. pobudzają żołądek do zwiększonego wytwarzania soku trawiennego i śliny (stomachicum). palmidyny A. łączą się m. ros. z białkową częścią receptorów właściwych dla antrazwiązków i przeszkadzają-w interakcji receptor — antrazwiązek. przyspieszają i ułatwiają trawienie. Ponadto rzewień oraz jego wyciągi. reidyny A. flawonoidy (m. wolne aglikony antrachinonowe) nie rozpuszczają się w wodzie. Mieszanina licznych antrazwiązków (do 6%. Laxativum. kwasy organiczne. Chinese Rhubarb. Ponadto garbniki skondensowane. chryzofanolu i fiscjonu). Antrazwiązki zawierające wolne grupy hydroksylowe. str. B. Zależnie od dawki powoduje łagodne przeczyszczenie lub lekkie zaparcie. Po podaniu doustnym sproszkowanego korzenia rzewienia lub przetworu. stomachicum. adstringens. Pokrewny gatunek — Rheum olficinale dostarcza równowartościowego surowca. mono. lecz nie mniej niż 3%). Cort. mają również właściwości antybiotyczne oraz zwiększają nieznacznie ilość wytwarzanej w wątrobie żółci. następnie połączenia nie-glikozydowe o charakterze mieszanych dwuantronów (m. szczawian wapnia). B. napar) są mniej aktywne od sproszkowanego surowca. z których najważniejsze są połączenia glikozydowe (sennozydy A.in. W górskich rejonach Chin i Tybetu. skrobia). 224 . Antrazwiązki wzmagają ruchy perystaltyczne jelita grubego i po upływie 8—10 h od chwili przyjęcia leku działają przeczyszczające. natomiast po dawkach większych sytuacja jest odwrotna. B. Surowiec zawiera dwie grupy związków o przeciwstawnych działaniach: antrazwiązki oraz garbniki. Riewien tangutskij.in.in. również w Polsce.in. Rhubarber. C. Występowanie. Gdy stosuje się odpowiednio małe dawki surowca. sole mineralne (m. 283). Działanie. franc. (Patrz: rozdział „Farmakodynamika” str. C i sennidyny A. rutyna).i dwuglikozydy emodyny. obecnie uprawiany w wielu krajach. Surowice. — wyłącznie jako składnik recepturowych mieszanek przeczyszczających i żółciopędnych. Główne związki. cholagogum. garbniki docierają do okrężnicy. B. Korzeń rzewienia — Radix Rhei. Rhubarbe de Chine. RHEUM PALMATUM — RZEWIEŃ BŁONIASTY Ang. ze względu na gorzki smak. Zawarte w surowcu garbniki działają typowo dla tej grupy związków (patrz: rozdział „Farmakodynamika”. 292).in. Rhamni cathart. węglowodany (m. żywice. reiny. wówczas działanie zapierające garbników uzyskuje przewagę nad działaniem przeczyszczającym antrazwiązków. niem. aloeemodyny. gdyż niektóre antrazwiązki (np.

5—1. dorosłym 1—2 łyżeczki dz. również w zmniejszonym przyswajaniu składników pokarmu. jako łagodny obstipans i digestivum. Rad. Rhei 0. Dawkowanie.. dzieciom 2—9 lat 0.0 g pro dosi jako laxans.Działania uboczne. Rhei pulv. Alax. w Polsce w lasach i zaroślach. Rhei spirit. wzdęciami.0 g. Pilocarpinum hydrochloricum. Schwarze Johannisbeere. Tinct. Rhei spirit. bólami epigastrycznymi. Przeciwwskazania.3—0. po wielodniowym przebywaniu w łóżku itp. Zastosowanie. ros.5 g pro dosi dorosłym. 1/4—1/2 tabl. — dorosłym 0. Również w zaparciach spastycznych. franc.05 g pro dosi 2—4 razy dz. Chelidonii) oraz w zaparciach po zabiegach chirurgicznych. W Europie i Azji. przed jedzeniem jako stomachicum i digestivum. Extr. gdyż są mniej skuteczne od wyciągów alkoholowych. Rhei vinosa — dzieciom młodszym 10—40 kropli pro dosi w małej ilości wody 2—3 razy dz. RIBES NIGRUM — PORZECZKA CZARNA Ang. starszym dzieciom 0. — w dawce 0. niem. jako laxans. Cholegran i Pulvis Magnesio cum Rheo oraz służy do otrzymywania Extr. Korzeń rzewienia wchodzi w skład granulatów Betagran. Rhei siec. Tabulettae Rad. Black Current. Patrz: Aloe ferox. 225 . zależnie od wieku. oraz Tinct. pomocniczo — w przewlekłych nieżytach żołądka przebiegających z niedoborem soku żołądkowego oraz w mało nasilonych biegunkach. pomocniczo w otyłości. — dorosłym 1—2 łyżeczki w ½ szklanki wody wieczorem jako laxans.02—0. Smorodina czernaja. Tinct. dorosłym 0. lecz łącznie z lekami rozkurczającymi (np. jako łagodny obstipans i sfomachicum. odwar). Pulvis Magnesio cum Rheo — dla dzieci 1/2—1 łyżeczka jako środek przeczyszczający.. 10—40 kropli w kieliszku wody jako stomachicum i digestivum. dzieciom starszym 1/2—1 łyżeczkę dz.1—0.5—2. Jako środek żółciopędny tylko w połączeniu z innymi surowcami lub przetworami z grupy cholagoga. W dawkach większych stosuje się rzewień jako środek przeczyszczający w zaparciach atonicznych. często hodowana. W małych dawkach w niedokwaśności (hypoaciditas) z towarzyszącymi jej objawami — brakiem łaknienia. Patrz: Aloe ferox. Występowanie. Tinct. Obecnie nie stosuje się wyciągów wodnych (napar. wyciąg suchy — w skład draż.5 g — dorosłym 1—4 tabl. Scopolan. Groseillier noir (Cassis). Rhei siec. Tinct.5 g. osłabieniu ruchów perystaltycznych okrężnicy. Rhei vinosa. Wyciąg płynny wchodzi w skład syropu Rhelax. jako laxans.

Właściwości na potne surowca są b. flawonoid. Rad. Hyperici. Juniperi. natomiast jako moczopędny z reguły w mieszance z innymi ziołami. Rad. Główne związki. Fragariae. Peric. głównie w Indiach.in. Herb. Fol. słabe i mają małe znaczenie praktyczne. Fraxini. korzystnie wraz z Fol. Juglandis i Herb. Hyssopi. Fl. Główne związki. Salviae. Equiseti. Ribis nigri — 1—11/2 łyżki liści na szklankę. bór i magnez). obecnie uprawiany w wielu krajach o klimacie gorącym. Działanie. moczowego i innych metabolitów. Polygoni avic. Ononidis. Solidaginis. Jako środek moczopędny. Postacie leku. Olejek eteryczny (m. W tropikalnej Afryce. β-naftol). Rad. Fl. np. Surowiec. Herb. np.Surowiec. Olej zawiera glicerydy następujących kwasów 226 . Kleszczewina obyknowiennaja. Urticae. wraz z Herb. wraz z Fl. z którego tłoczy się olej rącznikowy — Oleum Ricini (pozbawiony trującej substancji białkowej). Ricin commun. Fl. Powodują również stopniowy zanik obrzęków. ros. kwasy organiczne. Herb. Zewnętrznie — jako płukanka w zapaleniu błon śluzowych jamy ustnej i gardła.in. Fol. Symphyti. RICINUS COMMUNIS — RĄCZNIK POSPOLITY Ang. do płukanek i tylko wyjątkowo doustnie po 1/3—1/2 szklanki 2—3 razy dz. poprawę krążenia i pośrednio czynności serca. Asperulae. Również w nieżycie żołądka i jelit np. garbniki. Fol.. Castor oil-plantj franc. Fol. sole mineralne (m. wody (gotować 5 min. jako środek przeciwzapalny. Diureticum. Wyciągi z liści wzmagają przesączanie w kłębkach nerkowych i częściowo hamują resorpcję zwrotną w cewkach (olejek eteryczny). Wunderbaum. Plantaginis. Callunae. Zwiększają ilość wydalanego moczu oraz produktów przemiany purynowej. związki boru) i słabe ściągające oraz hamują rozwój drobnoustrojów. Petroselini. Fol. Zastosowanie. przecedzić). Herb. Fol. Zewnętrznie odwar działa jako środek ściągający i przeciwbakteryjny (płukanka). Na błony śluzowe żołądka i jelit wywiera działanie przeciwzapalne (garbnik. niem. wraz z Fruct. Dec.. Ulmariae. głównie kw. pomocniczo — w skazie moczanowej (jako adiuvans allopurinolu). Lavandulae. antiphlogisticum. Menthae pip. sabinen. Liść porzeczki czarnej — Folium Ribis nigri. Cnici bened. Występowanie. Nasienie rącznika — Semen Ricini. Phaseoli. Cort. fenol. Millefolii. Herb.

porażeniu promieniami słonecznymi. rycynolowym silnie drażnią błonę śluzową jelit. _ świądzie skóry. rycynolowego ok. np.in. tymolu. 2 g. Działania uboczne. Postacie leku. Zewnętrznie olej działa przeciwzapalnie i osłaniająco. Zapalenie wyrostka robaczkowego. Ol. Nawet w dawkach leczniczych olej drażni jelito cienkie. Po upływie 6 h od chwili przyjęcia oleju następuje łagodne i zwykle bezbolesne papkowate wypróżnienie. krwawienia wewnętrzne. w łojotokowym zapaleniu skóry (dermatitis seborrhoica). Ricini — dorosłym doustnie 1—2 łyżki pro dosi lub 4—6 kaps. zaawansowana ciąża. Biełaja akacija łożnaja. Również jako środek przeczyszczający po przyjęciu niektórych leków przeciwrobaczycowych. owrzodzenie jelit. Purgans. powoduje przekrwienie jelita grubego i narządów miednicy małej. Surowiec. W zaparciach uporczywych oraz w zatruciach pokarmowych o łagodnym przebiegu. 2 g. czyli w mydlą. również w Polsce. okres miesiączkowania. niem.tłuszczowych: kw. 8%. kw. zwłaszcza u dzieci i młodzieży. ROBINIA PSEUDACACIA — ROBINIA AKACJOWA Ang. które z wolnym kw. Przeciwwskazania. np. kw. stearowego ok. Po podaniu doustnym olej dociera do dwunastnicy. przeniesiona do Europy i powszechnie sadzona. rycynolowego. Zewnętrznie na skórę w 5—10% maściach. Przykry smak oleju można poprawić dodaniem soku owocowego. oparzeniu. Występowanie. Zastosowanie. Gemeine Robinie. dzieciom ½ łyżki pro dosi lub 2—3 kaps. Glikozydy flawonoidowe i ich aglikony (m. linolowego ok. W Ameryce Północnej. zwiększają przenikanie wody przez ściany jelit do ich światła oraz rozrzedzają zawartość jelita grubego. askarydolu. Również do usuwania drażniących substancji z oka i jako rozpuszczalnik niektórych leków stosowanych w okulistyce. emulguje się z żółcią i w środowisku zasadowym zostaje zhydrolizowany przez lipazę trzustkową do gliceryny i kw. ros. 2%. Black Locust. olejowego i kw. 90%. rycynolowego przechodzi w sole potasowe i sodowe. rozszerzają naczynia krwionośne. Olej łatwo rozpuszcza się w etanolu. Kwiat robinii akacjowej — Flos Pseudacaciae (Flos Robiniae). Część kw. franc. wzmagają ruchy perystaltyczne. Główne związki. Acacia commuri. Działanie. trądziku oraz przy nadmiernym wysuszeniu skóry. 227 .

ros. niem. W stanach zapalnych nerek i dróg moczowych.6—1. Działanie. ROSA CANINA — RÓŻA DZIKA Ang. farnesol. B1. kwaśny zapach dziecka. kwasy organiczne i leukoantocyjanozyd. Nadkwasota u dzieci i dorosłych. przy osłabieniu przesączania kłębkowego i zmniejszonej diurezie. np. bardzo kwaśne wymioty. kwaśny smak w ustach. zatrzymaniu elektrolitów i wody w organizmie.robinina. że kwiaty robinii akacjowej są aktywnym i skutecznym środkiem moczopędnym. Wskazaniem do zastosowania robinii jest ogólne zakwaszenie. Również w niewydolności krążenia i powstałych na tym tle obrzękach. B2. którego objawami są: gwałtowne kwaśne odbijania. Wyciągi z surowca po podaniu doustnym zwiększają ilość wydalanego moc/u. biokwercetyna). Wykazano. izokwercytryna). w Polsce powszechnie na całym obszarze. Dec. kwaśne stolce.in. flawonoidy (m. Występowanie. niektórymi chemioterapeutykami. Dog Rose. W badaniach farmakologicznych na psach stwierdzono zwiększenie diurezy o 17—40%. Owoc róży — Fructus Rosae (Fructus Cynosbati). kwasy organiczne (m. w niektórych schorzeniach skórnych. franc. Na tej podstawie uznano. Diureticum. kemferol i apigenina) oraz biozydy (m. Hunds-Rose. E i K. płn. często zawierający więcej witaminy C (kwasu askorbowego). pić po szklance odwaru 2 razy dz. 228 .in.in. astragalina. Szipownik sobaczyj. Flor. w nieco mniejszym stopniu jej aglikon — kemferol oraz. środkami ochrony roślin (pestycydy). Pseudacaciae — 11/2—2 łyżki kwiatów na 2 szklanki wody. Surowiec. Postacie leku. że najbardziej aktywnym flawonoidem jest robinina. Eglantier. Azji Mniejszej. Zastosowanie w homeopatii. Pomocniczo — w chorobie reumatycznej. związki cukrowe. linalol). Surowiec częściej jest stosowany jako składnik moczopędnych recepturowych mieszanek ziołowych. Z niektórych pokrewnych gatunków róży otrzymuje się równowartościowy surowiec.in. zatruciu toksynami i niektórymi związkami egzogennymi. kw. Zastosowanie. uszkodzeniu nerek w wyniku zakażenia bakteryjnego.8% (niekiedy 4—6%). Kwasy askorbowy i dehydroaskorbowy 0. Afryce. W Europie. witaminy A. aflatoksynami. Główne związki. garbnik. olejek eteryczny (m. że wymienione związki działają moczopędnie tak samo skutecznie jak równoważne dawki Coffeinum natrium benzoicum. akaciina.

Zapotrzebowanie to powinno być pokryte przez spożywane pokarmy (jarzyny. wydzielania niektórych hormonów (np. sole mineralne. diureticum. że pobudza mikrosomalny układ enzymatyczny. dziewczęta — 80 mg).03%. C. owoce). Wartość lecznicza owoców róży zależy przede wszystkim od zawartości witaminy C oraz synergistycznie działających flawonoidów. kolagenu.jabłkowy do 1. C w zapobieganiu i leczeniu tzw. kobiety — 70 mg (w okresie ciąży do 100 mg. który można wyrównać podawaniem preparatów syntetycznie otrzymywanej witaminy C (tabletki. że mają właściwości przeciwskurczowe obejmujące mięśnie gładkie dróg moczowych i żółciowych oraz jelit (flawonoidy). C jest 3—5-krotnie bardziej aktywna niż syntetyczna. foliowego do folinowego. ampułki) lub wyciągami z dzikiej róży zawierającymi naturalną witaminę C. hialuronowego). że uczestniczy w hamowaniu aktywności histaminy i chroni przed niektórymi skutkami stresu oraz. W ostatnich latach wykazano użyteczność dużych dawek wit. „choroby z przeziębienia” (common cold) na tle wirusowym i bakteryjnym oraz uzyskano nowe dane o roli tego związku w organizmie. występuje niedobór wit. dla dzieci w wieku 1—3 lat — 35 mg i odpowiednio do wieku coraz więcej (chłopcy 13—20 lat — 90—100 mg. w zachowaniu elastyczności i odporności włośniczek (hamowanie aktywności hialuronidazy i zapobieganie depolimeryzacji kw. 17hydroksykortykosterydów z kory nadnerczy) i innych. olejek eteryczny 0. pektyny. są natomiast wyraźne różnice w szybkości wchłaniania z przewodu pokarmowego i w skuteczności działania. szybciej osiąga i dłużej utrzymuje niezbędne stężenie w organizmie. Organizm człowieka nie wytwarza wit. gdyż towarzyszące jej flawonoidy i kwasy organiczne chronią ją przed rozkładem. C. Działanie. niektórych prostaglandyn (np. w procesie krzepliwości krwi. że wit. Uczestniczy w procesach oksydoredukcyjnych (w tkankach oddaje dwa atomy wodoru. biosyntezie cholesterolu. cholagogum. Metabolicum. w biosyntezie. a dzienne zapotrzebowanie na nią wynosi: dla mężczyzny — 75 mg.5%). Stwierdzono. C jest w dużej ilości magazynowana w krwinkach białych i płytkach. tonicum. zwłaszcza przy wysokiej gorączce. który ułatwia destrukcją różnych endogennych związków. prawdopodobnie dlatego. laktacji -— 150 mg). w oskrzelach) i interferonu. Wyciągi z owoców róży również nieznacznie działają żółciopędnie i moczopędnie. Naturalna wit. związki cukrowe. Między syntetyczną a naturalną witaminą C nie ma różnic chemicznych. ale w stanach chorobowych. konwersji kw. Ze względu 229 . Witamina C jest związkiem o bardzo szerokim zakresie działania. po czym jest redukowana przez glutation do związku pierwotnego).

pić 1/2—1/3 szklanki 3—4 razy dz. Jako środek moczopędny i żółciopędny stosuje się owoce róży wyłącznie w recepturowych mieszankach ziołowych.). Cholosas (ZSRR) — doustnie w schorzeniach wątroby i kamicy żółciowej. natomiast syntetyczna wit. C.2—0. dożylnie lub domięśniowo 0. w ciągu 3—5 dni. Dec. zapaleniu żołądka i jelit. chorobie wrzodowej. profilaktycznie 0. jak również po podaniu niektórych chemioterapeutyków lub specjalnej diety. W kamicy szczawianowej (tylko w przypadku dużych dawek przekraczających 3 g dz. Postacie leku.na zawartość licznych witamin mogą być traktowane jako środek ogólnie wzmacniający (tonicum). amp. Z powodu zwiększonego wydalania i rozkładu wit. w „chorobie z przeziębienia” do 8 g dz.5—1. C do szczawianów.1—1. C podaje się jako lek główny w objawach gnilca lub zapobiegawczo. może powodować przyzwyczajenia i po zmniejszeniu dawek prowadzić do wystąpienia objawów gnilca. choroba reumatyczna). natomiast jako środek pomocniczy w wielu innych schorzeniach.0 g pro dosi 1—5 razy dz. w przeziębieniu. należy ją podawać w długo trwających chorobach zakaźnych (np.1—0. a wyciągi w skład kropli Neocardin i płynu Cholesol. przecedzić).0 g jednorazowo lub w 2 dawkach. Karotolin (ZSRR) — zewnętrznie w dermatozach. dur brzuszny.3 g pro die w ciągu 10— 230 . Przeciwwskazania. podawana przez dłuższy okres w bardzo dużych dawkach (np. następuje konwersja znacznych ilości wit. rozległe oparzenia. w ogólnym osłabieniu i zmęczeniu oraz w stanach stresu. zapalenie płuc. Preparaty zawierające wyciągi z surowca: prep.1 g pro die. niedokwaśności.). prep. askorbowego z pokarmów należy go podawać w biegunce. Ze względu na utrudnioną resorpcję kw. laktacji. C. C. zanikowym nieżycie błony śluzowej przewodu pokarmowego. kobietom w okresie ciąży. np. odstawić na 10 min. doustnie dawki 0. rekonwalescentom.. natomiast kobietom w ciąży i karmiącym 0. Działania uboczne.5 g pro die. zapaleniu wątroby. Zastosowanie.. Normalnie stosowane i wyższe dawki wyciągów z owoców róży nie wywierają żadnych szkodliwych działań. ostrożnie dawkować w zwiększonej krzepliwości krwi i skłonności do zakrzepów. dzieciom i osobom w wieku podeszłym. Rosae — 2—21/2 łyżki rozdrobnionych owoców na 2 szklanki wody (gotować 3 min.05—0. Wyciągi z owoców róży oraz preparaty wit. Preparaty zawierające witaminę C: Vitaminum C (Polfa) i Celaskon (CSRS) — draż. Owoce róży wchodzą w skład mieszanki ziołowej Cardiosan. Również w innych schorzeniach wskazane jest podawanie wit. jako środek wzmacniający i metaboliczny. czerwonka. a w „chorobie z przeziębienia” 0. Fruct. U niektórych osób z predyspozycją.

gdyż podwyższa sprawność fizyczną nawet u rekonwalescentów i osób starszych. Rosemary. Zastosowanie. Występowanie. franc. przyjęty w małej ilości. diureticum. kw. linalol). ros. Inf. dystonii wegetatywnej. Olejek eteryczny do 2. goryczka pikrosalwina ok. cyneol ok. Główne związki. oleanolowy). W krajach śródziemnomorskich. flawonoidy (m. ułatwiają wydalanie moczu oraz przepływ żółci do dwunastnicy. kw. trójterpeny (m. które w połączeniu z przeciwskurczowymi dają uchwytne zwiększenie ilości wydalanego moczu.5% (m. lekkich zaburzeniach trawiennych. kwasy wielofenolowe (m. prep. Fol. Ascofer — draż. ROSMARINUS OFFICINALIS — ROZMARYN LEKARSKI Ang. jako środek przeciwskurczowy. W lecznictwie ludowym jako pobudzający krwawienia miesiączkowe. pomocniczo — w kamicy żółciowej. działa też bakteriobójczo. niedokwaśności. Działanie. dróg żółciowych i moczowych oraz w małym stopniu obwodowych naczyń krwionośnych (obecność olejku eterycznego).1 g pro die do końca laktacji.in. kw. ursolowy. Rozmarin aptecznyj. pomocniczo — w zapaleniu opłucnej i dermatozach na tle bakteryjnym. l. następnie po 0. pić 1/4 szklanki 3 razy dz.—15 dni. niem. Zewnętrznie — w bólach mięśniowych. a w dużych dawkach jako środek poronny.in. pochodne luteoliny i apigeniny). fitosterole (m. cholagogum. garbnik. napar ten służy również do okładów. stosowane m. w niedokrwistości i rekonwalescencji.in. wywołując łagodne przekrwienie. zwłaszcza na paciorkowce i gronkowce. Rosmarin.in.in.2%. kw. Rosmarini — napar z łyżki ziół na szklankę gorącej wody. kamfen. borneol. kawowy). dróg żółciowych i moczowych. ma właściwości moczopędne (flawonoidy). Surowiec pobudza również czynność wydzielniczą żołądka i poprawia trawienie (obecność goryczki). Effervit-Calcium — granulat. niedostatecznym wytwarzaniu żółci. ma właściwości wzmacniające. Rosmarin officinal. Doustnie — jako napar w stanach skurczowych jelit. Spasmolyticum. Liść rozmarynu — Folium Rosmarini. prep. Przywracają normalne ruchy perystaltyczne i mogą być uważane za środek wiatropędny. również tam uprawiany. rozmarynowy.in. 231 . Napar z liści rozmarynu. (5-sytosterol). Postacie leku. 30%. prep. Surowiec wykazuje działanie żółciopędne i żółciotwórcze. Liście rozmarynu zmniejszają stany skurczowe mięśni gładkich jelit. Stosowany zewnętrznie rozszerza naczynia włosowate. Surowiec. nieznacznym osłabieniu krążenia obwodowego. Glucovit — proszek.

ruberytrynowego.natomiast do kąpieli napar z 50 g liści na 2—3 litry wody i dopełnić do 1/3 objętości wanny (temp.in. co poszerza zakres ich działania o właściwości profilaktyczne. wzmaga jednocześnie nieznacznie perystaltykę moczowodu. moczowodów i pęcherza. węglowodany (do 15%). Działanie. Ponadto związki te mają 232 . purpuryna). Potwierdzają to liczne obserwacje na ludziach. niem. RUBIA TINCTORUM — MARZANNA BARWIERSKA Ang. ros. garbniki. Wbrew dawnym doniesieniom. Występowanie. wyciągi z surowca nie mają wpływu na zmianę odczynu moczu i nie powodują jego zakwaszenia. Mariena krasilnaja. Surowiec. sole mineralne. Badania prowadzone na zwierzętach wykazały. 37°—38°C.i trójoksyantrachinonowe (kw. ułatwiając tym samym przesuwanie się złogów kamieni w drogach moczowych oraz ich rozpad na mniejsze fragmenty. czas kąpieli 15—20 min). kwasy organiczne (m. Omawiany surowiec działa również na mięśnie gładkie w obrębie dróg moczowych. asperulozyd. diureticum. a następnie powolne rozpuszczanie kamieni fosforanowych lub szczawianowych. Dyer's Madder. Garance. Wyciągi z surowca wywierają specyficzne działanie na drogi moczowe oraz na kamienie moczowe. franc. związki pektynowe. wskutek wydalania intensywnie barwnych związków — alizaryny i purpuryny. przede wszystkim na złogi fosforanów i szczawianów wapnia. Färberröte.0—3. Główne związki. Europie i w Azji Mniejszej. moczopędnych. Zmniejsza napięcie ścian»cewek nerkowych. Pod wpływem związków czynnych marzanny barwierskiej: galiozyny i kw. spasmolyticum. ruberytrynowy i galiozyna) w ilości 3. Urologicum. Kłącze marzanny barwierskiej — Rhizoma Rubiae tinctoriae. a ostatnio również doświadczenia in vitro. że wyciągi z marzanny są w stanie przeszkodzić tworzeniu się kamieni moczowych zawierających wapń. którego jednak brak w handlu. Surowiec jest dość częstym składnikiem mieszanek ziołowych żółciopędnych. uspokajających i przeciwskurczowych. natomiast zabarwiają go na kolor czerwony.8% oraz produkty hydrolizy (m. Uprawiana w niektórych krajach europejskich. Glikozydy dwu. alizaryna.in. kw. W płdn. które w zetknięciu ze związkami czynnymi marzanny ulegają rozpuszczeniu i wydaleniu. następuje najpierw stopniowe rozpadanie się. cytrynowy). Zewnętrznie silniej od naparu działa olejek eteryczny — Oleum Rosmarini.

Framboisier. Preparaty złożone zawierające m. po 2 draż. Cystenal (CSRS). po 2 draż przed.2—5. 1/2—1 łyżeczka w ½ szklanki wody 3 razy dz. in. niem. draż. dawki 3 razy dz. W Europie i Azji. dzieciom 2 razy dz. jak i zewnętrznie. flakony 10 ml. Ostre i podostre zapalenie kłębków nerkowych. sproszkowane kłącze marzanny. antocyja- 233 . wyciąg z kłączy marzanny: prep. Nephrolith (RFN). W lecznictwie ludowym — w zapaleniu jelit. askorbowy). dawki 3 razy dz. Malina obyknowiennaja. nerek i dróg żółciowych oraz jako środek zwiększający diurezę. Raspberry. Pomocniczo — w stanach zapalnych nerek. jabłkowy. choroba wrzodowa żołądka. niezależnie od umiejscowienia złogów. po 2 draż. gdy nastąpiło instrumentalne usunięcie złogów kamieni oraz po operacji usunięcia kamieni (ureterolithotomia). Surówce. Rubiae tinctorum siccum (ZSRR) — tabl. draż. zapalenie lub przerost ścian przewodów moczowych. kw. przed jedzeniem w ciągu 20—30 dni. Postacie leku.0— 6. Występowanie. Prep.właściwości przeciwbakteryjne i przeciwzapalne. jeżeli analizy moczu wykazują obecność znaczniejszych ilości składników mineralnych. jedzeniem.2. prep.in. RUBUS IDAEUS — MALINA WŁAŚCIWA Ang. Himbeere. prep. przewodów moczowych i pęcherza na tle bakteryjnym oraz jako środek łagodnie moczopędny. 0. kw. Extr.. 10 kropli 3 razy dz. 0. Rubinex — tabl. ros. Owoc maliny — Fructus Rubi idaei.in. znaczne osłabienie czynności nerek wywołane zakażeniem drobnoustrojami chorobotwórczymi..5 g. cytrynowy. Również zapobiegawczo. Zastosowanie. Brak działań ubocznych. w Polsce rośnie dziko oraz jest uprawiana na dużą skalę. dawki po 3—5 kropli na cukier 30 min przed jedzeniem w kamicy moczowej. zawierające m. Wyciąg z kłączy marzanny — prep. Uralyth (RFN). Przeciwwskazania. W kamicy fosforanowej z równoczesnym doprowadzeniem pH moczu do wartości optymalnej 5. W owocach mieszanina kwasów organicznych do 2% (m.25 g.6 lub w Kamicy szczawianowej z doprowadzeniem moczu do wartości pH 6. liść maliny — Folium Rubi idaei. franc. rozpuszczone w 1/3—1/2 szklanki wody lub naparu z Viola-fix. kw. zarówno w drogach moczowych. przy częstych kolkach. Doustnie w kamicy nerkowej u dorosłych 1—3 tabl. Główne związki. w celu zapobieżenia ponownemu formowaniu się złogów soli wapniowych. Rubiolizyna — pasta. 2—3 razy dz.

Patience. RUMEX HYDROLAPATHUM — SZCZAW LANCETOWATY Ang. przyjąć również salicylany i dużą dawkę witaminy C.ny (m. 4. aldehyd benzylowy. niem. Owoce maliny stosuje się w bakteryjnych lub wirusowych chorobach gorączkowych. 1. cytrynowy. Powszechnie w Europie. inozyt. kw. β-jonon. ze względu na antagonizm dwóch substancji. Analogicznie postępować z naparem z mieszanki Pyrosan (Spec. pomocniczo i tylko wraz z innymi ziołami jako środek przeciwskurczowy. przeciwzapalne i przeciwbakteryjne (garbniki).13%. ros. wypić całość wieczorem przed snem. Takie samo zastosowanie ma syrop malinowy. alkohol β-fenylooctowy). macicy i naczyń krwionośnych słabo rozkurczające. lecz jedynie jako składnik mieszanek przeciwbiegunkowych oraz w zastępstwie herbaty (wraz z Fol. franc. Flussampfer. Liście maliny działają na mięśnie gładkie jelit.in. kw. Wyciągi surowca mają również właściwości ściągające. cyjanidyna). wypić drugą szklankę naparu. Inf. cukry redukujące. Działanie. adstringens (liście).6%. Patience Dock. Liście stosuje się w nieżycie żołądka i jelit. z których jedna zwiększa. lecz nieregularnie. sole mineralne. askorbowy). zwłaszcza w tzw. Dla dzieci zmniejszyć dawkę naparu o połowę. związki śluzowe i pektyny. Napar z wysuszonych owoców maliny lub syrop ze świeżych owoców są ód dawna znanym. Związek działający nie został dotychczas wykryty. Surowiec jest składnikiem mieszanek Pyrosan i Reumosan. Liści maliny nie stosuje się per se. „chorobie z przeziębienia” oraz w grypie. skutecznym domowym środkiem napotnym. Pobudzają one czynność gruczołów potowych i wywołują obfite wydzielanie potu po upływie 1/2— 1 h od chwili przyjęcia leku. biegunce u dzieci i młodzieży. w Polsce często spotykany na stanowiskach wilgotnych. zaburzeniach trawiennych. Liście zawierają garbniki elagowe ok.in.5% (m. Rubi idaei — napar z 2 łyżek owoców na ½ szklanki ciepłej wody. Tiliae. Fruct. mlekowy. związki żywicowe.in. Diaphoreticum (owoce). 234 . a druga zmniejsza napięcie wymienionych narządów. Syrop malinowy (Sirupus Rubi idaei) — 2—3 łyżki na szklankę wrzącej wody lub naparu z Infl. Występowanie. Szczawie pribrieżnyj. Zastosowanie. alkohol izoamylowy. Jeżeli po godzinie nie wystąpią poty. można dodać ½ kieliszka rumu. jednak rzadko per se. lecytyna do 0. kwasy organiczne ok. Postacie leku. wypić wieczorem jako środek napotny. Ribis nigri). antipyreticae). lotne związki zapachowe (m. kw.

gdyż znajdujące się w nich małe ilości antrazwiązków pobudzają perystaltykę jelita -grubego i zmniejszają w pewnym stopniu skutek wywierany przez garbniki. W biegunce zakaźnej stosować w mieszance ziołowej wraz z Rhiz. zmniejsza stan zapalny (antiphlogisticum) i drobne krwawienia w jelitach (haemostaticum) oraz unieczynnia toksyny bakteryjne i inne szkodliwe produkty przemiany materii (depurativum). Zewnętrznie na owrzodzenia. 50 g i Fol. Zastosowanie. ciekły katar z kichaniem. Postacie leku. Cort. drażniący kaszel grypowy lub w dychawicy oskrzelowej. Surowiec zmniejsza nasilenie biegunki lub zatrzymuje ją. Hamuje rozwój drobnoustrojów patogennych. Hydrolapathi — ½ łyżki korzeni na szklankę wody (gotować 5 min. biegunce bakteryjnej. Korzeń szczawiu lancetowatego — Radix Hydrolapathi. Fruct. Nieżyt górnych dróg oddechowych.in. również dla rekonwalescentów po zabiegach operacyjnych. Wartość leczniczą omawianego surowca podwyższa znacznie obecność kompleksu białko-żelazo.in. oparzenia I i II stopnia. obfitego miesiączkowania lub poważnych zranień. Fol. Suchy. antianaemicum). Myrtilli lub Rhiz. łagodnych zatruciach pokarmowych. do irygacji rozcieńczyć 1 : 1 wodą. Działanie. 1. wywołany przez głębszy oddech lub mówienie. zwłaszcza u dzieci i osób w wieku podeszłym. wzdęciach.in. pić 1—2 łyżki 2—4 razy dz. Podrażniona jest krtań i oskrzele do rozgałęzienia. łagodnych dolegliwościach wątroby i w mało nasilonych zaburzeniach trawiennych. Dec. 235 . 100 g dodać 500 g powideł. dużo szczawianu wapnia). Mieszanina garbników pirogalolowych i pirokatechinowych ok. 2. ponieważ działa ściągające na błoną śluzową jelita grubego (adstringens).Surowiec. trudno gojące się rany oraz do irygacji w upławach i zapaleniu pochwy. antrazwiązki do 4% (m. Wyciągi z korzeni szczawiu. w blednicy. Rad. chryzofanowy). łatwo rozpuszczalnego w wodzie i łatwo przyswajalnego. Tormentillae. emodyna. nadmiernej fermentacji. zewnętrznie od okładów i obmywań. działają łagodnie zapierające w biegunkach. Rad. Hydrolapathi pulv. sole mineralne (m. związki żywicowe i cukrowe. Vitis idaeae. 14%. desinficiens. Główne związki. Bistortae. pomimo dużej zawartości garbników. Zastosowanie w homeopatii.. blednicy u dzieci. utracie krwi wskutek krwawień wewnętrznych. kw. tonicum. Urticae pulv. m. W stanach zapalnych przewodu pokarmowego. przecedzić). Quercus. antybiotykoopornych (antisepticum). przyjmować 1—11/2 łyżki 1—2 razy dz. Ponadto w niedokrwistości z niedoboru żelaza. sprzyjającego uchwytnemu zwiększeniu ilości erytrocytów i hemoglobiny (tonicum. Antidiarrhoicum. ciągły suchy kaszel.

a zmniejsza łamliwość i możliwość uszkodzeń (obecność flawonoidów). zwłaszcza wyciągu alkoholowego. uterotonicum. poprawiają krążenie. olejek eteryczny do 0. psoralen. w Polsce uprawiana. vasotonicum. mogą też spowodować nadmierne krwawienia maciczne. Pomocniczo — w zaburzeniach miesiączkowania. arboryna). obniżają w małym stopniu ciśnienie krwi i wskutek zmniejszenia wewnętrznych oporów. atonii macicy oraz w niedokwaśności. sedativum. Występowanie. Ważne znaczenie ma działanie uszczelniające ściany naczyń krwionośnych. rutamaryna. Wyciąg z surowca jest składnikiem płynu Cholesol. Furanokumaryny (m.7% (m. W stanach skurczowych dróg żółciowych i moczowych oraz związanej z tym nadmiernej pobudliwości nerwowej. związki lignanowe (m. Rue fetide. Przeciwwskazania. Wein-Raute. powodujące. zwiększają nieznacznie ilość wydalanego moczu.in. Ruta sadowaja. Liść ruty — Folium Rutae. rutaretyna.in. Brak w dawkach podanych. ze wzglądu na gorzki smak furanokumaryn. alkaloidów i olejku). Surowiec.RUTA GRAVEOLENS — RUTA ZWYCZAJNA Ang. U niektórych osób obserwowano słabe działanie uspokajające. Wyciągi alkoholowe z liści ruty wywołują nadwrażliwość na promienie słoneczne i pigmentację skóry.in. Liście ruty działają przeciwskurczowo na mięśnie gładkie jelit. będące przypuszczalnie następstwem działania przeciwskurczowego. Zastosowanie. są 236 . natomiast większe ilości.in. sawinina).2% (m. Działania uboczne. dróg żółciowych i moczowych oraz obwodowych naczyń krwionośnych (obecność furanokumaryn. nadciśnieniu tętniczym. ros. po dawkach nieco większych od leczniczych. a po dużych dawkach nawet poronienie. Ułatwiają przepływ żółci do dwunastnicy i opróżnianie pęcherzyka żółciowego.in. rutamina. graweolina. Główne związki. zwłaszcza u osób starszych ze zmianami miażdżycowymi i osłabieniem ścian naczyń krwionośnych. pinen. wywołuje słaby skurcz mięśni macicy i zwiększenie krwawień miesiączkowych u kobiet. Po dotknięciu świeżego ziela ruty osoby uczulone reagują pęcherzowym zapaleniem skóry (dermatitis bullosa phytogenes). również w zaburzeniach w krążeniu obwodowym. undekanon-2). flawonoidy (m. Równocześnie jednak surowiec. że zwiększa się ich odporność i elastyczność. niem. W krajach śródziemnomorskich. Common Rue. rutyna do 2%). limonen. franc. Działanie. nonanon-2. Spasmolyticum. mieszanina licznych alkaloidów do 0. skimianina. bergapten).

SACCHAROMYCES CEREVISIAE — DROŻDŻE PIWNE Ang. biorący udział w ważnych procesach metabolicznych w organizmie. pangamowego. Drożżi piwnie. rybonukleinowy wchłania się w jelicie cienkim i sprzyja zwiększeniu odporności organizmu wskutek zwiększenia ilości białych krwinek. nasercowo-krążeniowych i uspokajających. czynności układu krwiotwórczego i ośrodkowego układu nerwowego oraz oddychania komórkowego i skóry. witaminy (m. W drożdżach znajduje się cały zespół witamin z grupy B. inozyt. magnez.in. Surowiec. Po podaniu doustnym są łatwo i szybko trawione przez sok trzustkowy i w tej postaci przyswajane. w szczególności witamina B. B15).12 mg/g).in. Dieteticum. franc. Są rozmnażane i stosowane w browarnictwie i piekarnictwie.in. fosfor. Brewer's Yeast. Interakcja.niewskazane dla kobiet w zaawansowanej ciąży. dostarczając organizmowi wielu niezbędnych substancji: witamin. Kwas nikotynowy ma szczególne znaczenie w niedokrwisto- 237 . Levure de biere. nad-kwaśności i niskim ciśnieniu krwi. Występowanie. Rutae — dorosłym doustnie 20—40 kropli 2—4 razy dz. ergosterol). Z preparatami zawierającymi sulfonamidy przeciwbakteryjne i przeciwcukrzycowe. 8% (m. metabolicum. w kieliszku wody. amid kw. jako pirofosforan tiaminy oraz kw. cholina. Są to odgoryczone i wysuszone drożdże piwne dolnej fermentacji. Intr. Działanie. Bierhefe. Wodne wyciągi z surowca (napar lub odwar) nie są stosowane per se. jednak surowiec stanowi niekiedy składnik mieszanek ziołowych przeciwmiażdżycowych. Drożdże działają również leczniczo. nikotynowy jako koenzym I i II. ryboflawina 0. ros. zawierającego wszystkie podstawowe aminokwasy niezbędne dla naszego organizmu (ilość metioniny jest stosunkowo mała). procesy transaminacji i dekarboksylacji aminokwasów do amin. 5%. Drożdże są wartościowym i łatwo dostępnym źródłem białka. niem. nikotynowego 0. Główne związki. mikosterole (m. a tym samym fagocytozy. rybonukleinowego i kw. gdyż większość związków czynnych nie rozpuszcza się w wodzie. kwasy nukleinowe do 15%. pangamowy (wit. potas. związki tłuszczowe ok. wolne aminokwasy. Zawarty w drożdżach kw. obfitym i bolesnym miesiączkowaniu. sole mineralne ok. 50%. węglowodany. wapń. Drożdże lecznicze — Faex medicinalis. Substancje białkowe ok. Są nimi: przemiana węglowodanów.3 mg/g. Jako odżywka nie ustępuje równoważnym ilościom białka zwierzęcego. w krwawieniach macicznych. Postacie leku. tiamina 0. kw. żelazo).04 mg/g. kw.

a nawet w reumatyzmie i skazie moczanowej. tabl. demineralizacji organizmu. chromaniu przestankowym i ogólnie w stanach skurczowych naczyń obwodowych. trądziku. prep. w mleku. Drożdże zaleca się również jako wspomagające w niektórych schorzeniach wątroby (np. Są środkiem odżywczym. Pomocniczo przyjmuje się drożdże w zakażeniach żołądkowo-jelitowych. sulfonamidów. dermatoz i ewentualnie sprue. nukleinowego lub kw. W celach dietetycznych i pro- 238 . a ostrożność wskazana przy nadciśnieniu tętniczym. Postacie leku. adenozynomonofosforowy (AMP) jako lek pomocniczy w zwyrodnieniu mięśnia sercowego. w wielu chorobach skórnych. Znaczenie ma także obecność w drożdżach kw. także w agranulocytozie wywołanej niektórymi lekami (np. sulfonamidy. mającego wpływ na metabolizm tłuszczowy. pangamowego (estru dwumetylo-glicynowego kw. Kwas pangamowy (otrzymywany m. dawki po 1—2 tabl. soku owocowym.ści. Ze względu na bogaty zestaw różnorodnych związków czynnych drożdże mają wszechstronne zastosowanie. np. przewlekłych schorzeniach wątroby. dostarczającym łatwo przyswajalnego białka. Zastosowanie. w posocznicy.in. Szczególne znaczenie mają drożdże dla osób w wieku podeszłym. rybonukleinowego. Pangamin (CSRS). stłuszczenie.5 g i proszek. Zastosowanie w lecznictwie mają również wyciągi z drożdży zawierające sole kw. postępująca miażdżyca i dolegliwości sercowo-naczyniowe. mają znaczenie ogólnie wzmacniające dla rekonwalescentów. oraz pełniącego funkcję donatora aktywnych grup metylowych. przyswajanie tlenu przez tkanki i odkładanie się glikogenu w mięśniach i w wątrobie. z drożdży) ma zastosowanie jako środek wspomagający w miażdżycy naczyń. także w obrzęku płuc. chorobie wieńcowej. u których występuje stan ogólnego wyczerpania. egzemie. lub po 1—2 łyżeczki proszku 2—3 razy dz. wypryskach. moczowego. Podaje się je pomocniczo w zakażeniach przebiegających z niedoborem białych krwinek (np. osób po przebytych zabiegach chirurgicznych i po długotrwałej chorobie. 10 g. glukonowego). Drożdże lecznicze — Faex medicinalis (ZSRR). zaburzeniach wzrostu u młodzieży. ponieważ pobudza regenerację składników krwi i ułatwia usuwanie z organizmu kw. 0. piramidon). pelagry. podwyższonym ciśnieniu tętniczym krwi. w czyracz-ności. Ponadto jako czynnik ułatwiający penetrację w organizmie kortykosterydów. postępująca marskość). czyraczności). w tym również naczyń wieńcowych serca i mózgu. gruźlicy. W pediatrii dla małych dzieci i dorastającej młodzieży zapobiegawczo przed wystąpieniem objawów niedokrwistości. Przeciwwskazaniem jest glaukoma. uzupełniają niedobór witamin z grupy B. Zastosowanie znalazł także otrzymywany z drożdży kw. tabl. przewlekłych zatruciach u alkoholików oraz dermatozach.

W strefie klimatu umiarkowanego półkuli północnej. hiperozyd). Iwa purpurnaja. katechina. Pentnucleotide (USA). dawki po 2 tabl. z dodatkiem fityny. salicylowego i tworzy rozpuszczalne sole. dawkowanie i przeciwwskazania jak wyżej. ponieważ ilość salicylanów jest 239 . po 1—2 tabl. izosalipurpozyd. m. glikozydy fenolowe łatwo hydro-lizujące w kwaśnym środowisku żołądka. Działanie. dorosłym w dawce 0. franc. tabl.1—0. 30 mg. Red. Kwas pangamowy (witamina Bis) — Prep. sole mineralne. 1—3 razy dz. zawierające produkty hydrolizy kw. Preparat pobudza aktywność tyłomózgowia wtórnego (metencephalon) i wzmaga reakcję leukocytarną. 2—3 razy dz. Uwolniony alkohol salicylowy utlenia się do kw. które szybko przenikają do krwi i wywierają działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe. draż. SALIX PURPUREA — WIERZBA PURPUROWA Ang. zwłaszcza w schorzeniach wątroby i naczyń mózgowych.2 g pro dosi dzieciom do 1 roku — do 10 mg. adstringens. Salix fragilis. Prep. Natrija nukleinat (ZSRR).in.in. Antiphlogisticum. ros. stosuje się domięśniowo w analogicznych przypadkach jak preparat poprzedni. zagotować w celu zabicia drożdży i pić.in. w zaburzeniach krążenia krwi i skurczach naczyń obwodowych. Kwas nukleinowy: prep. Kora wierzby zawiera. pozostawić na około 2 h do rozpoczęcia fermentacji. a w nadciśnieniu wskazana ostrożność. również hodowany. w czasie posiłku. tabl. Glikozydy fenolowe do 10% (m. Willow. Kora wierzby — Cortex Salicis. Saule pourpre. Główne związki. w Polsce pospolity krzew. amp.. Surowiec handlowy jest zbierany z kilku pokrewnych gatunków. Salix pentandra. Oxypangam (RFN). Salix alba. antipyreticum. Faexjodan (RFN). osłodzonego mleka. Preparaty zawierające drożdże: Gefefitin (ZSRR). do 5 lat — do 50 mg. safikortyna. Purpur-Weide. Salix viminalis.. Kalcija pangamat (ZSRR). MAP (ZSRR). niem. flawonoidy (m. elagowy. garbniki pirokatechinowe i galotaniny 10%. stosuje się jak drożdże. dawki po 2—3 tabl. Kwas adenozynomonofosforowy z drożdży — prep. rybonukleinowego z drożdży. Stosuje się przez 20— 40 dni z przerwami 2—3-miesięcznymi. tabl. Jednak efekt leczniczy surowca jest powolny. proszek. Prep. triandryna). doustnie. Prep. Przeciwwskazaniem jest jaskra. 1—11/2 łyżki drożdży na szklanką ciepłego.filaktycznych 2—3 razy dz. roztwór podawany po 1 łyżeczce 2—3 razy dz. zastosowanie w dermatozach. dawka dobowa dla dorosłych 100—300 mg. kw. z dodatkiem jodku siarki. 50 mg 3—4 razy dz. Występowanie. salicyna. do 12 lat — do 100 mg 3—4 razy dz. Surowiec.

Zewnętrznie — do kąpieli i obmywań przy nadmiernej potliwości. Cort. np. Istotna wartość omawianego surowca polega na skojarzonym działaniu głównych grup związków czynnych — salicylanów. Rosae. zapaleniu żołądka. Violae tricol. Roślina pochodzenia śródziemnomorskiego. acidum acetylosalicylicum. Sagę. zwłaszcza nóg. Dec. wraz z Fol. spowodowanym wymienionymi schorzeniami. niem. działających napotnie i przeciwgorączkowo (wraz z Inflor. pić 1/3—1/2 szklanki 3—4 razy dz. Urticae). amidum acidi sa-licylici). Sambuci. przeciwzapalne (patrz: Quercus robur). Przeciwwskazania.mała w porównaniu z dużymi dawkami syntetycznych związków salicylowych stosowanymi w nowoczesnej medycynie. Jako środek pomocniczy w chorobie reumatycznej. Herb. Symphyti. Salicis — 1—11/2 łyżki kory w 2 szklankach gorącej wody (gotować 5—7 min. O wiele częściej stosuje się surowiec jako składnik różnych mieszanek ziołowych. uszczelniające ściany naczyń włosowatych (patrz: Viola tricolor) oraz w pewnym stopniu przeciwzakrzepowe. antipyreticum. Fruct. Solidaginis. zwłaszcza w tzw. przecedzić). phenylum salicylicum. Fl. Postacie leku. franc. Tiliae. Zastosowanie. Ribis nigri. Herb. mało nasilonej biegunce. w niektórych schorzeniach gorączkowych.. a wyciąg jest składnikiem maści Capsiplex. Fol. Fol. ros. 240 . „chorobie z przeziębienia” (common cold). natomiast jest szereg przeciwwskazań dla syntetycznych związków salicylowych (natrium salicylicum. Surowiec wchodzi w skład granulatu Reumogran i mieszanek ziołowych Pyrosan i Reumosan. Sauge officinale. garbników i flawonoidów. Salviae. natomiast flawonoidy zwiększają nieznacznie wydalanie moczu i wzmagają aktywność endogennych układów oksydoredukcyjnych. W lecznictwie ludowym w pobudzeniu nerwowym i utrudnionym zasypianiu. jako antiphlogisticum. Występowanie. stanach nieżytowych błon śluzowych przewodu pokarmowego. Salbei. Fol. Szalfej aptecznyj. Rad. w Polsce uprawiana. Juglandis. Brak dla surowca i jego wyciągów. Fl. Garbniki kory wierzby mają właściwości przeciwbakteryjne. Millefolii. z równoczesnym podawaniem dużych dawek witaminy C) lub działających przeciwzapalnie i ściągające w przewodzie pokarmowym (np. SALVIA OFFICINALIS — SZAŁWIA LEKARSKA Ang. w podostrym i przewlekłym gośćcu postępującym (polyarthritis chronica evolutiva).

Ponadto stwierdzono. 2% (m. pobudza wydzielanie soku żołądkowego (pikrosalwina) i działa wiatropędnie (olejek eteryczny). sole mineralne. zwłaszcza gdy przebiegają z nadmierną fermentacją.Surowiec. trójterpeny) oraz działanie przeciw-skurczowe na jelita i zwieracz bańki wątrobowo-trzustkowej (olejek eteryczny). związek goryczowy pikrosalwina ok.in.in. na tle gruźlicy. Zastosowanie. np. oleanolowy. antiphlogisticum. Antihydroticum.in. Główne związki. poprawia się trawienie i przyswajanie składników pokarmowych. kawowy). kw. Garbniki pirokatechinowe 8—13%. że wyciągi z szałwi obniżają nieznacznie poziom cukru we krwi i mają praktyczne znaczenie w leczeniu lekkich początkowych przypadków cukrzycy (antidiabeticum). tujon. zmniejsza przepuszczalność ścian naczyń włosowatych i hamuje drobne krwawienia w przewodzie pokarmowym (garbniki). Duże dawki wyciągu z szałwii. witamina C). W doświadczeniach na zwierzętach. wymioty. osiąga maksimum po upływie 2—3 h i trwa 1—3 dni. zarówno u małych dzieci i młodzieży. nieokreślony związek estrogenny. Również w stanach nieżytowych i zapalnych w przewodzie pokarmowym. Ze względu na różnorodność związków czynnych liście szałwii są jednym z najbardziej wszechstronnych i najczęściej stosowanych leków roślinnych. cyneol). stomachicum. jeśli są podawane doustnie przez dłuższy okres. a także u ludzi wykazano przeciwpotne działanie liści szałwii. pobudliwości nerwowej i zatruć. kw. Działanie. witaminy (m. Działania uboczne. 241 . Liść szałwii — Folium Salviae. że działanie przeciwpotne szałwii występuje szybko. w mniejszym stopniu Gram-ujemnych (antisepticum). 0. natomiast nie mają znaczenia jako emmenagogum.in. otępienie. mogą wywołać nudności. w tym również toksyn bakteryjnych (garbniki. że wyciąg wodny lub alkoholowy z szałwii. Wyciągi z surowca podaje się w nadmiernej potliwości różnego pochodzenia. niedoborem soków trawiennych.4%. chlorogenowy. U ludzi wykazano. Ważne znaczenie ma unieczynnianie przez szałwię egzogennych i endogennych związków toksycznych. kw. Stwierdzono. tiamina. nadczynności tarczycy. Pod wpływem szałwii zostają przywrócone naturalne ruchy perystaltyczne okrężnicy. olejek eteryczny ok. jak i u osób dorosłych. po uprzednim wstrzyknięciu pilokarpiny jest w stanie zahamować obfite pocenie się. Szałwia wykazuje również właściwości przeciwzapalne po podaniu doustnym i po zastosowaniu zewnętrznym. antisepticum. Hamuje wzrost drobnoustrojów Gram-dodatnich i antybiotykoopornych. ursolowy). kwasy wielofenolowe (m. kurcze kloniczne (obecność tujonu w olejku eterycznym). kw. sapogeniny trójterpenowe (m. antidiabeticum.

granulatu Gastrogran i mieszanek ziołowych Diabetosan. Fl.-zach. kw. Sureau noir.03%. 20%. jako antihydroticum — sok ze świeżych liści szałwi lub wyciąg suchy w postaci preparatu Salvysat Bürger (RFN) — krople i tabl. ropnym zapaleniu dziąseł (płukanki) w zapaleniu skóry. Inf. kwercetynę. na brzegach lasów. rutynę. Salviae. Zewnętrznie — w zapaleniu jamy ustnej. kw. witaminy z grupy. kw. SAMBUCUS NIGRA — BEZ CZARNY Ang. izokwercetynę). chlorogenowy). garbnik. Kwiat bzu czarnego — Flos Sambuci. kwasy wielofenolowe (m. kawowy. etyloaminę. związki aminowe (m. Buzina czernaja. Wyciąg płynny z szałwii wchodzi: w skład płynu Herbogastrin.in. trudno gojących się ranach (okłady. ros. 3. pić 1—3 łyżki 2—4 razy dz. pić 2 razy dz.z przekrwieniem błon śluzowych. Przeciwwskazania. sole mineralne do 9%. wit. 3%. B). niem. Główne związki. gardła. kw. Fol. Septosan. C. witamin (m.in. Jako emmenagogum — napar z Fol. papierosów Neoastmosan. Swaetosan (RFN) — draż. garbników ok. Malvae arboreae i Strobili lupuli. nieznany związek potopędny i produkty rozpadu glikozydu sambunigryny. W Europie i środk. Pomocniczo — jako składnik mieszanek ziołowych stosowanych w uszkodzeniach wątroby przez endogenne toksyny lub chemioterapeutyki oraz w mieszankach przeciwcukrzycowych. Elder. pektyn ok. ferulowy). franc.in. natomiast większe dawki nie są zalecane w ostrym nieżycie żołądka. Neopektosan. jabłkowy). owoc bzu czarnego — Fructus Sambuci. Surowce. Omawiany surowiec wchodzi w skład tytoniu i proszku Astmosan.5%.. oraz ślady olejku eterycznego. 0.in. Torebki Salvia-fix zaparzać w 2/3 szklanki wrzącej wody. Pektosan. stanem skurczowym i niezbyt obfitym krwawieniem.in. Brak dla dawek leczniczych. kwasów organicznych (m. przecedzić).in. W owocach stwierdzono obecność antocyjanów (trzy heterozydy cyjanidyny). kwasów wielofenolowych. Tannosan i Vagosan. w Polsce powszechnie w zaroślach. anginie. ropniach. olejek eteryczny ok. 242 . Kwiaty zawierają flawonoidy (m. a olejek eteryczny w skład pasty Fitolizyna. Azji. astragalinę. walerianowy. kw. Występowanie. do użytku zewnętrznego z dodatkiem 10—15 kropli Azulanu. Schwarzer Holunder. przymoczki). oparzeniach I stopnia. lub prep. Salviae — 1 łyżka liści na szklankę gorącej wody (pozostawić pod przykryciem na 15 min nad parą. związków cukrowych ok. kwasy organiczne (m. izobutyloaminę). cholinę. Postacie leku. czyrakach.

Osoby po zabiegach stomatologicznych i przyjęciu naparu z owoców nie odczuwały bólu. w chorobie gośćcowej. Owoce wywołują wzmożoną transpiracją skóry. które nie otrzymały naparu. Wykazano doświadczalnie na ludziach i zwierzętach. diaphoreticum. jako moczopędny. zwiększają ilość wydalanego moczu oraz łagodnie przeczyszczają (jeśli stosuje się dawki nieco tylko wyższe od normalnie zalecanych). Dec. owoce — haemodepurativum. Sambuci — odwar z 1—11/2 łyżki kwiatów na szklankę wody. niektórych dermatozach. bólach neuralgicznych. Betasol. np. Owoce są wykorzystywane jako skuteczny środek ogólnie odtruwający i ułatwiający usuwanie z organizmu szkodliwych metabolitów (np. natomiast osoby. pomimo że ustało działanie syntetycznego środka znieczulającego użytego przed zabiegiem. diaphoreticum. Analogiczne obserwacje poczyniono w migrenie. wyciąg płynny — prep. mają również właściwości napotne wskutek pobudzenia ośrodka regulującego wydzielanie potu. zapaleniu gardła i jamy ustnej (płukanka). analgeticum. w rwie kulszowej. laxativum. Neonormosan i granulatu Betargan. w zapaleniu spojówek i brzegów powiek oraz do kąpieli kosmetycznych. Owoce bzu czarnego zalicza się do skutecznych środków usuwających szkodliwe produkty przemiany materii oraz toksyny egzogenne wraz z potem. odczuwały ból w 60% przypadków. Zwiększają one elastyczność włośniczek oraz zmniejszają ich przepuszczalność. Ważne znaczenie ma działanie na ściany naczyń włosowatych. Zewnętrznie — w anginie. Nie stwierdzono działania narkotycznego. zapobiegając przenikaniu na zewnątrz osocza krwi i samych krwinek czerwonych (patrz: Viola tricolor). Również jako nieswoisty środek przeciwbólowy o działaniu wspomagającym. charakterystyczne dla związków z grupy witaminy P (rutyna). że po doustnym podaniu naparu z omawianego surowca następowało opóźnienie reakcji bólowej pochodzenia ośrodkowego i że działanie przeciwbólowe było ok.Działanie. Postacie leku. Flor. zwłaszcza podczas chorób zakaźnych przebiegających z gorączką. vasotonicum. Zastosowanie. Kwiaty w chorobach gorączkowych stosuje się jako środek napotny. Kwiaty bzu czarnego działają moczopędnie (obecność flawonoidów). rwie kulszowej i zapaleniu nerwu trójdzielnego. również w schorzeniach przebiegających z osłabieniem naczyń włosowatych i zwiększeniem ich przepuszczalności oraz jako pomocniczy środek moczopędny. natomiast szklankę odwaru (z dodatkiem 243 . zapaleniu nerwu trójdzielnego. moczem i kałem (haemodepurativum). 160 razy słabsze niż po morfinie. Kwiaty — diureticum. pić 1/3—1/2 szklanki 2—3 razy dz. chorobach zakaźnych). Owoce są składnikiem mieszanek Normosan.

ten sam odwar (z dodatkiem ½ łyżeczki Azulanu) jako płukanka i do okładów. Fol.. jako środek przeciwbólowy i rozwalniający. Owoce bzu czarnego są częstym składnikiem mieszanki ogólnie odtruwającej. Kwiaty bzu czarnego stosuje się najczęściej w mieszankach ziołowych: moczopędnej (np. Cort.). Wyciągi z surowca wzmagają wytwarzanie i przepływ żółci do dwunastnicy. glikozyd flawonowy saponaryna. Główne związki. jako moczopędny lub 1/2—2/3 szklanki odwaru 1—2 razy dz. Juniperi. Fruct. secretolyticum. sole mineralne. Występowanie. wraz z Fol. Betulae. wraz z Fl. Fruct. również uprawiana. a także mieszanki łagodnie przeczyszczające (np. ros. Surowiec. stanowiące mieszaninę saponozydów A. Saponaire savoniere. Rhiz. Rhamni cathart. Cort. Herb. które drażnią błony śluzowe jamy ustnej. Rad. Seifenkraut. Soapwort. B. Lamii albi. przywracają ruch nabłonka rzęskowego i ułatwiają odkrztuszanie. Fraxini. powstających zarówno w wyniku prawidłowych procesów metabolicznych. Sambuci — odwar z 1—2 łyżek owoców na szklankę wody. Fl. 5%. Herb. franc. Wyciągi wodne z mydlnicy ułatwiają wchłanianie w przewodzie pokarmowym wielu składników pokarmów oraz substancji leczniczych na skutek obniżenia napięcia powierz- 244 . Fl. Saponiny pobudzają czynności wydzielnicze. Menthae pip. Foeniculi) i napotnej (mieszanka Pyrosan). Solidaginis. Dec.1—2 łyżek syropu malinowego) wypić wieczorem jako napotny. Korzeń mydlnicy zawiera łatwo rozpuszczalne w wodzie saponiny. Polygoni avic. nieznacznie zwiększają wydzielanie moczu i potu. jak i w wyniku zmian chorobowych w różnych narządach (haemodepurativum). gardła i oskrzeli. Fruct. Ulmariae. SAPONARIA OFFICINALIS — MYDLNICA LEKARSKA Ang. Fruct. Na znacznych obszarach Europy i Azji. Jest to działanie o dużym znaczeniu w niektórych schorzeniach skórnych i metabolicznych. Następuje przy tym stopniowe usuwanie z organizmu toksycznych produktów przemiany materii. rozrzedzają zalegający w nich śluz. fitosterol. Althaeae. niem. Ribis nigri. Saponiny ok. Sambuci. Fol. pić 1/3 szklanki 2—4 razy dz. Fruct. gardła i przewodu pokarmowego. Mylnjanka aptecznaja. Działanie. Chamomillae. Expectorans. np. Rosae. Herniariae. w szczególności błon śluzowych. Agropyri. Herb. wraz z Fol. nie resorbujące się do krwi. Anth. tworzą kompleksowe połączenia ze związkami steroidowymi. Salicis.. w Polsce dość powszechnie na nizinach. depurativum. Sennae. Korzeń mydlnicy lekarskiej — Radix Saponariae. C i D (połączenia trójterpenowego kwasu gipsogeninowego z 4—10 drobinami cukrów).

Działania uboczne. służy do otrzymywania alkaloidu sparteiny. w chorobie gośćcowej. Rad. przecedzić). niem.chniowego soków trawiennych i przyspieszenia emulgowania tłuszczów (saponiny). ostrych nieżytach żołądka lub jelit. Zewnętrznie. ros. Sarotamnus mietlistyj. Przeciwwskazania. opryszczce. Zastosowanie. między posiłkami jako expectorans i depurativum. W lecznictwie ludowym korzeń mydlnicy stosuje się w kamicy moczowej oraz jako środek usuwający plamy na skórze. w tzw. szczególnie w zapaleniu tchawicy (tracheitis). Saponariae — ½ łyżki korzeni na 1 szklankę wody (gotować 5 min. Surowiec służy do sporządzania Tinctura Saponariae. łupieżu. działających wykrztuśnie. w trądziku. Herba Scoparii). W krwawieniach i krwotokach w przewodzie pokarmowym. skazie moczanowej. dermatozach (np. Ostatnio wykazano. Besenginster. odstawić na 15 min. oskrzeli (bronchitis). w trudnościach w odkrztuszaniu. egzemie). Znacznie częściej stosuje się jako składnik recepturowy mieszanek ziołowych. kamicy moczowej i żółciowej. pylicy (silicosis). między posiłkami jako expectorans. Saponariae — doustnie 10—20 kropli w kieliszku wody 2—4 razy dz. Brooni. Genet a balais. żółciopędnie i odtruwające (depurativum). Jako adiuvans w dychawicy oskrzelowej (asthma bronchiale). Ziele żarnowca — Herba Sarothamni (syn. Postacie leku. Ponadto pomocniczo w niektórych chorobach na tle zaburzeń przemiany materii. oraz że przyspieszają proces gojenia ran pooperacyjnych wskutek swoistego uszczelniania ścian naczyń włosowatych i chłonnych. Surowiec. SAROTHAMNUS SCOPARIUS — ŻARNOWIEC MIOTLASTY Ang. Powszechnie w Europie. Tinct. również w Polsce na miejscach piaszczystych i wzgórzach. że saponiny mydlnicy mają właściwości przeciwobrzękowe. (np. analogiczne do es-cyny z nasion kasztanowca. razem z innymi ziołami. Patrz: Polygala senega. jako mieszanka Kapilosan) w łojotokowym zapaleniu owłosionej skóry głowy. suchym kaszlu ze skąpą i gęstą wydzieliną. Dec. franc. natomiast wyciąg płynny jest składnikiem kropli Pectosol. drogach żółciowych i moczowych. kaszlu. moczopędnie. Zewnętrznie — odwar z korzeni lub z mieszanki Kapilosan do obmywania owłosionej skóry głowy. 245 . pić 1—2 łyżki 2—4 razy dz. Jako środek wykrztuśny i sekrotolityczny w ostrych i przewlekłych nieżytach górnych dróg oddechowych. bezpośrednio po operacjach na jelitach. wypadaniu włosów. Występowanie.

Główne związki. Betulae. Znane są liczne odmiany. Po dawkach wyższych od leczniczych występuje działanie kuraryzujące na zakończenia nerwów ruchowych. Działania uboczne. W rejonie Morza Śródziemnego i Czarnego. stale lub okresowo występujące skurcze dodatkowe. diureticum. Urticae.5% (m. Fol. Surowiec. Surowiec jest składnikiem mieszanki Cardiosan. uterotonicum. wraz z Fol. Sparteinę stosuje się w migotaniu przedsionków. ból głowy. Sparteinum sulfuricum — doustnie 30—50 mg pro dosi 2—3 razy dz. Cardiacum. Ziele cząbru — Herba Saturejae. niemiarowości ekstrasystolicznej. witek-syna. Postacie leku. Sarriette des jardins. 0. Cząber sadowyj. flawonoidy (m.Główne związki. dawka maksymalna: 0. Garten Bohnenkraut. Savory. Ziele żarnowca nie jest stosowane per se.in. np. β-amyryna). tężcowe skurcze macicy. zaburzenia wzroku.. rzadko jako składnik mieszanki ziołowej moczopędnej (np. zwłaszcza żylnego.in.in. Działanie. aminy aromatyczne (m. jedynie b. Phaseoli. pomocniczo — przed zabiegiem operacyjnym i w zaburzeniach krążenia obwodowego. Omawiany alkaloid zwiększa również dobową ilość wydalanego moczu i wraz z nim jonów sodu i chloru. powszechnie uprawiany. Rad. Jako środek moczopędny są stosowane jedynie wyciągi z ziela żarnowca mianowane na zawartość sparteiny (nie produkowane w Polsce). Peric. czyli analogicznie jak po podaniu oksytocyny lub prostaglandyn E2 i F2α. Equiseti. Herb. Alkaloidy chinolizydynowe do l. Występowanie.6 g pro die. częstoskurczu napadowym. Fruct. niem.5% (m. Ziele żarnowca oraz główny alkaloid sparteina wywierają silne działanie na serce i na macicę. karwakrof lub 246 . również w Polsce. franc. trójterpeny (m. skoparozyd. ros.in. Ononidis. orientyna). Zastosowanie. Również w celu wywołania lub pobudzenia rytmicznych ruchów porodowych i przeciwdziałania atonii macicy w czasie porodu. dopamina). Rosae). Olejek eteryczny do 0.2 g pro dosi. tyramina. SATUREJA HORTENSIS — CZĄBER OGRODOWY Ang. poty. lupanina). Sparteina działa również na macicę: znacznie podwyższa amplitudę skurczów z jednoczesnym niewielkim wzrostem napięcia samego mięśnia. sarotaminina. sparteina.in. znaczne zwolnienie akcji serca. Zmniejszają wrażliwość i przewodnictwo nerwowe w mięśniu sercowym i tym samym zmniejszają częstotliwość oraz amplitudę skurczów. Poprawie ulegają niektóre zaburzenia rytmu serca.

w Polsce jako zdziczały w ogrodach i w pobliżu domostw. Ziele cząbru pobudza wydzielanie soku żołądkowego. Glycyrrhizae. Surowiec. Występowanie. Rad. Fol. że frakcja ta wywiera zaledwie nieznaczne działanie spazmolityczne oraz 247 . W niektórych krajach ziele cząbru. Fruct. zwana sylimaryna. wraz z Rhiz. przeciwzapalne. Znaczenie mają również właściwości przeciwbakteryjne (obecność karwakrolu). Lady's Milk. Mariendistel. Dojrzały owoc ostropestu — Fructus Silybi mariani. wzmaga trawienie i przyswajanie składników pokarmu oraz nieznacznie zwalnia napięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego. p-cymol. Tormentillae. Fol. Rad.in. antisepticum. przewlekłej. Fl. sylidiaminy i sylichrystyny). Urti. Chamomillae. wzdęciach. Flawonolignany (m.. ros. Calami. Zastosowanie. Pomocniczo — w zmniejszonym łaknieniu. skład jest zmienny w zależności od odmiany). Ziela cząbru nie stosuje się per se. łagodnie zapierające (garbniki). a-pinen. kwercetyna). Levistici). Plantaginis. wskutek pobudzenia zarówno zakończeń nerwów współczulnych. Anth. Wyciągi z nasion ostropestu podwyższają napięcie ścian naczyń obwodowych. lecz mało nasilonej biegunce.tymol. sole mineralne. Polygoni avicul. wraz z Rhiz. Główne związki. antidotum. również w atonii jelit wywołanej zwiększonym napięciem mięśni gładkich. Rastoropsza piatnistaja. flawonoidy (m. substancje żywicowe i śluzowe. SILYBUM MARIANUM — OSTROPEST PLAMISTY Ang. 5%. Obecnie w lecznictwie ma znaczenie jedynie frakcja flawonolignanów. aminy biogenne (m. Menthae pip. sylimaryna. Millefolii. Działanie. tyramina). Hyperici. Herb. W rejonie Morza Śródziemnego. franc. Foeniculi). jak i bezpośrednio mięśni gładkich. Carminativum. Chardon-Marie.in. Stwierdzono. Myrtilli. niem. a nawet przeciwrobaczycowe u dzieci (Ascaris). niedokwaśności. Działanie. regulującym perystaltykę jelit i zapobiegającym wzdęciom. garbnik ok.in. nadmiernej fermentacji jelitowej. przeciwbiegunkowej (np. o zapachu macierzanki. Hypertonicum. Fruct. Fol. osłabieniu przyswajania składników pokarmu. cae. jest traktowane jako przyprawa kuchenna do mięs. a nie jako środek leczniczy.. związek gpryczowy. i jelit. Postacie leku. która jest mieszaniną izomerycznych substancji — sylibiny. lecz jedynie jako składnik mieszanek ziołowych: wiatropędnej i regulującej trawienie (np. związki białkowe i tłuszczowe. lekkich stanach nieżytowych żołądka. Jest skutecznym środkiem wiatropędnym. Herb.

żylaki odbytu i kończyn dolnych. 3 razy dz. że właściwości oksydoredukcyjne sylimaryny nie dopuszczają do tworzenia się. Przekrwienie w obrąbie żyły wrotnej. często uprawiana. po jedzeniu. W krajach śródziemnomorskich. Legalon (RFN i Francja). draż. tzw. amanityna). toksyny wytwarzane przez grzyby wyższe i niższe. nadtlenków. 35 mg. Legalon liquidum (RFN). Wpływa również korzystnie na regeneracją wątroby uszkodzonej różnymi związkami egzo. Sylimarol (Herbapol) draż. Preparaty zawierające sylimarynę: prep. żółtego fosforu oraz środka insektobójczego — lindanu („Owadziak”). Sylimaryna stosuje się w uszkodzeniu wątroby spowodowanym przez niektóre związki chemiczne. marskości wątroby i ogólnie w osłabieniu czynności odtruwającej i wydzielniczej wątroby. w cięższych przypadkach 3 razy dz. emulsja. Sylimaryna chroni wątrobą przed działaniem różnych związków toksycznych. nieżyty i stany zapalne dróg żółciowych. w ciągu 5 tygodni. Występowanie. prep. 70 mg. Brak doniesień o jej skuteczności w przypadku zatruć spowodowanych niektórymi lekami. 2. niem. toksyny bakteryjne. 1. stłuszczeniu. również po przebytym wirusowym zapaleniu wątroby. Nie stwierdzono działań ubocznych sylimaryny. etanolu. 3 razy dz.przeciwzapalne. 248 . 2—3 razy dz. Zastosowanie. dawki po 1 draż. Brak przeciwwskazań do podawania omawianej substancji. Seneve blanc. White Mustard. zwłaszcza z grupy antybiotyków. in. że sylimaryna w niewielkim stopniu wzmaga wydzielanie żółci i zmniejsza niebezpieczeństwo wystąpienia hemolizy czerwonych krwinek.. natomiast wyraźne jest jej działanie odtruwające. Indiach. SINAPIS ALBA — GORCZYCA BIAŁA Ang. hepatotoksycznymi. zwłaszcza w przestrzeniach międzykomórkowych. franc. zwłaszcza występująca z zaparciami. W toku badań ustalono. nawet po długotrwałym leczeniu. Azji. dawki po 1 kaps. Hepadestal (RFN). m. dawki po 2 draż. 35 mg. Jedna z hipotez przyjmuje. ros. Zastosowanie w homeopatii. Postacie leku. po 2 draż. Weisser Senf. prep. kaps. kamica żółciowa. prep. Również w zapaleniu wątroby. zach. gdyż mogłoby wówczas nastąpić uszkodzenie ścian komórkowych i tkanki łącznej. toksyn muchomora sromotnikowego (faloidyna. Gorczica biełaja. Mechanizm odtruwającego działania sylimaryny nie jest znany.i endogennymi oraz w pewnej mierze promieniami Roentgena. wywołanej podawaniem substancji uszkadzających błony komórkowe erytrocytów. Dysfunkcja wątroby. również w Polsce.

gotować 5 min). Dec. np. Semen Erucae). zaczerwienienie i uczucie pieczenia. Nasienie gorczycy białej — Semen Sinapis albae (syn. W nieżycie żołądka i jelit. Występowanie. wzdęciach i innych objawach towarzyszących zaparciom. lecz nie drażni błony śluzowej. pomocniczo — w otyłości z równoczesną atonią jelit (całe nasiona). braku łaknienia i niestrawności. Sinapis albae — 1/2 łyżki nasion rozdrobnionych w 1/2 szklanki wody wypić wieczorem w atonicznych zaparciach towarzyszących otyłości. Ponadto w niedokwaśności (nasiona rozdrobnione). niem. Zołotaja rozga. pić wraz z nasionami 1/4—1/3 szklanki 1—3 razy dz. Sinapis nigrae). Całe nasiona pęcznieją w przewodzie pokarmowym. Gorzki smak rozdrobnionych nasion pobudza nieznacznie wydzielanie soku żołądkowego (stomachicum). Z tych również względów nie występuje działanie drażniące skórę. Surowiec jest rzadko stosowany per se. olej tłusty 22—35%. związki białkowe i aminowe. Nasiona gorczycy białej oraz wodne wyciągi są typowym lekiem śluzowym. franc. SOLIDAGO VIRGAUREA — NAWŁOĆ POSPOLITA Ang. Golden Rod. ros. Goldrute. Sem. Sem. Powszechnie w całej Europie. 249 .Surowiec. zmniejszają stan zapalny i chronią przed podrażnieniem. Działanie. Zastosowanie. Sinapis albae — 11/2 łyżki rozdrobnionych nasion na szklankę letniej wody. Po podaniu doustnym powlekają błonę śluzową żołądka. zwykle w mieszankach ziołowych. Maceratio Sem. Postacie leku. nadkwaśności (wyciąg wodny). pozostawić na noc do spęcznienia. Sinapis albae — łyżka nasion na szklankę wody (ogrzewać powoli. gdyż powstający po hydrolizie synalbiny izosiarkocyjanian p-hydroksybenzylu jest związkiem niemal obojętnym (w przeciwieństwie do synigryny z Sem. W lecznictwie ludowym wykorzystuje się promieniowanie wydzielane przez nasiona gorczycy białej i stosuje zewnętrznie w bólach reumatycznych (w postaci poduszeczek płóciennych wypełnionych nasionami). jako mucilaginosum.5%. przecedzić. glikozyd izosiarkocyjanianowy synalbina do 2. spulchniają masy kałowe w jelicie grubym i wyzwalają odruch defekacyjny (laxativum). pić 1/4—1/2 szklanki rano i wieczorem jako mucilaginosum i stomachicum. Mucilaginosum. Verge d'or. również w Polsce. Główne związki. Substancje śluzowe do 25%.

Surowiec. a wyciąg — pasty Fitolizyna. W badaniach na zwierzętach uzyskiwano zwiększenie dobowej ilości moczu o 200—400%. nadmiernej fermentacji. Również w nieżycie żołądka i jelit. zewnętrznie ten sam napar do irygacji i okładów. garbniki pirokatechinowe ok. 250 . Jest więc skutecznym środkiem odtruwającym (hemodepurativum). Surowiec jest składnikiem granulatu Urogran. moczowodów (ureteritis). Ponadto jako środek ogólnie odtruwający w chorobie gośćcowej. wodne były mniej aktywne niż alkoholowe. tamponowanie). zmniejsza przepuszczalność ścian włośniczek (obecność rutyny). Na przewód pokarmowy surowiec działa przeciwzapalnie. przy czym wyciągi. pić 1/3—1/2 szklanki 2—3 razy dz. pęcherza moczowego (cystitis). Związkami czynnymi są flawonoidy i składniki olejku eterycznego. skazie moczanowej. dnie. dodać ½ łyżeczki Azulanu. w zapaleniu kłębków nerkowych (glomerulitis). Ziele nawłoci działa silnie moczopędnie. kw. jamy ustnej i gardła (płukanka). saponina obojętna. zwykle jako składnik odpowiednich mieszanek ziołowych. olejek eteryczny do 0. chlorogenowy). pomocniczo — w kamicy moczowej. m. 3. wskutek zwiększenia przesączania w kłębkach nerkowych i zmniejszenia resorpcji zwrotnej w cewkach.7%.in. Inf. kw. niektórych dermatozach. wysypki swędzące. Zastosowanie w homeopatii. rutyna. Stan przedrzucawkowy (razem z Apocynum D2). W stanach zapalnych dróg moczowych. 1. kwercytryna). 2. Ziele nawłoci — Herba Solidaginis (syn. jako płukanka. oraz na uszkodzenia skóry. Postacie leku.in. nawet wrzodziejącym. Flawonoidy (m. w drobnych krwawieniach z uszkodzonych naczyń włosowatych przewodu pokarmowego. Solidaginis — napar z łyżki ziela na 1—11/2 szklanki gorącej wody (postawić nad parą na 20 min. między posiłkami. miedniczek nerkowych (pyelitis). Główne związki. kwercetyna. Zewnętrznie — w zakażeniu i zapaleniu. kawowy. Działanie. kwasy wielofenolowe (m. Zastosowanie. Obrzęk pochodzenia nerkowego. Diureticum. ma właściwości odtruwające wskutek zdolności wiązania i unieczynniania endotoksyn i szkodliwych metabolitów oraz łatwego ich usuwania z organizmu.in. Surowiec handlowy zawiera domieszkę Nawłoci późnej — Solidago serotina. 8%. pochwy (irygacje. Surowiec jest rzadko stosowany pet se. Herb. okłady). przecedzić). adstringens. Herba Virgaureae). Przewlekłe zapalenie nerek. obtarcia naskórka i in. sromu (przemywania. lekko ściągające i przeciwbakteryjnie (obecność garbników).

0. jabłkowy). krążeniowych i przeciwnieżytowych. Na błony :śluzowe przewodu pokarmowego działają łagodnie ściągające (obecność garbników). Riabina obyknowiennaja.2%. D-sorbitol do 10%. parasorbowy ok. ros. Surowce. Sorbier des oiseaux. Działania uboczne. Eberesche. kwiat jarzębiny Flos Sorbi. witamina C do 0. W lecznictwie ludowym kwiaty jarzębiny są środkiem o słabym działaniu moczopędnym i rozwalniającym. W owocach: kwasy organiczne (m. pomocniczo — w kamicy moczowej i w zaburzeniach krążenia obwodowego. niem. przeciw-zapalnie i nieznacznie zapierające. substancja goryczowa. Występowanie. Występowanie. również sadzony jako ozdobny.SORBUS AUCUPARIA — JARZĄB POSPOLITY (JARZĘBINA) Ang. parasorbowego.in. ros. związki cukrowe (m. Również w przewlekłych i mało nasilonych zaburzeniach trawiennych. Surowiec nie jest stosowany per se. Postacie łęku. β-karoten). Mountain Ash. Owoce jarzębiny nieznacznie zwiększają wydalanie moczu. Owoc jarzębiny — Fructus Sorbi.4%. franc. Owoce jarzębiny są składnikiem mieszanek ziołowych Rektosan i Sklerosan. który ulega rozkładowi podczas suszenia dojrzałych owoców lub ogrzewania wyciągów). 251 . jelita cienkiego oraz w biegunce. STROPHANTHUS GRATUS — STROFANT WDZIĘCZNY Ang. Świeże owoce jarzębiny mogą wywołać wymioty i biegunką (obecność kw. takich jak nieżyt żołądka.in. Strophanthus. m. w stanach zapalnych. Skład chemiczny kwiatów jarzębiny jest nieznany. kw. W osłabieniu czynności nerek. W Europie i na Syberii. Działanie. antiscorbuticum. w Polsce dość powszechnie. garbnik. m. przydatnym głównie dla dzieci. kwasy wielofenolowe. Strofant priwlekanyj. Diureticum. lecz jako składnik odpowiednich mieszanek moczopędnych.in. L-sorboza). przypuszczalnie wskutek hamowania resorpcji wtórnej w cewkach nerkowych. W strefie równikowej zach. niem. franc. askorbowego w pożywieniu (patrz: Rosa canina). dwunastnicy. Główne związki. karotenoidy (m.in. Strophanthus du Gabon. Zastosowanie. Strophanthus. w żylakach odbytu. zwłaszcza u dzieci i osób starszych. Ponieważ zawierają znaczne ilości witaminy C regulują niektóre procesy oksydoredukcyjne i uzupełniają ewentualny niedobór kw.in. Afryki. antiphlogisticum. kw.

w których konieczne jest natychmiastowe zadziałanie kardenolidu: w ostrej niewydolności krążenia. że uabaina. Nasiona strofantu wdzięcznego — Semen Strophanthi grati — służą do otrzymywania uabainy. Z pokrewnego gatunku Strophanthus Kombé otrzymuje się nasiona — Semen Strophanthi Kombé. Główne związki. ostrej duszności napadowej. Strofantyna K. Po 5—10 min od chwili wstrzyknięcia obserwuje się na elektrokardiogramie wyraźny efekt. strofantynę K. Dwa kardenolidy wchodzące w skład strofantyny K: Kstrofantyna-β i K-strofantozyd nie różnią się resorpcją. że uabaina wykazuje większą skuteczność w niewydolności krążenia lewokomorowego. Po podaniu doustnym działanie uabainy jest niepewne i nieregularne. Uabaina jest kardenolidem działającym na serce jakościowo tak samo jak scilaren. z których izoluje się strofantynę K. Nasiona strofantu wdzięcznego zawierają mieszaninę kilkunastu kardenolidów. chociaż nie ma żadnych ilościowych lub jakościowych różnic farmakologicznych między obu glikozydami. następuje natychmiastowe podwyższenie pojemności minutowej serca i u połowy z nich równoczesny nieznaczny spadek ciśnienia żylnego. nie kumuluje się zupełnie w organizmie. jako mieszanina kardenolidów. ostrej zastoinowej niewydolności krążenia podczas chorób gorączkowych.in. a ponadto znaczna jej część jest inaktywowana przez sok żołądkowy. która jest mieszaniną K-strofantyny-(5 i K-strofantozydu. Stanowi to również dowód na to. w działaniu uabainy (strofantyny G). U osób z chorobą serca. Różnice są tylko w działaniu ilościowym. jest uważana za mniej pewną. digoksyna i inne glikozydy na-sercowe naparstnicy. podczas gdy po podaniu digoksyny podwyższenie pojemności minutowej serca jest mniejsze i we wszystkich przypadkach przebiega wraz z obniżeniem ciśnienia żylnego.Surowiec. Uabaina jest kardenolidem najszybciej działającym z dotąd poznanych. Nasiona strofantu Kombe zawierają również szereg kardenolidów. po 20—60 min działanie osiąga maksimum i szybko przemija (12—18 h). Stwierdzono. m. natomiast słabiej działa na mechanizm przewodzenia impulsów w sercu. Zastosowanie. po dożylnym podaniu uabainy. w ostrym obrzęku płuc spowodowanym lewokomorową niewydolnością serca. wśród nich uabainę (strofantynę G). silnej niemiarowości ponadkomorowej oraz w trzepotaniu 252 . Cardiotonicum. szybkością działania i toksycznością. stosowaną w lecznictwie. Działanie. praktycznie biorąc. Zarówno uabainę. jak i strofantynę K stosuje się w sytuacjach. ponieważ bardzo słabo wchłania się w przewodzie pokarmowym.

0 mg. Strofantin K (ZSRR). Strophanthi — nalewka w stosunku 1 : 10. Dawkowanie analogiczne jak preparatu poprzedniego. Dawkowanie identyczne jak uabainy.0 mg oraz kropli forte 0. Kombetin (RFN) — amp. Strophanthinum G intravenosum (Polfa). eminentia cristae i trochanter maior. ostrym zapaleniu wsierdzia lub mięśnia sercowego. następnie doustnie podawać digoksynę lub lanatozyd C. W czasie narkozy i operacji. 1 ml = 0.0 mg i 2.375 mg).25 mg pro die. niekiedy po 30 min dodatkowo 0. Strophanthin G (CSRS). 253 .6 ml = 12 kropli = 1. można także podawać podjęzykowo — prep. Strofantyna K w postaci prep.1— 0. Dawki maksymalne takie same jak dla uabainy.125—0. Strophosid — (Szwajcaria) — amp. otrzymywana z nasion strofanta Kombe.0 mg oraz w formie kropli 0. Uabaina inaczej strofantyna G: prep. Strophosid (Szwajcaria) — amp. Dzieciom do 1 roku życia 0. Wstrzyknięcia zaleca się dokonać w trójkącie leżącym między spina iliaca anterior superior. w formie rozpadalnych w jelicie drażetek 1. U osób digitalizowanych obowiązuje przerwa co najmniej 48 h od przyjęcia ostatniej dawki.35—0. Tinct.1 mg do uzyskania żądanego efektu. następnie o 0. Purostrophan (RFN). dzieciom powyżej 1 roku 0. Uabainę można podawać doustnie — prep. Jeśli wcześniej podawane były kardenolidy digitalisowe.2 ml = 4 krople =1. można z powodzeniem podawać dożylnie uabainę (0. podawane doustnie. dawka dla dorosłych 0. 0. Strophanthin K (CSRS).25 mg.5 mg pro dosi. Strophanestin (Szwajcaria) — amp.125 mg co 30 min do nasycenia. to uabainę lub strofantynę K można podać dopiero po 2—3-dniowej przerwie. Przeciwwskazania są takie same jak dla glikozydów naparstnicy (patrz: Digitalis lanata). dalsze leczenie prowadzi się stosując kardenolidy naparstnicowe. Gdy ostre objawy zostaną opanowane.5 mg. K-strofantozyd można również podawać domięśniowo — prep. 1 ml =0.25 mg w roztworze 10 ml 20% glukozy lub soli fizjologicznej i w razie potrzeby co 30 min po 0.25 mg. główny glikozyd strofantyny K — jako prep. Dawka maksymalna 0.przedsionków. Dorosłym dożylnie 0.25 mg oraz 1 ml = 0.1 mg.25 mg dożylnie pro dosi i w ciągu dnia można kilkakrotnie powtórzyć.25 mg z dodatkiem środka znieczulającego. 1. gdy nastąpi spadek ciśnienia krwi. aby nie dopuścić do przejścia w migotanie przedsionków. 1 ml = 0. Purostrophan (RFN). jest przetworem przestarzałym i obecnie nie stosowanym.0 mg. Strodival — (RFN) — kapsułki 3. K-strofantozyd. zwłaszcza przy daleko posuniętej miażdżycy i zwyrodnieniu mięśnia sercowego.125 mg pro die.25 mg. Ostrożność jest wskazana w dodatkowych skurczach przedsionków. W ciężkim obrzęku płuc najpierw 0. Dawkowanie.25 mg pro die.

strychnina. grymas na twarzy (risus sardonicus). Następuje nieznaczne przyspieszenie i pogłębienie oddechu. ros. womicynę. Występowanie. Rwotnyj korień. Obecnie stosuje się b. zapaści i in. drażnią zakończenia nerwów smakowych w jamie ustnej i na drodze odruchu zwiększają wydzielanie soku żołądkowego oraz ułatwiają trawienie.. gorzki smak. zwiększenie percepcji wrażeń wzrokowych i słuchowych. jak i antagonistów. uprawiana w środk. np. Noix yomique. a w krańcowym przypadku sinica.in. franc. wskutek częściowej depolaryzacji błony postsynaptycznej. Działanie. a po dawkach toksycznych. Surowiec. Ponadto związki białkowe. zaburzenia oddechu i krążenia. kw. skurczowi ulegają wszystkie mięśnie szkieletowe. w szokach pooperacyjnych.STRYCHNOS NUX VOMICA — KULCZYBA WRONIE OKO Ang. zaostrzenie wrażliwości zakończeń nerwów powonienia i smakowych. Dochodzi wówczas do reakcji odruchowych ze wzrostem napięcia mięśni prążkowanych. loganinowy). gdyż trzeba wówczas podawać większe dawki. Nux vomica. Zastosowanie. wykorzystując jedynie działanie pobudzające trawienie i w pewnym stopniu wzmacniające.in. małe dawki doustnie nalewki. Zaniechano zalecania w wielu innych przypadkach. Subiektywnie odczuwa się poprawę samopoczucia. olej tłusty. Wyciągi alkoholowe z nasion kulczyby działają zarówno ośrodkowo. Tak samo działa główny alkaloid. lecz o szybko przemijającym działaniu. Malajskim. trwały skurcz mięśni klatki piersiowej i śmierć wskutek zatrzymania oddechu. pseudostrychninę. Na Półwyspie Indyjskim. Po dawkach większych od leczniczych uwidacznia się charakterystyczne działanie na synapsy: zmniejszenie oporów w zwojach dla bodźców. Afryce. zawierająca m. jak i obwodowo. ze wzglądu na b. przyrost sił i energii. W dawkach leczniczych po podaniu doustnym. kw. niem. 254 . występują skurcze. tonicum. Działania uboczne. Po dużych dawkach nalewki lub strychniny. i na Cejlonie. zwiększa się również ruchliwość. zarówno agonistów. Główne związki. przenikają do krwi i pobudzają ośrodki wegetatywne w rdzeniu przedłużonym. kwasy organiczne (m. zatruciach barbituranami. Związki czynne kulczyby (głównie strychnina) szybko wchłaniają się w przewodzie pokarmowym. Strychninę stosuje się niekiedy pozajelitowe. chlorogenowy. Stomachicum. Brechnuss. zwłaszcza w synapsach rdzeniowych. jako środek poprawiający samopoczucie. Mieszanina alkaloidów do 5% (wg FP IV 1. strychninę do 50%. niebezpieczne dla chorego.2%). Nasienie kulczyby — Semen Strychni.

Alantoina do 1% (wg FP IV 0. protectivum. że czynnym związkiem jest alantoina. pobudzają rozwój komórek i przyspieszają ich podział (proliferację). izobauerenol). 5.in. franc. Korzeń żywokostu — Radix Symphyti (syn. skrobia.0 mg pro dosi. chlorogenowy. Główne związki. która ułatwia i przyspiesza tworzenie się naskórka (epitelizacja.7%). Przekrwienia wątrobowo-wrotne ze skłonnością do żylaków odbytu. asparagina. po podaniu na rany lub ubytki skórne. niem. Częsty skurcz zwieracza pęcherza i przerwy w oddawaniu moczu. kw. kw. Niestrawność po obfitych posiłkach.Przeciwwskazania. Korzeń żywokostu lub wyciągi. Badania wykazały. 1. wirydyfloryna. 7. Consolidae). sole mineralne. a zarazem systematycznością i obowiązkowością. dwugalusowy). Surowiec. Strychni — zwykle doustnie 10—20 kropli w kieliszku wody przed jedzeniem. Rad. 20 mg pro die. Katar występujący na świeżym. 2% pozbawione działania ściągającego. Po podaniu doustnym 255 . Postacie leku. alkaloidy (m. które są przyczyną zaparć. ros. działa więc powlekająco na uszkodzony naskórek. 3. Beinwell. np. kw. Osobom odznaczającym się nadmierną pobudliwością nerwową.in. 2—4mg pro die. Strychninum nitricum — zwykle doustnie 1—3 mg pro dosi. garbniki ok. Stałe ulewanie pokarmów u niemowląt. Comfrey. 3 g pro die. Consoude officinale. 2. w Polsce powszechnie na łąkach i przydrożach. kwasy wielofenolowe (m. cave przedawkowania. ciepłym powietrzu oraz w nocy w suchym pokoju. Tinct. Advulnans. kawowy. dawki maksymalne. Działanie. Zastosowanie w homeopatii. Zaburzenia snu: przerwanie snu między godziną 3 a 6 rano i ponowne zaśnięcie na krótki okres. gdy proces chorobowy trwał długo i był oporny na inne leki. W całej Europie. Silne drgawki o charakterze tężcowym. a w postaci płukanki na błony śluzowe jamy ustnej i gardła. Okopnik aptecznyj. Występowanie.5—2. 6. trójterpeny (m. podskórnie 5 mg pro dosi. dawki maksymalne: 1 g pro dosi. w owrzodzeniach troficznych i to nawet wówczas. podskórnie lub domięśniowo 0. 4. Nie ma dla podanych dawek.in. SYMPHYTUM OFFICINALE — 2YWOKOST LEKARSKI Ang. substancje śluzowe do 15% (m. 3— 5 mg pro die. doustnie 10 mg pro dosi. Surowiec zawiera również dużo śluzu. pojawienie się nowej ziarniny. echinatyna). 10 mg pro die. Kurcze żołądka. glukuronomannany).in. jelit i pęcherza z retroperystaltyką.

Surowiec służy do otrzymywania kilku preparatów. jest składnikiem mieszanek Digestosan. Tanaisie vulgaire. Dec. przekrwieniu i zapaleniu oraz w nieznacznych krwawieniach z naczyń włosowatych. Ung. uszkodzeniach błony śluzowej przewodu pokarmowego. Symphyti — odwar z łyżki korzenia na 11/2 szklanki ciepłej wody. Azarina. małe rany z odczynem martwiczym. Rad. Główne związki. TANACETUM VULGARE — WROTYCZ POSPOLITY Ang. (β-tujon. przeciwkaszlowy i powlekający. zawiera- 256 . Rainfarn. Postacie leku.5% (m. że przyspiesza regeneracją błony śluzowej żołądka i dwunastnicy. zewnętrznie ten sam odwar do okładów i jako płukanka. odmrożenia. Pod wpływem alantoiny następuje wyraźne zwiększenie ilości leukocytów obojętnochłonnych. Symphyti oraz Sir. Wyciąg żywokostowy w postaci syropu w łagodnych nieżytach jamy ustnej. Występowanie. Doświadczalnie stwierdzono. Pomocniczo we wrzodzie trawiennym żołądka i w owrzodzeniu dwunastnicy. Sir. odparzenia skóry u dzieci i in. w Polsce powszechnie na nizinach. izotujon kamfen). pobudzenie sił obronnych organizmu i tym należy prawdopodobnie tłumaczyć obserwowany wielokrotnie korzystny wpływ na regenerację kości i przyspieszone wypełnianie się ubytków kostnych. Zewnętrznie wyciąg wodny do okładów na niewielkie oparzenia. Zastosowanie.żywokost jest również wysoce aktywny. stosowane tak samo jak maść żywokostowa. ras chemicznych.. Poznano wiele ras chemicznych wrotyczu. Tansy. niem. Surowic handlowy stanowi mieszaninę dwu lub więcej tzw. Alantan — maść i zasypka zawierające alantoinę. zmniejsza krwawienie i ułatwia bliznowacenie w chorobie wrzodowej. franc. dla dzieci jako środek wykrztuśny. Olejek eteryczny do l. Neopektosan i Rektosan oraz tabl. ros. ma również właściwości powlekające i przeciwzapalne. Mel. Piżma obyknowiennaja. Symphyti — po łyżce wielokrotnie w ciągu dnia jako środek łagodzący kaszel dla dzieci. owrzodzenia żylakowe nóg. Symphyti — maść na odleżyny. Surowiec. przecedzić.in. macerować 6 h. gotować 5 min. hamuje proces zanikowy błon śluzowych przewodu pokarmowego u osób starszych. gardła i krtani. Symphyti cum Farfara — po łyżce 3—6 razy dz. W lecznictwie ludowym jako środek wspomagający przy złamaniu kości i w zapaleniu szpiku kostnego (osteomyelitis). Kwiat wrotyczu — Flos Tanaceti. W całej Europie i na Syberii. zwłaszcza dla dzieci i młodzieży. dorosłym po łyżce kilka razy dz. Doustnie w nieżycie żołądka i jelit. pić ½ szklanki 2 razy dz.

jednak dość nieregularnie. po podaniu doustnym. jak i dla nosicieli. Wyciąg alkoholowy z wrotycza jest składnikiem płynu Artemisol. Tanaceti pulv. flawonoidy (m. Oduwanczik aptecznyj. niem. macicy i nerek. przecedzić i odpowiednio ciepły płyn użyć jako klizmę. Ponadto w kwiatach występują: związki goryczowe (m. kurcze. kamforę. w Polsce pospolity chwast. Löwenzahn. Pissenlit. artemisiaketon. Jedynie w przypadku braku innych środków stosuje się doustnie przeciw glistom ludzkim i owsikom. TARAXACUM OFFICINALE — MNISZEK POSPOLITY Ang. Vermifugum. Po podaniu doustnym może wystąpić podrażnienie i przekrwienie błon śluzowych przewodu pokarmowego. postawić na parze pod przykryciem na 20 min. Przeciwwskazania. głównie dla dzieci i młodzieży. franc.jących jako główne składniki olejku β-pinen. ksantofil. pochodne luteoliny). tanacetyna). krwiomocz. natomiast wyciąg alkoholowy przeciw wszawicy części owłosionych oraz przeciw świerzbowi. antipediculosum. Zewnętrznie — napar jako lewatywa przeciw owsikom. działają przeciw glistom jelitowym i owsikom. Fl. utrata świadomości.in. Zastosowanie. nerek. nieżycie żołądka i jelit. Znane są liczne odmiany rośliny. Nie podawać doustnie w ostrym i podostrym. — dorosłym doustnie 5— 10 g sproszkowanych kwiatów w miodzie lub powidłach jako środek przeciwrobaczycowy. Z tych powodów znaczenie wrotyczu jako środka przeciwrobaczycowego jest obecnie małe. Występowanie.in. 257 . ros. Kurację powtórzyć w dniu następnym. Stwierdzono również. zwłaszcza że są dostępne mniej niebezpieczne i bardziej skuteczne chemioterapeutyki. mogą zatem być przyczyną zatruć. Działania uboczne. ze względu na występowanie ras chemicznych oraz na zmienną zawartość czynnych związków (β-tujonu i izotujonu. a po większych dawkach — zawroty głowy. Lewatywa dla dzieci przeciw owsikom — 10 g kwiatów wrotyczu i 15 g ziela tymianku zalać litrem wrzącej wody. odstawić na 15 min. kobietom ciężarnym. W strefie klimatu umiarkowanego obu półkul. wątroby. małym dzieciom i osobom w wieku podeszłym. Postacie leku. Kwiaty wrotyczu lub wyciąg alkoholowy. Zewnętrznie surowiec działa przeciw pasożytom człowieka: wszy głowowej i łonowej oraz świerzbowcom. Działanie. umbellulon. 3 h przyjąć olej rycynowy. że wymienione związki są w równym niemal stopniu toksyczne dla pasożytów. Dandelion. po ok. zalecanego we wszawicy i świerzbowicy.

sole mineralne. Degrosan.Surowce. Surowiec ma również dość silne właściwości moczopędne.in. 30 min 258 . Taraxaci — sok ze świeżych korzeni mniszka — stosowany w tych samych przypadkach co odwar z korzeni lub kwiatów. w kamicy moczowej. Najczęściej mniszek stosuje się w odpowiednich mieszankach ziołowych. 30 min przed jedzeniem. Cholereticum. βamyryna). W kwiatach: karotenoidy. (β-sytosterol). cukry redukujące. Succ. zwiększają ilość wytwarzanej żółci oraz ułatwiają jej przepływ do dwunastnicy. działa saluretycznie. Ponadto w niewydolności nerek i występowaniu obrzęków. gotować powoli 5 min pod przykryciem. po przebytym wirusowym zapaleniu wątroby. pektyna). Normosan i Pulmosan. Surowiec wchodzi w skład mieszanek Diabetosan. Działanie. Korzeń mniszka — Radix Taraxaci. fitosterole (m. zwłaszcza szczawianowej i fosforanowej. wyciąg jest składnikiem proszku Gastrochol i płynu Cholesol. wskutek pobudzenia czynności wątroby.in.) Taraxaci — 2 łyżki korzeni lub kwiatów (korzystna mieszanina równych części obu surowców) zalać 2 szklankami ciepłej wody. Również w niektórych schorzeniach dróg żółciowych i pęcherzyka żółciowego. wielocukry (m. Rad. usuwając z organizmu nadmiar jonów sodu i potasu. trójterpeny. dawki -30—60 kropli w kieliszku wody. w postępującej mars-kości wątroby. Dec. związki goryczowe (m. (Fl. tarakserol. ponieważ działają nieznacznie przeciw-skurczowo na przewody żółciowe i pęcherzyk żółciowy. lecz nieco silniej moczopędnie i przeciwzapalnie. przecedzić do termosu i pić ½ szklanki 2—3 razy dz. ślady olejku eterycznego. pomocniczo — w przewlekłym zapaleniu kłębków nerkowych. Główne związki. laktukopikryna). Kwiaty mniszka działają analogicznie. kwiat mniszka — Flos Taraxaci. Gorzki smak wyciągów zwiększa nieznacznie wydzielanie soku żołądkowego i ułatwia trawienie pokarmów. flawonoidy. Postacie leku. Mniszkowi przypisuje się zdolność obniżania poziomu glukozy we krwi w początkowym okresie cukrzycy.in. diureticum. np. pomocniczo — w kamicy żółciowej. Cholagoga II. Jako środek goryczowy poprawiający trawienie stosuje się mniszek wraz z innymi ziołami. Zastosowanie. Korzenie mniszka. inulina do 40%. W korzeniach: trójterpeny (m. kwasy organiczne. cholina.in. w uszkodzeniu wątroby oraz związki toksyczne. substancje żywicowe. W schorzeniach wątroby z równoczesnym osłabieniem czynności żółciotwórczej. dyskinezji żółciowej spowodowanej atonią mięśni gładkich lub stanem skurczowym. amarum. moczowodów lub pęcherza.

a na błony śluzowe jamy ustnej. na 30 min przed posiłkiem jako środek wykrztuśny i zwiększający łaknienie lub po posiłku jako 259 . karwakrol. THYMUS SERPYLLUM — MACIERZANKA PIASKOWA Ang. jak i przewodu pokarmowego (działanie wiatropędne). Istotne znaczenie ma działanie przeciwbakteryjne. po jedzeniu jako żółciotwórczy. franc. w Polsce na terenach piaszczystych. okładów na skórę (uszkodzenie. p-cymen. pomocniczo — w nieżycie żołądka i jelit. Olejek eteryczny do 0. Ziele macierzanki — Herba Serpylli. do irygacji. Wyciągi z ziela macierzanki wzmagają czynność wydzielniczą błon śluzowych w gardle i oskrzelach. Surowiec. terpineol w zmiennych ilościach. antisepticum. Znanych jest szereg odmian. związki goryczowe. sole mineralne. sromu i pochwy również nieznacznie ściągająco. niem.in. Obecność związków goryczowych warunkuje słabe zwiększenie wydzielania soku żołądkowego. garbniki ok. oparzenia I i II stopnia). Herb. odstawić na 10 min. Ponieważ surowiec handlowy pochodzi z różnych odmian i tzw. świąd skóry. Czabriec obyknowiennyj. Zewnętrznie — do płukania jamy ustnej i gardła. ras chemicznych. wykazuje dość zmienną aktywność. Surowiec jest składnikiem mieszanek Septosan. Główne związki. lecz obejmuje również płuca i oskrzela.przed posiłkiem jako środek pobudzający trawienie. Działanie. flawonoidy. przeciw-skurczowy i odkażający w nieżycie jamy ustnej. 5%. ros.6% (m. zmniejszają napięcie mięśni gładkich. Powszechnie na półkuli północnej. Zastosowanie. Expectorans. stomachicum. zarówno górnych dróg oddechowych. przypisywane garbnikom i fenolowym składnikom olejku eterycznego. Głównie jako środek wykrztuśny. ukłucia owadów. Postacie leku. pić 1/4—1/2 szklanki 2—3 razy dz. tymol. drobne zranienia. krtani i oskrzeli. gardła. gardła. zależnie od odmiany). nadmiernej fermentacji. a wyciąg — kropli Pectosol. przecedzić). pobudzają samoistny ruch nabłonka rzęskowego i wyzwalają odruch wykrztuśny. Thym serpolet. Mają także nieznaczne właściwości przeciwskurczowe. Feld Thymian. Inf. Wild Thyme. wzdęciach oraz niedokwaśności. które nie ogranicza się tylko do przewodu pokarmowego. naskórka. kwasy organiczne. Zewnętrznie ziele macierzanki działa bakteriobójczo i przeciwzapalnie. Serpylli — napar z łyżki ziela na 11/2 szklanki gorącej wody (postawić nad parą na 20 min pod przykryciem. Występowanie.

Thym commun. Po podaniu doustnym drażni silnie błony śluzowe. Meliloti. Millefolii. Surowiec jest rzadko używany per se. gdyż zawierają aktywne związki fenolowe (tymol. wywołuje przekrwienie i dlatego nie jest obecnie stosowany per os. Zewnętrznie tymol działa na skórę odkażająco. Expectorans. lecz także drożdżaki i grzyby pasożytnicze. THYMUS VULGARIS — TYMIANEK POSPOLITY Ang. zawierający m. W rejonie Morza Śródziemnego. ale w obecności białek jego aktywność zmniejsza się. kw. Chamomillae. Herb.in. Również do kąpieli dla rekonwalescentów i osób starszych. linalol do 13%. Tiliae. substancja goryczowa. flawonoidy (m. Infl. Olejek tymianku ma b. Olejek eteryczny do 3. Echter Thymian. α-pinen. Wyciągi z ziela tymianku wzmagają samoistny ruch nabłonka rzęskowego górnych dróg oddechowych. franc. p-cymol. kawowy. zwłaszcza przeciw paciorkowcom. luteola i jej glikozydy). kw. antisepticum. uprawiany w wielu krajach europejskich.5% (wg FP IV 1%). tylko zewnętrznie jako środek przeciwzapalny i rumieniący. borneol do 15%. Główne związki. Ziele tymianku — Herba Thymi. tymol do 50%. Salviae. karwakrol). Stwierdzono także nieznaczne działanie przeciwskurczowe. również ułatwiające trawienie wskutek pobudzenia sekrecji soku żołądkowego przez związki goryczowe. Fol. Fol. Zewnętrznie napar stosuje się jako ściągający i przeciwbakteryjny. Fl. rozrzedzają zalegającą w gardle wydzielinę i ułatwiają jej odkrztuszanie. ponadto drażni błony śluzowe i nie jest obecnie stosowany doustnie. Zewnętrznie surowiec działa przeciwzapalnie i bakteriobójczo na skórę i błony śluzowe. stomachicum. silne właściwości antyseptyczne i jest składnikiem różnych preparatów do higieny osobistej. z którego destyluje się olejek tymiankowy — Oleum Thymi i otrzymuje tymol — Thymolum. korzystnie wraz z Anth. oleanolowy). do płukania ust i obmywań. kw. Plantaginis. również w Polsce. zwykle jako składnik odpowiednich mieszanek. kwasy polifenolowe (m. nawet opornym na antybiotyki.in. nawet przeciw pasożytom jelitowym. Tymol jako związek bakteriobójczy przewyższa fenol.wiatropędny. 260 . kw. pomocne w mechanizmie wykrztuśnym.in. Calendulae. Surowiec. niszczy nie tylko bakterie. ursolowy. niem. Ponadto garbniki do 10%. zwiększają wydzielanie śluzu. Timian obyknowiennyj. karwakrol. ros. Działanie. Występowanie. cyneol. do tamponowania i irygacji korzystnie z Fl.in. związki trójterpenowe (m. Garden Thyme. chlorogenowy). Równocześnie działają skutecznie bakteriobójczo.

Saponato-camphoratus. Dec. kompresów. do inhalacji w nieżycie gardła i oskrzeli. Zastosowanie. wyprysku bakteryjnym. natomiast zaniechano obecnie podawania doustnego jako środka robakobójczego. Bardanae). dziąseł i migdałków. w nadmiernym wysuszeniu błon śluzowych gardła i krtani. przemywań w niektórych dermatozach. Również do wcierań przeciwświerzbowcowych. suchym kaszlu. Olejek tymiankowy jest składnikiem Linim. Thymi — napar z łyżki ziela na 11/2 szklanki gorącej wody (postawić nad parą na 15 min pod przykryciem. i Spir. do płukanek w zapaleniu jamy ustnej. Postacie leku. Wyciągi z tymianku stosuje się w nieżycie górnych dróg oddechowych. Jako środek przyspieszający trawienie i wiatropędny stosuje się tylko w zestawieniu z innymi ziołami. 36—38°C. drożdżami Candida albicans (candidiasis) oraz w grzybicy drożdżakowej (blastomycosis). albuminurię. czas 10—15 min. pozostawić 20 min pod przykryciem. Capsici comp. Tymol jest stosowany analogicznie jak olejek tymiankowy. dopełnić do 1/3 wodą. zapalenie żołądka. trudnościach w odkrztuszaniu. stosowane doustnie. przecedzić). uszkodzenie nerek. do kąpieli ogólnie wzmacniających i odkażających. przecedzić). Olejek tymiankowy lub tymol. jako środek wykrztuśny i regulujący trawienie: ten sam napar do płukania jamy ustnej i gardła. a nieraz hematurię. Ziele tymianku służy do otrzymywania przetworów galenowych i jest składnikiem mieszanek ziołowych Neopektosan i Septosan. w powierzchniowych zakażeniach promieniowcami (actinomycosis). Thymi — odwar z 100—120 g ziela tymianku w 5 litrach wody (gotować pod przykryciem 5 min. ten sam odwar zewnętrznie do okładów. w łojotokowym zapaleniu skóry. odwar oraz wytrawione zioła (w woreczku płóciennym) umieścić w wannie. pić 1/3 szklanki 2—3 razy dz. U dzieci i osób starszych objawy te są bardziej nasilone i mogą zagrażać życiu. Olejek tymiankowy jest stosowany zewnętrznie w owrzodzeniach troficznych wywołanych bakteriami ropotwórczymi. o temp. Inf. okładów. chrypce. lewatywa dla dzieci przeciw owsikom — napar z 15 g ziela tymianku i 10 g kwiatów wrotycza na litr wrzącej wody. przecedzić i odpowiednio 261 . ponieważ dostępne są inne związki bardziej skuteczne i mniej toksyczne dla nosicieli. kompresów i do zmywania owłosionej skóry głowy w łupieżu łojotokowym (korzystnie razem z Rad. Herb. trądziku i in. odstawić na 10 min. w tzw.. Tymol jest składnikiem Gargarisma prophylacticum i preparatów stomatologicznych. ból głowy. jako płukanki w zapaleniu jamy ustnej i gardła. Także do kąpieli odkażających i przeciwzapalnych. np. Herb. przymoczek. Również do przymoczek. wywołują nudności.Działania uboczne.

Helianthi. co zresztą ma miejsce w małym stopniu. Korzystnie jest łączyć z Pl. liczne pochodne kwercetyny. Tiliae — napar z 11/2 łyżki kwiatów na 2 szklanki wody. Tilluel a petites feuilles. Prep. Thymi comp. anginie. farne-zol. Działanie. Kwiatostan lipy (z podsadką) — Inflorescentia Tiliae. Również jako uspokajający w nadpobudliwości nerwowej i stanach napięcia nerwowego. geraniol. Surowiec. Występowanie. pić 1/2 szklanki 3 razy dz. Inf.. Wzmagają wytwarzanie soku żołądkowego.in. Kwiatostany lipy są częstym składnikiem mieszanek ziołowych: uspokajającej (np. kemferolu i akacetyny). związki śluzowe. Są to jednak działania drugorzędne. drażetki: 1—2 draż.05% (m. Littleleaf Lime. eugenol). Flawonoidy (m. zwłaszcza dla dzieci i osób starszych. jako wykrztuśny i przeciwkaszlowy. Polega ono nie tylko na bezpośrednim stymulowaniu samych gruczołów potowych. Jako środek napotny w stanach gorączkowych w niektórych chorobach zakaźnych. Równowartościowego surowca dostarcza Lipa szerokolistna — Tilia platyphyllos. po jedzeniu. Sirup. krople: dorośli 15—20 kropli w kieliszku wody. Rubi idaei). TILIA CORDATA — LIPA DROBNOLISTNA Ang. Główne związki. Inflor. dzieci po łyżeczce 3—4 razy dz. często sadzona. zapaleniu gardła i oskrzeli.in. Diaphoreticum.chłodny użyć jako klizmę. grypie. ros. fitosterol i trójterpen. Callunae i dodawać do naparu 2— 3 łyżki syropu malinowego (Sir. sedativum. Kwiatostany lipy pobudzają czynności niektórych narządów wewnętrznych i zmniejszają nieznacznie napięcie mięśni gładkich. kwasy organiczne. wraz z Rad. — dzieciom po łyżeczce 3—5 razy dz. niem. w tzw. Fl. Doświadczalnie potwierdzono znane od dawna działanie uspokajające surowca. zwiększają przepływ żółci do dwunastnicy i wydalanie moczu. również w Polsce. lecz na zwiększeniu ich wrażliwości na bodźce przesyłane przez nerwy współczulne. Powszechnie w całej Europie. Fl. Surowiec wchodzi w skład mieszanek Pyrosan i Degrosan. Tussipect-syrop: dorośli po łyżce. Vale- 262 . Zastosowanie. dzieci 3—10 kropli 3—4 razy dz. „chorobie z przeziębienia”. nazywanego „panaceum zmęczenia nerwowego”. natomiast największe znaczenie ma pobudzanie wydzielania potu. jako napotny. Postacie leku. WinterLinden. franc. Lipa miełkolistnaja. Sambuci. olejek eteryczny ok. 0. kilka razy dz.

sole mineralne. rzadko też stanowią składnik mieszanek ziołowych. Bardanae). Fol. Abrotani. amid kwasu nikotynowego — wit. Strobili lupuli. Sem. Postacie leku. Główne związki. Crataegi). Fol. Bockhornklee. metaboliczne lub odżywcze. flawonoidy. Zewnętrznie — nasiona w postaci kataplazmów lub odwar do okładów w ropnym zapaleniu skóry. Rad. Prażone nasiona kozieradki są lepiej znoszone i w niektórych krajach (np. saponiny sterolowe do 0. Calami. Fucus. uprawiana w wielu krajach. TRIGONELLA FOENUM GRAECUM — KOZIERADKA POSPOLITA Ang. zapaleniu tkanki łącznej (cellulitis). Foenugraeci pulv. Thymi. Rad. Zewnętrznie surowiec działa zmiękczająco (demulcens) i ma właściwości powlekające (protectivum). są środkiem dietetycznym i ogólnie wzmacniającym. Fruct. Występowanie. Demulcens. prze- 263 . ropniach mnogich. Herb. pochodne diosgeniny. witaminy (m. Melissae. Zastosowanie. niem. czyrakach. Surowiec jest składnikiem granulatu Gastrogran i mieszanki ziołowej Rektosan. rozległej ropowicy (phlegmona). Cnici bened.. Nasiona kozieradki pobudzają czynności trawienne. Rad. Nasienie kozieradki — Semen Foenugraeci. ułatwiają przyswajanie składników odżywczych. Surowiec.in. Rhiz. Pazitnik grieczeskoe siano. alkaloid trygonelina do 0. wraz z Herb. regulującej trawienie (np. Fenugrec. Hyperici. jamogeniny. Herb. ogrzać w naczyniu. lecytyna. Millefolii) oraz do ziołowej kąpieli wzmacniającej (np. gdyż substancja zapachowa przechodzi do mleka. w Polsce w małym zakresie. a wyciąg wchodzi w skład pasty Fitolizyna.riane. Fl. tigogeniny i gitogeniny). franc. wraz z Herb. Wyciągi wodne lub prażone są stosowane tylko wyjątkowo doustnie jako wzmacniające. metabolicum. Glycyrrhizae. Archangelicae.in. Primulae. przenikliwy zapach surowca zniechęca do doustnego stosowania przez ludzi oraz do dodawania do pasz dla zwierząt.4%. W lecznictwie ludowym jako środek przeciwcukrzycowy i zwiększający laktację. Nieprzyjemny. PP). Urticae. w Egipcie) służą jako środek odżywczy i witaminowy (podczas prażenia nieaktywna trygonelina przechodzi w aktywną witaminę PP). Rejon Morza Śródziemnego i Czarnego. związki tłuszczowe do 10% i białkowe do 30% cholina.3% (m. zapaleniu naczyń chłonnych (lymphangitis). Fl. Substancje śluzowe do 30% (głównie galaktomannany). Fenugreek. ros. Działanie. — rozdrobnione nasiona zmieszać z wodą na papkę.

Liście podbiału są składnikiem mieszanek Pektosan i Neopektosan i służą do otrzymywania Succ. Foenugraeci — odwar z łyżki stołowej nasion na szklankę wody. olejek eteryczny. W kwiatach podbiału jest więcej olejku eterycznego i flawonoidów. przed ogrzaniem. Powszechnie ha półkuli północnej. powodują również spęcznienie i rozrzedzenie zalegającej wydzieliny w górnych drogach oddechowych oraz pobudzenie ruchów nabłonka rzęskowego. W lekkich nieżytach górnych dróg oddechowych z objawami bólu w gardle oraz utrudnionym przełykaniu i odkrztuszaniu. spasmolyticum. Występowanie. Gemeiner Huflattich. Liść podbiału — Folium Farfarae. Wyciągi z liści powlekają błony śluzowe jamy ustnej. ros. zwłaszcza u dzieci i młodzieży. dodanie do nasion ½ łyżeczki kwasu octowego oraz ok. Korzystne pomocnicze działania wywierają garbniki (ściągające i przeciwzapalne) oraz olejek eteryczny (nieznaczne przeciwbakteryjne). kompresów. TUSSILAGO FARFARA — PODBIAŁ POSPOLITY Ang. W liściach substancje śluzowe do 8%. zmniejszają podrażnienie. pomocniczo w przewlekłym zapaleniu oskrzeli. Działanie. kw. Fol. cholina. franc. gardła i krtani. Dec. Farfarae — odwar z łyżki liści na 1—11/2 szklanki wody (gotować 3 min.. w Polsce jako chwast na wilgotnych polach. flawonoidy. zewnętrznie do okładów. zwłaszcza u dzieci i młodzieży. natomiast słabsze powlekające i ściągające. obejmujące swym zasięgiem również oskrzela. kodeiną lub solą emską. związki goryczowe i sole mineralne (dużo cynku). Colfsfoot. Surowce. Kwiaty podbiału mają silniejsze od liści właściwości przeciwskurczowe. garbniki. przecedzić). Mat-i-Maczecha obyknowiennaja. lecz mniej śluzu i goryczki. korzystne jest łączenie naparu z bromkami. Expectorans.nieść na płótno lub gazą i przykładać jako kataplazmy 1—3 razy dz. kwiat podbiału — Flos Farfarae. odstawić na 10 min. osłabieniu odruchu wykrztuśnego i w zanikowym suchym nieżycie gardła u palaczy tytoniu i osób w wieku podeszłym. niem. Zastosowanie. pić 1/4—1/3 szklanki 3—5 razy dz. Postacie leku. zewnętrznie 264 . Farfarae i Sir. Sem. kwasy polifenolowe (m. dla dzieci 1—2 łyżki kilka razy dz. 1 g wyciągu lukrecjowego.in. Symphyti cum Farfara. przydrożach. galusowy). Główne związki. fitosterol. Korzystne jest. Dec. Tussilage pas-d'ane. między posiłkami. Równocześnie następuje zmniejszenie napięcia mięśni gładkich górnych dróg oddechowych i ułatwienie odkrztuszania.

jako środek wykrztuśny i przeciwskurczowy. odstawić na 10 min. Pulmonariae. Succus Farfarae (stabilizowany sok ze świeżych kwiatów i liści podbiału) — po 30—50 kropli w kieliszku wody 3—4 razy dz. Główne związki. po jedzeniu w nieżycie dróg oddechowych. nie są obecnie stosowane w nowoczesnej kardiologii. Herb. na oskrzela (słaby efekt wykrztuśny) i na nerki (zwiększenie diurezy). również uprawiana. zaczerwienienia). URGINEA MARITIMA — URGINIA MORSKA Ang. przecedzić). niem.. Fruct. scylaren. Omawiane glikozydy po podaniu doustnym wchłaniają się wprawdzie słabo (20—25% ilości przyjętej). Meerzwiebel. 265 .napar do okładów na skórę (otarcia naskórka. Dec. zawierające mieszaninę kardenolidów. Wpływ scylarenu i proscylarydyny rozciąga się również na przewód pokarmowy (nudności. Fol. pić 1/3—1/2 szklanki 2—3 razy dz. stłuczenia. Działanie. niekiedy wymioty). lecz szybko przenikają do krwi i zaczynają działać po upływie 1 h od chwili przyjęcia. Primulae. Fl. Fl. franc. Występowanie. Cebula morska pochodząca z odmiany „białej” — Sulbus Scillae. Morskoj łuk. Wyciągi z „białej” cebuli morskiej. W rejonie Morza Śródziemnego. Rad. wraz z Herb. Po dawkach leczniczych następuje wyraźny wzrost objętości wyrzutowej serca. diureticum. Farfarae — odwar z 2 łyżek kwiatów na 1—11/2 szklanki wody (gotować 5 min. Glycyrrhizae. Liczne glikozydy nasercowe o budowie bufadienolidowej (m. kw. sole mineralne. Surowiec. np. natomiast pojedyncze glikozydy — scylaren i proscylarydyna — działają na serce regularnie i w sposób analogiczny jak związki naparstnicy. Scille officinale. Zwiększają one siłę skurczu mięśnia sercowego (działanie inotropowe dodatnie) i zmniejszają częstotliwość skurczów serca (działanie chronotropowe ujemne). proscylarydyna). Fl. Plantaginis. chelidonowy. Sea Onion. ponieważ wykazują zmienność działania. nieznaczne podwyższenie ciśnienia tętniczego z równoczesnym spadkiem oporów obwodowych i ciśnienia żylnego.in. Thymi. zewnętrznie do okładów i obmywań oraz jako środek kosmetyczny na tłustą skórę. substancje śluzowe. Liście podbiału są częstym składnikiem recepturowych mieszanek wykrztuśnych. Tylko mała część zresorbowanych glikozydów wiąże się z albuminami osocza krwi. ros. Korzystniejsze jest stosowanie kwiatów w połączeniu z innymi ziołami wykrztuśny-mi. Cardiotonicum. siniaki. Anisi. Millefolii.

266 . wynosi bowiem 1 dzień. 0.8 mg.4 mg. Działania uboczne. Zaburzenia ogólne (np. Niemal na całej kuli ziemskiej oprócz strefy tropikalnej. digoksyna) oraz w przerwach leczenia innymi glikozydami digitalisowymi. że scylaren i proscylarydyna wykazują działanie pośrednie między lanatozydem C a uabainą (strofantyną K). Grande Ortie. Talusin (RFN) i prep. Great Nettle. Z danych tych wynika.5 mg. Sandoscil (Szwajcaria — draż. że niedobór jonów potasu i nadmiar jonów wapnia (hypercalcaemia) powodują znaczne zwiększenie toksyczności glikozydów nasercowych. kardenolidów bezpośrednio po leczeniu glikozydami o powolnym działaniu (np. ponieważ mogą wystąpić objawy hipokalemii. ale czas wydalania z organizmu jest przedłużony do 2—21/2 dnia. 0. Scilla-ren (Szwajcaria) — draż. Ogólnie w niewydolności mięśnia sercowego (patrz: Digitalis lanata). zwłaszcza u osób w wieku podeszłym z niewydolnością nerek. zaburzenia oczne oraz najbardziej niebezpieczne zaburzenia ze strony serca (np.2—2.8 mg dz. tętno bliźniacze). Po podaniu dożylnym omawianych związków działanie występuje po 1—5 min. gdy występuje nadwrażliwość. bóle i zawroty głowy). należy zachować ostrożność. Dawka dzienna dla dorosłych w powolnym doustnym nasyceniu w ciągu 3—5 dni wynosi 1. 11/2—3 draż. W leczeniu scylarenem i prcscylarydyną. a nawet nietolerancja na inne kardenolidy o zbliżonym działaniu (lanatozyd C. URTICA DIOICA — POKRZYWA ZWYCZAJNA Ang. nudności. Dawka doustna dzienna nasycająca do 4. 0.8 mg. Postacie leku. Zastosowanie. krople 0. w pobliżu domostw. bez koniecznej przerwy co najmniej 48 h. dodatkowe skurcze komorowe. franc.4 mg dz. ros.25 mg i 0.5 mg.6—4.a okres wydalania ich z organizmu jest krótki. Przeciwwskazaniami do podawania omawianych kardenolidów są: ostry nieżyt nerek i dróg moczowych oraz stosowanie. Dożylnie 1/2—1 amp.). zaburzenia trawienne (np. dawka podtrzymująca 1.8 mg = 20 kropli. (40—120 kropli lub 2—6 draż. Glikozyd proscylarydyna — prep. amp. biegunka). dawka podtrzymująca dzienna do 1.). Podczas leczenia preparatami wapniowymi stwierdzono. a więc glikozydami o szybkim działaniu. (30—60 kropli. acetylodigitoksyną. w Polsce powszechnie na przydrożach. zwłaszcza dożylne. niem. przyjmujących syntetyczne leki moczopędne. Krapiwa dwudomnaja. Grosse Brennessel. Glikozyd nasercowy scylaren — prep. Występowanie. np. acetylodigitoksyną). pro die.

witaminy (m. histamina. glicerowy). K do 0. substancji woskowych i śluzowych. fitosterole (m. Zastosowanie. nieznacznie obniża poziom cukru we krwi (antidiabeticum) i wykazuje synergizm z innymi ziołami przeciwcukrzycowymi.in. rozpuszczalnej krzemionki. ma korzystny wpływ na mieszki włosowe oraz gruczoły potowe i łojowe. lecytyny. Istotne znaczenie ma znajdujący się w liściach pokrzywy bogaty zestaw witamin. ślady olejku eterycznego. Główne związki. u dzieci i osób starszych.in.Surowce. Pobudza wydzielanie soku żołądkowego (stomachicum). Ważna jest także obfitość soli mineralnych. Omawiany surowiec wywiera wyraźny wpływ na niektóre procesy metaboliczne i wydzielnicze. ułatwia trawienie i przyswajanie składników pokarmu (digestivum). soli mineralnych. Działanie pokrzywy rozciąga się również na krew. korzeń pokrzywy — Radix Urticae.7%. fitosterolu. a często podstawowymi składnikami licznych enzymów ustrojowych. glikolowy i kw. W korzeniach wykryto obecność kwasów organicznych. kw. Obecnie coraz bardziej docenia się wartość pokrzywy jako zioła wyrównującego poziom ważnych dla organizmu mikroelementów. flawonoidy. związki aminowe (m. korzenie — diureticum. natomiast ułatwiają wydalanie większych ilości chlorków i mocznika oraz szkodliwych produktów przemiany materii (salureticum. Działanie. zmniejsza stany zapalne przewodu pokarmowego (antiphlogisticum). analogicznie jak po preparatach zawierających związki żelaza. wit. B2. Liście zawierają kwasy organiczne (m. Wyciągi z liści pokrzywy bardzo nieznacznie zwiększają dobową ilość moczu. a nawet przeciwdziała mało nasilonym biegunkom (antidiarrhoicum). βsytosterol). chlorofil do 0. kw. metabolicum. że po doustnym podaniu wodnego wyciągu z surowca zwiększał się poziom hemoglobiny w osoczu i ilość czerwonych krwinek. działa moczopędnie i saluretycznie oraz nieco silniej drażni owłosioną skórą głowy. które są niezbędnymi.64%. karotenoidy. uczestniczących w wielu przemianach metabolicznych. pantotenowy). Liczne badania potwierdziły. w którym udział bierze nie tylko witamina K.in. Liście jako środek moczopędny w lekkich 267 . Liść pokrzywy — Folium Urticae. Zewnętrznie wodne wyciągi działają lekko drażniąco na owłosioną skórę głowy (tzw. występująca w znacznej ilości w liściach. Liście — diureticum. „woda pokrzywowa”) i prawdopodobnie sprzyjają lepszemu wzrostowi włosów. szczególnie występujące na wiosnę. Stwierdzono również działanie krwiotamujące. zapobiegające drobnym krwawieniom w przewodzie pokarmowym. dermaticum. haemostaticum. Korzeń pokrzywy w większym stopniu niż liście. garbnik. serotonina). depurativum). C. lecz także garbniki i flawonoidy. które mogą uzupełnić nieznaczne niedobory. acetylocholina.in.

Postacie leku.in. ros. Również w zaburzeniach przemiany materii wywołanych niedoborem niektórych elementów. Fraxini.025 g dz. do irygacji (zapalenie pochwy. Fl. zwłaszcza w lasach iglastych. 0. szczególnie w nieżycie śluzowo-błoniastym jelit (enteritis mucomembranosa). w grypie. W lecznictwie ludowym świeży sok z ziela pokrzywy (5—10 cz. skąpym wydalaniu moczu. Calendulae i Fl. glikozydy antocyjanowe pochodne definidyny. natomiast zewnętrznie korzystnie wraz z mieszanką Kapilosan (do pielęgnacji włosów i usuwania łupieżu). Asperulae. Urticae — 2—21/2 łyżki liści na-2 szklanki wody (gotować 5 min. Powszechnie w Polsce. bursztynowy). 7% garbników katechinowych. upławy). Jako moczopędne i przeciwcukrzycowe stosuje się liście pokrzywy w odpowiednich mieszankach. zewnętrznie ten sam odwar korzystnie z dodatkiem Anth. np.) jest stosowany jako ogólnie wzmacniający i zwiększający siły obronne organizmu. przecedzić do termosu). Fl. Ponadto jako jeden ze środków pomocniczych w początkach cukrzycy. pektyny 268 . pomocniczo w nieznacznych krwawieniach w przewodzie pokarmowym. łój otok).stanach nieżytowych i zapalnych dróg moczowych. Blaeberry.). pić 1/2—2/3 szklanki 2— 3 razy dz. Korzeń pokrzywy stosuje się jako diureticum i zewnętrznie analogicznie jak liście. Urticae — jako moczopędny (zwłaszcza jako pomocniczy środek usuwający kwas moczowy i współdziałający z Allopurinolem). Cort. pomocniczo w kamicy moczowej i w skazie moczanowej. jako metabolicum. Chamomillae. Ulmariae. kwasy organiczne do 7% (m. petunidyny i malwidyny (mieszanina zwana „myrtiliną”). Owoc borówki czernicy — Fructus Myrtilli. Surowiec jest składnikiem granulatu Reumogran i mieszanek ziołowych Diabetosan. korzystnie łącznie z Fol. cyjanidyny. Rad. Występowanie. w nieżycie żołądka i jelit. także dla dawców krwi w okresie 2—3 tygodni. Reumosan i Vagosan. przeziębieniu i in. cytrynowy. zwłaszcza u dawców krwi. niem. Myrtille. Fol. liść borówki czernicy — Folium Myrtilli. po 1 tabl. kw. Dec.. Jako środek ściągający w mało nasilonych biegunkach różnego pochodzenia. Heidelbeere. Czernika. Zewnętrznie do obmywań owłosionej skóry głowy (łupież. kw. Główne związki. Ribis nigri. wykazujących okresowo większe zapotrzebowanie na jony żelaza. Herb. Hippocastani. Surowce. zmieszany z miodem (100 cz. franc. Owoce zawierają ok. VACCINIUM MYRTILLUS — BORÓWKA CZERNICA Ang. wraz z Vitaminum B.

ursolowy. również w owrzodzeniu okrężnicy i przeciw glistom ludzkim oraz owsikom u dzieci i młodzieży. oleanolowy). askorbowy. Wywierają również działanie przeciwzapalne. Zewnętrznie stosuje się tylko wyjątkowo. dużo manganu). działającym analogicznie jak typowe surowce garbnikowe (patrz: Quercus robur). związki cukrowe ok. Tormentillae.in. tiamina). sole mineralne (m. związki cukrowe. Hydrolapathi. antihaemorrhagicum. Liście zawierają garbniki katechinowe ok. niszczą również drobnoustroje chorobotwórcze (np. w pediatrii. Liście borówki czernicy wchodzą w skład mieszanki Diabetosan. Salmonella. nieżycie żołądka i jelit. że antocyjany z owoców borówki czernicy wykazują w pewnym stopniu właściwości karotenoidów i witaminy A. utrudniając ich wchłanianie i umożliwiając wydalanie z kałem. bowiem lepiej działają surowce zawierające więcej garbników (Rhiz. a ponadto (co potwierdzono doświadczalnie na psach) obniżają poziom cukru we krwi. Owoce borówki czernicy wchodzą w skład mieszanki Tannosan. ze względu na łagodne działanie. Owoce i wyciągi wodne w biegunkach bakteryjnych. Fol. Rhiz.ok.in. Quercus). Shigella. zaburzeniach jelitowych wywołanych przez pokarmy lub związki toksyczne. Działanie. Liście borówki czernicy są również stosowane przeciw biegunkom oraz nieżytom jelit i zaleca się je. flawonoidy (glikozydy kwercetyny). kwasy organiczne. 269 . anticepticum. Obecność związków flawonoidowych uzasadnia działanie moczopędne. a więc poprawiają zdolność widzenia w nocy. Bistortae. zmniejszają przepuszczalność ścian naczyń włosowatych. Streptococcus). desinficiens. Rad. Po podaniu doustnym odwaru zawarte w nim garbniki hamują przepuszczalność błon śluzowych jelit i tym samym wydalanie płynnych stolców. karotenoidy i witaminy (m. natomiast jako środek moczopędny i przeciwcukrzycowy tylko w połączeniu z innymi surowcami. Liście borówki czernicy mają również właściwości łagodnie zapierające i przeciwbakteryjne. uszkodzeniach błon śluzowych przewodu pokarmowego i nieznacznych krwawieniach. Escherichia coli. kw. kw.5%. Ponadto do płukanek odkażających i lewatyw przeciw owsikom. a nawet przeciwkrwotoczne oraz tak samo jak antocyjany — działanie typowe dla witaminy P. natomiast w przewodzie pokarmowym wiążą toksyny bakteryjne i inne szkodliwe związki. kw. Vitis idaeae Cort. nawet dla niemowląt. liście — adstringens. 6. ślady wolnego hydrochinonu. 8%. trójterpeny (m. 20%. Zastosowanie. Owoce — antidiarrhoicum.in. nawet oporne na antybiotyki. Stwierdzono. antidiabeticum Owoce są znanym lekiem przeciwbiegunkowym.

Peric. adstringens. arbutyna.in. również działają bakteriobójczo w drogach moczowych. dużo magnezu). Liście — urodesinficiens. Sinapis albae. Menyanthidis. 270 . Rad. pić 1/4—1/2 szklanki 2— 3 razy dz. Działanie ściągające nie jest zbyt silne. wit. hiperozyd. związki cukrowe. antiphlogisticum. jabłkowy. sole mineralne (m. Rad. Quercus.in. A1 i C). flawonoidy do 0. dla niemowląt ½ łyżki odwaru w mleku (w razie potrzeby można dawkę zwiększyć). gdyż liście zawierają względnie mało garbników i w biegunkach zakaźnych nie dorównują sile działania Rhiz. garbniki ok.25%. Brusnika. Dec. 0.in.in. ros. Bistortae lub Cort. Fol. Występowanie. Sem. Główne związki. ma równocześnie korzystny wpływ na błony śluzowe i naczynia włosowate. izokwercytyna). Tormentilla. Herb. w Polsce powszechnie w lasach iglastych. niem.in. Dec. Phaseoli. Liść borówki brusznicy — Folium Vitis idaeae. Galegae. metyloarbutyna). zmniejsza stan zapalny oraz przepuszczalność ścian drobnych naczyń krwionośnych w przewodzie pokarmowym. Cichorii. Rhiz. witaminy (m. Myrtilli — 1—2 łyżki owoców na szklankę gorącej wody (gotować 5—7 min. W owocach znajdują się kwasy organiczne (m. kw. Fol. po posiłkach jako antidiarrhoicum. Myrtilli — ½ łyżki liści na 1/2—2/3 szklanki wody (gotować 5 min) podawać małym dzieciom ½ łyżki w początkach biegunki.Postacie leku. kw. owoce — dieteticum. Cowberry. Fol. Surowiec hamuje w pewnym stopniu rozwój drobnoustrojów jelitowych. chinowy). benzoesowy). W cukrzycy stosować w postaci mieszanki wraz z innymi surowcami. stosować ewentualnie do płukanek. W zasadowym środowisku moczu następuje hydroliza arbutyny oraz pokrewnych glikozydów i uwalnianie hydrochinonu. franc.in. garbniki ok. pektyny. Preisselbeere. antocyjany. Fruct. Airelle rougue. Działanie. Juglandis.8% (m. Liście borówki brusznicy zwiększają nieznacznie ilość wydalanego moczu (diureticum) oraz jonów sodowych i chlorkowych (salureticum). który jest związkiem silnie bakteriobójczym wobec drobnoustrojów chorobotwórczych występujących w drogach moczowych. Inulae. kw. Liście zawierają 5—7% glikozydów fenolowych (m. a co istotne. przecedzić). owoc borówki brusznicy — Fructus Vitis idaeae. 5—8% (mieszanina związków pirogalolowych i pirokatechinowych). W strefie klimatu umiarkowanego półkuli północnej. np. YACCINIUM YIT1S IDAEA — BORÓWKA BRUSZNICA Ang. kwasy organiczne (m. Surowce.

Postacie leku. pić 1/3—1/2 szklanki 2—3 razy dz. VALERIANA OFFICINALIS — KOZŁEK LEKARSKI Ang. po 1—2 tabl. kwasy organiczne. dwuterpeny).Owoce borówki brusznicy działają regulujące na czynności trawienne i należy je raczej traktować jako środek dietetyczny i odżywczy.5% (m. olejek eteryczny do 2% (m.in. jako łagodne adstringens i antiphlogisticum. niem.in. Vitis idaeae — 11/2 łyżki liści na szklankę wody (gotować 2 min. przecedzić). Asperulae. Fol. Fol. Jako środek moczopędny i odkażający drogi moczowe wraz z innymi ziołami. U osób znajdujących się w równowadze nerwowej wpływ surowca na ośrodki 271 . Jako środek bakteriobójczy w nieżytach i stanach zapalnych dróg moczowych. 0. Herb. Valerian. Sedativum. Phaseoli. mało nasilonych biegunkach i przy nieznacznych krwawieniach w jelitach. Betulae. działającym tłumiąco na stany emocjonalne i na sferę motoryczną w ośrodkowym układzie nerwowym. gatunki mniejsze. estry borneolu z kw. związki poliacetylenowe. Solidaginis lub Peric. Działanie.in. Korzeń kozłka — Radix Valerianae. Idalbina. Irydoidowe trójestry zwane walepotriatami ok. Echter Baldrian. spasmolyticum. Zespół garbników z omawianego surowca wchodzi w skład tabl. Występowanie. Podczas przyjmowania wyciągów z surowca powinien być utrzymywany zasadowy odczyn moczu w granicach wartości pH = 7. na penicylinę). walerozyd A). Waleriana lekarstwiennaja. Niemal w całej Europie oraz w Azji i Ameryce Północnej. Roślina stanowi gatunek zbiorowy. Herb.0—7. waltrat. wywołanych przez drobnoustroje patogenne. gdy towarzyszy jej zakażenie. Agropyri. Pomocniczo — w kamicy moczanowej. aktynidyna). z Fol. Dec. m. Zastosowanie. terpeny. z którego wyróżniono liczne podgatunki oraz tzw. ros. dwuhydrowaltrat). dawki 3—4 razy dz. Valeriane officinale. w Polsce spotykana w stanie dzikim. np. Główne związki. Korzenie kozłka są typowym środkiem uspokajającym.in. alkaloidy terpenowe (m. Pomocniczo i tylko w połączeniu z innymi ziołami stosuje się liście borówki brusznicy w nieżytach. Zespół garbników jako kompleks białkowy — tabl. franc. Rhiz. Idalbina o działaniu przeciwbiegunkowym i przeciwzapalnym. Surowiec. a nie typowo leczniczy. jest również uprawiana na znaczną skalę. trójterpeny (m. Equiseti. wzdęciach.8. również przez L-formy bakterii (pozbawione ściany komórkowej i dlatego niewrażliwe na szereg antybiotyków.in. acewaltrat. walerynina. izowalerianowym. Uvae Ursi. Herb. seskwiterpeny.

psychonerwowej manii chodzenia (tasikinesia) wraz z objawami napięcia (tensio). które jako związki estrowe są mało trwałe i łatwo ulegają rozkładowi. Mieszanina walepotriatów jest cennym. Ponadto w upośledzeniu czynności i dyskinezji przewodu pokarmowego. mały. uczucia strachu i zagrożenia. Również w trudnościach adaptacyjnych do środowiska. zmniejszają napięcie mięśni gładkich przewodu pokarmowego. trudnościach w zasypianiu. że są one zdolne zmniejszać spontaniczną aktywność ruchową. pulsowaniu w skroniach. w zaburzeniach neurowegetatywnych w okresie przekwitania (climacterium). Surowiec służy do otrzymywania przetworów galenowych oraz jest składnikiem granulatu Nervogran i mieszanek ziołowych Cardiosan i Nervosan. Jako środek przeciwskurczowy stosuje się w nerwicach wegetatywnych oraz pomocniczo w stanach skurczowych przewodów żółciowych. Wyciągi z korzeni kozłka działają również przeciwskurczowo. Jako środek uspokajający w stanach napięcia nerwowego. oraz znacząco osłabiać stany niepokoju. Tinct. a nawet agresywności. zalecanym w zaburzeniach równowagi nerwowej (neurodystonia). zaburzeniu rytmu dobowego oraz zmniejszeniu zdolności do koncentracji. Postacie leku. a nawet objawowo w stwardnieniu mózgu (sclerosis cerebri).mózgowe jest b. Liczne badania walepotriatów wykazały. natomiast wyciąg wchodzi w skład preparatów Neospasmina. a nawet w lekkich zawrotach głowy i zaburzeniach naczynioruchowych skóry. bezpiecznym lekiem geriatrycznym. bólu głowy. załamaniu nerwowym (prostratio nervosa). moczowodów oraz obwodowych naczyń krwionośnych. Valerianae — dawki 30—60 kropli 2—4 razy dz. zmniejszonej koordynacji ruchowej. mająca właściwości uspokajające i łagodnie psychotropowe. (ze wzglądu na obecność eteru działa silniej na ośrodkowy układ nerwowy). podniecenia (excitatio) i pobudzenia (agitatio). obsesjach. lęku (angor). dawki 20—30 kropli 3 razy dz. ponieważ zależy w znacznym stopniu od obecności walepotriatów. przyspieszonym biciu serca na tle nerwowym. rozkojarzeniu. O wiele trwalsza jest wyizolowana. Działanie to jest jednak dość nieregularne. bez znoszenia zdolności koordynacyjnych. Zastosowanie. np. natomiast u osób ze wzmożoną pobudliwością działa silnie uspokajająco. Nervosol i Passispasmin.. Intr. pęcherzyka żółciowego. dróg moczowych i żółciowych oraz obwodowych naczyń krwionośnych. Tinct. w nerwicach narządów wewnętrznych (neurosis). Valerianae aetherea. Valerianae (stabilizowany intrakt ze świeżych organów podziemnych kozłka) — dawki 272 . w uczuciu niepokoju. Również w niektórych dolegliwościach spowodowanych zaburzeniami czynnościowymi. w urojonym uczuciu zagrożenia. oczyszczona mieszanina walepotriatów.

Wysokie dawki powodują blok serca. Dość często występuje ślino-tok. Surowiec. VERATRUM ALBUM — CIEMIĘŻYCA BIAŁA Ang.. Liczne alkaloidy o budowie sterolowej lub zbliżonej w ilości 1. W górskich rejonach Europy i Syberii. Hypotonicum. Występowanie. dawki 1—2 draż. w Polsce pod ochroną. nadmierna hipotonia. zwłaszcza na wszy głowowe i łonowe. 3. Zastosowanie. podciśnienie. równowartościowy surowiec otrzymuje się z Veratrum lobelianum — Ciemięży-ca zielona. zawroty głowy. 50 mg. Weisser Germer. drażnią odpowiednie receptory obwodowe.20—60 kropli 3 razy dz. trójestry alkamin — protoweratryna A i B). surowiec jest importowany. wymioty. Osłabienie krążenia z zapaścią. Valmane (RFN) — draż. w przewlekłej mocznicy. porażają ośrodek naczynioruchowy w rdzeniu przedłużonym. ponadto ostrożność powinna być zachowana podczas leczenia chinidyną. Veratre blanc. zwężenie aorty i nerwiak przyzwojowy (phaeochromocytoma). zawiera więcej walepotriatów niż nalewka. niem.6% (m. White Hellebore. pomocniczo w ostrym lub podostrym nadciśnieniu pochodzenia nerkowego lub w nadciśnieniu złośliwym.in. Kłącze ciemiężycy — Rhizoma Veratri. 2. Mieszanina walepotriatów — prep. zawale mięśnia sercowego i zaburzeniach krążenia mózgowego. lecz również zapaści na tle osłabienia krążenia obwodowego oraz chorób serca. Cholera i choleryna oraz różne zakaźne biegunki. Działanie uboczne. Zastosowanie w homeopatii. w przebiegu których występują zapaści lub stany przedzapaściowe. ros. Dotyczy to nie tylko zapaści naczynioruchowych na tle nerwicowym. 1. Czemierica biełaja. Zewnętrznie nalewka z kłączy ciemiężycy działa insektobójczo. inne składniki nie mają znaczenia. nudności. zwiększają objętość wyrzutową serca i zwalniają jego czynność. ogólne osłabienie. 3 razy dz. przez 3—4 tygodnie. porażenie-oddechu i zapaść. Przeciwwskazania.2—1. Wyciągi z surowca obniżają znacznie ciśnienie tętnicze krwi. W rzucawce porodowej (eclampsia) i w stanach przedrzucawkowych oraz w nagłych dużych zwyżkach ciśnienia tętniczego. wobec czego działa silniej uspokajająco. franc. Zabu- 273 . Główne związki. Zatrucie glikozydami kardiotonicznymi. Działanie. rozszerzają nieznacznie tętnice obwodowe.

Główne związki. w Polsce powszechnie ha nizinach. Stomachicum. expectorans. Również jako środek ogólnie odtruwający oraz wykrztuśny w suchym kaszlu. Ehrenpreis. sole mineralne. aukubina. wzdęciem. Postacie leku. Malyae. Należy często kontrolować ciśnienie krwi. Rad. Działanie. przeciwzapalne i lekko ściągające. tabl. Postacie leku.. swędzącej wysypki. Korzystniejsze jest stosowanie (pod ścisłą kontrolą lekarską) standaryzowanych preparatów zawierających czysty alkaloid protoweratrynę A lub A + B: prep. Primulae. prep. Wyciągi z surowca nieznacznie pobudzają wydzielanie soku żołądkowego (goryczki). Zastosowanie. Nieco energiczniej zwiększają ilość wydalanego moczu i wraz z nim usuwają z organizmu szkodliwe produkty przemiany materii (depurativum). Rad. oparzeń I stopnia. depurativum. otępienie starcze. zwłaszcza u osób starszych. Ziele przełącznika leśnego — Herba Veronicae. przeciwzapalne i przeciwbakteryjne (garbniki. mają słabe właściwości zapierające. 4. Plantaginis. Tinct. bólem brzucha. np. Manie o różnych podłożach. cukry redukujące. ślady olejku eterycznego. Glycyrrhizae. Występowanie. które jednak nie dorównuje działaniu innych typowych surowców z grupy expectorantia. Veronique officinale. liszai. VERONICA OFFICINALIS — PRZETACZNIK LEŚNY Ang. Tensatrine (WRL). Zewnętrznie jest stosowany jako przyspieszający gojenie ran i uszkodzeń naskórka ze wzglądu na działanie bakteriobójcze. Zewnętrznie do obmywania ran. saponina. W całej Europie i częściowo na Syberii. i amp. Speedwell. Puroverin (Szwajcaria) — draż. niem. a więc psychoza położnicza. nieregularnym wypróżnianiem i niedostatecznym przyswajaniem pokarmów. Thymi. Surowiec. Garbniki. kwasy organiczne. zbliżone do Fol. aukubina). wraz z Fol. również do irygacji w upławach i do obmywań w świądzie sromu. Farfarae. trudno gojących się wrzodów. Najbardziej uchwytne jest działanie wykrztuśne (saponiny). W przewlekłych zaburzeniach trawiennych objawiających się brakiem apetytu. Veratri — przeciętnie 10—20 kropli w kieliszku wody 1—3 razy dz. Fl. substancja goryczowa. Surowiec ma zastosowanie wyłącznie jako składnik mieszanek ziołowych.rżenia miesiączkowania na tle zaburzeń naczynioruchowych i regulacji ciepła. halucynacje oraz depresje. Herb. 274 . po jedzeniu. dolegliwościach płucnych początkach dychawicy oskrzelowej. franc. Jako expectorans.

1—0. Cort. Herb. np. Kora kaliny koralowej — Cortex Viburni opuli.. Veronicae — 11/2 łyżki ziela na szklanką wody (gotować 5 min. Fruct. Garbniki pirokatechinowe 2—3%. otacza lędźwia. Solidaginis. Cort. np.Rad. Gemeiner Schneeball. Herb. wraz z Rhiz. Rad. umiejscawia się w macicy. Poronienia zagrażające przy wyżej opisanych bólach. Neuralgie z atakami nerwowymi. W Europie i półn. w Polsce w lasach. Występowanie. związek kumarynowy skopoletyna. wyciąg gęsty wchodzi w skład czopków Hemorol. 3. Główne związki. Surowiec służy do otrzymywania Extr. przecedzić). Ostre bóle pleców. β-sytosterol). Surowiec. Calendulae. Guelder Rose. Herb. Fraxini. Anisi. Rad.3%. Viburni opuli — 1/2—2/3 łyżki kory na szklankę gorącej wody (gotować 5 min. Herb. Herb. Spasmolyticum. korzystnie wraz z Fl. Kora kaliny koralowej jest uważana za specyficzne sedativum uterinum. 1. Polygoni avicularis. lędźwi i podbrzusza ciągnące w dół i umiejscawiające się na przedniej stronie ud. dodatkowych krwawieniach w okresie przekwitania. obniża niemal wybiórczo napięcie mięśnia macicy oraz znosi uczucie bólu. Spastyczne zaburzenia miesiączkowania z charakterystycznym bólem: ból rozpoczyna się w plecach. również hodowana. Viburni opuli fluidum. Fol. Postacie leku. Calami. Fol. Asperulae. sedativum. Rad. Juglandis. Archangelicae. oleanolowy). W bolesnych kurczach macicy. lecz przypominają bóle miesiączkowe. trójterpeny (m. Hyssopi. Kurcze łydek podczas ciąży. Azji. D. Althaeae. Betulae. Ból ten uniemożliwia spokojne siedzenie i leżenie. zaroślach. Występują poza miesiączką. Dec. Herb. jako stomachicum. Inulae. Rad. sole mineralne. do okładów. jako depurativum. Fol. Sureau d’eau. Equiseti. Działanie. nieokreślona substancja spazmolityczna. Jest również w stanie zahamować niezbyt nasilone krwawienia z narządów rodnych. ros. franc.in. zaburzeniach miesiączkowania (dysmenorrhoea). Kalina obyknowiennaja. 2. olejek eteryczny 0. 5. niem. irygacji. kw.L-katechina. wraz z Herb. Menthae pip. Zastosowanie. predyspozycji do przedwczesnego porodu lub do poronienia. również w poronieniu zagrażającym (abortus imminens). Symphyti. Y1BURNUM OPULUS — KALINA KORALOWA Ang. Fol. 4. Bardanae.in. pić 275 . gdzie kończy się kurczem. Cnici bened. przecedzić). Zastosowanie w homeopatii. fitosterole (m. Taraxaci. a nawet zmniejszyć niebezpieczeństwo poronienia. Surowiec wywiera działanie przeciwskurczowe. Zewnętrznie — Dec..

Mieszanina około 30 alkaloidów. Pod ich wpływem zmniejsza się. Działanie uboczne. Europie. Extr. pobudza mięsień macicy w sposób zbliżony w pewnym stopniu do alkaloidów sporyszu. oprócz działania na naczynia macicy. następuje łagodne. zdolności do koncentracji. Ostatnio stwierdzono. napięcie mięśniówki naczyń i opory w przepływie krwi. które dzieli się na 4 grupy. W celu osiągnięcia dobrych efektów stężenie winkaminy we krwi powinno wynosić 0. ale także poprawę niektórych funkcji intelektualnych. winkamina. 8 g dz. Działanie. po jedzeniu. i płdn. w Polsce na nizinach w zaroślach i lasach. Barwinok małyj. Szczególnie ważne jest polepszenie krążenia mózgowego. ros. ponadto flawonoidy. trójterpeny. w szczególności na naczynia mózgowe i w pewnym stopniu na naczynia macicy. nie należy przekraczać dawki 3 g jednorazowo. po podaniu winkaminy. winkanoryna). Występowanie. najważniejsza jest grupa A (m. franc. U osób w wieku podeszłym z postępującą miażdżycą i skłonnością do zakrzepów. Spasmolyticum. a następnie obejmuje istotę szarą. które początkowo występuje w obrębie drobnych naczyń mózgowych. zwłaszcza winkamina i jej półsyntetyczne pochodne. Alkaloidy barwnika mniejszego. W środk. Kleines Immergrün. dość często uprawiany.in. Zastosowanie. Główne związki. np. VINCA MINOR — BARWINEK MNIEJSZY Ang. Common Perivinkle. mają niemal wybiórcze działanie przeciwskurczowe na ściany obwodowych naczyń krwionośnych. że omawiany alkaloid.5 μg/ml. Pervenche mineure. wincyna. Zespół alkaloidów barwnika lub winkamina i jej półsyntetyczne pochodne stosuje -się w przewlekłych 276 . pamięci. Ziele barwnika mniejszego — Herbu Vincae minoris (służy do izolowania alkaloidów). częściej stosuje się surowiec w recepturowych mieszankach ziołowych. niem. Viburni opuli fluidum — 20—50 kropli w kieliszku wody 2—3 razy dz. łatwości zasypiania. hypotonicum. Winkamina działa również korzystnie na drobne naczynia oczne i uszne.2—0.1—3 łyżki po jedzeniu. uchwytne obniżenie ciśnienia bez jakiegokolwiek ujemnego wpływu na serce. Przetwór ten zawiera wszystkie związki czynne surowca. Surowiec. Po dawkach leczniczych bardzo rzadko występuje brak łaknienia i nudności oraz mało nasilony ból kończyn i odbytu w obrębie miejsc z żylakami. Odwar jest przestarzałą formą leku. obserwowano nie tylko lepsze ukrwienie i doprowadzenie niezbędnej ilości tlenu do tkanek mózgowych. garbnik oraz inne składniki nie mające znaczenia leczniczego. na Kaukazie.

wiolanina. Fl. Cavinton (WRL) — tabl. stosowany w poważnych zaburzeniach krążenia mózgowego. i amp. Fiałka trochcwietnaja. vasotonicum. karotenoidy (m.in. Surowiec.. Znane są liczne typy morfologiczne oraz odmiany ogrodowe. zastojach żylnych. niem. znaczne zwiększenie ciśnienia śródczaszkowego. ros. domięśniowo. VIOLA TRICOLOR — FIOŁEK TRÓJBARWNY Ang. Crataegi) i ostatnio w praktyce położniczoginekologicznej (krwawienia hipotoniczne. Jest to 277 . zważenie tętnicy szyjnej. w zaburzeniach słuchu pochodzenia naczyniowego. chorobie Meniere'a. Winkapan (LRB) tabl. Pervincamin (RFN) — tabl. expectorans. Winkametrin (ZSRR) — amp. Ponadto w niektórych przypadkach okulistycznych (np. alkaloid winkamina — prep. 3-glukozyd delfinidyny i peonidyny). franc. a nawet zakrzepem i wylewem podpajęczynówkowym. prep. niedostateczna inwolucja macicy po porodzie). Inflor i Fruct. Ważniejsze jest zastosowanie winkaminy lub jej pochodnych w zaburzeniach krążenia mózgowego (np. skłonności do zakrzepów. Główne związki. Postacie leku. Występowanie. i amp. wiolaksantyna.lekkich postaciach nadciśnienia tętniczego..01%. i amp. Mieszanina alkaloidów barwnika mniejszego — prep. 0. encefalopatia nadciśnieniowa. Wild Pansy. Ziele bratków zwiększa ilość wydalanego moczu i wraz z nim ilość szkodliwych produktów przemiany materii. sole mineralne do 11%. 0. zwyrodnienie barwnikowe siatkówki). zapaleniem naczyń mózgowych. Pensee sauvage. rutyna. olejek eteryczny ok. Arnicae. uraz czaszki). żylaków i zarostowego zapalenia żył w kończynach. nerwicach wegetatywnych. garbnik. W tych przypadkach korzystnie jest łączyć z wyciągami z Anth. W Europie i Azji w strefie klimatu umiarkowanego. Zaawansowana ciąża. śluz. szczególnie zalecany w przypadkach położniczo-ginekologicznych. Niekiedy surowca dostarcza również Viola arvensis — Fiołek polny. (3-kafoten). Devincan (WRL) — tabl. Przeciwwskazania. depurativum. Działanie.in. półsyntetyczne pochodne winkaminy — prep.in. niewydolności naczyń wieńcowych serca (łącznie z flawonoidami z Inflor. retinopatia miażdżycowa.01 g.. Diureticum. kwercetyna). saponina. Feldstiefmütterchen. antocyjany (m. Flawonoidy (m. Hippocastani. Ziele fiołka trójbarwnego (bratki) — Herba Violae tricoloris (Herba Jaceae). Crataegi lub z odpowiednimi preparatami z tych surowców. w Polsce pospolity. zwłaszcza spowodowanych postępującą miażdżycą mózgową.

krwotokach mózgowych. w trądziku młodzieńczym. obejmujące letniczki przedkapilarne. w gośćcu. obecności czerwonych krwinek w kale lub moczu wskutek mikrokrwawień jelitowych i nerkowych. Primulae. np. Ponadto w dermatozach na tle zaburzeń przemiany materii i nadwrażliwość. przewlekłych stanach zapalnych dróg moczowych. Wyciągi z surowca drażnią błony śluzowe górnych dróg oddechowych (saponina). zwłaszcza w zmianach miażdżycowych w mózgu. Zastosowanie. Fol. wyprysku. ma wpływ na szereg procesów oksydoredukcyjnych w organizmie i na przemianą materii w komórkach. właściwe włośniczki i naczynia żylne pokapilarne. zakrzepicy pourazowej (thrombosis posttraumatica) oraz zaawansowanej miażdżycy w wieku starszym. W wielopłytkowości (trombocytosis). mieszanką ziołową Reumosan i granulatem Reumogran). kapflarotoksykozach wywołanych przez leki przeciwzakrzepowe. szczególnie skuteczne w przewlekłych chorobach na tle metabolicznym. w powikłaniach potransfuzyjnych. w retinopatii cukrzycowej. np. działanie na mikrokrążenie krwi.działanie ogólnie odtruwające. skazie moczanowej i niektórych dermatozach. np. Rad. Równie cenne jest. sulfonamidy. Helianthi. wzmagają sekrecję śluzu i przywracają ruchy nabłonka rzęskowego. ułatwiają odkrztuszanie. również w celu ochrony wątroby (wraz z ziołami lub preparatami zawierającymi inozyt i cholinę). w plamicy krwotocznej (purpura haemorrhagica) i polekowej. Rad. wskazana 278 . Jako środek moczopędny i ogólnie odtruwający. Farfarae. wysięku podsiatkówkowym. Flawonoid ten należy do grupy witaminy P i oprócz działania uszczelniającego na ściany drobnych naczyń. skłonności do kamicy moczowej. Symphyti. Jako adiuvans w miażdżycy ogólnej. np. Anisi. w szoku anafilaktycznym. niektóre antybiotyki. W niektórych przypadkach konieczne jest podawanie pozajelitowe pochodnych rutyny rozpuszczalnych w wodzie. gośćcu stawowym i mięśniowym (korzystnie łącznie z salicylanami. w zaburzeniach oddawania moczu. pomocniczo w nadciśnieniu tętniczym. liszaju rumieniowatym. przez chininę. Jako środek wykrztuśny stosuje się bratki wraz z innymi ziołami. Po podaniu większych dawek bratków obserwowano nieznaczne działanie napotne i przeczyszczające. kw. Fl. Malvae. Thymi. związki arsenu. Fruct. Przeciwwskazania. Wykazuje synergiczne działanie z witaminą C. mlekowy. krwawieniach punkcikowych (haemorrhagia petechialis) spowodowanych uszkodzeniem ścian włośniczek. uszkodzeniu nerek. wysypce polekowej i kontaktowej. chorobie hemolitycznej noworodków. Jako środek wzmacniający naczynia (zwykle w połączeniu z preparatami zawierającymi rutynę). wywierane przez rutynę. Fl. zapaleniu siatkówki i naczyniówki. Herb. np.

Venescin. teobrominę i amid kw. VISCUM ALBUM — JEMIOŁA POSPOLITA Ang. Gui commun. Rutophen. zawierające rutynę. 25 mg rutyny i 100 mg wit. cholina.05—0. kw. kw. Rutinoscorbin (Polfa) — draż. amp.ostrożność ze względu na przedłużanie przez rutynę działania adrenaliny na naczynia i możliwość niebezpieczeństwa agregacji trombocytów. Występowanie. Stwierdzono. cardiosedativum. Omiela biełaja. ponadto nie ulegają one resorpcji w przewodzie pokarmo- 279 . Mistel. Wikalina. draż. Znajdujące się w surowcu glikoproteiny i wiskotoksyna nie rozpuszczają się w wodzie i brak ich w naparze lub odwarze. czy też nie znanemu dotychczas związkowi.in. Działanie. Kelicardina. odstawić na 10 min. natomiast rutyna w skład preparatów Amifen. Dec. Amifen (Polfa) — draż. niem. naparzać 5—10 min. — 2 łyżki ziela na 2 szklanki wody (gotować 5 min. oleanolowy). Rutisol. kwasy organiczne (m. Violae tric. 20 mg rutyny. Flawonoidy (m. przecedzić do termosu). Główne związki. Następuje osłabienie krążenia krwi wskutek zmniejszenia napięcia ścian naczyń krwionośnych i w konsekwencji obniżenie ciśnienia tętniczego krwi. glikoproteiny oraz 0. aminy (m. trójterpeny (m. Rutina (Polfa) — draż. kwercetryna). krople. aminy). Venacorn. Wyciągi z ziela jemioły obniżają nieznacznie ciśnienie krwi wskutek bezpośredniego działania na serce (lecz nie poprzez ośrodkowy układ nerwowy). Surowiec. C. Herb. Dotychczas nie ustalono. pić 2—3 razy dz. że bodźce wpływające hamująco na serce uzyskują przewagę nad bodźcami pobudzającymi jego czynność.. ros. Hypotonicum.. Rutina.1% wiskotoksyny. kawowy). Ziele jemioły — Herba Visci. franc.in. Na znacznych obszarach Europy i Azji. Viola-fix — torebka na 2/3 szklanki wody. Scorbopyrin. fenyloetylooctowego (przeciwmiażdżycowy i w nadciśnieniu tętniczym). pić porcjami w ciągu dnia jako diureticum i depurativum. histamina). Mistletoe. acetylocholina. Rutinoscorbin. maść. Preparaty zawierające rutynę: Rutisol (Herbapol) — krople 1 ml = 20 mg rutyny.in. czy działanie hipotoniczne należy przypisać substancjom rozpuszczalnym w wodzie (flawonoidy. wskazania jak dla innych preparatów zawierających rutynę. Venoruton (RFN) — kaps.in. Postacie leku. w Polsce powszechnie jako pasożyt na drzewach liściastych i sośnie. zawierają rozpuszczalny w wodzie O-(βhydroksyetylo)-rutynozyd. Ziele bratków wchodzi w skład mieszanek ziołowych Degrosan i Rektosan.

związki saponinowe do 3%. Crataegi.1—0. W Ameryce Środkowej. znane empirycznie od dawna. Główne związki. Olejek eteryczny 0. również w okresie przekwitania i pomocniczo w postępującej miażdżycy.2%. między posiłkami. cukry redukujące 4. Mais. Występowanie. Zastosowanie. antidiabeticum Znamiona kukurydzy zwiększają nieznacznie wydalanie moczu.in. ZEA MAYS — KUKURYDZA ZWYCZAJNA Ang. Arnicae. Hippocastani. Visci — 20—40 kropli w kieliszku wody 2—3 razy dz.15%. Viscysat Bürger (RFN). Obserwowano również korzystne zmiany we krwi: podwyższenie poziomu protrombiny i nieznaczne.4% (m.wym. franc. Ziele jemioły wykazuje synergizm ze związkami czynnymi zawartymi w Inflor. Postacie leku. gdyż nie tylko zwiększają wytwarzanie żółci. Comrallariae i Fl. krzemionka). Działanie. Intr. witamina K3. 6. sole mineralne ok. Kukuruza. Małże.3%. lecz także ułatwiają jej przepływ do dwunastnicy. Działanie przeciwcukrzycowe znamion kukurydzy. w przyspieszeniu rytmu serca. natomiast skuteczniej działa sok ze świeżego ziela w postaci prep. jej ciężar właściwy oraz zawartość bilirubiny. Mają też korzystny wpływ na wątrobę i drogi żółciowe. Mais. Ze świeżego ziela jemioły przyrządza się Intr. jako antihypertonicum. alantoiną. W przewlekłych i nieznacznych zwyżkach ciśnienia krwi. Visci. zostało potwierdzone w badaniach klinicznych. garbniki pirokatechinowe do 4. cholagogum. żywice około 2. powszechnie uprawiana w strefie klimatu umiarkowanego i gorącego.15%. Stwierdzono. Także jako adiuvans w zbyt obfitych krwawieniach miesiączkowych oraz z nosa. Surowiec wchodzi w skład mieszanek ziołowych Sklerosan i Cardiosan. zmianach ciśnienia krwi pod wpływem bodźców psychicznych.in. niem. wyciąg wchodzi w skład kropli Neocardina. Anth. lecz uchwytne zwiększenie krzepliwości (witamina K3). 280 . Silne działanie cytotoksyczne i nekrotyczne wymienionych związków następuje jedynie po bezpośrednim wstrzyknięciu do guza nowotworowego. Napar jest przestarzałą formą leku. Herb. glikozyd goryczowy. wywierają również swoiste działanie przeciwzapalne w drogach moczowych. Surowiec. Znamię kukurydzy wraz ze słupkiem — Stigma Maydis. że po podaniu odwaru z surowca zmniejszyła się lepkość samej żółci. fitosterole (m. Diureticum. ros. zwłaszcza na pęcherz (krzemionka alantoiną). βsytosterol).

310.. z Herb. 778. chorobie reumatycznej oraz w skazie moczanowej. Maloine. Forsch. 1968. 288. Bespałowa E. Arzneim. Rad. Library of Congress. Larousse. Moskwa 1976. Fol. w zaburzeniach oddawania moczu. przeciwcukrzycowej (m. Atlas lekarstwiennych rastienij SSSR. Rhiz.: HeilpflanzenLexikon für Ärzte und Apotheker.. Salviae). 539. 188. Bardanae. w otyłości oraz w niedoborze protrombiny we krwi (hypoprothrombinaemia). Jako środek moczopędny i w pewnym stopniu przeciwzapalny stosuje się. 1969. Agropyri. 1959. 247. 30. — 12. 9.: Farmakognozja.. 1970.. Cattorini P. — 7. 153. Dec. Broun H. pomocniczo i z dobrym skutkiem w kamicy moczanowej i fosforanowej. — 6.: Die Flavonoide. Chimica. między posiłkami jako diureticum i cholagogum... Stigm. Moskwa 1962.: Piante medicinali. Libr. L. Moskwa 1976. farmacologia e terapia. 10.. np. Myrtilli. — 16. Izd. 1971. Hartwell J. pomocniczo w kamicy żółciowej. 281 . Grom 1. 11. 97. Galegae. 32. A sunrey — Lloydia 1967.: Fitoterapija. E. I.: Natures Healing Arts. Debuigne H. 139. Universitatsverlag. Aikman L. zapaleniu miedniczek nerkowych (pyelitis) i pęcherza (cystitis).: Les plantes dans la therapeutiąue modernę. — 5. Warszawa 1977. Fischer Verlag. Böhm K. Kollitsch P. Capra C. zapaleniu wątroby. 103. Pinkas M. W medycynie ludowej znamiona kukurydzy są stosowane jako zwiększające popęd płciowy i regulujące miesiączkowanie. Fol.: Dictionnaire medical clinique. G. F. 31. Błock I.. 468.und Arzneipflanzen von Mitteleuropa.in. 1960. Maloine. Atlas areałów i resursów lekarstwiennych rastienij — SSSR. 79. pharmacologique et therapeutique. Carl Winter. Paris 1972. — 13.: Plants used against cancer. Kohlmünaer S. PZWL. Postacie leku. Juglandis. „Medicina”. Fal. — 10. 71.: Homeopathie. Moskwa 1977. gdyż prawdopodobnie zawierają specyficzne hormony. Stuttgart 1968. Orzechowski G. przecedzić). odstawić na 15 min. Libr. 386. Medic. Sofija 1973. Gessner O. i Fizkult. — 14. Izdat.Zastosowanie. Karpowicz W. Libr. PIŚMIENNICTWO 1. — 2. — 8. From Folk Medicine to Modern Drugs. — 3. Maloine. Milano 1962. Paris 1974. Goś. Częściej stosuje się surowiec jako składnik odpowiednich mieszanek ziołowych. N. Maydis — 2—3 łyżki znamion na 2—21/2 szklanki ciepłej wody (gotować 3 min pod przykryciem. Izd. 204. Brak przeciwwskazań. Med. Bojczinow A. Ponadto jako adiuvans w początkowym stadium cukrzycy.: Dictionnaire des plantes qui guerissent. 647. w albuminuri. „Medicina”. 379. — 9. Benn N. 34. pić 1/2—2/3 szklanki 2—4 razy dz. L: Dikorastuszczije lekarstwiennyje rastienija SSSR. Bezanger-Beauquesne L. Washington 1977. Blacque-Belair A. Izd. Nikolow P. Totek M. — 4. Heidelberg 1974.. 33. Benigni R. — 15.: Farmakognozija. Libr. Jako środek żółciopędny w zastoju żółci.. 54. Jordanów D. Gammerman A. w obrzękach spowodowanych niewydolnością krążenia i nerek. Lit. Paris 1975.: Gift. 547.

WPLiS.. Libr. Warszawa 1978. Aulendorf 1976. H.: Leki roślinne. Altschule M... — 23.: Atlas lieciwych rostlin a leśnych płodów. Ed. Wyd. J. — 20. Łańcucki J. Spitzy K. Rote Liste. Turowska I. OżarowsW A.: Ziołolecznictwo i leki roślinne. w: Yademecum Fitoterapii. — 24. Ożarowski A. Med. — 26. Vyd. 32. Sfory F. 41. — 32. Kraków 1976. 384. — 27. F. Paris 1954. 685j 1957.rate. Warszawa 1959. Pratt R. Wyd..: Beitrage żur Phytotherapie. Verzeichnis pharmazeutischer Spezialpriipa. 247.. w: Ziołolecznictwo. Gąsiorowska K. Poradnik dla lekarzy.: Phytotherapie. Jirasek V.: Rośliny lecznicze.: Słownik roślin użytkowych. 288.: Biostymi-na. Krejca J. — 25. PZWL. P. PWRiL. Izdat. — 18.. „Naukowa Eumka”. 1960. PZWL. Weiss R.: Inhaltstoffe und Prafungsmethoden homoopatisch verwendeter Heilpflanzen. 30. R. Dispensatory and Physicians Pharmacology. Maloine. — 19. D. PZWL. Wid. „Medicina”. Philadelphia 1965. Kuemmerle H. — 17. Masson et Cię. Lippincott Comp. — 22.Paris 1955. Ożarowski A. — 30. Kiiw 1971. Podbielkowski Z. 899.: Precis de Phytotherapie. — 29. Kotukow G. Hippokrates 1956. 314. Bratislava 1977. Moskwa 1972. Ed..: The U. 572. Osoł A. 28. Malołne. Warszawa 1976. Przegląd roślin leczniczych. Leclerc H. Muszyński J. — 28. — 35. Warszawa 1976..: Rośliny nasienne. Warszawa 1957. — 33. CyuneJ £.: Farmakologia kliniczna i farmakoterapia. Ożarowski A.. N. Paris 1976. Akad.: Surowce roślinne. 31.: Lekarstwtennyje sriedstwa. 3. 21. Wyd.: Kultiwowani i dikorosli likarski roslini. WPLiS. PWRiL. Warszawa 1960. Aulendorf 1955. Warszawa 1958. RSW „Prasa”. Ożarowski A. Cantor.. 31. 33. D. Warszawa 1974. B. 1959. Kresanek J. Valnet J.: Farmakodynamika surowców roślinnych.. Yalnet J. 1962. l. Paris 1976. 27. Ed. Maszkowski M. Libr. Schindler H. . Warszawa 1976. — 36. Garrett E. Edit. Cantor.. Osveta. roślinna terapia tkankowa. 46..S. — 34.: Aromatherapie.

Ramnoza w pozycji 6 i glukoza w pozycji 8 mogą znaleźć się w tej samej cząsteczce. Najsilniej działają antrony i dlantrony. korze szakłaku amerykańskiego (Cort. kłączach rzewienia (Rhiz. np. Antrazwiązki występują w postaci utlenionej (antrachinony). liściach senesu (Fol. Rhamni catharticae).Prof. franguloemodyna. Rhamnus. med. bardzo rzadko w pozycji 1. Emodyna. a także lepsza rozpuszczalność w wodzie. Rhamni purshianeae). oraz kwas chryzofanowy (dwuhydroksy- 283 . W procesie redukcji antrachinonów do antranoli i antronów. dr hab. Jolanta Krupińska FARMAKODYNAMIKA WAŻNIEJSZYCH SUBSTANCJI ROŚLINNYCH ANTRAZWIĄZKI W niektórych surowcach roślinnych: w alonie (Aloë). stwierdzono obecność biologicznie czynnych antrazwiązków. antranole) oraz w postaci związków dimerycznych (diantrony). z aglikonów najczęściej występuje chryzofanol. Sennae). reina. pochodne antracenu. owocach szakłaku pospolitego (Fr. działają przeczyszczające łagodniej (laxantia) lub silniej (purgantia). Trójpierścieniowe antrazwiązki. podstawnika w pozycji 3t 6. Działanie uzależnione jest od obecności grupy OH w pozycji 1 i 8. Rhei) oraz innych. chryzofanol — antron (l. występują w postaci glikozydowej lub wolnej w gatunkach Rheum. związkami nietrwałymi są antrahydrochinony i ich tautomeryczne formy — oksyantrony. zwana również franguloemodyna (trójhydroksymetyloantrachinon). tym silniejsze jest działanie przeczyszczające. Frangulae). aloeemodyna w postaci glikozydu w soku różnych aloesów. w niektórych antraglikozydach znaleziono kwas szczawiowy w formie zestryfikowanej z cukrami. Im więcej cząsteczek cukrów. Antrazwiązki monomeryczne (monoantrony). jako produkty o niższym stopniu utleniania (antrony. 9 oraz od liczby cząsteczek cukrów w glikozydzie.8-dwuhydroksy-3-metyloantrachinon). Antrazwiązki występują najczęściej w postaci glikozydów. Ostatnio. korze kruszyny (Cort. aloeemodyna. Część cukrową stanowi glukoza lub ramnoza w pozycji 8.

Sennae być może pobudzają wydzielanie żołądkowe. związkami trwałymi w pH 1—3. Frangulae. palmidyna (chryzofanol-emodyno-diantron). przechodzą bez zmian przez jelito cienkie. a drugim — możliwość transportu przez ścianę jelita. jako połączenia glikozydowe są związkami spotykanymi w roślinach najczęściej. biotransformacją oraz wydalaniem. sennozyd A. które biorą udział w pierwszej fazie metabolizmu. Ich słaba rozpuszczalność w wodzie i duża cząsteczka uniemożliwiają wchłanianie. że te procesy są znacznie ważniejsze dla metabolizmu aglikonów niż glikozydów. Antrazwiązki. Antraglikozydy. Do diantronów należy sennidyna A i B. Byłby to proces odtruwania jeszcze przed wchłonięciem związku do krążenia. oraz drugiej fazie — sprzęgania z kwasem glukuronowym lub siarkowym. lecz w porównaniu do niej mniej intensywnie ze wzglądu na mniejszą ilość enzymów.4 jest słaba. jak przypuszcza się. Biotransformacją w jelitach przebiega podobnie jak w wątrobie. ulegają w mniejszym lub większym stopniu wchłanianiu z błony śluzowej jelit. Aglikony w jelicie cienkim. Jak udowodniono w licznych pracach. lecz również spowodowane metabolizmem w górnym odcinku jelita cienkiego. Sennae lub Cort. Słabe działanie przeczyszczające aglikonów związane jest nie tylko z utratą aktywnych cząsteczek na skutek wchłaniania z jelit. po hydrolizie w obecności kwaśnego soku żołądkowego ulegają biotransformacji. D. podane w tej postaci chemicznej lub uwolnione z glikozydów. Wydaje się. Przypuszcza się. Jedynie glikozydy z Fol. że procesy utleniania i sprzęgania są dla antrazwiązków najważniejszymi drogami biotransformacji. reinodiantron. Mechanizm działania przeczyszczającego antrazwiązków związany jest z ich farmakokinetyką. Rozpuszczalność w wodzie dwuhydroksyantrachinonów i antronów przy pH 7. C.metyloantrachinon). Grupy fenolowe i hydroksylowe ulegają w ścianie jelit zwierząt doświadczalnych przede wszystkim sprzęganiu z kwasem glukuronowym oraz kwasem siarkowym. Jedynie reina i antron reiny są bardziej rozpuszczalne. Aglikony oraz glikozydy są. Pierwszym warunkiem absorpcji jest rozpuszczalność w soku jelitowym. reidyna i inne otrzymywane z Fol. a więc procesach utleniania. B. a przede wszystkim z eliminacją. jak się przypuszcza. 284 . zależne od właściwości fizykochemicznych. w błonie śluzowej ściany jelit znajdują się układy enzymatyczne. Po doustnym podaniu szybkość przejścia antraglikozydów do jelita cienkiego uwarunkowana jest stopniem wypełnienia żołądka i czasem jego opróżnienia.

np.in. Roślinne środki drażniące jelito grube stosuje się doustnie. Jako lek o łagodnym działaniu przeczyszczającym jest stosowana głównie w przewlekłym zaparciu na tle atonii jelit. Surowiec ten jest chętnie stosowany w pediatrii. które silniej od szakłaku drażnią jelito grube.i azozwiązki oraz ketony ulegają redukcji. związki o silnym działaniu przeczyszczającym. sennozydy A. et Fr. Małe dawki korzenia rzewienia lub wyciągu wywierają działanie zapierające. D. Korzeń rzewienia (Rad. Kruszyna działa ponadto toksycznie na pasożyty jelitowe. Omówienie najczęściej stosowanych środków roślinnych zawierających antrazwiązki znajduje się w rozdziale „Przegląd roślin leczniczych”. Podanie niewielkich dawek leków o działaniu atropinowym znosi nadmierną kurczliwość jelita grubego. przechodzące niekiedy w kolkę jelitową. np. nitro. W wyniku tego z antrachinonów lub odpowiednich antraglikozydów powstają antrony. C. Rzewień może więc po wypróżnieniu powodować objawy zaparcia. Alona ma bardzo gorzki smak i najczęściej stosowana jest w postaci 285 . Antrachinony. Kora kruszyny (Cort. diantrony. szybkości wchłaniania i czasu uwalniania czynnych połączeń. jeśli zostaną przepisane w postaci mieszanki. a kwasy karboksylowe — dekarboksylacji. B. zwłaszcza jelita grubego. Niektóre antraglikozydy.Układy enzymatyczne mikroflory jelita grubego biorą udział w dalszej biotransformacji antrazwiązków. działanie występuje po upływie 6—8 h od chwili podania. Istnieją pewne różnice w działaniu poszczególnych substancji w zależności od rodzaju surowca roślinnego oraz budowy chemicznej. Dawka lecznicza liści wynosi 1—4 g w postaci naparu. wywierające działanie ściągające na błonę śluzową jelit. Frangulae) z Rhamnus frangula działa nieco słabiej od senesu lub alony. Sennae) zawierają m. Tylko wyjątkowo mogą pojawić się skurcze jelita grubego lub kolka jelitowa. Alona (stężały sok z liści różnych gatunków aloesu) w zależności od gatunku surowca zawiera liczne antrazwiązki. antraglikozydy. mogą działać w stosunku do siebie synergistycznie. Dłuższe stosowanie kruszyny nie wywołuje przyzwyczajenia. Niekorzystnym działaniem ubocznym antrazwiązków są częstokroć bolesne skurcze mięśniówki gładkiej narządów miednicy małej. glukuroniany ulegają hydrolizie. Liście i owoce senesu (Fol. na glisty i owsiki. zwykle wieczorem. wywiera też działanie moczopędne na skutek podrażnienia kłębuszków nerkowych przez wydzielany z moczem kwas chryzofanowy. strączki i liście senesu. wśród nich charakterystyczną aloinę oraz aloinozydy. Rhei) z Rheum palmatum zawiera oprócz antrazwiązków również garbniki. natomiast większe dawki — przeczyszczające.

natomiast aloiny 0. Przeciwwskazaniami do stosowania antrazwiązków są stany zapalne jelita grubego.pigułek. Dawka alony wynosi 0. które często wywołują bolesne skurcze jelitowe. macicy). występujące w olejkach eterycznych. wzmaga kurczliwość mięśni gładkich narządów w obrąbie miednicy małej (np. wobec garbników.01—0. mogą również wykazywać w stosunku do innych leków działanie antagonistyczne. Po zażyciu naparu z ziółek. może więc wzmagać krwawienia miesięczne. krwawniku (Achillea millefolium). Azuleny. w których skład wchodzą liście senesu lub kłącze rzewienia. względnym przeciwwskazaniem do podania antrazwiązków jest miesiączka. np. fiołkową lub zieloną. Małe dawki aloesu 0. występujące jako wolne związki. Najbardziej znanym azulenem jest chamazulen występujący w rumianku pospolitym (Matricaria chamomilla). rumianie szlachetnym (Anthemis noblis).5 g zależnie od wieku. Wyciągi. AZULENY Azuleny są to węglowodory powstające podczas destylacji bezbarwnych prekursorów. mają barwę błękitną. atonii żołądka i jelit. powodować poronienia lub przedwczesny poród. Ze wszystkich środków przeczyszczających alona najsilniej drażni zakończenia nerwowe błony śluzowej jelita grubego. Surowce roślinne zawierające antrazwiązki zapisywane są jako ziółka farmakopealne przeczyszczające (Species laxantes) lub ziołowe mieszanki przeczyszczające (Normosan. Wyciągi z aloesu wykazują uchwytne działanie przeciw-bakteryjne. przy czym szczególnie dużą aktywność in vitro obserwuje się w stosunku do prątków gruźlicy. jakimi są niektóre związki seskwiterpenowe. niewydolność nerek i krążenia. piołunie (Artemisia absinthium). o czym należy uprzedzić pacjenta.05—0. powoduje przekrwienie. może pojawić się brunatne lub czerwone zabarwienie moczu (jeśli ma on odczyn alkaliczny). napary lub odwary z surowców roślinnych zawierających mieszaninę antrazwiązków działają leczniczo łagodniej i korzystniej niż wyizolowane pojedyncze związki chemiczne. daleko posunięta gruźlica. ciąża. guzy krwawnicze. Antrazwiązki występujące w roślinach wykazują synergiczne względem siebie działanie. Według wielu autorów chamazulen i pokrewne mu związki mają zdolność hamowania aktywnej histaminy (lub utrudnia- 286 . Działanie przeczyszczające aloesu następuje po 8—12 h od chwili podania. Jest to korzystny objaw przy dyspepsji.05 g ze wzglądu na gorzki smak pobudzają wydzielanie soku żołądkowego. zapalenie wyrostka robaczkowego.025 g. Normogran).

Występują one w postaci połączeń z cukrami.ją jej uwalnianie) i tym należałoby tłumaczyć przeciwuczuleniowe działanie azulenów. trudno ziarninujących ranach. paciorkowców i pałeczki okrężnicy. Kwiat kasztanowca (Fl. w świądzie skóry. do których zalicza się przede wszystkim flawonoidy (rutyna. przemywań. laryngologicznych. Wyciągi ze skórek pomarańczy. cytryn. są więc stosowane jako wspomagające środki chemioterapeutyczne. Viola tricoloris) występuje flawonoid rutozyd (rutyna). ginekologicznych w postaci okładów. FLAWONOIDY Flawonoidy są związkami pochodnymi chromonu i mają właściwości zarówno witaminopodobne. papryki zawierają oprócz rutyny również inne flawonoidy. zmniejszające obrzęki ułatwiające naskórkowanie. Ilość opisanych flawonoidów systematycznie wzrasta. w popromiennych zmianach skórnych. oparzeniach słonecznych. maści. Według większości autorów witamina P jest zespołem różnorodnych związków chemicznych. Hippocastani) zawiera czynne flawonoidy pochodne kemferolu i kwercetyny. Azuleny są stosowane miejscowo w przypadkach świądu. w ziarnicy złośliwej. niektóre typy garbników (katechina) oraz niektóre leukoantocyjanidyny. miejscowo i pozajelitowe jako środek wspomagający leki przeciwhistaminowe w dychawicy oskrzelowej. jest stosowany doustnie. również w przypadkach okulistycznych. płukań lub wlewów. jak i farmakologiczne. Syntetyczny 1-izopropylo-5-metyloazulen (Azulol) działa silniej przeciwzapalnie od chamazulenu. jak narynginą i hesperydynę. przymoczek. osiągając w 1966 r. Azuleny hamują również w pewnym stopniu rozwój gronkowców. Inną charakterystyczną właściwością azulenów jest ich miejscowe działanie przeciwzapalne. niektóre pochodne kumarynowe i trójterpenowe. rozkładający się do kwercetyny i dwu- 287 . w stanach ropnych. Mocz pacjentów przyjmujących gwajazulen przybiera barwą zieloną. liczbę ponad 400 związków. jak również pobudzające fagocytozą. a w zielu fiołka trójbarwnego (Herb. Stosuje się go w postaci maści oraz domięśniowo w stanach zapalnych i schorzeniach uczuleniowych. jako heterozydy lub ich aglukony. mianowicie gwajazulen (obecnie otrzymywany syntetycznie). w zapaleniu jelita grubego. w różnego typu schorzeniach uczuleniowych. pokrzywki. Inny związek z grupy azulenów. kwercetyna). ciepłych kąpieli.

cukru rutynozy. Rutyna i kilka innych flawonoidów. in vivo poprzez kompetytywny antagonizm jednego z enzymów — katecholoortometylotransferazy (COMT). 288 . Najbardziej znane są trzy flawonoidy: rutyna. a więc rozklejającą śródbłonki naczyń włosowatych. blokują aktywność wielu enzymów ustrojowych. że kwercetyna oraz rutyna. działając spazmolitycznie na mięśniówkę gładką większych naczyń. Mechanizm działania flawonoidów na kapilary nie jest dostatecznie wyjaśniony. przywracają im elastyczność. flawonoidy hamują układ oksydoredukcyjny. spowodowanych niedoborem kwasu askorbowego. Rutyna (rutozyd) jest otrzymywana na skalę przemysłową z kwiatów perełkowca (Fl. Flawonoidy zwiększają więc w mniejszym lub większym stopniu odporność ścian włośniczek. kwercytyna i hesperydyna. poza działaniem naczyniowym. czego wynikiem jest wzrost poziomu i przedłużenie działania witaminy C w tkankach. Znaczenie tych związków jako witamin jest bezsporne. że ani rutyna. Jak uprzednio wspomniano. omówionych w rozdziale „Przegląd roślin leczniczych”. Przeprowadzone badania wykazały. ponadto związki saponinowe i antocyjaninowe. unieczynnia oksydazą niezbędną do procesu utleniania kwasu askorbowego do kwasu szczawiowego. tyroksyna oraz dehydrogenaza kwasu glutaminowego. Kwercetyna jest aglikonem rutyny. Należy zaznaczyć. zawierające w swej cząsteczce jon miedzi. oksydazą ksantynowa. Ponadto rutyna inaktywuje dwa inne enzymy. Flawonoidy. mają hamować metabolizm amin katecholowych. Fagopyrum esculentum). Podanie łączne obu witamin znosi skutecznie objawy gnilca. ułatwiają przyjęcie nadmiernych ilości krwi z uszczelnionego łożyska kapilarnego. współdziałający z witaminą C. a mianowicie hialuronidazę. oraz ceruloplazminę. kruchość i łamliwość. ani hesperydyna podane pojedynczo nie są w stanie zahamować objawów naczyniowych. Nie jest wykluczony również ich bezpośredni wpływ skurczowy na kapilary. depolimeryzującą spoiwo komórkowe. dekarboksylaza histydynowa. jak cholinesteraza. Na skutek przedłużenia farmakodynamicznego działania noradrenaliny i adrenaliny. flawonoidy miałyby pośrednio zmniejszać przepuszczalność śródbłonków kapilarnych. Ze względu na udział w procesie oksydoredukcyjnym rutynę uznano za czynnik przeciwgnilcowy. wywierają wiele ważnych działań farmakologicznych uzasadniających ich stosowanie. Rutyna jako koferment oksydacyjny chelatuje jony miedzi. zmniejszają ich przepuszczalność. Sophora japonica) i z ziela gryki (Herb. Flawonoidy obecne są w wielu innych surowcach roślinnych. a być może również niektóre inne flawonoidy.

hesperydyna i naringenina. ziela skrzypu (Herb. Flawonoidy działają korzystnie w przypadkach uszkodzenia mięśnia sercowego w przebiegu zatrucia chloroformem. inne natomiast drażnią ścianki kanalików nerkowych lub utrudniają resorpcję zwrotną w kanalikach nerkowych. kwiatów bzu czarnego (Fl. neoarsfenaminą. Flawonoidy należące do grupy flawonoli. Ze względu na swój wpływ na kapilary flawonoidy działają przeciwzapalnie. Polygoni avicularis). Uvae ursi). W zatruciu mięśnia sercowego. Działanie odtruwające związane jest więc ściśle z budową chemiczną flawonoidów. ziela rdestu ptasiego (Her. Bliższe dane dotyczące działania farmakologicznego wymienionych surowców roślinnych — patrz rozdział „Przegląd roślin leczniczych”. Wymienione surowce rutynowe wchodzą w skład mieszanek ziołowych o działaniu moczopędnym (Species diureticae). że w przypadku zatrucia alkoholem metylowym ratyna i jej aglukon kwercetyna działają odtruwające. Obserwacje kliniczne wykazały. liści brzozy (Fol. przeciwuczuleniowo. Sambuci). Jako pomocnicze leki moczopędne stosowane są najczęściej przetwory z liści mącznicy (Fol. Equiseti). rutyna. rutyna nie obniża ciśnienia krwi. Przypuszcza się bowiem. biorąc udział w przemianie węglowodanowej mięśnia sercowego. kwercetyna. Stwierdzono. chinidyną. reguluje jedynie przepuszczalność ścian naczyń kapilarnych w przypadku zagrażającego wylewu mózgowego. Betulae). 289 . niektóre z flawonoidów porażają mięśniówkę gładką. Skurcze serca stają się wydatniejsze. Niektóre flawonoidy wywierają korzystny wpływ w chorobie nadciśnieniowej. uretanem etylowym. Surowce roślinne zawierające flawonoidy można stosować przez dłuższy czas w przewlekłych stanach zapalnych nerek. zwłaszcza u osób starszych z daleko posuniętą miażdżycą tętnic. np. Podobnie jak witamina B1 flawonoidy odgrywają rolę koenzymu. mirycetyna. jeśli grupa OH w położeniu 7 nie jest zablokowana żadnym podstawnikiem. Violae tricoloris). np. Według niektórych klinicystów należy stosować je w schorzeniach reumatycznych. Mechanizm działania moczopędnego jest różnorodny. wywierają działanie moczopędne. że np.Rutyna. dodatnio wpływa na pracą mięśnia sercowego. kemferol. oraz w hiperkaliemii rutyna i kwercetyna przywracają normalną pracę serca. hiperyna oraz niektóre flawony. spowodowanym nadmiernym nagromadzeniem kwasu mlekowego. a pojemność minutowa wzrasta. zwłaszcza gdy są podane łącznie z kwasem askorbowym. ziela fiołka trójbarwnego (Herb. ułatwiając w ten sposób dopływ krwi do nerek. podobnie jak niektóre inne flawonoidy. rozszerzają naczynia nerkowe. że niedobory rutyny występują w przebiegu choroby gośćcowej. np.

Opisano również hamowanie procesu rozrodczości u zwierząt w czasie dłuższego stosowania rutyny. Omawiając właściwości flawonoidów należy jeszcze wspomnieć o ich działaniu bakteriostatycznym. Flawonoidy. jako aglikony rozpuszczalne w lipidach. Flawonoidy wykazują wpływ zapobiegawczy i ochronny przy naświetlaniu pierwiastkami promieniotwórczymi oraz wpływ leczniczy w przypadkach nadmiernego nasłonecznienia skóry. benzopirenu. Na przykład kwercetyna i na- 290 . Nie wyjaśnioną dostatecznie właściwością rutyny jest uchwytny jej wpływ hamujący na wzrost in vitro tkanki nowotworowej. że flawonoidy indukują działanie enzymów metabolizujących przez utlenianie niektórych związków rakotwórczych (karcynogenów).Omawiane zioła działają moczopędnie. jak ramnetyna. Stwierdzono doświadczalnie. natomiast kwercetyna — czyli ramnozyd kwercetyny — jest mniej aktywna. Aktywność tych połączeń uwarunkowana jest obecnością wolnej grupy hydroksylowej w położeniu 3 oraz podwójnego wiązania pomiędzy węglem 2 a 3 w rdzeniu chromo-nowym kwercytyny. Przez obniżanie poziomu cholesterolu w osoczu flawonoidy opóźniają rozwój procesu miażdżycowego w naczyniach krwionośnych. Podstawienie grupy fenylowej nie zmienia właściwości spazmolitycznych tych związków. Flawonoidy z grupy izoflawonów mają słabe właściwości gestagenne. fizetyna. Związane to jest przeważnie z ich wpływem na włośniczki.1 ng/ml). są na ogół bardziej toksyczne od odpowiednich glikozydów. jak również poliwalentnym hamowaniem komórkowych układów enzymatycznych. związany przypuszczalnie z hamowaniem czynności hialuronidazy. Działanie farmakologiczne flawonoidów jest w znacznym stopniu uzależnione od rozpuszczalności w płynach ustrojowych. oraz pokrewne im antocyjany hamują nieznacznie wzrost prątków gruźlicy. Rutyna nawet w dużych stężeniach nie hamuje wzrostu ani nie wpływa na tworzenie toksyn drobnoustrojów chorobotwórczych. Z tego wzglądu chętnie są stosowane w leczeniu osób w starszym wieku. Siła działania bakterio-statycznego uzależniona jest od struktury chemicznej związku oraz od rodzaju drobnoustrojów. Kwercetyna inaktywuje wytworzoną już botulinotoksynę. zwłaszcza z działaniem spazmolitycznym. Wpływ spazmolityczny flawonoidów na mięśniówkę gładką wyraźnie uzależniony jest od ich struktury chemicznej. Wiele flawonoidów.075—0. Toksyczność flawonoidów i związków o cechach witaminy P jest mała. natomiast kwercetyna wykazuje bakteriostatyczne działanie w stosunku do bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych (stężenie 0. przy czym aglikony mają o wiele silniejsze działanie od glikozydów. żółciopędnie oraz chronią miąższ wątroby przed szkodliwym wpływem różnych czynników. np.

choroba nadciśnieniowa. Istnieją jednak przeciwwskazania do stosowania flawonoidów w terapii ze względu na niezgodności farmakologiczne z innymi lekami.4- 291 . Mogą one bowiem unieczynniać bakterio-statyczne działanie równocześnie podanych sulfonamidów oraz bakteriostatyczne i bakteriobójcze działanie antybiotyków z grupy streptomycyny. przeciwskurczowego i moczopędnego. dusznica bolesna. Bez szkody dla ustroju może być przyjmowana przez dłuższy czas. miażdżyca. w przeciwieństwie do rutyny. jak katar sienny. zawał serca. powodującego zwiększoną kruchość i przepuszczalność kapilar. Istotne również znaczenie ma stopień resorpcji w przewodzie pokarmowym. dlatego napary lub odwary są bardzo mało skuteczne. Jedną z ważniejszych właściwości rutyny. W czasie stosowania preparatów wskazana jest okresowa kontrola kruchości naczyń. dotyczących przede wszystkim działania naczyniowego.3. Flora bakteryjna jelit bierze czynny udział w tym procesie. to jednak zakres celowości stosowania ich w terapii jest ciągle jeszcze przedmiotem badań. schorzenia uczuleniowe. Półsyntetyczne pochodne rutyny można podawać dożylnie i wtedy wykazują działanie najskuteczniejsze. Istnieje potrzeba dalszych wnikliwych badań klinicznych. jest bardzo mała toksyczność. Mimo że flawonoidy i związki o charakterze witaminy P mają wiele cennych właściwości farmakologicznych. Wskazaniami do stosowania flawonoidów są skazy krwotoczne pochodzenia naczyniowego. pokrzywka. kwas 3hydroksyfenylooctowy oraz kwas 3. Rutyna prawie zupełnie nie rozpuszcza się w wodzie. a także odmrożenia. w ciągu jednego tygodnia) był nieznaczny ubytek masy ciała. Jedynym objawem opisywanym przy oznaczaniu przewlekłej toksyczności rutyny u zwierząt (dwukrotnie w ciągu doby po 400 mg 7-hydroksyflawononu lub 2. Flawonoidy podane doustnie ulegają resorpcji i przemianom metabolicznym. cukrzyca.4-trój-hydroksychalkonu w stężeniu 1% w diecie. umożliwiającą.ryngenina działają hamująco w doświadczalnych zakażeniach wirusowych. pęcherzyca. jak i dla ludzi. Jako produkty końcowe przemiany rutyny lub kwercetyny pojawiają się w moczu kwas homo-wanilinowy. która okazała się nieaktywna. W schorzeniach ocznych rutyna wykorzystywana jest w przypadkach uszkodzeń naczyń na skutek urazów mechanicznych toczącego się procesu chorobowego. Wyciągi alkoholowe działają korzystniej. zarówno dla zwierząt wyższych. a zwłaszcza w stanach zapalnych na tle cukrzycy. Na przykład niektórzy autorzy krytycznie oceniają wpływ rutyny na kapilary. Próbowano stosować rutynę w schorzeniach siatkówki o różnej etiologii. dyskusji i kontrowersji. wstrząs anafilaktyczny. jej szerokie zastosowanie. nawet do 400 dni.

będących estrami fenolokwasów z alkoholami. kwercetynę.-dwuhydroksyfenylooctowy. Garbniki denaturują również białka krwi. uszczelniają ściany włośniczek. cukrami lub heterozydami. Garbniki osłabiają właściwości wydzielnicze błony śluzowej żołądka i jelit i powodują zaparcie. a więc przejścia ze stanu zolu w żel. a tym samym możliwość pęcznienia komórek. Dawka doustna rutyny wynosi 10—20 mg. Garbniki odwadniają włókna nerwowe. tanoidów (galotaniny). Utrudniając przepływ przez kapilary leki ściągające hamują przenikanie do głębszych warstw skóry i do krążenia trujących produktów rozpadu tkanek oraz hamują wchłanianie ze światła przewodu pokarmowego metabolitów pokarmowych lub toksyn pochodzenia bakteryjnego. tworząc dość trwałe nierozpuszczalne w wodzie połączenia. Garbniki. aglutynują krwinki. tworząc na błonie śluzowej galaretowaty lub zbity skrzep utrudniający przenikanie wody. działają więc przeciwprzesiękowo. działają słabo znieczulająco. GARBNIKI Garbniki są to związki o różnorodnej budowie chemicznej. Końcowe metabolity różnią się pomiędzy sobą strukturą. jak pieczenie i swędzenie. lecz jednocześnie utworzona warstwa stanowi osłonę dla głębiej położonych tkanek przed zewnętrznymi czynnikami drażniącymi. jako leki o działaniu miejscowym ściągającym (adstringentia). oraz grupa garbników katechinowych lub ich pochodnych skondensowanych. wiążą się z grupami aminowymi białek. zależnie od budowy macierzystego związku. Mechanizm działania garbników tłumaczy rów- 292 . Kompleksy te mają skłonność do koagulacji. niehydrolizujących. Znaczenie terapeutyczne ma grupa garbników hydrolizujących. unieczynniają histaminę. przeciwobrzękowo i przeciwzapalnie. utrudniają syntezę peptydów tkankowych. hamują ruchy leukocytów. W surowcach roślinnych garbniki stanowią frakcją czynną. W większych stężeniach wytrącają białko na powierzchni ran i uszkodzonych błon śluzowych. ułatwiają powstawanie skrzepów włóknikowych. tzn. Rutyną. Czynności życiowe komórek zostają wówczas ograniczone. towarzyszące stanom zapalnym. warunkującą skutek leczniczy. W niewielkich ilościach z trudem przenikają nieco głębiej do tkanek i tam obkurczają drobne naczynia krwionośne. znoszą odruchy bólowe. lub tworzą produkty uboczne. hesperydyną i metylochalkon hesperydyny stosuje się pojedynczo lub łącznie z innymi lekami w mieszankach. działające synergicznie z innymi lekami.

Quercus). Theae). tanina) jest glikozydem (kwas galusowy połączony z glukozą) otrzymanym z dębianek — patologicznych. Stosowany najczęściej w lecznictwie kwas taninowy (Acidum tannicum. przewlekłe krwawienia. a taninę chińską z dębianek na liściach sumaku Rhus semialata. dostać się do krążenia i spowodować groźne następstwa w postaci uszkodzenia naczyń kapilarnych oraz stłuszczeń i ognisk martwiczych w obrębie wątroby. przemywań skutecznie działają w schorzeniach dystalnych odcinków przewodu pokarmowego. Gallae). Tormentillae). nasiadówek. stosowana przez dłuższy czas. Bistortae). kulistych narośli na liściach dębów. wywoływanych przez pasożytnicze owady. Myrtilli). np. opryszczka. liście herbaty (Fol. sączące egzemy. jak również w przewlekłych upławach. Na liściach dębów rosnących w Polsce błonkówka Andricus kollari powoduje również tworzenie dębianek. nasion. owoc borówki czernicy (Fr. działając ściągające i przeciwbakteryjnie. wyprzenia. z dębianek tureckich nalewkę dębiankową (Tinct. jak oparzenia. kłączy. powoduje uporczywe zaparcie. W zapaleniach błony śluzowej jamy ustnej zapisuje się do pędzlowań nalewkę dębiankową (Tinct. Juglandis). lecz o znacznie mniejszej zawartości taniny. białczan taniny). Należy zwrócić uwagę na fakt. U osób nadwrażliwych po zażyciu tanalbiny mogą pojawić się wymioty oraz kolka żołądkowa lub jelitowa. Roztwory taniny 0. Taninę turecką otrzymuje się z dębianek zbieranych z liści dębu Quercus infectoria. Gallae). zranienia. powodowanych przez mszyce Aphis sinensis. Przedawkowanie tego leku prowadzi do zaburzeń spowodowanych uszkodzeniem błony śluzowej 293 . korzeni lub zdrewniałej kory. kora dębowa (Cort. znalazła zastosowanie jako lek podawany doustnie w nieżytach przewodu pokarmowego oraz w biegunce. skierowane zwłaszcza na drobnoustroje Gram-ujemne. kłącze tataraku (Rhiz. Garbniki rozpuszczalne w wodzie znajdują się w wielu surowcach roślinnych.5—2% w postaci okładów. bulw. Z surowców garbnikowych sporządza się napary. Calami). odwary lub nalewki. Typowo garbnikowymi surowcami są: kłącze wężownika (Rhiz. że tanina stosowana miejscowo w nadmiarze na rozległe uszkodzenia skóry i błon śluzowych może ulec wchłonięciu. kłącze pięciornika (Rhiz. guzów krwawniczych. Ze względu na swe działanie garbniki stanowią grupę leków uzupełniających w takich przypadkach.nież ich działanie przeciwbakteryjne. nieżytu odbytnicy. wywoływanych przez czerwie błonkówki Andricus infectoria. Tanalbina (Tanninum albuminatum. będąc składnikiem liści. a zwłaszcza w przypadkach pęknięć zwieracza odbytu. Tanalbina. liście orzecha włoskiego (Poi.

miedzi. łatwo ulegają kondensacji. Isoplexis canariensis. liście herbaty). mianowicie kardenolidowe i bufadienolidowe. Glikozydy nasercowe mają. nie będące glikozydami. Możliwość wchłaniania produktów rozkładu garbników z przewodu pokarmowego nie jest wykluczona i stanowi przedmiot osobnych badań klinicznych. ołowiu). a mianowicie kokaina. arsenem lub rtęcią. trudno wchłanialne z jelit połączenia z niektórymi alkaloidami. częściowo elagowe. mogące działać podobnie jak rutyna. glikozydami i solami metali ciężkich (np. natomiast przedstawicielem heterozydów bufadienolidowych jest cebula morska (Urginea maritima). Charakterystycznym ugrupowaniem dla aglikonu jest nienasy- 294 . Po około 14—15 miesiącach ilość rozpuszczalnych garbników w surowcu wynosi tylko 5Q% ilości początkowej (kora dębowa. nikotyna. Digitalis ambigua. GLIKOZYDY NASERCOWE (KARDENOLIDY) Wśród glikozydów nasercowych pochodzenia roślinnego rozróżniamy dwa typy heterozydów. Digitalis grandiflora Digitalis fernuginea) i typ strofantusa (Strophanthus gratus. W niektórych surowcach roślinnych znajdują się garbniki skondensowane. Convallaria majalis). że wiele alkaloidów nie reaguje z kwasem taninowym. Należy pamiętać. w swej strukturze sterydowy aglikon (geninę) oraz specyficzne reszty cukrowe powiązane między sobą szeregowo i połączone eterowo w pozycji C-3 lub C-5 z aglikonem. morfina. typ naparstnicy (Digitalis purpurea. Powstałe w przewodzie pokarmowym straty garbnikowo-alkaloidowe powinny być szybko usunięte przy użyciu środków przeczyszczających. ponieważ w okresie przechowywania surowca roślinnego rozpuszczalność -Ich ulega stopniowo zmniejszeniu. Adonis vernalis. dlatego mogą służyć jako lek doustny przy zatruciu tymi związkami. ponieważ mogą ulec ponownemu rozpuszczeniu i uwolnieniu trującego składnika. Strophanthus Kombe.jelit i do powstania nadżerek: W takich przypadkach należy usunąć preparat garbnikowy z żołądka i jelit oraz podać środki osłaniające. Garbniki katechinowe szeregu pirogalolu. kłącze wężownika. Digitalis lanata. Garbniki tworzą nierozpuszczalne. a produkty dimeryzacji wykazują zwiększone działanie ściągające. atropina. fizostygmina. ponadto tanina jest prawie nieskuteczna w zatruciach antymonem. Heterozydy kardenolidowe dzielą się na tzw. mające w swej cząstce katechiny pokrewne antocyjanom i flawonom. Natomiast produkty ich utlenienia (flobafeny) tracą aktywność.

Energia uzyskana z tych przemian tlenowych jest magazynowana w cząsteczkach kwasu adenozynotrójfosforowego (ATP) i fosforanu kreatyny. jony wapnia zostają przesunięte do końcowych pojemników siateczki endoplazmatycznej i uwolnione do cyto- 295 . glikozydów wtórnych (np. Glikozydy nasercowe ulegają hydrolizie pod wpływem słabych kwasów lub przemianie enzymatycznej do części cukrowej i aglikonu. Czas potrzebny do wystąpienia działania omawianych związków oraz właściwość kumulacji w ustroju uzależnione są m. potencjał czynnościowy ulega zmianom (do + 15 mV). 1). kwasu pirogronowego. Poznano dotychczas ponad 500 glikozydów nasercowych i około 95 genin glikozydów na-. aktynu i tropomiozynu. Glikozydy nasercowe powstały w wyniku przemiany octanowej poprzez kwas mewalonowy (MVA). że włókna mięśnia sercowego stanowią zintegrowany system miofibryli. Przyjmuje się. zachodzące w czasie pracy mięśnia sercowego. składający się z miozynu. Wewnątrzkomórkowy ATP jest rozkładany przez ATPazę błony komórkowej do kwasu adenozynodwufosforowego i nieorganicznego fosforanu. glukozy. aminokwasów i ketonów. sercowych. Skurcz mięśnia związany jest z ich zmianami przestrzennymi względem siebie (ryć. ułożonych równolegle w podłużnej osi komórki. a bufadienolidy — steroidu C-21 z jednostką C-3. Wyzwolona energia zasila mechanizm pompy jonowej. Utrata wszystkich cukrów powoduje utworzenie aglikonu prawie pozbawionego właściwości kardiotonicznych. Budowa cukrów jest często unikalna i pojawiająca się jedynie w tego typu glikozydach. z purpureaglikozydu A — digitoksyny). następuje depolaryzacja błony komórkowej. a więc warunkiem działania farmakologicznego jest obecność nienasyconego pierścienia laktonowego. D-glukoza i L-ramnoza są najczęściej spotykanymi cukrami. od obecności grup hydroksylowych w geninie. Zjawiska elektrofizjologiczne i biochemiczne. nie zostały jeszcze dokładnie poznane. Kardenolidy są wytwarzane przez kondensację steroidu C-21 z jednostką C-2.in. Energia skurczu mięśnia sercowego wytwarza się głównie wskutek spalania kwasów tłuszczowych. Odszczepienie niektórych reszt cukrowych prowadzi do powstania z naturalnych (rodzimych) glikozydów tzw. pompa jonowa przestaje działać.cony pięcioczłonowy pierścień laktonowy (kardenolidy) lub sześcioczłonowy (bufadienolidy) połączony z C-17 i ulegający stosunkowo łatwo hydrolizie. W okresie pobudzenia mięśnia sercowego bodźce idące z ośrodków układu przewodzącego serca inaktywują chwilowo adenozynotrójfosfatazę (ATPaza) błony komórkowej. kwasu mlekowego. obecność cząsteczek cukrowych oraz konfiguracja poszczególnych grup. jony sodu przenikają w nadmiarze do wnętrza komórki.

Dig I — hipotetyczny receptor dla naparstnic (działanie inotropowe dodatnie). Według przyjętej teorii glikozydy nasercowe mają wywoływać zmiany w transporcie i przepuszczalności błon komór- 296 . E3 — ATPaza siateczki. Następuje reaktywacja ATPazy błony komórkowej oraz repolaryzacja błony komórkowej. E1 — ATPaza miozyny. zachodzi retrakcja aktynomiozynu i skurcz mięśnia sercowego. Proces ten powtarza się cyklicznie. Mi — mitochondria. Hipotetyczne punkty uchwytu działania glikozydów naparstnic na komórkę mięśnia sercowego: K — poprzeczny układ kanalików. BM — błona komórkowa. plazmy. wzrasta zdolność wiązania jonów wapnia przez siateczkę endoplazmatyczna. Po upływie około 200 ms od chwili pobudzenia wzrasta przepuszczalność błony komórkowej dla jonów potasu. 1. a tym samym obniża się poziom wolnych jonów wapnia do wartości umożliwiających rozkurcz włókna mięśniowego. zostaje zaktywowana ATPaza miofibryli. Cist — końcowe odcinki siateczki endoplazmatycznej (wg Hiotta i Goodwina). ponownie pojawia się potencjał spoczynkowy i rozkurcz włókna mięśniowego. My — włókienka kurczliwe. E2 — ATPaza endoplazmatyczna.Ryc. SL — sarkolema. Dig II — miejsce powstawania zaburzeń rytmu. Sr — siateczka endoplazmatyczna glikozydów. Ac — włókienka aktyny.

która miałaby być hipotetycznym receptorem dla glikozydów nasercowych. zgromadzonej w bogatoenergetycznych wiązaniach ATP.Ryc. 2). związanego z syntezą czy 297 . Zależność między przepuszczalnością błony komórkowej dla elektrolitów a pracą serca (wg Simona). Opisane powyżej zaburzenia gospodarki elektrolitowej komórki mięśnia. które zostają w nadmiarze uwalniane z siateczki endoplazmatycznej komórki i gromadzą się w końcowych pojemnikach siateczki. 2. jak i ewentualną aktywacją czynności ATPazy miofibryli. Przesunięcia w obrębie komórek sierdzia jonów sodu. kowych dla jonów sodu i potasu. sercowego są spowodowane zarówno hamowaniem przez glikozydy nasercowe czynności błonowej ATPazy. mianowicie powodować nadmierne gromadzenie w komórkach sierdzia mięśnia sercowego) Na+ oraz ucieczkę z komórek K+ (ryć. na energię mechaniczną skurczu. Glikozydy naparstnic nie zmieniają więc metabolizmu komórki. potasu i wapnia ułatwiają zamianę energii chemicznej. bezpośrednio tuż koło miofibryli. Równocześnie zachodzą w sierdziu zmiany w stężeniu wolnych jonów wapnia.

pojawia się wtedy bezpośrednie działanie glikozydów. 1).gromadzeniem cyklicznego AMP lub fosfokreatyny. z drugiej strony do skrócenia czasu skurczu. Równocześnie wzrasta napięcie mięśnia sercowego (działanie tonotropowe dodatnie). wzrasta objętość wyrzutowa krwi. Glikozydy nasercowe mają ponadto ułatwiać przenikanie przez błony komórkowe cząsteczek glukozy do wnętrza komórki. Zmiany te mają swe odbicie w hemodynamizmie mięśnia sercowego. działanie glikozydów polega przede wszystkim na dodatnim efekcie inotropowym. faza rozkurczu się przedłuża. Tabela l Hemodynamiczne zmiany wydolnego i niewydolnego mięśnia sercowego pod wpływem glikozydów nasercowych Hemodynamika mięśnia Wydolny mięsień Niewydolny sercowego sercowy mięsień sercowy Częstotliwość skurczów Objętość minutowa Objętość wyrzutowa Objętość rozkurczowa Skurczowe ciśnienie komorowe Końcowe rozkurczowe ciśnienie komorowe Ciśnienie śródaortalne ± bez zmian ↓↓ wyraźne zmniejszenie (↓) średnie zmniejszenie ± (↓) (↓) (↓) ± ↓ (↓) ↑ ↑ ↓ ± ↓↓ ± ± ↑zwiększenie ↑↑ wyraźne zwiększenie 298 . Jest to jednak działanie dwufazowe. Objętość minutowa nie ulega większym zmianom. polegające na hamowaniu przewodzenia bodźców we włóknach sierdzia (działanie dromotropowe ujemne). Jak wspomniano. a ujemnego chronotropowego. dromotropowego oraz batmotropowego. natomiast w fazie rozkurczu częściowo zanika. ponieważ powodują pojawienie się dodatniego działania inotropowego i tonotropowego. występuje bowiem tylko w fazie skurczu. Pod wpływem glikozydów. mimo że rozkurcz serca nie jest pełny. gdyż w fazie rozkurczu występuje spowolnienie akcji serca (tab. komory Serca wypełniają się prawie całkowicie krwią. Okres refrakcji — wypoczynku serca — ulega wydłużeniu. jak również nie wpływają na aktywność adenylocyklazy błony komórkowej. ponieważ leki te zmuszają sierdzie do wzmożenia siły skurczu.

wywierają podobny skutek farmakologiczny. następuje wolniejsze lub szybsze wiązanie z białkami sierdzia i pojawia się charakterystyczne działanie kardiotropowe. Silniejszy skurcz mięśnia sercowego powoduje lepsze opróżnienie komór. np. W związku ze swym mechanizmem działania. Glikozydy nasercowe. a także poprzez bezpośrednie zadrażnienia ośrodka nerwu błędnego w okolicy area postrema w mózgu. gdy ustali się równowaga pomiędzy wolnymi a związanymi cząsteczkami. mogą pobudzać ośrodki nerwu błędnego. 2). Glikozydy naparstnic podane doustnie ulegają częściowej hydrolizie w kwaśnym soku żołądkowym. Dzięki przedłużonemu okresowi rozkurczu zwiększa się odpływ krwi z układu żylnego. stopnia eliminacji z ustroju oraz dawkowania. cofają się przesięki i obrzęki. Do narządów napływa więcej krwi tętniczej i pojawia się działanie moczopędne.Glikozydy zmniejszają ilość skurczów serca (działanie chronotropowe ujemne) oraz hamują przewodzenie bodźców w wyniku odruchu (działanie dromotropowe ujemne). Pozajelitowe podawanie kardenolidów w niewielkim tylko stopniu wpływa na skrócenie czasu utajonego działania. przewodzie pokarmowym i nerkach. a więc glikozydy 299 . digitoksygeninę lub gitoksygeninę. prawie całkowitej absorpcji (tab. natomiast reszta ulega powolnej. Nadmiar płynu w przestrzeni poza-komórkowej zostaje wchłonięty do krwiobiegu i wydalony przez nerki. przechodzi w mniej aktywne geniny. Po podaniu dożylnym glikozydy nasercowe są przenoszone do przestrzeni tkankowych.i III-rządowe ośrodki układu przewodzącego (działanie batmotropowe dodatnie). Glikozydy nasercowe zwiększają siłę skurczową mięśnia sercowego. U pacjentów czas ustalania okresu półtrwania dla digitoksyny i digoksyny wynosi 15—30 min. żółci. jak również II. uzależnionego od stopnia wiązania glikozydów przez białka osocza. co z kolei wpływa na obniżenie ciśnienia żylnego. a po ich wysyceniu. początkowo więc obserwuje się nagłe obniżenie ich poziomu w osoczu. Największe stężenia nie zmienionych cząsteczek podanych kardenolidów oraz ich metabolitów osiąga się w wątrobie. nieco różnej biotransformacji. czasu pojawienia się działania. po odszczepieniu łańcucha cukrów. glikozydy nasercowe. wzrasta amplituda skurczów komór serca i pojemność wyrzutowa serca. Pewna ilość związków. ustępują zastoje żylne w narządach. W osoczu kardenolidy wiązane są przez albuminy krwi. w dawkach większych od terapeutycznych. stąd w przypadkach zatruć glikozydami może pojawić się tachykardia i niemiarowość. poprzez zadrażnienie zakończeń czuciowych w łuku aorty oraz w kłębuszku szyjnym. Różnice pomiędzy poszczególnymi glikozydami nie są zasadnicze i sprowadzają się do różnego stopnia wchłaniania. niezależnie od rodzaju surowca roślinnego.

sprzęganie komórek) nieaktywne związki (nieaktywne związki). oraz Gotha) Strofantyna G Rozpuszczalność w lipidach Wiązanie z białkami Przenikanie do komórek Wydalanie przez nerki 0 <5% Digoksyna dobrze około 40% Digitoksyna bardzo dobrze około 96% adsorpcja na wyraźna penetracja dziesięciokrotnie błonie do wnętrza komórki silniejsze przenikanie komórki do wnętrza komórki przesączanie częściowa resorpcja resorpcja zwrotna nie kłębkowe.i monodigitoksozyd digoksygeniny) Czas działania in wydalania szybkości sprzęgania i vivo zależy od przez nerki sprzęgania i szybkości wydalania wydalania farmakologicznie farmakologicznie czynnych czynnych połączeń metabolitów przez nerki i przewód pokarmowy 300 .Tabela 2 Właściwości farmakokinetyczne glikozydów nasercowych (wg Lülmanna i wsp. zwrotna zmienionych brak resorpcji cząsteczek. aktywne metabolity (bis. cukru. wydalanie zwrotnej rozpuszczalnych w w kanalikach wodzie metabolitów 21 h 36 h 5 dni Biologiczny okres półtrwania u ludzi zdrowych Wydalanie z żółcią 0 częściowo przeważającej również wydalanie przez krążenie wątrobowojelitowe Biotransformacja 0 sprzęganie z kwasem odłączenie jednej lub (nie wnika do glukuronowym i dwóch cząsteczek wnętrza siarkowym.

Odszczepienie reszt cukrowych zachodzi częściowo w przewodzie pokarmowym. W moczu 74% jej metabolitów pojawia się po 24 h. aby mięsień sercowy miał właściwości kumulacji tych leków. Nerki są główną drogą ich eliminacji. a częściowo w tkankach i prowadzi do powstania aglikonów. stąd niewydolność nerek może prowadzić łatwo do kumulacji leku. prawię pozbawionych działania kardiotropowego. Nie wydaje się. okres półtrwania wynosi 9 dni. Digitoksyna dłużej się łączy z białkami osocza niż digoksyna. Przy użyciu znakowanych preparatów oraz czułych metod radiograficznych usiłuje się obecnie oznaczyć wychwyt śródkomórkowy kardenolidów przez mięsień sercowy. Wstrzyknięta dawka tylko w około 1% łączy się z białkami sierdzia. Natomiast okres półtrwania digoksyny wynosi 34—40 h. z moczem wydalana jest w około 301 .nasercowe nie łączą się selektywnie z mięśniem sercowym.

Digoksynę więc. Korzystnym zjawiskiem dla działania glikozydów jest wyrównawczy przerost mięśnia sercowego. zaburzeń ze strony układu nerwowego i wreszcie obrzęku płuc. działanie skurczowe na mięśniówkę gładką. zastoju żylnego w obrębie narządów jamy brzusznej. 3). Działanie glikozydów nasercowych jest skierowane przede wszystkim na osłabiony mięsień sercowy. wydalana jest szybciej z ustroju niż przebiegać może biotransformacja tego leku w tkankach. można uszeregować pomiędzy digitoksyną a Strofantyna (tab. przesięków. natomiast polarne glikozydy są bardziej oporne na procesy biotransformacji ustrojowej. Największe stężenie digoksyna osiąga w nerkach. Glikozydy wywierają wpływ nie tylko na sierdzie. skąpomoczu. Strofantyna (uabaina) w nie zmienionej formie jest szybko wydalana przez nerki. jest uzależniona od większej ilości grup hydroksylowych w cząsteczce oraz małego stopnia jej absorpcji w jelitach. zwłaszcza lewej komory. Czas eliminacji digoksyny jest taki sam u pacjentów zdrowych. Strofantyna. że apolarne glikozydy nasercowe są szybciej metabolizowane. jak i u pacjentów z wadami serca. Ten stan krążenia prowadzi do powstania obrzęków. w porównaniu z digoksyną. a nieco mniejsze w sercu i wątrobie. lecz także mają działanie pozasercowe. Glikozydy nasercowe wywierają najsilniejsze działanie lecznicze w przypadku niewyrównanej niedomogi krążenia. Geniny oraz 3-epigeniny tworzą siarczany i glukuroniany z odpowiednimi kwasami i w tej formie są ostatecznie wydalane z ustroju. np. W dalszej przemianie geniny przechodzą w nieczynne epigeniny przez biotransformację grupy hydroksylowej przez C-3. W związku z polepszeniem stanu krążenia zmniejsza się masa 302 . z konfiguracji P do a.80% (w tym metabolitów jest 7%). Znacznie większa rozpuszczalność strofantyny w wodzie. Natomiast procesy stłuszczenia. spowolnienie akcji serca. sinicy. następuje usuwanie wody przez drogi moczowe. kiedy dochodzi do zastoju żylnego przed przedsionkami w małym lub dużym krążeniu oraz pojawienia się dodatkowych powierzchniowych skurczów w postaci tachykardii. obniżenie ciśnienia żylnego. w którym znajdują się jeszcze wystarczające rezerwy energetyczne. Po 8 h w moczu pojawia się 50% wstrzykniętej dawki. Zostało stwierdzone. Zastosowanie glikozydów kardiotropowych powoduje spotęgowanie siły skurczu mięśnia sercowego. zmiany zwyrodnieniowe. zależnie od właściwości. zwiększenie objętości wyrzutowej. Obrzęki i przesięki cofają się. uszkodzenia mięśnia sercowego po przebytych zakażeniach osłabiają działanie lecznicze tych leków. duszności. zmiany wodniczkowe. jako związek wyjątkowo polarny i nie rozpuszczalny w lipidach.

które polegają na obniżeniu odcinka ST i spłaszczeniu. znika duszność. lanatozyd A i ich glikozydy pochodne. lanatozyd C. W znacznym stopniu wiązaniu z białkami ulega purpureaglikozyd A. w których oprócz glikozydów występują substancje balastowe. są zmiany w elektrokardiogramie przed i po podaniu tych leków w przypadku niewyrównanej niewydolności krążenia. Glikozydy były stosowane dawniej głównie w postaci mianowanych biologicznie surowców roślinnych. zaburzenia trawienia i objawy ze strony ośrodkowego układu nerwowego. woltaż obniża się. działanie lecznicze pojawia się szybciej i jest silniejsze. Pewnym. np. Najlepiej wchłania się purpureaglikozyd A. a więc nie mogą być brane pod uwagę jako swoisty stopień wysycenia glikozydami mięśnia sercowego. 303 . W tabeli 1 zestawiono właściwości trzech najczęściej stosowanych preparatów: digitoksyny. Czas trwania QRST ulega skróceniu. natomiast dość silnie wzmacniają siłę skurczu oraz napięcie mięśnia sercowego. dezacetylolanatozyd C. choć nie stałym wykładnikiem działania glikozydów nasercowych. Istnieją również duże różnice wiązania glikozydów z albuminami krwi. Lanatozydy i ich glikozydowe pochodne. Powyższe zmiany w ekg są obserwowane nie tylko po podaniu glikozydów. Glikozydy naparstnicy wełnistej są obecnie bardzo często stosowane w lecznictwie (acetylodigitoksyna. słabiej działają na fazę rozkurczową mięśnia sercowego. saponiny. digoksyna) ze względu na zróżnicowany stopień kumulacji. w porównaniu z glikozydami naparstnicy purpurowej. średnio — lanatozyd C. Glikozydy naparstnicy wełnistej i purpurowej wchłaniają się z przewodu pokarmowego w niejednakowym stopniu (patrz tabela 1). lanatozydu C (typ naparstnicy) i strofantyny (typ strofantusa) Glikozydy naparstnicy purpurowej (zwłaszcza digitoksyna) silnie wiążą się z białkami krwi. trudniej ulegają rozkładowi. a nawet odwróceniu załamka T. lanatozyd A. Jako leki są obecnie chętniej stosowane naturalne lub półsyntetyczne glikozydy w postaci krystalicznej. wiązania z białkami osocza. w mniejszym stopniu ulegają kumulacji. a najsłabiej — purpureaglikozyd B i gitoksyna. będące emulgatorami drażniącymi tkanki. zmniejszają wrażliwość układu przewodzącego na bodźce nerwowe. wydłuża się odcinek P-P oraz odcinek P-Q. działania kardiotropowego oraz moczopędnego. Najbardziej charakterystyczną cechą są zmiany dotyczące odcinka ST i załamka T. Leki te mogą więc powodować wystąpienie znacznego stopnia bradykardii. sinica. kiedy działają w pełni mechanizmy obronne ustroju. Glikozydy nie wywierają wpływu na serce zdrowe lub też będące w stanie wyrównanej niewydolności krążenia.ciała. lecz również mogą pojawić się w wielu innych schorzeniach krążenia.

W związku z powyższym działanie ich rozwija się wolniej. Najsilniej kumulują się glikozydy naparstnicy purpurowej. znacznie słabiej wełnistej. częściowo również z żółcią. należy to uwzględnić przy ustalaniu dawek. Wadą ich jest stosunkowo słaba absorpcja z przewodu pokarmowego. o wiele częściej niż inne glikozydy nasercowe wywołuje pojawienie się niemiarowości. często w postaci mieszanek z innymi lekami (zwłaszcza u osób starszych). Działają one na serce analogicznie jak glikozydy konwalii. wywiera silne działanie moczopędne. W zielu miłka wiosennego (Herb. jaką jest dychawica sercowa. Na- 304 . Najaktywniejszym naturalnym kardenolidem w zielu konwalii majowej (Herb. co prowadzi do nadmiernego gromadzenia w tkankach (kumulacja). Strofantyny nie stosuje się w przewlekłej niedomodze krążenia. Korzystnym objawem ubocznym jest działanie moczopędne. Convallariae majalis) jest konwalatoksyna. wskutek obecności flawonoidów oraz kardenolidów. Strofantynę stosujemy przede wszystkim w przypadkach ostrej niewydolności serca. Z przewodu pokarmowego cały zespół kardenolidów absorbuje się w większym procencie niż czyste glikozydy. W ustroju pozostaje do 24 h. digitaloidów wchodzą glikozydy nasercowe o typie kardenolidów strofantusa o słabszym działaniu inotropowym dodatnim i chronotropowym ujemnym na mięsień sercowy od glikozydów naparstnicy i strofantyny. Działanie nalewki z konwalii przypomina działanie strofantyny bez objawów kumulacji. Strofantyna wywiera silne działanie inotropowe dodatnie.digitoksyna i acetylodigitoksyna. stosuje się je więc wyłącznie dożylnie. U chorych z uszkodzeniem miąższu nerek lub wątroby wydalanie glikozydów jest upośledzone. Jak uprzednio wspomniano. Heterozydy kardenolidowe typu strofantyny minimalnie wchłaniają sią z przewodu pokarmowego. Ziele miłka wiosennego. jednak ze względu na balastową obecność saponin mogą zjawić się ponadto objawy podrażnienia błony śluzowej przewodu pokarmowego. Pozostałe glikozydy wiążą się słabiej z białkami i są szybciej wydalane z ustroju (lanatozyd C). W czasie podawania dużych dawek eliminacja (biotransformacja oraz wydalanie) może być mniejsza niż ilość glikozydu resorbowanego. Wydalanie następuje głównie z moczem. prawie nie ulega kumulacji. wzmaga napięcie mięśnia sercowego i. Strofantyna (uabaina) słabo wiąże się z białkami krwi i sierdzia. na co należy zwrócić uwagę. w skład tzw. Nalewka konwalii majowej stosowana jest w lżejszych postaciach niewydolności układu krążenia. Adonidis vernalis) znajdują się również heterozydy kardenolidowe. tylko niemal dwukrotnie słabiej i nie powodują objawów kumulacji.

odbijanie. U pacjentów nad wrażliwych. a w niektórych przypadkach może przyjść do przejściowej tachykardii i niemiarowości. Liście oleandra (Fol.lewka z ziela miłka (Tinct. Kardenolidy w dawkach leczniczych nie działają na naczynia wieńcowe. Glikozydy cebuli morskiej (Urginea maritima) stosowane są bardzo rzadko w postaci nalewki lub w mieszankach z innymi lekami. lecz ulegają dość szybko biotransformacji. bóle brzucha lub biegunka. wstrząs. obrzęk płuc. natomiast częściej jako czyste związki. jak zapaść. Adonidis vernalis) stosuje się zwykle wraz z innymi lekami jako środek wspomagający w niedomogach krążenia. W związku z tym. Skurcz mięśni gładkich naczyń jamy brzusznej powoduje w następstwie zwężenie naczyń. Oleandri) z Nerium oleander zawierają oleandrynę i kilka innych glikozydów o mniejszym znaczeniu leczniczym niż poprzednie. — częstoskurcz napadowy. dlatego najczęściej są podawane we wstrzyknięciach. natomiast w dawkach toksycznych mogą powodować skurcz naczyń wieńcowych. — niewyrównana niewydolność krążenia pochodzenia sercowego. Działanie moczopędne glikozydów pojawia się jako wypadkowa poprawy pracy serca oraz wzrostu przepływu krwi przez nerki wskutek czego następuje ustępowanie obrzęków. co z kolei zmniejsza przepływ krwi przez nerki i może powodować wzrost ciśnienia tętniczego. dlatego przy zamierzonej długotrwałej digitalizacji serca stosuje się w niewielkich dawkach pochodne fenotiazyny. Odmiana czerwona cebuli morskiej odznacza się specyficzną toksycznością dla gryzoni (szczury) i nie jest stosowana w lecznictwie. W przypadku pojawienia się duszności znajdują zastosowanie niektóre leki przeciwbólowe. a zwłaszcza cierpiących na przewlekłe stany zapalne żołądka i jelit. mdłości. leki uspokajające. analeptyki. 305 . może pojawić się ślinotok. podobnie jak digitaloidy. Działania uboczne kardenolidów nie są zbyt groźne i dotyczą głównie przewodu pokarmowego. wymioty. nie ulegają kumulacji. Zaletą cebuli morskiej jest jej silne działanie moczopędne. Heterozydy cebuli stosunkowo łatwo wchłaniają się z jelit. Ze strony krążenia pojawia się niekiedy bradykardia. Jako leki wspomagające działanie glikozydów nasercowych stosuje się środki o działaniu moczopędnym. Ustalone zostały następujące wskazania do stosowania glikozydów: — ostra niewydolność krążenia. — migotanie lub trzepotanie przedsionków. najczęściej saluretyki z uzupełnieniem soli potasu.

jak rezerpina i jej pochodne. zastosowane łącznie z lekami przeciwarytmicznymi typu chinidyny lub prokainamidu. — dializa nerek. Znając mechanizm działania glikozydów można stwierdzić. Przyczyną niemiarowości serca w toku digitalizacji może stać się podanie dużych dawek środków pobudzających receptor betaadrenergiczny. a zwłaszcza jonów sodu. tak samo jak i osoby cierpiące na niedoczynność tarczycy. źle znoszą nawet lecznicze dawki glikozydów. sumowania z objawami niedomogi krążenia. Witamina D stosowana przez dłuższy okres jest przyczyną hiperkalcemii. — zmiany miażdżycowe. potasu i wapnia. Wysycające dawki glikozydów nasercowych. Naturalnym przeciwwskazaniem jest niedomoga krążenia na tle zatrucia tym lekiem. Leki te będą potęgować siłę działania glikozydów. a zwłaszcza po podaniu ACTH. Istnieją ponadto przeciwwskazania kliniczne jak: — niemiarowość w przebiegu zawału. że preparaty podwyższające poziom jonów wapnia w osoczu mogą spowodować zatrucia tymi lekami. jak izoprenalina (Aludrin). epinefryna (Adrenalinum) lub aminy sympatomimetyczne z grupy amfetaminy. — częściowy blok serca (można spowodować pojawienie się bloku całkowitego). — zwężenie zastawki dwudzielnej. Niewskazana jest w wielu przypadkach terapia kojarzona ze względu na możliwość interakcji leków. Zatrucie glikozydami nasercowymi początkowo jest trudne do uchwycenia ze względu na fakt jego nakładania. orcyprenalina (Salbutamol). zawał serca. naczyniowe.Zasadniczo brak jest przeciwwskazań bezwzględnych do stosowania glikozydów. Objawy zatrucia są 306 . niewydolność nerek. Optymalnym postępowaniem przygotowawczym dla stosowania glikozydów byłoby każdorazowe oznaczanie poziomu elektrolitów we krwi. zakrzepy naczyniowe. z wyjątkiem rzadko ujawniającego się uczulenia. ciężkie uszkodzenie wątroby lub trzustki. stany śpiączki. szczególnie w starszym wieku. mogą wywołać zaburzenia pracy serca w postaci bloku układu przewodzącego. W tym przypadku mięsień sercowy opróżniony z amin katecholowych staje się nadwrażliwy na działanie glikozydów nasercowych. przewlekłe stany zapalne płuc i oskrzeli. Niektórzy pacjenci. imipraminy oraz leków o działaniu hipotensyjnym. — niemiarowości komorowe. Glikozydy stanowią przeciwwskazanie do równoczesnego stosowania leków tymoleptycznych z grupy inhibitorów monoaminooksydazy. Saluretyki z grupy hydrochlorotiazydu stosowane przez dłuższy czas powodują zubożenie ustroju w jony potasu. Analogiczne objawy obserwuje się przy stosowaniu kortykoterapii.

1. aby otrzymać efekt terapeutyczny. Przedawkowanie glikozydów jest zwykle wynikiem kumulacji dawek podtrzymujących. szczególnie w przypadkach. z leków beta-adrenolitycznych — propranolol lub oksyprenolol. indeks terapeutyczny. W wypadku hipokaliemii korzystne jest podanie soli potasu. Toksyczne działanie glikozydów zwiększa się oczywiście przy podwyższeniu poziomu jonów wapnia. np. Leki o działaniu atropinowym znoszą utrzymującą się nadmierną wagotonię. tzw. a obniżeniu poziomu jonów potasu w osoczu i tkankach. Pojawienie się bloku serca lub bradykardii jest wskazaniem do podania domięśniowego efedryny. Błędem jest stosowanie kompozycji zawierających ajmalinę (Gilurytmal). Śmiertelna dawka glikozydów doprowadza do wystąpienia trzepotania i migotania komór. pozasercowego toksycznego działania. chlorku potasowego. Dawka śmiertelna dla zwierząt jest 5—10 razy większa od dawki powodującej działanie inotropowe dodatnie oraz około dwa razy większa od dawki powodującej pierwsze objawy niemiarowości. można również podać izoprenalinę. bradykardię. Nadmierna digitalizacja ustroju prowadzi do wystąpienia pogłębionych objawów. 2. stosunkowo łatwo dochodzi do kumulacji glikozydów i zatrucia. 3. stanu krążenia. których wybór uzależniony jest od objawów zatrucia. Leki przeciwarytmiczne stosuje się z wielką ostrożnością i tylko w przypadkach daleko posuniętych zaburzeń rytmu serca. W dalszych fazach zatrucia glikozydy nasercowe zwiększają pobudliwość mięśnia sercowego. Pojawiają się uporczywe wymioty oraz silne bóle żołądka i jelit na skutek nadmiernej kurczliwości mięśniówki gładkiej. 307 . Wykładnik bezpieczeństwa lub tzw. W przypadkach zatruć glikozydami należy odstawić preparat i stosować leki. hamują również nudności i wymioty. Dzieci na ogół dobrze znoszą nawet duże dawki. a więc istnieje tendencja do pojawienia się nadwrażliwości trzeciorzędowych ośrodków układu autonomicznego. działają antagonistycznie w stosunku do glikozydu na komórkę nerwową i mięśniową. współistniejących schorzeń przewodu pokarmowego itd. gdy zwiększa się dawki. 4. Używana jest chinidyna. Pronestyl. na skutek uszkodzeń narządów miąższowych. Ze związków chelatującyeh jony wapnia podaje się dożylnie cytrynian sodowy lub wersenian dwusodowy (EDTA-Na). w których powstaje nadmierna ilość skurczów dodatkowych.dość zróżnicowane i zależą od wieku. jest stosunkowo mały. U pacjentów w wieku starszym. 5.

np. jak również przy zmianach zanikowych błony śluzowej żołądka (przewlekły alkoholizm). Leki te. Działanie zwiększające wydzielanie soku nie występuje po znieczuleniu kokainą języka i jamy ustnej. Związkami gorzkimi są niektóre alkaloidy. Gorycze wstrzyknięte zwierzętom powodują. również na drodze odruchu. Ostatnio prowadzone badania wykazały. Nieznacznie drażnią one błony śluzowe przewodu pokarmowego. Leki przeciwhistaminowe jak prometazyna (Diphergan) lub dwufenylohydramina (Benzhydraminum hydrochloricum) działają korzystnie w przypadku uporczywych nudności i wymiotów.6. ułatwiają trawienie pokarmów. po przecięciu nerwów językowo-gardłowych. stwierdzające bezpośrednio pobudzający wpływ goryczy na wydzielanie gruczołów żołądkowych. po podaniu leków o działaniu atropinowym. powodują reflektoryczne pobudzenie ośrodka wydzielniczego nerwu błędnego. Po podaniu doustnym gorycze drażnią smakowe zakończenia nerwowe grzbietu języka (brodawki okolone). występują w wielu surowcach roślinnych. lecz nie pogarszają w spo- 308 . że gorycze po wprowadzeniu sondą bezpośrednio do żołądka silnie pobudzają czynniki wydzielnicze i wzmagają produkcję soku żołądkowego. Podniety nerwowe. jednoznaczne z poziomem leukocytozy trawiennej. a wspólną ich cechą jest silnie gorzki smak i z tego powodu niektóre z nich znalazły zastosowanie w terapii. natomiast drażnienie przez gorycze smakowych zakończeń nerwowych języka zwiększa tylko wydzielanie śliny. a następnie przejście bodźców na gałązki wydzielnicze gruczołów żołądkowych. po krótkiej fazie zmniejszenia. częściej są to substancje bezazotowe o charakterze laktonów lub związków furanowych. brucyna. z pominięciem odruchu. wywołują leukocytozę trawienną. Gorycze wzmagają pierwszy nerwowy okres wydzielania soku żołądkowego. chinina. Według większości autorów mechanizm działania goryczy zakłada istnienie wydzielniczego odruchu warunkowego. hamują skurcze głodowe żołądka. Istnieją więc dane doświadczalne. po zatruciu zwojów nikotyną. pobudzają wydzielanie śliny oraz soku trzustkowego. nie stanowią zdefiniowanej grupy chemicznej. obserwowanej po podaniu tego środka doustnie. strychnina. zwane goryczami (amara). długotrwałe zwiększenie leukocytozy. Niektóre z nich występują w roślinach w połączeniach z cukrami jako glikozydy. biegnąc głównie nerwem językowo-gardłowym. Gorycze stosowane doustnie wzmagają łaknienie. GORYCZE Substancje.

saluretycznie. Przetwory roślinne zawierające furanokumaryny. Taraxaci). przeciwgorączkowo. w postaci odwarów. Hyperici). uwrażliwiają skórę na działanie promieni nadfioletowych i mogą powodować u ludzi wystąpienie zmian zapalnych skóry. cynchonina). przeciwbólowe. Związki te na ogół są mało toksyczne dla tkanek zwierzęcych. Istnieją pewne analogie w działaniu terapeutycznym pomiędzy kumarynowcami a flawonoidami. Podobnie stosuje się antrazwiązki zawarte w alonie (Aloe). Substancjami gorzkimi są glikozydy. Cinchonae).01— —0. amara). podobnie jak poprzednie surowce roślinne. Ukierunkowanie i siła działania farmakologicznego poszczególnych połączeń uzależniona jest od ich struktury chemicznej.i metoksykumaryny absorbują silnie światło UV w niektórych zakresach długości fal. chinidyna. Absinthii) i innych. Cichorii). Związki kumarynowe mogą wywierać silne działanie przeciwzakrzepowe. jako glikozydy.sób istotny istniejących schorzeń żołądkowo-jelitowych. KUMARYNY Związki kumarynowe mają charakter laktonów aromatycznych i są pochodnymi benzo-α-pironu. Niektóre z nich charakteryzują się obecnością dodatkowego pierścienia furanowego. Korę chinową (Cort. Gentianae) oraz pokrewne związki występujące w liściach bobrka (Fol. zielu tysiącznika (Herb. uspokajająco. znajdujące się w korzeniu goryczki (Rad. w związku z czym mogą być z powodzeniem stosowane przy objawach niedokrwistości i bezsoczności.05 g działają jako gorycz żołądkowa. Tego typu połączenia noszą nazwę furanokumaryn. w związku z powyższym próbuje się stosować te związki jako światłochłonne. w korzeniu arcydzięgla (Rad. Niektóre hydroksy. gencjanina i nietoksyczna gencjopikryna. Furanokumaryny. zielu piołunu (Herb. Uwolnione w toku procesów enzymatycznych aglikony mają charakterystyczny zapach. nalewek. znajdujące się w surowcach roślinnych. korzeniu cykorii (Rad. jak i w mieszaninach (Tinct. zarówno pojedynczo. Furanokumaryny działają spazmoli- 309 . wyciągów. wykazują również działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze. w korzeniu mniszka (Rad. mają zdolność fluoryzowania. Archangelica). np. Millefolii). Centaurii). gdyż w bardzo małych dawkach 0. zielu krwawnika (Herb. zapisuje się. ze wzglądu na obecność gorzkich alkaloidów (chinina. należy ostrożnie stosować w okresie wiosennym i letnim. ponadto działają spazmolitycznie na mięśniówkę gładką. Menyanthidis). W roślinach kumaryny występują w postaci wolnej lub związanej. w celu poprawy łaknienia i trawienia. zielu dziurawca (Herb.

Kumaryna (lakton kwasu o-hydroksycynamonowego) wpływa depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy. związki kumarynowe (hydroksykumaryny: umtoeliferon i herniarynę). jak pimpinelinę. Herniariae) zawiera m. Wyciągi z surowca (napary) wykazują działanie zależne od jego składników. około 0. Rutae) zawierają oprócz alkaloidów. Po większych dawkach pojawiają się krwawienia na skutek hamowania syntezy protrombiny w wątrobie. ksantotoksynę. Archangelicae) pobudzają czynność gruczołów ślinowych i śluzowych żołądka i jelit. Korzeń biedrzeńca (Rad. Meliloti) zawiera różnorodne związki kumarynowe. olejków. izopimpinelinę. Pimpinellae) zawiera między innymi również furanokumaryny. Ziele nostrzyka (Herb.02% bishydroksykumaryny. Ziele połonicznika (Herb. Kumarynowce są składnikami wielu roślin o znaczeniu terapeutycznym. mających znaczną aktywność biologiczną o różnym profilu farmakologicznym. jak bergapten.tycznie. Kumaryna jest związkiem toksycznym. rzadko do wewnątrz. Sposób przygotowania odwaru warunkuje jego działanie.9% kumaryny. które może powodować objawy pęcherzycy. Większe dawki uszkadzają przede wszystkim narządy miąższowe — wątrobę i nerki. omówionych w rozdziale „Przegląd roślin leczniczych”. Związki kumarynowe działają przede wszystkim przeciwskurczowo na mięśniówkę gładką. wszystkie o działaniu spazmolitycznym. Furanokumaryny próbuje się stosować w łuszczycy (psoriasis). mogąc powodować obniżenie ciśnienia. Związki kumarynowe wchodzą w skład wielu surowców roślinnych. psoralen. Kumaryna działa też przeciwbakteryjnie na szczepy bakterii Gramdodatnich. rozszerzając naczynia wieńcowe.in. piranokumaryny Ammi visnaga.2% dwuhydroksykumaryny (melilotyny) oraz do 0. Liście ruty (Fol. Niektóre kumaryny działają przeciwskurczowo. wywiera zaledwie słabe działanie rozkurczowe na mięśnie prążkowane. Działanie uczulające na światło słoneczne. rutyny. Przetwory z arcydzięgla (Rad. Ziele nostrzyka jest stosowane w postaci odwaru lub maści do użytku zewnętrznego. w tym około 0. w większych stężeniach pojawia się działanie skurczowe. Wyciągi z ziela nostrzyka działają depresyjnie na układ nerwowy oraz rozkurczowo na naczynia krwionośne. jako leki pobudzające procesy trawienne i wzmacniające napięcie mięśni gładkich. uzależnione jest od obecności 310 . natomiast wyraźne na mięśniówkę gładką. również furanokumaryny. Wyciągi alkoholowe działają spazmolitycznie i stosowane są jako leki pomocnicze w schorzeniach przewodu pokarmowego i nerek. np. Stosowane są w mieszankach.

łysienie. drogi moczowe.006 biegunka 36—48 5—6 0.025—0.025 0. W przeciwieństwie do heparyny działanie związków kumarynowych polega na właściwościach hamowania biosyntezy Tabela 4 Doustne leki przeciwzakrzepowe (pochodne kumaryny) Cza Dzienna wystąpieni Dawka Czas dawka a maksyuderzeniow działani podtrzymując malnego a a (dni) a działania (g) (g) (godziny) Nazwa Uboczne objawy toksyczność Dwukumarynooctan etylu (Triomexan Acenokumaryna (Sintrom) Dwuhydroksykumaryna (Dicumarol) Fenoprokumarol (Marcumar) Warfaryna (Coumadin) 18—30 36—48 nudności. skurczach narządów gładkomięśniowych (żołądek. Związek ten zapoczątkował syntezę serii leków o działaniu przeciwzakrzepowym. 4).5—2 0.15 żołądkowojelitowe 0. macica). ponadto Intr. Z punktu widzenia terapeutycznego największe znaczenie spośród związków kumarynowych występujących w roślinach ma bishydroksykumaryna (Dicumarol).05 pokrzywka. mających zbliżoną budowę chemiczną i podobne właściwości farmakologiczne.02—0. wymioty. Większe dawki mogą powodować poronienia.2—0.przede wszystkim psoralenu.002—0.012 śluzowej jamy ustnej zaburzenia 0.15—0. zapalenia 0. Różnice jakie zachodzą w tej grupie związków są raczej ilościowe. rumień owrzodzenie błony 1. Rutae podaje się w stanach nadciśnienia.9 pokrzywka.2 0.024 36—72 4—5 0. Obecność rutyny uzasadnia stosowanie przetworów z ruty w stanach nadmiernej kruchości naczyń włosowatych.3 48—72 7—14 0.002—0.9—1. jelita. a nie jakościowe (tab.025 skóry. alopecia 311 .00075— 0. 2—3 0.

powodując hipoprotrombinemią i hipoprokonwertynemią. że pochodne kumarynowe nie hamują również uwalniania protrombiny. 3). Przeprowadzone doświadczenia wykazały. Przypuszcza się. że dwukumarol działa na białkowe prekursory (wspólne dla protrombiny i wymienionych trzech czynników). że w ustroju antywitaminy K stają się antymetabolitami witaminy K. natomiast pokaźne ilości czynni- ka VII (prokonwertyny). Łączą się one z receptorem tkankowym. nie niszczy protrombiny. IX. Po podaniu pochodnych kumaryny znacznie szybciej obniża się poziom czynnika VII niż czynnika IX. Proces ten zachodzi in vivo.protrombiny oraz czynników VII. Mechanizm działania omawianych pochodnych kumarynowych polega wiać na bezpośrednim włączeniu się tych leków w biosyntezą czynników procesu krzepliwości krwi w obrębie wątroby (ryć. Podobieństwo strukturalne pomiędzy dwukumarolem a witaminą K dało podstawę do stwierdzenia ich obustronnego antagonizmu farmakologicznego. X i protrombiny. W warunkach fizjologicznych osocze zawiera tylko niewielkie ilości protrombiny. X w wątrobie. W mechanizm czynnościowy krzepliwo- 312 . poddanych działaniu tych związków. Przypuszcza się. przeznaczonym dla naftochinonów w układzie enzymatycznym. który katalizuje wytwarzanie protrombiny. że miąższ wątroby zwierząt. Działanie protrombiny może się nasilać w czasie perfuzji taką krwią zdrowego zwierzęcia. Przy użyciu techniki fluoryzujących przeciwciał wykazano. powolne wydłużanie czasu krzepliwości krwi i wreszcie jej niekrzepliwość.

wzmacniają lub przedłużają działanie przeciwzakrzepowe dwukumarolu. Związki kumarynowe podawane doustnie wykazują różny stopień wchłaniania. w zawałach mięśnia sercowego. Nieznaczne ilości dwukumarolu znaleziono w krwinkach czerwonych. choć zwykle stały dla danego związku. że 15—50% podanej dawki jest metabolizowane na dobą. Niedomoga czynnościowa nerek. leczonych ambulatoryjnie. Kumaryny przeciwzakrzepowe ulegają łatwo kumulacji. We krwi antywitaminy K wiązane są przez albuminy. śledziony i nerek. Stopień ich biotransformacjł. Po odstawieniu leku krzepliwość krwi wraca powoli (w ciągu kilkunastu dni) do stanu prawidłowego. gdy już z ustroju znikną zapasy protrombiny. stany gorączkowe. wątroby. Przyjmuje się. uzależniony jest od stanu chorego. Skutek leczniczy uzależniony jest od rodzaju środka i występuje późno. podobnie jak u zwierząt. zmiany ilościowe witaminy K spowodowane brakiem lub nadmiarem tłuszczów w diecie codziennej). U niektórych 313 . Opóźnienie spowodowane jest obecnością we krwi wytworzonej uprzednio protrombiny i prokonwertyny. Maksimum działania kumaryn przeciwzakrzepowych ujawnia się w chwili. natomiast osobnicy wyniszczeni. którym podano dwukumarol. Wadą leków jest długi czas utajenia. zwłaszcza w obrąbie płuc. U zwierząt karmionych dietą pozbawioną witaminy K rozwija się hipoprotrombinemia. uzależniony od rodzaju schorzeń. Istnieje korelacja pomiędzy czasem wiązania tych środków w wątrobie a czasem pojawienia się hipoprotrombinemii. gnilec. a więc w zapaleniu żył. Antywitaminy K stosuje się w schorzeniach układu krążenia w przypadkach tworzenia się zakrzepów w naczyniach lub sierdziu oraz w przypadkach grożących ich pojawieniem się. z niedorozwojem umysłowym są bardziej wrażliwi. Wiek czy płeć nie mają wpływu na działanie doustnych leków przeciwzakrzepowych. które mimo zahamowania ich biosyntezy są zdolne utrzymać jeszcze krzepliwość krwi.ści krwi włącza się współdziałanie witaminy K. w chorobie Buergera. W ilościach śladowych stwierdzono jego obecność w płynie mózgowo-rdzeniowym. Wiele czynników wpływa na intensywność i skuteczność leczenia pochodnymi kumarynowymi (np. Stosowanie antywitamin K wymaga stałej kontroli czasu protrombinowego. Szczególną nadwrażliwość na te leki obserwuje się u noworodków. podobnie jak osobnicy z uszkodzonym miąższem wątrobowym. w zakrzepach zatok żylnych mózgu itp. Szczególną trudność sprawia kontrola pacjentów zażywających leki przeciwzakrzepowe. mianowicie w kilkanaście do kilkudziesięciu godzin po podaniu.

Objawami ubocznymi działania mogą być: brak łaknienia. w przypadkach nadciśnienia złośliwego. bez stwierdzenia uszkodzeń wątroby lub nerek. rzadko występują zmiany skórne. jedynie w małych ilościach są wydalane z moczem w stanie me zmienionym. ciąża. Im większa jest pierwsza dawka. Terapię lekami przeciwzakrzepowymi można prowadzić przez kilka lat. Pacjenci z wrodzonymi wadami serca są nadwrażliwi na te leki. jak również niedobór witaminy K w ustroju i wykonanie miejscowego znieczulenia w okolicy lędźwiowej. W ten sposób i tak już niski poziom protrombiny u noworodka może zostać jeszcze bardziej obniżony. Nie należy stosować leków przeciwzakrzepowych w przewlekłym alkoholizmie. skazy krwotoczne. Nadmierne krwawienie obserwuje się nie tylko po zażyciu 314 . czynnej gruźlicy. Chociaż środki te wydalane są z mlekiem. zwłaszcza po długotrwałym leczeniu. tym prędzej można oczekiwać odpowiedzi. Czas odpowiedzi jest wprost proporcjonalny do okresu półtrwania tego leku w osoczu. wymioty. Odpowiedź ze strony układu krzepliwości krwi jest widoczna dopiero od chwili wysycenia białek osocza. choroba wrzodowa. a jednocześnie musi być ograniczona. nerek (z wyjątkiem przewlekłego stanu zapalnego). nie możemy. poronienia. uchyłki jelitowe. nudności. podczas gdy u innych czas ten wynosi 2 dni. nawet gdy matka zażywa pełne dawki tego leku. praktycznie biorąc. to jednak nie obserwowano u karmionych niemowląt cięższych form hipoprotrombinemii. Pojedyncza dawka dwukumarolu w różnym więc czasie może ujawnić swe działanie. Leki przeciwzakrzepowe przechodzą przez barierę łożysko-płód. Przypuszcza się. osiągnąć maksymalnej odpowiedzi. Nie należy przerywać jej nagle. Objawem działania toksycznego leków kumarynowych jest skaza krwotoczna o różnym stopniu nasilenia. operacje mózgu i rdzenia. zapalenie jelita grubego. Podanie witaminy K nie zmienia stopnia wiązania i uwalniania dwukumarolu w osoczu. że różnice w odpowiedzi ustroju na podany lek uzależnione są od czynników genetycznych.osób białka osocza wiążą tę dawką w czasie dłuższym niż 9 dni. podostre zapalenie bakteryjne wsierdzia. Przeciwwskazaniami do stosowania antywitamin K są uszkodzenia i schorzenia wątroby. niekiedy biegunka. gdyż mogą powstać zakrzepy wewnątrznaczyniowe. Ponieważ wielkość dawki powinna być ściśle oznaczona. Ostrożność jest wskazana w okresie przeprowadzania zabiegów operacyjnych i w stanach pooperacyjnych. Czas wycofywania leku powinien wynosić co najmniej 3—6 tygodni. Antywitaminy K są hydrolizowane przez enzymy siateczki endoplazmatycznej wątroby do nieczynnych związków.

U niektórych pacjentów stwierdza się plamicę polekową (purpura medicamentosa). Leczenie krwawień. Przetoczenie pełnej krwi lub osocza jest w niektórych przypadkach konieczne. Streptococcus pyogenes. nie stosuje się osocza przechowywanego. który jest konieczny dla przemiany kwasów nukleinowych i białek w komórce. Streptococcus faecalis. następnie podaniu dożylnym witaminy K. Działanie addycyjne. bardzo rzadko zwiększenie kruchości naczyń włosowatych. przewodu pokarmowego i nerek. Nagłe odstawienie leku i podanie witaminy K może być niebezpieczne dla pacjenta. np.dawek leczniczych. pojawiających się w przebiegu terapii tymi środkami. jest spowodowane masywnymi krwawieniami do światła przewodu pokarmowego na tle bezobjawowych owrzodzeń żołądka lub dwunastnicy. Około 25% zgonów. Pojawić się może bezprzyczynowa hematuria bez następowych uszkodzeń nerek. krwawienia maciczne i ograniczone krwiaki w obrębie wątroby. jako wynik krwawień do miąższu wątroby lub niedotlenienia spowodowanego niedokrwistością pokrwotoczną. Częstość pojawiania się krwawień mniejszych lub większych podczas leczenia kumarynami wynosi 2—4%. Kumaryny mają blokować syntezę nieznanego metabolitu o podstawowym znaczeniu dla rozwoju wymienionych grzybów. polega na odstawieniu leku. Związki kumarynowe hamują wzrost niektórych szczepów bakteryjnych. ze względu na możliwość następowych poważnych uszkodzeń błon śluzowych i narządów oraz ze względu na ilość przypadków zejść śmiertelnych związanych z krwawieniami mogącymi się pojawić w toku tej kuracji. w celu zwrócenia uwagi nawet na błahe krwawienia. potęgujące działanie antywita- 315 . wykonywanej zwykle o tej samej porze dnia i tej samej godzinie. ponadto wykazują również działanie fungistatyczne (lecz nie fungitoksyczne) na szczepy Aspergillus niger. jak również konieczność dokładnej obserwacji chorego. Corynebacterium diphtheriae. a także krwiaki śródmiąższowe nerek i kolka nerkowa z towarzyszącą hematuria. Opisano kilka przypadków bezobjawowego uszkodzenia miąższu wątrobowego. Należy podkreślić konieczność indywidualnie ustalonej każdorazowo terapii oraz konieczność regularnej kontroli czasu protrombinowego. Interakcje pomiędzy doustnymi środkami przeciwzakrzepowymi z grupy kumaryn a innymi lekami są przedmiotem dokładnych obserwacji i publikacji. Obserwuje się też niekiedy krwiaki mózgowe z podostrym bakteryjnym zapaleniem wsierdzia. Najczęściej krwawienia dotyczą błon śluzowych. skóry. Penicillium glaucum i Rhizopus nigricans. lecz także po podaniu dawek minimalnych. Neisseria gonorrhoeae. opisanych przy stosowaniu kumaryn przeciwzakrzepowych.

Pochodne dwukumarolu stosuje się wówczas. Saponiny emulgują tłuszcze oraz zmniejszają napięcie powierzchniowe cieczy. obliczone na tygodnie lub miesiące. W przeciwnym wypadku znacznie korzystniejsze jest stosowanie heparyny. Podobny wpływ wywiera guanetydyna. neomycyna. Krótkotrwałe stosowanie rezerpiny blokuje skuteczność leków kumarynowych. chinina. meprobamat. Detreomycyna. jak hamowanie przeciwzakrzepowego działania kumaryn może pojawić się u kobiet zażywających doustne sterydowe środki antykoncepcyjne. mają następujące leki: kwas aminosalicylowy. Leki te mogą zmniejszać aktywność protrombiny. gryzeofulwina. glutetymid. kanamycyna. kwas etakrynowy. streptomycyna i sulfonamidy hamują wzrost flory bakteryjnej jelit i opóźniają biosyntezę witaminy K oraz zmniejszają aktywność protrombiny. Zarówno wzmacnianie. są: klofibrat. alkohol etylowy.min K. wodzian chloralu. haloperidol i metyloksantyny. Środki neutralizujące i barbiturany” hamują resorpcję antywitamin K ze światła przewodu pokarmowego. Lekami uwalniającymi doustne środki przeciwzakrzepowe z ich połączeń z białkami. Niektóre leki powodują uczynnienie mikrosomalnych enzymów metabolizujących związki kumarynowe i przyspieszających ich wydalanie. często spotykane w świecie roślinnym. a tym samym podwyższającymi poziom aktywnych (nie związanych) cząstek we krwi. gdy wskazane jest leczenie długotrwałe. Powyższy wykaz będzie z pewnością uzupełniony coraz to nowymi danymi. Są to barbiturany. są mieszaniną wielkocząsteczkowych heterozydów (saponozydów). oksyfenbutazon. fenylobutazon. salicylany. podczas gdy rezerpina stosowana przez dłuższy czas wzmacnia ich działanie. zmniejszają stopień resorpcji witaminy K i mogą powodować hipoprotrombinemię. tetracykliny. środki kontrastowe zawierające jod. bretylium i α-metylodopa. Metabolizm antywitamin K hamuje disulfiram i fenylobutazon. zbudowanych z cukrów i genin (aglikonów) o strukturze trójterpenowej lub sterydowej. metylotiouracyl. kwas mefenamowy. chinidyna. prawdopodobnie na skutek przyspieszenia pasażu jelitowego. niewiele bowiem zebrano informacji dotyczących np. dając mniej lub bardziej pieniące się wodne roztwory. interakcji pochodnych indandionu. Środki przeczyszczające. 316 . SAPONINY Naturalne saponiny. propylotiouracyl. sterydy o działaniu anabolicznym. dwufenylohydantoina.

W drzewie oskrzelowym następuje wzmożone tworzenie i wydzielanie wodnistego śluzu. Znaczną rolę odgrywają tu ruchy nabłonka migawkowego. Podanie doustne dużych dawek saponin powoduje wystąpienie podrażnienia błon śluzowych żołądka i jelit. punkty kaszlowe w drzewie oskrzelowym. tym łatwiej wydalana jest przy odruchu kaszlowym. a nawet nieco hamują diurezę. sole żelaza lub glikozydy nasercowe. odruchy kaszlowe zjawiają się łatwiej i częściej. które po wchłonięciu wydalane są z moczem. mniej lepka. Działanie toksyczne saponin dotyczy przede wszystkim narządów miąższowych. Saponiny wzmagają również wydzielanie żółci. Saponiny. Preparaty i wyciągi roślinne zawierające saponiny. Im wydzielina jest bardziej płynna. powodując zmiany zapalne. a ściślej część zwana umownie ośrodkiem kaszlowym w rdzeniu przedłużonym. fasola). stosowane doustnie nawet w małych dawkach. Nowsze badania wykazały. że saponiny nie wywierają działania moczopędnego. drażnią zakończenia nerwowe błony śluzowej żołądka. Równocześnie zwiększa się wrażliwość ośrodka oddechowego. To działanie miałoby również znaczenie jako możliwość pełniejszego wykorzystania działania witamin lub soli mineralnych. natomiast wydzielina gęsta i lepka upośledza jego funkcję. podczas których ulega pobudzeniu ośrodek nerwu błędnego. W przewodzie pokarmowym saponiny ulegają częściowemu rozpadowi do sapogenin. Receptorami obwodowymi uruchamiającymi odruch kaszlowy są tzw. jak sole wapnia. w których również występują glikozydy saponinowe (np. trzustkowego i jelitowego. Wydzielina gęsta przywiera do ściany oskrzeli i wymaga nasilonych odruchów kaszlowych. Saponiny wstrzyknięte pozajelitowe (podskórnie lub domięśniowo) silnie drażnią otaczające tkanki. soku żołądkowego.Procesem oddychania steruje ośrodek oddechowy. znajdujących się w tych środkach żywnościowych. podane dożylnie działają jako silne trucizny protoplazmatyczne. wrażliwe na obecność wydzieliny i ciał obcych. takie jak solanina lub digotonina. która na skutek pobudzenia odruchu kaszlowego zostaje wydalona na zewnątrz. Nadal kontrowersyjne są poglądy dotyczące zwiększenia przez saponiny przepuszczalności ścian przewodu pokarmowego i ułatwienia w ten sposób wchłanialności takich leków. wymioty i biegunkę. Na skutek 317 . a nawet krwotoczne zapalenie jelit. Wodnisty śluz powoduje zmiękczanie i pęcznienie suchej wydzieliny w drogach oddechowych. wywołują lekkie nudności. pomidory. Stany zapalne drzewa oskrzelowego są najczęściej przyczyną tworzenia nadmiernej ilości wydzieliny skąpej i gęstej. ropne i bolesne martwice. wydzielina płynna pobudza nabłonek do wzmożonego ruchu.

Escyna in vivo ma ograniczoną aktywność hemolityczną prawie całkowicie blokowaną przez wiązanie escyny z albuminami krwi (forma transportu leku w organizmie). mięsień sercowy i wreszcie ośrodek oddechowy. natomiast inne saponiny są mało toksyczne. mięśnia sercowego. ponieważ silnie hemolizują czerwone krwinki. Zmiany te prowadzą do powstania masywnej hemolizy. Krystaliczna escyna po podaniu doustnym nie wykazuje działania. Dopiero w dużych stężeniach escyna drażni i powoduje martwicę tkanki. Właściwości hemolityczne mają monodesmozydy. jak flawonoidy. Związki te łączą się z albuminami krwi w połączenia kompleksowe. powodują niszczenie czerwonych krwinek. krwawień i uszkodzeń pęcherzyków płucnych oraz krwiaków śród-ściennych jelita cienkiego. garbniki. hamuje procesy zapalne i poprawia ukrwienie tkanek. Toksyczność saponin dla tkanek jest proporcjonalna do ich właściwości hemolitycznych. stan zapalny). jak i po podaniu dożylnym i stanowi formę ochrony tkanek przed wewnątrznaczyniową hemolizą. kurnaryny. Krwinki czerwone różnych gatunków zwierząt charakteryzują się różną wrażliwością na podane saponiny. Wstrzyknięte w bardzo dużych dawkach początkowo pobudzają. słabo hemolizują krwinki. Związek ten ma ciekawe właściwości. do objawów niedokrwistości hemolitycznej oraz ciężkich uszkodzeń czynności krwiotwórczej szpiku. Po podaniu pozajelitowym saponiny tworzą łatwo połączenia kompleksowe z cholesterolem i związkami sterolowy-mi. natomiast jej postać amorficzna jest wchłaniana z jelit. a następnie porażają ośrodki mózgu i rdzenia. słabe — bidesmozydy. zarówno po podaniu doustnym. a więc działa przeciwprzesiękowo. wątroby. powoduje hemolizę krwinek i ogniska martwicze w narządach miąższowych. do krwawień miąższowych nerek. Aesculus hippocastanum) znajduje się saponina — escyna. Niektóre z nich są silnie toksyczne. W kwiatach kasztanowca (Fl. W związku z powyższym escyna wywiera działanie przeciwhistaminowe i przeciwserotoninowe. wskutek dyfuzji hemoglobiny do otaczających tkanek.ciężkich uszkodzeń naczyń włosowatych dochodzi. Heterozydy saponinowe znajdują się w wielu roślinach oprócz innych związków. przeciwzapalnie i przeciwobrzękowo. Escyna może być stosowana dożylnie w 318 . Właściwości hemolityczne saponin służą do oceny ich biologicznej aktywności (indeks hemolityczny — IH). Działanie to jest w pewnym stopniu niezależne od czynników powodujących niedotlenienie (uraz. ponieważ nie ulega absorpcji z przewodu pokarmowego. Istnienie kompleksu escyny z białkami zostało stwierdzone. przywraca bowiem szczelność śródbłonka naczyń włosowatych.

a miejscowo w zapaleniach żyj. W Centella asiatica znajduje się azjatykozyd o sile działania streptomycyny na prątki gruźlicy in vitro. Związki te mogą działać jako leki wspomagające w trądzie. korzenia lukrecji (Rad. Senegae). złamaniach kości. Ponadto wzmagają działanie antrachinonów oraz pobudzają czynność wydzielniczą kory nadnerczy. Glycyrrhizae) działają spazmolitycznie na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego. w guzach krwawniczych. Wyciągi z tego surowca mogą zastępować napary z korzenia wymiotnicy lub odwary z korzenia senegi. Czyniono również próby stosowania escyny w zarobaczeniu jelit. Korzeń lukrecji (Rad. Glycyrrhizae) chętnie zapisywany jest 319 . Glycyrrhizae) zawiera do 4% glicyryzyny. że wyciągi z ziela połonicznika hamują działanie saluretyczne flawonoidów zawartych również w tym zielu. Primulae) uzależnione jest od obecności saponin (5—10%).obrzękach pourazowych. przyspieszają bliznowacenie ran przez pobudzenie ziarninowania i rozwój krążenia obocznego. toczniu rumieniowym. stanowiącej połączenie kwasu glicyryzonowego z jonami wapnia i potasu oraz z kwasem glukuronowym. Herniariae) kompleks saponin zawiera trzy saponozydy trójterpenowe: A. Niektóre saponiny o budowie trójterpenowej mają właściwości przeciwbakteryjne. zwiększają wydzielanie gruczołów błony śluzowej oskrzeli. Wyciąg z lukrecji (Extr. Korzeń mydlnicy (Rad. pęknięciach odbytu. Dzięki zawartości glicyryzyny wyciągi z lukrecji działają wykrztuś-nie. W postaci odwaru działa wykrztuśnie. Znaczenie lecznicze ma sama saponina oraz jej aglikon. Senegae) stwierdzono obecność czynnych saponin (około 10%). W korzeniu senegi (Rad. żółciopędnie i pobudzająco na wydzielanie soku żołądkowego. Jako leki wykrztuśne stosowane są 5—10% napary z korzenia senegi (Rad. Primulae). Saponariae) zawiera około 20% połączeń saponinowych. głównie zastosowanie w niespecyficznych schorzeniach górnych dróg oddechowych. zmniejszają napięcie ścian żołądka oraz zmniejszają jego motorykę. Ze względu na swe działanie drażniące błony śluzowe preparaty roślinne zawierające saponiny znalazły. Jest prawdopodobne. Działanie lecznicze korzenia pierwiosnki (Rad. W zielu połonicznika (Herb. wyprzeń i wyprysków. ponadto przyspieszają gojenie ropni. moczopędnie. B. korzenia pierwiosnki (Rad. C. Wyciągi z lukrecji (Extr. rozrzedzają wydzielinę. Azjatykozyd i oksyazjatykozyd pobudzają czynność układu siateczkowośródbłonkowego oraz zwiększają odporność na zakażenia. Glycyrrhizae).

lepkość ich uzależniona jest od stężenia. Cząsteczki śluzów roślinnych tworzą łańcuchy złożone z licznych cząsteczek kwasu osuronowego (kwasy uronowe oraz cząsteczki cukrowe mniej lub bardziej rozgałęzione). rzadko są składnikami komórkowymi. Ulventrol). napotnym. Saponiny podane doustnie tylko częściowo ulegają wchłonięciu.w nadkwaśności żołądka. że śluz w wielu wyciągach odgrywa rolę środka działającego synergicznie z nieznanymi jeszcze składnikami czynnymi zawartymi w danym surowcu. przez którą saponiny nie przechodzą. bez dokładniejszego jednakże udokumentowania i wyjaśnienia ich właściwości farmakologicznych. w wyniku ostrych zmian zapalnych albo zranienia błony śluzowej. Najważniejszą substancją czynną jest śluz zbudowany z cząsteczek kwasu D-galakturonowego i metylopentoz. wielocukrowcami. Althaeae). rozpulchnioną błonę śluzową gardła i wejścia do krtani. przeciwmiażdżycowym oraz pobudzającym procesy metaboliczne. Śluzy zawarte w wyciągach wodnych łagodzą objawy. działając osłaniające na zmienioną zapalnie. Przetwory z surowców roślinnych zawierających śluzy podzielono zależnie od ich zastosowania w terapii na środki łagodzące kaszel (antibechica) i ewentualnie wykrztuśne (ex pectorantia). Surowce roślinne zawierające śluzy są od dawna stosowane jako przeciwkaszlowe. Surowce roślinne zawierające saponiny dodaje się do mieszanek ziołowych o działaniu moczopędnym oraz żółciopędnym. Przypuszcza się. Nie uszkodzona błona śluzowa jelit stanowi barierę. w korzeniu prawoślazu lekarskiego (Rad. tworzącymi z wodą galaretowate żele i gęste kleiste zole. Odnosi się to zwłaszcza do ziół stosowanych jako środki wspomagające leki przeciwkaszlowe (antitussica). np. saponiny mogą ulec resorpcji do krwi i wywierać odległe działanie toksyczne. Jednak w przypadku uszkodzenia błony śluzowej żołądka lub jelit. nieżytach przewodu pokarmowego oraz pojedynczo lub w mieszankach w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy (preparaty Castro. środki rozwalniające (laxantia) oraz osłaniające (mucilagihosa protectiva). przekrwioną. Uldenol. wygaszając w ten sposób odruch kaszlowy. ŚLUZY Śluzy są naturalnymi koloidami liofilnymi. Działanie osłaniające błonę śluzową żołądka osłabia odruchowy mechanizm pobudzania sekrecji śluzu w oskrzelach. dzięki czemu zmniejsza się draż- 320 . W surowcach roślinnych śluzy występują jako produkty wtórne błon komórkowych.

nienie receptorów kaszlowych w drzewie oskrzelowym. Najczęściej zapisywane są wyciągi z korzeni i liści prawo-ślazu (Fol. chłoną wodę ze ścian przewodu pokarmowego i treści pokarmowej. et Fl. Zole koloidalne. jakimi są kwaśna treść żołądka lub zasadowa treść jelitowa. utwardzonej wydzielinie. podane doustnie w postaci suchych proszków. nasion lnu (Sem. Althaeae). stosowane przez dłuższy czas. Wobec tego śluzy mają niekiedy zastosowanie jako leki o działaniu wykrztuśnym. Śluzy roślinne. nasiona płesznika (Sem. et. nie drażnią błony śluzowej jelit. Lini). W sokach trawiennych brak jest układów enzymatycznych. niezbędnych dla hydrolizy śluzów do jednocukrów. Działanie śluzów roślinnych jest słabe. Napar i odwary liści podbiału Fol. które na gorąco stanowią płynną kleista masę. Pęczniejące leki śluzowe działają łagodniej od solnych środków przeczyszczających. gdy śluzy osiadają w obrębie górnych dróg oddechowych na wysychającej. nie ulegają wchłanianiu z jelit. Wyosobnione z surowców roślinnych śluzy i substancje pęczniejące są dodawane do zawiesin o działaniu zobojętnia- 321 . kwiatów i liści ślazu (Fol. Farfarae). przyrządza się je w postaci 2—10% naparów. Malvae). prowadzące do uporczywego zaparcia. wyciągi z lukrecji (Extr. drażnią zakończenia czuciowe błony śluzowej. Odwar z siemienia lnianego daje kleisty. Glycyrrhizae) są stosowane w nieżytach oskrzeli. powodują jej pęcznienie. W przypadkach. nie powodują boli związanych z nadmierną motoryką jelit oraz ze zmianą konsystencji kału ze stałej na płynną. Koloidy. jednakże ze względu na dobrą tolerancję nie ma przeciwwskazań do ich stosowania. powodują wzmożenie ruchów perystaltycznych jelit i odruch wypróżnienia. odwarów lub maceracji na zimno. Kleiki. Symphyti). Psylli). alginian sodowy lub potasowy. osłaniają zmienioną zapalnie błonę śluzową przed działaniem czynników drażniących. Mechanizm działania tych środków w przewodzie pokarmowym polega na zwiększaniu objętości treści jelit i nadaniu jej plastycznej konsystencji. Innym ważnym zastosowaniem śluzów roślinnych są zaburzenia perystaltyki jelit. zapisywane jako kleiki (mucilago). korzeni żywokostu (Rad. Leki te. na zimno mają konsystencję galarety. pęcznieją. Śluzy roślinne stosowane są również jako leki osłaniające w przewlekłych nieżytach żołądka i jelit. rozluźnienie i zwiększenie objętości z jednoczesnym zmniejszeniem jej lepkości. jak karagen. uciskają ścianę jelita. długo utrzymujący się w żołądku roztwór. lecz mogą spowolnić i tak już zbyt słaby pasaż masy pokarmowej i leniwy odruch wpróżnienia. Rad. następuje mechaniczne wyzwolenie odruchu kaszlowego. nasiona lnu. agar-agar.

Ulega osłabieniu przyswajanie podstawowych związków odżywczych. jak również wtórnymi produktami rozpadu drobnoustrojów oraz toksynami. metalami ciężkimi. Aby żele nie wysychały. Środki te tworzą powłoczkę izolującą tkankę od wpływu czynników szkodliwych. Pęczniejące surowce śluzowe są również stosowane w leczeniu otyłości. wywierają do 3 h działanie przeczyszczające. stanowią mechaniczną przeszkodę dla procesu resorpcji. Przy stosowaniu na rany śluzy roślinne mogą spełniać rolą ochronną. Śluzy. dodaje się do nich gliceryny lub glikolu propylenowego. Stanowią one grupę leków wspomagających w leczeniu choroby wrzodowej żołądka. powlekając powierzchnię żołądka i jelit. Stosowanie przez dłuższy czas wyciągów z roślin zawierających śluzy wpływa niekorzystnie na przemiany metaboliczne ustroju. przyjęte na czczo. gdyż dają uczucie sytości przy równomiernych wypróżnieniach. Jednocześnie zmiękczają stwardniały. Surowce roślinne zawierające śluzy działają zasadniczo osłaniająco miejscowo. Z drugiej strony ma to znaczenie korzystne w przypadkach zatruć środkami chemicznymi. lekami. z wyjątkiem ich stosowanania jako środków przeczyszczających. jak aminokwasy. . ponieważ wiążą znaczne ilości kwasu solnego oraz działają osłaniające. tłuszcze. zrogowaciały naskórek i ułatwiają przenikanie innych leków do głębszych warstw skóry. Jeszcze większym zaburzeniom ulega wchłanialność witamin i soli mineralnych oraz innych ważnych składników pokarmowych. Leki tego typu. Środki śluzowe łagodzą bóle i hamują odczyny zapalne. cukry.jącym i osłaniającym.

jak stan napięcia ośrodkowego układu nerwowego. med. Aleksander Mrozikiewic. miażdżyca i inne. Równie ważnym zadaniem układu krążenia jest odprowadzanie z tkanek pośrednich i końcowych produktów przemiany materii do narządów wydalniczych. U ich podstaw leżą zaburzenia automatyzmu komórek bodźcotwórczych i utrudnienie przewodnictwa w układzie bodźcotwórczym. W stanach ogólnej niewydolności krążenia upośledzone jest zaopatrzenie w krew utlenioną wszystkich narządów. med. na którego brak najbardziej wrażliwa jest tkanka nerwowa i mięsień sercowy. W licznych innych schorzeniach dochodzi wskutek zmian organicznych lub czynnościowych do zaburzeń ukrwienia niektórych narządów lub kończyn. Alfons Chodera Doc. Wyróżnić można także zespół objawów charakteryzujących się przewlekłym podciśnieniem. układ gruczołów dokrewnych. Stąd też dla sprawności każdego narządu i tkanki ustroju niezbędna jest prawidłowa czynność układu krążenia. Częstym schorzeniem w zakresie układu krążenia są zaburzenia rytmu serca. W patogenezie nadciśnienia tętniczego w grą wchodzą jednak także takie czynniki. Rozróżniamy niedomogę krążenia pochodzenia sercowego i naczyniowego. dr hab.Część szczegółowa Prof. Podział środków leczniczych działających na układ krążenia oparty jest na kryteriach klinicznych i obejmuje leki stosowane w następujących zespołach objawowych: 1) ostra i przewlekła niewydolność serca. na której rozwija się nadciśnienie tętnicze. Zaburzenia układu renina-angiotensyna i schorzenia nerek są podstawą.z CHOROBY SERCA I NACZYŃ Zadaniem układu krążenia jest dostarczanie wszystkim tkankom materiałów energetycznych i tlenu. dr hab. 323 . Szczególnie ważny jest dowóz tlenu. Wreszcie miażdżyca jest podłożem licznych schorzeń występujących w układzie krążenia.

salicylany). Środki wpływające na mięsień sercowy bezpośrednio stosowane są w celu zwiększenia siły skurczowej serca w niewydolności krążenia. 10) miażdżyca układu krążenia. lecz w mniejszej ilości. 3) zaburzenia rytmu serca. OSTRA I PRZEWLEKŁA NIEWYDOLNOŚĆ SERCA INSUFFICIENTIA CORDIS ACUTA ET CHRONICA Niewydolność serca występuje w przebiegu wad zastawkowych będących wynikiem różnych schorzeń oraz na skutek stanów zapalnych i zwyrodnieniowych mięśnia sercowego. Niezależnie od leczenia przyczynowego konieczne jest opanowanie niewydolności krążenia właściwymi lekami na-sercowymi. W przypadku wystąpienia obrzęków konieczne jest także ograniczenie ilości podawanych płynów. 8) schorzenia obwodowych naczyń krwionośnych. Do leków tych zaliczamy przede wszystkim glikozydy nasercowe naparstnicy wełnistej i purpurowej. 7) niewydolność naczyń wieńcowych serca. aczkolwiek niektóre z nich działają także na rytm serca. Niektóre leki z tej grupy stosować można w zaburzeniach rytmu serca. Działanie chronotropowe dodatnie lub ujemne — przyspieszenie lub zwolnienie czynności serca. kortykoterapia. glikozydy strofantusa oraz cebuli morskiej. Duże znaczenie dla czynności serca ma także stężenie jonów potasu i wapnia. 324 . Możliwość stosowania środków działających poprzez układ wegetatywny jest jednak ograniczona ze względu na ich działanie wieloukładowe. Środki farmakologiczne działają na mięsień serca bezpośrednio albo za pośrednictwem wegetatywnego układu nerwowego. Jony te wywierają swój wpływ na komórki mięśnia sercowego bezpośrednio i poprzez układ nerwowy wegetatywny. Istotny jest dowóz odpowiedniej ilości witamin. W niewydolności serca na tle zapalnym konieczne jest leczenie przyczynowe (antybiotykoterapia. Bardzo ważnym czynnikiem terapeutycznym jest także stosowanie odpowiedniej diety. Pośrednio wpływać mogą na czynność serca także leki rozszerzające naczynia wieńcowe przez zmianę ukrwienia. 5) nadciśnienie tętnicze.2) łagodna niedomoga krążenia. 9) schorzenia naczyń żylnych. W leczeniu wspomagającym dużą rolę odgrywają środki o działaniu moczopędnym. 4) nerwice serca. szczególnie witaminy B1. 6) podciśnienie tętnicze ostre i przewlekłe. Środki farmakologiczne działające na mięsień sercowy wywierać mogą następujące działanie: 1. Pożywienie należy podawać częściej.

składającym się z ugrupowania sterydowego z pięcio. Działanie dromotropowe dodatnie lub ujemne — przyspieszenie lub zwolnienie przewodnictwa w układzie bodźco-przewodzącym serca. Glikozydy wywierają działanie bezpośrednie na mięsień sercowy. w którym oprócz farmakoterapii odgrywa rolę właściwa dieta. zwłaszcza kończyn dolnych. Wystąpienie niewydolności krążenia z przyczyn pierwotnie sercowych (w przebiegu schorzeń wywołanych wadami zastawkowymi serca względnie stanem zapalnym lub zwyrodnieniem mięśnia sercowego) cechuje jeden lub więcej z na-. Słabsze działanie mają glikozydy konwalii i miłka wiosennego.i trzeciorzędowych ośrodków bodźcotwórczych serca (zwiększenie lub zmniejszenie automatyzmu pozazatokowego serca). acetylodigitoksoza. digitoksoza. sinica.2. Działanie inotropowe dodatnie lub ujemne — zwiększenie lub zmniejszenie siły skurczowej mięśnia sercowego. 3. Występują przede wszystkim w liściach naparstnicy wełnistej (Digitalis lanata) i naparstnicy purpurowej (Digitalis purpurea). Działanie tonotropowe dodatnie lub ujemne — zwiększenie lub zmniejszenie napięcia mięśnia sercowego. Leczenie niewydolności krążenia jest zagadnieniem złożonym. natomiast w innych gatunkach naparstnic wykryto mniejsze ilości. 5. Z konieczności w podrozdziale tym ograniczamy się do farmakoterapii. przesięki do jam ciała. cymaroza i ramnoza. zastój krwi w narządach. Ponadto glikozydy nasercowe o stosunkowo silnym działaniu znajdują się także w cebuli morskiej. 4. Występują one także w liściach oleandra (w Polsce nie wprowadzone do Urzędowego Spisu Leków — USL). W skład części cukrowej wchodzą cukry proste: glukoza. Działanie batmotropowe dodatnie lub ujemne — zwiększenie lub zmniejszenie pobudliwości drugo. stepujących objawów: obrzęki. Glikozydy naparstnic. Są to związki szeroko rozpowszechnione w świecie roślinnym. zapobieganie zakażeniom itp. W dużych ilościach znajdują się w liściach naparstnicy i nasion strofantusa. Glikozydy nasercowe Podstawowymi lekami stosowanymi w niewydolności krążenia są glikozydy nasercowe.lub sześcioczłonowym pierścieniem laktonowym: przy węglu siedemnastym. duszność stała lub wysiłkowa. Są one połączeniami jednocukrów z aglikonem. Glikozydy naparstni- 325 . leczenie spoczynkowe.

Ryc. natomiast wydalane z ustroju głównie z żółcią i moczem. częściowo struktury sterydowe mogą być wykorzystywane do syntezy hormonów. chociaż stopień wchłaniania poszczególnych glikozydów jest różny (ryć. co prowadzi do gromadzenia w ustroju nadwyżek (zjawisko kumulacji). W czasie podawania zbyt dużych dawek glikozydów ich rozkład i wydalanie mogą nie nadążać za ilościami zresorbowanymi. 2.Ryc. Wchłanianie glikozydów z przewodu pokarmowego. 1). Jednym z czułych wskaźników nasycenia ustroju glikozydami jest zmiana obrazu elektrokardiograficznego: zwolnienie czynności serca. cy wełnistej i purpurowej są dobrze resorbowane z błony śluzowej jelit. który przybiera nieraz kształt miseczkowaty. 326 . obniżenie odcinka ST. wyizolowane glikozydy podawane są również pozajelitowe (domięśniowo i dożylnie). 1. spłaszczenie lub odwrócenie załamka T. Oczyszczone. skrócenie odstępu QT. jak też z błony śluzowej odbytnicy. Tendencje do kumulacji poszczególnych glikozydów nasercowych.

Krew zalegająca na obwodzie. że trudniej ulegają rozkładowi.i dromotropowe ujemne oraz tono-. rytm bliźniaczy — bigeminia). ulega wessaniu do krwiobiegu.Ryc.in. co sprzyja lepszemu wypełnieniu komór. nerek.działanie ujemne 327 . Po długotrwałym i intensywnym leczeniu glikozydami może dojść do zaburzeń miarowości (np. Wpływ glikozydów naparstnicy na krzywą elektrokardiograficzną. Silniejszy skurcz mięśnia sercowego opróżnia lepiej komory. Czynność serca ulega zwolnieniu. Glikozydy obydwu gatunków naparstnicy wywierają następujące działanie na serce: chrono. ino. są do dyspozycji w postaci Tabela l Działanie farmakologiczne niektórych glikozydów nasercowych Działanie Glikozydy farmakologiczne Digitalis Digitalis Strophanthus purpurea lanata Początek działania Kumulacja Działanie: inotropowe tonotropowe chronotropowe dromotropowe batmotropowe wolny ++ +++ + —— —— —+ szybki + +++ ++ — — —+ natychmiast 0 ++++ +++ zaznaczone zaznaczone —+ + działanie dodatnie lub występowanie objawu . przedłuża się przerwa rozkurczowa. większe ilości utlenionej krwi dopływają do narządów i poprawiają ich pracę. 3. a w ślad za tym nadmiar płynu pozakomórkowego. W działaniu glikozydów naparstnicy wełnistej i purpurowej występują pewne istotne różnice. zwiększone przesączanie w nerkach usuwa zmobilizowany nadmiar płynu.i batmotropowe dodatnie. m. Lanatozydy różnią się korzystnie od glikozydów naparstnicy purpurowej tym.

1). Ważniejsze różnice w działaniu glikozydów obrazuje tab.S. zwłaszcza w praktyce ambulatoryjnej. obrzęki. Digitalis purpureae titratum — 0. No XX D.2 mg. Najczęstszą drogą podania tych glikozydów jest wstrzyknięcie dożylne.5 mg/ml. Rośliny te występują w Afryce Środkowej. Przy podaniu domięśniowym konieczne jest dodanie środka miej- 328 . W przypadkach z miernie przyspieszoną czynnością serca wskazane jest raczej zastosowanie preparatów Digitalis lanata z uwagi na mniejsze działanie zwalniające czynność serca. 0. tabl. liść naparstnicy purpurowej 0. D. 0.1 g 1—3 razy dziennie. Glikozydy izolowane podaje się w dawkach 0. 10.4 mg pro dosi. serca. Dzięki tym cechom lanatozydy i związki pochodne są dogodniejsze w stosowaniu.1 g liści) Rp.05—0. 3 razy dziennie 1 proszek. Tinct. zastój krwi). tabl. Głównym glikozydem w Strophantus gratus jest strofantyna G. Pomocniczo znajdują zastosowanie także w zaburzeniach rytmu. Dawkowanie glikozydów zależy od postaci leku i stanu chorego. Digitalis purpureae Utrata — 1 ml (około 0.1 Sacchari lactis ad 0. Digitalis purp.5 M.4 mg/2 ml Acetyldigitoxinum (Acylanid) — acetylowa pochodna digitoksyny — płyn 0.oczyszczonej.t.f.1—0. w mniejszym stopniu zwalniają prace. 3 razy dziennie po 10 kropli. Wyodrębniono je z nasion licznych gatunków tej rośliny. pulvis D. przede wszystkim ze Strophantus gratus. sinica.05—0. tabl. 1—3 razy dziennie. Sproszk.0 Glikozydy strofantusa. Glikozydy strofantusa tylko w niewielkim stopniu wchłaniają się z błony śluzowej jelit (ryć. amp. Głównym wskazaniem dla glikozydów naparstnicy jest niewydolność krążenia pochodzenia sercowego (duszność. 0. 0.5 mg/2 ml Preparaty Digitalis purpurea: Fol.25 mg Deslanosidum — amp.d. preparaty galenowe w ilościach odpowiadających tym dawkom liści. przesięki. amp. Sproszkowane suszone liście są dawkowane po 0.1 g Tinct. 1. 0. Strophantus Kombe oraz z kory drzewa Acocanthera ouabaio.25 mg. Preparaty Digitalis lanata: Lanatosid C (Cedilanid) — płyn 1 mg/ml. natomiast głównym glikozydem Strophantus Kombe jest K-strofantozyd (patrz rozdział „Przegląd roślin leczniczych”). Rp.S. 0. zwana częściej uabainą.2 mg/2 ml Digoxin — płyn 1 mg/ml. mniej się kumulują.

Wskazaniem do stosowania glikozydów strofantusa jest ostra niewydolność krążenia. przewlekła niewydolność krążenia. 0. Dawkowanie zależy od drogi podania. Środki moczopędne Środki moczopędne znajdujące zastosowanie w niewydolności krążenia to głównie preparaty syntetyczne. Działanie chronotropowe i dromotropowe ujemne oraz batmotropowe dodatnie glikozydów strofantusa występuje w stopniu znacznie mniejszym aniżeli po naparstnicy (tab. Działają także bezpośrednio kurcząco na mięśnie gładkie. Preparaty: Proscillardin (Talusin. wydalanie jest proporcjonalne do dawki. względnie niewydolność z wolną czynnością komór. 0. 0.25 mg. Pod wzglądem farmakodynamicznym nie ma istotnych różnic w działaniu pomiędzy strofantyną G a glikozydami Strophantus Kombe. Strofantyną z reguły rozcieńcza się przed wstrzyknięciem 20% roztworem glukozy.25—0. Strophanestin — amp. Z uwagi na drogą podania oraz niewielką zdolność wiązania się z białkami osocza działanie glikozydów strofantusa występuje szybko. lecz zanika w ciągu 6—8 h po podaniu. do wstrzyknięć domięśniowych (zawierają KStrophanthosidum 0. Wywierają wpływ moczopędny. Stosunkowo silne działanie na-sercowe wywierają także glikozydy cebuli morskiej (Scilla maritima).25 mg.5 mg.25 mg. 1—4 razy dziennie po 1 drażetce. Z kilku glikozydów nasercowych wyizolowanych z tej rośliny największe znaczenie w terapii ma scillaren A i proscylarydyna A. Działanie inotropowe dodatnie podobne jest jakościowo do działania naparstnicy. W ustroju glikozydy strofanlusa ulegają biotransformacji. stąd są one chętnie stosowane w nagłych przypadkach niewydolności krążenia pochodzenia sercowego (ostry obrzęk płuc. nie występuje kumulacja. zwłaszcza w przypadku nietolerancji naparstnicy. Scillaren — płyn 0. Sandoscill) — draż.25 mg oraz mepipacainum 4 mg). Strophanthinum K intravenosum — amp. Preparat domięśniowy podaje się w dawce 0. 329 .125 mg. ostre przekrwienie płuc).scowo znieczulającego. Dawka dożylna wynosi 0. 1).8 mg/ml 50—100 kropli dziennie w dawkach podzielonych. Glikozydy cebuli morskiej. ze wzglądu na działanie drażniące. Po leczeniu naparstnicą należy odczekać 24—72 h przed podaniem strofantyny. Jako dawkę wstępną oraz u osób starszych podaje się 0. Strophanthinum G intravenosum — amp.25 mg. Glikozydy te wchłaniają się dobrze z przewodu pokarmowego i ulegają szybko rozkładowi.

Betulae). ziele skrzypu.Roślinne środki moczopędne mają większe zastosowanie w schorzeniach urologicznych (patrz rozdział „Choroby dróg moczowych”).i żółciopędnie. jako skutek naturalnego procesu wyczerpywania się sił życiowych. et.in. WZGLĘDNA NIEWYDOLNOŚĆ KRĄŻENIA INSUFFICIENTIA CIRCULATORIA RELATIVA Schorzenie to występuje najczęściej w starszym wieku. Tym niemniej mogą one być pomocne także w leczeniu niewydolności krążenia. ziele skrzypu (Herb. np. z dość znaczną objętością płynów. i inne środki pochodzenia roślinnego. Niedogodnością roślinnych środków moczopędnych w leczeniu niewydolności krążenia jest to. Levistici). -Herb. liście brzozy. Substancje o działaniu moczopędnym zawarte są m. Istnieją jednakże preparaty skoncentrowane. w następujących roślinach: liście brzozy (Fol. Glikozydy nasercowe o działaniu pomocniczym W kwiatach i liściach konwalii (Fl. Dawkowanie: 3—4 razy dziennie 30—50 kropli na łyżką wody po posiłkach. kłącze perzu. preparaty konwalii. tzn. Petroselini). miłka wiosennego. Agropyri). korzeń pietruszki (Rad. ziele połonicznika (Herb. Convallaria majalis) znajduje się glikozyd nasercowy konwalatoksyna. Dawkowanie: 3 razy dziennie po ½ łyżeczki. Betulae — sok ze świeżych stabilizowanych liści brzozy. obejmującego także układ krążenia. W przypadkach nasilonej niewydolności leki te mogą mieć znaczenie pomocnicze i uzupełniające działanie innych środków. Equiseti). dość szybko się jednak 330 . iż podawane są najczęściej w postaci naparów. korzeń lubczyku (Rad. Jest to typ niedomogi krążenia częsty w praktyce ambulatoryjnej. Preparat znajduje zastosowanie jako środek moczopędny i odkażający drogi moczowe. oleandra. przeciwzapalnie i przeciwreumatycznie. korzeń lubczyku i korzeń tataraku. Urogran — granulat o składzie: ziele nawłoci pospolitej. W tych właśnie przypadkach szczególnie przydatne są leki ziołowe. Succ. Glikozyd ten wchłania się dobrze. Działa moczo. kłącze perzu (Rhiz. niekiedy kołatanie serca. które można podać nie obarczając chorego nadmiarem płynu. popić osłodzoną wodą lub herbatą. Objawy występujące w niedomodze tego typu to głównie zadyszka wysiłkowa oraz uczucie osłabienia. Herniariae).

5 g ziół na dawkę. Adonidis vernalis Tinct.S. 43 i 53). guttae D. Adonidis vernalis — napar z 0. Preparaty: Convafort — suchy wyciąg drażetkowany. Tinct. 3 razy dziennie. Rp. Convallariae titr.S. Wywierają działanie uspokajające na ośrodkowy układ nerwowy oraz działanie moczopędne.0/200. 3 razy dziennie 20 kropli.f. Związki te są 3-glukoramnozydami i ich obecności przypisać należy działanie kardiotoniczne wywierane przez preparaty tej rośliny. Herbae Adonidis ver. Convallariae titrata — 3 razy dziennie 15—20 kropli. Herb. Rp. Tinct. 1—2 draż. Preparaty ziela serdecznika zwiększają pracę serca. Tinct. nieznacznie zwalniają czynność serca i powodują niewielkie obniżenie ciśnienia tętniczego. Z liści i kwiatów tej rośliny wyosobniono glikozydy nasercowe — adonidotoksynę i cymarynę. Podobne znaczenie mają preparaty miłka wiosennego (Adonis vernalis). 5 razy dziennie łyżkę. Glikozydy te działają słabo i rozkładają się szybko. D. Valerianae M. Wśród licznych związków chemicznych stwierdzanych w tej roślinie na szczególną uwagę zasługują 3 związki heterozydowe o charakterze bufadienolidowym (L 35. Leonuri). W terapii znajduje zastosowanie jedynie w łagodnych postaciach niewydolności krążenia oraz jako leczenie uzupełniające i wspomagające.0 Inne środki nasercowe Wśród licznych leków roślinnych zwyczajowo stosowanych w schorzeniach układu krążenia wymienić trzeba następujące. aa 10.5 g ziół na dawkę. Ziele serdecznika pospolitego (Herb. Tinct. W postaci naparów lub soku względnie w preparatach złożonych znajdują zastosowanie w osłabieniu mięśnia sercowego. Herb. Wywierają także działanie uspokajające na ośrodkowy układ nerwowy. Ziele serdecz- 331 .rozkłada. Adonidis vernalis titrata — 3 razy dziennie 30—60 kropli. Convallariae — napar z 0.0 5.2—0. Inf. we wczesnych stadiach nadciśnienia oraz w nerwicach układu krążenia.

sparteinę. Crataegi — 20—30 kropli 2—4 razy dziennie. Valerianae D. Rp. Neocardina. Convallariae Intr. Kelicardina. Nymphaeae — 3 razy dziennie 20—40 kropli. w niewydolności naczyń wieńcowych i nerwicy serca. pić porcjami po 3—5 łyżek w ciągu dnia. związki flawonoidowe oraz aminy aromatyczne. Fr. Convallariae aa 10. Przy podaniu pozajelitowym krótkotrwale podnoszą ciśnienie tętnicze. Tinct. Stosowane są również owoce (Fr. które działają podobnie do kwiatów lecz słabiej. Leonuri — odwar z ½ łyżki ziela na szklankę wody. pić 2 razy dziennie po ½ szklanki. Guttae cardiacae. Crataegi). Kwiatostan głogu (Infl. rozszerzają naczynia wieńcowe i wywierają działanie uspokajające na ośrodkowy układ nerwowy. w nadciśnieniu. hyperozyd. Wywierają także działanie kurczące na mięśnie gładkie i naczynia obwodowe. Wyciągi z kwiatów głogu obniżają ciśnienie tętnicze. witeksynę. Crataegi (= Fl. Crataegi) — odwar z łyżki kwiatów na szklankę wody.in. Intr. rutozyd. Kwiaty i owoce głogu znajdują się także w mieszance ziołowej Species antiscleroticae (Sclerosan). Frakcji flawonoidowej przypisuje się działanie tonizujące układ krążenia.0 332 . Ziele żarnowca wchodzi w skład mieszanki ziołowej Species Cardiacae (Cardiosan). Tinct. Neospasmina i Passispasmin. Z surowca tego wyosobniono liczne związki flawonoidowe.nika pospolitego wchodzi w skład mieszanki ziołowej Species cardiace (Cardiosan). 3ramnoglaktozyd. Crataegi Tinct. Crataegi — odwar z 11/2 łyżki owoców na 2 szklanki wody. Nymphaeae) jest surowcem roślinnym mało jeszcze poznanym. Rp. Preparaty: Inflor. Intr. 3 razy dziennie po 20 kropli. Kwiat grzybienia (Fl. Wyciągi-ze świeżych kwiatów stosować można w osłabieniu mięśnia sercowego i w nerwicach układu krążenia. pić po ½ szklanki 2—3 razy dziennie.S. m. Nymphaeae Tinct. Scoparii) zawiera alkaloidy chinolizydynowe. Wyciągi z kwiatów głogu wchodzą w skład preparatów Cardiol C. Crataegi). Wyciągi z tej rośliny działają hamująco na przewodnictwo bodźców w mięśniu sercowym. Herb. jak kwercetynę. Ziele żarnowca miotlastego (Herb. Napary i wyciągi alkoholowe z głogu stosuje się w osłabieniu mięśnia sercowego.

Podaje się 3 razy dziennie 20—40 kropli. podnoszący ciśnienie tętnicze. 3 razy dziennie po 20—30 kropli. Rp. P. Preparaty złożone Cardiol C — stosowany jako preparat tonizujący czynność mięśnia sercowego o działaniu pomocniczym w niewydolności układu krążenia oraz w zaburzeniach czynności serca na tle nerwicowym. Ammi visnagae Intr. Valerianae Tinct. in. Cynosbati) zawierająca witaminy C. Melissae aa 10. Podaje się 3 razy dziennie 30 kropli. Adonidis vernalis Intr.0 kropli. Herb.S. K oraz cukry i kwasy organiczne. Preparat wywiera działanie tonizujące układ krążenia. Colae.S. Obecność w preparacie nalewki z ziela jemioły pospolitej (Herb. W preparacie znajdują się nalewki głogu. species D. Nie należy natomiast stosować go u chorych z niedociśnieniem. Tinct. W skład preparatu wchodzi także nalewka z owocu róży (Fr. konwalii.Tinct. Crataegi Tinct. Guttae cardiacae — w skład kropli nasercowych wchodzi nalewka z konwalii. Visci) sprawia. Colae fluidum). Valerianae aa 10. Millefolii Inflor.f. Rp. Neocardina — stosowana jako środek pomocniczy w niedomodze mięśnia sercowego oraz w zaburzeniach nerwicowych układu krążenia. że preparat wywiera działanie obniżające ciśnienie tętnicze i może w związku z tym być stosowany w nadciśnieniu.0 D. obniża ciśnienie tętnicze 333 . nalewka miłka wiosennego. pić 5 razy dziennie 1—2 łyżki. Calami D.0 5. sprawia iż preparat stosowany może być także w hipotonii. Fr. Napar z 2—3 łyżeczek na jedną szklankę wody. Rosae. B. Cardiol C przeciwwskazany jest w nadciśnieniu tętniczym. Scoparii Herb. 3 razy dziennie po 20—30 aa 10. konwalii i kozłka lekarskiego. W skład preparatu wchodzi m. głogu i kozłka lekarskiego oraz wyciąg płynny z zarodków koła (Extr. Dodatek Extr.S. głogu i waleriany. Crataegi Fol.0 M.

zmniejszając ich przepuszczalność wskutek hamowania czynności hialuronidazy.i działa uspokajająco. 0. m. Rozszerza także naczynia wieńcowe serca i wywiera działanie moczopędne. Dawkowanie: 3 razy dziennie 20—40 kropli. wisnadyna i samidyna. 0.3. Związki te pobudzają do skurczu mięsień sercowy oraz wywierają działanie spazmolityczne przede wszystkim na naczynia wieńcowe.2 g.2 g/1ml. m. jak również do pobudzenia III-rzędowych ośrodków bodźcotwórczych w komorach. Rutyną natomiast uszczelnia śródbłonek włośniczek. Preparat stosować można w okresach przerw między podawaniem glikozydów naparstnicy i strofantusa w niewydolności krążenia oraz w dusznicy bolesnej. Dawkowanie: 1—3 razy dziennie.1—0. Metyloksantyny Spośród leków pochodzenia roślinnego. Są to związki furanochromonowe. Znajduje zastosowanie w osłabieniu mięśnia sercowego i w nerwicy układu krążenia. Dawkowanie: 3 razy dziennie 20—40 kropli. kofeina. Pod wpływem kofeiny dochodzi także do zwiększenia wrażliwości zwojów autonomicznych — zatokowego i przedsionkowo-komorowego. Ammi visnagae) oraz rutynę.7-trójmetyloksantyna przyspiesza czynność serca i zwiększa siłę jego skurczu (działanie chrono. Wskazania do zastosowania kofeiny ograniczają się do przypadków niewydolności z wolną czynnością serca przy nie podwyższonym ciśnieniu tętniczym. na tle osłabienia mięśnia sercowego. Kofeina stosowana jest zazwyczaj jako sól kwasu benzoesowego lub salicylowego. teofilina i związki pochodne. amp. które mogą znaleźć zastosowanie w leczeniu niewydolności krążenia jako leki wspomagające. Kofeina (Coffeinum) — 1. kelina i wisnagina.2 g. kakao. napar z łyżki ziół na szklankę wody. liściach herbaty i w zarodkach koła (Embryo Colae). 334 .in. teobromina.i inotropowe dodatnie). Alkaloidy te są zasadami purynowymi występującymi w ziarnach kawy. Kalicardina — preparat ten zawiera oprócz wyciągów z konwalii i głogu także wyciąg z owoców aminka egipskiego (Fr. 2—4 razy dziennie po 0.05—0. Species Cardiacae (Cardiosan) — preparat stosowany jest w niewydolności krążenia. i kumarynowe.in. tj. Owoc aminka egipskiego zawiera 2 grupy związków czynnych. w miażdżycy układu krążenia i w czynnościowych zaburzeniach układu krążenia. Preparaty: Coffeinum Natrium benzoicum — tabl. na uwagę zasługują metyloksantyny.

Stosowana jest jako siarczan chinidyny w dawkach do 2. 0. aspargin. przeciwbólowe.3 g. Osłabiają więc także siłę skurczową serca. Pod jego wpływem dochodzi do zahamowania tworzenia bodźców. Odrębne miejsce zajmują glikozydy nasercowe. 335 . do receptury. ajmalina. Coffan — tabl. Jest to związek działający silnie przeciwarytmicznie. W małym stopniu natomiast występuje typowe dla chininy działanie przeciwgorączkowe.i inotropowo ujemnie.Coffeinum Natrium salicylicum — subst. co niekiedy ogranicza możliwość ich zastosowania. do receptury. Chinidyna znalazła zastosowanie w świeżych niemiarowościach powstałych na tle migotania przedsionków.05—0. Jako wspomagające środki syntetyczne stosowane są również: glikokol. które zmniejszają przewodnictwo w okolicy węzła przedsionkowo-komorowego. 0. nie hamujące przewodnictwa. jednorazowo 1.05 g. następujące środki są pochodzenia roślinnego: chinidyna. Dawki największe 0. Działają one chrono-. glukagon.0 g dziennie. doustnie zwykle 0. 2) leki pobudzające układ bodźcoprzewodzący. Środki hamujące wzmożoną pobudliwość układu bodźcoprzewodzącego W grupie tej. Z farmakologicznego punktu widzenia leki stosowane w zaburzeniach rytmu podzielić możemy na: 1) środki hamujące nadmierną pobudliwość układu bodźcoprzewodzącego łącznie z przewodnictwem. glukoza. sparteina.i heterotopowe) lub wskutek zaburzeń przewodnictwa bodźców w sercu.5 g dziennie. Chinchonae). ZABURZENIA RYTMU SERCA ALLORHYTHMIA Niemiarowość serca może być wywołana przez nadmierną pobudliwość układu bodźcoprzewodzącego (ośrodki homo. 3) środki hamujące automatyzm serca. dromo-. do zmniejszenia pobudliwości i kurczliwości mięśnia sercowego. batmo. w częstoskurczu napadowym i w skurczach przedwczesnych. Coffeinum purum — subst. dawkowanie jak wyżej. przeciwbakteryjne.5 g dziennie. Chinidyna — prawoskrętny izomer chininy występuje podobnie jak chinina w korze różnych gatunków drzewa chanowego (Cór. przeciwzimnicze.25 g jednorazowa. a działają pobudzająco na automatyzm komórek.

03 g.f. Sparteinum scoparium). Valerianae M. Sparteini sulfurici Aquae dest.0 10. sparteini sulf.0 Ajmalina — alkaloid z rośliny Rauwolfia serpentina wykazuje znaczne działanie przeciwarytmiczne.2 g. Osłabia jednak przy tym siłę skurczu serca.f.d. do receptury. Podaje się doustnie lub doodbytniczo kilka razy dziennie. Sparteina — alkaloid występujący m.04 g kilka razy dziennie. w zespole Wolffa-Parkinsona-White'a. guttae D.1 g/2 ml.t.f. pulvis D. Sparteina zmniejsza wrażliwość zwojów autonomicznych w mięśniu sercowym i przewodnictwo we włóknach autonomicznych.in. 3 razy dziennie 20 kropli. w skurczach dodatkowych. Rp. W razie potrzeby można podawać lek domięśniowo lub dożylnie. 0.2 ad 10. Szczególnie silnie działa batmotropowo ujemnie. Ajmalina znalazła zastosowanie w częstoskurczu napadowym.S. Crataegi Tinct. M.5 Niekiedy podaje się chinidynę łącznie ze środkami nasercowymi. 3 razy dziennie 20 kropli. 0. No XX in obl. D. Sol. 0.S. 0. solutio D. 0. Sparteina znalazła zastosowanie w niemiarowości na tle migotania przedsionków oraz różnego typu częstoskurczach. Przedłuża także okres refrakcji. 2% Tinct. Preparaty: Sparteinum sulfuricum — subst. które przeciwdziałają inotropowo ujemnemu działaniu chinidyny.2 ad 0. Dawka jednorazowa nie powinna przekraczać 0. Chinidini sulfurici Saccharis lactis M. w zielu żarnowca miotlastego (Herb.Preparaty: Chinidinum sulfuricum — draż. Rp. Sparteinsulfat — draż.0 aa 10. w niemiarowości wywołanej przedawkowaniem naparstnicy. Rp.S. wywołując w ten sposób zwolnienie czynności serca. Sparteina stosuje się doustnie w dawkach 0. Hamuje przewodzenie bodźców w układzie bodźcoprzewodzącym serca. 3 razy dziennie 1 proszek. 336 .05 g. lecz jest ono krótkotrwałe. Prowadzi także do pobudzenia nerwu błędnego. amp.02—0. Wywiera działanie szybko.

2 g/1 ml. 0. Ze środków farmakologicznych podawać tu można przede wszystkim związki pobudzające receptory beta układu sympatycznego. Zastosowanie znalazły tutaj środki syntetyczne: lidokaina. Środki hamujące automatyzm serca. znajdują zastosowanie także jako leki przeciwarytmiczne. fenytoina oraz fenazolina.Preparaty: Gilurytmal — draż.v. Coffeinum Natrium benzoicum (amp. 0.15 g dziennie Atropinum sulfuricum (amp. 2—4 razy dziennie.1 g dziennie.075 g jednorazowo i 0. oraz 0. nie hamujące przewodnictwa Znajdują one zastosowanie w niektórych zaburzeniach rytmu. 0.05—0. Glikozydy nasercowe w zaburzeniach rytmu serca Glikozydy naparstnicy.2 g) — przeciętnie po 0.5 g.025 g/1 ml) — zwykle podaje się doustnie lub podskórnie 0. 0. W stanach tych niejednokrotnie koniecznością staje się zastosowanie rozrusznika elektrycznego pobudzającego mięsień sercowy do rytmicznych skurczów.025— 0.05 g jednorazowo.5 mg jednorazowo oraz dziennie 2 g doustnie i 1 mg podskórnie.05 g/2 ml i. Działają one leczniczo w niektórych zaburzeniach rytmu. Środki pobudzające układ bodźcoprzewodzący serca Poważny problem terapeutyczny stanowi grupa zaburzeń rytmu serca z upośledzeniem przewodnictwa w układzie bodźcoprzewodzącym. bloku przedsionkowo-komorowym. amp. jak częstoskurcz napadowy i migotanie przedsionków. w bloku zatokowo-przedsionkowym. Ma to miejsce m. amp. Z leków pochodzenia roślinnego stosuje się: Ephedrinum hydrochloricum (tabl. 0. 0. tabl.05—0. 1 mg/1 ml.05 g.1—0.2 g jednorazowo. zwłaszcza acetylodigitoksyna. zespole Morgagniego-Adamsa-Stokesa.m. 0. 0.05 g/10 ml i. jednak skądinąd same mogą być powodem występowania arytmii (do- 337 . Dawki maksymalne doustne lub podskórne wynoszą 0. jak: ekstrasystolia komorowa lub częstoskurcz komorowy.25—0.5 mg/1 ml) — najczęściej stosuje się dawki doustne lub podskórne 0.025 g. in. czopki 0.

gruczoły chmielowe (Glandulae Lupuli). Crataegi D. Do najczęściej stosowanych preparatów należą sole bromu oraz nalewki roślinne z kozika lekarskiego. 2% Tinct. korzeń arcydzięgla (Rad.S. Lavandulae). kołatanie i bóle w okolicy serca itp. w skład których wchodzą w różnym zestawieniu liczne surowce roślinne. Sparterini sulf. 3 razy dziennie 30 kropli.0 — 3 razy dziennie 1 łyżka. kwiat lawendy (Fl. Rp.S. Convallariae Tinct. Sol. Do typowych objawów tzw. 10.0 NERWICA SERCA NEUROSIS CORDIS Nerwica stanowi zespół objawów pochodzenia psychogennego dotyczących ośrodkowego układu nerwowego. Melissae). Millefolii).datnie działanie batmotropowe). Tinct. Valerianae M. Digitalis lanata Tinct. aa 10. osłabienie — łatwe męczenie się. nerwicy serca należą zaburzenia ze strony wegetatywnego układu nerwowego. Adonidis vernalis Tinct. Valerianae D. W przebiegu nerwicy nie stwierdza się uchwytnych zmian organicznych. Wskutek pobudzenia ośrodka nerwu błędnego dochodzi do zwolnienia czynności serca. klimatoterapię i środki farmakologiczne działające uspokajająco na ośrodkowy układ nerwowy. 3 razy dziennie 25 kropli.0 aa 15. Rp.f.S. guttae D. Preparaty: Soi. ziele krwawnika (Herb. Glikozydy nasercowe stosować można łącznie ze sparteiną. Valerianae Tinct. W leczeniu nerwicy serca po wyłączeniu schorzeń organicznych zalecamy uregulowany tryb życia oraz stosujemy psychoterapię. zadyszka. Rp. liść melisy (Fal. Crataegi Tinct. bezsenność. koszyczek 338 . 3 razy dziennie 30 kropli.0 Stosujemy także preparaty złożone o działaniu sedatywnym. Archangelicae). jak ogólnie wzmożona pobudliwość nerwowa. Zwalniają one przewodnictwo w obrębie węzła przedsionkowo-komorowego i działają pobudzająco na automatyzm komórek. Tinct. konwalii i głogu. jak: kłącze waleriany (Rhiz. Valerianae). Erlenmeyeri 200.

ziele pasyflory (Herb.3 kPa (100 mm Hg). wskazane jest stosowanie diety bezsolnej i małopłynnej oraz intensywna farmakoterapia w celu uniknięcia wystąpienia powikłań. Neospasmina — kilka razy dziennie łyżeczką. Preparaty: Bellergot — 1—2 draż. Species sedativae (Nervosan) oraz Species cardiacae (Cardiosan) — kilka razy dziennie odwar z łyżki ziół na szklankę wody. 3 razy dziennie. Chamomillae). Wśród licznych preparatów obniżających podwyższone ciśnienie tętnicze wyróżnić można kilka grup w zależności od mechanizmu działania. Preparaty: Nervosol — 3 razy dziennie 1 łyżeczka na ½ szklanki wody. Passiflorae). alkaloidy pokrzyku oraz alkaloidy rauwolfii. 3 razy dziennie po jedzeniu. Nervogran — 3 razy dziennie 1 łyżeczka granulatu na V2 szklanki ciepłego płynu. odpowiedniego trybu życia i leków. W nerwicy serca podawać też można preparaty zawierająca alkaloidy sporyszu. rozkurczowe powyżej 13. W początkowym okresie choroby podwyższenie ciśnienia tętniczego nie jest stałe i ulega łatwo normalizacji po zastosowaniu diety.3 kPa (160 mm Hg). Występuje też 339 . Passispasmin — 3 razy dziennie ½ łyżeczki. Pod wpływem tego preparatu występuje powolny i długotrwały spadek ciśnienia tętniczego. W późniejszym okresie.rumianku (Anth. Neocardina oraz Cardiol C — kilka razy dziennie 10—20 kropli. Głównym objawem tego schorzenia jest podwyższone ciśnienie tętnicze: skurczowe powyżej 21. W przypadkach o ustalonej etiologii nadciśnienia wskazane jest właściwe leczenie przyczynowe. Leki działające poprzez ośrodkowy i obwodowy układ nerwowy a) Rezerpina — jest to główny alkaloid roślinny Rauwolfia serpentina. NADCIŚNIENIE TĘTNICZE HYPERTENSIO Nadciśnienie tętnicze jest schorzeniem o nie wyjaśnionej ostatecznie etiologii. Resergot — 1—-3 draż. Preparaty te zmniejszają pobudliwość ośrodkowego układu nerwowego i działają obwodowe sympatykolitycznie oraz cholinolitycznie. w którym podwyższone ciśnienie utrzymuje się stale.

domięśniowo lub dożylnie. 0. Rezerpiną powoduje uwolnienie noradrenaliny z magazynów tkankowych dzięki czemu ulegają one następnie rozkładowi przez enzym — monoaminooksydazę. Niektóre preparaty wykazują dobre działanie hipotensyjne w nadciśnieniu tętniczym i działanie uspokajające w nerwicach układu krążenia. 2—3 razy dziennie. 340 . przed snem. zazwyczaj tylko w przypadkach opornych na inne leki. fenobarbital) — zwykle 1 tabl. Rauwolfia siec. Alkaloidy te stosowane są jako lek pomocniczy w leczeniu nadciśnienia oraz w celu łagodzenia uporczywych bólów głowy towarzyszących temu schorzeniu. Veratri — 3 razy 10—20 kropli. po jedzeniu. W zaburzeniach zasypiania 2—3 draż. 2— 3 razy dziennie.1 mg.działanie uspokajające. Theoserpin (rezerpina. Stosuje się wiele preparatów zawierających samą rezerpinę lub zawierających dodatek innych związków roślinnych. Preparaty: Raupasil (rezerpina) — tabl. Mechanizm tego działania polega na obniżeniu przez rezerpinę poziomu noradrenaliny w pniu mózgu oraz w ścianach naczyniowych. c) Dwuhydropochodne alkaloidów sporyszu (półsyntetyczne alkaloidy sporyszu) działają przede wszystkim na ośrodkowy układ nerwowy wywołując depresję ośrodka naczynioruchowego oraz porażając receptory alfa układu sympatycznego. Serpadex (Extr. teobromina. 1—2 draż. Preparaty ciemierzycy podawać można doustnie (około 8 mg na dobę). rezerpina) — zwykle 3 razy dziennie 1—3 draż. 15 mg. Zjawiska te są pochodzenia ośrodkowego i odruchowego i powstają w wyniku drażnienia włókien nerwu błędnego. ewentualnie łączonych z substancjami syntetycznymi. dziennie. 1 tabl. 1—3 razy dziennie. Stosowane są obecnie raczej rzadko. 0. Paxil (rezerpina. Retiazid (rezerpina i hydrochlorotiazyd o działaniu moczopędnym) — 1—2 tabl.25 mg. atropina. Resergot (ergotamina.) — draż. Zwolnieniu ulega czynność serca. Preparaty: Tinct. b) Alkaloidy ciemierzycy (Veratrum) powoduje obniżanie ciśnienia tętniczego spowodowane rozszerzeniem tętnic obwodowych i zwolnienie czynności serca. W odróżnieniu jednak od alkaloidów macierzystych nie kurczą mięśni gładkich macicy i naczyń krwionośnych. Podaje się kilka miligramów dziennie. glutetymid) — przeważnie 1—3 razy dziennie po drażetce.

1 mg/ml. d) Hydrazynoftalazyny są to związki syntetyczne o bliżej nie znanym mechanizmie działania. 10—20 kropli 3 razy dziennie lub 1—2 amp. Niektórzy autorzy zaliczają do tej grupy leków także rezerpinę. 341 . Objętość plazmy i płynu pozakomórkowego zmniejsza się po podaniu tych leków na skutek zwiększonego wydalania jonów sodu i chloru oraz wody. Hydrazynoftalazyny wywołują powolny i długotrwały spadek ciśnienia tętniczego. Istnieje być może także obwodowy mechanizm działania.3—1 mg dziennie (wyjątkowo 2 amp. 0. Retiazyd). Spośród tych leków w nadciśnieniu znajduje zastosowanie hydrochlorotiazyd (tabl. Pozostałe grupy leków stosowane w leczeniu nadciśnienia tętniczego to preparaty uzyskiwane w większości syntetycznie. 0. Dihydroergotoxinum aethanosulfonicum — amp. prawdopodobnie leki te w ten sposób obniżają ciśnienie.25 mg. Środki sympatolityczne Są to leki zakłócające syntezę. Być może działanie hipotensyjne związane jest także ze zmniejszeniem pobudliwości naczyń na działanie katecholamin przez leki diuretyczne. wyzwalanie i magazynowanie noradrenaliny z zakończeń nerwów sympatycznych. Bipressin (rezerpina i binazyna). Są one uzyskiwane syntetycznie. krople doustnie 5 kropli 3 razy dziennie zwiększając do 40 kropli 3 razy dziennie. 3 razy dziennie. podjęzykowe 0. 1—2 tabl. tabl.3 mg/ml. Dihydroergotaminum tartaricum — tabl. 1 mg. dziennie).25 g) często łącznie z rezerpina (np. Wstrzyknięcia podskórne 0. płyn 2 mg/ml. Prawdopodobnie obniżenie ciśnienia następuje wskutek depresji ośrodka naczynioruchowego. Leki moczopędne Środki tej grupy stosuje się zasadniczo w chorobach przebiegających z obrzękami i przesiękami. Są to leki sympatolityczne. krople 1 mg/ml. Preparaty złożone: Raudiazin (Adelphan) (rezerpina i dwuhydralazyna). tabl. podjęzykowe stopniowo od 1 do 6—8 dziennie. ganglioplegiczne i moczopędne.Preparaty: Dihydroergotaminum methanosulfonicum — amp. Ponieważ jednak w nadciśnieniu tętniczym zmniejszenie objętości krwi krążącej również działa hipotensyjnie.

dawki największe 1 g jednorazowo. a) Metyloksantyny — są to związki spotykane w roślinach. c) Inne środki roślinne. doodbytniczo czopki 0. którego mechanizm.04 g/2 ml. Aminophyllinura— jednorazowo dożylnie 0. Jako środki stosowane w leczeniu nadciśnienia zastosowanie znalazły teobromina i teofilina. Theopaverin (teobromina i papaweryna) — 2—4 razy dziennie po tabletce.5—1 g w postaci proszków. Visci). Jedna z nich o bliżej nie ustalonym składzie chemicznym wywiera działanie hipotensyjne. Dawki największe 0. 6 g dziennie. papaweryna i inne.5 g jednorazowo w postaci proszków 1. Dipropnyllinum — jednorazowo dożylnie amp. 0.02—0. Z ziela jemioły białej (Viscum album) wyodrębniono cztery frakcje czynne o charakterze peptydowym.1—0. Preparat: Papaverinum hydrochloricum 0.36 g.5 g.04 g. jak metyloksantyny.75 g jednorazowo.2—0. Wchodzi także w skład mieszanych preparatów. Wyciągi z jemioły wywierają działanie przeciwmiażdżycowe 342 . Pewne znaczenie dla działania hipotensyjnego ma zapewne cholina i acetylocholina wyizolowane z ziela jemioły. oraz pochodne teofiliny: diprofilina i aminofilina. m. 1. 3 g dziennie. Preparaty: Theobrominum — zwykle doustnie 0. domięśniowo 0. Zmniejsza ona napięcie mięśni gładkich i rozszerza naczynia krwionośne. b) Papaweryna — alkaloid izochinolinowy występujący w opium otrzymywanym z niedojrzałych owoców maku lekarskiego (Papaver somniferum). doustnie draż. Ziele jemioły (Herb.2 g. Może być stosowana jako środek wspomagający w leczeniu nadciśnienia w dawkach 0.3 g jednorazowo. Theophyllinum — doustnie 0. dawki największe 0.5 g dziennie.2 g w postaci proszków. 0. które wchodzą zazwyczaj w skład preparatów mieszanych. Wśród nich dużą rolą odgrywają środki pochodzenia roślinnego.5 g w postaci proszków 2—3 razy dziennie. w kawie i herbacie.Leki o działaniu pomocniczym Są to głównie leki o bezpośrednim działaniu depresyjnym na mięśnie gładkie. polega na rozszerzeniu dużych naczyń krwionośnych. Theobrominum Natrium cum Natrio Salicylico (Diuretin) — doustnie 0.25—0.5 g dziennie. Leki te działają depresyjnie na mięśnie gładkie.25 g.25 g.in. Theobromino Calcium salicylicum (Calcium — Diuretin) — 3—4 razy dziennie po 0.

zespół alkaloidów.005 i 0. Leonurus cardiaca).1 g wit. nadmiernej przepuszczalności naczyń krwionośnych. Intr. Neospasmina i Neocardina — obniżają nieznacznie ciśnienie tętnicze. Intr. Tinct. Herb. furokumaryny. 0. Herb. Intr. szczególnie z kwasem askorbowym (naturalny synergizm) oraz z teofiliną.01. Vincamin (Devincan) — tabl.in. C) — 1—2 draż. pić 2—3 razy dziennie łyżkę. Wyciąg z barwnika mniejszego (Vinca minor) zawiera związki o działaniu hipotensyjnym. pić 2 razy dziennie po łyżce. 343 . natomiast w stanach ciężkich 3 razy po 4 draż. następnie 2—3 razy dziennie po 10—15 kropli. flawonoidy (rutozyd) oraz olejki. który zawiera związki o charakterze bufadienolidowym. Fl. macerować na zimno. Leonuri — odwar z ½ łyżki ziela na szklankę wody. Fol. w miażdżycy naczyń wieńcowych. Rutae) stwierdzono obecność różnych związków. Podaje się doustnie 10—40 mg dziennie. Rutae — 3 razy dziennie 20—30 kropli.025 g rutyny i 0. Visci — łyżka ziela na szklanką wody. W liściach ruty (Fol. przede wszystkim alkaloid winkaminę. m. Stosuje się je jako środki wspomagające w leczeniu nadciśnienia.przez obniżenie poziomu cholesterolu we krwi. zawierają 0. Wszystkie te związki działają mniej lub bardziej spazmolitycznie na mięśnie gładkie.02 g) — 3 razy dziennie po 1—2 draż. Wiąże się to z obecnością w zielu jemioły wiskotoksyny. Crataegi — 20—40 kropli kilka razy dziennie. Rutinoscorbin (draż. 2—4 razy dziennie. Rutisol (płyn 0. pić łyżkami w ciągu dnia. pić ½ szklanki 2 razy dziennie. Visci — stabilizowany intrakt ze świeżego ziela jemioły 3 razy dziennie po 20—30 kropli. Hipotensyjne działanie wywiera wyciąg z ziela serdecznika pospolitego (Herb. Rutae — odwar z ½ łyżki liści na szklanką wody. Crataegi — odwar z łyżki kwiatów na szklankę wody. Analogiczne zastosowanie mają preparaty zawierające samą rutynę lub w kombinacji z innymi związkami. Wyciągi z surowca stosowane są w nadciśnieniu. 0. Kwiat głogu (Fl.02 g/ml) — w ciągu pierwszych 3—4 dni po 30—60 kropli 4—6 razy dziennie. Crataegi) oraz wyciągi wywierają oprócz działania kardiotonicznego także wpływ hipotensyjny. Crataegi — 20—30 kropli 2—5 razy dziennie. Rutina (draż.

Chelidoni 15. Equiseti aa 30. leki ogólnie wzmacniające oraz tonizujące ośrodkowy układ nerwowy. 10 mg dziennie. 3 razy dziennie 20 kropli.0 M. Valerianae M. Valerianae M. podskórnie 2 mg jednorazowo. PODCIŚNIENIE TĘTNICZE HYPOTENSIO W chorobie podciśnieniowej pierwotnej przebiegającej z osłabieniem. 3—5 mg dziennie.f. Tinct. Veratri Rutisol Tinct. Visci Fr. Asconerin (0.Rutophen (rutyna. fenobarbital) — 3 razy dziennie po 1 draż. Alkaloid ten pobudza także czynność kory mózgowej oraz ośrodka oddechowego.0 aa 10.f. Tinct. Rp. species D. aa 15. 3 razy dziennie 30 kropli. 1 mg. Herb.nl — po 5—15 kropli 3 razy dziennie przed jedzeniem. guttae D. Rp. Visci Tinct. Istota jego działania polega na uczuleniu łuków odruchowych w rdzeniu kręgowym. zawrotami i bólem głowy stosujemy okresowo środki podnoszące ciśnienie tętnicze. Crataegi Herb. Crataegi Intr.0 Herb. B1 344 . Strych.0 Rp.S. tonizuje naczynia w wyniku usprawnienia reakcji odruchowych zachodzących za pośrednictwem ośrodków naczynioruchowych.S.S. guttae D. teofilina. Tinct. 3 mg wit. Preparaty: Strychninum nitricum (substancja. 2 mg i 3 mg) — doustnie dawki 1—3 jednorazowo. 1 łyżka ziół na szklankę wrzącej wody.25 mg azotanu strychniny. Stosuje się 2—3 kuracje po 10 wstrzyknięć podskórnych w dawkach 1—3 mg lub podając preparaty złożone. Strychnina — alkaloid uzyskany z roślin rodzaju Strychnos nux vomica (kulczyba). pić 3 razy dziennie.f. amp.

aa 10. 0. Do środków stosowanych w przewlekłym podciśnieniu zaliczyć też można niektóre preparaty kofeiny.05 g wit. 345 .f. Tinct. Colae Tinct. 3 razy dziennie 30 kropli. Tinct. guttae D. Cardiazolum.0 Rp. Rp. Coffan — tabl. 0. noradrenaliny lub efedryny. jednorazowo. szczególnie korę mózgową oraz ośrodki naczynioruchowy i oddechowy. Preparaty: Coffeinum natrium benzoicum — tabl. 1 tabletka 2—3 razy dziennie.05—0. guttae D. Crataegi Tinct. Zalecić też można stosowanie preparatów pobudzających ośrodkowy układ nerwowy: Glucardiamid. Colae siccum — 0.2 g.0 aa 10. przy omdleniach i w zatruciach. w stanach większego znużenia 11/2 tabl. zwykle 0. Extr. W tym celu nie stosuje się jednak adrenaliny. Colae — 3 razy dziennie 40 kropli. związku purynowego szeroko rozpowszechnionego w świecie roślinnym. W niewielkim stopniu podnoszą także ciśnienie tętnicze wyciągi płynne i suche z zarodków koła. Colae Tinct. Colae fluidum — 3 razy dziennie 15—30 kropli.f. Preparaty: Extr.S. Kofeina pobudza ośrodkowy układ nerwowy. Convallariae M. Cardiol C lag. 3 razy dziennie 20 kropli. Rp. W celu podwyższenia ciśnienia tętniczego stosowane są także środki pobudzające zakończenia układu nerwowego sympatycznego. Pobudzenie ośrodka naczynioruchowego powoduje skurcz naczyń w jamie brzusznej i przemieszczenie krwi do dużych naczyń. Kofeinę podaje się w dawkach 0.S. I D.1 g 3 razy dziennie. C) — doustnie 1—2 draż.2 g/ml. Dochodzi do niewielkiego wzrostu ciśnienia tętniczego.05 g. amp. które podaje się w nagłym spadku ciśnienia tętniczego we wstrząsach. Cardiamidum. 0. 20—30 kropli 3—4 razy dziennie.S.0. Valerianae M.2 g 2—4 razy dziennie.1—0. lecz środki sympatykomimetyczne o przedłużonym działaniu.3 g 2—3 razy dziennie. Cardiamid — Coffein.05—0.2—0. Związki te działają ochronnie wobec endogennych katecholamin. po jedzeniu 3 razy dziennie. Tinct.

tj. DUSZNICA BOLESNA ANGINA PECTORIS Niewydolność naczyń wieńcowych serca (dusznica bolesna) jest schorzeniem występującym głównie na tle miażdżycowym. wstrząs uczuleniowy. 1. glukokortykosterydy. Ammi visnagae) wyizolowano kelinę i glukozyd kelolu — związki furanochromonowe. które byłyby skuteczne w ostrej niewydolności wieńcowej. Stąd też w leczeniu takich stanów podajemy różne preparaty. W jego przebiegu występują okresowe napady bólu w okolicy pozamostkowej wywołane wysiłkiem fizycznym lub silnym stresem emocjonalnym. bardziej zwiększają dowóz tlenu niż jego zużycie. Leki stosowane w napadzie dusznicy bolesnej W napadzie dusznicy bolesnej podajemy środki. wywierają one działanie spazmolityczne na naczynia wieńcowe. Kellotetryt — (tabletki zawierające kelinę i pentaerytrytyl) — 2—4 razy dziennie 1/2—1 tabl. w stanach cięższych 3 razy 346 . Stosuje się nalewkę z owoców aminku lub kelinę w preparatach złożonych. W napadzie bólowym stosujemy środki o działaniu szybkim (przeważnie krótkim). głogu. Z owocu aminku egipskiego (Fr. Brak jest leków roślinnych. osocze i preparaty krwiozastępcze. Schorzenie to jest najczęstszym podłożem do wystąpienia zawału mięśnia sercowego. jak aminy sympatykomimetyczne hypertenzynę. krew. w dolegliwościach przewlekłych i profilaktycznie —-środki o działaniu przedłużonym. aminka i rutyny) — 3 razy dziennie 20—40 kropli. ostre podciśnienie tętnicze. które poprawiają bilans tlenowy serca. Ammi visnagae — 5 razy dziennie 10—30 kropli. W leczeniu niewydolności naczyń wieńcowych serca stosujemy środki. Kelicardina (mieszanka wyciągów konwalii. Leki roślinne w leczeniu ostrego podciśnienia nie znajdują raczej zastosowania. zapaść ortostatyczna i inne). które wchłaniają się szybko i wywierają natychmiast działanie myolityczne. Preparaty: Tinct. tzn. 2. Może ono być spowodowane przez bardzo różne przyczyny (utrata krwi. Należą tu przede wszystkim syntetyczne leki z grupy azotynów i azotanów. wśród których na uwagę zasługują preparaty pochodzenia roślinnego.. Leki stosowane w przewlekłym leczeniu niewydolności naczyń wieńcowych W leczeniu przewlekłym podaje się wiele środków.Odrębnym problemem terapeutycznym jest zapaść naczyniowa.

04 0. Ammi visnagae Tinct.d.f. zazwyczaj jako składnik preparatów mieszanych. Rp. Innym środkiem pochodzenia roślinnego o pewnym znaczeniu w leczeniu niewydolności naczyń wieńcowych jest alkaloid izochinolinowy — papaweryna — stosowany w dawkach 0.0 M. No XX D. gdy podaje się dawki większe konieczna jest kontrola ciśnienia tętniczego.4 347 . Cardenosinum — doustnie 1/2—1 tabl.S.S.2 0. aa 20. 3 razy dziennie 1 proszek.f.S.0 Rp. guttae D. Crataegi M. 3 razy dziennie 20—30 kropli.t.S.S. Tinct. 3 razy dziennie 40 kropli. (dożylnie z glukozą). 0. lub 10—20 kropli 3 razy dziennie po jedzeniu. guttae D. Z metloksantyn w niewydolności naczyń wieńcowych zastosowanie znalazły teobromina i teofilina oraz jej pochodne i diprofilina i aminofilina. Domięśniowo lub powoli dożylnie 1—2 amp. 3 razy dziennie 30 kropli. pulvis D. Rp.0 aa 20.04 g. pulvis D.03 0.d. Valerianae M. Rp. Ammi visnagae Tinct.f. Rozszerzają one naczynia krwionośne obwodowe. 3 razy dziennie 1 proszek. Theophenal — doustnie 1—3 razy dziennie po 1 tabletce. No XX D. Valerianae aa 30. szczególnie wyraźnie zaś naczynia wieńcowe serca. Rp. Papaverini hydrochlorici Theobromini natrii salicylici M. Visci). guttae D.02—0. Crataegi) oraz ziele jemioły (Herb. Visci Tinct. Papaverini hydrochlorici Aminophyllini M.f.f. Szeroko stosowane są także preparaty głogu (Fl. Tinct.t.dziennie po tabletce na godzinę przed jedzeniem. Tinct. Crataegi Intr.

W stanach chorobowych naczyń tętniczych obwodowych. Typowe preparaty pochodzenia roślinnego mają tutaj jedynie znaczenie pomocnicze. jak i roślinne.0 Rp.S. aa 10. głóg i inne. w stanach zakrzepowych i zatorach. Wśród schorzeń tych wyróżnić można zaburzenia na tle czynnościowym oraz takie. acrocyanosis.0 M.f. leki przeciwkrzepliwe i przeciwmiażdżycowe. 348 . species D. Rutisol Tinct. Visci aa 100. leki alfa-adrenolityczne oraz leki beta-adreno-mimetyczne. zastosowanie znajdują zarówno środki syntetyczne i półsyntetyczne. Rutae Fol.S.Inne środki stosowane w niewydolności naczyń wieńcowych to leki uzyskiwane syntetycznie. Z powodu skurczu lub niedrożności naczyń dochodzi do takich objawów. jak arteriosclerosis obliterans. Valerianae M. i miażdżycowe w ścianach naczyń. Crataegi Herb. Crataegi Intr. 3 razy dziennie 30 kropli. Stosuje się zwykle mieszanki zawierające rutynę. Rp. Visci Tinct. Ważną rolę odgrywają środki działające przez układ wegetatywny. zakrzepowe. których podłożem są zmiany zapalne. zawierający połączenia kwasu nikotynowego z pochodną teofiliny. Melissae Fl. pić kilka razy dziennie.f. Z innych środków wymienić należy preparat Sadamin (Complamin). guttae D. Fol. choroba Raynauda. Dużą rolą odgrywa w tych przypadkach także leczenie przeciwzakrzepowe i przeciwmiażdżycowe. choroba Buergera. jak ból i oziębienie kończyn oraz zmiany troficzne skóry prowadzące niekiedy do powstawania owrzodzeń. SCHORZENIA OBWODOWYCH NACZYŃ KRWIONOŚNYCH Omówione zostaną środki stosowane głównie w zaburzeniach ukrwienia kończyn. tj. Odwar z łyżki ziół na szklankę wrzącej wody.

Intr. 3 razy dziennie po 30 kropli. Bardzo częstym procesem patologicznym w obrębie układu żylnego jest zakrzepowe zapalenie żył (thrombophlebitis) powstające na podłożu żylaków wymagających niekiedy interwencji chirurgicznej. 349 . Arnicae — 2—5 kropli doustnie w kieliszku wody 3 razy dziennie. teofilina i fenobarbital) — po 1 draż. Istotne znaczenie mają również preparaty roślinne uszczelniające ściany naczyń i wywierające wpływ przeciwzapalny. Arnicae D.S. pić 2—3 razy dziennie po ½ szklanki. 2—3 razy dziennie przed jedzeniem.LEKI STOSOWANE W SCHORZENIACH NACZYŃ 2YLNYCH Wśród schorzeń obejmujących naczynia żylne wyróżnić można stany zapalne żył powierzchownych i głębokich.S. Do okładów rozcieńczyć trzykrotnie wodą. Fl. pić 2 razy dziennie po ½ szklanki. najlepiej przed snem. Rutina — 1—2 draż. Hippocastani odwar z łyżki kory na 2 szklanki wody.5—1.0 g maści. Tinct.0 Rp. Hippocastani — 15—30 kropli 3 razy dziennie po jedzeniu. uszczelniające ściany naczyń i wywierające wpływ przeciwzapalny. Cort.0 D. Hippocastani Intr. aa 15. Tinct. Hippocastani — odwar z łyżki kwiatów na 11/2 szklanki wody. Rutinoscorbin — 1—2 draż. Rp. Aesculan — wycisnąć z tuby do odbytnicy 0. następnie po 10—15 kropli 2—3 razy dziennie. Intr. W terapii zachowawczej schorzeń żylnych duże znaczenie mają leki zmniejszające krzepliwość krwi. Rutophen (rutyna. Venescin — 1—2 draż. 3 razy dziennie. Rutae — 20—30 kropli 3 razy dziennie. Pewne znaczenie lecznicze mają także preparaty. w stanach ciężkich 3 razy po 4 draż. Arnicae 5. Intr. dziennie. 2—4 razy dziennie. Stosuje się też preparaty wywołujące lokalny ograniczony proces zapalno-zarostowy w żylakach. Rutisol — 40—60 kropli 5—6 razy dziennie w ciągu pierwszych 3—4 dni. Rutae Tinct. 2—3 razy dziennie.

Alliofil — 2 draż 2—4 razy dziennie. szczególnie tętniczych. Jednym z wykładników miażdżycy. które stosuje się 1—2 razy dziennie 1 czopek. a dzięki zawartości anestezyny przeciwbólowe i przeciwświądowo. MIAŻDŻYCA NACZYŃ ATHEROSCLEROSIS Miażdżyca układu krążenia jest podłożem licznych schorzeń w obrębie naczyń krwionośnych. stany zapalne). Substancje pochodzenia roślinnego wchodzą także w skład czopków Hemorol.in. Rp. iż zmniejszenie zawartości lipidów we krwi (zwłaszcza cholesterolu) jest celowe w miażdżycy. Wystąpienie zmian miażdżycowych jest wywołane czynnikami zewnętrznymi i wewnątrzustrojowymi. pić 2 razy dziennie po szklance. Wśród nich duże znaczenie ma tryb życia. m. Wśród leków stosowanych w celu zapobiegania występowaniu objawów miażdżycy wyróżnić można preparaty działające na metabolizm i biosyntezę lipidów oraz związki zwiększające przemianę materii (hormony tarczycy. Duże znaczenie dla wystąpienia objawów chorobowych ma odkładanie się tego związku w ścianach tętnic. warunki pracy i jej rodzaj. Species antihaemorrhoidales (Rektosan) D. Odwar z 2 łyżek ziół na 21/2 szklanki wody. Etiologia schorzenia nie jest dokładnie poznana. Miażdżyca związana jest z zaburzeniem przemiany materii w ustroju. Alliostabil — 20—30 kropli 2—5 razy dziennie.S. wpływy środowiskowe. wyciągi ze świeżych cebul czosnku. Stąd uważa się na ogół. aczkolwiek przez niektórych autorów kwestionowanym. Działają one przeciwzapalnie i ściągające. Z preparatów roślinnych stosuje się zazwyczaj gotowe preparaty i mieszanki ziołowe. obrzęki. jak i wieńcowych serca. 350 . zarówno obwodowych. Species antisclerotica (Sklerosan) — odwar z łyżki ziół na 11/2 szklanki wody.Nalewkę z kwiatów arniki stosuje się także zewnętrznie w postaci okładów na miejsca chore (wybroczyny. związki jodu). jest podwyższony poziom cholesterolu we krwi. Inny rodzaj czopków — Hemorectal — zawiera głównie sole o działaniu ściągającym. pić 3 razy dziennie po szklance odwaru. odżywianie. szczególnie z zaburzeniem metabolizmu lipidów.

. Tyg. PZWL.: Przegl. 203. 2. 2... Kędra M. . 13.. Pajor W. Gamski M.PIŚMIENNICTWO 1. Justyna M. 1977. S. 1976.. 9. 89. 13. Kubłkowski P. J. 1969.: Wiad. Płatek H. PZWL. Waśniewska M. Pajor W. 16. Poi. Mrozikiewicz A. 19. Jacobson E. Med. J. 1978. Warszawa 1976. Ziel. 15. Poi. 1976.: Kard. Med. 2. Warszawa 1977. 7. 1968. 6.: Poi. Szurig-Werner B. Arch.: Kard. 435. Zakrzewski Z. 1977. 11. Lek. Lek.. 15. 10. 2. 6. 6. 2.: Wzajemne oddziaływanie leków.. Pawlik W... 357. Poprawski K.. 10. 1978. 26. Wewn.: Kard. Warszawa 1978. 714. 1978. Gurszczyk-Sliwczyńska B.: Farmakologia dla studentów medycyny. Poi. Szreniawski Z. Ziel. New York—Toronto— London 1975. Janicki K. Chodera A... 1978. 5. 75. 12.. 4. Goodman L. 1973... 8. Wew. 3. 585. Kadrowa S. l. l.: Poi.: The pharmacological Basis of Therapeutics..: Wiad. PZWL. Warszawa 1976.. 135. Chlewicka L: Poi.. PZWL. D. Prebisz J. Zawadowska J.. 14. Danysz A.. Jasiński K.: Interakcje leków. 4. Tokarz J.: Wiad. Aren.. Wrocinski T..: Wiad. Gryglewski R. Gilman A...: Farmakologia dla studentów stomatologii. Ziel. Lek.

Najczęściej wywołany jest podrażnieniem zakończeń nerwów dośrodkowych błony śluzowej krtani. dr hab. a jest leczeniem wyłącznie objawowym. Takie właśnie leczenie odgrywa jednak ważną rolą w wielu sytuacjach. med.0 kPa (150—300 mm Hg) — mierzone w przełyku. a bodźce czuciowe przenoszone są przez nerwy błędne. uzupełniających lub zapobiegających. tchawicy i głównych oskrzeli przez wdychane substancje. Ośrodek kaszlowy znajduje się w rdzeniu przedłużonym. po którym następuje skurcz przepony i mięśni powłok brzusznych. pomimo zmian chorobowych w drzewie oskrzelowym i za- 352 . med. a czasami przy napadowym kaszlu do 20. krwioplucie. Jednocześnie zamyka się głośnia i raptownie wzrasta ciśnienie w klatce piersiowej. np.Doc. Kaszel występuje prawie we wszystkich chorobach dróg oddechowych. Stosowanie środków pochodzenia roślinnego nie jest postępowaniem skierowanym przeciw przyczynom chorób. W chorobach płuc i oskrzeli leki roślinne mogą spełniać rolę leków pomocniczych. duszność. miejscowe zmiany zapalne lub wydzielinę. Najbardziej pobudliwymi miejscami jest okolica ostrogi głównej. Jan Kowalewski CHOROBY UKŁADU ODDECHOWEGO Ziołolecznictwo chorób układu oddechowego ma wielowiekową tradycję. odkrztuszanie plwociny. Następnie głośnia otwiera się i następuje gwałtowny wydech.0—40. Wynosi ono 6. ból w klatce piersiowej. dr hab. Biruta Fąfrowicz Prof. może wystąpić również w przebiegu chorób śródpiersia. płuc i opłucnej. stanowiąc czasami jedyną możliwość przyjścia z pomocą choremu. oskrzela główne i płatowe. guzów śródpiersia lub tętniaków aorty w wyniku podrażnienia gałązek nerwu błędnego. Powietrze wydychane podczas kaszlu porywa wydzielinę zalegającą w oskrzelach.67—13. W wieku starczym wrażliwość na bodźce wywołujące odruch kaszlowy słabnie i. powodując jej odkrztuszanie. Wielkość przepływu powietrza podczas kaszlu jest bardzo duża i wynosi około 11 l/s. Kaszel poprzedza głęboki wdech.3 kPa (50—100 mm Hg). Najczęstszymi objawami chorób układu oddechowego są kaszel.

produktywnym. a następnie śluzowy. Chorzy odkrztuszają w różnych ilościach i w różnych porach dnia. zwłaszcza uporczywy i męczący. które upłynniają wydzielinę oskrzelową i w ten sposób ułatwiają jej odkrztuszanie. ale zazwyczaj najwięcej rano. powodująca przemieszczenie się wydzieliny w drzewie oskrzelowym i drażnienie znajdujących się tam zakończeń nerwowych. Czynnikiem wspomagającym odkrztuszanie jest zmiana pozycji ciała. Kaszel wywołuje wzrost ciśnienia w krążeniu płucnym. Pomiaru ilości dokonuje się dwoma sposobami: zbiera się plwocinę przez dobę lub mierzy się ilość plwociny odkrztuszonej w ciągu godziny po przebudzeniu. tzw. Plwocina może mieć charakter śluzowy. hamowanie odruchu kaszlowego jest niewskazane. wymaga hamowania za pomocą środków przeciwkaszlowych. która nagromadziła się podczas snu. Jest to związane z oczyszczaniem się oskrzeli z wydzieliny. Powstające podczas kaszlu wysokie ciśnienie w klatce piersiowej utrudnia odpływ krwi z dużych żył do prawego serca. są objawami poprawy stanu chorobowego. Kaszel suchy. chorzy nie kaszlą lub mają kaszel zbyt słaby. Uporczywy i długotrwały kaszel wywiera niekorzystny wpływ na krążenie krwi. Zmniejsza się wskutek tego pojemność wyrzutowa lewej komory i maleje przepływ krwi przez mózg. Fakt ten wykorzystuje się przez stosowanie drenażu ułożeniowego u chorych z rozstrzeniami oskrzeli i ropniem płuc. W ten sposób gwałtowny kaszel może czasem wywołać krótkotrwałą utratą przytomności. bo nie wywołujący odkrztuszenia plwociny. a uzasadnione jest stosowanie leków wykrztuśnych (expectorantia).legania w nich wydzieliny. Zmniejszanie się ilości plwociny i zmiana jej ropnego charakteru na śluzowo-ropny. przyczyniając się do rozwoju serca płucnego. śluzowo-ropny lub ropny. u których obfita ropna wydzielina nie może być w całości odkrztuszana w zwykły sposób. kiedy wrażliwość ośrodka kaszlowego ulega zmniejszeniu. po wstaniu z łóżka. Pomimo wprowadzenia do lecznictwa różnych związków syntetycznych nie straciły one na znaczeniu i są powszechnie stosowane. Natomiast przy kaszlu tzw. Z punktu widzenia klinicznego ma znaczenie ocena rodzaju plwociny i jej ilości. Najpowszechniej zalecanym lekiem przeciwkaszlowym jest 353 . Szczególnie skuteczne jest ułożenie. nieproduktywny. aby nastąpiło samooczyszczenie drzewa oskrzelowego z zalegającej wydzieliny. ułatwiające swobodne spływanie wydzieliny z mniejszych do większych oskrzeli. Roślinne środki przeciwkaszlowe i wykrztuśne odgrywają ważną rolę w leczeniu chorób układu oddechowego. może również zawierać domieszkę krwi. powodującym odkrztuszanie.

02 g leku. Podawanie ich chorym z ropnym zapaleniem oskrzeli. liście i ko- 354 . Jako leki wykrztuśne (expectorantia) znajdują zastosowanie następujące zioła: ziele kopytnika (Herb. może niebezpiecznie pogorszyć jego czynność. w ilości 3—6 razy dziennie po 1 tabl. Asari). jako 2% wodny roztwór. Wykazano także. Zasadniczym składnikiem leczniczym tego preparatu jest alkaloid aporfinowy w postaci bromowodorku glaucyny. Jeszcze jednym lekiem łączącym własności przeciwkaszlowe. a poza tym jest on mniej toksyczny i nie wywołuje przyzwyczajenia. rozstrzeniami oskrzeli i odoskrzelowym zapaleniem płuc jest niewskazane ponieważ u nich należy dążyć do oczyszczenia drzewa oskrzelowego z ropnej wydzieliny przez ułatwienie jej odkrztuszania. amar. Kodeinę podaje się w postaci tabletek. zawierających związki o działaniu odkażającym drogi oddechowe.kodeina — jeden z alkaloidów opium.D. że siła działania uspokajającego bromowodorku glaucyny na ośrodek kaszlowy odpowiada mniej więcej farmakodynamicznemu działaniu chlorowodorku kodeiny. Amygdal. Azariny lub syropu sosnowego złożonego (Sir.25 10. Nie wywiera tak silnego jak morfina działania psychotropowego i tylko w małym stopniu zmniejsza wrażliwość ośrodka oddechowego. 0.. po 20 kropli 3—4 razy dziennie albo według następującego przepisu: Rp. Chociaż jej depresyjne działanie na ośrodek oddechowy nie jest silne.0 Jednakże roztwory kodeiny są nietrwałe i ulegają rozłożeniu w ciągu 24 h.). w kroplach. uspokajające i wykrztuśne jest pochodna gwajakolu Renovan. M. Donew wykrył po raz pierwszy jego działanie łagodzące kaszel oraz pewne właściwości adrenolityczne. Pini comp. zawierających 0. Lekiem pochodzenia roślinnego o działaniu przeciwkaszlowym jest Tussiglaucin. które oprócz łagodzenia kaszlu mają działanie wykrztuśne i zwiększające wydzielanie śluzu. Te preparaty powinny być stosowane u chorych z nieżytami dróg oddechowych z suchym.S. w warunkach zmniejszenia jego pobudliwości przez nagromadzony w ustroju dwutlenek węgla. Kodeina wchodzi również w skład preparatów. np. dilut. Kodeina jest przeciwwskazana u chorych z zaawansowaną niewydolnością oddechową. Codeini phosphorici Aq. Przeciwwskazaniami do podawania tego leku są zaburzenia ośrodka oddechowego i niedokrwistość hemolityczna. męczącym kaszlem bądź skąpym odkrztuszaniem śluzowej plwociny. Kodeina wchodzi również w skład leków złożonych. oraz stanowi składnik niektórych preparatów roślinnych o działaniu wykrztuśnym. 3 razy dziennie po 20 kropli.

kilka razy dziennie) Elix. Inulae). liście eukaliptusa (Fol. Creosoti comp. Thymi). kwiat ślazu (Fl.S. Anisi). Symphyti c. Malvae). korzeń wymiotnicy (Rad. Foeniculi). Species pectorales II (Neopektosan) D. owoc anyżku (Fr. po łyżce dorosłym 3—4 razy dziennie po jedzeniu) Sir. et Rad. Symphyti). dorośli po łyżce 3 razy dziennie) Sir. ziele miodunki (Herb. ziele tymianku (Herb. Primulae). ziele macierzanki (Herb. korzeń mydlnicy (Rad. Odwar z łyżki ziół na szklankę wody pić 3 razy dziennie. dorosłym 1/2 łyżki 3 razy dziennie po jedzeniu) Sir. kwiat podbiału (Fl. pączki sosnowe (Gemm. Saponariae). Species pectorales (Pektosan) D. Krajowy przemysł zielarski produkuje następujące specyfiki i mieszanki ziołowe o działaniu wykrztuśnym: Azarina (po 1 tabl. Glycyrrhizae (20—30 kropli 3—4 razy dziennie) Guajazyl (po łyżce syropu 3—4 razy dziennie po jedzeniu) Sir. 3 razy dziennie) Tussipect (l łyżkę syropu lub po 2 draż. et Rad. Serpylli). Nadto istnieje wiele propozycji recepturowych mieszanek ziołowych. z których polecić można następujące: Rp. Pulmonariae). owoc kopru włoskiego (Fr. korzeń żywokostu (Rad. dorosłym po łyżce 3—5 razy dziennie) Sir. Farfara (dawkowanie jak wyżej) Jako leki wykrztuśne stosowane są również mieszanki ziołowe: Rp. Ipecacuanhae). Eucalypti). Pini). Fl. Verbasci Fl. korzeń lukrecji (Rad. korzeń biedrzeńca (Rad.rżeń prawoślazu (Fol. Symphyti (dzieciom po łyżeczce. Glycyrrhizae). Farfarae). Malvae Fol. Pimpinellae). Pini comp. (dzieciom 1/2—1 łyżeczkę.S. kwiat lawendy (Fl. Lavandulae). Odwar z łyżki ziół na szklankę wody. (dzieci po łyżeczce. korzeń omanu (Rad. pić 3 razy dziennie. Rp. Senegae). korzeń krzyżownicy cierpkiej (Rad. Kalii guaiacolosulfonici (po łyżeczce dzieciom. Althaeae). Althaeae 355 . korzeń i kwiaty pierwiosnki lekarskiej (Fl. Stosowane są w postaci naparów i odwarów lub służą jako surowiec do leków wytwarzanych przez przemysł zielarski.

Tinct. Pulmonariae Fol. sporządzić odwar. Menthae pip. 3 razy dziennie po 20 kropli. Dostępne są także następujące leki galenowe o działaniu wykrztuśnym: Rp. species D. pić 3—5 razy dziennie. Rp. Thymi aa 10.0 Rad. Altheae Fol. Foeniculi Fr.S. Farfarae aa 20. Rp. 356 . Rp.S. Łyżeczka ziół na szklanką wody.0 Herb. Ipecacuanhae flluidi D.S. Rad.0 Fl. Tinct. Łyżka ziół na szklanką sporządzić odwar.0 M. Hyssopi aa 20. Veronicae Fol. Rp.f. Glycyrrhizae D. Asari D. Rp. species D. aa 10. Ipecacuanhae D.Fol. pić 3—4 razy dziennie.f. Anisi 5. Verbasci Lichenis islandici Fr. pić 3—4 szklanki dziennie. Bardzo często łączy się leki roślinne ze związkami chemicznymi o działaniu upłynniającym wydzielinę oskrzelową. Anisi aa 5. species D. Farfarae Herb. Althaeae 10.f.0 M. 3 razy dziennie po 20—30 kropli.0 Rad. 3 razy dziennie po 10 kropli.0 Fr.S.S. Herb.S. Glycyrrhizae 25. Elix. sporządzić odwar. Millefolii Herb.0 M. Łyżka ziół na szklanką wody. Farfarae Herb. 3 razy dziennie po 15 kropli. Extr.S.

aa 5. Sir. Rad.S.S.0 Rp. Rp. objawem niewydolności oddechowej. Althaeae ad 200.f. u których upośledzenie wymiany gazowej w płucach wywołuje hipoksemię. Dec.S.0 M. Rp. Ammonii chlorati Succ. 3—4 razy dziennie po 20 kropli na ciepłe mleko.przygotowując z nich mikstury lub krople.f. Ammonii anisati 4. guttae D. Anisi 5% aa 5. omówienie ich przekracza ramy niniejszego rozdziału.0 Sir.S. oprócz sinicy. Inf. tzn. mixtura D. guttae D. Glycyrrhizae dep. Rp.0 M.0 Lig.S.5/175.0 Sir. Duszność jest podstawowym. 3—4 razy dziennie po 20 kropli na mleko. Altheae Liq.0 Ammonii chlorati Spir. Co 2—3 h po łyżce.0 ad 200. Pimpinellae aa 10. Ammonii anisati 5.S. destillatae M.0 M. Ammonii anisati Tinct. destillataead M. Althaeae ad 200. 3—4 razy dziennie po łyżce. 3—1 razy dziennie po łyżce.f.0 Rp. Liq.f. Eucalypti ad 20.0 M.0 Tinct. Aq.0 200. Meakins określa ją jako „uświadomioną potrzebę zwiększonego wysiłku oddechowego”.f. Senegae e 6. Oto recepty niektórych lekarstw: Rp. mixtura D. Ipecacuanhae e 0. mixtura D.f. Z punktu widzenia klinicznego duszność można podzielić na 357 . niedostateczne utlenowanie krwi. mixtura D. Liq. Ammonii anisati Aq. Co 2—3 h po łyżce. Przyczyny i mechanizmy duszności są różne.0 5.0/180. Odczuwana jest przez chorych. Rad. 30.

Omówiono je w podrozdziale dotyczącym leczenia dychawicy oskrzelowej. nowotworach. Ta ostatnia zależy od przyczyn sercowych (ostra niewydolność lewej komory serca) lub płucnych. dymem i substancjami chemicznymi. W pierwszym okresie choroby mało jest wydzieliny. a w wypadku zakażenia bakteryjnego 358 . toczące się w miąższu płucnym i nie przechodzące pei continuitatem na opłucną. W ostrym zapaleniu tchawicy i dużych oskrzeli chorzy odczuwają drapanie i bóle piekące za mostkiem. OSTRY NIEŻYT OSKRZELI BRONCHITIS ACUTA » Choroba występuje częściej podczas chłodnych pór roku. Krwioplucie zdarza się u chorych na zapalenie oskrzeli i na zapalenie płuc. a przy współistniejącym kaszlu — środków przeciwkaszlowych. wywołanego skurczem mięśni gładkich oskrzeli ze znaczną redukcją ich światła w napadzie dychawicy oskrzelowej. paciorkowce. nasilające się przy głębokim oddychaniu i kaszlu. (30—40 kropli 3—4 razy dziennie). w dalszym przebiegu pojawia się wydzielina śluzowa. Bóle opłucnowe. Szczegółowe wskazania do stosowania środków roślinnych w leczeniu chorób układu oddechowego przedstawiono poniżej. w przekrwieniu biernym i zawale płuc. nie wywołują bólu. Polygoni hydropiperis fluid. Procesy patologiczne. ziela stroiczki (Herb. najczęściej z powodu upośledzenia wentylacji. Błona śluzowa oskrzeli ulega przekrwieniu i obrzmieniu. Stramonii). spoczynkową. Jedynie przy niewielkim krwiopluciu można polecić Estr. utrudniające zwykle przewietrzenie pluć. ponieważ tkanka płucna nie ma zakończeń nerwowych bólowych. pałeczki Pfeiffera. uzyskane z następujących ziół: liści pokrzyku (Fol. Krwioplucie i krwotoki z narządu oddechowego występują w przebiegu wielu chorób układu oddechowego. Oraz napadową. Lobeliae) oraz ziela grindelii (Herb. paragrypy. wirusy RS i adenowirusy) lub bakteryjnego (dwoinki zapalenia płuc. w następstwie zakażenia wirusowego (wirusy grypy. Charakterystyczne bóle.wysiłkową. Bóle w klatce piersiowej mają różne przyczyny. Leki ziołowe mają małe zastosowanie w leczeniu i zapobieganiu krwawieniom płucnym. a także pod wpływem drażnienia wdychiwanymi pyłami. W przeciwdziałaniu lub usuwaniu skurczu oskrzeli znajdują zastosowanie leki roślinne. gronkowce). są pochodzenia opłucnowego i występują u chorych na suche zapalenie opłucnej. liści bielunia (Fol. wymagają podawania leków uśmierzających. czyli stalą. Belladonna e). rozstrzeniach oskrzeli. Grindeliae).

m. dochodzi do upośledzenia wentylacji. objawiające się kaszlem i odkrztuszaniem plwociny. PRZEWLEKŁY NIEŻYT OSKRZELI BRONCHITIS CHRONICA Zgodnie z definicją przyjętą przez WHO. Przy kaszlu niezbyt silnym lepiej od początku stosować środki wykrztuśne.in. które upłynniają wydzielinę i ułatwiają jej odkrztuszanie.śluzowo-ropna lub ropna. Wymiana gazowa w płucach staje się niedostateczna. zmniejszenie wytwarzania IgA wydzielniczej. zawierający kodeinę. Najważniejsze są leki o działaniu wykrztuśnym. przynajmniej przez dwa kolejne lata i nie zależy od innej organicznej choroby płuc i oskrzeli (gruźlica. jak kodeina lub syrop sosnowy złożony (Sir. Jeżeli czynnikiem wywołującym pno lub wikłającym je jest zakażenie bakteryjne. które omówione zostały powyżej. drażnienie zanieczyszczonym powietrzem (gazy. Na rozwój choroby mają wpływ czynniki konstytucjonalne i dziedziczne. Do zaburzeń wentylacji dołączają się zaburzenia perfuzji. Kaszel początkowo jest suchy. nowotwory). Prawdopodobnie odgrywa również rolę nabyty niedobór antyplazminy i kininazy. Poleca się picie odwarów z mieszanek ziołowych. męczący. Redukcja koryta włośniczkowego w następstwie zmian rozedmowych i skurcz tętniczek przedwłośniczkowych pod wpływem hipoksji prowadzą do nadciśnienia w krążeniu małym i w konsekwencji do przeciążenia prawej komory serca. Następnie. stanowi wskazanie do stosowania leków przeciwkaszlowych. Najczęstszymi przyczynami pno są powtarzające się zakażenia dróg oddechowych. a podanie kilkudziesięciu kropli leków w małej ilości płynu lub kilku łyżek mikstury czy syropu w warunkach 359 . Początkowo objawy pno ograniczają się do kaszlu i odkrztuszania plwociny. wrodzony niedobór antytrypsyny. Środki roślinne odgrywają ważną rolę w usuwaniu lub łagodzeniu wielu objawów pno. U chorych odwodnionych wydzielina oskrzelowa jest szczególnie gęsta.). które utrzymuje się przez 3 miesiące lub dłużej w roku. pyły) i palenie tytoniu. mikstur i leków galenowych. Jeżeli jest on silny. Pini comp. syropów. a także zaburzenia funkcji kory nadnerczy. na skutek postępujących w oskrzelach zmian obturacyjnych. Należy pamiętać. hiperkapnii i kwasicy gazowej. że skutek leczniczy środków wykrztuśnych w dużym stopniu zależy od stanu nawodnienia chorego. rozstrzenie oskrzeli. za przewlekły nieżyt oskrzeli (pno) uważa się schorzenie oskrzeli. w leczeniu znajdują zastosowanie antybiotyki i chemiczne środki bakteriostatyczne. co prowadzi do hipoksemii.

0 10.0 3.f. które mają słabe właściwości odkażające oraz — jak się wydaje — zwiększają wydzielanie gruczołów śluzowych oskrzeli. w zależności od ilości wody użytej do inhalacji lub pojemności inhalatora. Olejki stosowane mogą być pojedynczo lub w połączeniach. guttae D.0 5. zwłaszcza w stanach zaostrzeń. Eucalypti Spir.S. Rp.niedoboru płynów nie wystarcza do rozluźnienia i upłynnienia wydzieliny. Gęsta wydzielina może całkowicie obturować światło oskrzelików i poważnie pogarszać wymianą gazową w płucach. Pini pumilionis Ol. Na odwodnienie narażeni są zwłaszcza chorzy w starszym wieku oraz w stanie dychawiczym. Do inhalacji.5 5. Vini M. Do inhalacji.f. Eucalypti Ol. np. Zwiększenie uwodnienia wydzieliny oskrzelowej uzyskać można również przez inhalacje parą wodną. 0.0 ad 20. U tych pierwszych. Pini pumilionis Ol. guttae D. Zwykle do inhalacji dodaje się środki odkażające i alkalizujące. ponieważ spora ilość płynów w takiej postaci lekarstwa zapobiega odwodnieniu i umożliwia pełne działanie wykrztuśne. Rp. są najłatwiejsze w użyciu. Do inhalacji.S. U osób odwodnionych szczególnie celowe wydaje się wiać podawanie naparów ziołowych. Terebinthinae Camphorae M.0 Sposób użycia polega na dodaniu od 2—3 do kilku kropli olejku. powikłaniach z powodu odoskrzelowego zapalenia płuc lub z innych przyczyn pogarszających stan chorych.0 aa 5.: Rp. Gotowe mieszanki ziołowe. jak Pektosan i Neopektosan. Pini Ol. Menthae pip. np. Ol.f. Ol. Ol. Eucalypti Ol. według następującego przepisu: 360 . mieszankę pod nazwą Gargarin lub olejki eteryczne. odczuwanie pragnienia ulega osłabieniu. Terebinthinae M. guttae D. Przy braku właściwej opieki łatwo dochodzi do ujemnego bilansu płynów i odwodnienia. Pini silvestris Ol.S. np.0 aa 5. Można przygotować również gotowy płyn do inhalacji. Mentholi Ol.

Jest ono złożone i obejmuje ponadto gimnastykę oddechową. Terebinthinae Aq. solutio D. Ziołolecznictwo pozostaje więc jednym z elementów terapii pno przynoszącym określone korzyści i zwykle akceptowanym przez chorych. Rozstrzenie oskrzeli nie zakażone nie wywołuje żadnych objawów. poza możliwością sporadycznego krwioplucia. aa 2. a w razie potrzeby tlenoterapię. wskazują na szerzenie się zakażenia na otaczającą tkankę płucną z powsta- 361 . ROZSTRZENIE OSKRZELI BRONCHIECTASIS Objawy kliniczne rozstrzeni oskrzeli zależą od wtórnego zakażenia bakteryjnego i wywołanego przez nie ropnego zapalenia oskrzeli. leków nasercowych. po zmianie pozycji ciała. leczenie klimatyczne. podawanie kortykosterydów. destillatae M. Chorzy odkrztuszają ją w największych ilościach rano.0 Częstym zjawiskiem towarzyszącym ostrym i przewlekłym zapaleniom oskrzeli jest odczyn spastyczny wywołany skurczem mięśni gładkich ścian oskrzeli. środkową ropną i dolną złożoną z czopów gęstej.S. którym towarzyszy często zwiększenie ilości plwociny i pogorszenie wymiany gazowej w płucach. Płyn do inhalacji.0 aa 5. Ammonii chlorati Ol.S.f.0 ad 200. Ammonii chlorati Ol. Plwocina układa się w trzy warstwy: górną śluzową. Płyn do inhalacji. Rp. Czynnikiem ułatwiającym zakażenie i podtrzymującym je jest zniszczenie w obszarze objętym rozstrzeniami nabłonka migawkowego i upośledzenie przez to mechanizmu samooczyszczania. Pojawiające się stany gorączkowe. zbitej ropy.Rp. destillatae M. Stanowi on wskazanie do stosowania takich środków rozkurczających oskrzela.0 ad 500. Terebinthinae Aq. jakie używane są w leczeniu dychawicy oskrzelowej. solutio D. Leczenie przeciwbakteryjne i środkami pochodzenia roślinnego nie wyczerpuje oczywiście postępowania terapeutycznego w pno. Podstawowymi objawami rozstrzeni zakażonych jest kaszel z odkrztuszaniem zwykle dużych ilości ropnej plwociny.f.

miętowy. na które składa się stosowanie antybiotyków oraz postępowanie mające na celu „toaletę” drzewa oskrzelowego. substancje wolno działające (SRS-A). mixtura D. Poleca się również spożywanie świeżego czosnku lub jego przetworów: Alliostabil i Alliofil.S. Glycyrrhizae ad 200.0 Sir. syropów lub mikstur.f. jednak w okresach zmniejszonej aktywności procesu zapalnego z niewielką ilością gęstej wydzieliny oskrzelowej korzystne jest stosowanie naparów z mieszanek ziołowych ułatwiających odkrztuszanie.0 Elix. Symphyti 10/250. Primulae 6.0/175. tzn. Jeżeli jest to niemożliwe z powodu przeciwwskazań. Dec. możliwie najlepsze oczyszczanie oskrzeli z zalegającej wydzieliny za pomocą drenażu ułożeniowego. Radykalne leczenie rozstrzeni polega na resekcji tkanki płucnej. Według Coompsa i Gella odpowiedzialna za ten typ reakcji jest immunoglobulina E.0 M. wydalane również przez płuca i dzięki temu działające odkażająco na oskrzela. Po łyżce 3—5 razy dziennie. czynnik chemotaktyczny krwinek kwasochłonnych (ECF-A) i czynnik aktywujący krwinki płytkowe 362 . Olejki eteryczne. DYCHAWICA OSKRZELOWA ASTHMA BRONCHIALE Obecnie przyjmuje się (cyt. jak eukaliptusowy.0 Rad. Inulae 5.0 M. sosnowy. Środki roślinne mają w leczeniu rozstrzeni oskrzeli drugorzędne znaczenie. a mediatorami: histamina. Rp. bronchoskopii. mixtura D. Auranti 30. W wypadku podwyższonej temperatury ciała dobrze działa odwar z Pyrosanu — 3—4 razy dziennie łyżka ziół na szklankę wody. jak Pektosan lub Neopektosan. za Dreszczem). Dec. leków wykrztuśnych oraz kinezyterapii. Rad. Rp.niem ognisk odoskrzelowego zapalenia. Czosnek zawiera bowiem substancje o właściwościach bakteriostatycznych. stosowane do inhalacji działają również odkażająco. Po łyżeczce lub łyżce kilka razy dziennie. Rad. że dychawica oskrzelowa charakteryzuje się napadowym skurczem oskrzeli wywołanym na zasadzie I typu reakcji immunologicznej.S.f. chorzy wymagają leczenia zachowawczego.

3 razy dziennie lub w razie potrzeby po 30 kropli. Stramonii).0 Tinct.2 Tinct. Extr. Lobeliae Tinct. Codeini phosph. No XXX D.S. Używane są przetwory z następujących ziół: liści pokrzyku (Fol. Belladonnae 5.f. Lobeliae 3. których obecnie nie zalicza się do dychawicy oskrzelowej. Środki roślinne w leczeniu dychawicy oskrzelowej mają długoletnią tradycję i pomimo widocznego postępu w tej dziedzinie ciągle znajdują zastosowanie. korzenia biedrzeńca (Rad. guttae D. Grindeliae). Dużą rolą w tej chorobie odgrywa cykliczny 3'. że w mechanizmie skurczu oskrzeli biorą udział prostaglandyny. ziela stroiczki (Herb. towarzyszące chorobom układu oddechowego. ut. Rp.0 M. Rp. W ostatnich latach jest coraz więcej danych świadczących o tym. guttae D. Ephedrini hydrochlor.0 Tinct. Po 30 kropli 3 razy dziennie lub w razie potrzeby. Stramonii 5. Belladonna 0.: Rp.s. w wyniku wysiłku fizycznego itp.6 Massae pill.0 M. Stosowana jest również efedryna i papaweryna. Zespoły astmatyczne. np. przebiegają na zasadzie innego typu reakcji.0 Intr. kaszlu można podjąć próbę zapobiegania mu lekami pochodzenia roślinnego. pill. 3 razy dziennie lub w razie potrzeby po 1 pigułce.f.2 Ephetonini hydrochlor 0.0 Tinct.S.5'-mo-nofosforan adenozyny (cAMP). q. Przerwanie napadu dychawicy oskrzelowej wymaga zwykle leków silnie działających. który powstaje z trójfosforanu adenozyny (ATP) w wyniku stymulacji beta-adrenergicznej.6 Papaverini hydrochlor 1. nadwrażliwości na salicylany. Belladonnae). Stramonii aa 10. liści bielunia (Fol. 1. 0. utrudnionego oddychania. fiat. 363 . Primulas ad 30. Jeżeli napad poprzedzany jest zwiastunami w postaci ściskania w klatce piersiowej. Pimpinellae) i ziela grindelli (Herb.(PAF). Zespoły te mogą występować w przebiegu zakażeń bakteryjnych. Lobeliae).0 Kalii jodati 2.S.

ZAPALENIE PŁUC PNEUMONIA Zmiany zapalne w płucach mają różnorodną etiologię. różny obraz kliniczny i przebieg oraz różne zmiany anatoonopatologiczne. Trudności w odkrztuszaniu plwociny z powodu jej gęstości stanowią wskazanie do podania leków z grupy expectorantia. Lek wstrzykuje się domięśniowo po 1 ml co drugi dzień w seriach po 20 zastrzyków. Łagodne działanie uspokajające ma Nervosol. Szczególnie wskazane są odwary z ziół. W tym celu zastosować można preparat roślinny. albo tkance śródmiąższowej. Przy współistnieniu odczynu spastycznego ze strony oskrzeli 364 .02 g u osób w starszym wieku oraz u chorych z wyraźną niewydolnością oddechową. Wymienione leki roślinne są również stosowane długotrwale. jak 3—4 razy dziennie po 0. Środki roślinne znajdują zastosowanie w łagodzeniu niektórych objawów. w leczeniu napadów dychawicy oskrzelowej.W zapobieganiu napadom i leczeniu lekkich napadów dychawicy pomocne są gotowe krople Astmin oraz Kelastmin. zawierających substancje czynne biologicznie. zwrócić należy uwagę na dostateczne nawadnianie chorych. Dlatego chorych należy obficie poić i podawać środki wykrztuśne. Preparaty te stosuje się 3—4 razy dziennie po 40—60 kropli. Leczenie jest przede wszystkim przyczynowe. Nie należy podawać środków zawierających opium ani większych dawek kodeiny. podejmuje się próby odczulania nieswoistego. Mieszanka ta przygotowywana jest w postaci tytoniu. W tej postaci podany lek zawiera dużo wody i przeciwdziała ujemnemu bilansowi wodnemu. Jak wspomniano. zwłaszcza u chorych z przewlekłym astmatycznym zapaleniem oskrzeli. Działanie broncholityczne wywiera jeszcze mieszanka ziołowa Astmosan. zlokalizowane albo w pęcherzykach płucnych. Zwłaszcza przy suchym kaszlu zaleca się środki przeciwkaszlowe. służącego do robienia papierosów oraz proszku do spalania. Jeżeli jest to niemożliwe. wpływające na odczynowość ustroju. Biostyminę otrzymywaną z liści aloesu. zwłaszcza przedłużających się (status asthmaticus). takich jak Pektosan lub innych mieszanek. obok preparatów ziołowych o działaniu wykrztuśnym. Neospasmina i inne. U chorych z dychawicą oskrzelową konieczne jest wykrycie czynników uczulających. Uzasadnione jest również podawanie roślinnych leków uspokajających. np. Passispasmina. objawiającą się dusznością i sinicą.

przecedzić. Stosowane są inhalacje z roślinnych olejków eterycznych.S.pomocne są leki o działaniu rozkurczającym.0 Rad. Sporządzone z niego wyciągi wodne łagodzą kaszel.0 Gemm. oraz drenażu jamy ropnia. zgodnie z wrażliwością na nie bakterii wywołujących chorobą. Stosowany jest w postaci odwarów w proporcji 10 g porostu na 350 ml wódy. Pić 2—3 szklanki odwaru dziennie. osłaniają błonę śluzową żołądka i jelit. ROPIEŃ PŁUC ABSCESSUS PULMONUM Wymaga energicznego leczenia antybiotykami.0 M. pozostawić do skrzepnięcia i zażywać po łyżeczce pomiędzy posiłkami. Łyżkę ziół zalać szklanką wrzątku i gotować 10 min. GRUŹLICA PŁUC TUBERCULOSIS PULMONUM Podstawową metodą leczenia gruźlicy płuc jest stosowanie leków przeciwprątkowych. Lichenis islandici 100.f. np. Przy wysokiej temperaturze ciała działa dobrze mieszanka ziołowa Pyrosan. Środki roślinne nie mają większego znaczenia. które działają odkażająco na drogi oddechowe i osłabiają nieprzyjemny zapach z ust i zapach odkrztuszanej plwociny. Porost islandzki używany jest również w połączeniu z innymi ziołami. W celu rozluźnienia wydzieliny podaje się leki wykrztuśne. Przy silnych potach stosuje się liście szałwii (Fol. mogą jedynie łagodzić niektóre objawy choroby. Leki roślinne mają drugorzędne znaczenie. jak kaszel lub poty. Glycyrrhizae 30.: Rp. osłaniać błonę śluzową przewodu pokarmowego przed drażniącym działaniem długotrwale stosowanych leków przeciwprątkowych oraz poprawiać upośledzone łaknienie. hamują czynność gruczołów potowych. a przy braku dostatecznych wyników — leczenia operacyjnego. species D. poprawiają łaknienie. Po zagotowaniu podawać 3 razy dziennie po łyżce lub wygotować do połowy pierwotnej objętości. Kaszel zmniejsza kodeina oraz syrop sosnowy lub tymiankowy. Zalecany jest również porost islandzki (Lichen islandicus). Salvae). 365 . Pini 50.

guttae D. Caleopsidis) i ziele rdestu ptasiego (Herb. Eucalypti aa 5. zwykle w połączeniu z salicylanami lub z innymi środkami przeciwbólowymi. miesza z łyżką miodu lub cukru i spożywa przed jedzeniem 1—2 razy dziennie. ziele poziewnika (Herb. Podrażnienie skóry i jej przekrwienie zmniejsza odczuwanie bólu opłucnowego i ułatwia oddychanie.in. Należy pamiętać. Zaleca się kodeinę. że zioła zawierające związki krzemu częściowo rozpuszczalne w wodzie nie wywierają większego wpływu na zmiany gruźlicze w płucach. Dawkowanie — 15—30 kropli przed jedzeniem.Wydaje się. właściwości gojenia uszkodzonych tkanek. Ma jeszcze swoich zwolenników stosowanie w gruźlicy świeżych liści aloesu (Fol. które zawierają — w myśl poglądów Piłatowa — stymulatory biogenne. Należą do nich: ziele skrzypu (Herb.0 Ol. 10—20 kropli wcierać w skórę klatki piersiowej 2 razy dziennie.E. Przy braku łaknienia poleca się Tinc. Aloes recens).in. polegające m. U chorych gorączkujących można stosować mieszankę ziołową Pyrosan. 366 . ZAPALENIE OPŁUCNEJ PLEURITIS W suchej postaci zapalenia opłucnej występują bóle spowodowane ocieraniem o siebie blaszek opłucnej. Pije się mieszając wywar i wyciąg. następnie część płynną odlewa. a nasienie zagotowuje z nową porcją wody. W tych _ przypadkach poleca się wywar i wyciągi z siemienia lnianego. Są używane następujące leki recepturowe: Rp. Nasłanie lniane działa osłaniające na przewód pokarmowy oraz ułatwia wykrztuszanie. mające m. Pini pumilionis Ol. Kawałki świeżego. Często chorzy na gruźlicę źle tolerują doustne leki przeciwprątkowe. Equiseti). Wchodzą one w skład mieszanki ziołowej Pulmosan. Bóle nasilają się przy głębokim oddychaniu i kaszlu. na wcieraniu w skórę klatki piersiowej (po stronie. które tracą swą gładkość z powodu odkładania się na ich powierzchni złogów włóknika.0 Ol. Camphorati ad 60. Terebinthinae 20. amara. Ol. że siemię lniane zalewa się na 12 h wodą o temperaturze pokojowej. soczystego liścia aloesu kroi się drobno. Polygoni avicularis).f. Stosuje się również leczenie odciągające. po której toczy się zapalenie opłucnej) mazideł lub olejków roślinnych.0 M.

jak i objawowego zapalenia opłucnej. 2. Ol. w przypadku obecności zmian skórnych i w gruźlicy płuc. Warszawa 1933. Nie należy stosować kataplazmów ani wcierań u chorych na cukrzycę. Lek.. Dziak M. Muszyński J. PZWL.Rp. T.. Roeske W. PZWL. Wyd. W ostatnich latach zainteresowanie tymi metodami leczenia zmalało. Leczenie odciągające wskazane jest również u chorych na surowicze zapalenie opłucnej.S. Braun H. wobec postępów leczenia zarówno przyczynowego. Wyd.0 klatki Z preparatów gotowych zalecić można emulsję Capsigel. ze skórą bardzo wrażliwą. Brak jest badań. Teletycki M. Wyd. Warszawa 1958. tworzenie płynu wysiękowego i odkładanie włóknika. Wcierać 2 razy dziennie w skórą piersiowej.: Zioła lecznicze. Stuttgart 1974. Fischer Verlag. Terebinthinae Vaselini Lanolini M.: Współczesne metody leczenia gruźlicy w krytycznym ujęciu. Warszawa 1977.: Nauka o chorobach wewnętrznych. Fejgin M.: Zarys fitoterapii. 8. Zakł. unguentum D. 6. Ubezp. 9. Przeciwgrużl. (red. PZWL. Inst. 5. PZWL.f.): Choroby układu oddechowego..): Gruźlica i jej zwalczanie.0 20. Ciechanowski St. po czym skórę zmyć ciepła wodą i wytrzeć. PIŚMIENNICTWO 1. Warszawa 1948.. jednak w świetle obserwacji klinicznych wydaje się on prawdopodobny. . 4. Kużnicka B. II i III. Społ. Wyd..0 10. 3. Czynne przekrwienie skóry klatki piersiowej w sąsiedztwie zapalnie zmienionej opłucnej ma poprawiać przepływ limfy w opłucnej ściennej i w ten sposób osłabiać odczyn zapalny: obrzęk opłucnej.: Gruźlica płuc. Stosuje się także nasienie gorczycy czarnej (Sem. (red. które potwierdziłyby taki wpływ zabiegów odciągających na proces zapalny opłucnej. Pol. Warszawa 1972. Glass B. 10. Wyd. rozprowadzić cienką warstwą na płótnie i przyłożyć na klatkę piersiową na 10 min. Orłowski W. Deloff L. Warszawa 1927.: Ziołolecznictwo i leki roślinne. Delta. Sinapis nigrae) w postaci kataplazmów w następujący sposób: 100 g sproszkowanego nasienia gorczycy rozrobić z ciepłą wodą na gęstą papkę.: Heilpflanzen-Lexikon für Arzte und Apotheker G. Zw. Warszawa 1949. Nauk. Warszawa 1955. 7.

Przewlekły przebieg większości schorzeń przewodu pokarmowego potęguje istniejące znaczenie niepożądanego działania leków pochodzenia syntetycznego i powoduje kolejne ograniczenia lecznicze. które jednocześnie nie są obce ustrojowi człowieka.Dr med. Bogdan Pirwitz Dr med. o których można powiedzieć. co najwyżej kilkanaście leków syntetycznych. Dlatego w przewlekłych schorzeniach przewodu pokarmowego zachodzi istotna potrzeba stosowania leków roślinnych. sole mineralne. Ponadto. Cenna. w których rzadko kiedy można osiągnąć całkowite powodzenie stosując tylko leki pochodzenia syntetycznego. jak: olejki eteryczne. garbniki. zwłaszcza w leczeniu chorób układu pokarmowego. ponieważ w przybliżeniu połowa pacjentów zgłaszających się do poradni gastrologicznych cierpi na schorzenia pochodzenia czynnościowego. Zamiarem autorów rozdziału jest przekazanie lekarzom rzeczywistych i obiektywnych wiadomości o możliwościach ziołolecznictwa w tej grupie schorzeń. kwasy organiczne. 368 . Osiągnąć te cele można wprowadzając do leczenia oprócz odpowiednich zaleceń dietetycznych. że lek ziołowy zawsze stanowi remedium universalis. a niekiedy niezastąpione niczym innym działanie lecznicze. a przez to o dużej aktywności. alkaloidy i inne substancje ważne dla uzyskania prawidłowego przebiegu procesów trawienia. Z nieznajomości bowiem przedmiotu płynie nieufność i niechęć do posługiwania się lekiem pochodzenia naturalnego oraz z tej samej przyczyny nadmierny optymizm. witaminy. że mają istotne. jest również zawartość w ziołach takich związków. » Szczególną zaletą leków roślinnych jest obecność w nich związków optycznie czynnych. cukry redukujące. wchłaniania i wydalania. to potrzeba rozszerzenia postępowania leczniczego okazuje się istotnie znaczna. również preparaty i przetwory pochodzenia roślinnego. Praktycznie w gastroenterologii jest kilka. Andrzej Tilszer CHOROBY PRZEWODU POKARMOWEGO Obserwowanemu współcześnie dużemu postępowi w diagnostyce gastroenterologicznej nie towarzyszy w odpowiedniej proporcji rozwój możliwości terapeutycznych.

barków. Objawy. pikantnych lub gorących. zaburzenia połykania pokarmów stałych. W przypadku powstawania przewężeń przełyku. Ponieważ dysfagia i bóle nie zawsze są specyficzne w stosunku do innych chorób przełyku przebiegających z takimi objawami. drażniące błonę śluzową soki pozostają w świetle przełyku lub są usuwane na zewnątrz. badania radiologicznego. ciążę. Zarzucany do przełyku płyn najczęściej zawiera kwas solny i pepsynę. otyłość znacznego stopnia. W zależności od nasilenia zarzucania. szyi. powstający lub nasilający się w czasie jedzenia. a także promieniować do łopatki. chorobę wrzodową żołądka lub dwunastnicy. Rozpoznanie przewlekłego zapalenia przełyku ułatwia wykonanie gastroezofagoskopii. 369 . lecz nawracającej obecności w świetle przełyku soku żołądkowego lub żołądkowo-dwunastniczego. W niektórych jednakże stanach dochodzi do zarzucania soku żołądkowego (gastro-eso-phageal reflux). a później i płynnych. są szczególnie nasilone. W początkowym okresie choroby zarzucane soki żołądkowo-jelitowe uszkadzają nabłonek płaski przełyku. Wytworzenie się odruchu wymiotnego wzmaga jednakże zwykle pierwotną przyczynę. niewłaściwa temperatura spożywanych posiłków. istnienie przepukliny przeponowej. W dalszym przebiegu choroby mogą dołączyć się objawy wyniszczenia i niedokrwistości. Najczęstszym i najbardziej charakterystycznym objawem zapalenia przełyku jest ból umiejscowiony zamostkowo. niektóre zespoły pooperacyjne. Do najczęstszych czynników przyczynowych można zaliczyć opóźnione opróżnianie się żołądka. W warunkach fizjologicznych istnieją mechanizmy zapobiegające zwrotnemu dostawaniu się zawartości żołądka przez wpust do przełyku. alkoholizm. zaczerwienienie i nadżerki błony śluzowej. Bóle mogą być odczuwane również w nadbrzuszu.ZAPALENIE PRZEŁYKU OESOPHAGITIS Odczynowe zapalenie błony śluzowej przełyku powstaje przede wszystkim wskutek okresowej. pomiaru pH w świetle przełyku. W dalszym zaś przebiegu choroby uszkodzona zostaje również tkanka podśluzowa z wytwarzaniem się głębokich zapalnych nacieków ściany przełyku z postępującym koncentrycznym zwłóknieniem tych miejsc i rozwojem zwężenia światła. próba Bernsteina (wlew do światła przełyku roztworu 0. oraz bolesne przełykanie pokarmów stałych. Spośród innych czynników przyczynowych zapalenia przełyku może mieć znaczenie palenie papierosów.1 ml/1 kwasu solnego). wywołując obrzęk. zwłaszcza w zespołach poresekcyjnych. lecz niekiedy również zasadową zawartość dwunastnicy i jelita cienkiego.

Odwar z jednej łyżki stołowej korzenia na pół litra wody. Posiłki powinny być małe objętościowo. potrawy wzdymające. Ograniczeniu podlegają potrawy smażone. Aby nie dopuścić do przedłużającego się opróżnienia żołądka. zapalenie przełyku na tle przepukliny przeponowej bez poprawy w wyniku leczenia zachowawczego) wskazane jest leczenie chirurgiczne. Przeciwwskazane jest używanie leków antycholinergicznych. Leczenie. Napar z 10—15 g liści na szklankę wrzącej wody. Lichen islandicus — porost islandzki. miejscowo znieczulającym.). alkalizującym. Ostatni posiłek należy spożywać przynajmniej 2 godziny przed snem oraz unikać leżenia po jakimkolwiek posiłku. Farmakoterapia. z rozlanym kurczem przełyku. tłuszcze zwierzęce. Podstawowymi lekami są preparaty o działaniu osłaniającym. Pić 4 razy dziennie po pół szklanki. Wiele ziół ma działanie osłaniające.dlatego przewlekłe zapalenie przełyku różnicować należy z rakiem przełyku. najważniejsze z nich to: Flos Malvae arboreae — kwiat malwy czarnej. Radix Glycyrrhizae — korzeń lukrecji. Pić 4 razy dziennie po łyżce. Napar z łyżki kwiatów na szklankę wrzącej wody. Folium Althaeae — liść prawoślazu. lecz nie gorące. Ważne jest również. Calcium carbonicum. Odwar z pół łyżki korzenia na szklankę wody. ciepłe. sklerodermią przełyku. które niestety nie zawsze spełnia związane z nim nadzieje. Dieta. pokarmy powinny być półpłynne lub papkowate. przyprawy. szklanki. Najlepiej w postaci 370 . Wyciąg wodny sporządzony na zimno z łyżki stołowej liści na pół litra wody. surowe jarzyny i owoce. Pić 3 razy dziennie po łyżce. W leczeniu zachowawczym dąży się głównie do zapobiegania zarzucania soku żołądka. aby częstotliwość przyjmowanego leku była znaczna (5—6 razy dziennie) oraz zasadniczo między posiłkami. Bismuthum subcarbonicum. Poleca się wysokie ułożenie głowy i tułowia w czasie snu. lecz dość częste. podawane w postaci płynnej lub sproszkowanej. Z chemicznych preparatów najlepiej stosować Aluminium hydroxydatum (Alusal plv. zmniejszenia kwaśności soku żołądkowego oraz osłaniania błony przełyku. W przypadkach uzasadnionych (np. achalazją. przeciwzapalnym. Radix Inulae — korzeń omanu. Folium Farfarae — liść podbiału. 5—6 razy w ciągu dnia. Pić 4 razy dziennie po ćwierć szklanki. Pić 4 razy dziennie po ćwierć.

Farfarae aa 20. Radix Althaeae — korzeń prawoślazu. wygotować do połowy.S. pieni się silnie w świetle żołądka i poprzez wytworzenie kożucha gęstej piany zamyka wpust od strony żołądka. W cięższych zapaleniach przełyku bardzo skuteczny okazał się preparat syntetyczny Gaviscon. Stosować 6 razy dziennie po łyżeczce między posiłkami. species D. Pić 5—6 razy dziennie małymi porcjami. Lek ten. species D. I D. 3—5 razy dziennie łyżeczkę granulatu popić 1/2 szklanki ciepłej wody. Pić 3—4 razy dziennie po pół szklanki. Sem.0 M. Pić kilka razy dziennie małymi porcjami. Po ustąpieniu okresu zaostrzenia wystarczy podawanie tylko leków ziołowych.0 M. np. Semen Lini — nasienie lnu. pozostawić do skrzepnięcia. Bardzo celowe jest uzupełniające stosowanie w zapaleniu przełyku o ciężkim przebiegu leków roślinnych przeciwzapalnych i powlekających równolegle ze stosowaniem preparatu Gaviscon. Łyżka ziół na szklankę wody. Lini Rad. Malvae Rad. Odwar z pół łyżki kwiatu na szklankę wody.S. 2 łyżki ziół zalać 1/2 l wody zimnej. Flos Malvae — kwiat ślazu. Rp. Pić 4 razy dziennie po ćwierć szklanki.f. mający właściwości zmydlające.: Rp. Rp. Gastrogran lag. Althaeae Lichenis islandici aa 25. Odwar z łyżki ziół na szklankę wody. W postaci odwaru: 25 g porostu gotować w litrze wody do zmniejszenia objętości do połowy. Pić 2—3 razy dziennie.galaretki: 50 g porostu zalać litrem wody. Glycyrrhizae Fol. Zapobiega w ten sposób zarzucaniu zawartości żołądka do przełyku.S. Maceracja z łyżki nasion na szklankę wody. Lini Fl.f. Przyrządzać macerację. Zioła powyższe można stosować w mieszankach. wykorzystując jego działanie przeciwzapalne i osłaniające. Sem. Gastrogran można stosować w lekkich postaciach zapalenia przełyku jako jedyny preparat. Po kilku godzinach maceracji goto- 371 . Gaviscon podaje się w zapaleniu przełyku 2—3 razy dziennie po 2 tabletki.

Melissae Fol.0 M. oraz mieszankę działającą osłaniające i przeciwbólowe: Rp. Z mieszanek działających przeciwbólowe i kojąco warto stosować: Rp. Pić 3—4 razy dziennie po 1/4 szklanki. Pić 5 razy dziennie po 2 łyżeczki. które wywołują przewlekłe zapalenie przełyku. przecedzić i pić porcjami w ciągu dnia między posiłkami. lecz nie leczone. Valerianae aa 20.wać przez 5 min. Valerianae Fl.S. species D. Lini 50. Menthae pip. aa 20.0 Rad.S. następnie gotować 5 min.f.0 M.0 Fl. 2 łyżki ziół zalać 3 szklankami zimnej wody i pozostawić na kilka godzin (najlepiej na noc).f. Lavandulae Fol. Napar z łyżki ziół na szklanką wody. zwłaszcza zaś zarzucanie żołądkowo-przełykowe. Rad. Rp. Althaeae 25.0 M. Sem. Menthae pip. Malvae 5.0 Rad. lub źle 372 . Herb. Fol. species D. species D.S.0 Herb.f. Napar z łyżki ziół na szklankę wody. Owrzodzenie trawienne przełyku jest stosunkowo rzadkim schorzeniem. Przyjmować porcjami 5— 6 razy w ciągu dnia. Althaeae 55. OWRZODZENIE TRAWIENNE PRZEŁYKU ULCUS PEPTICUM OESOPHAGI Przyczyną tej choroby są te same czynniki. Glycyrrhizae 15. Chelidonii Fol. Melissae Fol. Chelidonii Rad. Inne preparaty ziołowe stosowane w nadkwaśności podano przy omawianiu leczenia choroby wrzodowej.

f.0 Calcii carbonici 40. powierzchownych nadżerek do głębokich. w chorobie tej bóle występują dość często niezależnie od przyjmowanych posiłków. Objawy są podobne do objawów w przewlekłym trawiennym zapaleniu przełyku. 373 . dłużej trwające. ubytków. zwłaszcza twardych lub gorących. a stopień nasilenia zmian jest różny — od niewielkich ostro odgraniczonych. utajone krwawienie. Leczenie. 20% Sol.: Rp.S. Chorzy najczęściej odczuwają stały ból zamostkowy lub w dołku sercowym. Trzeba wówczas częściej stosować leki alkalizujące i osłaniające. Należy jednakże szczególną uwagę zwrócić na to.leczone. są silniejsze. jako galaretki. Częściej ten stan ogólny chorego z wrzodem przełyku. 2—3 razy dziennie po 5 ml. aby temperatura posiłków wynosiła ok. nasilający się znacznie pod wpływem posiłków. ulega wyraźniejszemu upośledzeniu. powstają zarówno w nocy. rzadziej w części środkowej.S. Alusali 60. przegotowanej zwykłej wody lub wody alkalicznej.0 Magnesii oxydati 15. Zalecenia dietetyczne są podobne do zaleceń jak w przypadkach zapalenia przełyku. Posiłki powinno się w zasadzie spożywać 5—6 razy dziennie. pulvis D. Najczęstszym powikłaniem owrzodzenia przełyku jest przewlekłe krwawienie lub ostry krwotok i przedziurawienie przełyku z następowym zapaleniem śródpiersia.0 D. może spowodować bardzo poważne następstwa. Celowe jest wypijanie po posiłkach pół szklanki letniej. jak i w dzień. wskutek obronnego drastycznego ograniczenia dietetycznego. 30 C. Łyżeczka proszku w 1/3 szklanki płynu co 2—3 h. mineralnej. Silife bóle można łagodzić przez przyjmowanie leków miejscowo znieczulających: Rp. koktajle itp. drażniących całą ścianę. np.0 M. rozpuszczone w niewielkiej ilości płynu. np. większość potraw powinna być spożywana w postaci płynno-papkowatej. W odróżnieniu od zapalenia przełyku bez wrzodu trawiennego. Powstające również organiczne zwężenia przełyku stanowią trudny problem leczniczy. Xylocaini 50. do czego przyczynia się również dołączające się przewlekłe. lecz przeszkodą są występujące często silne bóle przy przełykaniu nawet właściwie przygotowanych potraw. Zwykle wrzód trawienny przełyku jest umiejscowiony w części dystalnej.

2 Bism. d. wody. Sem.0 M. Pić 4—5 razy dziennie między posiłkami po pół szklanki.S.0 Lichenis islandici 20. Sem.0 Fl.f. Herb. Odwar z łyżki nasion na szklankę wody. Pić 4 razy dziennie po pół szklanki między posiłkami. Rad. Lini. Melissae aa 20. Lavandulae Fol. Macerować 5 g nasion w szklance zimnej. species D.05 M. Sem. Sinapis albae 50. Lini 100. Napar z łyżki ziół na szklankę wody. przyjmując również Calcium carbonicum 4 razy po łyżeczce. t.S.0 M. Sinapis albae. Odwar z łyżki stołowej ziół na szklankę wody. species D. Althaeae 15. Calami 0.S. Fol. Chelidonii Rad. Do każdej porcji dodawać 10 kropli nalewki miętowej. pulvis. Spośród ziół zawierających śluzy i działających powlekające można polecić: Flos Malvae.f. carbonici 0. Malvae 10. Pić 4—5 razy dziennie po 1—2 łyżki. Lichen islandicus.15 Rhiz. Gycyrrhizae pulv. Pić 3—4 razy dziennie po ¼ szklanki.0 D. Rad. Sem.S. Rp. Lini 50. Farfarae.f. 0. Valerianae Fl. Sem. 374 .S. Rad. D. subcarbonici 0. 4 razy dziennie proszek między posiłkami. Symphyti. Rp.0 Fol. No XXX D. W celu złagodzenia bólów można stosować następujące mieszanki ziołowe: Rp. Rp.25 Magn.0 D.Zioła oraz ich przetwory okazują się w tej chorobie bardzo przydatne. Althaeae. Rp.

dziennie czopek Leczenie owrzodzenia przełyku jest trudne i przeważnie wielotygodniowe. Chelidonini hydrochlor. ostrym okresie choroby należy stosować głównie leki syntetyczne. Callunae aa 25.Rp. Rp.f. W pierwszym. I in tab. Tinct. Menthae pip. Achalazja przełyku jest więc wynikiem uogólnionych zaburzeń ruchowych — trzon przełyku nie przewodzi pierwotnej fali perystaltycznej. Pić 3—4 razy dziennie po ¼ szklanki. Dlatego też należy umiejętnie kojarzyć chemioterapię ze stosowaniem preparatów naturalnych.0 M. 2—3 razy dziennie po 1—2 draż. Herb.S. Scopolan supp.S. I D. lag. Napar z łyżki ziół na szklankę wody. ACHALAZJA PRZEŁYKU ACHALASIA OESOPHAGI Jest to dość rzadkie schorzenie przełyku o niezbyt dobrze poznanej etiologii i patogenezie. Stwierdza się bowiem degenerację i zanik zwojów Auerbacha i krótkich włókien pozazwojowych związanych z komórkami mięśniowymi przełyku. po jedzeniu. 3 razy dziennie po tabletce po jedzeniu. Rp.S. Chelidonii 15. Fol. Rp.S. natomiast leki roślinne — jako wspomagające. I D. W miarą poprawy można stopniowo zmniejszać dawki leków syntetycznych. Rp. species D.00 D. W chorobie tej prawdopodobną przyczyną zaburzeń ruchowych przełyku jest nieprawidłowe unerwienie cholinergiczne narządu. lag. W leczeniu podtrzymującym można stosować prawie wyłącznie leki ziołowe. 1—3 razy doodbytniczo.S. a dolny zwieracz przełyku 375 . 15—30 kropli w kieliszku wody 4 razy dziennie. Amionin lag. Millefolli Fl. D.

brak pierwotnej fali perystaltycznej. Pierwszym i najczęściej występującym objawem jest zaburzenie połykania pokarmów stałych. W stopniu III przełyk jest bardzo rozszerzony i wydłużony (megaoesophagus). Połykanie ułatwia popijanie podczas jedzenia większej ilości płynów. 376 . Bellergot lag.S. W achalazji III stopnia wykonuje się zabieg chirurgiczny — operację Hellera (cardiomyotomia). chodzenie w czasie spożywania. osłabienie. W achalazji I i II stopnia wykonuje się mechaniczne rozszerzenie dolnego zwieracza przełyku. które ma na celu tonizowanie układu nerwowego.nie ulega prawidłowemu zakurczowi podczas połykania. wymioty. Również i później stresy psychiczne potęgują dolegliwości. I D. W stopniu II można zauważyć wyraźne rozszerzenie trzonu przełyku i zaleganie już w pozycji pionowej. Miernie wyrażony nawrót choroby jest również wskazaniem do leczenia zachowawczego. wyraźny związek powstawania i nasilania się dolegliwości z przeżyciami psychicznymi oraz typowe zmiany radiologiczne są podstawą diagnostyki. np. Postępowanie zachowawcze nie przynosi poprawy. w ciągu 10—15 lat. Długoletni przebieg choroby. Ponadto chorzy skarżą się często na bóle w dolnej części mostka występujące przy połykaniu. Rozpoznanie nie jest zwykle trudne. W około 50% przypadków pacjenci wiążą początek choroby z silnym przeżyciem psychicznym. co w konsekwencji prowadzi do różnego stopnia rozszerzenia światła przełyku i zalegania pokarmów. Po wykonaniu zabiegów rozszerzających dolny odcinek przełyku chorzy wymagają jeszcze przez różny okres leczenia wspomagającego. Leczenie. później również płynnych. W zależności też od nasilenia tych zmian dzieli się achalazję przełyku na trzy stopnie (określenie danego stopnia dokonuje się na podstawie badania radiologicznego). usuwanie uczucia lęku związanego z możliwością nawrotu choroby. zmniejszenie masy ciała. Rp. charakterystyczne zaburzenia połykania twardych kęsów. uspokajającego i rozkurczowego. Choroba rozwija się zwykle powoli. sklerodermią i ze starczymi zaburzeniami motoryki. Achalazję trzeba różnicować z rakiem przełyku. W stopniu I przy istniejących dolegliwościach przełyk w pozycji stojącej pacjenta przedstawia się prawidłowo. W każdym przypadku należy wykonać ezofagoskopię. aparatem Starka. leczenie lub zapobieganie zapaleniom przełyku. 1—3 razy dziennie po drażetce na ½ godziny przed posiłkami. natomiast zaleganie kontrastu stwierdza się w pozycji poziomej. Objawy.

Passispasmin liq. Odwar z 2 łyżek ziół na 2 szklanki wody. Chelidonii Fl.0 M. można stosować: Rp. Bellergot retard lag.f. I D. Lini Fol. Rp. I D.0 M. species D. powyżej 65 roku życia.S.S. 2—4 razy dziennie po łyżeczce. species D. trudnych niekiedy do odróżnienia od łagodnych przewężeń. Malvae Anth.S. lag. W połowie przypadków zmiana nowotworowa jest umiejscowiona w dolnej trzeciej części przełyku. Althaeae Herb. Nervosol lag. Nowotwór może mieć postać owrzodzenia.0 Herb. 2 razy dziennie po drażetce co 1 h. 377 . I D.S. blisko wpustu żołądka. Sem. Menthae pip. Oprócz tej lokalizacji rak rozwija się również na poziomie łuku aorty oraz górnego zwieracza przełyku.f. Melissae Fol. zmian guzowatych oraz nacieków o-zwężających. 2—4 razy dziennie po łyżeczce. Sem. Rp. Chamomillae aa 10. Valerianae aa 20. RAK PRZEŁYKU CARCINOMA OESOPHAGI Rak przełyku jest chorobą o zdecydowanie niepomyślnym rokowaniu i dotyczy zwykle ludzi w wieku starszym. Lini 50. Rad. Napar z łyżki ziół na szklankę wody. Pić 4 razy dziennie po ½ szklanki. Pić kilka razy dziennie po 1—2 łyżki. mimo stwierdzonej radiologicznej poprawy po wykonaniu zabiegu Starka. Rp.Rp. W przypadkach nieustępowania bolesnej dysfagii. Częściej rak przełyku występuje u mężczyzn oraz u alkoholików.S. Chelidonii Fol.

Różnicowanie dotyczy głównie łagodnych. Rp. W tym aspekcie leki ziołowe są szczególnie warte stosowania. lecz objętościowo małych posiłkach. zwłaszcza w przypadkach wczesnych lub w postaciach zwężających. Podając leki należy starać się zmniejszyć bóle. to najwłaściwszym postępowaniem jest radykalne leczenie operacyjne. w których naciek nowotworowy obejmuje również narządy sąsiednie. Rozpoznanie. Korzystne może okazać się przyjmowanie przed posiłkami preparatów atropinowych i spazmolitycznych. Leczenie. Po posiłkach wskazane jest przepłukanie przełyku roztworem wodnym wodorowęglanu sodowego lub płynami antyseptycznymi. Chorzy odczuwają bóle zwykle w okolicy zamostkowej z promieniowaniem do pleców. Jeżeli wycięcie nowotworowego odcinka przełyku jest możliwe. Niezbędne jest. płynna lub papkowata o częstych. sugerujący raka przełyku. Ammi visnagae (5 razy dziennie po 5—10 kropli). Bellergot retard (2 razy dziennie po drażetce). Dieta powinna być pełnoenergetyczna. Szczególnie można polecić: Scopolan (3—4 razy dziennie po drażetce lub 1—3 razy dziennie czopek). utajonego krwawienia i toksemii nowotworowej. poprawić stan ogólny i psychiczny pacjenta. 378 . które zmniejszają dysfagię. będących wynikiem trawiennego owrzodzenia przełyku lub achalazji przełyku.S. dławienia oraz zwracania pokarmów. Łyżeczką w ½ szklanki letniej wody do płukania przełyku. z wyjątkiem przypadków. W początkowym stadium choroby dysfagia jest umiarkowana i dotyczy tylko twardych kęsów. udokumentowują badania radiologiczne. Głównym objawem raka przełyku jest utrudnienie połykania (dysfagia). lecz zawsze należy uważnie rozpatrzyć. Powyższy obraz kliniczny zaburzeń połykania. I D. a następnie stale narasta aż do ciężkiego stopnia. Resergot (2—4 razy dziennie po 1/2—1 drażetce). Możliwości leczenia objawowego są wprawdzie niewielkie. czy w konkretnym przypadku nie będzie to najwłaściwsze postępowanie. Ból nie jest dominującą cechą raka przełyku.Objawy. pierścieniowa-tych zwężeń przełyku. Tinct. Może występować także uczucie pełności. uboga w resztki pokarmowe. niedokrwistość i osłabienie z powodu niedożywienia. wykonanie ezofagoskopii i oligobiopsji. Szybko następuje zmniejszenie masy ciała. Azulan lag. W bardziej zaawansowanej fazie choroby istnieją wskazania do radioterapii lub chirurgicznego leczenia paliatywnego.

0 10.S. Colae fluid. Tinct. 15. Tinct.Jako leki przeciwbólowe. Inulae Fol. Sir. Intr. 30.0 Rp. Aurantii ad 200. 379 .0 Sir. Rp. Millefolii 100.f. ½ szklanki naparu 3 razy dziennie. ewentualnie Tinct. Succ.0 Cort.f.0 Extr. species D. W przypadku dość częstej w nowotworze przełyku wzmożonej skłonności do krwawień zaleca się stosowanie: Rp. uspokajające lub rozkurczowe stosuje się: Tinct. 3—4 razy dziennie po łyżeczce. guttae D. Rp.S. I D. 3 razy dziennie łyżeczkę. Succ.0 M.S. Jodotannici phosphorici lag. Hyperici M. Rabi frutic.0 Neospasmini 30. Melissae aa 10.S. 3 razy dziennie po 30 kropli. species D. Herb. Rhiz. Valerianae Rad. Hippocastani 50.S. Taraxaci (po 30 kropli 3 razy dziennie) oraz Rp.0 M. Spośród leków poprawiających stan ogólny i tonizujących układ nerwowy należy wymienić: Biostyminę (l ampułka co drugi dzień domięśniowo przez 3 tygodnie). wody. I D. Opii benzoica (20—40 kropli kilka razy dziennie). 2—3 razy dziennie po 15—25 kropli pół godziny po jedzeniu. Hippocastani lag. Fol. Opii simplex (15—20 kropli 4 razy dziennie).f. Chelidonii (20—25 kropli 3 razy dziennie). Pić 4 razy dziennie po ½ szklanki.f. Strychni 5.0 M.S. Taraxaci Succ. Rp. Odwar z łyżki ziół na szklankę. mixtura D.

Lini Fol.f. 3—4 razy dziennie po 20—30 kropli. drapanie w gardle i uczucie ciała obcego po jedzeniu. Rp. 4 razy dziennie po 2 łyżeczki. Objawy. do płukania. to pacjenci na początku choroby skarżą się na suchość. Uchyłek w części szyjnej znany jest również pod nazwą uchyłka Zenkera. W miernie wyrażonych dolegliwościach stosuje się leki osłaniające oraz płukanie przełyku po jedzeniu. Należy wówczas oprócz częstego płukania przełyku zalecić: Rp.S. Powikłaniem uchyłkowatości jest owrzodzenie i przebicie ściany przełyku. Odwar z łyżki stołowej ziół na szklankę wody.S. Alliostabil lag. I D. 380 . na poziomie rozdwojenia tchawicy i w części nadprzeponowej przełyku.0 M. Linal lag. I D. który opróżnia się przez uciskanie. Rp. Leczenie. Azulan lag. W późniejszym okresie występuje utrudnienie połykania. l D. species D.S.S. Rozpoznanie uchyłkowatości ułatwia badanie radiologiczne wykrywające symetrycznie worek gromadzący papkę barytową. Pić 4—5 razy dziennie po 2 łyżki odwaru. Uchyłki przełyku są niewielkie i mogą nie wywoływać żadnych objawów. W źle opróżniającym się uchyłku dochodzić może do rozwoju patogennej flory bakteryjnej. niekiedy ból i zwracanie cuchnącej zawartości. Rp. Jeżeli uchyłki są przyczyną dolegliwości. Łyżeczkę w 1/2 szklanki letniej wody. Malvae aa 10. Sem.UCHYŁKOWATOSĆ PRZEŁYKU DIYERTICULOSIS OESOPHAGI Uchyłki przełyku umiejscawiają się zwykle w części Szyjnej na granicy gardła i przełyku. Althaeae Lichenis islandici Fl. Nasilone objawy uchyłkowatości są wskazaniem do operacji. Zewnętrznie uchyłek może być wyczuwalny w postaci guza. Althaeae Rad.

Objawy. W przepuklinie przyprzełykowej wpust żołądka przemieszcza się do klatki piersiowej przez otwór w przeponie obok prawidłowo usytuowanego połączenia przełykowo-żołądkowego. Ucisk w nadbrzuszu lub klatce piersiowej oraz ból są najczęstszą skargą pacjentów z przepukliną przeponową. Powikłaniem przepukliny przeponowej jest trawienne zapalenie przełyku. rzadziej pojawiają się nudności i wymioty. połączenie przełykowo-żołądkowe jest przemieszczone powyżej poziomu przepony. Dolegliwości wywołane przepukliną przeponową nasilają się po spożyciu posiłku. Ponadto chorzy mają często czkawkę. częste odbijania. Pacjenci otyli przez stosowanie diety o małej wartości energetycznej powinni uzyskać prawidłową masę ciała. ciąża. oprócz wprowadzenia odpowiedniej diety. 371 i 372). dalszą poprawę przynosi stosowanie preparatów uspokajających i rozkurczowych. W drugim typie — przepuklinie ześlizgowej. Fl. zwłaszcza z następującym przyjęciem pozycji leżącej. Lavandulae aa 15. Nie należy udawać się na spoczynek wcześniej niż po 3 godzinach od spożycia posiłku. W przybliżeniu około 75% przepuklin przeponowych. puchlina brzuszna i inne stany patologiczne podnoszące ciśnienie wewnątrzbrzuszne. W przypadkach powikłanych może zaistnieć konieczność leczenia operacyjnego. Ból może promieniować do dołu brzucha lub do barków. Posiłki należy spożywać dość często. Większość przepuklin przeponowych jest pochodzenia nabytego. należy zastosować odpowiednie leczenie (str. owrzodzenie przełyku i krwawienie. lecz w niewielkich objętościach.0 381 .PRZEPUKLINA PRZEPONOWA HERNIA DIAPHRAGMATICA Jest to stan chorobowy. W rozwoju tego schorzenia wydają się mieć udział takie czynniki. 20% — przepuklina przyprzełykowa i 5% — to skojarzone postacie przepuklin. Callunae Fl. Rp. szyi i naśladować ból stenokardialny. w którym następuje częściowo przemieszczenie się żołądka powyżej rozworu przełykowego. Jeśli stwierdzi się zarzucanie zawartości żołądka do przełyku i zapalenie trawienne przełyku. Rozpoznanie przepukliny przeponowej opiera się głównie na danych z wywiadów oraz wynikach badań radiologicznych i ezofagoskopowych. to przepuklina ześlizgowa. Leczenie. jak otyłość. Przepuklina przeponowa występuje trzykrotnie częściej u kobiet niż u mężczyzn. W skąpoobjawowych przepuklinach przeponowych.

Hyperici 90. Menthae pip.0 Herb. II Aquae dest. Valerianae 30. 5. 30.0 Fol. Crataegi 100. M. Menthae pip. species D. Coriandii 30. Rp. 4 razy dziennie po łyżce.0 10. Millefolii Tinct.f. Rp.S.0 M.0 Rp. Lavandulae Fr.0 M.f.0 ad 200. Calcii bromati Tinct.0 Ol. Anisi aa 20. Inf.0 Rp. 4 razy dziennie po 2 łyżeczki na pół godziny przed jedzeniem. Polocaini hydrochlor.3 Bismuthi carbonici 15. Lupuli 10.f. species D. Fl. Valerianae simpl.0 100.Fol.0 50.0 20. Chelidonii aa 2.0 Fr. 382 .S. rano i wieczorem. Pić 4 razy dziennie po ½ szklanki.f. Sit. Odwar z 2 łyżek ziół na 21/2 szklanki wody. mixtura D. Callunae Fl. species D.0 Rad. 5. Łyżkę ziół zaparzyć szklanką wrzątku. Belladonnae Tinct. gtt.f. ad 200. mixtura D.S. Lini Rad.0 M. Sem. Rp.0 M.0 Gummi Acaciae 5. Althaeae Fl.S.0 Strob.S. 3 razy dziennie po łyżeczce. Auranti M.S. Melissae 20.0 Tinct. Pić 2 razy dziennie. mixtura D.f. Colae Neospasmini Aquae dest. Herb. 0. Napar z łyżki ziół na szklankę wody.0/100.

Poprawa warunków trawienia zmniejsza lub usuwa wzdęcia brzucha i tym samym łagodzi objawy. Extr.d. Coriandri Herb.0 30. Rp. Chelidonii aa 20. No XXX D. 2 razy dziennie po 1—2 tabletki. Hyperici Herb. I D. Rp. 2—3 razy dziennie po proszku na pół godziny przed posiłkami.S.f. przed posiłkami.015 Calcii carbonici 0. 0. Rp. po śniadaniu. Rp.2 M.S. Boldaloin lag. powstającymi wskutek wolniejszego przesuwania się zawartości pokarmowej przez jelita i nadmiernych procesów fermentacyjnych. 2 łyżeczki raz dziennie popijając ciepłą wodą. Fr. Frangulae Fol.Rp. Hyoscyami sic. I D. Scopolan lag. Neonormacol lag.0 aa 15. I D.t.S. 3 razy dziennie po 1—2 draż. Cholegran lag. I D. I D. przed posiłkami. pulvis D. 1—3 razy dziennie po ½ łyżeczki do herbaty z wodą.5 Magnesii oxydati 0. U osób z przepukliną rozworu przełykowego przepony dość często występuje nasilenie objawów w związku ze wzdęciami brzucha.S.S. 3 razy dziennie po 1—2 draż. przepukliny przeponowej.S. 2—3 razy dziennie po płaskiej łyżeczce proszku rozpuszczonego w ¾ szklanki ciepłej wody. Menthae pip. Cort. Rp. I D. Rp. Bellergot lag.0 383 .S. W tym celu pacjenci mogą przyjmować: Rp. Gastrochol lag.

nudności. Rozpoznanie jest łatwe na podstawie charakterystycznych wywiadów i badania przedmiotowego. zatruciu metalami ciężkimi. Chelidoninum hydrochloricum (3 razy dziennie 384 . Objawy. Rutae 10. przeciwzapalne. Następnie w miarę ustępowania dolegliwości dietę rozszerza się stopniowo. Odwar z łyżki ziół na szklanką wody. podawany 1—2 razy dziennie w postaci odwaru z łyżki ziół na szklankę wody.S. W ciężkich przypadkach może dojść do znaczniejszych zaburzeń wodnoelektrolitowych. Millefolii Rad. mocznicy. jednodniowe pieczywo.0 Fol. Sylimarol lag. odbijania. 3 razy drażetka dziennie. Pić 1—2 razy dziennie przed jedzeniem. aspiryna). Utrata łaknienia.Herb. rozkurczowe i przeciwbólowe: Bismutannal (4 razy dziennie po 2 tabletki). Po tym okresie stosuje się kleiki. Taraxaci aa 20.0 Fol. sucharki. ból gniotący w nadbrzuszu. Szklanka odwaru z łyżki ziół raz dziennie. Foeniculi Fr. inne preparaty chemiczne. species D. Herb. Podawać wtedy należy tylko płyny nie słodzone. species D. Ograniczenie dietetyczne (głodówka) przez 1—3 dni. Ostry nieżyt żołądka spotyka się również w zatruciu pokarmowym. Hyperici 30. leki (np.S. Pacjentom otyłym dodatkowo zaleca się Degrosan.f. Menthae pip.0 M. Fr. którym stwierdza się wyraźną bolesność uciskową w dołku sercowym. Z leków podaje się preparaty osłaniające. Carvi aa 10.f. Rp. OSTRY NIEŻYT ŻOŁĄDKA GASTRITIS ACUTA Choroba ta może być wywołana przez takie czynniki jak alkohol.0 M.S. ryż. kilkanaście godzin do kilku dni. wymioty oraz często gorączka. I D. niesmak w ustach. Choroba rozpoczyna się dość nagle i trwa krótko. Leczenie. Rp.

Menthae pip. mixtura D.f.S.S.f.0 Tinct. 4 razy dziennie po 15 kropli w niewielkiej ilości wody. Ammi visnagae M. Tannosan Jag. odstawić pod przykryciem na 10 min. Menthae pip.po 1—2 tabletki). Rp. Rp. Menthae pip. Intr. Wywar z łyżki ziół w szklance wody gotować 15 min. Rp. Tinct.f. dziennie.f.0/300. Hyperici Tinct. 4 razy dziennie po 20 kropli w łyżce wody. Dec. I D. 30. Pić 3 razy dziennie po ½ szklanki. Kilka razy dziennie po łyżce. Hyperici aa 10.0 M. guttae D. 3—4 razy dziennie po 30 kropli.S. 3 razy po 1—2 tabl. (25 kropli kilka razy dziennie).S.0 Z leków przeciwbakteryjnych i antyseptycznych podaje się: Rp.S. Alliostabil lag. Rp. Aloes Tinct. Rp. Intr.0 M. Chelidonii Tinct.0 M. Belladonnae Tinct. 385 . I D. I D. Tinct. 4 razy dziennie po 20 kropli. 4 razy po 2 tabl. Chelidonii 15. aa 10.S. Tormentillae Tinct. Alliofil lag. Enteroseptol lag. I D. Calami Tinct. guttae D. Opii simplex (20 kropli 3 razy dziennie) Rp. dziennie.S. Rp. Tinct. aa 10.S. Rhei vinosa Tinct. guttae D. Lichenis island. Tinct.

rak żołądka. Objawy przewlekłego nieżytu żołądka są mało swoiste. zależy od udziału takich czynników etiologicznych. Usunięcie wszelkich możliwych czynników przyczynowych. Dieta: posiłki nie drażniące. Wydaje się także. jak pieczenie. Podkreśla się. 1. Podkreśla się również istotną rolę gastryny w rozwoju omawianego schorzenia. W celu postawienia właściwego rozpoznania trzeba wykonać badania radiologiczne przewodu pokarmowego. przeciążenie odżywkami. Rozstrzyga o rozpoznaniu wynik oligobiopsji i próby wydzielniczej żołądka. hormonalne. odczyny polekowe. jak zaburzenia immunologiczne. toksyny bakteryjne. że w rozwoju przewlekłego nieżytu żołądka odgrywają rolę pewne mało wyjaśnione jeszcze procesy autoimmunologiczne oraz czynniki zewnątrzpochodne. Pospolitą skargą jest także zmniejszenie łaknienia. Leczenie. Patomechanizm przewlekłych nieżytów żołądka jest złożony i nie w pełni poznany. czynnik wewnętrzny) jest w przewlekłym nieżycie żołądka zawsze zmniejszona aż do całkowitej bezkwaśności. 2. nieprawidłowy ilościowo skład diety. uczucie przepełnienia. oprócz bolesności uciskowej nadbrzusza. Objawy te nasilają się przeważnie w krótkim czasie po przyjęciu posiłków. jak: wrzód żołądka. Kaya). gastroskopię. gastrobiopsję oraz zgłębnikowanie żołądka po zastosowaniu maksymalnego bodźca wydzielniczego (tzw. Przedmiotowo. Objawy. Przewlekły nieżyt żołądka może być jednostką samodzielną lub też towarzyszyć innym stanom chorobowym. Chorzy skarżą się na takie dolegliwości w nadbrzuszu.PRZEWLEKŁY NIEŻYT ŻOŁĄDKA GASTRITIS CHRONICA Przewlekły nieżyt żołądka jest jedną z częstszych chorób układu pokarmowego. nie stwierdza się zwykle innych zmian. sonda m. iż ważnym czynnikiem przyczynowym jest zarzucanie zawartości dwunastnicy i żółci do żołądka. spotykanej w trzeciej postaci zapalenia żołądka. np. bolesny ucisk. czasami nudności i wymioty. Rozpoznanie. niedokrwistość złośliwa. pepsyna. od wpływów substancji zewnątrzpochodnych oraz od zmian struktury anatomicznoczynnościowej żołądka i dwunastnicy. lecz o niezbyt dobrze poznanej etiopatogenezie. spożywane 5—6 razy dzien- 386 . Badanie histologiczne jest podstawą do rozróżnienia trzech postaci nieżytu żołądka: 1) przewlekły powierzchniowy nieżyt żołądka 2) przewlekły zanikowy nieżyt żołądka 3) zanik błony śluzowej żołądka (gastric atrophy). bóle. niedokrwistość z niedoboru żelaza. osłabienie. Czynność wydzielnicza żołądka (kwas solny.

spazmolityczne.0 Magnesii peroxydati 20.0 5. Menthae pip. Rp. m. Glycyrrhizae Rad. W podstawowym leczeniu nie należy podawać w żadnej postaci kwasu solnego. Calcii carbonici 40.0 387 . pić 2—4 razy dziennie). Należy zwłaszcza unikać potraw smażonych na tłuszczu zwierzęcym.0 Rad.in. powlekające.nie w małych porcjach. (po łyżeczce 2 razy dziennie między posiłkami) lub Semen Lini (łyżkę nasion zalać połową szklanki wrzątku i po kilku godzinach bez odcedzenia nasion wypić przed snem). Rp. 3. Sem. Celowe jest przygotowywanie posiłków pod zwiększonym ciśnieniem w szybkowarach. Ponieważ w przewlekłym nieżycie żołądka istnieją często zmiany czynności jelita cienkiego i grubego oraz układu żółciowego. Czubatą łyżkę ziół zalać 11/2 szklanki wrzącej wody.0 M. Bismuthi carbonici Gummi Acaciae 0. Rp. Lini 50. Pić 3 szklanki dziennie. gotować 3 min. podawaniem Magnesium peroxydatum plv. Calmagina (po tabletce 3 razy dziennie pół godziny przed posiłkami. Althaeae Fol. Gastrochol (łyżeczkę proszku rozpuścić w ¾ szklanki ciepłej wody. Gastrogran (łyżeczkę granulatu popić ½ szklanki ciepłej wody. species D.S.3 25. Ważną sprawą jest przestrzeganie jak największej czystości i świeżości spożywanych potraw. 4. zmniejszające odczyn zapalny. Intensywne leczenie współistniejących schorzeń i zaburzeń. Dlatego też lekami z wyboru w przewlekłym nieżycie żołądka są preparaty osłaniające. Levistici Rad. tabletkę należy rozgryźć i powoli popijać nie słodzoną wodą).f.S. Polocaini hydrochlor. trzeba też unikać leków mogących działać drażniąco na zmienioną zapalnie błonę śluzową żołądka.0 Bismuthi subnitrici 40.f. pulvis D. zaparć stolca. 4 razy dziennie po łyżeczce między posiłkami. celowe jest też stosowanie leków ziołowych regulujących te zaburzenia: Linal (4 razy dziennie po 2 łyżeczki). przyjmować 2—4 razy dziennie). gazowanych i pikantnych.0 M. zimnych. aa 20. odstawić na 5 min. potraw wzdymających.

nie zwiększając stężenia kwasu solnego. ŻÓŁCIOWY NIEŻYT ŻOŁĄDKA GASTRITIS BILIARIS Szczególną postacią przewlekłego zapalenia błony śluzowej żołądka jest nieżyt żółciowy. Rp.0 M. species D. Lek ten działa spazmolitycznie. Preparat ten stosuje się długotrwale bez wywoływania objawów niepożądanych. 3 razy dziennie łyżeczka płynu rozcieńczona 5-krotnie ciepłą wodą. maceratio D. Herbogastrin zmniejsza bóle brzucha. wzdęcia.S.S. znieczulająco. Belladonnae Tinct. Sinapis albae 50. usuwa nudności.0 M.f. którego działanie lecznicze opiera się na złożonym działaniu wielu składników ziołowych. Rp. Herbogastrin. Stosować w okresach zaostrzeń choroby z bólami przez 2—3 tygodnie. ad 200. ponadto wzmaga wydzielanie soków żołądkowych. II Aquae dest. Sem.f. Menthae pip. Jeżeli u wielu osób ze „zwykłym” przewlekłym nieżytem żołądka dolegliwości chorobowe albo nie występują w ogóle. Foeniculi aa 15. Chelidonii aa 2. Lini Rad.S. Maceracja z łyżki nasion na pół szklanki wody. Pić 4 razy dziennie po szklance przed posiłkami. Menthae pip. Często skutecznym preparatem w terapii przewlekłego nieżytu żołądka jest. gtt. Rp. I D.0 M. Herbogastrin lag. albo są miernie wyrażone. mixtura D.0 Ol. odbijanie. Sem. przeciwzapalnie. 388 .f. Fr. pół godziny przed jedzeniem. to pacjenci z żółciowym nieżytem mają prawie zawsze dość ciężki zespół klinicznych objawów. Pić 4 razy dziennie po 2 łyżeczki. Glycyrrhizae Fol. Odwar z łyżki stołowej ziół na szklankę wody.Tinct. 4 razy dziennie po 2 łyżeczki na pól godziny przed posiłkami.S.

Skutecznym lekiem w żółciowym nieżycie żołądka jest Gaviscon podawany 3 razy dziennie po 2 tabletki w przerwach między posiłkami. wyraźnie zaostrza się zaraz po spożyciu niektórych posiłków.0 M. nie poddająca się leczeniu farmakologicznemu postać żółciowego nieżytu żołądka wymaga postępowania zabiegowego. Lichenis islandici 50. Pacjenci z żółciowym nieżytem żołądka tracą łaknienie i przez to chudną. wymioty. Leki żółciopędne mogą bowiem nasilić jeszcze bardziej objawy chorobowe.0 Fol. wykonania operacji hamującej zarzucanie żółci. Rozpoznanie schorzenia ustala się na podstawie wymienionych objawów klinicznych. dlatego też długotrwałe stosowanie preparatów ziołowych wydaje się najbardziej odpowiednie. 389 . choroby dróg żółciowych i prawdopodobnie u niektórych osób przebycie cholecystektomii. między posiłkami. Lek ten obecnie jest jednak jeszcze trudno dostępny. Leczenie dietetyczne i farmakologiczne opiera się na podobnych zasadach jak w „zwykłym” nieżycie żołądka. badania histopatologicznego wycinka z błony śluzowej żołądka. poza tym cukrzyca. Z innych objawów należy wymienić nudności. Szczególnie należy polecić preparaty alkalizujące (u niektórych pacjentów mogą okazać się jednakże niecałkowicie skuteczne). Ciężka. wzdęcia brzucha. piekący ból w nadbrzuszu stanowi charakterystyczną cechę żółciowego nieżytu żołądka. są pewne typy resekcji żołądka. osłaniająco-powlekające. znacznego stopnia zarzucanie żółci do żołądka. zgłębnikowania żołądka. Rp. Melissae Anth. Najczęstszymi stanami. alkoholizm. Ból o zmiennym nasileniu. trwający prawie przez cały czas. Pić 3—5 razy dziennie po pół szklanki. ocenie wziernikowania żołądka. Prócz tego chorzy skarżą się na bolesną zgagę promieniującą do góry wzdłuż mostka oraz niekiedy na gorzkie pieczenie w jamie ustnej wywołane zwracaniem żółciowej zawartości żołądka. Chamomillae aa 25. rozkurczowe. przeciwzapalne.S. species D. które prowadzą do powstania zarzucania żółci. gdyż nie u wszystkich osób z zarzucaniem żółci rozwija się omawiana postać nieżytu żołądka. zwłaszcza smażonych lub tłustych. lecz z ograniczeniem co do stosowania silniej działających leków żółciopędnych.f.Przyczyną choroby jest stałe. Objawy. Stały. Łyżkę ziół zalać szklanką wrzątku i gotować 2 min. Oprócz istnienia zarzucania dwunastniczożołądkowego patogenną rolę muszą odgrywać i inne czynniki.

0 D. Pić 4 razy dziennie po pół szklanki między posiłkami. że nie zawsze jest możliwe ścisłe rozgrani- 390 . Rp. sytuacje wywołujące stresy i ich związek z występującym zespołem objawów chorobowych. Lini Rad.S.in.S. Macerować 5 g nasion w szklance zimnej wody. I D. W stanach tych nie wykrywa się żadnych organicznych zmian.S. Rp.S. Postawienie takiego rozpoznania musi być zwykle ostatnim etapem postępowania diagnostycznego oraz wynikiem szczegółowej i niekiedy długotrwałej obserwacji klinicznej i ambulatoryjnej.0 M. są przynajmniej w połowie przypadków przyczyną dolegliwości pacjentów leczonych w poradniach gastrologicznych. a często też objawy neurasteniczne.Rp. Przeprowadzone badanie psychologiczne wykazać może wielokrotnie wyrażone zmiany osobowości. żołądka. Scopolan in supp.S.f. 1—3 razy dziennie doodbytniczo. Sem. Sinapis albae 50. Sem. Amionin lag. Należy pamiętać. natomiast przeważnie stwierdza się zakłócenia równowagi układu neurowegetatywnego. 2 łyżki ziół zalać 2 szklankami zimnej wody. jak również jawne i podświadome konflikty psychogenne. Rozpoznanie zaburzeń czynnościowych żołądka jest zadaniem trudnym i wielce odpowiedzialnym. aa 25. Linal lag. Przyjmować 5—6 razy dziennie porcjami w ciągu dnia. 4 razy dziennie między Rp. Po kilku godzinach maceracji gotować przez 5 min. I D. Althaeae Lichenis island. w tym m. 3 razy dziennie po 2 draż. lag. Łyżka posiłkami. species D. ZABURZENIA NEUROWEGETATYWNE CZYNNOŚCI ŻOŁĄDKA GASTROPATHIA FUNCTIONALIS czopek Czynnościowe zaburzenia przewodu pokarmowego. I D. Rp.

Kaya) są niezbędne. uczucie ucisku i rozpieranie w nadbrzuszu. niekiedy wymioty. przyspieszenie lub zwolnienie czynności serca. Przedmiotowo można zaobserwować cechy stygmatyzacji neurowegetatywnej: wilgotne ręce. puste odbijanie. a także niektóre syntetyczne (np.0 25. wykluczające chorobę organiczną. bóle głowy. endoskopia z wykonaniem oligobiopsji. Valerianae Herb. próby wydzielnicze (sonda m. rytmem dobowym lub zależnością sezonową. Infl. bóle lub zła tolerancja niektórych potraw. Crataegi Fr. może nasuwać wniosek o czynnościowym podłożu schorzenia żołądka. dermografizm. Elenium. prawidłowy sen) jest podstawą leczenia. nakłonienie pacjenta do zmiany trybu życia (unikanie sytuacji konfliktowych. życzliwości i zrozumienie jego dolegliwości.0 391 . upośledzenie łaknienia. Wśród wielu dolegliwości znajdujemy takie objawy ogólne jak uczucie stałego zmęczenia.0 35. Nawiązanie właściwego kontaktu psychicznego z pacjentem.0 60. Rozpoznanie. skurcze dodatkowe. Nervosol (po łyżeczce 3 razy dziennie). Badania radiologiczne żołądka i jelit. czynny wypoczynek. Hyperici 80. Oxazepam). usuniecie lęku związanego z chorobą. bębnicę. przy czym odpowiednie preparaty są stosowane do dominujących objawów. układu żółciowego. Ponadto można stwierdzić bolesność uciskową w nadbrzuszu. lecz w niektórych przypadkach zespół dolegliwości może naśladować chorobę wrzodową.czenie zmian czynnościowych od organicznych. zaburzenia snu. Stosowanie leków staje się wówczas wspomagającym postępowaniem. Poza tym odżywianie nie powinno odbiegać od diety zwykłej. W diecie należy zdecydowanie unikać tych potraw. zmienne wartości ciśnienia tętniczego. że tylko bardzo dokładnie i sumiennie przeprowadzone badanie w warunkach szpitalnych. upośledzenie zdolności do koncentracji psychicznej. zgaga. Leczenie. które często w początkowym okresie są mało swoiste. zaniechanie stosowania używek. objawy ze strony przewodu pokarmowego. Jeszcze raz trzeba podkreślić. Pierwszą grupę stanowią leki wpływające na układ nerwowy i stan psychiczny chorego: Passispasmin (po łyżeczce 4—5 razy dziennie). Neospasmin (po łyżeczce 4—5 razy dziennie). Coriandri Rad. Objawy. które nasilają dolegliwości. jak też poniższe zestawienia recepturowe: Rp. stany lękowe. przy istnieniu określonej osobowości pacjenta z wymienionym zespołem objawów. Najczęściej nie udaje się wykazać wyraźnego związku powstających objawów z czasem i rodzajem przyjmowanych posiłków.

3 razy dziennie po łyżce.S. Gastrin (po 2 tabletki 3 razy dziennie między posiłkami). Tinct.f.M. mixtura D.f.0 Tinct.0 Tinct. Napar z łyżki ziół na szklankę wody.25 Intr. Nervogran lag.5 0. guttae D. 3 razy dziennie po 2 łyżeczki.0 8. Rp. Colae 20.S. zwłaszcza w przypadkach uczucia stałego znużenia.f.S.d. 20. 20.f. Valerianae 10.0 Rp.S. Pić 1—2 razy dziennie.0 5. Scopolan (po tabletce 392 . Rp.f. Rp. Crataegi 15. Lupulini Kalii bromati M. Rp.S. ciepłej wody.0 M. Convallariae M. Colae Natrii bromati Neospasmini Aquae dest.0 8. titr. Luminali Natrii 0. species D. popić ½ szklanki osłodzonej. l D. Colae Tinct. Sir. Strychni 5.0 50.S. Adonidis vern.S. Drugą grupą stanowią leki.0 Neospasmini ad 200. 2—3 razy dziennie po 30 kropli. 2—3 razy dziennie po 25 kropli. 3 razy dziennie po łyżce. które podaje się w zespole objawów naśladujących chorobą wrzodową: Castro (po 2 tabletki 4 razy dziennie między posiłkami).f.0 0.0 90. Aurantii M. pulvis D. mixtura D.f.0 ad 200. Hyperici 50. Tinct.0 Tinct. No XXX D.0 M. Tinct. 1—3 razy dziennie po proszku. guttae D. Tinct.2 Rp.

species D.S.0 M. 40. Aloes Tinct. Pić 2—3 razy dziennie. aa 10.0 393 .S. 4 razy dziennie po 30 kropli.0 Sem. Glycyrrhizae aa 40. Symphyti plv. Magnesii oxydati aa 20. Belladonnae (5—10 kropli 3 razy dziennie przed posiłkami) oraz następujące zestawienia recepturowe: Rp. 0.S.0 Fl. Melissae aa 20. Ghelidonii Tinct. amara Tinct.f. 10. Bismuthi subnitr. species D. Tinct. 20. Odwar z łyżki ziół na szklankę wody. Althaeae Rad.0 M. Rp. 4 razy dziennie po łyżeczce w niewielkiej ilości płynu między posiłkami.0 Extr. pulvis D.f. Menthae pip.f. Alusali 60. species D. Menthae pip. 4 razy dziennie między posiłkami.0 Sem. M.5 M.f. Tinct.0 M. Rp. Rp. Łyżeczka proszku w 1/3 szklanki płynu. Herb. Chelidonii Fol. Valerianae Tinct. pulvis D.S. guttae D. Rhei plv.0 M.0 Calcii carbon.0 Magnesii oxydati 15. Rp. Rp. 3 razy dziennie po szklance odwaru z łyżki ziół na 11/2 szklanki wody.f. Lini 60. Rad.f. Melissae Fol.0 Rhiz. Rad. Łyżkę ziół zalać szklanką wrzątku i nie odcedzając pić 2 razy dziennie po szklance. 80.S. Lavandulae Fl.3 razy dziennie przed jedzeniem). Belladonnae siec. Lini tot. aa 20.S.

0 M. Rp.0 M.S. zwłaszcza przy występujących nudnościach. 10. Hyperici Tinct. Rp. Valerianae Intr. 3 razy dziennie po 30 kropli na godzinę przed posiłkiem w przypadku mdłości i wymiotów. Pić 3 razy dziennie po szklance.f. Gentianae aa 20. Tinct.0 M. Condurango fluid. Anserinae Rhiz.S. Tormentillae 10. guttae D.S. Valerianae aa 10. Herb. gdy występują nudności i wymioty. guttae D. Pić 2—3 razy dziennie na godziną przed posiłkami. Chamomillae aa 20. Nymphaeae aa 20.0 Extr. species D. Archangelicae Rad.W trzeciej grupie znajdują się leki stosowane w dominującym zespole dyspeptycznym: Rp. 3—4 razy dziennie po 30 kropli po jedzeniu przy pustym odbijaniu. guttae D.S.f. Intr. Łyżką ziół zalać szklanką wrzątku i gotować przez 2 min. Menthae pip. Fol. Fol. Rp. Działa korzystnie. Gentianae 20. Thjmi fluid.0 Tinct. Calami 394 .0 M. species D.0 M.S. Melissae Rad. 5. Lichenis island.f. Odwar z łyżki ziół na szklankę wody. Belladonnae Tinct. Rp. przy występowaniu mdłości. Hypeiici Intr. Meliloti Herb. Rp.f. Herb. Melissae Anth. Intr. 3 razy dziennie po 30 kropli po jedzeniu. Tinct. Thymi Herb.0 Extr.f. Polygoni avic.

Menthae pip. Rp. Foenugraeci 395 .S. Tinct. Menthae pip. Menthae pip. 20.0 D. Salviae 20. Menthae pip.Fol.S.0 M.f.f. 2 razy dziennie po 1—2 draż. 100. 2 min. Calami Tinct.0 Rad. Pić 4 razy dziennie po pół szklanki. Tinct. Chamomillae 40. aa 10. Succ. Taraxaci (30—40 kropli 4 razy dziennie po jedzeniu). Fol. aa 30. 3 razy dziennie po szklance naparu po jedzeniu. Foeniculi 10. Valerianae 10.0 Fol. Terpichol (po kapsułce 2 razy dziennie po jedzeniu) oraz następujące zestawienia recepturowe: Rp. Boldaloin lag. Rp.0 Fruct. Arnicae 15. Valerianae aether.S. gdy następuje rozdęcie brzucha. Chelidonini hydrochlor. Gastrochol (po łyżce w ¾ szklanki ciepłej wody 4 razy dziennie po posiłkach).0 M. Succ.0 D.S. species D. (1—2 tabletki 3 razy dziennie po posiłkach).S. Fol. Hyperici (po 30 kropli 3 razy dziennie po posiłkach). Napar z łyżki ziół na szklankę wody. uczuciu rozpierania i ucisku w nadbrzuszu: Bellergot (1—2 drażetki 3 razy dziennie przed posiłkami). 3 razy dziennie po 20 kropli po jedzeniu.0 Anth. Czwartą grupę leków stosuje się przy bólach nadbrzusza. aby spowodować zmniejszenie wzdęcia brzucha. Galmagina (po tabletce 3 razy dziennie przed posiłkiem). Valerianae 30. Pić 2 razy dziennie po pół szklanki po jedzeniu przy pustym odbijaniu.0 Rad. I D. species D.-. Sem. Lini Sem.0 Tinct. Łyżkę ziół zalać szklanką wrzątku i gotować ok. Rp. Rp. Cholegran (po ½ łyżeczki 3 razy dziennie po posiłkach).

W dalszym przebiegu choroby pojawia się ból w nadbrzuszu. Chelidonii Tinct. nudności.S. kości. wątroby. oznaki niedokrwistości. Gentianae aa 20. III Aquae dest. Początkowe objawy są nikłe. owrzodzenia lub guza polipowatego. Wiele czynników uważane jest za istotne z etiologicznego punktu widzenia. guttae D. 0. gtt. 4 razy dziennie po 30 kropli w niewielkiej ilości płynu. Hyperici aa 10. wymienia się nieżyt zanikowy żołądka. skóry i układu nerwowego. wymioty. Makroskopowo rak żołądka przedstawia się w postaci naciekowej. Menthae pip. Napar z łyżki ziół na szklankę wody. Przy tej nieswoistości objawów wczesna diagnostyka raka żołądka jest bardzo trudna. Oprócz wrodzonej predyspozycji.0 M. Belladonnae Tinct. ad 200.Rad. Rp.0 M.S. mało swoiste i rzadko w tym okresie nasuwają myśl o istnieniu tak groźnej choroby. Tinct.0 D. Pić 4 razy dziennie po pół szklanki. RAK ŻOŁĄDKA CARCINOMA VENTRICULI Rak żołądka jest jednym z częściej występujących nowotworów przewodu pokarmowego rozwijającym się między 40 a 70 rokiem życia.3 Tinct. species D. Althaeae Rad. lecz żaden z nich nie może być przyjęty bez wątpliwości.0 Ol. 4 razy dziennie po łyżeczce przed posiłkami. gruczolaki i owrzodzenie trawienne (?) jako stany. Bóle w raku żołądka naśladują niekiedy bóle wy- 396 .S. Menthae pip.f. Objawy. zmniejszenie masy ciała. w przybliżeniu dwa razy częściej u mężczyzn niż u kobiet. utrata łaknienia. Rozprzestrzenianie się tego nowotworu następuje przez naciekanie tkanek otaczających i tworzenie przerzutów przez układ limfatyczny i krwionośny do płuc. z których może rozwinąć się rak żołądka. Ammi visnagae Tinct. Intr.f. Rp. Chelidonii aa 2. Polocaini hydrochlor.

Valerianae Tinct. 20—25 kropli 4 razy dziennie. Opii benzoica (20—40 kropli 3 razy dziennie). krwi utajonej w stolcu. Chelidonii 20.0 M. endoskopowego. lecz zwykle jest ono już wtedy spóźnione. aa 10. Leczenie. wodobrzusze.stepujące we wrzodzie trawiennym. Spasticol (po czopku 1—3 razy dziennie doodbytniczo) oraz następujące leki recepturowe: Rp. 30 kropli w ½ szklanki wody 2—4 razy dziennie. Chelidonii Tinct. Chelidonii Tinct. po ustaleniu rozpoznania pacjenci powinni mieć jak najszybciej wykonany zabieg. Tinct. W leczeniu objawowym stosuje się przede wszystkim leki przeciwbólowe i spazmolityczne: Chelidonini hydrochlor. Później pozostaje tylko możliwość leczenia paliatywnego (usunięcie niedrożności) i objawowego. Krwawienie z przewodu pokarmowego może być jawne lub tylko wykrywalne próbą benzydynową. objawy przerzutów do innych narządów. Rp. Rozpoznanie. Biegunka jest rzadkim objawem w raku żołądka. nieczęsto również pojawia się zakrzepowe zapalenie żył.f. Ammi visnagae aa 15. Tinct. aa 15. Menthae pip. Tinct.0 Intr. niedokrwistość. Hyperici 10.S. Mimo ostatecznych złych wyników leczenia chirurgicznego. kaszel. czkawka lub zapalenie opłucnej. Tinct. Rp. (po 2 tabletki 3 razy dziennie po jedzeniu).S. Wczesna diagnostyka raka żołądka na podstawie wywiadów i badania przedmiotowego jest niemożliwa.0 Tinct. Tinct. guttae D. Opii simplex (15—20 kropli 4 razy dziennie).0 397 . ocenę kwaśności soku żołądkowego i wykonać próbą na obecność. Arnicae Tinct. Menthae pip.f. bolesność uciskową. dlatego też przy najmniejszej wątpliwości należy szybko uzyskać wynik badania radiologicznego.0 M. Rozpoznanie zaawansowanej postaci raka żołądka nie przedstawia większych trudności. później można stwierdzić guz w nadbrzuszu. Przedmiotowo w pierwszych stadiach choroby nie zauważa się żadnych zmian. Dietę dostosowuje się do aktualnego stanu ogólnego i miejscowego pacjenta. guttae D.

f. 3 razy dziennie po 30 kropli po jedzeniu. 4 razy dziennie po proszku między posiłkami. 0. Pić 4—5 razy dziennie po 1—2 łyżki. Menthae pip. Tinct.f.25 Extr. pulvis D.t. Rp.04 M. Rp.S.d. aa 20. 0. macerować 10 godzin i gotować 10 minut. No XX S.f. Rp. 2 łyżki ziół zalać 2 szklankami zimnej wody. Melissae Anth.015 M. Arnicae aa 10.015 Codeini phosphor. Rp.S.t.0 398 . I D. Magnesii carbonici 0.4 Anaeśthesini 0. No XX S. Belladonnae siec. Althaeae Lichenis island. Sem. Lichenis island. wymioty) zaleca się następujące mieszanki ziołowe: Rp. pulvis D. Hyperici Tinct.M. Belladonnae siec.f.d. Stosuje się również leki osłaniające. Belladonnae Tinct. Gelatum Aluminii phosphorici lag. Verbasci aa 20. Rp. Fl. 0.f. Fol.02 Papaverini hydrochlor. guttae D. 4 razy dziennie po łyżeczce stołowej między posiłkami. W zaburzeniach dyspeptycznych (nudności. Extr. odbijanie.0 M. Intr.S. Lini Rad. species D. 2—3 razy dziennie po proszku. Luminali aa 0. 3 razy dziennie po 20 kropli.0 M.S. guttae D. Chamomillae zgaga.

4 razy dziennie po 30 kropli po jedzeniu.f. Valerianae Rad. 399 . Rad. pulvis D. Althaeae Neospasmini aa 90.S. W przypadkach zgagi zaleca się: Rp. Po gotowaniu przez 2 min odstawić na 10 min. odstawić na 10 min.S. Łyżeczkę proszku w ½ szklanki ciepłej wody. Pić 2 razy dziennie po szklance. Fructus Anethi (10 g owoców zagotować w szklance wina. Rad.f.S.0 Ol.0 Rad. Łyżkę ziół na szklankę wrzątku. Rad. guttae D.M.0 Fol. Menthae pip. Passispasmin (łyżką przed snem). species D. Symphyti pulv. jak również: Rp. wypić przed snem). Intr. Hyperici Tinct. aa 10.f.0 M. Chlorali hydrati Aquae dest.S.0 M. Althaeae pulv. Glycyrrhizae Anth.0 M. Valerianae Intr. Levistici 10. species D. mixtura D. aa 50. Chamomillae aa 20.S. Nymphaeae aa 20. Pić 2 razy dziennie po szklance. 5. II Sir. W zaburzeniach snu można polecić: Bellergot retard (drażetkę przed snem). 40. gotować przez 2 minuty.f. gtt. Tiliae) i wypić przed snem. 2 łyżki stołowe mieszanki wlać do szklanki odwaru z kwiatu lipowego (Inflor. Menthae pip.0 M. Łyżkę ziół na szklankę wrzątku. W przypadku odbijania zaleca się: Rp. Condurango fluid.0 Extr.f. W przypadkach wymiotów zaleca się: Rp.

Pić porcjami kilka razy dziennie. 0. Rp. Hippocastani aa 25. Hippocastani Cort. Rad. Szklanka naparu z łyżki ziół przed snem. WRZÓD TRAWIENNY ŻOŁĄDKA I DWUNASTNICY ULCUS PEPTICUM YENTRICULI ET DUODENI Wrzód trawienny jest schorzeniem bardzo powszechnym. nie tylko w aspekcie chorób przewodu pokarmowego. s. Colae sicc. Valerianae aa 20. Strychni siec. Gentianae spis.f.0 50.S. Neospasmini Sir. Napar z łyżki ziół na 2 szklanki wody wrzącej. species D.Rp. Tonizująco i wzmacniająco korzystnie działają następujące zestawienia recepturowe: Rp.0 M. Glycyrrhizae plv.f. pilulae D. godziną po posiłku.0 3.0 15.S. Extr.S. 3 razy dziennie po łyżeczce. Aurantii M. Po pigułce 3 razy dziennie.0 M. species D. Rutisol lag. Calendulae Rhiz.0 Fr. Colae fluid. lecz 400 . Violae tricol. Fl. 30—50 kropli w kieliszku wody. Fl. Rosae Herb.f. 2—3 razy dziennie przez 5 dni w tygodniu.0 ad 200. Extr.f. No XXX S.0 Strobili Lupali 50.0 W krwawieniach z przewodu pokarmowego w przebiegu choroby nowotworowej żołądka warto zastosować: Rp. mixtura D. q. Strychni Extr. M.0 10. Rp. Extr. Tinct.45 6. I D.S. aa 20.

nie ulegając procesom reabsorpcyjnym. Niekiedy szczególnie silne są bóle w porze nocnej około 2—4 godziny nad ranem. do rozwoju wrzodu trawiennego żołądka. częściej też dają powikłania w postaci krwotoku lub niedrożności. Najbardziej charakterystycznym objawem jest ból w nadbrzuszu „głodowy”. co w końcu doprowadza. Szczególną cechą choroby wrzodowej dwunastnicy jest przewlekły przebieg z okresowymi zaostrzeniami. jeżeli choroba ma przebieg niepowikłany. masa ciała nie ulega większym zmianom. Wrzód umiejscowiony w kanale odźwiernika może spowodować dolegliwości jak wrzód umiejscowiony w innej części żołądka lub w opuszce dwunastnicy. Ze względu na etiopatogenezę wrzód żołądka i wrzód dwunastnicy to dwie odrębne choroby. Wrzód dwunastnicy występuje kilkakrotnie częściej niż wrzód żołądka. Wrzód dwunastnicy. przy czym mężczyźni chorują częściej niż kobiety. jest dobry. pacjenci mają prawidłowe łaknienie. wzmożone przenikanie kwasu solnego przez uszkodzoną błonę śluzową dwunastnicy i ostatecznie rozwój przewlekłego wrzodu trawiennego.5—2 h po posiłku i ustępujący dość szybko po zjedzeniu lub zażyciu leków alkalizujących. We wrzodzie żołądka. lecz jednocześnie zjawiska te prowadzą do wzmożenia sprawności bariery śluzówkowej żołądka. Nudności i wymioty występują rzadko. Obecnie próby wyjaśniania mechanizmów powstawania wrzodu trawiennego opierają się na koncepcji tzw. We wrzodzie umiejscowionym pozaopuszkowo objawy są mniej typowe. przez początkowe tworzenie się nadżerek. wskutek zmian zapalno-zanikowych i innych czynników. że 10% populacji cierpi na tę chorobą. Stan ogólny pacjentów. dostaje się do dwunastnicy i tu wywołuje zmiany zapalno-zanikowe. dochodzi do zmniejszenia czynności wydzielniczej i upośledzenia bariery elektrolitowej błony śluzowej żołądka. We wrzodzie dwunastnicy. mogą przypominać schorzenie dróg żółciowych. Stan taki jest przyczyną zwiększenia przepuszczalności kapilar i obrzęku błony śluzowej żołądka oraz pobudzenia wydzielania pepsyny w obrębie błony śluzowej. Sok żołądkowy o dużej zawartości kwasu solnego i pepsyny. barier błony śluzowej żołądka i na wynikającej z tego teorii przeciekowo-trawiennej. Wrzód żołądka. Objawy podmiotowe są mniej typowe niż 401 . Uszkodzenie bariery elektrolitowej powoduje zwrotne wchłanianie i przenikanie do krwi uprzednio wydzielanych do światła żołądka jonów wodorowych. a czasami nawet wzmożone. Objawy. Niektóre statystyki podają. dochodzi do zwiększenia liczby komórek okładzinowych i kwaśności soku.także całej patologii ludzkiej. pojawiający się po 1. wskutek pobudzenia nerwowej lub hormonalnej fazy wydzielania żołądkowego.

aby nie utrudniać opróżniania się żołądka. Cenną wskazówką w ustaleniu rozpoznania jest określenie czynności wydzielniczej żołądka. Calcium carbonicum). chociaż skłonność do nawrotów i przewlekłości choroby jest podobna. alkohol. osiągając tym buforowanie kwaśnej zawartości soku żołądkowego. częściej posiłki mogą nasilać bóle i powodować wzdęcia. wypoczynku i snu. mleko. twaróg. jak kawa. lecz zawsze wymaga radiologicznego potwierdzenia. Przyjęcie posiłku tylko u niektórych osób zmniejsza dolegliwości. z wykluczeniem potraw smażonych. ciasto. miód. Zapisując choremu preparaty neutralizujące i osłaniające należy wiedzieć. Ogólnie zaś biorąc. a najdłuższe — preparaty wapnia (np. Leczenie farmakologiczne obejmuje podawanie leków neutralizujących kwas solny. Przystępując do leczenia zachowawczego choroby wrzodowej należy choremu zalecić: zaprzestanie palenia papierosów. łatwo strawnych. W czasie zaostrzeń choroby ograniczenia dietetyczne wydają się bardziej celowe niż w pozostałych okresach i polegają na spożywaniu posiłków półpłynnych.we wrzodzie dwunastnicy. tłuszcz podgrzewany. mocna herbata. rosół. Kaya). Natomiast korzystnie działać mogą: maślanka. sanację jamy ustnej i uzupełnienie brakującego uzębienia. ser biały. antycholinergicznych i przeciwbólowych. kefir. przyprawy do zup. stosując maksymalny bodziec (sonda m. mając na uwadze przede wszystkim różnicowanie z procesem nowotworowym. Przy występowaniu typowych objawów rozpoznanie choroby wrzodowej nie jest trudne. dżem. jaja gotowane na miękko. Występujący ból w nadbrzuszu nie jest zwykłym bólem „głodowym”. przeciwzapalnych. że najszybsze działanie alkalizujące ma Natrium bicarbonicum. Leczenie. Badaniem przedmiotowym we wrzodzie żołądka lub dwunastnicy nie stwierdza się patognomicznych objawów. uregulowanie trybu życia z prawidłowym przestrzeganiem okresu pracy. jarzyny wzdymające. Chorzy z wrzodem żołądka tracą zwykle łaknienie i zmniejsza się ich masa. wzdymających. tłustych. nudności i wymioty. bulion. W wypadkach trudnych lub diagnostycznie wątpliwych należy wykonać badanie endoskopowe z oligobiopsją. Rozpoznanie. potrawy mleczne. Zasadniczą różnicą w postępowaniu leczniczym między wrzodem żołądka i wrzodem dwunastnicy jest niepodawanie w przypadku wrzodu żołądka leków antycholinergicznych. osłaniających błonę śluzową. Dieta. Leki te wchłaniają się dość dobrze ze 402 . świeże masło. Wyłączeniu lub ograniczeniu podlegają takie potrawy i używki. podstawę leżenia dietetycznego w chorobie wrzodowej należy oprzeć na przyjmowaniu częstych i pełnoenergetycznych posiłków co 3 h.

właściwości smakowe. jego działanie niepożądane. chorobie. należy indywidualnie dobierać lek mając na uwadze nie tylko zasadnicze cechy preparatu. Również poprzez wprowadzenie leków ziołowych uzyskuje się łatwiejszą i swobodniejszą modyfikacje leczenia w tej. a nie stosowanie tylko jednych lub drugich.światła przewodu pokarmowego. zwłaszcza w czasie bólu nocnego. Gastrochol (łyżeczkę proszku w ½ szklanki wody 4 razy dziennie). Natomiast preparaty glinu (Aluminium phosphoricum) i magnezu (Magnesium carbonicum. Poleca się. zespół alkaliczny Burnetta. 403 . poza tym tryb życia pacjenta (konieczność przyjmowania leku w różnych warunkach) oraz stan psychiczny chorego. w zaparciach. stanów zapalnych żołądka i jelit. Ulventrol (po 2 draż. że umiejętne kojarzenie preparatów chemicznych z lekami roślinnymi. Spośród licznych leków stosowanych w chorobie wrzodowej. peroxydatum) wchłaniają się nieznacznie i chociaż alkalizują słabiej. a więc nie powinny być stosowane przez dłuższy czas. może przynieść lepsze wyniki leczenia. gdyż mogą wywołać tzw. że niektóre leki roślinne są zdecydowanie korzystniejsze od leków syntetycznych. Uldenol (po 2 draż. przy braku zdecydowanych dowodów przewagi jednego nad drugim. 4 razy dziennie między posiłkami). Gastrogran (łyżeczką granulatu w ½ szklanki wody 3 razy dziennie między posiłkami. (po łyżeczce proszku 5 razy dziennie między posiłkami). 3 razy dziennie między posiłkami. W chorobie wrzodowej leki podaje się z dużą częstotliwością i dlatego też wydaje się. 4 razy dziennie między posiłkami). Ponadto istnieje umotywowane przekonanie. lecz także takie czynniki jak cenę. we wrzodzie dwunastnicy). Magnesium oxydatum (po ½ łyżeczki proszku 2—4 razy dziennie). Gastrin (1—2 tabl. Alusal plv. Castro (1—2 tabl. w chorobie wrzodowej żołądka). oxydatum. zwłaszcza w leczeniu wrzodu żołądka). tak przecież przewlekłej. popijając niewielką ilością płynu. mogą być przyjmowane długotrwale. Linal (po 1—2 łyżeczki 4—6 razy dziennie między posiłkami). 3 razy dziennie między posiłkami. choćby tylko wymienić preparaty belladonny czy wyciągi z lukrecji. zwłaszcza przy współistnieniu schorzeń dróg żółciowych. zażyć 2 tabletki. Stosować po opanowaniu ostrego okresu choroby. Należy także bardziej polecać płynną lub papkowatą postać leku niż w tabletkach.

przy równoczesnym przyjmowaniu innych leków alkalizujących). Folium Althaeae (maceracja z łyżki ziół na szklankę wody. Napar z łyżki ziół na szklankę wody. Valerianae aa 20. species D. pół godziny przed posiłkami). Działa rozkurczowo. Stosuje się w chorobie wrzodowej żołądka.0 Herb. pić 5 razy dziennie po 2 łyżki stołowe. Tinctura Aloes (po 5 kropli 3 razy dziennie po posiłkach). pić 2—3 razy dziennie. Rad.S. jak Spasmophen. ściągająco i antyseptycznie. Semen Lini (maceracja z łyżki nasion na szklankę wody. No-Spa.Scopolan (po 1—2 draż. Stosować jako uzupełnienie terapii we wrzodzie żołądka. Tinctura Arnicae (po 5 kropli w kieliszku wody 3—4 razy dziennie). Leki te jednak nie mają przewagi w działaniu farmakologicznym nad przetworami z belladonny. Stosuje się w nasilonych bólach przy współistnieniu schorzeń układu żółciowego. tak ustaloną dawkę należy stosować przez 3—4 tygodnie w chorobie wrzodowej dwunastnicy). Bellergot retard (po drażetce co 12 h). Melissae Fol. do każdej porcji dodać 5—10 kropli nalewki miętowej. Vegantin. zwiększając codzienną dawkę o 3 krople. Tinctura Belladonnae (po 10 kropli co 4—6 h. Fructus Petroselini (napar z 5 g owoców na szklankę wody. Tinctura Chelidonii (po 35 kropli 4 razy dziennie przed jedzeniem). Sem. pić 4—5 razy dziennie między posiłkami po ½ szklanki. pić 4 razy dziennie po pół szklanki między posiłkami oraz przyjmować równocześnie Calcium carbonicum 4 razy dziennie po łyżeczce). Menthae pip. pić 2 razy dziennie. aż do pojawienia się pierwszych objawów niepożądanych. Można również stosować inne syntetyczne preparaty antycholinergiczne. Neopepulsan. Rp.f. Fructus Myrtilli (odwar z 10 g owoców na szklankę wody. pić dwa razy dziennie po ¼ szklanki w przypadku współistniejących biegunek). 3—4 razy dziennie. przy nasileniu objawów dyspeptycznych. Lini 50. Chelidonii Fol. Bellergot (po drażetce 3 razy dziennie przed posiłkami). przy skojarzonym leczeniu wrzodu żołądka). Biostymina — ampułkę domięśniowo co drugi dzień przez 3 tygodnie. 404 .0 M. Semen Sinapis albae (maceracja z 5 g nasion na szklankę wody.

4 razy dziennie po pół szklanki odwaru. Po łyżeczce proszku rozmieszanego w ¼ szklanki wody. aa 25.0 M. Glycyrrhizae depurati 0.0 M. Tinct. Millefolii Fol. Bismuthi subnitrici 80.2 Massae pilul. Rp.0 M. Przyjmować 5—6 razy porcjami w ciągu dnia. Po łyżeczce proszku w małej ilości płynu 5 razy dziennie między posiłkami.S. No XX S. Rp.f.0 M. pulvis D.f.S.S. species D. q. M.f. Chelidonii aa 50. pilulae D. Sem. 2 łyżki ziół zalać 2 szklankami zimnej wody. 405 .f.0 Calcii carbonici 40. 4—5 razy dziennie po pigułce. zwłaszcza we wrzodzie żołądka. Althaeae Lichenis island. Po kilku godzinach maceracji gotować przez 5 minut. Extr. Condurango fluid. Lichenis island. species D. mixtura D. 3—4 razy dziennie po łyżce w pół szklanki wody na pół godziny przed posiłkami. Rp.0 M. Urticae aa 20. Lini Rad. Rp.f.S. Alusali 80.f.S.0 Calcii carbonici 80. Sem.s. Extr.Rp. Rp. godzinę po każdym posiłku. godzinę po posiłkach. pulvis D. Lini Herb.0 Magnesii oxydati 15.0 Magnesii oxydati 10.

0 Rad. Rp. blokując w błonie śluzowej żołądka receptory typu H2. Zmniejszenie aktywności trawiennej soku żołądkowego jest zasadniczym czynnikiem przyczyniającym się do bardzo szybkiego gojenia się wrzodów żołądka i wrzodów dwunastnicy. Fol. Hydrolapathi plv.t.0 M. Althaeae Rad.05 M. Znaczne nadzieje w leczeniu choroby wrzodowej wiąże się obecnie z pracami dotyczącymi zastosowania prostaglandyn i substancji blokujących receptory histaminowe typu H2. 20.f.0 M. Tagamet).f. Pić 2—3 razy dziennie szklankę odwaru.S.25 Magnesii carbonici 0. Glycyrrhizae Rad. Rp. pulvis D. powoduje znaczne zahamowanie podstawowego wydzielania kwasu solnego i wydzielania stymulowanego pokarmem lub związkami chemicznymi. Chelidonii 10.2 Bismuthi subcarbonici 0.0 Rad. species D. 3 razy dziennie po 2 łyżeczki proszku w szklance wody. Praktyczne znaczenie z grupy substancji blokujących receptory histaminowe znalazła cymetydyna (Cimetex. 30. Calami Cort. No XXX S.f. 0. Odwar z łyżki ziół na szklankę wody. Duogasstron. Rp. Rad. Symphyti plv. zwłaszcza wrzodu żołądka. Liczne prace kliniczne potwierdziły przydatność tych leków w procesie gojenia się. Glycyrrhizae plv.15 Rhiz. Cymetydynę podaje się 3 razy dziennie po 400 mg 406 . Frangulae aa 0. Biogastron. 60.0 Herb. Glycyrrhizae plv. 4 razy dziennie po proszku między posiłkami.Z zagranicznych leków będących oczyszczonymi preparatami pochodnymi lukrecji należy wymienić Caved-S. pulvis D. Symphyti a 20.S. Rad. W oczekiwaniu na polski oczyszczony preparat lukrecji można polecić zestawienia recepturowe zawierające w swym składzie lukrecję.d. Lek ten. Althaeae Rad.

i czwarty raz przed snem 800 mg. Po 6-tygodniowym okresie leczenia cymetydyną uzyskuje się wygojenie owrzodzenia u 80—90% pacjentów. Po zaprzestaniu podawania cymetydyny może nastąpić jednak nawrót choroby wrzodowej. Obecnie nie jest jeszcze wyjaśniona sprawa czy słuszne i możliwe (ewentualnie niepożądane) będzie długotrwałe profilaktyczne podawanie cymetydyny. Można przypuszczać, że jeżeli nawet stosowanie cymetydyny w okresie istnienia czynnej niszy wrzodowej zostanie powszechnie zaakceptowane, to po ustąpieniu ostrej fazy choroby nadal pierwszeństwo będą miały sposoby i formy leczenia powyżej omówione w niniejszym rozdziale.
KRWAWIENIA Z PRZEŁYKU, ŻOŁĄDKA I DWUNASTNICY HAEMORRHAGIA E TRACTU DIGESTIYO

Krwawienia z górnego odcinka przewodu pokarmowego zdarzają się z różną częstością w przebiegu takich schorzeń, jak wrzód dwunastnicy, rak żołądka, rak przełyku, wrzód trawienny przełyku, przepuklina rozworu przełykowego przepony, żylaki przełyku. Najczęstszą, bezpośrednią przyczyną wystąpienia krwawienia jest uszkodzenie naczyń krwionośnych wskutek aktywności trawiennej soku żołądkowego lub wskutek zniszczenia tkanką nowotworową. Nasilenie krwawienia jest zmienne, od przewlekłego, utajonego, jak to często zdarza się w chorobie nowotworowej, do bardzo masywnego krwotoku w przypadku pęknięcia żylaków przełyku. -Oczywiście krwawienie znaczniejszego stopnia lub krwotok wymaga w większości przypadków doraźnej pomocy zabiegowej. W pozostałych przypadkach krwawienia z przewodu pokarmowego stosuje się postępowanie zachowawcze. Podstawową, współczesną metodą rozpoznawania i lokalizowania krwawienia jest wziernikowanie górnego odcinka przewodu pokarmowego, za pomocą giętkich fiberoskopów (ezofago-gastro-duodenoskopia). Leczenie zachowawcze. Nie dysponujemy dotychczas wartościowymi lekami pochodzenia syntetycznego w terapii krwawień z przewodu pokarmowego. Jedynie cymetydyną poprzez zmniejszenie siły trawiącej soku żołądkowego może być bardzo skuteczna w niektórych rodzajach krwawień. Znacznie większą możliwość zahamowania krwawienia mają leki ziołowe, w których wykorzystuje się ich działanie osłaniające i przeciwzapalne lub też swoiście przeciwkrwotoczne. Z leków osłaniających i przeciwzapalnych stosuje się:

407

Rp. Lichenis island. Sem. Lini Herb. Millefolii aa 25,0 M.f. species D.S. 4 razy dziennie po pół szklanki odwaru. Rp. Sem. Lini 100,0 D.S. Odwar z łyżki nasion na szklankę wody. Pić 4 razy dziennie po pół szklanki. Rp. Linal lag. I D.S. 4 razy dziennie po łyżce. Rp. Sem. Sinapis albae 50,0 D.S. Macerować 5 g nasion w szklance zimnej wody. Pić 4 razy dziennie po pół szklanki między posiłkami, przyjmując również 4 razy łyżeczkę Calcium carbonicum.

Z leków działających hernostatycznie można stosować:
Rp. Intr. Hippotastani 30,0 D.S. 20—30 kropli w małej ilości wody 3 razy dziennie. Rp. Herb. Millefolii 100,0 Cort. Hippocastani 30,0 M.f. species D.S. ½ szklanki naparu 3 razy dziennie. Rp. Venescin lag. I D.S. 3 razy dziennie 1—2 draż. Rp. Rutisol lag. I D.S. 6 razy dziennie po 40—60 kropli przez 3 dni, następnie 3 razy dziennie po 10 kropił.

408

BIEGUNKI DIARRHOEAE

Biegunka jest to zaburzenie czynności przewodu pokarmowego, w którym dochodzi do częstego wydalania płynnego lub półpłynnego stolca. Najistotniejszą rzeczą jest wygląd i konsystencja kału, gdyż oddawanie w dużej ilości prawidłowo uformowanych stolców jest sprawą bez znaczenia, nie wymagającą leczenia. Biegunki można podzielić na ostre oraz przewlekle.
Biegunka ostra

Biegunka ostra ma najczęściej etiologię bakteryjną. Charakteryzuje się nagłym początkiem przeważnie po błędzie dietetycznym, jest gwałtowna, ale trwa zazwyczaj krótko. Może być również wywołana długotrwałym leczeniem antybiotykami, czynnikami emocjonalnymi, alergią oraz rzadziej włośnicą. W tych przypadkach, w których nie udaje się stwierdzić tła bakteryjnego, mówi się o zatruciu pokarmowym lub ostrym nieżycie jelit. Wśród objawów klinicznych występują, oprócz biegunki, również bóle brzucha, wymioty, niejednokrotnie wysoka temperatura oraz objawy ogólnego rozbicia. Największe niebezpieczeństwo ostrych biegunek leży w możliwości szybkiego odwodnienia z utratą elektrolitów, co w konsekwencji może wywołać objawy wstrząsu, zwłaszcza u niemowląt, osób starych i wyniszczonych. W każdym przypadku przedłużania się ostrej biegunki należy dokładnie zebrać wywiad epidemiologiczny oraz wykonać badanie bakteriologiczne kału. W leczeniu ostrych biegunek istotne znaczenie ma bezwzględne leżenie w łóżku, spokój oraz głodówka lub ścisła dieta z dostateczną ilością płynów dla uzupełniania ich ubytku. W przypadku stwierdzenia etiologii bakteryjnej stosuje się leczenie antybiotykami. W leczeniu ostrych biegunek lekarz dysponuje również wieloma lekami pochodzenia roślinnego. Wymienić należy między innymi: — Cortex Quercus — korę dębową — Rhizoma Tormentillae — kłącze pięciornika — Herba Polygoni avicularis — ziele rdestu ptasiego — Folium Menthae piperitae — liść mięty pieprzowej — Folium Myrtilii — liść borówki czernicy — Folium Juglandis — liść orzecha włoskiego — Flos Ulmariae — kwiat więzówki

409

— Folium Plantaginis lanceolatae — liść babki lancetowatej — Flos Hippocastani — kwiat kasztanowca. Zioła te łączą w sobie działanie przeciwzapalne, przeciw-gorączkowe, przeciwbólowe, ściągające i osłaniające błoną śluzową jelit.
Rp. Tinct. Tormentillae 15,0 Tinct. Menthae pip. 5,0 M.f. guttae D.S. 3 razy dziennie po 20—30 kropli. Rp. Rhiz. Tormentillae 20,0 Cort. Quercus 30,0 M.f. species D.S. Łyżeczka ziół na szklankę zimnej wody. Po kilku godzinach zagotować. Pić łykami w ciągu dnia. Rp. Rhiz. Tormentillae Fol. Menthae pip. Fl. Ulmariae Fol. Juglandis Fl. Arnicae aa 10,0 M.f. species D.S. Odwar z łyżki stołowej ziół na szklankę wody. Pić 2—3 szklanki odwaru dziennie. Rp. Lichenis island. Rhiz. Tormentillae aa 10,0 Anth. Chamomillae Herb. Polygoni avic. Fol. Plantaginis Fr. Myrtilli Cort. Quercus aa 15,0 D.S. Odwar z łyżki stołowej ziół na szklankę wody. Pić 2—3 razy dziennie. Rp. Idalbina lag. I D.S. 4 razy dziennie 1—2 tabletki.

Idalbina działa przeciwbiegunkowe i przeciwfermentacyjnie. Biegunka przewlekła Biegunka przewlekła stanowi dla lekarza znacznie trudniejszy problem diagnostyczny i terapeutyczny. Jest ona często

410

następstwem organicznego schorzenia jelita cienkiego i stanowi jeden z podstawowych objawów tzw. zespołu złego wchłaniania.
ZESPÓŁ ZŁEGO WCHŁANIANIA SYNDROMA MALABSORPTIONS

Najważniejszym procesem w jelicie cienkim jest trawienie. Towarzyszą mu w sposób nieodłączny i skoordynowany czynność motoryczna i wydzielnicza przewodu pokarmowego oraz wchłanianie substancji zawartych w pożywieniu. Prowadzi to ostatecznie do asymilacji pokarmu i wydalania nie strawionych resztek. Naruszenie któregokolwiek z ogniw łańcucha procesów związanych z trawieniem i wchłanianiem może prowadzić do złożonego zespołu objawów klinicznych, określonego mianem zespołu złego wchłaniania. Zespół złego wchłaniania jest pojęciem o niejednolitej i szerokiej etiologii. Przyczyny, które do niego prowadzą, można ująć następująco: 1. Niedostateczne wymieszanie pokarmu. Dotyczy to najczęściej pacjentów po resekcji żołądka. Względnie częstym następstwem jest upośledzenie odżywania, biegunka i zaburzenia wchłaniania wapnia. 2. Niewydolność zewnątrzwydzielnicza trzustki. W praktyce zaburzenia wchłaniania występują w zaawansowanych, przewlekłych stanach zapalnych tego narządu, przy czym najsilniej zaznacza się niedobór lipazy i upośledzenie wchłaniania tłuszczów. 3. Niedobór sprzężonych kwasów żółciowych. Niedobór ten może być wywołany cholestazą, uszkodzeniem miąższu wątroby lub przerwaniem krążenia jelitowo-wątrobowego żółcianów. Następstwem niedoboru kwasów żółciowych są zaburzenia wchłaniania tłuszczów, wapnia i witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. 4. Niedostateczna aktywność enzymów błony śluzowej jelita. Najczęściej mamy do czynienia z niedoborem laktazy, co dla chorego oznacza nietolerancję mleka słodkiego. Niedobór innych dwusacharydaz występuje rzadko. 5. Uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego. Mogą je wywoływać różne czynniki i stany chorobowe: choroba trzewna, choroba Whipple'a, amyloidoza, chłoniak, toksyczne działanie leków, pasożyty i inne. W błonie śluzowej stwierdza się zmiany destrukcyjne w postaci różnego stopnia zaniku kosmków jelitowych i nacieków zapalnych. Ze schorzeń wywołujących uszkodzenie błony śluzowej jelita najważniejsza w praktyce klinicznej jest choroba trzewna

411

Dochodzi w niej do zmian śluzówkowych pod wpływem polipeptydu zawartego w glutenie — białku mąki pszennej, żytniej i jęczmiennej. Przypuszcza się, że patomechanizm może polegać na wrodzonym błędzie enzymatycznym lub/i nieprawidłowej reakcji systemu immunologicznego jelita. Zmiany morfologiczne polegają na zaniku kosmków jelitowych i naciekach blaszki właściwej. Całkowity lub prawie całkowity zanik kosmków jelita — obraz płaskiej błony śluzowej, uważany był do niedawna za patognomoniczny dla celiakii. Dziś wiadomo, że płaska błona śluzowa może być objawem innych chorób. Dlatego, aby rozpoznać chorobę trzewną, należy udowodnić, że objawy kliniczne i obraz morfologiczny są zależne od zawartości glutenu w diecie, tj. ulegają poprawie lub normalizacji po diecie bezglutenowej i nawracają po ponownym podaniu glutenu. 6. Zmniejszenie powierzchni chłonnej. Jest to związane przede wszystkim z rozległymi resekcjami jelita, operacjami omijającymi i przetokami. Obraz kliniczny jest uzależniony od rozległości resekcji i lokalizacji zmian. 7. Rozwój patogennej flory bakteryjnej. Do rozwoju bakterii w jelicie dochodzi w stanach utrudnionego przesuwania się pokarmu lub zwolnienia motoryki. W praktyce określa się to mianem zespołu pętli zastoinowej. Bakterie wywołują zaburzenia wchłaniania kwasów żółciowych, witaminy B12 i białka. Objawy. Najczęstszym objawem zespołu złego wchłaniania jest przewlekła biegunka, przeważnie o charakterze tłuszczowym. Stolce są blade, połyskliwe, trudno spłukują się z miski klozetowej. Biegunce towarzyszą często wzdęcia, kruczenia i pobolewania w jamie brzusznej. Poza wymienionymi objawami dyspepsji dochodzi do stanów niedoborowych. Najczęstsze z nich to osłabienie, chudnięcie, zahamowanie rozwoju fizycznego u dzieci, niedokrwistość, zapalenie języka i jamy ustnej, hipoproteinemia. Rzadziej spotyka się osteomalącję, tężyczkę, obrzęki, zmiany skórne, zaburzenia psychiczne i neurologiczne, skazą krwotoczną. Ostateczne rozpoznanie ustala się na podstawie badań: 1) potwierdzających istnienie zespołu złego wchłaniania (dobowa ilość tłuszczu w kale, badanie ogólne kału), 2) określających czego dotyczą zaburzenia wchłaniania (proteinogram, jonogram, test wchłaniania d-ksylozy, wskaźnik protrombinowy, test Schillinga, oznaczanie folianów w surowicy), 3) ustalających przyczynę złego wchłaniania (badania radiologiczne, biopsja jelita cienkiego). Leczenie chorób przebiegających z zespołami złego wchłaniania może być różne w zależności od czynnika etio-

412

logicznego. Leczenie objawowe polega na wyrównaniu niedoborów białka przez podanie ich we wlewach, wyrównywaniu zaburzeń w gospodarce wodno-elektrolitowej, podawaniu żelaza, wapnia oraz witamin. Ziołolecznictwo ma w leczeniu tych zespołów znaczenie drugorzędne, polegające jedynie na zwalczaniu objawów dyspeptycznych. Biegunki wodniste można opanować stosując następujące zioła: — Cortex Quercus — korę dębową — Cortex Salicis — korę wierzbową — Rhizoma Tormentillae — kłącze pięciornika — Herba Polygoni avicularis — ziele rdestu ptasiego Nadmierną fermentację hamują: — Anthodium Chamomillae — kwiat rumianku — Flos Lavandulae — kwiat lawendy — Flos Millefolii — kwiat krwawnika — Folium Melissae — liść melisy — Rhizoma Calami — kłącze tataraku — Fructus Anisi — owoc anyżku — Folium Menthae piperitae — liść mięty. Przeciwgorączkowo i przeciwzapalnie działają: — Flos Ulmariae — kwiat wiązówki — Anthodium Chamomillae — kwiat rumianku — Flos Sambuci — kwiat bzu czarnego — Folium Juglandis — liść orzecha włoskiego.
Rp. Fol. Juglandis Fol. Menthae pip. Fr. Anisi Rad. Bardanae aa 10,0 Cort. Quercus Rhiz. Tormentillae aa 20,0 M.f. species D.S. Odwar z łyżki ziół na szklankę wody, pić 3 razy dziennie po 1/3—1/2 szklanki. Rp. FI. Ulmariae 30,0 Fl. Lavandulae Fol. Menthae pip. aa 20,0 Rhiz. Tormentillae 40,0 M.f. species D.S. Napar z 2 łyżek ziół na 2 szklanki wody, pić po ½ szklanki między posiłkami. Rp. Rad. Bardanae Rad. Valerianae

413

Rad. Hydrolapathi Fr. Foeniculi aa 10,0 Fol. Melissae 30,0 M.f. species D.S. Napar z 2 łyżek ziół na 2Va szklanki wody, wypić porcjami między posiłkami. Rp. Tannosan lag. I D.S. Odwar z łyżki ziół na szklankę wody. Pić 4 razy dziennie po 1/2 szklanki przed jedzeniem, w przewlekłych biegunkach i nieżytach jelit. Rp. Tinct. Gallae Tinct. Tormentillae Tinct. Menthae pip. Tinct. Valerianae M.f. guttae D.S. 3 razy, dziennie po 20 kropli.

aa 10,0 aa 5,0

Rp. Tinct. Tormentillae Tinct. Valerianae Tinct. Menthae pip. aa 10,0 M.f. guttae D.S. 3 razy dziennie po 25—30 kropli w wodzie. Rp. Alliostabil 30,0 Tinct. Menthae pip. 10,0 Tinct. Inulae M.f. guttae D.S. 30 kropił co 4 h w kieliszku wody. Zaleca się szczególnie w bólach brzucha; Rp. Cort. Quercus pulv. 30,0 Acidi hydrachl. dil. 5,0 Vini rubri 1000,0 D.S. Wytrawiać w ciągu 3 dni i przesączyć. Pić 3 razy dziennie po kieliszku. Rp. Cort. Salicis 100,0 Rad. Symphyti 50,0 Rhiz. Tormentillae 50,0 M.f. species D.S. Odwar z łyżki ziół na szklankę wody, pić 2 szklanki odwaru dziennie.

414

ROBACZYCA PRZEWODU POKARMOWEGO HELMINTHIASIS

Tasiemce są to pasożyty należące do grupy robaków płaskich. Największe znaczenie dla patologii ludzkiej mają: tasiemiec uzbrojony — Taenia solium, tasiemiec nieuzbrojony — Taeniarynchus saginatus, oraz bruzdogłowiec szeroki — Diphyllobothrium latum. Jaja tasiemców wydalane z przewodu pokarmowego pierwszego gospodarza, którym jest najczęściej człowiek, zostają połknięte przez żywiciela pośredniego (świnię w przypadku tasiemca uzbrojonego, bydło rogate — tasiemca nieuzbrojonego, oraz ryby w przypadku bruzdogłowca szerokiego) i przekształcają się w postać larwalną zwaną wągrem. Jeżeli mięso z wągrami zostanie spożyte, to w przewodzie pokarmowym ostatecznego żywiciela z postaci larwalnej w ciągu 2—3 miesięcy rozwija się osobnik dorosły. Objawy. Objawy zarażenia tasiemcami są podobne. Ich nasilenie zależy od liczby i wielkości pasożytów oraz rozległości zmian, jakie wywołują w jelitach. Najczęściej występują: biegunka sama lub naprzemienna z zaparciami, bóle naśladujące czasami chorobę wrzodową lub o charakterze kolki jelitowej, wychudzenie, apatia, osłabienie. Nierzadko pojawiają się objawy ze strony układu nerwowego w postaci bólów i zawrotów głowy, uczucia lęku i niepokoju. Skłonność do omdleń. Przy dłuższym trwaniu zarażenia dochodzi do niedokrwistości i eozynofilii. Rozpoznanie ustala się na podstawie obecności jaj lub członów tasiemca w kale. Leczenie. Z preparatów farmakologicznych najskuteczniej działa Yomesan i Atebrin, a poza tym z preparatów roślinnych — świeże nasiona dyni — szczególnie wskazane dla dzieci, ze względu na brak działania toksycznego.
Glistnica — Ascaridosis

Glista ludzka Ascaris lumbricoides jest pasożytem z grupy robaków obłych, którego jedynym żywicielem jest człowiek. Do zakażenia dochodzi wskutek spożycia pokarmów lub napojów zawierających jajeczka. Najczęściej są to nie myte jarzyny nawożone odchodami oraz wody ściekowe. Objawy. Zakażenie glistą ludzką może wywołać rozmaite następstwa w ustroju człowieka. Do najpoważniejszych należą stany zapalne spowodowane przenoszeniem bakterii w czasie wędrówki glisty z przewodu pokarmowego, a występujące w drogach żółciowych, trzustce i płucach, następnie odczyny alergiczne, jak naciek kwasochłonny płuc Löfflera,

415

nieżyt jelit oraz objawy toksyczne związane z wydzielaniem przez pasożyty trujących jadów. Znaczne skupienie glist w jelicie cienkim doprowadzić może do objawów niedrożności mechanicznej. Leczenie. Najskuteczniejszymi lekami w glistnicy są pochodne piperazyny: Antivermina, Vermitox, Piperasol. Z preparatów ziołowych przeciwglistniczo działają: — Flos Tanaceti — kwiat wrotyczu pospolitego — Chenopodium ambriosioides — komosa piżmowa — Thymus vulgaris — tymianek pospolity.
Rp. Fl. Tanaceti 0,5 Fuci vesiculosi plv. 0,5 M.f. pulvis D.t.d. No VI D.S. 1—2 proszki na czczo z miodem lub powidłami. Podawać w ciągu 3 dni dzieciom w wieku 4—7 lat. Rp. Ol. Thymi lag. I D.S. 3—4 razy dziennie po 5 kropli na kostkę cukru. Rp. Fl. Tanaceti plv. Rad. Inulae plv. Fr. Myrtilli aa 5,0 M.f. pulvis D.S. Utrzeć z łyżką miodu i podawać na czczo. Rp. Ol. Chenopodii 1,0 Paraffini liq. 12,0 Ol. Menthae pip. gtt. II Gummi arabici 0,3 Tragacanthae Aq. Menthae pip. aa 30,0 M.f. emulsio D.S. Dorośli: 3 h po lekkim śniadaniu zażyć całą ilość leku podzieloną na 3 równe porcje, które należy pobierać co godzina. Kuracją stosować pod ścisłą kontrolą lekarską. Rp. Ol. Chenopodii Ol. Ricini Gummi arabici Alliostabil 1,2 30,0 10,0 10,0

416

Aq. destil. da 100,0 Ol. Menthae pip. gtt II M.f. emulsio D.S. Rano na czczo przyjmować przez 3 kolejne dni według schematu: trzykrotnie w odstępach godzinnych — dzieciom 2—5 lat łyżeczkę, dzieciom 6— 10 lat 2 łyżeczki.

Indywidualizować dawkę w zależności od masy i stanu dziecka. Przy stosowaniu zaleca się ostrożność.
Rp. Sem. Cucurbitae recens decorticatus 160,0 Saccharum 50,0 D.S. Utrzeć w moździerzu na miazgę, spożywać na czczo, a po 4—5 h przyjąć łyżeczkę oleju rycynowego. NIENOWOTWOROWE CHOROBY JELITA GRUBEGO

Do najważniejszych schorzeń nienowotworowych jelita grubego należą: zaburzenia czynnościowe, zapalenia, zaburzenia w ukrwieniu, uchyłkowatość.
Nadwrażliwość jelita grubego Colon irritabile

Jest to schorzenie natury czynnościowej, polegające na zaburzeniach motoryki jelita grubego. W warunkach prawidłowych w okrężnicy zachodzą dwa rodzaje ruchów: ruchy segmentalne, które powodują przesuwanie się zawartości jelita w obu kierunkach na niewielkich odcinkach, oraz ruchy perystaltyczne, czyli propulsywne, przemieszczające stolec w kierunku odbytu. Równowaga między tymi dwoma rodzajami skurczów warunkuje prawidłowe formowanie się stolca i regularny rytm wypróżnień. Nadwrażliwość jelita grubego oznacza nadmierne pobudzenie motoryczne okrężnicy przez cholecystokininę — hormon przewodu pokarmowego uwalniany pod wpływem pokarmu. W patogenezie nadwrażliwości jelita na cholecystokininę bardzo dużą rolę odgrywają czynniki nerwowe, a zwłaszcza zaburzenia układu wegetatywnego. Objawy. W obrazie klinicznym dominują zaburzenia rytmu wypróżnień w postaci uporczywych zaparć, biegunek lub naprzemiennych biegunek z zaparciami. Nieodłącznym objawem są również bóle brzucha zlokalizowane najczęściej

417

w prawym lub lewym podżebrzu. Bóle te mają rozmaity charakter i nasilenie. Często przybierają postać kolki, sugerując napad kolki wątrobowej lub objawy zapalenia trzustki. Bóle nasilają się po jedzeniu, natomiast wypróżnienie często przynosi ulgę. Dolegliwościom tym towarzyszą z reguły wzdęcie brzucha oraz kruczenia i przelewania w jamie brzusznej. Bardzo charakterystycznymi objawami nadwrażliwości jelita grubego są dolegliwości ze sfery psychicznej, takie jak: nadmierna pobudliwość emocjonalna, depresja, znużenie, karcynofobia, zaburzenia snu itp. Nasilenie dolegliwości ma często ścisły związek ze stanami napięć emocjonalnych, natomiast w okresach wypoczynku (np. w czasie urlopów) objawy ustępują. Choroba przebiega przy dobrym stanie ogólnym pacjentów, bez chudnięcia, gorączki czy objawów niedoborowych. Rozpoznanie nadwrażliwości jelita grubego stawia się przez wykluczenie chorób organicznych. Diagnostyka jest więc bardzo trudna, obarczająca pacjenta oraz lekarza. Rozpoznanie tej jednostki chorobowej zawsze pozostawia u lekarza obawę, że mógł przeoczyć chorobę organiczną. Ze względu na częstość występowania (według Brit. Med. J. chorzy z tym schorzeniem stanowią około 70% chorych kierowanych na badania diagnostyczne do klinik gastrologicznych) zespół czynnościowych zaburzeń jelita grubego stanowi trudny problem lekarski i społeczny. Leczenie zaburzeń czynnościowych jelita grubego opiera się głównie na stosowaniu tzw. diety bogatoresztkowej wzbogaconej otrębami. Dieta bogatoresztkowa zawiera dużo błonnika, a więc substancji, która nie wchłania się w przewodzie pokarmowym i która normalizuje czynność motoryczną jelita grubego. Zaleca się więc chorym spożywanie razowego pieczywa, dużej ilości jarzyn, owoców, kasz grubo-mielonych. Otręby pszenne dzięki dużej zawartości błonnika stanowią podstawą leczenia. Łyżkę stołową otrąb zalewa się ciepłą wodą. Po kilkunastu minutach, kiedy otręby opadną na dno, wodę należy zlać, a otręby zjadać. Dawkę otrąb dobiera się indywidualnie od 1 łyżki do 6 łyżek dziennie. Korzystne działanie w leczeniu colon irritabile mają preparaty farmakologiczne z grupy jodochinoliny, np. Enteroseptol, Mexaform, Mexase. Stosuje się. je 3 razy dziennie po 2 tabl. po posiłku przez około 10 dni. W razie potrzeby leczenie można powtarzać po krótkich okresach przerwy. W zwalczaniu objawów chorobowych zastosowanie znajdują również leki rozkurczowe, a szczególnie uspokajające. Ziołolecznictwo w leczeniu schorzeń czynnościowych odgrywa szczególną rolę, zwłaszcza jako element psychotera-

418

peutyczny. Polecane są preparaty ziołowe o działaniu uspokajającym, wpływającym tonizująco na układ nerwowy, przeciwbólowe, rozkurczowe. Zaleca się stosowanie: Intractum Valerianae (po 20—30 kropli 3—4 razy dziennie). Bellergot (po 1—2 drażetki 2—3 razy dziennie). Bellergot retard (po drażetce 1—2 razy dziennie). Nervosan (odwar z łyżki ziół na szklankę wody, pić po szklance rano na czczo i wieczorem przed snem). Scopolan (po 1—2 drażetki 3—5 razy dziennie, doodbytniczo po czopku 0,01 g lub 0,02 g, zależnie od natężenia bólów i skurczów 1—3 razy dziennie).
Rp. Luminal Natrii 0,5 Tinct. Belladonnae 10,0 Tinct. Valerianae ad 30,0 M.f. guttae D.S. 3 razy dziennie po 10—20 kropli. Rp. Herb. Linariae Lichenis islandici Fol. Melissae Fl. Crataegi aa 15,0 M.f. species D.S. Odwar z łyżki ziół na szklankę wody raz dziennie. Rp. Rhiz. Agropyri Rhiz. Calami Fol. Melissae Fol. Menyanthidis Rad. Valerianae aa 10,0 M.f. species D.S. Napar z łyżki ziół na szklankę wody. Pić 2 razy dziennie po ½ szklanki. Rp. Intr. Crataegi 10,0 Intr. Valerianae 20,0 Tinct. Lobeliae 5,0 M.f. guttae D.S. 3—4 razy dziennie po 15—20 kropli. Rp. Calcii bromati Tinct. Colae Neospasmini Aq. dest. Sir. Aurantii M.f. mixtura D.S. 3—4 łyżki dziennie. 5,0 10,0 100,0 50,0 ad 200,0

419

Zaparcie nawykowe Obstipatio habitualis

Zaparcia są to zaburzenia czynności przewodu pokarmowego, w następstwie których dochodzi do przedłużenia czasu wchłaniania miazgi pokarmowej z kanału jelitowego lub do opóźnionego wydalania mas kałowych z bańki odbytnicy. Ze względu na częstość tego schorzenia oraz różnorodność czynników, które biorą udział w jego patogenezie, zaparcia stanowią trudny problem diagnostyczny oraz terapeutyczny dla lekarza. Najważniejszym zadaniem jest wyłączenie zmian anatomicznych w jelicie, zwłaszcza raka okrężnicy, jako przyczyny. Ogólnie zaparcia można podzielić na trzy grupy. 1. Zaparcia przypadkowe, towarzyszące schorzeniom podstawowym, np. ostrym chorobom ogólnym, stanom zapalnym kobiecych narządów płciowych, stanom po przebytych kolkach nerkowych lub wątrobowych, stanom pooperacyjnym. Zaparcia te mogą być również następstwem sytuacji życiowych, np. ciąży, połogu, długotrwałego leżenia w łóżku, nadmiernych napięć emocjonalnych. Tego rodzaju zaparcia ustępują po zlikwidowaniu przyczyny wywołującej je lub po lekach przeczyszczających. 2. Zaparcia wywołane zmianami organicznymi w jelitach (zwłaszcza procesem nowotworowym). Są to zaparcia najczęściej krótkotrwałe, występujące przeważnie u osób po 40 roku życia. W stolcu znajduje się nierzadko niewielką ilość świeżej krwi i śluzu. Stany takie wymagają szczególnie starannej i szybkiej diagnozy. 3. Zaparcia przewlekłe, nawykowe wywołane zaburzeniami napięcia układu nerwowo-mięśniowego. Wywołane są często przez czynniki związane z cywilizowanym trybem życia, z warunkami, w jakich aktualnie człowiek żyje. Do najbardziej powszechnych przyczyn należy zaliczyć niewłaściwy sposób odżywiania się, siedzący tryb życia, długotrwałe hamowanie odruchu wypróżnienia, nieprawidłowa postawa w czasie oddawania stolca. Wymienić należy również takie czynniki jak: nadmierne stosowanie środków czyszczących, nadużywanie leków z grupy barbituranów, zaburzenia neurowegetatywne oraz osłabienie mięśni tkanki brzusznej. Zaparcia nawykowe mogą przebiegać w postaci hipokinetycznej, spastycznej lub odbytniczej (dyschezje). Objawy. Do ogólnych objawów występujących u osób z zaparciami należą: uczucie pełności w jamie brzusznej, brak regularnego parcia na stolec, brak łaknienia, odbijania, wzdęcia, oddawanie gazów. Często zdarzają się również bóle i zawroty głowy, apatia, ogólne osłabienie. W badaniu przedmiotowym u osób z zaparciami hipokine-

420

tycznymi stwierdza się zazwyczaj wiotkie powłoki brzuszne, mierne wzdęcie brzucha, esicę wypełnioną kałem. W postaci spastycznej dominują objawy bólowe o charakterze kurczowym, krótkotrwałe i silne, ustępujące po oddaniu gazów. W jamie brzusznej utrzymują się kruczenia. W badaniu przedmiotowym stwierdza się wzdęcie brzucha i wyczuwalną okrężnicę. Kał jest grubości ołówka, często „kał owczy”. Postać odbytnicza zaparcia rzadko wywołuje dolegliwości ogólne. Badaniem palpacyjnym stwierdza się zaleganie mas kałowych w odbytnicy. Charakterystyczne jest rzadkie oddawanie stolca w dużych ilościach. W leczeniu -zaparć preparaty ziołowe mogą okazać się szczególnie pomocne, zwłaszcza w zaparciach nawykowych, pogłębionych długotrwałym stosowaniem środków farmakologicznych. Z wielu ziół, które są do dyspozycji lekarza, wymienić należy: Cortex Frangulae — korę kruszyny Tinctura Aloes — nalewkę aloesową Tinctura Rhei — nalewkę rzewieniową Fructus Rhammi catharticae — owoc szakłaku pospolitego
Rp. Cort. Frangulae Fr. Foeniculi aa 20,0 Fr. Rhammi cathart. Rad. Glycyrrhizae aa 30,0 M.f. species D.S. Wieczorem i rano szklankę odwaru z łyżki ziół. Rp. Cort. Frangulae 50,0 Rad. Levistici 30,0 M.f. species D.S. Wieczorem i rano szklankę odwaru z łyżki ziół. Rp. Fr. Anisi Fr. Foeniculi aa 10,0 Fr. Rhammi cathart. Cort. Frangulae aa 100,0 M.f. species D.S. Wieczorem i rano szklankę odwaru z łyżki ziół. Rp. Aloes pulv. Saponis med. Extr. Rhei aq. 3,0 2,0 1,0

421

Aquae dest. q.s. M.f. pilul. No LX D.S. 2—3 pigułki na noc. Rp. Extr. Belladonnae fluid. 0,5 Extr. Frangulae fluid. ad 20,0 M.f. guttae D.S. Wieczorem 30 kropli w łyżce wody.

Ponadto można stosować; Normosan (odwar z łyżki ziół na 2 szklanki wody dziennie). Alax (1—4 drażetki przed snem). Altra (1—3 drażetki na noc). Semen Lini plv. (po łyżce stołowej 1—3 razy dziennie). Boldaloin (3 razy po 2 tabletki po posiłkach).
Zapalenia jelita grubego Colitis

Zapalenia jelita grubego można ogólnie podzielić na zapalenia swoiste i nieswoiste. Zapalenia swoiste są to zapalenia wywołane czynnikami zakaźnymi, toksycznymi, pasożytami oraz promieniami jonizującymi. W zapaleniach nieswoistych wyróżnia się zapalenia pierwotne i wtórne. Do zapaleń nieswoistych pierwotnych należą proctocolitis oraz choroba Crohna. Zapalenia nieswoiste wtórne wywołane są najczęściej niedokrwieniem jelita grubego oraz uchyłkowatością.
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego

Schorzenie to, zwane ostatnio częściej proctocolitis idiopathica, jest rozlanym, nieswoistym procesem zapalnym błony śluzowej części lub całego jelita grubego, prowadzącym w wielu przypadkach do owrzodzeń. Zmiany prawie zawsze dotyczą odbytnicy. W niektórych przypadkach odczyn zapalny łącznie ze zmianami w odbytnicy zajmuje proksymalne części okrężnicy, a nawet całe jelito grube wraz z krańcowym odcinkiem jelita krętego. Odczyn zapalny prawie zawsze dotyczy błony śluzowej i tylko w cięższych przypadkach zajęte są głębsze warstwy jelita grubego. Powierzchowność i ciągłość zmian są charakterystycznymi cechami tego schorzenia. Etiologia schorzenia nie jest znana. Najczęściej wymieniane są czynniki: genetyczny, zakaźny, psychologiczny i immunologiczny. Objawy. Do najważniejszych objawów klinicznych proctocolitis należą: biegunka, krwawienia odbytnicze, bóle brzucha, gorączka, chudnięcie, bolesne parcie na stolec, wymioty,

422

bóle stawów, zaparcia. W niektórych postaciach choroby objawy przedmiotowe są skąpe i wnoszą niewiele lub nic do rozpoznania. W ciężkich ostrych rzutach choroby dominują takie objawy ogólne, jak: wyniszczenie, niedokrwistość i odwodnienie, oraz objawy miejscowe: wzdęcia brzucha, wzmożone napięcie powłok — obrona mięśniowa, dodatni objaw Blumberga. Do najgroźniejszych powikłań miejscowych proctocolitis należą: perforacja, krwotok, zezłośliwienie procesu zapalnego (rak) oraz wszelkiego rodzaju schorzenia w obrębie odbytu i odbytnicy jak ropień, przetoka odbytnicza, odbytniczo-pochwowa, szczeliny odbytu. W przebiegu procesu chorobowego często dochodzi również do zaburzeń hematologicznych, uszkodzenia wątroby, wzroku, chorób skóry, stawów oraz jamy ustnej. Choroba jest przewlekła, przebiegająca rzutami, pomiędzy którymi występują nieraz długie okresy remisji. O przebiegu choroby decyduje charakter pierwszego rzutu. Ciężki jego przebieg i duża rozległość rokują źle, szczególnie gdy dotyczą młodocianych lub osób w podeszłym wieku. Śmiertelność w tych grupach, liczba ciężkich powikłań, nieskuteczność leczenia zachowawczego, szczególnie często zmuszają do podjęcia leczenia operacyjnego. W diagnostyce wrzodziejącego zapalenia jelita grubego największe znaczenie ma badanie rektoskopowe. Ze względu na niejasną przyczynę schorzenia leczenie ciągle ma charakter objawowy. Tradycyjnie stosowana jest sulfasalazyna, która jest nadal lekiem najskuteczniejszym pod warunkiem jej długotrwałego stosowania. Dobre wyniki daje również stosowanie glikokortykosterydów, jako leków wspomagających w przypadkach zaostrzeń nie dających się opanować tradycyjnym leczeniem zachowawczym.
Choroba Crohna

Jest to przewlekły, nieswoisty, ziarniniakowaty proces zapalny, obejmujący wszystkie warstwy ściany jelita. Mimo że choroba może dotyczyć zarówno końcowej części jelita krętego, jak i każdego odcinka jelita grubego, charakter zmian patologicznych jest taki sam. Charakterystyczne jest, że zmiany są odcinkowe, nieciągłe, co powoduje, że między odcinkami dotkniętymi procesem chorobowym są obszary zdrowe. Zajęty fragment jelita i przylegający odcinek krezki są nacieczone i zgrubiałe, a światło w tym miejscu bywa często zwężone. W nieregularnie nacieczonej, obrzękniętej błonie śluzowej powstają głębokie owrzodzenia, niekiedy szczelinowato-drążące przez całą grubość ściany jelita. Szczeliny te stanowią punkt wyjścia dla przetok, które powstają-z chwilą przerwania ciągłości błony surowiczej.

423

Prawidłowy wygląd błony śluzowej odbytnicy. a zmiany chorobowe obejmują zwykle okolice zagięcia śledzionowego. Jest to mianowicie obszar między rozgałęzieniami tętnicy krezkowej górnej i dolnej. zapalenie stawów. ma charakter wyraźnie przewlekły.Choroba rozpoczyna się w młodszym wieku. następnie wyniszczenie i niedokrwistość oraz wyczuwalny przedmiotowo guz w jamie brzusznej. Remisje są rzadkie i krótkotrwałe. Objawy. okresu choroby oraz równoczesnego zajęcia jelita cienkiego. Obraz rektoskopowy jest mało pomocny. Taki przebieg powoduje. przy zajęciu innych odcinków jelita grubego. o tyle w przypadku choroby Crohna zdarzają się nawroty choroby w jelicie krętym. najważniejszą wartość ma badanie kolonoskopowe oraz obraz radiologiczny. Rozróżnienie tych jednostek chorobowych jest rzeczą ważną z punktu widzenia praktycznego. Choroba najczęściej dotyczy osób z miażdżycą naczyń. w której charakterystyczna jest rzadkość krwawienia z odbytnicy. przetoki zewnętrzne powstające najczęściej po zabiegach chirurgicznych oraz wewnętrzne powstające samoistnie. oprócz zespołu objawów klinicznych. W rozpoznaniu. Kliniczne objawy choroby zależą od anatomicznej lokalizacji zmian. biegunka. wolna perforacja oraz ostra niedrożność. a nieraz niemożliwe mimo stosowania wszystkich dostępnych metod diagnostycznych. Schorzenie przebiega w sposób ciągły. rumień guzowaty czy skrobiawica. przeważnie między 20 a 40 rokiem życia i jednakowo często dotyczy obu płci. O ile bowiem totalna proctocolistomia w colitis ulcerosa daje wyleczenie. Zapalenie jelita grubego z niedokrwienia Colitis ischemica jest to stan zapalny jelita grubego w następstwie niedokrwienia jelita. Badanie histopatologiczne ma znaczenie pomocnicze. Do rzadszych objawów należy krwotok. Chorobie Crohna towarzyszą często inne schorzenia: zapalenie tęczówki. Odróżnienie choroby Crohna jelita grubego od wrzodziejącego zapalenia bywa często trudne. W przypadku niedrożności którejś z tych dwóch tętnic 424 . mimo że czynnik etiologiczny nie jest znany. że większość chorych wcześniej czy później jest leczona chirurgicznie. gorączka. Do częstszych objawów chorobowych należą bóle brzucha przypominające zapalenie wyrostka robaczkowego lub bóle w dole brzucha z objawami przewlekłej lub podostrej niedrożności. a leczenie zachowawcze jest nieskuteczne. może być jednak ważny w różnicowaniu z proctocolitis. poza charakterystyczną ziarniną i głębokim szczelinowym owrzodzeniem obserwuje się zajęcie wszystkich warstw ściany jelita oraz obecność skupisk limfocytów i zwłóknienia podśluzówkowego.

Głównymi objawami klinicznymi są bóle. Objawy. chociaż uchyłki mogą powstać w każdym odcinku jelita grubego. W daleko zaawansowanych zmianach leczeniem z wyboru jest leczenie operacyjne. w których mięśniówka jelita jest słaba. a zwłaszcza mężczyzn. dochodzi do niedokrwienia. Najczęściej występują w esicy. W terapii farmakologicznej stosuje się środki rozszerzające naczynia (azotany). Jeżeli uchyłki są przyczyną przewlekłego zespołu objawów — mówi się o chorobie uchyłków. W ciężkich przypadkach o nagłym początku mogą powstać burzliwe. rzadziej w innych odcinkach okrężnicy. lokalne objawy brzuszne lub ogólne z obrazem wstrząsu. W niedokrwionej ścianie jelita dojść może do zgorzeli z burzliwymi objawami klinicznymi. do zwłóknienia i zwężenia jelita lub przemijających i nawracających epizodów zapalnych. Wystąpienie ostrych dolegliwości oznacza. w krajach dobrze rozwiniętych. Między nadwrażliwością jelita grubego a uchyłkowatością istnieje duże pokrewieństwo polegające na tym samym ty- 425 . Schorzenie występuje najczęściej w wieku średnim i podeszłym (około 40% osób powyżej 70 roku życia). Uchyłkowatość jelita grubego Diverticulosis coli Uchyłki okrężnicy występują najczęściej ze wszystkich uchyłków przewodu pokarmowego. Uchyłkowatość jelita grubego podobnie jak nadwrażliwość jelita grubego można zaliczyć do schorzeń spotykanych we współczesnej cywilizacji. Leczenie. W leczeniu tego schorzenia istotne znaczenie ma spożywanie nieobfitych posiłków.z powodu niedostatecznie rozwiniętego krążenia pobocznego. umiejscowione na brzegu krezkowym w miejscach. krwawienia z odbytnicy i gorączka. w którego następstwie rozwija się bakteryjny proces zapalny. a najrzadziej w kątnicy. Lokalizacja zmian chorobowych w zagięciu śledzionowym z oszczędzeniem rectum i ileum oraz pośrednie lub bezpośrednie dowody niedrożności tętnic pozwalają odróżnić colitis ischemica od ciężkich rzutów colitis ulceiosa i choroby Crohna. zwłaszcza u nasady przy-czepek ścianowych. Dotyczą przeważnie osób w podeszłym wieku. że mamy do czynienia z zapaleniem uchyłków. Przeważnie zajęta jest esica. Są to wypuklenia błony śluzowej jelita poprzez mięśniówkę do błony podsurowiczej. Termin „uchyłkowatość jelita grubego” oznacza obecność uchyłków. które nie dają żadnych objawów klinicznych i które najczęściej stwierdza się przypadkowo w badaniu radiologicznym.

pić 1—4 razy dziennie). Zapalenie uchyłków manifestuje się natomiast silnymi bólami w dole brzucha. Wiadome jest. Wystąpić może ono nawet wtedy.pie zaburzeń czynności ruchowej okrężnicy. Idalbina (1—2 tabl. że około 50% pacjentów z uchyłkami jelita grubego ma w wywiadach objawy nadwrażliwości jelita grubego. nadwrażliwości jelita grubego. Stosuje się zioła o działaniu osłaniającym. w którego okolicy stwierdza się uchyłki. że uchyłki powstają wskutek znacznego wzrostu ciśnienia w świetle jelita grubego. Leczenie. dodatnim objawem Blumberga. przeciwbólowym. Fitoterapia w stanach zapalnych jelita grubego ma charakter objawowy. popić ciepłą wodą). 426 . W chorobie uchyłków zasady leczenia nie różnią się od tych. Gastrogran (łyżeczkę granulatu 3—5 razy dziennie. przeciwzapalnym. gorączką. Stanowi zapalnemu uchyłków często towarzyszy kurcz ściany okrężnicy wywołujący zaparcia. Gastrochol (łyżeczkę proszku rozpuścić w ¾ szklanki ciepłej wody. Polegają więc one głównie na stosowaniu diety bogatoresztkowej i otrąb pszennych. Kliniczne objawy choroby uchyłków są bardzo podobne do objawów nadwrażliwości jelita grubego. Przypuszcza się. 4 razy dziennie). oraz objawami zapalenia otrzewnej: obroną mięśniową. Objawy. W około ¼ przypadków pojawia się krwawienie z odbytnicy widoczne makroskopowo. Ze względu na podobieństwo objawów choroba ta określana jest często nazwą „lewostronnego zapalenia wyrostka robaczkowego”. gdy nie ma ostrego stanu zapalnego. nasilającymi się podczas wypróżnienia. ściągającym oraz zapierającym: Degrosan (odwar z łyżki ziół na szklankę wody. Powyżej zmiany zapalnej rozwinąć się może częściowa niedrożność. wzdęcia oraz pobolewania w jamie brzusznej. Tannosan (odwar z łyżki ziół na szklankę wody. W różnicowaniu należy wyłączyć przede wszystkim proces nowotworowy. U wielu chorych z uchyłkowatością stwierdza się przerost błony mięśniowej jelita. Dominują zaburzenia rytmu wypróżnień. W zapaleniu uchyłków obowiązuje leżenie. najczęściej w okolicy lewego dołu biodrowego i w podbrzuszu środkowym. pić po pół szklanki 4 razy dziennie przed jedzeniem). 1—2 razy dziennie po szklance). W miarę narastania procesu chorobowego powstaje wyczuwalny przez powłoki opór w jamie brzusznej i bolesność przy obmacywaniu. które stosuje się w. stosowanie antybiotyków i diety nisko-resztkowej. Niekiedy krwawienie to jest masywne i zagraża życiu pacjenta.

species D. Frangulae 30.S.0 Herb.0 M. Rp. Lavandulae aa 100.f. Gemmae Pini Rhiz. Marrubii Rhiz. Anserinae Fol.f.0 M.Rhelax (1—2 łyżeczki płynu jednorazowo). species D. Rp. Bistortae aa 15.0 Herb. Odwar z łyżki ziół na szklankę wody.f.0 M.0 Tinct. Calami Herb.S. Odwar z łyżki ziół na szklankę wody. Rhiz. Intr. Pić 2—3 szklanki odwaru dziennie. 3 razy dziennie po 20—40 kropli. Absinthii aa 15. Foenugraeci Rad. Chelidonii 5. Pić 2—3 razy dziennie po szklance.S. Valerianae 10. Odwar z łyżki ziół na szklankę wody. Lini Sem. Cort.0 M. Odwar z łyżki ziół na szklankę wody. Juglandis aa 20. Pić 2—3 razy dziennie po szklance. Biostymina (1 amp.0 Tinct.S. Sem. Valerianae 427 . Melissae Herb. species D. Rp. Thymi Fol.0 M. Tormentillae Rad. Tormentillae Rhiz. Hyperici 5.S. Rp. co 1—2 dni przez 10—20 dni). Menthae pip. guttae D. Angelicae Fl. Bursae pastoris 30. Rp.f. Herb. Althaeae Rad. Quercus Rhiz. Anth. Symphyti Fol. Chamomillae aa 10.f.0 Cort. species D. Rp. Pić 2—3 szklanki odwaru dziennie. Lichenis island.

t. Hyperici Tinct. Gallae Tinct. Rp. Nymphaeae Intr. aa 10. Tinct.S. Taraxaci Succ. Succ. Taraxaci Rhiz. Belladonnae sicc.S.0 D. polipy. aa 10. Stanami szczególnie sprzyjającymi do 428 . NOWOTWORY JELITA GRUBEGO NEOPLASMATA COLI Nowotwory jelita grubego można podzielić ogólnie na: 1) pochodzenia nabłonkowego a) adenocarcinoma b) carcinoma planocellulare c) argenoffinoma — carcinoid 2) pochodzenia mezenchymalnego a) melanoma b) limphoma.S.2 M. Viburni opuli fluid.f. Menthae pip. Hyperici aa 20. pulvis. 3 razy dziennie po 30—50 kropli. 3 razy dziennie po 20—30 kropli. Valerianae Extr. polipowatość rodzinną.Rad.d. 0. No X D. D. Serpylli aa 20. guttae D. species D. Extr. 3 razy dziennie po 30—50 kropli.S. guttae D. Rp.S.f. Etiologię nowotworów złośliwych jelita grubego udaje się ustalić w około 10% przypadków. Agropyri Herb. Gentianae Tinct.0 M.0 M.f. Intr. Rp. Bardanae Succ.f. Do stanów przedrakowych należy zaliczyć: proctocolitis. 3 razy dziennie proszek. 2 łyżki ziół na litr odwaru — do lewatyw. Rp.0 M. gruczolaki łagodne.015 Idalbini 0.5 Bismuthi subsalicylici 0.

Bardzo charakterystycznym objawem są zaburzenia w oddawaniu stolca polegające na naprzemiennych biegunkach i zaparciach. zwężający światło jelita. Występuje on przeważnie u mężczyzn po 50 roku życia i. dając przerzuty do węzłów chłonnych pachwinowych oraz odbytniczych górnych i środkowych. naciekający. przewlekle zapalenia oraz drażnienie błony śluzowej jelita. 429 . dodatkowym objawem jest uczucie niepełnego wypróżnienia. Rozpoznanie jest łatwe i opiera się na oglądaniu. Ból jest objawem późniejszym i w miarę rozwoju procesu nowotworowego natężenie jego wzrasta. Nasila się bardzo przy oddawaniu stolca. Objawy kliniczne są podobne do występujących w nowotworach odbytu. Przerzuty przez układ żylny są rzadziej spotykane. różniący się od niego produkowaniem śluzu. badaniu per rectum oraz rektoskopii. Ważnym. b) rak koloidowy o budowie podobnej do gruczolakoraka. wrzodziejący. Nowotwory odbytu Rak odbytu jest jednym z najczęstszych procesów nowotworowych przewodu pokarmowego. Objawy. Ze wzglądu na umiejscowienie nowotworów i wynikającą z tego różnorodność objawów klinicznych. w czasie której pobiera się materiał do badania histopatologicznego. Głównym objawem raka umiejscowionego przy brzegu odbytu jest obecność łatwo krwawiącego guzka. Makroskopowo nowotwory te mogą mieć wygląd guzowaty. jest umiejscowiony głównie na brzegu odbytnicy. Zmniejszenie masy ciała jest zazwyczaj objawem późnym i dowodzi znacznego zaawansowania procesów i przerzutów do wątroby. Rozprzestrzenia się on przez układ limfatyczny. Chory prawie zawsze spostrzega krew podczas wypróżnień i podbarwioną krwią wydzielinę kałową na bieliźnie. c) rak prosty — anaplastyczny o dużej skłonności do metaplazji. Nowotwory odbytnicy Do najczęściej spotykanych nowotworów odbytnicy należą: a) gruczolakorak — postać najczęstsza o różnym stopniu złośliwości w zależności od zróżnicowania. Objawy. należy omówić procesy nowotworowe umiejscowione w odbycie i odbytnicy oraz zajmujące prawą i lewą część okrężnicy.powstawania nowotworów złośliwych są.

Nieustanny. lewą część — zagięcie śledzionowe. szczególnie przy lokalizacji lewostronnej.0 Tinct. polegające na biegunkach oraz na przemiennych biegunkach z zaparciami. Są to powikłania późne. Dowodzić one mogą tworzenia się przetoki i ropnia. łagodny. zstępnica oraz esica. Często występuje on w ścisłym związku z posiłkiem. chociaż krew utajona może być obecna w każdym przypadku. W przypadku daleko zaawansowanych zmian można prowadzić terapię cytostatykami oraz leczenie objawowe. ale istnieje ogólna tendencja do umiejscawiania się bólu w okolicy pępkowej. ostra kolka i inne typy bólowe występować mogą niezależnie od tego czy jest zwężenie.0 M.f.Nowotwory okrężnicy Mimo tradycyjnego podziału nowotworów okrężnicy w zależności od ich anatomicznej lokalizacji. Niejednokrotnie jedynym początkowo objawem jest powoli narastająca niedokrwistość niedobarwliwa. Chelidonii 20. Tinct. guttae D. Prawą część okrężnicy stanowi kątnica. Lokalizacja bólu może ściśle odpowiadać lokalizacji rozrostu. Wystąpić też mogą objawy pełnej niedrożności. stanowią one ten sam typ patologii w całym jelicie grubym. Nie ma jednoznacznego obrazu klinicznego. kłucia. Bardzo powszechne są zaburzenia w oddawaniu stolca. Z preparatów ziołowych w leczeniu objawowym można stosować: a) leki przeciwbólowe i rozkurczowe Rp. a objawy różnią się w zależności od lokalizacji. 430 . Tinct. silny ból oraz napięcie mięśniowe. jak i obawę jedzenia ze względu na nasilenie się bólu pod wpływem posiłku.S. tak ze względu na nierzadkie wymioty. Zmniejszenie masy ciała jest szczególnie wyraźne w nowotworach prawostronnych. wstępnica. Valerianae aa 15. Objawy. Leczenie. a w samej okrężnicy występują tym częściej. szczególnie przy lokalizacji kątniczej. Nowotwory okrężnicy są jednymi z częstszych. zagięcie wątrobowe oraz poprzecznica.0 Intr. Leczeniem z wyboru jest zabieg operacyjny. Obecność krwi w stolcu dowodzi zazwyczaj niskiej lokalizacji nowotworu. Szczególnie silne bóle występują przy nacie